recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| ***Trichoplax adhaerens*** |
| Trichoplax adhaerens*Trichoplax adhaerens* |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av Trichoplax adhaerens Utbreiinga av *Trichoplax adhaerens* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Placozoa |
| **Familie:** | Trichoplacidae |
| **Slekt:** | ***Trichoplax*** |
| **Art:** | ***T. adhaerens*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Trichoplax adhaerens***Schulze, 1883 |

**Trichoplax adhaerens** er eit lite, særs primitivt dyr som finst i marine botnsubstrat over heile verda. Arten manglar symmetri og består av nokre få tusen celler. Cellene er ikkje vidare differensiert utover eit skilje mellom over- og undersida, og er vanlegvis mellom 0,5 og 3 millimeter i diameter.

Kjenneteikn
-----------

Kroppsplanet til *Trichoplax* er enkelt; han består av to celleplater med eit holrom *mesenkymet* i mellom. Cellene i det øvste laget er avflata og bèr eit flimmerhår kvar. I tillegg inneheldt dei små dropar med olje. Det nedste laget har òg eit flimmerhår per celle, men cellene her er meir sylindriske og manglar olje. Dei kan dessutan danna små innsnøringar for å ta opp det ekstracellulære materialet dyra lever av.

Mellom «rygg»- og «buk»-laga har *Trichoplax* eit *mesenkym* med amøbe-liknande celler som flyttar seg rundt i ein geleaktig støttestruktur.

Levesett
--------

*Trichoplax* brukar flimmerhåra på buken til å krypa over underlaget, på same måte som tøffeldyr og mange flatmakk. På same måte som amøbar kan dei dessutan til ein viss grad flytta på seg ved å endra kroppsform. Små individ kan i tillegg symja.

Dei tek opp mat gjennom fagocytose, det vil seie at einskildcellene lukkar seg rundt partiklar og bryt dei ned individuelt. Føda deira er hovudsakleg organisk detritus, mikroalgar, protozoar og bakteriar. Næringa dei tek opp vert sannsynlegvis transportert rundt i kroppen via *mesenkymet*.

*Trichoplax*
*Trichoplax* formeirar seg både aseksuelt og kjønna. Egga utviklar seg i *mesenkym*laget, men me veit ikkje korleis dei vert danna. Kromosoma deira er særs små og inneheldt lite informasjon.

Evolusjon
---------

*Trichoplax* er eit særs primitivt dyr, og det har vorte spekulert ein del i kvar ein skal plassera dei systematisk. Grell (1982) meiner dei ulike cellene i det øvste og det nedste laget tilsvarar dei endo- og ektoderme cellelaga me finn hjå dei fleste fleircella dyr unnateke svampar. Dette vil plassera gruppa mellom svampar og nesledyr i stamtreet til dyreriket. Undersøkingar med mitokondrielt DNA (Dellaporta *et al*, 2006) støttar òg til ein viss grad dette synet.

Det er likevel langt frå semje om spørsmålet.

### Genetikk

I 2008 vart genomet til *Trichoplax* kartlagt for første gong. Mellom resultata av undersøkinga er mellom anna at organismen har det minste genomet av dei fleircella dyra, og at mange grunnleggjande biokjemiske prosessar er dei same i han som i andre dyr. Over 80 prosent av gena til *Trichoplax* finst òg i det menneskelege genomet.

Kjelder
-------

* Brusca & Brusca: *Invertebrates* Sinauer Associates 2003
* Trichoplax Genome Sequenced: 'Rosetta Stone' for understanding evolution
Wengen i 2009, sett frå fjelltoppen Männlichen, rett oppfor Wengen
Delar av Wengen, sett frå sør
**Wengen** er ein landsby i Berner Oberland, som høyrer til Lauterbrunnen kommune i Sveits. Staden er den største i kommunen, kva gjeld folketal. Landsbyen ligg 1 274 meter over havet, nokre kilometer nord for fjelltoppane Eiger, Mönch og Jungfrau, 400 meter høgdemeter over dalen Lauterbrunnental.

Wengen er tilnytta reiselivslaget 'Jungfrauregion', og omfattar også *Jungfrau-Aletsch*, eit område som er på UNESCO si liste over verdas naturarv.

Sidan 1893 når ein Wengen frå Lauterbrunnen med Wengernalpbahn, ruta tekk 11 minuttar opp og noko meir ned. Sjølve landsbyen har ikkje noko vegsamband med omverda, og har derfor lite trafikk. I Wengen bur mellom 1 200 og 1 300 fastboande, men i vintersesongen har ein meir enn 10 000 og høgsesongen om sommaren i kring 5 000 bebuar.

Wengen er kalla «Landsbyen til Jungfrau» og er i januar månad skodeplass for dei årlege Lauberhornrenna med utfor og slalåm på programmet. Den sveitsisk-reformerte kyrkja i Wengen er frå 1953 og har vernestatus. Wengen har elles både ei anglikansk og ei romersk-katolsk kyrkje.

Hedy Schlunegger var frå Wengen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wengen BE» frå Wikipedia på tysk, den 31. juli 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* HDS
* GeoNames

 |
GALEX-bilete av Triangelgalaksen teke i ultrafiolette bølgjelenger.
**Triangelgalaksen** (katalogisert **M33** og **NGC 598**) er ein spiralgalakse som ligg rundt 3 millionar lysår unna jorda i stjernebiletet Triangelet. Etter Andromedagalaksen er Triangelgalaksen den næraste spiralgalaksen til Mjølkevegen. I motsetnad til Andromedagalaksen, som frå Mjølkevegen blir sett nesten ifrå sida, blir Triangelgalaksen sett meir på hell. Dette gjer at ein kan observera den indre strukturen til Triangelgalaksen mykje enklare.

Karakteristikkar
----------------

Triangelgalaksen er over 50 000 lysår i diameter og er den tredje største galaksen i Den lokale gruppa, rangert etter Andromedagalaksen og Mjølkevegen.

Kjelder
-------

1. 1 2  «APOD 2008 September 13» - Astronomy Picture of the Day 13. september 2008 om Triangelgalaksen.
2. 1 2  «PIA03033: Anatomy of a Triangulum» - biletteksten til eit GALEX-bilete av Triangelgalaksen hos NASA Photojournal.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
| Krujë |
| --- |
| Den gamle basaren framfor moskeen i Krujë Den gamle basaren framfor moskeen i Krujë |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Krujë** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region | Albania  Durrës |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  339 km² |
| Innbyggjarar  - By (2011) | 59 814 |
| Koordinatar | 41°30′45″N 19°47′23″E﻿Koordinatar: 41°30′45″N 19°47′23″E﻿ |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Plassering |
| Krujë kommune innafor regionen DurrësKrujë kommune innafor regionen Durrës |

**Krujë** er ein by og ein kommune i regionen Durrës i Albania. Kommunen ligg i den nordlege delen av landet og grensar i nord til regionen Lezhë, i aust til regionen Dibër og i sør til regionen Tirana.

