recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Illustrasjon til «Mannen som skulle stelle hjemme», eit skjemteeventyr om eit ektepar.
**Skjemteeventyr** er ein type eventyr som har humor, skjemt og spott som viktige verkemiddel. Desse eventyra har få eller ingen overnaturlege innslag, men har hatt som hovudfunksjon å underhalda og vekka latter hjå tilhøyrarane. Skjemteeventyr har nummer 1200-1999 i Aarne-Thompson-katalogen.

Gruppa er svært samansett, og kan til dømes handla om dummingar, friarar, ektepar, osb. Ofte er det personar i den øvre klassa i lokalsamfunnet, slik som prest og lensmann, som vert utsette for skjemt og spott. Det vert via eventyra retta politisk skyts mot styresmaktene. 

Fleire slike eventyr driv gjøn med ei enkeltgruppe som skal vera dummare enn andre. I dansk samanheng er desse ofte molbohistorier, fortalde om folk frå Mols på Jylland. Frå Hordaland i Noreg finst det døme på slike forteljingar om folk frå Voss.

Ei undergruppe av sjangeren er eventyr om ektepar der ein skjemtar den dumme ektemannen eller kona. «Mannen som skulle stelle hjemme» (AT 1408) og «Kjerringa mot strømmen» (AT 1365AB) er døme på slike eventyr.
I AT-katalogen er skjemteeventyra vidare delt inn i eventyr om kvinner (AT 1440-1524), eventyr om menn (AT 1525-1724) og eventyr om prestar (AT 1725-1874).

Lygesoger eller lygeeventyr er ei form for skjemteeventyr med utrulege overdrivingar som gjer det klart at dei ikkje er sanne.

Ramseeventyr eller remseeventyr er ei anna undergruppe av skjemteeventyr. Slike eventyr er kjenneteikna av at nye element i handlinga blir lagde til tidlegare element, slik at forteljinga dannar ei lang oppattande ramse. Nokre døme på slike eventyr er «Pannekaka» (AT 2025), «Kjetta som var så fæl til å ete» (AT 2027) og «Hanen som falt i bryggekaret» (AT 2025).

I kategorien skjemteeventyr finst også erotiske eventyr, eventyr med seksuelt og humoristisk innhald.

Skjemteeventyr ser ut til å ha vore utbreidde over heile landet, og nokre av dei lever framleis i munnleg tradisjon som vitsar eller grovisar — ofte utan at forteljarane veit historia har gamle eventyrrøter.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Molbohistorier (AT 1200-1349)», *www.hf.uio.no* (på norsk) (Institutt for kulturstudier og orientalske språk, UiO), henta 17. januar 2019
2. ↑  «Eventyr om ektefolk (AT 1350 – AT 1439)», *www.hf.uio.no* (på norsk) (Institutt for kulturstudier og orientalske språk, UiO), henta 16. januar 2019
3. ↑  *Eventyrene listet etter eventyrtyper*, Institutt for kulturstudier og orientalske språk, UiO, arkivert frå originalen 17. januar 2019, henta 17. januar 2019
4. ↑  
*Lygeeventyr (AT 1875 – AT 1999)*, Institutt for kulturstudier og orientalske språk, UiO, henta 17. januar 2019
5. ↑  *Remseeventyr (AT 2000 - AT 2499)*, Institutt for kulturstudier og orientalske språk, UiO, henta 17. januar 2019
**Solveig Margrete Fiske** (fødd 26. oktober 1952) er ein norsk luthersk teolog og biskop. Ho var biskop i Hamar bispedømme 2006–2022.

Liv og virke
------------

Fiske kjem opphavleg frå Frei i Møre og Romsdal. Ho tok teologisk embetseksamen ved Menighetsfakultetet i Oslo i 1980, og praktisk teologisk eksamen ved same lærestad i 1981. I januar 1982 vart ho ordinert til prest.

Solveig Fiske har hatt heile prestetenesta si i Hamar bispedøme. Ho byrja som residerande kapellan i Elverum i 1981, med hovudteneste i det austlege soknet i prestegjeldet: Hernes, Sørskogbygda og Nordskogbygda. Ho vart i 1994 sokneprest i Løten. Frå 2005 til 2006 hadde ho eit engasjement som personalsjef ved Hamar bispedømekontor.

Fiske vart utnemnd til biskop i Hamar bispedømme den 13. oktober 2006, og vigsla til biskop ved gudstenesta i Hamar domkyrkje søndag 17. desember 2006. Presesen i bispekollegiet, biskop Olav Skjevesland, stod for seremonien.

Fiske har vore leiar av Norsk kvinnelig teologforening, og vore engasjert i kvinnene sin situasjon i kyrkje og samfunn, også i internasjonal samanheng. Ho har også vore styreleiar i Kirkens ressurssenter mot vold og seksuelle overgrep.

Ho er gift med sjukehuspresten Guttorm Eidslott, og er svigerdotter til lyrikaren Arnold Eidslott.

I samband med jula 2006 gav ho i eit intervju med NTB tilkjenne at ho ville arbeide for eit ritual for inngåing av partnerskap for homofile i kyrkja, og at ho var tilhengjar av statskyrkjesystemet.

Kjelder
-------

1. ↑  Hågensen, Kristina (10. november 2022), «Dette er den nye biskopen i Hamar», *NRK* (på norsk bokmål), henta 27. mars 2023
2. 1 2  «Hamar bispedømme», *web.archive.org*, 23. mai 2007, arkivert frå originalen 23. mai 2007, henta 27. mars 2023

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi frå Hamar bispedøme
* «Støtter partnerskap» på Aftenposten.no

|  |
| --- |
| **Biskopar i den norske kyrkja** |
| *Preses:* Helga Haugland Byfuglien  | *Agder og Telemark:* Stein Reinertsen | *Bjørgvin:* Halvor Nordhaug | *Borg:* Atle Sommerfeldt | *Hamar:* Solveig Fiske | *Møre:* Ingeborg Midttømme | *Nidaros:* Herborg Finnset | *Nord-Hålogaland:* Olav Øygard | *Oslo:* Ole Christian Kvarme | *Stavanger:* Ivar Braut | *Sør-Hålogaland:* Ann-Helen Fjeldstad Jusnes | *Tunsberg:* Per Arne Dahl |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
**Venera 7** var ein sovjetisk romsonde til Venus og vart skoten opp 17. august 1970. Målet til sonden var å senda attende data frå atmosfæren til Venus, landa på yta til planeten og halda fram med å senda attende data. Venera 7 vart det fyrste romfartøyet til å senda data attende etter å ha landa på yta til ein annan planet.

Venera 7 var éin av to identiske romsondar, men den andre, Cosmos 359, gjekk aldri ut av jordbanen sin.

