recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Struten fyrstasjon** er eit fyr som ligg på ein liten holme i Oslofjorden sør for Hankø i Fredrikstad kommune i Viken. Rett vest for fyret ligg Nøtterøy og Tjøme. 

Fyret bestod av ein fyrbygning med lite lykterom på toppen av huset og vart bygd i 1907. Då fyret vart automatisert i 1985 vart fyrlykta plassert på ei søyle sørvest for huset. 

Struten fyrstasjon is located in Østfold
Plasseringa til Struten fyrstasjon

Sjømannforeiningar i Fredrikstad og Sarpsborg søkte om å få sett ut eit fyr på Struten i 1886, men fekk avslag. I staden vart det i 1901 sett ut ein orgelbøye like nord for Struten. I 1904 forliste barken «Sir John Lawrence» ved Struten og mannskapet på 13 omkom. Det vart då reist nytt krav om fyr på holmen og denne gongen fekk dei godkjenning. Fyret bestod av ein fyrbygning med lite lykterom på toppen av huset og vart bygd i 1907. Då fyret vart automatisert i 1985 vart fyrlykta plassert på ei søyle sørvest for huset. 

Under den andre verdskrigen bygde tyskarane tre kanonstillingar rundt fyrhuset, men desse vart aldri teke i bruk.

Sjå òg
------

* Fyr i Noreg
* Fyrstasjonar i drift i Noreg

Kjelder
-------

* «Norsk fyrliste 2008» (PDF). Kystverket.
* «Struten fyrstasjon». Norsk Fyrhistorisk Forening.
* Strutens historie

| * v
* d
* e
Fyr i Viken |
| --- |
| Digerudgrunnen • Elle tåkeklokke • Filtvet • Gullholmen • Homlungen • Steilene • Struten • Strømtangen • Søndre Langåra • Torbjørnskjær |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Steinavær** er ei øygruppe i Harstad kommune i Troms. Øygruppa ligg i Andfjorden, mellom Senja og Andøya, og nord for dei større øyane i Bjarkøy. Den største øya i øygruppa er Styrmannsholmen. Steinavær hadde fast busetnad til 1912, og vart heilt avfolka i 1914.

Steinavær er verna som landskapsvernområde. Mellom 1. mai og 15. juni er det forbod mot å gå i land på alle holmar og skjer i fredingsområdet, bortsett frå Styrmannsholmen, der ferdsel er lov heile året. Ved Steinavær finst eit stort korallrev.

Historikk
---------

Rundt førre hundreårsskifte var Steinavær mykje brukt som fiskevær under vår- og sommarfisket. I 1897 vart øygruppa Ytre Steinavær kjøpt opp av Statens Havnevesen for å kunne hente ut stein til molobygging. Prisen var kr 2000.
Frå her vart det henta ut enorme mengder av steinblokker på mellom fem og ti tonn som vart frakta med prammar til moloanlegga på Andenes i Andøy. Det var hamnevesenet sin dampbåt «Andenæs» som trekte prammane. Dette uttaket av steinblokker hadde pågått ei tid i førevege og det var eit etablert steinbrot med ekspertise og tilstrekkeleg kapasitet før hamnevesenet kjøpte øygruppa.
Det vart òg frakta stein heilt til Segelvik i Kvænangen i Nord-Troms – ein avstand på over 40 norske mil frå Steinavær. I Segelvik vart det bygd ein molo på vel 40 meter lengde, medan moloanlegget på Andenes var rundt 450 meter. Arbeida på begge stadane vart leia av driftsingeniør A. Dorph.

Kjelder
-------

1. ↑  *arkivkopi* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 30. september 2007, henta 15. april 2008

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bent Svinnung si padleside om Styrmannsholmen i Steinavær
* Bent Svinnung si padleside om Kvaløya i Steinavær
* Verneforskrift for Steinavær landskapsvernområde med dyrelivsfredning
* Andøy Historielag om molobyggingen på Andenes Arkivert 2008-07-24 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
Andre opplag av *Norske Folke- og Huldre-Eventyr i Udvalg* frå 1896.
**Huldreeventyr** er ein eventyrterm som er kjend gjennom Peter Christen Asbjørnsens samlingar av *Norske Huldre-Eventyr og Folkesagn* I-II (1845-48). Huldreeventyr er beinveges omsett frå tysk *Elfenmärchen*, eit omgrep som blei tatt i bruk av brørne Grimm, og som dei hadde omsett frå det engelske *fairytale*.

Asbjørnsen nytta omgrepet «huldreeventyr» delvis for å karakterisere personlege, supranormale opplevingar, delvis om fullt utvikla, avrunda segner med fleire episke drag. Personleg opplevde overnaturlege hendingar svarar til det som i moderne folkloristikk er kalla memorat, medan dei meir utbygde og heilskaplege segnene gjerne er kalla for fabulat. Begge delar førekjem i Asbjørnsens *Norske Huldre-Eventyr og Folkesagn*. Knut Liestøl har synt at Asbjørnsen ikkje skil heilt klårt mellom memorat og segn/fabulat, men at han nærma seg ei slik åtskiljing. Knut Liestøl held vidare fram at Asbjørnsen ikkje hadde skapt ordet huldreeventyr, slik Moltke Moe meinte, og at ordet alt var tatt i bruk i Noreg av Ivar Aasen. Asbjørnsen sine samlingar av huldreeventyr og folkesegner inneheld mange utsegner frå folketru, og er soleis ei viktig kjelde til studiet av folkeleg religiøsitet. Huldreeventyra er likevel ikkje eventyr i folkloristisk meining. Huldra førekjem til dømes ikkje i eventyr.

Asbjørnsen utgav sine samlingar *Norske Huldre-Eventyr og Folkesagn I-II* i 1845 og 1848, og hausta straks ros, mellom anna frå Peter Jonas Collett i avisa *Den Constitutionelle*. Han roste især naturskildringane i rammeforteljingane. Rammeforteljingane set sogene inn i ein samanheng og teiknar ulike forteljarmiljø der Asbjørnsen også kan la [[forteljar[[ane (informantane) og andre som er til stades koma fram med personlege refleksjonar kring underjordsfolk/tussar/haugfolk , svarteboksformularar, attergangarar osb. Særleg interessant slik sett er «Julebesøget i Præstegaarden».

Informantane kan vera meir eller mindre historiske personar – iblant karikerte – der modellane kan identifiserast, eller oppdikta personar som Asbjørnsen set inn i situasjonen slik det høvde. Det er ikkje so visst at sogene er blitt fortalde under dei tilhøva som Asbjørnsen teiknar i sine rammeforteljingar. Men Asbjørnsen lagar truverdige forteljarmiljø. Når eit jaktlag tek ein kvil, eller kjem fram til ein overnattingsstad, t.d. ei hytte på fjellet, så ligg det til rettes for jaktsoger. Den eine forteljaren inspirerer den andre. Rundt eit leirbål i Nordmarka, kan det t.d. vera naturleg med merkelege soger om fisking, tjørner med dobbel botn, sokalla huldretjørn, lokale skattergravarsegner osb.