Kommunen vart oppretta gjennom ei admininistrasjonsreform i 2014, ved at den tidlegare bykommunen Krujë vart slått saman med bykommunen Fushë-Krujë og landkommunane Bubq, Nikël, Kodër-Thumanë og Cudhi. Dei tidlegare kommunane inngår no som kommunaleiningar i den nye storkommunen. Kommunen har hovudsete i Krujë.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den dåverande bykommunen Krujë 11 721 innbyggjarar, medan dei seks kommunane som i dag utgjer storkommunen Krujë, til saman hadde 59 814 innbyggjarar.

Tidlegare administrativ inndeling
---------------------------------

Fram til år 2000 var den dåverande bykommunen Krujë ein del av distriktet Krujë. Den dåverande bykommunen omfatta sjølve byen Krujë og busetnaden:

* Barkanesh
* Picërragë
* Brret

Referansar
----------

1. 1 2  Folketeljing 2011
2. 1 2  Kommunereforma i 2014
3. ↑  Regionreforma i 2000
**Samuel Bergset** (16. oktober 1888–7. mars 1974) var ein norsk bonde, skreddar og spelemann frå Fjelli i Stryn kommune i Sogn og Fjordane.

Bakgrunn/oppvekst
-----------------

Samuel Bergset voks opp i bygda Fjelli i Stryn, i indre Nordfjord, som son av Kristen Bergset (f. Bjørnereim i Breim 25.05.1843) og Johanne Bergset (f. Lillestøl, 22.04.1852 i Hornindal). Samuel Bergset var nummer 7 av 9 sysken. 

I 1910 gifta Samuel Bergset seg med Karoline Bergset (f. Svanheim, f. 04.04.1887 i Sætre, Stryn, d. 06.06.1970). Ekteparet budde på Blaksæter i Stryn. Samuel Bergset dreiv som skreddar og bureisar på Roset i Blaksetbygda.

Opplæring/tradisjon
-------------------

Samuel Bergset byrja å spele vanleg fele, men skifta til hardingfele rundt 1915. 

Like eins med Jon Rosenlid kom Samuel Bergset i ung alder i lære hjå den aldrande og legendariske storspelemannen Magne Maurset (1824–1916). Men Samuel Bergset lærte fyrst av faren, som var frå Breim. Allereie som 14-åring var Samuel i lære hjå Gabriel Reed. Seinare gjekk han i lære hjå Anders Reed. Bergset hadde og tradisjon frå Jon Rosenlid, som han spelte mykje saman med. 

Samuel Bergset var med og skipa spelemannslaget Fjelljom, og ein periode var han leiar her. 

Han var svært etterspurd som dansespelemann, og visstnok var han spelemann i over 300 bryllaup.

Musikalsk ettermæle
-------------------

Samuel Bergset er ei viktig kjelde for Arne M. Sølvberg. I 1996 sleppte Sølvberg plata *Nordfjordslåttar – i tradisjon etter Jon Rosenlid og Samuel Bergset* (Grappa Musikkforlag, 1996)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane sin utøvardatabase.
* Kjelda nr 3 / 2004
* CD-heftet til Arne M. Sølvberg si utgjeving *Nordfjordslåttar – i tradisjon etter Jon Rosenlid og Samuel Bergset* (Grappa Musikkforlag, 1996)
* Artikkel frå Universitetet i Oslo/Institutt for musikkvitskap[*daud lenkje*]
* Lydopptak av Samuel Bergset kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Ein finn til krumminga til eit punkt på ei kurve ved å lage ein krummingssirkel.
**Krumming** er eit mål på kor mykje ei kurve krummar seg. Sirkelen er den einaste plane kurva som har same krumming overalt. Dess større radius ein sirkel har, dess mindre krummar han seg, og derfor nyttar ein som mål for krumming 1/r, der r er radiusen til sirkelen. For andre plane kurver kan krumminga variere frå punkt til punkt. For å finne krumminga til ei kurve i eit bestemt punkt, finn ein først den sirkelen som tangerer punktet som avviker minst frå kurva i nærleiken av punktet. Denne sirkelen vert kalla *krummingssirkelen* eller *den oskulerande sirkelen*. Sentrumet i denne sirkelen er krummingssenteret. Radiusen til denne sirkelen vert nytta i målet for krumminga til kurva i dette punktet. 

Ein definerer krumingssirkelen på same vis for ikkje-plane kurver, men her viser ein òg til kor fort planet til kruminngssirkelen, eller oskulasjonsplanet, dreier seg. Målet for dette vert kalla torsjon. 

I tillegg til krumming for kurver og flater, kan ein òg innføre krumming for rom eller flater av høgare dimensjonar. Dette generelle krummingsomgrepet spelar ei rolle i den generelle relativitetsteorien og vert studert ved hjelp av tensorrekning.

Kjelder
-------

* «krumning». *Store norske leksikon*. 6. januar 2012.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NDL

 |
**Samuel Abraham Goudsmit** (fødd 11. juli 1902 i Haag i Nederland, død 4. desember 1978) var ein nederlandsk-amerikansk fysikar. I 1925 oppdaga Goudsmit saman med studiekameraten sin George Uhlenbeck, at tilhøva i atomspektera som ein til då ikkje hadde kunna forklare ut frå Bohr-modellen, fekk forklaringa si om ein tenkte seg at elektrodane hadde eit spinn eller ein eigenrotasjon. Oppdaginga har vore særs viktig for forståinga av strukturen til atoma og atomkjernane.

Han tok doktorgraden i Leiden i 1927 og arbeidde frå den tid og fram til 1941 ved University of Michigan. Under andre verdskrigen arbeidde han med utviklinga av radar og vart i 1944 leier for ein hemmeleg undersøkingskommisjonen som skulle etterforske arbeida til tyskarane med utviklinga av kjernevåpen. 

Goudsmit arbeidde etter krigen og fram til 1970 som professor ved Brookhaven National Laboratory.

Kjelder
-------

* «Samuel Abraham Goudsmit». *Store norske leksikon*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Dag Klaveness** (fødd 29. august 1945) er ein norsk biolog og limnolog, med cand. real i botanikk (marin botanikk, 1971) og doktorgradskompetanse (1978) på arbeid med mineraldannande mikroorganismar.

Klaveness vart universitetslektor i limnologi frå 1974, professor frå 1992 ved Universitetet i Oslo. Han har hatt forskingsopphald i USA og Frankrike, feltarbeid i Sargassohavet, i norske fjordar og kystfarvatn og i skandinaviske innsjøar i låglandet og i høgfjellet.