Landaren til Venera 7 gjekk inn i atmosfæren til Venus den 15. desember 1970 på nattsida til planeten. Før dette hadde landaren fått kjølt seg ned til -8 °C. Han landa med ein fart på 17 m/s etter at fallskjermen hadde rivna. Signalet til landaren var veikt etter landing, og det er mogeleg at han hadde gjort eit hopp og landa på sida slik at antenna ikkje var retta mot jorda.

Trykkmålaren til landaren slutta å fungera under landinga, men temperaturmålaren viste ein stødig temperatur på 475 °C ved yta; og eit trykk på 92 jordatmosfærar og ein vind på 2,5 m/s vart ekstrapolert frå andre målingar.

Kjelder
-------

* Om Venera 7 hjå NSSDC

| * v
* d
* e
Venera-programmet |
| --- |
| Venera 1 **·** Venera 2 **·** Venera 3 **·** Venera 4 **·** Venera 5 **·** Venera 6 **·** Venera 7 **·** Venera 8 **·** Venera 9 **·** Venera 10 **·** Venera 11 **·** Venera 12 **·** Venera 13 **·** Venera 14 **·** Venera 15 **·** Venera 16 |
|  |
| --- |
| **Skjeggmeis** |
| Skjeggmeis, Panurus biarmicus Foto:  Wolfram RiechSkjeggmeis, *Panurus biarmicus* Foto: Wolfram Riech |
| Læte |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig**Status i Noreg:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av Skjeggmeis Utbreiinga av Skjeggmeis |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | **Skjeggmeisfamilien** Panuridae |
| **Slekt:** | ***Panurus*** |
| **Art:** | **Skjeggmeis** *P. biarmicus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Panurus biarmicus***Linnaeus, 1758 |

**Skjeggmeis** (*Panurus biarmicus* ) er ein liten og sær sporvefugl. Dette er ein art i tempererte delar av Europa og Asia, finst òg på få plassar i Noreg. Skjeggmeisa er standfugl og dei fleste fuglane migrerar ikkje anna enn ved særlege kuldeperiodar eller ved andre raske miljøendringar. Dei er sårbare for harde vintrar, kulda kan ta livet av mange individ. 

Dette er ein liten oransjebrun fugl med ein lang hale. Skjeggmeisa flyg mykje likt undulatar. Hannen har grått hovud og svarte teikningar som «mustasjar». Flokkar vil ofte avsløre nærvære i eit takrøyrbelte med sine karakteristiske «pingekall». 

Denne arten er ein våtmarkspesialist, dei hekkar i koloniar i store takrøyrskogar ved innsjøar eller myrer. Dei et insekt på takrøyr om sommaren, og frø frå takrøyraks om vinteren, fordøyingssystemet er tilpassa å takle den særs forskjellige sesongbestemte dietten.

Skjeggmeisa er inga meis innanfor systematikken. Grunnen til meisenamnet kan vere likskap med stjertmeis. Etter Clementslista var arten tidlegare plassert i buttnebbfamilien, men i følgje nyare forsking er dette ein unik songfugl - ingen andre levande artar synast å vere nært knytt til han. Derfor er han no klassifisert i sin eigen familie Panuridae.

I år 2021 blei skjeggmeis oppgradert frå kategorien *nær truga* til *sterkt truga* (EN) på norsk raudliste for artar.

Video

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bearded Reedling» frå Wikipedia på engelsk, den 28. juni 2009.*

---

* + **Robson**, C. (2007). Family Paradoxornithidae (Parrotbills) Pp. 292 - 321 in; del Hoyo, J. Elliott, A. & Christie, D.A. eds. *Handbook of the Birds of the World*, Vol. 12. Picathartes to Tits and Chickadees. Lynx Edicions, Barcelona.
	+ BirdLife International 2008. Panurus biarmicus. In[www.iucnredlist.org IUCN Red List of Threatened Species. Version IUCN 2009.1]. Lest 28. juni 2009

### Fotnotar

1. 1 2  Stokke BG, Dale S, Lislevand T, Jacobsen K-O, Strøm H og Solvang R (2021, 24. november). *Fugler: Vurdering av skjeggmeis Panurus biarmicus for Norge.* Norsk rødliste for arter 2021. Artsdatabanken. Henta 25. november 2021
2. ↑  Nedlasting av Clementslista frå desember 2008 lest 9. mai 2009]

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Skjeggmeis**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* BBC Things
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur

 |
**Skrikjo** er ei elv i Ullensvang kommune i Hardanger. Skrikjo renn ut frå Skriksetevatnet heilt vest på Hardangervidda, om lag 1000 meter over havet. Herifrå renn ho nokså raskt vestover til ho stupar utfor fjellsida i den imponerande Skrikjofossen som kan sjåast frå Lofthus. Fossen startar med eit fall på om lag 200 meter, avbrote av eit mellomplatå før han fell endå 250 meter og endar heilt oppe ved fjellsida på Lofthus. Det totale fossefallet er på 455 meter. 

Frå sjølve botnen av fossen renn Skrikjo i raske stryk nedover i retning nordvest. Etter om lag ein kilometer renn ho inn i den større elva Opo heilt inst i Elvadalen på Lofthus. Opo renn deretter gjennom dalen og ned gjennom bygda før ho munnar ut i Sørfjorden nær Ullensvang kyrkje.

Skrikjo har fått namnet sitt etter fossen, som kan høyrast skrikande ut ved stor vassføring under snøsmeltinga om våren. Elva har elles ikkje særleg stor vassføring og frys heilt til om vinteren.

Bakgrunnsstoff
--------------

* World waterfall database om Skrikjofossen
* Kartfunksjonen på gulesider.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 39°19′32″N 49°20′07″E﻿

**Kura** (georgisk მტკვარი - **Mtkvari**, aserbajdsjansk **Kür**) er ei elv i Kaukasus, som renn frå Tyrkia via Georgia til Aserbajdsjan, der ho møter elva Aras før ho renn ut i Kaspihavet. Den totale lengde hennar er 1 364 km. 

KuraKura
Namnet Kura kjem av namnet «Kurosh», som er persisk uttale av namnet på den persiske kongen Kyros den store. I eldgamle vestlege dokument vart elva kalla Cyrus. Det georgiske namnet på elva er «Mtkvari», som tyder 'saktegåande'. Namnet «Kura» vart først brukte av russarane og seinare av europeiske kartografar. 

Tidlegare var det mogeleg å segle på elva heilt opp til Tbilisi i Georgia, men ho er no mykje grunnare og saktegåande, sidan mykje av vatnet vert brukt til straumproduksjon. Elva er forholdsvis forureina på grunn av store industrisenter som Tbilisi og Rustavi i Georgia.

Det finst to andre elver med liknande namn, Kur nær Kursk i Russland, og ei anna Kur nær Khabarovsk, som òg ligg i Russland.