Sjå også
--------

* kronikat

Kjelder
-------

1. ↑   Liestøl, Knut (1947), *Mannen og livsverket* s. 168

* *Denne artikkelen byggjer på «Huldreeventyr» frå Wikipedia på bokmål, den 20. februar 2012.*
**Miroslav Cera**r (fødd 28. oktober 1939) er ein tidligare turnar frå Ljubljana som representerte Jugoslavia. Han var spesialist i bøylehest, vann gull i øvinga i alle verdsmeisterskap og olympiske leikar i tida frå 1962 til 1970.

Cerar vann bronse i bøylehest ved Turn-VM 1958 i Moskva. To år seinare vart han femtemann i svingstang under Sommar-OL 1960 i Roma og nummer 8 i mangekamp. I 1961 vann han fire gullmedaljar ved EM i Luxembourg: i tolvkamp, bøylehest, ringar, skranke samt bronse i hopp.
Ved Turn-VM 1962 i Praha i vann han både bøylehest og skranke, i begge framom Boris Tsjaklin. Dommarane korrigerte poeng-summen etter at publikum, 18 000 tilskodarar, i 40 minutt høglytt protesterte mot at Tsjaklin fekk fyrsteplassen i skranke-øvinga. I EM i 1963 i Beograd vann Cerar på ny tolvkampen på ny, bøylehest, ringar og skranke. I tillegg til sølv i hopp fekk han bronse i frittståande.

Under Sommar-OL 1964 vart Cerar nummer sju i tolvkampen. Han deltok i tre apparatfinalar og vann ein bronsemedalje i svingstang, ført han vart olympisk meister i bøylehest. I EM i 1965 i Anvers vann han gull i skranke, sølv på bøylehest og i frittståande og bronse i ringar. Russaren Viktor Lisitskij sigra på bøylehest, og på førte Cerar det fyrste av to nederlag i spesialøvinga hans, det andre kom i EM 1967 frå Mikhail Voronin. Cerar vann så gull på bøylehest og bronse i skranke ved Turn-VM 1966 i Dortmund.

Under dei olympiske sommarleikane 1968 vart Cerar nummer ni i mangekampen, deretter sikra han seg si andre olympiske gullmedalje på bøylehest. Også i EM 1969 steig han til topps på bøylehesten.
I 1970 var heimbyen til Cerar vertskap for verdsmeisterskapen. Han vann då bøylehest for tredje gong i rad ved ein verdsmeisterskap. Cerar slutta turna i 1971, etter å ha vorte skada i ei tevling i Japan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Miroslav Cerar» frå Wikipedia på tysk, den 28. desember 2023.*
**Atlantic Council** er ei amerikansk tankesmie i kategorien internasjonal politikk. Tankesmia vart grunnlagt i 1961, og skulle vere eit forum vestlege intelektuelle leiarar og politikarar. Det finst ti regionale senter relatert til internasjonal tryggleik og global økonomisk framgang. Hovudkvarteret er i Washington, D.C.. Tankesmia er medlem av Atlantic Treaty Association.

Historie
--------

Under grunnlegginga vart det sagt at siktemålet med tankesmia var å fremje samarbeidet mellom USA og Europa som byrja etter Andre verdskrigen. Arbeidet har mellom anna gått ut på å publisere meiningsmålingar om kva europearar og amerikanarar tykkjer om transatlantisk og internasjonalt samarbeid. Fokuset var på frihandel og økonomi.

Kjelder
-------

1. ↑  
Small, Melvin (1. juni 1998). «The Atlantic Council--The Early Years» (PDF). NATO. Henta 15. november 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Atlantic Council» frå Wikipedia på engelsk, den 3. januar 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Atlantic Council**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* CiNii

 |
Koordinatar: 59°50′40″N 10°25′52″E﻿

Askerelva like vest for Trekanten i Asker sentrum
**Askerelva** er namnet på ei strekning av ei elv som renn frå Mikkelsbonn i Vestmarka i Oslomarka, via Semsvannet, Asker sentrum og Bondivann og ut i Blakstadbukta i Oslofjorden.

Øvste del av elveløpet vert kalla *Korselva*, som renn ut i tjernet *Fløyta*. På nedsida heiter elva *Gupuelva*, som renn ut i Semsvannet. Ved utløpet frå Semsvannet ligg gamle Sem Sag, Høveldammen, Sagdammen, Høvleriet, saga og verkstaden til Seheims ski- og hjulmakerverkstad. Frå der renn elva sørover gjennom Asker sentrum (som er administrasjonsstaden i Asker kommune og vidare ut i Bondivann. Ved utløpet av Bondivann vart det på slutten av 1800-talet bygd ei demning med kraftverk ved etablering Christiania Kapselfabrikk i dette området. Frå der renn elva austover til *Mølladammen* og vidare ut i Blakstadbukta. Den nedre delen av elva vert kalla *Blakstadelva*.

Askerelva er ei bra aureelv.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
Kopi av Gokstadfæringen
**Gokstadfæringen** var ein mindre båt som var funnen saman med Gokstadskipet. Funnet som vart gjort i 1880, er datert til kring år 900. 
Det vart funne tre mindre båtar i Gokstadfunnet. Dei var i mange fragment. Då Frederik Johannessen var ferdig med å rekonstruere Gokstadskipet i 1930, bygde han opp att to av desse båtane: ein færing på 6,5 meter og ein treroing på om lag 10 meter. Båe desse båtane er klinkbygde. 
Færingen er det eldste norske funnet av mindre båtar der ein hadde nok fragment til å gjennskape båten med stor sikkerheit. 
Det har vore brukt svært tynne bord. Færingen minner mykje om færingar ein ser på Vestlandet i våre dagar. Gokstadfæringen skil seg frå til dømes Oselvaren ved at stamnane er tilhogne slik at borgangane startar som ein del av stamnen, såkalla trappestegstamn. Dette finn ein og på større skip. Gokstadfæringen er for det meste bygd av eike. Øvste bordgangen er av furu. Det er og tofter og tiljer. Bak har han styreåre på styrbord side, slik ein finn på større skip.

Det har vorte bygd fleire kopiar av Gokstadfæringen.

Fotnotar
--------

1. 1 2  Kjell Magnus Økland (2016). *OSELVAR – Den levande båten*. Skald forlag. s. 20. ISBN 978-82-7959-244-0.

Kjelder
-------

* Vikingskip og norske trebåter Arkivert 2015-11-12 ved Wayback Machine.
* Arne Emil Christensen: Gokstadfæringen - alle norske småbåters «urmor»? *KYSTEN* Nr. 3. 1982
Siltstein
**Siltstein** er ein klastisk sedimentær bergart som er sett saman av partiklar med storleik mellom dei grovare partiklane i sandstein og dei finare i leirskifer. Meir enn to tredelar av bergarten er siltpartiklar, det vil seia med kornstorleik som er mellom 0,002 og 0,006 mm. Vanlige mineral i siltstein er kvarts, feltspat, glimmer og ulike leirmineral, der dei to førstnemnde er meir dominerande i grove partikkelstorleikar og i leirmineral i finare storleikar.