Som biolog har han hovudsakleg arbeidt med eukaryote mikroorganismar i økologisk og evolusjonær samanheng, medan limnologien opnar for studiet av tydinga deira i dei mest forskjelligarta akvatiske miljø. Han har òg studert og skrive om fenologien til plantar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dag Klaveness» frå Wikipedia på bokmål, den 6. september 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Dag Klaveness i forskingsdokumentasjonssystemet Cristin

* Dag Klaveness på UiO
* Våren - når kommer den ? Apollon nr. 1/1998, 42-45. Arkivert 2007-02-12 ved Wayback Machine.
* Fra kontemplasjon til kommers. Apollon nr. 3/2001 Arkivert 2007-02-05 ved Wayback Machine.
* Ukjent livsform i havet gir svar på evolusjonsutviklingen Publisert 19.12.2006 Arkivert 2007-01-09 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ORCID
* CRIStin

 |
|  |
| --- |
| **Cephalaspidomorphi** |
| Cephalaspis sp, ei slekt pansra urfisk som gav Cephalaspidomorphane namnet sitt*Cephalaspis* sp, ei slekt pansra urfisk som gav Cephalaspidomorphane namnet sitt |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Underrike:** | Bilaterale dyr Bilateria |
| **Infrarike:** | Deuterostome dyr Deuterostomia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Overklasse:** | Kjevelause fiskar Agnatha |
| **Klasse:** | **Cephalaspidomorphi**Moy-Thomas, 1971 |

**Cephalaspidomorphi** er ei gruppe kjevelause fisk med enkle naseopningar. Dei fleste kjende medlemmane av gruppa var pansra fisk som levde i devon- og silurtida for om lag 400 millionar år sidan, men mange meiner at òg niaugene som lever i dag høyrer med i gruppa.

Slektskapen til dei ulike fossile fiskane innanfor gruppa er uklårt, og somme meiner ho kanskje kan vera parafyletisk: Sidan somme av dei fossile artane har para finnar, trur ein del forskarar at dei virveldyra som har kjevar stammar frå ho. Namnet vert likevel brukt jamleg, i dag særleg i samband med niauger.

Delgrupper
----------

* *Osteostraci*
* *Galeaspida*
* *Pituriaspida*
* *Anaspida*
* *Hyperoartia* - niauge og dei fossile slektningane deira

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* ITIS
* FaunEur

 |
'Arverons kjelder'
*Disentis*, 1821
**Samuel Birmann** (11. august 1793–27. september 1847) var ein sveitsisk landskapsmålar. Han var fødd og døydde i Basel, og er rekna til kunstretninga romantikken.

Dei tidlege landskapsmåleria hans var sterkt påverka av faren Peter Birmann, som han vart utdanna hos. Deretter fann han motiva sine i Jurafjella og i nærområda i Baden. Seinare sette han mest pris på motiv han fann i Berner Oberland, i kantonen Valais og i Savoie.

Mange seinare verk, dei viktigaste frå tida etter 1820, finst i dag i Kunstmuseum Basel.

Verk
----

* *Souvenirs de la vallee de Chamonix (etc.).*, Basel 1826
* *Notizen über Landoekonomie*, Basel 1835-1836

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Samuel Birmann» frå Wikipedia på tysk, den 1. august 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Samuel Birmann**

* *Souvenirs de la vallée de Chamonix* von Samuel Birmann sind im Portal VIATIMAGES zu finden Arkivert 2010-08-11 ved Wayback Machine..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* ULAN
* HDS
* SIKART

 |
**Dag Hestetræet Nestegard** (fødd 10. februar 1968 i Florø) er ein norsk journalist, forfattar, filmprodusent og redaktør. Han vaks opp i Svelgen i Bremanger kommune, og er busett i Ås kommune i Akershus. Nestegard er cand. mag. frå Universitetet i Oslo. Han har også studert radiojournalistikk ved medielinja ved Høgskulen i Volda. Skuleåret 89/90 var han elev på avislinja ved Skjeberg Folkehøyskole i Østfold.

Dag H. Nestegard begynte som journalist i Firdaposten i Florø. Etter studiar i Volda (1992-94) arbeidde han ti år i NRK si nyheitsavdeling på Marienlyst i Oslo, mellom anna som nestleiar i utanriksredaksjonen og som korrespondent i Midtausten hausten 2001. Seinare var han presserådgjevar for fiskeriministaren og samferdsleministaren. Ein periode var han også informasjonssjef i Redd Barna. 

Gjennom selskapet Nestegard Media laga han hausten 2007 dokumentarfilmen *Vekkelsen* for NRK. Brorparten av opptaka er gjort i Egypt. Filmen forklarar samanhengen mellom den islamske vekkinga og terror mot vestlege mål. Nestegard laga filmen saman med NRK-fotograf Mohammed Alayoubi. Hausten 2007 starta Nestegard StangMedia AS saman med to tidlegare kollegaar frå Dagsrevyen, Sølve og Frode Stang.

Frå 2011 til 2014 var Dag H. Nestegard redaktør for Bok & samfunn, eit magasin som dekkjer bokbransjen.

Nestegard har også Master of Arts i litteratur frå 2015, med masteoppgåva Det lange svevet : ein biografi om Kjell Opseth Arkivert 2016-12-20 ved Wayback Machine.

Bibliografi
-----------

### Bøker

* 2013 – *Atlanterhavsflygaren Thor Solberg – ei røvarhistorie* (Oslo: Samlaget). ISBN 978-82-521-8307-8
* 2016 – *Hestehandlaren : Kjell Opseth : ein biografi* (Oslo: Samlaget). ISBN 978-82-521-8653-6
* 2018 – *Songen frå Toledo* (Oslo: Kolofon). ISBN 978-82-300-1827-9
* 2019 – *Vegar gjennom fjell : historia om sju norske tunnelar* (Førde: Selja forlag). ISBN 978-82-8240-158-6

Kjelder
-------

* Wikipedia på bokmål

Referansar
1. ↑  skjeberg.fhs.no: Skjeberg Folkehøyskole, vitja 12. desember 2016
2. ↑  Regjeringen.no: *Fiskeriministeren åpner FAO-konferanse*, vitja 12. desember 2016
3. ↑  NRK.no (5. september 2008): NRK: *Sjåføren legger seg flat*, vitja 12. desember 2016
4. ↑  Dagbladet.no (19. november 2007): *Den muslimske vekkelsen*, vitja 12. desember 2016
5. ↑  bokogsamfunn.no: Magasinets nettsider, vitja 12. desember 2016

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida til Dag H. Nestegard
* StangMedia AS
* Om Dag H. Nestegard på Samlaget

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* ISNI
* SUDOC

 |
| Cergy |
| --- |
| Port Cergy Port Cergy |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Île-de-France  Val-d'Oise |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  11,65 km² |
| Innbyggjarar  - By (2005)   - folketettleik | 54 400   4 670/km² |
| Koordinatar | 49°02′01″N 02°03′47″E﻿Koordinatar: 49°02′01″N 02°03′47″E﻿ |
| Høgd over havet | 25 m |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.ville-cergy.fr |

**Cergy** er ein kommune i dei nordvestlege forstadane til Paris i Frankrike. Han ligg 27,8 km frå Paris sentrum i den «nye byen» Cergy-Pontoise som vart oppretta i 1960-åra, og har eit folketal på rundt 55 000 innbyggjarar.