Kür i Aserbajdsjan
------------------

Kür og Aras er dei største elvene i Aserbadsjan, og dei renn gjennom låglandet Küra-Arax. Elvene som renn direkte ut i Kaspihavet kjem frå dei nordaustlege fjellsidene i Store Kaukasus og Talysjfjella, og renn over låglanda Samur-Devechi og Lenkeran.

Kür (Mtkvari) sitt nedslagsfelt (86 000 km²) før ho renn i saman med Aras, er mindre enn Aras sitt nedslagsfelt (101 937 km²). Elva vert likevel framleis kalla Kura etter dei renn i hop fordi vassnivået i Kura er dobbelt så høgt som Aras sitt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kura River» frå Wikipedia på engelsk, den 8. februar 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Trebukken tømmermann** |
| 

  |
| **Systematikk** |
| **Rekkje:** | *Arthropoda* |
| **Underrekkje:** | *Hexapoda* |
| **Klasse:** | *Insecta* |
| **Underklasse:** | *Pterogyta* |
| **Infraklasse:** | *Neoptera* |
|
|
| **Orden:** | *Coleoptera* |
| **Familie:** | *Cerambycidae* |
| **Slekt:** | *Acanthocinus* |
|
| Vitskapleg namn |
| Acanthocinus aedilis

Linné , 1758 |

**Tømmarmannen** er ei bille i trebukkfamilien. Han er med sine ekstremt lange antenner mellom dei mest karakteristiske artane i gruppa. Ein finn dei vanleg i barskogsområde i heile Europa og nordlege delar av Asia.

Levesett
--------

Tømmarmannen går først og fremst på furu, men ein finn dei òg på fleire andre bartre. Larvane lever under barken i dei nedre delane av stammer og stubbar, og øvst i røtene på daudt og ferskt trevirke. Dei gneg ut eit puppekammer ytst i veden eller i sjølve borken. Her overvintrar dei, før dei kjem ut mellom mai og juli ein gong.

Kjelde
------

Norges biller
Podsol
**Podsol** er jord kjenneteikna av eit sjikt prega av utvasking over eit anna sjikt der det som er vaska ut samlar seg. Podsolar er naturleg sure og næringsfattige. Namnet kjem frå russisk og tyder 'under oske'. Gruppa er den vanlegaste i Noreg, ved sidan av dei svært grunne jordsmonna.

Internasjonalt er jordtypen kjend som *podsol* eller *podzol* i store delar av verda, medan han i systema i Kina og USA heiter *spodosol*. I Australia kallar ein han *podosol* og i Brasil *espodossol*. I SN-systemet World Reference Base for soil resources er det ein på norsk kallar podsolar i stor grad samsvarande med *Podzols*.

Podsolprofilet
--------------

Eit podsoljordprofil er delt opp i fleire sjikt, der nokre er påkravde og andre kan vera der eller ikkje.

Øvst ligg anten eit organisk sjikt (**O-sjikt**) eller eit mineraljordsjikt med ein del organisk materiale (**A-sjikt**). Dette er i regelen farga myrkt av det organiske materialet.

Under dette er eit bleikjordssjikt (**E-sjikt**). Dette er, som namnet seier, eit sjikt med nærast kvit jord. 

Under her igjen ligg utfellings-sjiktet (**B-sjikt**). Dette er myrkare enn både E-sjiktet ovanfor og underliggjande sjikt. For å skilja mellom ulike typer B-sjikt, legg me gjerne til ein liten bokstav etter på: i Bt er leire akkumulert, i Bh er humus akkumulert og i Bs er jarn- og aluminium-oksid akkumulert. Bokstavane kan setjast saman.

Under B-sjiktet finn me anten eit sjikt med upåverka lausmassar (**C-sjikt**) eller berre fjellet (**R-sjikt**).

Danning og utbreiing
--------------------

Podsolar vert danna ved at organiske syrer frå toppjorda vaskar ut minerala frå eit underliggjande sjikt. Dette vert ført nedover med vass-straumen, til det fell ut i utfellings-sjiktet. Det er særleg humus, jarn- og aluminiumsambindingar som vert avsette i utfellingssjiktet. Utfellingane kan kitta seg saman, og laga ei aurhelle.

Podsolar er avhengige av eit nedbørsoverskot, og me finn dei oftast i våte område i tempererte og boreale strok. Det er òg nokre podsolar i tropiske strok, men utbreiinga av desse er usikker. I gamle jordsmonn i tropiske område kan me finna podsolar der bleikjords-sjiktet er vorte so djupt at podsolen vert som ei sandjord å rekna.

I alle klimasonar er podsolane vanlegast under skog. Jordtypen er òg vanleg å finna under lynghei. Dei kjem oftast or sandige og siltige opphavsmateriale rike på silikat.

Kjelder
-------

* Knut Skinnemoen: *Skogskjøtsel* Landbruksforlaget 1969
* Podsol på engelsk Wikipedia

Referansar
1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 8. april 2014, henta 8. april 2014
2. ↑  «podsol». *Store norske leksikon* (på norsk). 20. februar 2018.
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 8. april 2014, henta 8. april 2014
**Karl Ludvig Tørrisen Bugge** (5. februar 1840–3. november 1916) var ein norsk sakførar, bankmann og stortingsmann, fødd i Christiania.

Bugge var son til ein skipsbyggjar i Fredrikstad. Han vart student i 1860 og cand. jur. i 1864. Frå 1865 var han sakførar og seinare høgsterettsadvokat i Trondheim. Åra 1874-86 var han direktør for Trondhjems realkreditbank. Deretter var han direktør i Realkreditbanken i Kristiania frå 1886 til 1902. Samstundes praktiserte han 1891-98 som både aktor og forsvarar ved Høgsteretten i hovudstaden. Han skreiv og gav ut fleire avhandlingar om juridiske emne.

Bugge var medlem av formannskapet i Trondheim 1879-83, ordførar 1882. Frå 1883 til 1888 var han stortingsrepresentant for Trondhjem og Levanger. I den fyrste treårsperioden var han medlem av næringskomite nr 2, i den siste av Lagtinget og justiskomite nr 1. Bugge var 1891-95 formann for ein departemental komite vedkomande konkurranselovgjevinga. På Stortinget slutta han seg til Høgre si gruppe då denne vart skipa i 1884.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Karl Bugge NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF
* GND

 |
**Treaty House** (*Traktathuset*) viser på New Zealand til det tidlegare huset til den britiske statlege representanten på New Zealand, James Busby. Waitangitraktaten, dokumentet som grunnla den britiske kolonien New Zealand, vart underteikna på eigedommen til Traktathuset den 6. februar 1840.

Eigedommen hadde tidlegare vore stad for ei viktig hending, underteikninga av Declaration of the Independence of New Zealand i 1835. Huset og eigedommen var på private hender fram til 1932, då dei vart kjøpte av generalguvernøren, Viscount Bledisloe, som gav dei til nasjonen. Dei vart overleverte som eit nasjonalt minnesmerke i 1934, under ein seremoni der tusenvis av menneske var til stades, både pākehā og maoriar, til og med maorikongen. Her fann ogå ei anna større markering stad, i 1940, då hundreårsjubileet for underteikninga av traktaten vart feira. Sidan 1947 har ein her feira den årlege Waitangidagen.

Bygningshistorie
----------------

Traktathuset vart bygd i 1833-34 for Busby og familien hans. Det er ein av dei eldste bygningane som står på New Zealand. Opphavleg bestod bygningen av to hovudrom, pluss ein inngangshall, veranda, og ein frittståande bygning på baksida som inneheldt kjøkken og rom for tenarar. Busby tykte huset var for lite for ein mann i hans posisjon, men for å vera i 1830-åra på New Zealand, var det eit stort hus. Det vart påbygd i 1830- og -40-åra med to fløyar og eit halvtaksskur. 

Eigedommen var i Busbyfamilien si eige fram til 1882, då han vart seld til ein lokal bonde. I alle fall gjennom nokre av dei følgjande åra vart huset brukt til landbruksføremål, mellom anna til saueklipping. Bygningen forfall, trass i freistnadar på å få han inn under offentleg eige. Dette lukkast i 1932, då Bledisloe kjøpte eigedommen, og huset vart seinare restaurert av den leiande arkitekten W.H. Gummer. Dette var ein av dei første større statlege restaureringar av ein historisk bygning på New Zealand. I førebuinga til 150 års jubileet for traktatsigneringa i 1990 vart huset endra på for å gje ei meir nøyaktig førestilling av korleis det kan ha sett ut i 1840.

 Te Whare Runanga (maoriane sitt møtehus).
Huset har vore i kategori I hjå New Zealand Historic Places Trust sidan 1983. Det inneheld eit museum retta mot Waitangitraktaten og det daglege livet i huset midt på 1800-talet. Ein annan stad på eigedomen står eit maorimøtehus, whare runanga, dekorert med utskjeringar, og den store krigskanoen, Nga Toki Matawhaorua, begge bygde til jubiléet i 1940.

Referansar
----------

1. ↑  Reed, V.H. (1957), Gift of Waitangi
2. 1 2 3  Om Traktathuset hjå New Zealand Historic Places Trust - *Pouhere Taonga*
3. ↑  Lovell-Smith, Melanie (2000) ‘History and Historic Places: Some Thoughts on History and Historic Places in New Zealand during the Late Nineteenth and Twentieth Centuries’, MA thesis, University of Auckland, s. 56

* *Denne artikkelen bygger på «Treaty House» frå Wikipedia på engelsk, den 7. juni 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell vevside til the Traktathuset og eigedommen.
* Offisiell vevside for Waitangitraktaten.

Koordinatar: 35°15′57″ S 174°4′54″ E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Neil Stubenhaus** (fødd 18. juli 1953) er ein USA-amerikansk bassgitarist.

Stubenhaus byrja å spele bassgitar då han var 12 og studerte ved Berklee College of Music, der han tok eksamen i 1975. Han byrja så å spele i eit band med ein annan Berklee-student, Steve Smith (Vital Information, Journey). Her møtte han òg trommeslagarane Vinnie Colaiuta og John Robinson.

I 1977 vart han med i Blood Sweat & Tears og spelte på det første soloalbumet til David Clayton-Thomas. I 1978 drog han på turné med Larry Carlton. Dette førte han til Vestkysten der han møtte Mike Post og andre komponistar og byrja som studiomusikar. Sidan 1979 har Stubenhaus spelt på meir enn 600 album og spelt filmmusikk for over 150 filmar. 

Stubenhaus har spelt mykje med med Barbra Streisand og Quincy Jones. Andre artistar han har spelt med er Aerosmith, Anita Baker, Gigi D'Alessio, Elton John, Rod Stewart, Billy Joel, Frank Sinatra, Nancy Wilson, Patti LaBelle, Michael Bolton, Ricky Martin, Dan Fogelberg, John Fogerty, Cher, Shirley Bassey, Joe Cocker, Bobby Caldwell, Taylor Dayne, Vince Gill, George Benson, Al Jarreau, Don Henley, Luis Miguel, Julio Iglesias, BB King, Michael McDonald, Bette Midler, Hanson, The Corrs, Milton Nascimento, Pointer Sisters, Eros Ramazzotti, Bonnie Raitt, Lee Ritenour, Lionel Richie, Selena, Diane Schuur, Tom Scott, Kirk Whalum, Lisa Stansfield og mange andre.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Neil Stubenhaus» frå Wikipedia på engelsk, den 5. juni 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Video Interview: Neil Stubenhaus». Bass Frontiers. Arkivert frå originalen 6. oktober 2011.
2. ↑  «Video Interview : Neil Stubenhaus». Webcitations.org. Arkivert frå originalen 14. september 2011. Henta 5. juni 2018.
3. ↑  «Neil Stubenhaus | Songs». AllMusic. Henta 5. juni 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* ICCU
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Stolpekyrkje** er ein type stavkyrkjer der den nedre enden av stavane eller stolpane som held taket oppe, er sette ned i grunnen. På denne måten skil stolpekyrkjene seg frå dei stavkyrkjene som står i Noreg i dag, der stavane eller stolpane alltid er sette på ei ramme av tre som er fundamentert på stein oppå grunnen.

Arkeologiske funn av spor og leivningar i jorda etter stolpekyrkjer og andre bygningar frå gamal tid syner at stolpekyrkjene høyrer til ein eldgamal måte å byggje hus til ulike føremål på. Men ved at stavane i stolpekyrkjene er sette ned i jorda, er dei utsette for råte. Difor reknar ein med at stavkyrkjene med treramme under stolpane er ei yngre betring som var meint å løyse eit gamalt problem.

Sidan det korkje i Noreg eller elles i Nord-Europa finst ståande stolpekyrkjer eller andre stolpebygningar frå gamal tid, er all kunnskap om desse bygningane berre basert på tolkingar av spora og leivningane i jorda etter nedgravne endar av stolpar og eventuelt andre bygningsdetaljar. Spor etter stolpebygningar av ulike slag har kome for dagen i stor mon mange stader i Nord-Europa etter at nye metodar og teknikkar har vorte tekne i bruk i arkeologien. Det er mykje vanskelegare å finne spor etter rivne eller nedbrende kyrkjer som er fundamentert slik som dei norske stavkyrkjene, for i motsetnad til bygningar med stolpane nedsette i grunnen, vert det vanlegvis ikkje att varige spor etter dei i grunnen etter at dei er fjerna eller øydelagde.

Ettersom det berre er i Noreg det finst ståande stavkyrkjer i vår tid, er det stort sett berre her i landet det gjev meining å skilje mellom *stolpekyrkjer* med stolpane nedsette i jorda og *stavkyrkjer* med stolpene sette på ei ramme av tre oppå jordoverflata. Sidan hovudprinsippet har vore det same for båe typane, vert i andre land funn av spora etter stolpekyrkjer difor ofte omtala som funn av stavkyrkjer. Utover 1100-talet og innpå 1200-talet vart stolpekyrkjene erstatta av meir varige byggverk. Ofte vart den nye kyrkja plassert på akkurat der stolpekyrkja stod.

I Noreg er det ved arkeologiske granskingar av grunnen under mellomalderkyrkjer og i andre samanhengar funne spor etter om lag 25 stolpekyrkjer. Det har òg vore diskutert om den noverande Røldal stavkyrkje opphavleg kan ha hatt jordgravne hjørnestolpar, og soleis eigenleg vart bygd som stolpekyrkje i si tid.

Sjå òg
------

* Stolpehol - om funn av spor og restar etter stolpar.

Kjelder
-------

1. ↑  Magnell, Steinar (2009): De første kirkene i Norge. Kirkebyggingen og kirkebyggere før 1100-tallet. Masteroppgåve i arkeologi Institutt for arkeologi, konservering og historie. Universitetet i Oslo.
Neijiang (gul) i Sichuan
**Neijiang** (forenkla kinesisk: 内江; tradisjonell kinesisk: 內江; pinyin: *Nèijīang*) er eit byprefektur aust i provinsen Sichuan i Kina. Byprefekturet har eit areal på 5 386 km² og 3 702 847 innbyggjarar (2010).

Byprefekturet Neijiang omfattar to distrikt (区 *qū*), og tre fylke (县 *xiàn*).

### Næring

Neijiang har raffineri for sukker og annan matvareindustri.

### Samferdsle

Byen Neijiang ligg ved elva 'Tuo Jiang' og har elvehamn. Han er også eit jarnbaneknutepunkt. Chengdu-Chongqing-jarnbanen har stoppestad i Neijiang og elles det er ei nybygd jarnbanelinje med endepunkt Kunming i Yunnan-provinsen. 

Kinas riksveg 321 går gjennom prefekturet. Han fører frå Guangzhou i provinsen Guangdong via mellom andre Wenzhou og Guilin til Chengdu, hovudstaden i provinsen Sichuan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Neijiang» frå Wikipedia på bokmål, den 9. april 2012.*

* *Denne artikkelen bygger på «Neijiang» frå Wikipedia på engelsk, den 9. april 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Karl Egil Aubert** (19. august 1924–14. oktober 1990) var ein norsk matematikar og bror av Vilhelm Aubert. Aubert arbeidde først og fremst med algebra, spesielt idealteori. Karl Egil Aubert var professor i matematikk ved Universitetet i Oslo i nesten 30 år og spelte ei avgjerande rolle for det faglege miljø.

Han har doktorgrad frå Universitetet i Paris i 1957 og var Institute for Advanced Study i Princeton frå 1958 til 1960. Han var dosent i matematikk i 1960 og professor ved Universitetet i Oslo 1962–1990. Han var formann i Norsk Matematisk Forening 1960–1967. 

Aubert av formann i juryen som leia Abel-konkurransen og gjennomgjekk oppgåvene til finalistane etter konkurransen. 

Han gjennomførte fleire store klatreturar i Alpane, Amerika og Noreg saman med gode vener og saman med broren Vilhelm som han heile livet var nært knytt til.

Kjelder
-------

* «Karl\_Egil\_Aubert» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Académie de la Grande Chaumière fotografert i 2010.
Kvittering frå *Nouvelle Académie de la Grande Chaumière* på at den finske kunstnaren Eero Nelimarkka hadde betalt for undervisninga i 1912.
L'**Académie de la Grande Chaumière** var ein privat kunstskule i nummer 14 i rue de la Grande-Chaumière, rett i nærleiken av Montparnasse i Paris i Frankrike. Skulen vart skipa i 1904 av den sveitsiske kunstmålaren Martha Stettler. Ho vart fødd 25. september 1870 i  Bern som nummer to i raden av dei sju borna til arkitekten Eugen Stettler, som hadde utdanna seg hjå den franske arkitekten Charles Garnier på den tida då han stod for bygginga av l'Opéra Garnier i Paris. Martha Stettler døydde 16. desember 1945 i Châtillon sørvest for Paris.

l'Académie de la Grande Chaumière hadde opplæring i både kunstmåling og skulptur, og vart særs namngjeten på byrjinga av 1900-talet som fylgje av at viktige kunstnarar var lærarar. Mange elevar frå ulike land søkte seg difor til skulen, mellom dei fleire som vart nasjonalt eller internasjonalt kjende i ettertida. Det hadde nok òg sitt å seie at området *le quartier du Montparnasse* utvikla seg til eit kunstnarsentrum i Paris utover på denne tida. Sjølv om skulen ikkje låg i det geografiske sentrum for den aktiviteten, vart han likevel assosiert med den kunstnarlege verksemda og det kunstnarlivet som utfalde seg på Montmartre.

Undervisninga vart i 1957 teke opp att av familien Charpentier i to atelier i det same huset ved å skipe l'Académie Charpentier, men nyttar det gamle namnet l'Académie de la Grande Chaumière på både huset og på skulen.

Académie Colarossi
------------------

Kunstskulen Académie Colarossi, som låg i nummer 10 i rue de la Grande-Chaumière, vart òg kalla «Académie de la Grande Chaumière». Denne skulen var skipa i 1870 av den italienske skulptøren Filippo Colarossi, og opphøyrde i 1930-åra. Kunstskulen som Martha Stettler opna i 1904 i nummer 14 vart såleis eit nytt (*nouvelle*) Académie de la Grande Chaumière.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Internettsidene til dagens «Académie de la Grande Chaumière»

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* ULAN
* NKC

 |
Flyfoto av Karkonosze
**Karkonosze** eller **Krkonoše** (tsjekkisk) er ei fjellkjede i Sudetane i Sentral-Europa. Fjellkjeda vert stundom kalla *Dei store fjella* (tysk Riesengebirge). Namnet er gamalt, vart nemnd av Ptolemaios, og kan ha urindoeuropeisk opphav. Tydinga av namnet har vorte bevart, og på latin var namnet *Gigantei montes*.

Fjella strekkjer seg frå nordvest mot søraust og dannar grensa mellom Polen og Tsjekkia. Det høgaste fjellet er Śnieżka (tsjekkisk: *Sněžka*; tysk: *Schneekoppe*) med ei høgd på 1 602 meter. Fjellet ligg på den polsk-tsjekkiske grensa og er òg det høgaste i fjellet i Tsjekkia. Store område av Karkonosze er verna gjennom ein nasjonalpark i begge land. Fjella er kjend for skistadane og vert stadig meir populært som eit billigare, og for mange nærmare, alternativ til Alpane.

Viktige landsbyar i Karkonoszefjella er:

* Karpacz, skistad i Polen
* Szklarska Poręba, skistad i Polen
* Špindlerův Mlýn, skistad i Tsjekkia
* Harrachov, i Tsjekkia
* Pec pod Sněžkou, skistad i Tsjekkia
* Przesieka i Polen
* Kowary i Polen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karkonosze» frå Wikipedia på engelsk, den 20. mars 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Karkonosze**

* Skiferie i Karkonosze Arkivert 2007-02-13 ved Wayback Machine.
* Krkonose-området
* Bilete frå Karkonosze
* Turistinformasjon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames

 |
Abydos og Hellespont
**Abydos** var ein by i Mysia i Vesleasia i antikken. Byen låg ved det smalaste punktet av sundet Hellespont, om lag to kilometer frå dagens Çanakkale i Tyrkia. Andsynes Abydos låg Sestus på Gallipolihalvøya, den europeiske sida av sundet. Abydos var i oldtida ein viktig by og senter for Osiriskulta. To godt bevarte tempel frå rundt 1300 står ved staden i dag.

Soga
----

Abydos vart først nemnd i oversikta over Troja sine allierte i *Iliaden*. Det var truleg ein trakhisk by, men vart seinare kolonisert av milesarar. Xerxes bygde to bruer av båtar og kryssa sundet i 480 fvt. då han invaderte Hellas i Persarkrigane. Abydos er òg kjend for den sterke motstanden mot Filip V av Makedonia i år 200 fvt. og for soga om Hero og Leander.

Den bysantinske keisaren Basileios II slo ned eit opprør ved Abydos i 989. Byen var den viktigaste tollstasjonen ved sundet under den bysantinske perioden. I 1203 stogga det fjerde krosstoget ved Abysos og plyndra åkrane i ei veka før dei heldt fram mot Konstantinopel.

Den osmanske sultanen Mehmet II erobra det bysantinske riket i 1453. For å styrkja kontrollen over Hellespont oppførte han i 1456 to fort, dei såkalla «gamle slotta», eitt ved Abydos og eitt ved Sestos. I 1658 vart «dei nye slotta» oppførte ved munningen av sundet.

I 1675 vart den første arkeologiske utgravinga av byen gjennomført.

I 1810 vitja Lord Byron Abydos og sumde over Hellespont, etter å ha mislukkast på det første forsøket. Han skreiv seinare diktet *The Bride of Abydos*. I 1843 måla Eugène Delacroix biletet *La fiancée d'Abydos*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Abydos» frå Wikipedia på svensk, den 6. mars 2008.*
**Birger Leirud** (26. juni 1924–10. februar 1999) var ein friidrettsutøvar som representerte Leirsund IL i Akershus. Han vart nummer fire i høgdehopp under EM i friidrett 1946 i Oslo. I perioden 1946-52 vart han noregsmeister i høgdehopp fire gongar.

Aktiv
-----

Leirud kom på fjerdeplass i høgdehopptevlinga under EM 1946 på Bislett stadion, same sesongen som han vann sitt fyrste NM-gull. To år seinare vart han nummer 13 i finalen i under dei olympiske leikane i London, då landsmannen Bjørn Paulson tok sølvmedaljen i øvinga. Nettopp Paulson og Leirud kjempa drabeleg om NM-tittelen i OL-året, begge svinga seg over 1,96 m, med Paulson som vinnar.

Leirud vart norsk meister i høgdehopp både i 1949 og 1950, samt 1952. Han forbetra seg frå førre OL då han i 1952 kom på sjuandeplass under sommar-OL i Helsingfors med eit hopp på 1,90 meter.

Leirud sin personlege rekord i høgdehopp, 1,96 meter, oppnådde han fyrste gongen i september 1947 i Stockholm.

### Medaljar i norske meisterskap

* 1946: Gull – 1,90 m, framom Alexander Yggeseth (1,85)
* 1947: Sølv – 1,93 m, bakom Bjørn Gundersen (1,93 m)
* 1948: Sølv – 1,96 m, bakom Bjørn Paulson (1,96 m)
* 1949: Gull – 1,94 m, framom Eivind Wigstøl (1,80 m)
* 1950: Gull – 1,90 m, framom Erik Stai (1,85 m)
* 1952: Gull – 1,90 m, framom Bjørn Gundersen (1,90 m)

Kjelder
-------

* NFIF-heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki

 |
Kronoborg kommune i den del av Viborgs län som tillföll Ryssland 1944.
**Kurkijoki** (russisk *Куркиёки*, svensk *Kronoborg*, finsk *Kurkijoki*) er ein tettstad i Lakhdenpokhja rajon i russisk Karelia. I 1996 hadde han 1 220 innbyggjarar.

Før 1944 var Kronoborg ein finsk kommune i Viborgs län. I 1939 hadde denne 10 032 innbyggjarar.

I nødsåra 1867–1868 byrja svensktalende nybyggere frå Österbotten å slå seg ned i Kronoborg. Dei grunnla ei ny bygd ved namn Sorjos (finsk *Sorjo*) inni skogen. Mot hundreårsskiftet utgjorde nybyggjarane ein koloni på rundt 200 personar. Kolonien var lenge ei svensk språkøy i det elles finskspråklege Karelen. Sorjos hadde eigen svenskspråkleg skule i åra 1890–1940. 

I Kronoborg låg den finskspråklige Kronoborgs högre landtbruksläroverk. 

Elisenvaara var eit viktig jernbaneknutepunkt i Kronoborg. Det vart bomba under den finske framhaldskrigen den 20. juni 1944. Over hundre menneske døydde då bombene trefte eit tog med karelske flyktningar.

Kjende personar frå Kurkijoki
-----------------------------

* Lauri Kristian Relander, Finlands 2. president
**Kurfyrstedømet Braunschweig-Lüneburg** (uformelt **Kurfyrstedømet Hannover**; tysk *Kurfürstentum Braunschweig-Lüneburg*) vart det niande kurfyrstedømet i Det tysk-romerske riket i 1692, då den tysk-romerske keisaren Leopold I, opphøgde hertug Ernest Augustus til kurfyrste i Riket som takk for støtta han gav i niårskrigen. Det var protestar mot å innlemme ein ny kurfyrste, og den nye statusen tredde ikkje i kraft før han vart godkjend på riksdagen i 1708.

Historie
--------

I 1714 vart Georg Ludvig konge av Storbritannia, og Braunschweig-Lüneburg og Storbritannia vart ein del av ein personalunion. Eigedomane til kurfyrstane voks i Tyskland òg då dei arva dei formelt svenske områda Bremen og Verden i 1719, og som ein del av Reichsdeputationshauptschluss frå 1803 fekk kurfyrstedømet fyrstebispedømet Osnabrück. Kurfyrstane heldt seg stort sett i England og direkte kontakt med kurfyrstedømet vart gjort gjennom det tyske kanselliet i St James's Palace i London.

I 1803 vart kurfyrstedømet okkupert av franskmennene og prøyssiske troppar etter Artlenburg-konvensjonen. I 1806 vart Det tysk-romerske riket avskaffa. Etter Tilsit-traktaten i 1807 vart områda til det tidlegare kurfyrstedømet i lag med områda avstått frå Preussen omgjort til Kongedømet Westfalen, styrt av bror til Napoleon, Jérôme Bonaparte. George III anerkjende derimot ikkje annekteringa til Frankrike og dei hannoverske ministrane heldt fram å arbeide frå London. Regjeringa i Braunschweig-Lüneburg klarte å oppretthalde sine eigne diplomatiske tenester mot Det austerrikske riket og Preussen, som Storbritannia sjølv teknisk sett var i krig mot. Hæren til Braunschweig-Lüneburg var oppløyst, men mange av offiserane og soldatane reiste til England der dei danna den tyske legionen til kongen. Legion var den einaste tyske hæren som kjempa kontinuerleg mot franskmennene i napoleonskrigane.

Franskmennene hadde kontroll over kurfyrstedømet til oktober 1813 då området vart overteke av russiske kosakkar og slaget ved Leipzig same månad vart den endelege slutten på den napolionske klientstaten, samt heile Rhinforbundet, og Huset Hannover tok over styret igjen. Hannover vart eit kongedømet i Wienerkongressen i 1814.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Electorate of Brunswick-Lüneburg» frå Wikipedia på engelsk, den 15. august 2009.*
**Birger Grinde** (7. september 1908–23. august 1998) var ein norsk flygar og lufttrafikkinspektør i Luftfartsdirektoratet.

Grinde vart utdanna som flygar ved Marinens Flyveskole og fekk «Flygervingen» i 1931. Han vart tilsett i DNL i 1937 og flaug innanlands med Junkers Ju 52 i åra før andre verdskrigen.

Hausten 1939 vart han beordra som nestkommanderande ved Marinens flyavdeling på Skattøra og deltok i kampane ved Narvik i 1940, før han måtte overlevera Skattøra flystasjon til tyskarane. Etter at kampane i Noreg var over kom han seg først over til Sverige, og sidan til England. Under krigen var han først instruktør i Little Norway. Frå 1942 var han knytt til 333. skvadron i Storbritannia og flaug mellom anna Catalina. Etter krigen vart han tilsett som lufttrafikkinspektør i Luftfartsdirektoratet. Grinde var norsk rådsrepresentant ved Den internasjonale organisasjonen for sivil luftfart (ICAO) i periodane 1953-56 og 1971-74. Han gjekk av med pensjon frå stillinga som lufttrafikksjef i Luftfartsverket hausten 1978.

Referansar
----------

1. ↑  Marinens flygevåpen 1912-1944. Hafsten, Bjørn/Arnheim, Tom. Side 278
2. 1 2 3  Knut Løvstuhagen (29. september 1978). «Lufttrafikksjef Birger Grinde: La Braathens SAFE og SAS konkurrere». *Aftenposten*: 5.

* *Denne artikkelen bygger på «Birger Grinde» frå Wikipedia på bokmål, den 28. mars 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister

 |
Plasseringa til øygruppa Kurilane i den vestlege delen av Stillehavet.
**Kurilane** er ei øygruppe som strekkjer seg om lag 1300 kilometer frå Hokkaido i Japan mot Kamtsjatkahalvøya og skil Okhotskhavet frå det nordlege Stillehavet. Øygruppa høyrer til Russland, ligg under Sakhalin oblast, og omfattar i alt 56 øyer.

Øygruppa vart folkesett av ainufolket, og vart sidan utforska og folkesett av russarar og japanarar i det attande og nittande hundreåret. Grensa mellom dei to landa vart etablert i 1875 då Japan overtok øyene mot å avstå Sakhalin til Russland. Russland, ved Sovjetunionen, kravde øyene attende etter andre verdskrigen, men Japan fastheld eit krav på dei fire sørlegaste øyene, Kunashiri, Etorofu, Shikotan og Habomaiklippene. Desse fire vert samla kalla «dei nordlege territoria» av Japan.

Geografi
--------

Kurilane er vulkanske og har over 100 vulkanar, 35 av desse er aktive. Det er hyppige jordskjelv i området.

Øygruppa Kurilane nordaust for den japanske hovudøya Hokkaido.
Øyene er kjende for skodde og dårleg sikt, men havet rundt dei er rikt på fisk. Den nest nordlegaste øya, Atlasovøya («Oyakoba» på japansk) er ein vulkan som reiser seg rett opp frå havet og er eit kjent tema i japansk haikudikting og biletkunst.

I dag bur det om lag tretti tusen russarar, ukrainarar, kviterussarar, tartarar, koreanarar og ainuar på Kurilane. Om lag halvparten av dei som bur der lever under fattigdomsgrensa. Fiske er hovudnæringsveg. Øyene har strategisk og økonomisk verdi. Den økonomiske verdien ligg særleg i fisket, men Kurilane har òg ulike mineralførekomstar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på artikkelen «Kurilene» henta frå Wikipedia på bokmål 15. november 2006.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Kurilane frå Ocean Dots.com - med bilete frå rommet (engelsk)
* Arkivert 2002-02-11 ved Wayback Machine.
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* NDL

 |
**Middagsdemon** er ei personleggjering av acedia, ein tilstand av trøyttleik eller letargi der ein ikkje bryr seg om si eiga stilling eller tilstand i verda.

Demonen skal vera aktiv ved middagstider og hindra måla sine - vanlegvis munkar - frå å konsentrera seg om pliktene sine.

Omgrepet har bibelsk opphav. Salmane 91:6 i Den hebraiske Bibelen seier *mi-ketev yashud tsohorayim*, 'frå øydelegging som øydelegg middagen.' Denne frasen blei omsett til aleksandrinsk gresk i Septuaginta som *apo pragmatos diaporeuomenou en skotei apo symptwmatos kai daimoniou mesembrinou* ('[du treng ikkje frykta] pesten som går gjennom mørkret, eller øydelegginga som legg øyde ved middag.'). I Vulgata, Hieronymus si latinske omsetjing av Septuaginta into, opptrer ei personleggjering i *daemonium meridianum* (*Non timebis. .. ab incursu et daemonio meridiano*). Denne demoniske personleggjeringa blei teken med i den katolske Douay-Rheims-omsetjinga av Det gamle testamentet frå. Til skilnad har King James-Bibelen frå 1611 henta omsetjinga si frå den opphavlege hebariske teksten, til *the destruction that wasteth at noonday*. 

I skriftene til den kristne munken og asketen Evagrius Ponticus eller Evagrios av Pontos er middagsdemonen særskild ansvarleg for acedia, som han skildrar som *daemon qui etiam meridianus vocatur*. Denne demonen går vanlegvis til åtak på kenobittar mellom klokka ti og klokka to om dagen. Han forårsaker kjensler kjenneteikna av utmatting, trøyttleik, tristheit, nedstemtheit, rastløyse, motvilje mot klostercella og asketlivet, og ei lengt etter familie og det tidlegare livet sitt utanfor klostervesenet.

Omgrepet kan også nyttast om ein liknande «melankoli, undring og tomhet som ofte rammer oss midt i livet.»

I 2001 nytta forfattaren Andrew Solomon *The Noonday Demon* som tittel på ei bok om depresjon.

Kjelder
-------

1. 1 2  Per Arne Dahl. «Solnedgang over middagsdemonen» (PDF). *Modum Menighetsblad Nr. 1/2008*. s. 21.
2. ↑  «The Noonday Demon», *Andrew Solomon*, henta 29. mai 2019


---

* *Denne artikkelen bygger på «Noonday Demon» frå Wikipedia på engelsk, den 29. mai 2019.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

* Solomon, Andrew *The Noonday Demon*.
* Grayston, Donald *Thomas Merton and the Noonday Demon: The Camaldoli Correspondence*.
* Kuhn, Reinhard Clifford *The Demon of Noontide: Ennui in Western Literature*.
*For ein annan plante kalla stolt henrik, sjå åkersvineblom.* 

|  |
| --- |
| **Stolt henrik** |
| Stolt henrikStolt henrik |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Orden:** | Nellikordenen Caryophyllales |
| **Familie:** | Amarantfamilien Amaranthaceae |
| **Underfamilie:** | Meldefamilien Chenopodioideae |
| **Stamme:** | Anserineae |
| **Slekt:** | Stolthenrikslekta *Blitum* |
| **Seksjon:** | *Blitum* |
| **Art:** | **Stolt henrik** *B. bonus-henricus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Blitum bonus-henricus***Rchb. 1832 |

**Stolt henrik** eller **stolt-henrik** (*Blitum bonus-henricus*), også kalla *stolthenriksmelde* og *henriksspinat*, er ei fleirårig urt i amarantfamilien. Planten har vore brukt til mat i fleire hundre år, men er i dag ofte rekna som ugras.

Botanisk skisse av planten.
Stolt henrik er i dag rekna til planteslekta *Blitum*, medan han tidlegare var rekna til meldeslekta *Chenopodium*. Planten blir 20–70 cm høg. Han har spydforma blad medan blomsterstanden er høg, smal og aksforma med lite prangande grøne blomar. 

Artsnamnet *bonus-henricus* tyder 'gode Henrik' og er avleidd av tysk *Guter Heinrich* som viser til ei godsinna husånd og at planten er blitt nytta som dyremedisin. På fransk og engelsk er planten også kjend som 'gode kong Henrik' (*Good King Henry/Harry*, *Chénopode du bon roi Henri*), utan at det er klart kva som er opphavet til dette namnet.

Utbreiing
---------

Ein reknar med at stolt henrik stammar frå fjell nord for Middelhavet og mot Kaukasus. Han er blitt dyrka i store delar av Europa der han ofte veks forvilla. Ein finn han også nordaust i Nord-Amerika. I Noreg veks stolt henrik spreidd på Austlandet og nokre stader på Vestlandet. Han er rekna som nær truga i Noreg.

Bruk
----

Stolt henrik kan brukast som spinatvekst, kokt eller steikt i rettar som supper eller omeletter, eller saman med potet eller bulgurkveite. Ein kan også eta frøa, som på den amerikanske slektningen quinoa. I Nordaust-Italia er han ein del av vår-retten *pistic* der han blir forvella og så steikt i olje med kvitlauk saman med ei rekkje andre planteslag.

Kjelder
-------


* «Stolt Henrik - flerårig melde til hagen» Arkivert 2014-04-22 ved Wayback Machine. Skogoglandskap.no, henta 4. april 2014.
* Stolt Henrik» (31. desember 2013), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 4. april 2014.
* Chenopodium bonus-henricus, Artsdatabanken, henta 4. april 2014.
* «Lungrot», *Den virtuella floran*
* «Good Henry, n.», OED.com

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Stolt henrik**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa

 |
**Karl Johan Valdemar Rautio** (4. januar 1921–5. september 1973) var ein finsk friidrettsutøvar frå Vaasa som vart europameister i tresteghopp i 1946.

Rautio gjorde sitt livs lengste tresteghopp på 15,48 m i året 1945. I 1946 vann han trestegtevlinga under EM i friidrett 1946 i Oslo med eit hopp på 15,17 meter, to centimeter lengre enn Bertil Johnsson og 21 centimeter framom Arne Åhman, begge frå Sverige. Vinnarhoppet var det lengste i verda i 1946-sesongen. To år seinare, då Arne Åhman vart olympisk meister i tresteghopp under Sommar-OL 1948 i London, enda Rautio som sjettemann med sine 14,70 meter.

I Brussel under europameisterskapen 1950 vann Leonid Sjtsjerbakov trestegøvinga med 15,39 meter, Rautio tok sølvmedaljen med 14,96 meter som best. Under Sommar-OL 1952 heime i Finland hopp Rautio ikkje lengre enn 14,14 meter i kvalifiseringa, langt unna finaleplass.

Rautio, som vart finsk meister i tresteghopp i 1944, 1946, 1947 og 1950, døydde 52 år gammal i Nurmijärvi.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Valdemar Rautio» frå Wikipedia på tysk, den 22. august 2016.*
**Kostroma** (russisk Кострома́) er ei elv i Kostroma og Jaroslavl oblast i Russland og ei av sideelvane til Volga frå venstre. Elva er 354 km lang og har eit nedslagsfelt på 16 000 km². Elva har ei middelvassføring på 71 m³/s. 

Elva munnar ut i Volga via Gorkij-reservoaret. Tidlegare munna elva ut i Volga ved byen Kostroma og Ipatevskij kloster.

Dei største sideelvane hennar er Votsja, Mezenda, Vjoksa, Tebza og Sjatsja får venstre, og Sjugoma, Svetlitsa, Lamsa, Selma, Monza og Obnora frå høgre. Før Gorkij-reservoaret vart bygd var òg Sot og Meza sideelvar, men desse renn no ut i reservoaret. 

Ved elva ligg byane Soligalitsj og Buj.

Kostroma spring ut i nærleiken av landsbyen Knjazjevo. Den øvre delen er smal og svingete, men ho tar raskt imot mange sideelvar og vert etter kvart 30-40 meter brei. Breiddene av elva er stort sett skogkledde. 

Dei siste 50 kilometrane av elva dannar Kostroma grensa mellom Jaroslavl og Kostroma oblast.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Кострома (река)» frå Wikipedia på russisk, den 28. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SUDOC
* GeoNames

 |