Ordet silt er truleg i slekt med *salt*. Språkrådet går ut frå at opphavet truleg kjem frå engelsk, men i engelsk etymologi meiner ein at opphavet mest sannsynleg er frå norsk og dansk, *sylt*.

1. ↑  Siltstone, *Geology.com*
2. ↑  
«silt», *Bokmålsordboka*
3. ↑  silt (n.), *Online Etymology Dictionary*
4. ↑  Ayto, John (1999): Dictionary of Word Origins, Bloomsbury, s. 478. Sitat: «... it is etymologically related to *salt*. It was probably borrowed from a Scandinavian word – Danish and Norwegian have the apparently related *sylt* ’salt marsh’.»
**Kenzō Shirai** (fødd 24. august 1996) er ein japansk tidlegare turnar som vart verdsmeister i frittståande i 2013, 2015 og 2017, i den siste meisterskapen tok han også gullmedaljen i hoppøvinga. Shirai fekk elles gull i lagkamp med Japans mannskap ved Turn-VM 2015 og Sommar-OL 2016.

Shirai vann frittståande då Turn-VM 2013 vart avvikla i Antwerpen, i hopp vart han nummer 4. Året etter enda han på sølvplassen ved Turn-VM 2014 i Nanning, slått med 0,017 poeng av russiske Denis Abljazin. Som året før vart han nummer 4 i hopp. I Turn-VM i Glasgow i 2015 vann Shirai ein suveren siger i frittståande, tidlegare i meisterskapen bidrog han til at Japan sikra gull i lagkampen. Under dei olympiske leikane i Rio de Janeiro i 2016 vann Shirai ein gullmedalje i lagkampen, saman med Ryōhei Katō, Kōhei Uchimura, Yūsuke Tanaka og Koji Yamamuro. Han vann deretter ein bronsemedalje i hopp-finalen. Frå Turn-VM 2017 i Montreal reiste han med gullmedaljar frå såvel frittståande som hopp, og ein bronse frå lagkampen. I sin siste verdsmeisterskap, Turn-VM 2018 i Doha, vann han sølv i frittståande og bronse i både hopp og i lagkamp.

To element i frittståande og eitt element i hopp er kalla opp etter Shirai, etter som han var den fyrste turnaren som viste desse i internasjonal tevling.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kenzō Shirai» frå Wikipedia på engelsk, den 29. desember 2023.*
**Reidar Jentoft Nilsen** (fødd 9. september 1947, død 9. januar 2022) var ein tidlegare leiar for Norges fiskarlag og lokalpoitiker (Ap) frå Hasvik i Finnmark.

Reidar Nilsen voks opp i Hasvik på Sørøya og drog til sjøs alt som 14-åring med skuleskipet "Gann". Han var utdanna styrmann frå Sjømannskolen i Tromsø og reiste i utanriksfart tilr han i 1970 vart skipper på eigen reketrålar. Han var leiar av Norges fiskarlag frå 2001 til 2013 Nilsen var styremedlem i Finnmark Fiskarlag i ti år og formann i seks år. Han var også lokalpolitikar og medlem av Hasvik kommunestyre i fem periodar. Nilsen var leiar av pensjonistforeininga i Hasvik og var styremedlem i det lokale samfunnshuset.

Reidar Nilsen omkom i eit forlis på Finnmarkskysten søndag 9 januar 2022, saman med sonen Remi Nilsen. Dei var på veg frå Hasvik til Tanafjorden då fiskebåten deira *Peik* forliste utanfor Gamvik i Finnmark.

Nilsen var æresmedlem i Norges fiskarlag frå 2015.

Fotnotar
--------

1. ↑  Dødsannonse - Finnmark Dagblad 29. april 2022
2. ↑  Mangeårig fiskarlagsleder Reidar Nilsen antatt omkommet - lofot-tidende.no 10. januar 2022
3. ↑  Reidar Nilsen i forlis - en savnet, en omkommet - Norges Fiskarlag
4. ↑  Tidligere fiskerlegsleder antatt omkommet - NRK/Troms og Finnmark 10. januar 2022
5. ↑  *Tidligere fiskarlagsleder Reidar Nilsen forliste* - VG 10. januar 2022
6. ↑  Ole Magnus Rapp: *Fiskerhøvding omkom på havet - Reidar Nilsen 1947-2022 - Klassekampen 14. januar 2022*
7. ↑  *Til minne om Reidar Nilsen (1947-2022)* - Fiskeribladet 20. januar 2022
8. ↑  Reidar Nilsen bekreftet omkommet - NRK/Troms og Finnmark 22. april 2022
**Sir James Shand** MBE (28. januar 1908–23. desember 2000) var ein skotsk musikar som spelte tradisjonell skotsk dansemusikk på trekkspel. Han var kjend for signatursongen «The Bluebell Polka».

Liv og karriere
---------------

James Shand var fødd i East Wemyss i Fife som son av ein pløyemann som blei kolgruvearbeidar. Han var ein av ni born. Familien flytta snart til Auchtermuchty. Denne byen har no ein stor statue av Shand. Far hans var ein dyktig melodeon-spelar. Jimmy byrja spela munnspel, og byrja så å spela fele. Som 14-åring måtte han forlata skulen og byrja arbeida i gruva. Han spelte på sosiale tilstellingar og i tevlingar. Begeirstinga hans for motorsyklar blei til ein fordel då han kunne spela ved arrangement i heile Fife. I 1926 spelte han ved ein støttekonsert for streikande gruvararbeidarar, og etter dette fekk han ikkje arbeid i gruver meir. Ein dag var Shand og ein ven i Dundee og såg instrument i ein musikkbutikk. Shand gjekk inn og prøvespelte eit trekkspel. Eigaren, Charles Forbes, høyrde Shand spela og tilbaud han ein jobb som reisende seljar og kredittinnkrevjar. Han kjøpte seg snart ein varebil, og køyrde rundtom i Nord-Skotland. Han gjekk over til britisk kromatisk knappetrekkspel, eit instrument han heldt seg til resten av livet.


1. 1 2 3  Colin Larkin, red. (2002). *The Virgin Encyclopedia of Fifties Music* (Third utg.). Virgin Books. s. 387. ISBN 1-85227-937-0.
2. ↑  «Obituary: Sir Jimmy Shand».
Myklebustskipet vert sjøsett på Nordfjordeid
**Myklebustskipet** er eit gravfunn frå garden Myklebust på Norfjordeid i Stad kommune i Vestland. Funnet vart gjort i Rundehogjen, den største av fem gravhaugar på garden. Det vart undersøkt av Anders Lorange i 1874.

Skipet hadde vorte brent i grava. Det vart ikkje funne trerestar, men ei mengd båtsaum. Plasseringa av saumane i grava viste omrisset av skipet, og brannrestane viste at skipet hadde vore minst 25 meter langt.