Sjølv om nabokommunen Pontoise offisielt er *préfecture* (hovudstad) i departementet Val-d'Oise, ligg prefecture-bygningen og administrasjonen, i tillegg til rådsforsamlinga (*conseil général*) i kommunen Cergy, som vert rekna som ein *de facto* hovudstad i Val-d'Oise. *Sous-préfecture*-bygningen og administrasjonen ligg derimot i kommunen Pontoise.

Namn
----

Namnet Cergy kjem frå det mellomalderlatinske ordet *Sergiacum*, som tyder «eigedomen til Sergius», ein gallo-romersk landeigar.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Utsyn i dagslys ramma inn av eit vindauge.
**Dag** er ei grunnleggjande tidseining som menneske har kjend til sidan urtidene. Det viser til den lyse eller vakne delen av døgnet. Motstykket til dag er natt.

I bergmannsspråket nyttar ein dag som i uttrykket «ute i dagen» i motsetnad til inne i gruva.

Kva tid byrjar og sluttar ein dag?
----------------------------------

I eintal på norsk bruker ein som regel ordet om tida med dagslys som kjem mellom soloppgangen om morgonen og solnedgangen om kvelden. Midpunktet heiter middag. Er det tale om fleire dagar, viser ein som regel til døger. I vår tid reknar me med at dagen tek til ved midnatt. Tidlegare var det vanleg å seia at han byrja i grålysinga om morgonen, medan andre tradisjonar, som den jødiske, reknar med at neste dag byrjar ved solnedgangen kvelden føre.

Dei vanlege oppdelingane av døgeret.

* Morgon - 06:00-09:00
* Føremiddag - 09:00-12:00
* Ettermiddag - 12:00-18:00
* Kveld - 18:00-24:00
* Natt - 00:00-06:00

Lengda av dagen varierer både med breiddegrad og årstid, med unntak av på ekvator der dag og natt er like lange heile året. Denne variasjonen i daglengd kjem av at rotasjonsaksen til jorda står på skrå i forhold til rotasjonsplanet jorda følgjer i banen sin rundt sola.

Grupper av dagar
----------------

Dei fleste kalendrar i bruk i dag deler dagar inn i grupper på sju, som saman utgjer ei veke. Dagane har namn som kjem opp att kvar sjuande dag. Den norske veka har sju dagar: Måndag, tysdag, onsdag, torsdag, fredag, laurdag og sundag. 

I tillegg finst det spesielle dagar som kjem igjen på ei viss tid ein gong i året, til dømes fødselsdagar og høgtidsdagar. 

*Dagr* av Peter Nicolai Arbo.

Dag som person
--------------

I norrøn gudetru var *Dagr* namnet på ein gud som var personleggjeringa av dagen. Han var son til jotunkvinna Natt og Delling, guden for morgongryet. På same måte som gudinna Sol og guden Måne fór han og Natt over himmelen kvart døger. Dag rei på hesten Skinfakse.

Dag er òg blitt eit vanleg mannsnamn i dei nordiske språkområda. Kjende namneberarar er Dag Hammarskjöld og Dag Solstad.

Ekstremvêret Dag var eit uvêr som råka Nord-Noreg i 1996.

Sjå òg
------

* Oversyn over dagar med artiklar

Kjelder
-------


* «Dag», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 21. mars 2015

* Metlex hos Meterologisk Institutt - Tid Arkivert 2016-08-28 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Søk etter norsk namnestatistikk for Dag hjå Statistisk Sentralbyrå

| * v
* d
* e
Måleiningar for tid |
| --- |
| mikrosekund << millisekund << sekund << minutt << kvarter << time << dag << døgn<< veke << månad << kvartal << år << tiår |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
**Dag Riisnæs** (fødd 20. juni 1969) er ein norsk tidlegare fotballspelar frå Horten. Han var ein pasningssikker midtbanespelar, særleg kjend for sine sesongar i Kongsvinger IL.

Karriere
--------

### Klubbspel

Riisnæs spelte på Ørn i åra frå 1986-88. Hausten 1988 var han ein sentral spelar då juniorlaget til Ørn vann finalen i noregsmeisterskapen for juniorar med 2–1 over Lillestrøm SK. Åra 1989-94 var han ein sentral figur då Kongsvinger IL hadde sin beste periode innom fotballen, høgdepunktet var andreplassen etter Rosenborg BK i eliteserien 1992. Deretter var han 1995-2000 Vålerenga-spelar. Han avslutta på nivå 3 i seriesystemet med Ullern i 2001-sesongen.

### Landslagsspel

Riisnæs aksla den norske landslagstrøya seks gongar i tida frå oktober 1989 til september 1991, innbytar i fire av kampane.

### Merittar

* Seriesølv: 1992 med Kongsvinger IL
* Noregsmeister: 1997 med Vålerenga IF

I 2002 fekk Riisnæs stilling i Norges Fotballforbund.

Kjelder
-------

* Dag Riisnæs ved eu-football.info
Val Medel nær Platta
**Val Medel** er ein sidedal på høgresida av Surselvadalen i Graubünden i Sveits. Dalen er kring 15 km lang og strekkjer seg frå Disentis (1100 moh) og sørover til han endar ved Lai da Sontga Maria-reservoar ved Lucmagnpasset (1906 moh). Det går ein veg gjennom dalen og over Lucmagnpasset til Ticino.

Dei nedre tre kilometrane i dalen dannar ei smal kløft, kalla *Medelserschluch* eller *Las Ruinas*, som opnar opp i den grøne og frodige Trogdalen ved landsbyen Curaglia.

Den einaste kommunen i dalen er Medel (Lucmagn), som består av mange landsbyar, grender og isolerte busetnader på begge sider av dalen. Den største og nordlegaste landsbyen er Curaglia.

Galleri
-------

* Val Plattas, med Piz Medel i midten og landsbyen Medel føre Val Plattas Val Plattas, med Piz Medel i midten og landsbyen Medel føre Val Plattas
* Curaglia, i bakgrunnen Disentis kloster Curaglia, i bakgrunnen Disentis kloster
* Den sørlege delen av dalen ved Sogn Gagl Den sørlege delen av dalen ved Sogn Gagl
* Lai da Sontga Maria Lai da Sontga Maria

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad for kommunen
* Val Medel Arkivert 2012-03-27 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 46°37′0″N 8°49′0″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*Denne artikkelen handlar om terminologien som blir nytta for å beskrive brotflater på krystallar og mineralklumpar. For brot i bergartar, sjå brot i geologi.* 
Kvarts er eit mineral som gir muslige brot, men manglar kløvretningar.
**Brot** er eit uttrykk som innanfor mineralogien beskriv evna til eit mineral til å dele seg i andre retningar enn eventuelle kløyvretningar. Ikkje alle mineral har kløyvretningar slik som kvarts, og kløyv må ikkje forvekslast med brot. Mineral skil seg ofte frå kvarandre ved at dei kan ha forskjellige brotflater sjølv om dei elles ser heilt like ut, derfor er denne eigenskapen viktig og er mykje brukt til å identifisere mineral.