Utanom båtrestane vart det midt i grava funne 58 skjoldbular, og ei kopargryte som inneheld oske og beinrestar av ein mannsperson. Bronsekaret er av irsk opphav, og pryda med tre emaljerte mannsfigurar. Skipet har vorte bygd seint på 800- eller tidleg på 900-talet.

Rekonstruksjon
--------------

Ein tilnærma kopi av skipet vart bygd på Nordfjordeid i 2016-2019. Arbeidet vart utført av båtbyggjarar frå Bjørkedalen, med erfaring frå tidlegare vikingskipskopiar. Rekonstruksjon og teikningar vart utført av Saxe Bjørkedal. Materialen til skipet, som er bygd i fure, vart henta i Bjørkedalen. Det vart felt over 400 furetre for å skaffe byggetilfang. Ikkje alle desse furutrea var gode nok til å nyttast.

Treskjerar Rolf Taraldset frå Hornindal har skore drakehovudet og halen.

### Mål på det rekonstruerte skipet

* Full lengd: 30 meter
* Breidde : 6 meter
* Høgd i stamnen: ca 7 meter
* Tal på båtsaum: med ro ca 7000
* Tal på trenaglar: ca 700
* Berekna vekt: ca 16 tonn

Skipet er utstilt på kunnskapssenteret Sagastad på Nordfjordeid.

Bilete frå Sagastad
-------------------

* FramstamnenFramstamnen
* Tiljedekk inne i skipet.Tiljedekk inne i skipet.
* BaugenBaugen
* Styreåre bak på styrbord side.Styreåre bak på styrbord side.
* StyrepinnenStyrepinnen
* StyretStyret

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Myklebustskipet» frå Wikipedia på bokmål, den 22. juni 2023.*

* Jørn Olav Løset. «Skipstyper i vikingtiden». Henta 22. juni 2023.
* Frode Sætre, red. (2019). «Mykjlebustskipet». *Eventyrlege vikingskip. Bygde på Bjørkedalen. Segla av Ragnar Thorseth*. Volda: Bjørkedal kystlag. s. 164-179. ISBN 978-82-692932-0-3.
**Vågå kommune** er ein kommune i Ottadalen i Oppland i Innlandet fylke. Han grensar til Lesja i nord, Dovre og Sel i aust, Nord-Fron i søraust, Vang i sør og til Lom i vest.

Kommunen ligg omkring det nedre dalføret av Ottaelva, mellom kommunane Sel og Lom. I sør høyrer den øvre delen av Sjodalen som ikkje er busett til Vågå. Dei fleste innbyggjarane bur i Vågåmo, Lalm og Tessand. Av andre bygder i kommunen kan nemnast Nordherad, Skogbygda og Skårvangen.

Geografi
--------

Vågåmo sett frå vest
Vågå omfattar store delar av Jotunheimen, med mellom anna Besseggen, Gjendevatnet og Knutsholstindane som ligg innanfor kommunegrensene. Meir enn tre firedelar av arealet i kommunen ligg høgre enn 900 moh. På nordsida av Otta går fjella opp i 1500–1600 moh. på grensa mot Dovre og Lesja, og i Jotunheimen er fleire toppar over 2000 moh. Høgst av dei er Store Knutsholstinden (2341 moh.) og Tjørnholstind (2331 moh.) på sørsida av Gjende, nær grensa mot Vang. Den austlege delen av Jotunheimen nasjonalpark ligg i den sørlege delen av kommunen.

Samferdsel
----------

Jotunheimen
Riksveg 15 (Otta–Måløy) følgjer hovuddalen og går på sørsida av Vågåvatnet. Frå denne tar fylkesveg 51 av ved Tessand sørover til Fagernes gjennom Sjodalen og over Valdresflye. I fjellet er det fleire vegar. Det går mellom anna veg opp til Televerkets sendar på Blåhø (1617 moh.) nordaust for Vågåmo og frå Randsverk opp Veodalen til Glitterheim turisthytte.

Verdt å vitja
-------------

* Vågå kyrkje
* Jutulheimen

Kjende vagværar
---------------

* Edvard Storm (1749–1794), diktar
* Erland Lien (1798-1862), klokkemakar
* Ivar Kleiven (1854-1934), forfattar
* Ragnvald Skrede (1904–1983), forfattar og kritikar
* Haakon Blankenborg (f. 1955), politikar

Kjelder
-------

«Vågå» av Geir Thorsnæs i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vågå kommune
* Vågåmål før og no Arkivert 2007-09-30 ved Wayback Machine.
* Turistliv i Vågå Arkivert 2005-08-29 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Kommunar i Innlandet |
| --- |
| Alvdal • Dovre • Eidskog • Elverum • Engerdal • Etnedal • Folldal • Gausdal • Gjøvik • Gran • Grue • Hamar • Kongsvinger • Lesja • Lillehammer • Lom • Løten • Nord‑Aurdal • Nord‑Fron • Nord‑Odal • Nordre Land • Os • Rendalen • Ringebu • Ringsaker • Sel • Skjåk • Stange • Stor‑Elvdal • Søndre Land • Sør‑Aurdal • Sør‑Fron • Sør‑Odal • Tolga • Trysil • Tynset • Vang • Vestre Slidre • Vestre Toten • Vågå • Våler • Østre Toten • Øyer • Øystre Slidre • Åmot • Åsnes | Innlandet fylke |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* ISNI
* GeoNames
* SSR (namn)
* MusicBrainz (area)

 |
**Tennskjer** (**Tennskjær**) er ei bygd som ligg lengst nord på Lenvikhalvøya i Senja kommune i Troms. Frå bygda går det veg sørover langs begge sider av halvøya. Langs Gisundet på vestsida kan ein fylgje Fv 263 via Bjorelvnes, 39 km til Finnsnes og på austsida går Fv 265 15 km til Rossfjordstraumen.

På grunn av plasseringa midtvegs i Malangsfjorden er Tennskjer eit viktig knutepunkt i kommunen. Staden har snøggbåtsamband med Tromsø (Tromsø-Vikran-Tennskjer-Lysnes), fem dagar i veka. Det går òg bussar til Finnsnes, både via Bjorelvnes og Rossfjord. Bussane korresponderer med snøggbåtavgangane, og dermed er turen om Tennskjer ei alternativ og rimeleg reiserute mellom Finnsnes og Tromsø.

Tennskjer har postadresse 9302 Rossfjordstraumen, og høyrer til Rossfjord skulekrins. Næraste butikk er anten i Rossfjordstraumen (søraustover) eller i Kårvikhamn (sørvestover).

Grunnkrins
----------

**Tennskjer grunnkrins** høyrer til Rossfjordområdet, og femner bygdene Tennskjer og Jøvik på nordsida av Lenvikhalvøya.

Innbyggjarar :

| 2000 | 2005 | 2007 |
| --- | --- | --- |
| 64 | 70 | 54 |

Kjelder
-------

1. ↑  *SSB*, arkivert frå originalen 26. mai 2012, henta 28. juni 2007

* Denne artikkelen byggjer på «Tennskjær» henta frå Wikipedia på bokmål 28. juni 2007.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
| Vindar i Middelhavet |
| --- |
| 
Tramontane
Gregale
Levanter
Sjirokko
Ostro
Libeccio
Poniente
Mistral
 |

Levanterskyer dannar seg på austsida av Gibraltarklippen.
**Viento de Levante** eller **Levanter** syner til ein austleg vind som bles vest i Middelhavet og er eit døme på ein gap-vind.

Skildring
---------

Vinden oppstår sentralt i Middelhavet eller rundt Balearane og bles vestover og gjennom Gibraltarsundet der han vert ekstra kraftig. Vinden fører er fuktig og fører med seg tåke og nedbør på austsida av sundet, men er tørr på vestsida, sidan fukta regnar ut i fjella mellom Algeciras og Tarifa. Vinden er kjend for å skape skyformasjonar over Gibraltarklippa. Levantervinden kan oppstår til alle tider av året, men oftast frå mai til oktober.

Gibraltarsundet
---------------

I Gibraltarsundet fører vinden til ein kraftig gap-vind som kan vere farleg til sjøs, særleg når vinden bles mot tidvasstraumane. Gibraltarsundet er berre om lag 15 km på det smalaste og 55 km lang og er omgjeve av forholdsvis høge fjell. Vinden kan nå ein styrke på 10 til 20 m/s og er kraftigast vest i sundet. Høgtrykka i området fører ofte til vertikalt stabile luftlag i området og dette medverkar til kraftigare vind gjennom sundet. Under slike tilfelle kan vinden gå frå nesten stille i Alboransjøen til sterk kuling på vestsida av sundet.

Namn
----

Namnet på vinden kjem frå *levante* (spansk for «aust») og syner til kvar vinden kjem frå. Det motsette til levante er *poniente* (spansk for «vest»).

Sjå òg
------

* Bora
* Gregale
* Khamaseen
* Levantades
* Leveche
* Marinvinden
* Maltemi
* Mistralvinden
* Sjirokko

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lokale middelhavsvindar Arkivert 2007-09-22 ved Wayback Machine.
* Namn på vindar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 26. september 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Bendall, A. A. 1982: Low-level flow through the Strait of Gibraltar. Meteor. Mag. 111, 149-153
* Dorman, C. E. R. C. Beardsley og R. Limeburner, 1995: Winds in the Strait of Gibraltar. Quart. J. Royal Met. Soc. 121, 1903-1921
* Scorer, R.S. 1952: Mountain-gap winds; a study of the surface wind in Gibraltar. Quart. J. Royal Met. Soc. 78, 53-59
Korela festning

**Korela festning** (russisk Корела, finsk *Käkisalmen linna*, svensk *Kexholms fästning*) er ein festning som ligg ved byen Priozersk og vart grunnlagt av karelarar som kalla staden Käkisalmi.

Staden er første gong nemnt i ein novogrodisk kjelde frå 1143 og kalla «Korela». Arkeologiske undersøkingar har òg avdekt bygningslag frå denne tida. Svenske kjelder frå 1294 nemner òg staden med namnet «Keksholm».

I 1295 fall kommandanten til festninga Sigge Lake etter ei utmattande kringsetjing av festninga frå Novgorod.

Nöteborgstraktaten av 1323 slo fast at festninga tilhøyrde Novgorod. Fram til 1500-talet høyrde festninga til Republikken Novgorod, deretter Storfyrstedømmet Moskva. Novgoroderne bygde dagens steinbastionar og tårn i 1364 etter at ein brann hadde øydelagt den tidlegare trefestningen.

Etter den svenske erobringa under Livlandskrigen i 1580 bygde svenskane om festninga etter dåtidas vestlege ideal. Ved freden i Teusina gjekk svenskane med på å tilbakeføra festninga til russarane, og dette fann stad i 1597.

I Den store urotida lovde tsar Vasilij IV Korelia og det omkringliggande områdde som seinare vart Kexholms län som betaling til Jacob De la Gardie for den svenske støtta under Den polsk-russiske krigen (1605–1618). Den etterfølgjande ingermanlandske krigen forsterka det svenske nærværet, og festninga var på svenske hender i 100 år, fram til han vart gjenerobra av Peter den store under den store nordiske krigen.

På midten av 1700-talet vart festninga omdanna til eit fengsel for politiske fangar i det russiske keisarriket. Nokre av arrestantane frå dekabristopprøret i 1825 sat fengsla her.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Korela festning» frå Wikipedia på bokmål, den 9. februar 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fotografi
* Nettstad om festningen

 Commons har multimedium som gjeld: **Korela festning**
Bora i Kroatia
**Bora** er ein katabatisk vind frå mellom nord og nordaust i Adriahavet, Hellas, Russland og Tyrkia. Namnet kjem av figuren Boreas frå gresk mytologi, som tyder Nordavinden.

Boravinden oppstår ofte i Dalmatia og langs resten av austkysten av Adriahavet, og kjem ofte i form av vindkast. Boraen er vanlegast om vinteren, og er kraftigast når ein har eit høgtrykk over dei snødekte dinariske alpane på grensa mellom Kroatia og Bosnia-Herzegovina og eit lågtrykk over Adriahavet. Når lufta vert kaldare og tyngre om natta aukar boravinden. I tillegg deler ein vinden inn i to forskjellige typar, «klårvêrsbora» eller «mørk bora» (når det er skya).

Området som oftast får den kraftigaste boravinden er Velebitfjellrekkja i Kroatia. Denne fjellrekkja som går langs kysten fungerer som eit vêrskille mellom eit kontinentalt klima i dei indre områda og Adriaterhavskysten som har Middelhavsklima. For uerfarne seglarar kan boravinden vere farleg i dette området, sidan vinden brått kan starte på natta etter ein klår og roleg dag. Nær byar som Senj og Karlobag i Kroatia kan vindstyrken kome opp i 60 m/s.

Vinden utgjer òg ein stor del av klimaet i Krasområdet i Slovenia og i Trieste i Italia. Bygningar i dette området er ofte solide, og byane har ofte smale gater på grunn av vinden. Kraftig boravind har ein òg i Novorossiysk i Russland, der vinden kan kome opp i 60 m/s.
**Carl Friedrich Bøbert** (19. januar 1804–11. januar 1869) var ein tysk-norsk bergverksingeniør og politikar. Søren Georg Abel var svigerfaren hans, Jacob Otto Lange svigersonen.

Bøbert var fødd i Hettstedt i Tyskland, der far hans var bergmeister. Han gjekk latinskulen i Bernburg og gjekk så tre år i praksiskurs ved ulike bergeverk i Tyskland. Vidare studerte han etter tur ved bergskulen i Clausthal, universitetet i Halle og bergakademiet i Freiburg. For å gjere seg kjend med høgare administrasjon var han ei tid tilsett som auditør ved det kongelege gruvekontoret i Freiburg.

I 1827 innvandra Bøbert til Noreg då han av Benjamin Wegner vart rekruttert til bergmeister ved Blaafarveværket i Modum. Saman med Wegner og hytteinspektør Friedrich Roscher var han ein av dei sentrale personane i leiinga av Blaafarveværket under verket si stordomstid som Noregs største industribedrift og verdas leiande koboltprodusent i fyrste halvdelen av 1800-talet. I 1839 vart han fyrstedirektør ved Kongsberg sølvverk, ei stilling han hadde til han døydde.