Terminologi
-----------

### Konkoidalt brot

Obsidian
**Konkoidalt brot** eller **muslig brot** er ei kurva glatt flate som inneheld fordjupningar og forhøgningar som kan minne om skjelet til ein musling. Ordet «konkoidalt» kjem frå gresk og tyder skjel eller skjelaktig. Ein finn ofte dette på amorfe eller mikrokrystallinske mineral som flint, opal eller obsidian, men ein finn det òg på krystallinske mineral som kvarts.
**Subkonkoidalt brott** er det same som konkoidalt, men ikkje like kurva.
  

### Jordaktig brot

Limonitt
**Jordaktig brot** ser ut som nyleg broten jord. Dette finn ein ofte på blaute og laust samansette mineral, som limonitt, kaolinitt og aluminitt.
  

### Takka brot

Gedigent kopar
**Takka brot** eller **kanta brot** er skarpt takka eller kanta og dei er ujamne. Ein får det i metall som blir dratt eller brekt av. Såleis ser ein et ofte på brotflata i gedigne metall som kopar og sølv.
  

### Splintra brot

Krysotil
**Splintra brot** består av lange spisse og flisete splintar. Det er særs vanleg på fibrige mineral som krysotil, men ein kan òg finne det på ikkje-fibrige mineral som kyanitt.
  

### Ujamnt brot

Magnetitt
**Ujamnt brot** er sjølvbeskrivande. Det opptrer på ei rekke mineral som arsenopyritt, pyritt og magnetitt.

Sjå òg
------

* Ord og uttrykk i steinindustrien
* Brot i geologi
* Kløyv i geologi
* Kløyv i mineralogi

Referansar
----------

1. ↑  "fracture." Encyclopædia Britannica. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 01 Nov. 2008
2. 1 2 3  "mineral." Encyclopædia Britannica. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 01 Nov. 2008

  


| * v
* d
* e
Mineralidentifisering |
| --- |
| Kløyv • Krystallform • Krystallsystem • Brot • Glans • Mohs hardleiksskala • Spesifikk gravitet • Strekfarge |
Sypresstre er ein typisk del av landskapet i Val d’Orcia
**Val d’Orcia** eller **Valdorcia** er eit dalområde i Toscana, sentralt i Italia, som strekkjer seg frå åsane sør for Siena til Monte Amiata. Karakteristisk for landskapet er jamne, oppdyrka åsar med raviner og pittoreske landsbyar som Pienza (ombygd som ein «ideell by» på 1400-talet under vern frå pave Pius II), Radicofani (heimstad til røvarhelten Ghino di Tacco) og Montalcino (Brunello di Montalcino vert rekna som ein av dei flottaste vinane i Italia). Landskapet har vorte kjend gjennom kunstverk frå renessansen og moderne fotografi.

I 2004 vart Val d’Orcia lagt til UNESCO si verdsarvliste.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Valdorcia naturpark Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
* UNESCO: Val d’Orcia
* Landskap i Val d’Orcia Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
* Reiseguide for Val d’Orcia
* Bilete frå Val d'Orcia)

Val d'Orcia med Monte Amiata, utsyn mot vest frå La Foce

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
Fordelinga av ionisert hydrogen (av astronomar kalla H II frå gammalt av) i delar av det galaktiske insterellare stoffet frå den nordlege himmelhalvkula. Observert med Wisconsin Hα Mapper (Haffner et al. 2003).
**Interstellart stoff** eller **interstellar materie** (òg kalla **interstellart medium**) er stoffa som er samla mellom stjernene i ein galakse. Dette stoffet består som oftast av atom i ionisert og molekylær form, støv og kosmisk stråling. Emisjontåker består av varm hydrogengass som er ionisert av varme stjerner og sender ut lys på bestemde bølgjelengdr i form av eit emisjonspektrum. Mørke tåker har større tettleik og avteiknar seg mot ein lysare bakgrunn av stjerner eller lysande tåker. Andre er refleksjonståker som reflekterer lys frå stjerner i nærleiken. Her finn vi òg kalde og tette molekyltåker, som inneheld mykje gassmolekyl, og dessutan tåker med kald nøytral hydrogengass. Dei vert først og fremst observert i radiobølgjeområdet. Det finst òg ein særs tynn og varm gass som sender ut røntgenstråling.

Mellom fem og ti prosent av materien i Mjølkevegen er interstellart stoff.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Interstellar materie» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juni 2016.*
Sett frå nord
**Ferrera**dalen (tysk *Ferreratal*; retoromansk *Val Ferrera*) er ein dal i den sveitsiske kantonen Graubünden mellom Shams og Avers. Han er 10 km lang og vert drenert av Averser Rhinen. Dei einaste landsbyane i dalen er Innerferrera og Ausserferrera. Administrativt dekkjer kommunen Ferrera heile dalen. 

I tidleg moderne tid var Ferreradalen kjend for jernmalmen som var her. Gruveindustri var ei viktig næring for innbyggjarane. Schmelzra-gruva ved inngangen til dalen er i dag ein indstriarvstad og har sidan 1972 vore handsaman av kulturarvstyret i kantonen Graubünden.

Galleri
-------

* Ruinar av eit smelteverk Ruinar av eit smelteverk
* Reservoar i Ferrera Dotier-verka Reservoar i Ferrera Dotier-verka
* Averser Rhinen i Ferreradalen, litografi frå 1827 Averser Rhinen i Ferreradalen, litografi frå 1827

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Val Ferrera» frå Wikipedia på engelsk, den 9. mars 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kommunen Ferrera med historia til dalen

Koordinatar: 46°33′N 9°26′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Bergensskulen i meteorologi** vart grunnlagd på Det geofysiske institutt («Geofysen») i Bergen av fysikaren og meteorologen Vilhelm Bjerknes saman med assistentane Halvor Solberg, Jack (Jacob) Bjerknes (sonen til Vilhelm), Tor Bergeron frå Sverige og to andre assistentar frå Carnegie Institution.

Nordmannen Vilhelm Bjerknes, som på den tida var verdas fremste meteorolog og styrar av det geofysiske instituttet ved Universitetet i Leipzig, vart i 1917 invitert heim til Noreg (etter press frå Fridtjof Nansen og borgarane i Bergen) for å organisera den meteorologiske verksemda på det nyoppretta Geofysiske instituttet i Bergen og fungera som professor der. Dette blei opptakten til den berømte "Bergensskulen i meteorologi", som gjorde norsk meteorologi til eit mønster for andre land og er grunnlaget for all moderne vervarsling.

Vilhelm Bjerknes hadde alt forska på vêrvarsling i mange år, og hadde tidlegare skrive fleire banebrytande avhandlingar om korleis ein i prinsippet kan nytta matematikk saman med kjennskapet til dei fysiske lovane som gjeld i atmosfæren, til å føreseia vêret. Bjerknes' lov om vêrvarsling, også kalla *numerisk vêrvarsling*, ligg til grunn for nesten alle dagens metodar for varsling av vêret.

Gjennom Bergensskulen i meteorologi fornya Vilhelm Bjerknes praktisk vêrvarsling med nye metodar og gjorde meteorologi og klimaforsking om frå spådomskunst til ein eksakt vitskap som han òg omsette i praksis.

Bjerknes sine assistentar i perioden 1917-1926:
-----------------------------------------------

* Jacob Bjerknes
* Halvor Solberg
* Tor Bergeron
* Carl-Gustaf Rossby
* Sverre Petterssen
* Erik Palmén
* Erik Björkdal
* Svein Rosseland
* Carl Ludvig Godske
* Johan Sandström
Scania bergingsbil.
**Bergingsbil** er ein bil som vert nytta for å dra opp bilar som har kjøyrt av vegen, eller for å transportera bilar som kjøyrbare. Lette bergingsbilar er ofte bygd på sjassiet til lette lastebilar, medan større bergingsbilar er bygd på lastebilchassi.

Lette bergingsbilar
-------------------

Lette bergingsbilar har ofte tippbar platt med plass til ein person- eller ei kassevogn. For å trekkja bilar opp på platten vert det nytta vinsj, med trekkkraft frå 30 til 50 kN.

Tunge bergingsbilar
-------------------

For å berga lastebilar, vogntog og bussar vert det nytta tunge bergingsbilar. Slike bilar må av og til trekkja vogntog som har køyrt av vegen opp bratte skråningar og er utstyrte med kraftige vinsjar, ofte med trekkraft på 200 til 350 kN. Køyretøya som skal bergast har ofte større masse enn bergingsbilen. Bergingsbilane er difor utstyrte med hydraulisk støtteføter som vert set ned i vegbanen. Nokre gongar er det naudsynt å nytta fleire bergingsbilar for å få vogntog inn på vegen. Mobilkraner vert òg nytta av og til.

Lastebilar og bussar er for store til at dei får plass på eit lasteplan, så dei vert slepa etter bergingsbilen. Ofte vert framhjula plassert på eit hydraulisk bom, slik at dei kan lyftast frå vegbanen. Ein treng då ikkje nokon til å styra det havarerte køyretøyet.

Galleri
-------

* Finsk bergingsbil.Finsk bergingsbil.
* Klargjering for opplasting av havarert personbil.Klargjering for opplasting av havarert personbil.
* Tung berginsbil, bygd på eit Mercedes-Benz-chassi.Tung berginsbil, bygd på eit Mercedes-Benz-chassi.
* Tung berginsbil. Her ser ein den hydrauliske bommen som framhjula til det havarerte køyretøyet vert plassert på.Tung berginsbil. Her ser ein den hydrauliske bommen som framhjula til det havarerte køyretøyet vert plassert på.
* Opel Blitz bergingsbil på ein tysk motorveg i 1962.Opel Blitz bergingsbil på ein tysk motorveg i 1962.

| * v
* d
* e
Lastebil |
| --- |
| Påbygg | Plattbil **·** Tippbil **·** Skåpbil **·** Kapellbil |
| Vogntog | Vogntog **·** Trekkvogn **·** Påhengsvogn**·** Slepvogn **·** Semitrailer **·** Modulvogntog **·** Dolly |
| Spesialbilar | Tømmerbil **·** Tankbil **·** Mjølkebil **·** Dyretransport **·** Bulkbil **·** Frysebil **·** Biltransporter **·** Bergingsbil **·** Kombinertbuss |
| Anleggsbilar | Grusbil **·** Dumparbil **·** Betongbil **·** Kranbil |
| Vekselsystembilar | Kontainerbil **·** Vekselplatt **·** Opptrekksplatt **·** Krokløftbil **·** Løftekontainerbil |
| Kommunalbilar | Brøytebil **·** Strøbil **·** Brannbil **·** Feiebil **·** Spylebil **·** Søppelbil **·** Slamsugar |
| Spesialtransport | Spesialtransport **·** Svanehalshengar **·** Ballasttrekkvogn |
**Fiskarstrand**, i dagleg tale alltid **Fiskarstranda**, er ei bygd i Sula kommune på Sunnmøre. Bygda ligg på nordsida av øya Sula ved Åsefjorden, 2,5 km frå Mauseidvåg i aust og nær 5 km frå kommunesenteret Langevåg i vest. Fiskarstranda omfattar matrikkelgardane Rørstad og Djupvik, samt det opphavlege Fiskarstrand som består av dei små matrikkegardane Fiskergård, Ingebrigtsgarden, Våtmyr, Haugen, Øvregarden, Villumsgard, Davidsplassen og Styrkårplassen, alle saman små gardsbruk, også etter sunnmørsk målestokk. Nordstrikk Tekstil hadde i 1970-åra over 100 tilsette, på den tid særleg kjend for sine maskinstrikka genserar, men driv i dag med langt færre tilsette. Postadressa for bygda er 6035 Fiskarstrand.

Fylkesveg 657 går gjennom bygda.

### Folketal

* 1950: 482
* 1980: 1032
* 1990: 1102
* 2001: 1166

Folketalet voks mykje då større byggefelt vart utbygde frå 1960-åra og gjennom 1970-talet.

### Næring

Fiskerstrand Verft, grunnlagt i 1909, er ei hjørnesteinsbedrift som i 2005 hadde om lag 90 tilsette. Verftet ekspanderte mykje frå 1960-åra og vart då særleg kjend for sine nybygde ferjer. Elles har verftet bygt mange ulike typar fiskebåtar.

Fiskarstranda er likevel meir kjend for sine mange fiskeforedlarar. Heilt i byrjinga av 1900-åra sette bygdefolk klippfiskturking i system. Saltfisk hadde vorte turka på gardane, men frå åra kring fyrste verdskrigen vart det bygt større fiskebuder, og fleire verksemder etablert. Dei tre store i dag; Severin Tranvåg AS, Olav E. Fiskerstrand AS og J&J Dybvik AS kom alle i gang i perioden 1914-23. Dei er familieselskap som foredlar ei rekke fiskeslag med meir.

### Samfunn

Bygda har eigen barneskule, Fiskarstrand skule. Her er òg ein daglegvarehandel. Bygda har hatt eit aktivt kristenliv kring bedehus. Fiskerstrand Idrettslag har drive med fotball og handball.

Fiskerstrand er etternamn for over 300 personar i Noreg.

Kjelder
-------

* *Sula-soga*, band 3. Sula 2006.
Neendakara der prosjektet starta
Is- og kjølelager knytt til Fiskeriprosjektet i Kerala i Kollam. 
Plakett for Fiskeriprosjektet i Kerala i Kollam.
**Fiskeriprosjektet i Kerala** var det første u-hjelpsprosjektet til Noreg, og vart starta i 1952 i den indiske delstaten Kerala. Det var eit forsøk på å styrkja den lokale fiskeriindustrien, blant anna med motorisering av båtar. Prosjektet vart avslutta i 1972 og då var bistanden berekna til 122,3 millionar kroner.

Prosjektet byrja i Quilon (no Kollam) med middel frå Indiafondet og omfatta i tillegg til fiske også helse, vassforsyning (med bygging av røyrfabrikk) og landsbyutvikling. Etter kvart, i 1961, vart verksemda i Quilon avvikla og prosjektet flytta til Cochin/Ernakulam, no med berre satsing på fiskeri, der det vart bygd isfabrikk og verkstad med slipp for båtane, og dessutan eige bustadsområde for dei norske bistandsarbeidarane.

Arne Martin Klausen og Johan Galtung kritiserte prosjektet.

Prosjektet hadde tre mindre sattelittprosjekt i Mandapam, Kannur og Karwar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fiskeriprosjektet i Kerala» frå Wikipedia på bokmål, den 20. september 2018.*

Referansar
1. ↑  *India: et av Norges samarbeidsland i Asia*. NORAD. 1975. s. 32. ISBN 8271230131.
2. ↑  Fiskeribistand til Kerala førte til overfiske - norad.no,10.12.2012, besøkt 25.9.2016
3. ↑  Tore Rosenberg: *Bistand eller business? Norsk miljøbistand 2005-2013*, masteroppgave i historie, Institutt for arkeologi, konservering og historie, Universitetet i Oslo, 2014, s. 26.

Litteratur
----------

* Arne Martin Klausen:*Fiskere i Kerala, en norsk etnograf skildrer to fiskerlandsbyers møte med motoralderen*
* Johan E. Hareide:*Sidelengs i sanden: Førti månader med det norske prosjektet i Kerala*
* Gerhard Meidel Gerhardsen: *Det norske eksperiment i Kerala*
* Helge Øystein Pharo: *Help til selvhjelp; det indisk norske fiskeriprosjekt*
* Kerala-hjelpen til India, artikkel ved Norgeshistorie.no

Bakgrunnsstoff
--------------

* Omtale i *The Hindu* 13. januar 2013 i samband med skipinga av prosjeket, 60 år tidlegare
***Fiskerlivets farer*** er ein norsk film laga ei gong i tidsrommet 1906–1908. Filmen er rekna å vera den fyrste dramatiske fiksjonsfilmen i Noreg. Filmen er i tillegg rekna å vera den fyrste spira til norsk spelefilmproduksjon. I nyare tid ville filmen vorte klassifisert som ein kortfilm. 

Ein alternativ tittel er *Et drama på havet*. Filmen var ein stumfilm i svart/kvitt. Originalfilmen er ikkje teken vare på. I 1954 vart filmen spela inn på nytt. Kinodirektøren i Oslo, Kristoffer Aamodt, var ein hovudmann i innspelinga. Aamodt spela den eine rolla i rekonstruksjonen. Regissøren Edith Carlmar spela den andre. 

Truleg vart originalfilmen laga mellom 1906 og 1908. Mange tider vert det oppgjeve at filmen vart laga ferdig i 1907. Andre kjelder oppgjev at filminga fann stad ein sumardag i 1908 med speglblankt hav i hamneområdet Frognerkilen i Oslo.

Handling
--------

Handlinga er melodramatisk, som i mange filmar frå pionertida innan film. Ein fiskar og sonen legg ut på sjøen for å fiska. Mora står att på land. Etter ei stund ser mora (Alma Lund) at sonen (Henry Hagerup) fell ut av båten og druknar. Foreldra syrgjer etterpå over den døde sonen. 

* Fotograf og regissør: Julius Jaenzon (svensk)
* Produsent: Hugo Hermansen
* Filmen varar om lag 6 minutt

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Fiskerlivets farer* ved The Internet Movie Database (IMDb)
Ein **fiskebanke** eller **fiskebank** er eit grunnare område av ein undersjøisk kontinentalsokkel. Fiskebankane merkar seg ut gjennom rikare bestandar av fisk enne elles i havområda. Kyst- og havstraumar driv langs kysten og kvervlar ofte opp over dei grunne bankane. Omrøringa i vatnet gjev høg produksjon av plankton og trekker slik til seg større mengder beitande fisk.

Lang norskekysten er det ei rekke fiskebankar av varierande storleik. Fiskeria på nokre av desse bankane har spela og spelar ei viktig rolle for norsk næringsliv og økonomi. Mellom desse fiskebankane finn ein Vikingbanken, Storegga, Røstbanken, Tromsøflaket, Nordkappbanken og nokre av bankane i Barentshavet.

Grand Banks søraustfor Newfoundland har historisk vore dei mest kjende fiskebankane i Nord-Atlanteren.

### Fiskebankar knytt til norske fiskeri

* Kildinbanken
* Skolpenbanken
* Nordbanken
* Nordkappbanken
* Hjelmsøybanken
* Tromsøflaket
* Vesterålsbankene
* Røstbanken
* Trænabanken
* Sklinnabanken
* Haltenbanken
* Frøyabanken
* Storegga
* Aust-Tampen
* Vest-Tampen
* Færøybankane
* Shetlandsbankane
* Vikingbanken
* Utsira Nord
* Utsira Sør
* Fladengrunn
* Doggerbank
* Store og lille fiskarbanke
* Tyskebukta
* Fugløybanken

Kjelder
-------

* Store norske leksikon, 4. bandet
**Gurk** (slovensk **Krka**) er ei elv i delstaten Kärnten i Austerrike, og er den nest lengste elva i delstaten etter Drava. 

Ho er ei av dei nordlege sideelevene til Drava, og renn 120 km frå Nockfjella, nær grensa mellom delstatane Steiermark og Kärnten. Kjelda er to små innsjøar, Gurksee og Torersee, som ligg i to dalgryter. Gurksee ligg på 1 970 m over havet, og har eit areal på 0,4 hektar, og er 1,5 m djup, medan Torersee ligg 2 010 m over havet, er 0,35 hektar stort og er 1,2 m djupt. Sidan begge innsjøane frys heilt til om vinteren inneheld dei ikkje fisk. 

Elva renn austover gjennom Gurktal. Nær Straßburg snur ho sørover og renn inn i Drava mellom Klagenfurt og Völkermarkt. Av sidelver har ho Görtschitz, Metnitzog og Glan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gurk (Fluss)» frå Wikipedia på tysk, den 7. februar 2007.*

* W. Honsig-Erlenburg, G. Wieser: *Die Gurk und ihre Seitengewässer*. Verlag des Naturwissenschaftlichen Vereins für Kärnten, Klagenfurt 1997, ISBN 3-85328-009-9

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* GeoNames

 |
**Bergensdalen prosti** er eit tenestedistrikt i Bjørgvin bispedømme i Den norske kyrkja. Prosten har sete i Storetveit. 

Bjørgvin bispedømeråd vedtok i møte 13. juni 2016 å opprette eit nytt prosti i Bergen frå 1. oktober 2017. «Bergensdalen prosti» dekkjer nokre av sokna som tilhøyrde Bergen domprosti og Fana prosti.

Prostiet er inndelt i sokn. Soknet er grunneininga i Den norske kyrkja. Dei som arbeider i kyrkja er anten tilsett av soknet gjennom kyrkjeleg fellesråd, eller dei er tilsett i prostiet. Dei fleste prestane er tilsett i prostiet, og har tenesta si knytt til eit eller fleire sokn.

Sokn
----

Det er ni sokn i prostiet.

* Bønes sokn
* Fridalen sokn
* Fyllingsdalen sokn
* Landås sokn
* Løvstakksiden sokn
	+ Solheim kyrkje
	+ St Markus kyrkje
* Slettebakken sokn
* Storetveit sokn
* Sælen sokn
* Årstad sokn

Sjå òg
------

* Kyrkjer i Noreg etter kommune

Kjelder
-------

1. ↑  «Oppstart for nye Bergensdalen prosti». Kirken.no:. Henta 3. august 2022.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Bergensdalen prosti på nettstaden til Den norske kyrkja Arkivert 2022-08-03 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Prosti i Bjørgvin bispedømme |
| --- |
| Bergen  • Bergensdalen  • Fana  • Hardanger og Voss  • Nordfjord  • Nordhordland  • Sogn  • Sunnfjord  • Sunnhordland  • Vesthordland  • Åsane |
**Fast eigedom** er i juridisk samanheng grunn, og dessutan eventuell busetnad som finst på denne. Utvinnbare naturressursar, som mineralførekomstar, er også rekna som del av den faste eigedomen fram til dei vert utvunne og dermed går over til å verta lausøyre.

Norske lovar
------------

Etter norsk lov skal alle faste eigedomar skal matrikulerast, det vil seia tildelast eit gardsnummer og bruksnummer, slik at dei kan identifiserast.

Rettar til fast eigedom, som til dømes eigedomsrett, panterett eller eit servitutt, kan registrerast (tinglysast) på bladet til eigedomen i grunnboka. Ulike måtar ein fast eigedom kan registrerast som er mellom anna grunneigedom, festetomt eller som ein seksjon. Fast eigedom vil registrerast med ein eller fleire heimelshavarar.

Referansar
----------

1. ↑  «Hva er fast eiendom?». Jusinfo.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Fast eiendom» frå Wikipedia på bokmål, den 3. april 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens kartverk, tinglysingen
* «jøp av fast eiendom – dine rettighete», frå forbrukerportalen.no
Koordinatar: 63°26′48″N 10°26′29″E﻿

**Lade gård** var i vikingtida sete for Ladejarlene (eigentleg Jarlane av Strinda) og var eit viktig maktsentrum i Noreg. Garden er særleg knytt til rikssamlinga der Håkon Grjotgardsson Ladejarl var sentral i å stabilisere Harald Hårfagre som konge av Noreg. Etter at den siste Ladejarlen Håkon Eiriksson, som òg var riksstyrar, omkom i 1029 eller 1030, mista garden sin nasjonale betydning, men var likevel ein rik og viktig gard lokalt. Etter at kristendommen vart innført vart garden lagt under kyrkja og etterkvart som klostergods for Bakke kloster. Garden vart krongods etter reformasjonen og på slutten av 1500-talet ser han ut til å ha komme i privat eige.

Bygningar
---------

Lade gård, rundt 1910–15. Bilete frå Trondheim byarkiv
Lade gård teikna av Johannes Finne Rosenvinge i 1819.
Dagens bygningar er for det meste oppført i 1810/11 da garden var eigd av den trondheimske grosserarfamilien Meinecke. Dei er oppførte i empirestil og er saman med den restaurerte hagen det mest komplette og bevarte empireanlegget i Noreg.

Undervisningslokale
-------------------

I perioden 1922 til 1960 heldt Noregs lærarhøgskole til i lokala. Frå 1964 til 1994 vart lokala nytta av Sosialhøgskolen i Trondheim.

Eigarar
-------

Trondheim kommune kjøpte garden i 1917.
Reitangruppen kjøpte garden i 1992 og gav han namnet **Lade Gaard**.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Lade gård i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Strinda historielag sine sider om Lade gård
* Kunsthistorie.com: Lade Gaard
* Reitangruppens sider om Lade gård Arkivert 2012-12-20 ved Archive.is
**Tidsdilatasjon** er ei relativistisk tidsforskyving. I følgje relativitetsteorien finst det ingen absolutt tid. Tidsdimensjonen vert påverka av rørsletilstanden og av gravitasjonsfeltet rundt observatøren. Det omfattar at tida går med forskjellig fart i to tregleiksystem som flyttar seg i forhold til kvarandre, eller som finn seg på forskjellige stader i eit gravitasjonsfelt.

Tidsdilatasjonen gjev opphav til det såkalla tvillingparadokset.

Eksperimentelle bevis
---------------------

I dag er det eksperimentelt stadfesta at tida verkeleg går saktare under høg fart og i gravitasjonsfelt. 

### Bevis ved hjelp av to atomur

At tida går saktare er bevist ved å bruke to atomur, der det eine er på jorda og det andre blir med på ein tur i eit supersonisk fly. Ved samanlikning av ura etterpå, har ein sett at uret som var om bord i flyet går litt seinare i forhold til det uret som har vore på jorda heile tida. Sjølv om supersoniske fly går fort, så er snøggleiken langt frå lysfarten – for Concorde omkring 1/500 000 – så effekten er særs liten, men målbar. 

### Bevis ved partikkelakseleratorer

Når partiklar akselererast til særs høge snøggleikar i samband med fysiske eksperiment er det nødvendig å rekne med relativistiske rørslelikningar for å få akseleratoren til å virke.

### GPS

Det globale navigasjonssystemet GPS bygger på relativistiske rørslelikningar. Ombord i satellittane som inngår i systemet er det atomklokker som gjør det mogeleg å rekne ut den nøyaktige posisjonen til satellitten basert på kva klokken er. Utan å korrigere for at tida går saktare ombord i satellittane, hadde ikkje systemet vore mogeleg.

Sjå òg
------

* Relativitetsteorien
* Tvillingparadokset
* Global Positioning System

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tidsdilatasjon» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juni 2013.*