Bøbert var ordførar i Kongsberg i 1852 og stortingsrepresentant for byen i 1865-66. På Stortinget var han medlem av næringskomite nr 1.

Han døydde på Kongsberg i 1869.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
**Tromsdalen kyrkje**, òg kalla **Ishavskatedralen**, er ei kyrkje i Tromsøysund sokn i Tromsø domprosti. 

Namnet *Ishavskatedralen* har kyrkja etter si karakteristiske form; forma og dei lyse felta gjev assosiasjonar til isfjell. Kyrkja, som vart vigsla i 1965, ligg på fastlandet utanfor ishavsbyen Tromsø, godt synleg frå Tromsøya, dei store bustadfelta i Tromsdalen, med båt, og med bil til eller frå byen.

Ishavskatedralen er både ein turistattraksjon og eit symbol og landemerke for Tromsø.

Historie
--------

Interiør
Den første kyrkjeforeininga starta på 1920-talet arbeidet for å få reist ei kyrkje i Tromsøsundet. 7. november 1955 vedtok Tromsøysund formannskap at eigedommen «Sofiero» skulle bli kyrkjetomt. Ein plankomité bestemte at kyrkjebygget skulle gje plass til gravkapell og forsamlingssal. Sommaren 1957 kom det første planutkastet frå arkitekt Jan Inge Hovig. Revidert kyrkjeplan kom 8. februar 1960. Endeleg vedtak om bygging etter denne planen vart gjeve ved kgl. resolusjon 9. november 1962. Byggearbeida vart påbegynt 1. april 1964. Kyrkja vart vigsla av biskop Monrad Norderval den 19. desember 1965.

Frontpartiet mot vest er 35 meter høgt. På langsidene er taket bygd av betongskiver som strekkjer seg heilt ned til bakken og flatane er kledde med brennlakkerte, perlegrå aluminiumsplater. Lysrøyr ved vindauga kastar lys på flatene utvendig, samtidig som dei lyser opp inne i kyrkja.

Kyrkja har ei grunnflate på 900 kvm. med sitjeplass til 720 menneske. Kjellarplanet har ei grunnflate på 1020 kvm. Gravkapellet er bygd om til undervisningssal.

Orgelet
-------

Det nye orgelet med 3 manualar og 42 stemmer vart innvigd under 40-års jubileet for kyrkja 17. desember 2005. Det gamle orgelet frå 1965 var ikkje funksjonelt og heldt ikkje lenger moderne krav.

Soknerådet i Tromsøysund gav etter oppdraget om å lage eit nytt orgel til svenske Grønlund orgelbyggeri. Orgelet har eit moderne kombinasjonssystem, kapasitet inntil trestroken c, karakteristiske røyrstemmer, ein 32- fot i pedalen og ein fransk-symfonisk stil som gjer orgelet til eit attraktivt instrument, både under kyrkjelege handlingar og konsertar.

Prisar
------

Kyrkja og arkitekten vart heidra med arkitekturprisen Houens fonds diplom i 2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tromsøysund sokn Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine.
* Arkitektguide[*daud lenkje*]
* Heimeside: Ishavskatedralen
* Bilete av Ishavskatedralen
* 

* Tromsdalen kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

1. ↑  «Houens Fonds Diplom for 2015 utdelt». *Arkitektnytt*. Henta 30. januar 2015.

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Tromsø domprosti |
| --- |
| Bentsjord • Elverhøy • Finnkroken • Grønnåsen • Helgøy • Hillesøy • Karlsøy • Kroken • Kvaløy • Lakselvbukt • Ringvassøy • Sengskroken • Svalbard • Tromsdalen • Tromsø • Ullsfjord |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Eventyrillustrasjon frå ca. 1910 viser det gigantiske fabeldyret Rokk som angrip og øydelegg skipet til Sinbad sjøfararen slik historia blir fortald i *Tusen og ei natt*.
Douglas Fairbanks jr. og Maureen O'Hara i den amerikanske eventyrfilmen *Sinbad* *Sjøfareren* frå 1947. Filmen handlar om «Sinbads åttande sjøreise», medan *Tusen og ei natt* berre fortel om sju sjøreiser.
Foto:
Fra trailer fra RKO Pictures

**Sindbad** **farmann** eller **Sindbad sjøfararen** (også skrie **Sinbad**, på arabisk سندباد‎ *Sin-di-bad* og persisk ‏سندباد‎ *Sand-baad*) er ein arabisk oppdikta sjømann frå dagens Irak som er kjend frå *Tusen og ei natt*, ei orientalsk samling folkelege eventyr som stammar frå 900-talet, men som kom til Europa i fransk omsetjing på 1700-talet. Der er Sindbad helt og hovudperson i forteljingane om dei fantastiske sju sjøreisene sine. Sogene om Sindbad skal likevel ikkje ha vore med i dei eldste versjonane av samlinga. I tillegg til fantasifulle overdrivingar og skildringar av fabeldyr, spennande stader og anna, inneheld forteljingane også arabiske førestillingar om områda i Indiahavet aust for Afrika. 

Forteljingane om Sinbad sjøfararen er dei mest berømte i *Tusen og ei natt* saman med «Aladdin og den forunderlege lampa» og «Ali Baba og dei førti røvarane». 

Sogene om Sinbad har seinare inspirert fleire forteljingar sidan og blitt del av populærkulturen. Dei har mellom anna inspirert fleire eventyrfilmar, som amerikanske *Sinbad, sjøfareren* frå 1958, og animasjonsfilmar, som den japanske *Arabian Naito Shindobatto no Bōken*, ein teiknefilm produsert for fjernsyn i 52 episodar i 1975-1976. I nyare tid har særleg den canadiske serien *The Adventures of Sinbad* (1996-98) med 44 episodar har hatt stor utbreiing, og blitt vist på norsk tv.

Kjelder
-------

1. ↑  «The Adventures of Sinbad» (på engelsk). Internet Movie Database.

* *Denne artikkelen bygger på «Sinbad» frå Wikipedia på bokmål, den 18. desember 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Sindbad sjøfararen**

* *Soga um Sindbad Farmann*. Cammermeyer. 1900. . Digitalisert bok ved nb.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Domra** (russisk Домра) er eit russisk klimpre- eller strengeinstrument i lutfamilien med 3–4 metallstrenger og rund kropp. Ein speler ofte domra saman med balalaika. Domraen er kjenneteikna av den lange halsen. Ein pleier spela på han med eit plektrum. I tillegg til trestrenga domra (som blir stemde i kvartar) finst òg ein firestrenga versjon som blir stemt i kvintar på same måte som fiolin og mandolin. Eit liknande instrument er den ukrainske kobzaen.

Domra finst i ulike storleikar, frå pikkolo til kontrabass. Det sistnemnde instrumentet er nesten ein meter langt med ein halvklode på ca. 80 cm som resonanseboks.

Historie
--------

Namnet domra finst i den russiske litteraturen på 1500-talet. På denne tida var domra framfor alt eit musikkinstrument for narrar. På 1600-talet blei narrelauget forfølgd av tsaren og kyrkja, og dette medførte at instrumenta blei slegne sund og brunne. Dermed forsvann domraen heilt. Dokumentasjonen er mangelfull, det finst ingen avbildingar og berre nokre mindre noteringar om instrumentet. På slutten av 1800-talet blei den trestrenga domraen rekonstruert av Vasilij Andrejev. Han blei bygd i same storleikar som instrument i fiolinfamilien: pikkolo, prim, alt, tenor, bass og kontrabass. Den firestrenga domraen blei skapt på byrjinga av 1900-talet.

Sjå òg
------

* Russisk musikk
* Balalaikaorkesteret Kazbek

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Domra» frå Wikipedia på svensk, den 21. august 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**Ullsfjorden** (kvensk *Moskivuono*, nordsamisk *Moskavuotna*) er ein fjord i Karlsøy, Lyngen og Tromsø kommune i Troms. Fjorden strekkjer seg 74 km sørover til Sjøvassbotn inst i Sørfjorden i Ullsfjorden.

Fjorden har innløp mellom Karlsøya i vest og Sørklubben i aust. Sør for Karlsøya ligg Reinøya på vestida av fjorden. Her ligg bygda Nordeidet ved fjorden. Sør for Reinøya går Grøtsundet vestover på sørsida av Ringvassøy til Kvaløya. På austsida av den ytre delen ligg dei to fjordarmane Nordlenangen og Sørlenangen. 

Sørover frå Grøttsundet ligg bygdene Oldervik på vestsida og Lattervika på austsida. Litt sør for Lattervika ligg bygda Jægervatnet. Ved Breivikeidet på vestsida går det ferje over fjorden til Svensby. Ferjesambandet er ein del av Fylkesveg 91. Like sør for dette ferjesambandet deler fjorden seg i to. Kjosen går søraustover, medan Sørfjorden held fram sørover etter Storstraumen. For fleire detaljar om denne delen av fjorden, sjå desse to fjordane.

Kjelder
-------

1. ↑  «Kvenske stedsnavn». *www.kvenskestedsnavn.no*. Henta 5. mars 2019.
2. ↑  «Ullsfjorden». *Faktaark*. Kartverket. Henta 1. mars 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Transformers
**Transformers** er ein amerikansk leiketøysserie frå 1984, skapt og produsert av firmaet Hasbro i tett samarbeid med Takara Co. Ltd.. Dei tidlegaste figurane blei opphavleg gitt ut av Takara under andre namn, men det var Hasbro i samarbeid med Marvel Comics som samla figurane under éin tittel og skapte ei bakgrunnshistorie og namna på figurane.

Franchisen har i vore populær gjennom fleire tiår, og omfattar mange andre medium som teiknefilm, teikneseriar, romanar, dataspel og spelefilmar. Konseptet bak serien har alltid handla om robotar frå det ytret rommet som kjem til jorda, og som oppnår fordelar ved å kunne forvandla seg frå humanoide robotar til m.a. bilar, fly, våpen, dyr og andre ting for å skjula seg på jorda.

Teikneserie
-----------

Serien handlar om dei gode Autobottane, som kjempar mot dei vonde Decepticons, som ikkje tenkjer på anna enn å få nok energiressursar til at overtak herredømmet over heile universet. Transformatorane kom til jorda då dei kring 4 millionar før vår tidsrekning nødlanda her med nokre Autobottar og Decepticonar om bord, alle deaktiverte. Men i 1984 blei dei alle reaktivert av datamaskinen på romskipet, og tilpassa befolkninga på jorda, som datamaskinen feilaktig trudde bestod av bilar, fly og så bortetter.

Teiknefilm
----------

Teiknefilmserien *Transformators* gjekk i 4 sesongar i USA, medan han heldt fram med originalt materiale i eit par år til i Japan, der han endå var populær. I USA byrja interessa frå publikum å dala på slutten av 1980-talet, og både leiketøy, teikneserien og teiknefilmserien blei sett på vent. I Europa og Japan blei leiketøyseriene halden fram med nye figurar i fleire år.

Spelefilm
---------

4. juli 2007 fekk spelefilmen *Transformers* med Megan Fox i den kvinnelege hovudrolla verdspremiere, og blei ein stor suksess verda over. Sommaren 2009 fekk *Transformers: Revenge of the Fallen* premiere i USA.

I 2018 kom spinoff-filmen *Bumblebee.*
Biogassmotor.
**Gassmotor** er ein forbrenningsmotor som nyttar gass som drivstoff. Nokre typar gass gjev reinare eksos enn flytande drivstoff og verd difor nytta når det er naudsynt å nytta køyretøy innomhus.

Skilnadar frå forgassarmotorar
------------------------------

Gassmotorar skil seg lite frå forgassarmotorar, men ettersom drivstoffet alt er i gassform trengst det ingen forgassar. I staden har dei eit blandekammer (blandebatteri) på innsugingsmanifolden, som syter for rett tilhøve mellom drivstoff og luft. Om gassen som vert soge inn i sylinderen ikkje har rett blandingsforhold får ein dårleg forbrenning. Gassen som vert nytta som drivstoff vert lagra under trykk på ein gasstank og på grunn av det høge trykket er han i flytande form. Det trengst likevel ingen forgassar, ettersom veska går over i gassform når gassen vert slepp ut og trykket vert redusert.

Termodynamsik er den ingen skilnad på gassmotorar og forgassarmotorar. Begge arbeider etter Beau de Rochas-syklusen.

### Drivstoff

Den vanlegaste drivstofftypen har vore ulike typar naturgass, men i dei siste åra har det vorte aktuelt å nytta ulike former for biogass, frå til dømes søppelfyllingar og husdyrgjødsel.

Bruksområde
-----------

Gaffeltruckar som vert nytta både utandørs og i lagerbygningar nyttar ofte propan som drivstoff, men elektrisk drift er òg utbreidd. 
Industrielle gassmotorar vert òg nytta der det er lett tilgang på gass. Typiske bruksområde er drift av generatorar, pumper og liknande. Dei vert produserte i storleikar frå 50 kW og opp til nokre MW.

Soge
----

Vedgassaggregat på bil under andre verdskrigen.
Med unnatak av tidlege eksperiment med krutmotorar nytta dei fyrste motorane med innvendig forbrenning gass som drivstoff. Barsanti og Matteucci nytta hydrogen og Lenoir nytta lampegass. I 1863 laga Lenoir ein forgassar og dei fleste som eksperimenteret med «motorvogner» gjekk over til å nytta flytande drivstoff. Men vidare ut over siste halvdel av 1800-talet vart det installert mange stasjonærmotorar som nytta lampegass. Denne trenden heldt fram etter hundreårsskiftet og framleis vert det produsert stasjonære gassmotorar.

Under andre verdskrigen vart mange forgassarmotorar, og nokre glødehovudmotorar, ombygde til å nytta vedgass som drivstoff. Vedgass er ikkje like bankefast som bensin, så topplokket på dei fleste bensinmotorar måtte skiftast for å redusera kompresjonsforholdet. Parafinmotorar, derimot, hadde ofte låg nok kompresjon til at dei kunne køyrast på vedgass.

Produsentar
-----------

* Caterpillar
* Cummins
* Deutz AG
* MWM
* Wärtsilä
* Rolls-Royce

Kjelder
-------

1. ↑  Mathot, R.E. *Gas-engines & producer gas plants*, Munn & Company, 1905. Nyutgjeven på engelsk av Linsay Publications, 2001.

Sjå òg
------

* Forgassarmotor
* Bensinmotor
* Parafinmotor
* Innsprøytingsmotor
* Gassturbin
**NorgesEnergi AS** er ein norsk straumleverandør som vart skipa i 1999. Dei leverar straum til kundar over heile Noreg, og er ein del av Hafslund Marked AS. NorgesEnergi held til i Kristiansand og har ca 150 medarbeidarar.

Visjon og forretningskonsept
----------------------------

NorgesEnergi har som visjon å bli den mest føretrekte og best likte straumleverandøren i landet. Kjernen i forretningskonseptet er å levere billig straum, kutte kundanes straumutgifter og gje god kundeservice.

Kundetilfredsheit
-----------------

NorgesEnergi vart av Norsk Kundebarometer kåra til den straumleverandøren med mest fornøgde kundar i årene 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008 og 2009.

I 2008 vart NorgesEnergi bransjevinner for bransjen Energi i Best i Test – Kundeserviceprisen 2008.

Samarbeidspartnarar
-------------------

NorgesEnergi er i dag samarbeidspartnar for ei rekke større nasjonale organisasjonar og interessegrupper, mellom andre Huseiernes Landsforbund, Norsk Familieøkonomi, mfl. Desse anbefaler NorgesEnergi som straumleverandør for sine medlemmar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstad
Husøy i Øyfjorden.Foto: Åsta Haukås

**Øyfjorden** er ein av dei lengre fjordane på øya Senja i Troms og Finnmark. Heile fjorden høyrer i dag til Senja kommune og ligg lengst nordvest på øya. Tidlegare høyrde Øyfjorden, saman med Stønnesbotn, til Hillesøy kommune. Frå inst i Ørnfjordbotn i sør til utlaupet i Norskehavet ved Kjølva, er det om lag 13 km. Inst deler Keipneset fjorden i to, med Trælvika i aust og Ørnfjorden i vest.

På vestsida ved utlaupet av Ørnfjorden, ligg fiskeværet Fjordgard (knapt 200 innb.), som har vegsamband via Fjordgardtunnelen og Ørnfjordtunnelen på fylkesveg 275 til Mefjordaksla. Lenger utover langs Øyfjorden ligg dei fråflytte stadane Tofta, Øyfjordvær og Breivika.

I Trælvika er det òg ein fråflytt buplass. Om lag midt på austsida av fjorden ligg fiskeværet Husøy (240 innb.). Husøya er ei eiga lita øy som er knytt til Senja med ein 300 meter lang molo. Også Husøya har vegsamband, fylkesveg 277 går over fjellet via to tunnelar til Huselv i Stønnesbotn. Begge dei nemnde fylkesvegane er knytt saman med riksveg 862.

Folketalet i Fjordgard har gått noko attende dei siste åra, medan det på Husøya har helde seg jamt og til og med auka litt somme år. Begge stadane har kvart sitt kapell, skule, barnehage og daglegvarebutikk med posttenester.

Kjelder
-------


* Denne artikkelen byggjer på «Øyfjorden» henta frå Wikipedia på bokmål 12. mai 2007.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Gjær hevar brød.
**Gjær**, eller **jest(er)** er mikroorganismar som spaltar sukker til alkohol og karbondioksid.

Gjær er ein viktig ingrediens ved gjærbakst. Tilset ein gjær til saft bær, frukt eller rotgrønsaker utviklar det seg alkohol og resultatet blir vin eller sats til spritproduksjon. Om ein tilset gjær til vatn, humle og malt blir resultatet øl.

Kva er det?
-----------

Gjær kan vera fleire ulike eincella soppar. Det er identifisert over tusen ulike gjærartar, men dei fleste høyrer til sekksporesoppane.

Soppane kan anten pusta med oksygen (aerobisk) eller utan (anaerobisk). Gjær som ikkje har tilgang på oksygen, vil omdanna sukker til karbondioksid og alkoholet etanol.

Historie
--------

Den eldste dokumenterte bruken av gjær kjem frå sumerarane. Om lag 7000 år gamle inskripsjonar fortel at dei brukte rundt 40 % av kornet dei dyrka til å brygga øl. 

Dei gamle egyptarane fann ut at brød blei mykje luftigare om dei tilsette gjær.

Likevel tok det lang tid før ein skjøna korleis gjæren verka. Gjæring blei sett på som litt av ein trolldom, og ein følgde visse magiske tradisjonar for å hjelpa han å verka. Somme stader i Noreg pleide ein mellom anna vaka over ølbrygget.

Tørrgjær Foto: Ranveig Thattai

Den første som verkeleg såg gjærceller var mikroskopmakaren Antonie van Leeuwenhoek i 1680. Biologane Cagniard-Latour og Schwann identifiserte desse cellene som soppar i 1837, og Louis Pasteur fann den siste puslespelbiten då han slo fast at gjæring var ein prosess forårsaka av levande gjærceller.

Fram til 1700-talet hadde ein brukt lik gjær til brygging og baking. Dette var mogleg med «låg» gjær, 
*Saccharomyces cerevisiae*, men ikkje med «låg» gjær, *Saccharomyces carlsbergensis*, fekk ikkje brødet til å heva. I 1780 tok nederlandske bryggarar til å laga og selja gjær som var meint for brødbaking. 

Denne gjæren blei seld i flytande form. I 1825 tok den tyske fabrikken Tebbenhof til å laga gjær med mindre vatn, i blokker. Ei seinare utvikling var tørrgjær, der nesten alt vatnet er fjerna. Denne gjære held seg lengre, men er mindre effektiv enn fersk gjær.

Bruk
----

Gjæren får øl til å skumma.
Til baking av brød, boller, pizza og liknande, vert det i norsk matlaging helst nytta tørrgjær eller ferskgjær. Her skaper karbondioksidet holer i deigen som gjer bakverket luftig. Alkoholet fordampar.

For framstilling av alkoholhaldige drikkar som øl og vin vert det som regel dyrka fram koloniar av gjær med dei kvalitetane bryggjaren ynskjer. Somme vinsortar vert ikkje tilsette gjær i det heile, men oppnår ynskt gjæring eine og åleina med gjæren som bur på drueskinnet. Drikken blir lagra lufttett for å halda på etanolet.

Gjær arbeider og herjar etter eigen vilje. Mat som gjærar der det ikkje er meininga frå mateigar si side, kan få uante, og gjerne uynskte fylgjer.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |