recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Gulbukfrøetar** |
| GulbukfrøetarFoto: Michael WoodruffGulbukfrøetarFoto: Michael Woodruff |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Gulbukfrøetar Utbreiinga av Gulbukfrøetar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Tanagarar Thraupidae |
| **Slekt:** | *Sporophila* |
| **Art:** | **Gulbukfrøetar** *S. nigricollis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Sporophila nigricollis***Vieillot, 1823 |

**Gulbukfrøetar** (*Sporophila nigricollis*) er ein liten medlem av frøetarslekta i tanagarfamilien. Dei lever i sørlege Mellom-Amerika og nordlege og austre Sør-Amerika.

Skildring
---------

Dette er av dei minste medlemmene av den biologiske slekta *Sporophila*, ca. 8,5–10,3 centimeter i kroppslengd. Hannar har svart hovud og hals, mørk til svart overside, bleikgul underside. Som for dei fleste artar i slekta er hoene sin fjørdrakt einsfarga brungul. Den nordvestlegaste populasjonane lever frå austlege Costa Rica gjennom Colombia og Ecuador til nordvestlege Peru, samt sørlege nærliggande karibiske øyar, vestre Surinam, Guyana og det meste av Venezuela med ei avgreining aust for Andes sør til Madre de Dios-regionen i Peru. Ein populasjon med åtskilt utbreiing i aust lever i store delar av austlege Brasil.

Føda for denne arten er grasfrø som dei beitar på i små flokkar på opptil 20 fuglar på grassletter og jordbruksområde i lågland og sjeldan over 2000 moh.

Gulbukfrøetarar er ofre for ulovleg fangst og burfuglhandel i Brasil. Ei undersøking har estimert at 16 800 individ blir fanga årleg.

Populasjonen er ikkje estimert og er trudd å vere aukande. Arten er klassifisert som globalt livskraftig.

Kjelder
-------

* Rising, J. Jaramillo, A. & Sharpe, C.J. (2018) *Yellow-bellied Seedeater (Sporophila nigricollis)* I: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (red.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 16. januar 2018

Referansar

1. 1 2  Rising et al, HBW Alive
2. ↑  Regueira, R. F. S. & Bernard, E. (2012). Wildlife sinks: Quantifying the impact of illegal bird trade in street markets in Brazil. Biological Conservation, 149(1), 16-22.
3. ↑  BirdLife International (2018) Species factsheet: *Sporophila nigricollis*. Henta frå  den 16. januar 2018

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Gulbukfrøetar**
**Dana Adası** (òg kalla *Kargıncık Adası*, latinsk *Pithyussa*) er ei lita øy i Middelhavet utanfor Tyrkia. 

Dana Adası ligg langs sørkysten av Tyrkia i provinsen Mersin. Øya ligg 2,5 km utanfor kysten og sundet mellom øya og fastlandet heiter Kargıcaksundet. Øya er 2,7 km lang og 900 meter på det breiaste. Det høgaste punktet på øya er 250 meter over havet. 

Øya har vore busett sidan romartida. Det er ruinar av få kyrkjer, gravplassar, hus, akvedukter, eit romersk bad og ei hamn på nordsida av øya. Det er òg nokre ruinar kysten av fastlandet på andre sida av sundet, og truleg fungerte desse stadane som kontrollstasjonar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dana Adası» frå Wikipedia på engelsk, den 5. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Report of Research Institute*, arkivert frå originalen 20. januar 2021, henta 5. august 2012

Koordinatar: 36°11′N 33°47′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Bilete frå Titran kring 1900
**Titranulukka** hende i havområdet rundt Titran i Frøya i Sør-Trøndelag 14. oktober 1899. Eit sterkt lågtrykk var årsak til orkan frå nordvest. Fredag 13. oktober då fiskarane frå Titran og andre kringliggjande hamner gjekk ut for å setje sildedrivgarna, var vêret bra. Seint på kvelden vart det brått så stilt at nokre ikkje sette garn, i frykt for uvêr. Om natta kom brått den sterke vinden. Kring 30 farty gjekk ned, og 140 fiskarar miste livet. Dei omkomne var heimehøyrande på kyststrekninga frå Sunnmøre til Bodø.

Det vart sett i gang ein landsomspennande innsamlingsaksjon, der det kom inn over 800 000 kr. 650 000 vart utdelt til dei attlevande, medan resten vart brukt til eit fond «til Afhjælpelse af Nød blandt Efterladte efter Fiskere og i Fiske deltakende Personer». Etter andre verdskrigen tok Sør-Trøndelag Fiskarlag initiativ til eit minnesmerke. Det vart avduka på Titran 17. juli 1949. Monumentet er laga av Kristoffer Leirdal.

Fredag 13. oktober, i same uvêret, miste 30 menneske frå Røvær ved Haugesund livet då båtane gjekk ned på veg heim frå gravferd.

Kjelder
-------

* Karl H. Brox: *Havet tok dem. En beretning om Titran-ulykken 1899*. Gyldendal Norsk Forlag 1987.
Amerikanske tollarar går om bord på eit skip for å kontrollera lasta.
Nederlandske tollarar i arbeid.
**Tollar** er eit yrke der ein krev inn toll og hindrar smugling. Tollarar kan rekna ut toll på varer og kontrollera frakt og personar for tollvarer og ulovleg vareinnførsel, særleg i samband med grensepasseringar.

Utdanning
---------

### Tollarutdanning i Noreg

Dei som vil ha arbeid som tollar, må søkja om opptak som tollaspirant.
Aspirantar i Toll- og avgiftsetaten må gjennomgå etatsopplæring med teori og praksis gjennom to år. Etter gjennomført og godkjend aspiranttid, vi dei få opprykk til tollbetjent og sidan til tollinspektør. Delar av utdanninga vert lagd til Tollskolen i Oslo.
Tollaspirantane får lønn under utdanninga, men har to års pliktteneste etter fullført utdanning.

Historikk
---------

### Tollarar i bibelsk tid

I Romarriket var det toll på varetransport og ferdsle, og romarane kravde toll av kjøpmenn og andre som kryssa grenser, byportar og bruer. Dei pakta oppgåva å krevje inn toll til tollmenn. Desse vart ofte freista til å ta inn større toll enn dei hadde rett til, for slik å auka si eiga forteneste. Jødar som gjekk i teneste hjå dei heidne makthavarane ved å ta på seg slitt arbeid, vart haldne for ureine og jamstilte med openberre syndarar. Jesus gjorde eit poeng av å vera i lag med «tollarar og syndarar».

Kjelder
-------

* Toll.no Arkivert 2010-12-18 ved Wayback Machine.
* Ordforklaring i Bibelen, Det Norske Bibelselskap 1978
* Hans Johan Sagrusten (23.06.2009), «Mykje folk kring Jesus», *Vårt Land*, arkivert frå originalen 19. april 2021, henta 11. august 2009
Kart over Firth of Lorn
**Firth of Lorn** (skotsk-gælisk *An Linne Latharnach*) er ein firth eller ein fjord på vestkysten av Skottland i Argyll and Bute. Han ligg mellom Isle of Mull i nordvest og øyane Kerrera, Seil og Luing (Slate-øyane) samt delar av det skotske fastlandet sørvest for Oban på søraustsida. Fjorden er mellom 5 og 10 km brei og er om lag 25 km lang.

Fjorden er ein del av Great Glen-forkastinga, som går gjennom Great Glen og Loch Linnhe før han går saman med Firth of Lorn, og vidare sørvestover over Irland.

Nordaust for fjorden går han vidare som andre fjordar, nemleg Loch Linnhe, Lynn of Lorne, Loch Etive og Mullsundet. Loch Spelve og Loch Don på Isle of Mull og Loch Feochan på fastlandet er sidefjordar av Firth of Lorn. På søraustsida finn ein òg fleire kanalar og sund mellom Slate-øyane.

Tidvasstilhøva i og rundt Firth of Lorn skapar fleire fenomen, som Lora-falla ved utgangen av Loch Etive og malstraumar og ståande bølgjer i Corryvreckanbukta mellom Scarba og Jura.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Firth of Lorn» frå Wikipedia på engelsk, den 13. januar 2010.*

Koordinatar: 56°20′N 5°45′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* SUDOC
* GeoNames
* BBC Things

 |
I **2002** blei det ikkje arrangert nokon norsk finale i Melodi Grand Prix. Årsaka var Noregs dårlege plassering i Eurovision Song Contest 2001, som gjorde at Noreg ikkje kvalifiserte seg til den europeiske tevlinga i 2002.

Sidan debuten i 1960 var dette tredje gong det ikkje blei halden ein norsk finale i Melodi Grand Prix. Første gong var i 1970, då Noreg boikotta tevlinga i protest mot dei dåverande reglane til tevlinga. Andre gong var i 1991, då finalen blei avlyst sidan NRK meinte at ingen av dei 140 innsendte bidraga heldt mål. I staden handplukka NRK gruppa Just 4 Fun og låten «Mrs. Thompson».

| * v
* d
* e
Melodi Grand Prix |
| --- |
| 
* 1960
* 1961
* 1962
* 1963
* 1964
* 1965
* 1966
* 1967
* 1968
* 1969
* (1970)
* 1971
* 1972
* 1973
* 1974
* 1975
* 1976
* 1977
* 1978
* 1979
* 1980
* 1981
* 1982
* 1983
* 1984
* 1985
* 1986
* 1987
* 1988
* 1989
* 1990
* (1991)
* 1992
* 1993
* 1994
* 1995
* 1996
* 1997
* 1998
* 1999
* 2000
* 2001
* (2002)
* 2003
* 2004
* 2005
* 2006
* 2007
* 2008
* 2009
* 2010
* 2011
* 2012
* 2013
* 2014
* 2015
* 2016
* 2017
* 2018
* 2019
* 2020
* 2021
* 2022
* 2023

 |
**Mary Elizabeth Peters** (fødd 6. juli 1939) er ein britisk tidlegare friidrettsutøvar frå Ballymena i Nord-Irland som vart olympisk meister i femkamp i 1972.

Allsidige Peters var ein av dei beste femkjemparane i verda gjennom heile 1960-talet, med fjerdeplassen i øvinga under Sommar-OL 1964 i Tokyo som sitt beste resultat. I 1970 vann ho både kuletevlinga og femkampen då samveldeleikane fann stad i Edinburgh. To år seinare overraska ho stort i femkampen under Sommar-OL i München. Med 4 801 poeng sette ho verdsrekord og slo favoritten, vesttyske Heide Rosendahl, med 10 poeng. Halvtanna år seinare, i januar 1974, forsvarte Peters i Christchurch samveldetittelen i femkamp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1962 i Beograd: Nr 5 i femkamp
* OL 1964 i Tokyo: Nr 4 i femkamp, utslått i kvalifiseringa i kulestøyt (14,46 =nr 14)
* OL 1968 i Mexico by: Nr 9 i femkamp
* OL 1972 i München: Gullmedalje i femkamp – 4 801 poeng, framom Heide Rosendahl (4 791)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mary Peters (athlete)» frå Wikipedia på engelsk, den 22. oktober 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BBC Things
* Munzinger (sport)
* MusicBrainz (artist)

 |
**Ivan Aleksandrovitsj Vsevolozjskij** (2. april 1835–10. november 1909) var ein russisk teater- og museumsstyrar. Han var leiar for Mariinskijteateret i Sankt Petersburg frå 1881 til 1898 og leiar for Eremitasjen frå 1899 fram til han døydde i 1909.

Gjennom arbeidet med Mariinskijteateret var Vsevolozjskij blant anna involvert i utviklinga og uroppføringa av balletten *Nøtteknekkaren* frå 1892, där han samarbeidde med komponisten Pjotr Tsjajkovskij og ballettmeisteren Marius Petipa.

Den russiske kunsthistorikaren Alexandre Benois og den amerikanske musikologen Roland John Wiley meiner at Vsevolozjskij hadde ei avgjerande rolle i gjenopplivinga av ballett som ei anerkjend kunstform i Russland.

Kjelder
-------

1. ↑  Wiley 1985, s. 94.

* *Denne artikkelen bygger på «Ivan Vsevolozjskij» frå Wikipedia på svensk, den 28. desember 2021.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*
* Wiley, Roland John (1985). *Tchaikovsky's ballets : Swan lake, Sleeping beauty, Nutcracker* (Repr. utg.). Oxford [Oxfordshire]: Clarendon Press. ISBN 0193153149.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* MusicBrainz (artist)

 |
Dei **ob-ugriske språka**, mansisk og khantisk, er ei undergruppe av uralske språk. Tradisjonelt vart dei i lag med ungarsk sett på som den ugriske greina av den finsk-ugriske språkfamilien. Nyare forsking ser på ob-ugrisk som den eine greina av dei uralske språka, nemleg dei ugro-samojediske språka (i lag med ungarsk og samojedisk), der den andre greina er dei finskpermiske språka.

Obugrisk vert i dag snakka i områda mellom Uralfjella og elvene Ob og Irtysj i Russland. Skogane og skogssteppene i det sørlege Uralområdet vert rekna som det opphavlege området for den obugriske språkgruppa. Frå og med for kring 500 år sidan vandra russararane inni Sibir og trengde dei ugrisktalande folka austover til Ob og Irtysj. Visse talarar av ob-ugriska språk fanst igjen vest for Uralfjella fram til så seint som byrjinga av 1900-talet. Sjølv om språka er i slekt med ungarsk er denne slektskapen fjern og dei skil seg radikalt frå kvarandre i fonologi, syntaks og ordforråd. Grunnen til at ideen om ein eigen ugrisk språkfamilie er oppgjeve er framfor alt at det har vore umogleg å rekonstruere eit ugrisk urspråk. Khantisk og mansisk er på andre sida nært i slekt med kvarandre, men dei er ikkje forståelege seg i mellom. Dei ob-ugriske språka vart seinare sterkt influerte av dei tyrkiske språka som blir snakka i nærleiken, særleg av tatarisk. Fram til 1930-talet hadde desse språka ingen skriftlege tradisjonar. Dei vart skriftfesta med det latinske alfabetet i åra fram mot 1937, men frå og med 1937 har variantar av det kyrilliske alfabetet vorte nytta.

Kjelder
-------

1. ↑  Patton, Laurie L; Bryant, Edwin (2005). *Indo-Aryan Controversy: Evidence and Inference in Indian History*. Routledge (UK). ISBN 0-7007-1462-6. S. 110, oppgjeve i Engelsk Wikipedia.
2. ↑  Greller, Wolfgang (April 1, 2000). *Encyclopedia of the Languages of Europe*. Blackwell Publishing. ISBN 0-631-22039-9. S. 478, oppgjeve i Engelsk Wikipedia.

* *Denne artikkelen bygger på «Ob-ugriska språk» frå Wikipedia på svensk, den 19. oktober 2020.*
**La Trappe** er ein nederlandsk øltype, og den einaste nederlandske trappistølen. Det vert brygga av bryggeriet Bierbrouwerij De Koningshoeven i klosteret Onze Lieve Vrouw van Koningshoeven ('Vår frue av Koningshoeven') i Berkel-Enschot i Noord-Brabant. Bryggeriet heitte tidlegare *De Schaapskooi*. Namnet *La Trappe* kjem frå det franske cistercienserklosteret La Trappe, der trappistordenen vart stifta i 1892.

Historie
--------

Munkane levde først av landbruk og feal, men då inntektene frå dette ikkje strekte til for den raskt veksande forsamlinga, såg ein etter alternativ. Ein av paterane var son av ein tysk ølbryggar og hadde lært faget av han. I 1884 vart det difor bestemt å starta ølbrygging. Sidan då har det blitt brygga øl i klosteret.

Med tida vart munkane mindre og mindre direkte involvert i brygginga, og fleire og fleire utanforståande vart tilsett for å driva bryggeriet, men det heldt fram å vera eigd av klosteret. Klosteret laga først undergjæra øl og fekk dermed ein stor marknadsdel i regionen. Dei brygga og øl på oppdrag av andre, til dømes supermarknadskjeda Spar. Merket «La Trappe» vart introdusert i 1958. Dette overgjæra ølet vart først produsert i liten målestokk. I 1980 lausreiv bryggeriet seg frå det belgiske Brouwerij Artois-konsernet, og laga etterpå berre overgjæra øl. La Trappe vart det mest vellykka merket til bryggeriet.

Produkt
-------

* Blond, 6,5 % alkoholvolum
* Dubbel, 7 %. Ein rubinfarga øl.
* Tripel, 8 %. Mørkeblond farge og fruktig smak.
* Quadrupel, 10 %. Bitter med litt sødme.
* Witte Trappist, 5,5 %. Den einaste kveiteølen frå eit trappistbryggeri.
* Bockbier, 7 %. Den einaste bokkølen frå eit trappistbryggeri.
* La Trappe Isid'or, ein jubileumsøl til bryggeriet sitt 125-årsjubileum i 2009. Inntektene frå salet av denne går til eit nytt trappistkloster i Uganda.

Dei to variantane blond og dubbel er tilgjengelege i Noreg gjennom Vinmonopolet, per februar 2010.

Status
------

Klosteret i Koningshoeven var ein av initiativtakarane til den verna logoen og nemninga "autentisk trappistøl". Men i 1999 mista bryggeriet statusen som trappistøl, grunna kommersielt samarbeid med Bavaria-bryggeriet, som den internasjonale samanslutninga av trappistbryggeri meinte førte til for stor uklarheit om ølen var autentisk trappistøl. I 2005 vart avtalen med Bavaria sagt opp, og La Trappe vart igjen godkjend som ein trappistøl.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Klosteret sine nettsider på nederlandsk, fransk, engelsk, tysk og spansk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå nederlandsk wikipedia, 25. februar 2010.*

  



|  |
| --- |
| **Trappistøl** |
| Achel | Chimay | La Trappe | Orval | Rochefort | Westmalle | Westvleteren |
**Dan Young** (fødd 1938) er ein amerikansk-norsk fotograf. 

Young vart fødd i Fort Defiance i Arizona og busette seg i Noreg i 1962. 
Same året danna han biletbyrået Manité saman med Arild Kristo og Robert A. Robinson, og var aktiv der til Manité vart lagt ned i 1967. Han vart seinare tilknytt biletbyrået Samfoto. 

Han arbeidde ein periode med mote- og reklamefotografering, før han starta med dokumentarfilm i 1970. Frå 1980 til 1995 har han arbeidt som stillfotograf på meir enn 40 norske filmar, og han har hatt utstillingar ved fleire museum i Oslo. Dan Youngs fotografi er kjøpt inn av ei rekkje museum i Skandinavia og USA.

Bibliografi
-----------

* *En Amerikaner i Oslo: Fotografier 1962 - 1964*, Forlaget Press (2007) ISBN 9788275472623
* *Precious Times*, Forlaget Press (2009) ISBN 9788275473507

Utstillingar
------------

* 2004 «Passing Time, Time Past» Stenersen-museet, Oslo.
* 2004 - 2005 «Nordic Triangle», Odense, Danmark.

Referansar
----------

1. ↑  Morten Krogvold: *103 øyeblikk. Norske portrettfotografier utvalgt og presentert av Morten Krogvold*, Dinamo Forlag (2002) ISBN 82-8071-013-2

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til Dan Young

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Nasjonalbiblioteket fotograf
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* KulturNav

 |
**La Toya Yvonne Jackson** (fødd 29. mai 1956) er det femte eldste barnet og den nest-eldste dottera i familien Jackson frå Gary i Indiana.

Karrierestart
-------------

Som syskena i Jackson-familien, voks La Toya opp som Jehovas vitne. Ingen av døtrene frå Jackson-familien deltok i The Jackson 5, men La Toya og storesystera Rebbie Jackson var med, song og dansa på fjernsynsprogrammet *The Jacksons* som gjekk på CBS på syttitalet. I 1980 debuterte ho som soloartist med plata *La Toya Jackson*. Oppfølgjaren *My Special Love* kom i 1981 og *Heart Don't Lie* i 1984. I 1985 deltok ho på støttesongen for svoltkatastrofen i Afrika; We Are The World. Plate nummer fire, *Imagination* kom ut i 1986, like før plateselskapet ho hadde signert kontrakt med, *Private-I*, gjekk konkurs.

Jack Gordon
-----------

Ei stund etter å ha fått Jack Gordon som ny manager i 1987, vart La Toya Jackson stengd ute frå Jehovas vitne, og ho flytte til New York City. I 1989 poserte ho for magasinet Playboy. September same året vart ho tvinga til å gifta seg med manageren Jack Gordon mot hennar eigen vilje. Ifylgje henne sjølv skal Gordon ha mishandla henne og truga henne. I 1991 gav ho ut sjølvbiografien *La Toya: Growing Up in the Jackson Family*, der ho mellom anna skuldar faren for fysisk mishandling. Same året gav ho ut plata *Bad Girl*, den fyrste av fire plater som kom ut under ekteskapet hennar med Jack Gordon. Ein periode opptrådte ho også på Moulin Rouge i Paris.

I 1993 skal Gordon i Tel Aviv ha fått henne til å lesa opp ein påstand om at broren Michael Jackson hadde begått seksuelle overgrep. Ho miste all kontakt med familien under ekteskapet med Gordon. I 1996 fekk ho hjelp av broren Randy Jackson til å flykta frå Gordon, søkte om skilsmisse og saksøkte Gordon for kvinnemishandling. Ho skal ha gjenopptatt kontakten med familien Jackson etter dette.

Nyleg
-----

Den siste plata til Jackson var *Stop In the Name of Love* frå 1995. Sidan den gong har ho stort sett halde seg borte frå rampeljoset fram til 2000-åra. I den siste tida har ho gjeve ut nokre einskilde songar, mellom anna «Free the World», som ho laga etter terroråtaka 11. september 2001. Ho var aktiv deltakar under gravferda til Michael Jackson i 2009.

Diskografi
----------

* *La Toya Jackson* (1980)
* *My Special Love* (1981)
* *Heart Don't Lie* (1984)
* *Imagination* (1986)
* *La Toya* (1988)
* *Bad Girl* (1991)
* *No Relations* (1991)
* *Formidable* (1992)
* *From Nashville to You* (1994)
* *Stop in the Name of Love* (1995)
* *Startin' Over* (?)

Kjelder
-------

* *Artikkelen er basert på Engelsk Wikipedia om La Toya Jackson, henta inn 5. april 2011.*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* MusicBrainz (artist)

 |
**IJsselmeer** er ein grunn innsjø på 1100 km² sentralt i Nederland på grensa mellom provinsane Flevoland, Noord-Holland og Friesland. Han har eit gjennomsnittleg djup på 5-6 meter og er kalla opp etter elva IJssel som munnar ut i innsjøen via den mindre innsjøen Ketelmeer. IJsselmeer er den største innsjøen i Vest-Europa.

IJsselmeer oppstod i 1932 då bukta Zuiderzee vart lukka av den 32 km lange diket (demninga) *Afsluitdijk*. Dette var ein del av det store Zuiderzeeprosjektet som fleire år seinare førte til at IJsselmeer krympa inn. 

Tradisjonell båt på IJsselmeer
I 1975 vart IJsselmeer vidare delt i to då *Houtribdijk*, i dag kalla *Markerwaarddijk*, vart bygd frå Enkhuizen og søraust til Lelystad. Denne tidlegare sørlege delen av IJsselmeer er i dag ein eigen innsjø som heiter Markermeer.

IJsselmeer er eit stort ferskvassreservat og gjev vatn til både jordbruk og drikkevatn. Det vert òg gjort mange fritidsaktivitetar på innsjøen. 

Provinsen Flevoland vart oppretta i 1986 frå polderane i dei tørrlagte delane av IJsselmeer.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «IJsselmeer» frå Wikipedia på engelsk, den 10. februar 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames

 |
**Liv Gulbrandsen** (fødd 15. februar 1974) er ein norsk barnebokforfattar og medieperson. Ho har tidlegare vore nestleiar i RV, og sat i bystyret i Oslo 2003-2007.

Gulbrandsen var aktiv i nærradio, som *Radio express* i Sandvika, *Radio Otek* i Ghana og *RadiOrakel* før ho blei tilsett i NRK P3. Her var ho
programleiar for morgonprogrammet *Holger Nilsens metode*.

Gulbrandsen debuterte som barnebokforfattar i 2006 med *Rebekka : den natta jeg ble født*. I 2008–09 var ho programleiar for Barne-TV på NRK. Ho var ei tid marknadsføringssjef i *Klassekampen*.
Frå 2009 var Gulbrandsen dagleg leiar i Norsk Filmforbund og frå mars 2011 dagleg leiar i Leser søker bok.

Gulbrandsen er dottera til dei tidlegare sentrale AKP-medlemane Jorun Gulbrandsen og Tron Øgrim.

Bøker
-----

* 2006 – *Rebekka : den natta jeg ble født*
* 2007 – *Jubalong : rød, gul, god morgen!*

Referansar
----------

1. ↑  Nettstaden til Oslo kommune
2. ↑  NRK - Henta 17. mars 2013
3. ↑  Nettstaden til Leser søker bok; besøkt 11. mars 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Politiske talar av Liv T. Gulbrandsen, virksommeord.uib.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* MusicBrainz (artist)

 |
**Dana Safka Brožková** (fødd 28. april 1981) er ein tsjekkisk tidlegare orienteringsløpar frå Turnov. Ho vart verdsmeister 2008 i klassisk løype og 2009 i mellomlang løype.

Brožková høyrde til verdseliten frå 2004 til 2011. Si fyrste VM-medalje vann ho då vart nummer 3 på normal-distansen under VM 2006 i Århus. To år seinare sprang ho inn til gull på den same distansen då verdsmeisterskapen fann stad i heimlandet. Sitt andre og siste VM-gull tok ho på mellomdistansen då VM 2009 vart avvikla i Ungarn. I 2010 la Brožková beslag på sølvmedaljen på normal-distansen ved europameisterskapen Primorsko i Bulgaria. Også under verdsmeisterskapen 2011 i Frankrike kom ho på sølvplassen på normal-distansen, før ho som ankerkvinne på stafetten sikra sølvmedalje til seg og lagkameratane Martina Zvěřinová og Eva Juřeníková.

### Medaljar og plasseringar i verdsmeisterskap

* VM 2004: Nr 4 på kort-distansen
* VM 2005: Nr 6 på kort-distansen
* VM 2006: Bronse i klassisk løype
* VM 2008: Gullmedalje i klassisk løype
* VM 2009: Gullmedalje på mellomdistansen
* VM 2011: Sølv i klassisk løype og i stafett

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dana Brožková» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juli 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* NKC

 |
Sørkedalselva like ved Tangenveien, med Sørkedalsveien bakomFoto: Jan-Tore Egge

**Sørkedalselva** er ei elv i Sørkedalen i Oslo kommune. Elva vert til der elvane Langlielva og Heggelielva (frå respektive Langlivann og Nordre og Søndre Heggelivann) renn saman. Elva renn frå der inn i Bogstadvannet og vidare ned til Lysakerelva. 

Sørkedalselva er til ei viss grad egna for flugefiske sidan ein kan vade stort sett heile strekninga, men den tette vegetasjonen langs breidda stiller ein del krav til fiskaren sin erfaring. Fisken er derimot liten, normalt ikkje større enn 200–300 gram, men fisk på opptil 2,5 kg er vorte fanga her. Dei seinare åra har det vorte sett ut ein del aure frå 300 til 500 gram av Oslomarka Fiskeadministrasjon.

Sørkedalselva er elva som Brødrene Dal padla på i serien *Brødrene Dal og Professor Drøvels hemmelighet* frå 1978. I serien vart elva kalla *Overfloden*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sørkedalselva» frå Wikipedia på bokmål, den 1. mai 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Trygve Christensen: *Sørkedalsvassdraget og Sørkedalen*. Eget forlag. 1997. ISBN 82-992916-1-5


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| **Pärnu linn** |
| --- |
| Russisk-ortodoks kyrkje i PärnuRussisk-ortodoks kyrkje i Pärnu Russisk-ortodoks kyrkje i Pärnu |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Pärnu linn | Byvåpenet til Pärnu linn |
| **Flagget til Pärnu linn** | **Byvåpenet til Pärnu linn** |

 |
| Plassering |
| 

Pärnu is located in Estland

 |
| Styresmakter |
| Land |  Estland |
| Maakond | Pärnu maakond |
| Grunnlagd | 1251 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  32,22 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2005)   - folketettleik | 43 528   1 351 /km² |
| Koordinatar | 58°23′0″N 24°30′0″E﻿Koordinatar: 58°23′0″N 24°30′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 10 moh |
| Tidssone - Ved sommartid | EET (UTC+2) EEST (UTC+3) |
| Diverse annan informasjon |
| **Nettstad:** www.parnu.ee |

**Pärnu** er ein by og kommune sørvest i Estland ved Austersjøen. Han er ein populær feriestad om sommaren med mange hotel, restaurantar og store strender. Pärnuelva renn gjennom byen.

Historie
--------

Pärnu vart grunnlagd i 1251 av Den tyske riddarordenen, som byrja å byggje ein Ordensburg i nærleiken i 1265. Byen, då kjend under det tyske namnet Pernau, var ein del av Hansaen, og var ei viktig isfri hamn for Livland. Kongedømet Polen tok kontroll over byen mellom 1560 og 1617. I 1609 kriga polske og svenske hærar nær byen. Sverige fell kontroll over byen på 1600-talet under Livlandkrigen, men etter Den store nordiske krigen og Nystadfreden i 1721 kom han inn under Russland.

Byen vart ein del av det sjølvstendige Estland etter den første verdskrigen.

Galleri
-------

* Dronevideo av Pärnu frå 2022

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pärnu» frå Wikipedia på engelsk, og «Pärnu» frå Wikipedia på tysk den 30. mars 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Eit transportabelt IFF-testapparat
**Identification Friend or Foe (IFF)** (nynorsk: Identifisering, ven eller fiende) er eit elektronisk system, som gjer det mogeleg med ein trygg identifisering av eit radarekko. Systemet nyttast oftast av militære radarsystem til å skilja mellom kampfly som ven eller fiende. Systemet brukast òg i stigende grad mot kjøyretøy og fartøy (skip).

Funksjon
--------

Eit IFF-system er basert på to apparater, ein *Interrogator* (nn: forhøyrar) på radaren samt ein transponder plasert ombord i flyet. Denne transponderen er utstyrt med eit kryptosystem. Interrogatoren sender ut eit spørsmål, samstundes med at radaren sender ein radarpuls, og transponderen om bord på fartøjet svarar dersom kryptolyklane er overeins. I fall eit slikt svar kjem, er flyet positivt identifisert som ven, og et passande symbol vert vist på radarskjermen (monitoren). I motsett fall kjem det ikkje noko svar, og flyet kan vera fiende eller ukjend.

Kjelder
-------

1. ↑  name=positive\_tellumat>«Combat Identification IFF Systems» (PDF). *Tellumat*. Henta 13 July 2016. [*daud lenkje*]
2. ↑  «MEADS System Gains Full Certification for Identifying Friend or Foe Aircraft». Lockheed Martin. Arkivert frå originalen 4. mars 2016. Henta 31 May 2015.
3. ↑  «Identification Friend or Foe». *Global Security*. Henta 31 May 2015.
4. ↑  «Combat Identification (IFF)». BAE Systems. Henta 31 May 2015.
**Päivi Jaana Maarit Alafrantti** (fødd 8. mai 1964) er ein finsk tidlegare friidrettsutøvar frå Tervola i Lappland. Ho vart europameister i spydkasting i 1990.

### Aktiv

Den 10. september 1988 forbetra Alafrantti sin personlege spydrekord til 63,18 m under eit stemne i Lappeenranta. Dermed hadde ho billett til dei olympiske sommarleikane i Seoul, der ho kvalifiseringa slengde spydet 62,82 m. Men i finalen stod ho med 58,20 meter som best etter tre omgangar og enda som nummer ti. Året 1989 vart Alafrantti finsk meister i spydkasting.

Under europameisterskapen 1990 i Split vart alle hennar tre kast i kvalifiseringa underkjende. Den finske leiinga la ned protest og juryen gav Alafrantti plass i finalen. Her gjorde Alafrantti sitt livs spydkast og forbetra sin personlege rekord med over to meter til 67,68 meter. Ho vann då gullmedaljen framom dei austtyske utøvarane Karen Forkel, 67,56 m, og Petra Felke, 66,56 meter.

Ved VM 1991 i Tokyo vart Alafrantti nummer åtte med 62,26 meter. Året etter rauk ho ut i kvalifiseringa under sommarleikane i Barcelona, ingen av dei tre forsøka vart kjend gyldig. I 1993 vann ho den finske meisterskapen i spydkast for andre gong. Internasjonalt nådde ho ikkje opp, under VM 1993 vart ho nummer 13 og i EM 1994 heime Finland hamna ho på attandeplass. Ho slutta tevle i 1995.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Päivi Alafrantti» frå Wikipedia på tysk, den 13. juni 2015.*
* *Denne artikkelen bygger på «Päivi Alafrantti» frå Wikipedia på finsk, den 13. juni 2015.*
**Sørlistøa Fløtermuseum** på vestsida av Osensjøen i Åmot kommune i Østerdalen er eit tømmerfløytingsmuseum som utgjer ein part av stiftinga Norsk Skogmuseum og inngår i Anno museum. Sørlistøa Fløtermuseum er berre opent om sommaren.

Norsk Skogmuseum overtok i 1985 fløytingsanlegget Sørlistøa, som var base for tømmerfløytinga i Osensjøen og områda ikring då tømmerfløyting tok slutt i 1984, og gjorde det om til museum. Her vert det synt både tverrelvfløyting (tømmerfløyting i elv) og sjøfløyting (fløyting av tømmer over innsjø), og båtar, bygningar, anlegg og gjenstandar som har vore nytta i tømmerfløytinga. Slepebåten MS «Trysilknut», som hadde vore nytta til å slepe tømmeret over Osensjøen, høyrer òg med til museet. Båten er restaurert og vorte sertifisert for passasjertrafikk, og ligg til kai på museet for å kunne verte nytta til turar på Osensjøen om sommaren.

Tømmerslepebåten MS «Trysilknut»
--------------------------------

Tømmerslepebåten MS «Trysilknut»
Museets slepebåt MS «Trysilknut» vart sjøsett på Osensjøen 2. mai 1914, og står på lista til Riksantikvaren over verna skip. Slepebåten vart bygd for Christiania Tømmerdireksjon av Glommens Mek. Verksted i Fredrikstad vinteren 1913-1914, og frakta i høveleg store delar med jarnbanetog til Rena og derfrå med hest og slede til Osensjøen. Her vart arbeidet med å klinke skroget saman og sette båten i stand, gjort ferdig. Båten hadde då ei vedfyrt dampmaskin på 70 hestekrefter, og namnet var D/S «Trysilknut». I 1958 vart dampmaskina bytta ut med ein dieselmotor på 135 hestekrefter, og namnet måtte difor endrast til MS «Trysilknut». Båten vart nytta til tømmersleping på den tre mil lange Osensjøen fram til tømmerfløytinga i denne delen av Glommavassdraget vart avslutta for godt i 1984.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Internettsida til Sørlistøa Fløtermuseum
Ein **antisyklonsk tornado** er ein tornado som roterer med klokka på den nordlege halvkula og mot klokka på den sørlege halvkula. Dei fleste tornadoar (om lag 95 %) har syklonsk rotasjon, som dei fleste lågtrykkssystem har. Mange, men ikkje alle, antisyklonske tornadoar er mindre og svakare enn dei klassiske tornadoane. 

Dei fleste kraftige tornadoar vert danna i innstrøyminga og oppdriftsområdet til roterande oppdriftssystem kalla mesosyklonar, som oppstår i superceller. Desse rotasjonssystema går som regel frå overflata til midten og øvre delar av supercella, og har nesten alltid syklonsk rotasjon, som vert skapt av corioliskrafta. Enkelte torevêr er derimot for små til å bli påverka av corioliseffekten. Rotasjonen i supercellene vert ikkje skapt av jordrotasjonen, men av vertikale vindskjer, og desse kan av og til skape antisyklonsk rotasjon. 

Forskjellige prosessar kan skape antisyklonske tornadoar. Som oftast er dei såkalla satellittornadoar rundt ein større tornado, og denne er som regel syklonsk. Sjeldnare kan antisyklonske tornadoar oppstå i samband med mesoantisyklonar som har oppstått i ei supercelle, og dei kan til og med oppstå under vanlege mesosyklonar. Fleire antisyklonske tornadoar oppstår òg i samband med tropiske syklonar

Sjå òg
------

* Tornado
* Trykkgradientkraft
|  |
| --- |
| **Tolimadue** |
| TolimadueTolimadue |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** NT Nær trugaUtbreiinga av Tolimadue Utbreiinga av Tolimadue |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Duefuglar Columbiformes |
| **Familie:** | Duefamilien Columbidae |
| **Slekt:** | *Leptotila* |
| **Art:** | **Tolimadue** *L. conoveri* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Leptotila conoveri***Bond & Schauensee, 1943 |

**Tolimadue** (*Leptotila conoveri*) er ein fugl i duefamilien, endemisk for Colombia med utbreiing i små oppstykka leveområde i Tolima-departementet, mest sikkert nær hovudstaden Ibagué.

Skildring
---------

Tolimadua er ei due med mange fargesjatteringar som har glidande overganger, men oversida er mørk brun. Undersida er lys brungul, brystet i rosa. Framhovudet har lys blå fargetone som glir over i mørk gråblå nakke. Eit identifiserande kjenneteikn er kvitt område mot enden av dei ytre halefjørene. Auga er kvite med raud ring, beina er lyseraude, nebbet svart. Denne dua har kroppslengd på mellom 22,5 og 25 centimeter. Lætet er ein einsleg 'ou'-tone kvart 7-8 sekund.

Det mest kjente leveområdet er i Tolima. Tidlegare, og fram til 1952 var denne dua observert ved utspringet til Magdalena-elva i Huila-departementet. Ho skal òg ha vore observert i Cundinamarca-departementet i austlege Andes. Det naturlege habitatet for tolimadua er opphavleg fuktig skog og krattskog mellom 1600 og 2255 moh. kanskje òg noko høgare. Dessutan lever ho i gjenreist sekundærskog, endatil har ho hatt reirplass i kaffitre og i buskar nær bustadområde. Klimatypen her i denne høgda er subtropisk.

Tolimadua hekkar mellom mai og september i tre, lågt over bakken. Kvart kull er på to egg.

Populasjonen er estimert til mellom 1000 og 2500 individ, og er trudd å vere minkande. Trugsmåla er mangel på naturleg habitat. IUCN har klassifisert arten som sterkt truga, EN.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tolima Dove» frå Wikipedia på engelsk, den 26. april 2015*

* BirdLife International (2015) Species factsheet: *Leptotila conoveri*. Henta frå  den 26. april 2015
* Baptista, L.F. Trail, P.W. Horblit, H.M. Boesman, P. de Juana, E. & Garcia, E.F.J. (1997) *Tolima Dove (Leptotila conoveri)* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 26. april 2015

Referansar

1. ↑  Baptista et al. (1997)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tolimadue**
**Antoinette-Thérèse Deshoulières** (31. mai 1656–8. august 1718) var ein fransk diktar.

Ho var dotter av Antoinette Des Houlières, som også var forfattar. Deshoulières gav ut verka til mor si i lag med sine eigne i to band. Ho skreiv også *La mort de Cochon*, ein tragi-komedie i Corneille sin stil. Heltane i verket er Cochon, hunden til hertugen av Vivonne, og Grisette, katten til Antoinette des Houlières. Dette verket viser tilknytinga mora og dottera hadde til det franske hoffet. Ho lærte litteratur av mor si, Corneille sjølv og av diktaren Benserade, som kalte henne «Fille d'une merveille et merveille elle-même» ('Dotter av eit under og eit under sjølv'). Ho var medlem av Accademia Galileiana/Académie des Ricovrati, som mor si. Også lik mor si døydde ho av brystkreft. Ho er gravlagd ved Saint-Roch kyrkje i Paris.

Verk
----

* Œuvres de Madame Deshoulières et de Mademoiselle Deshoulières. Volume 1 (288 sider) ved Gallica
* Œuvres de Madame Deshoulières et de Mademoiselle Deshoulières. Nouvelle édition augmentée… Volume 2 (378 sider)  på Gallica
	+ Ode, krona av Académie française

Kjelder
-------

1. ↑  Tiger in the house p. 13
2. ↑  Histoire littéraire des femmes françoises
3. ↑  Quintin Craufurd, Essais sur la littérature française p.399 ; downloadable

* *Denne artikkelen bygger på «Antoinette Thèrèse Deshoulières» frå Wikipedia på engelsk, den 17. mai 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NKC

 |
**Brent** er ei elv i det søraustlege England. Ho er ei mindre sideelv til Themsen, og ligg innanfor Stor-London. Elva er omkring 29 km lang, og renn stort sett frå nordaust mot sørvest i grusavsetningar frå den siste istida som kviler på leirhaldig jord. 

Elva har utspringet sitt i dei låge åsane i Barnet i form av fleire mindre elver. Den viktigaste er dei er tre kilometer lange Dollis Brook, som startar ved Barnet Common i Arkley. Ved Henley's Corner møter ho Mutton Brook, og sjølve Brent byrjar. Ved Brent Bridge kjem òg Decoy Brook inn i Brent. Elva følgjer A406 North Circular Road til Brent Cross. 

Ho fortset så langs North Circular Road forbi Stonebridge Park sør for Wembley, og renn under ein akvedukt som fører fram Grand Union-kanalen. Frå Hangar Lane renn ho vestover omkring tre kilomter før ho igjen svingar sørover ved Hanwell. 

Hovudkanalen til Grand Union-kanalen renn inn i Brent etter ei rekkje sluser, og den vidare strekninga forbi Osterley og fram til Themsen ovanfor Kew Bridge er gjort til ein kanal med tre sluser.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Brent (elv)» frå Wikipedia på bokmål, den 7. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |
| Thoothukuditamil தூத்துக்குடி |
| --- |
| Hamna i Tuticorin fotografert av William Henry Jackson i 1895.Hamna i Tuticorin fotografert av William Henry Jackson i 1895. Hamna i Tuticorin fotografert av William Henry Jackson i 1895. |
| Styresmakter |
| Land  Delstat Distrikt | India Tamil NaduThoothukudi |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  4 621 km² |
| Innbyggjarar  - By (1991) - Storbyområde | 199 854 280 091 |
| Tidssone | IST (UTC+5:30) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 628xxx |
| Telefon-retningsnummer | +91 (0)461 |
| Bilnummer | TN 69 |

**Thoothukudi**, tidlegare kjend som **Tuticorin**, er hovudstaden i Thoothukudi-distriktet i den indiske delstaten Tamil Nadu og hamneby langs Koromandelkysten, ved Mannarbukta i Indiahavet. Han har også vore ein viktig stad for perlefisking og skipsbygging, og har tilnamnet *Perlebyen*.

Historie
--------

Nederlandsk framstilling av Tuticorin frå 1752.
Historia til Thoothukkudi går tilbake til 500-talet f.Kr. Han var hamnebyen til Pandyariket. Portugisarane tok makta i 1548, og byen voks. Nederlendarane tok over i 1658, og britane i 1825.

Byen blei senter for den indiske frigjeringsrørsla tidleg på 1900-talet som samlingsstad for leiarar som Subramanya Bharathy, Kattabomman og V.O. Chidambaram Pillai. I 1906 sjøsette den sistnemnde, saman med Bal Gangadhar Tilak, det første swadeshi-skipet herfrå. Indisk skipsfart var sterkt regulert av britane, og utviklinga av eigen handel var viktig for frigjeringsrørsla.

Hamn
----

Thoothukudi har lenge virka som hamn for den sørlege delen av Tamil Nadu, mellom anna byane Coimbatore, Madurai og Tirunelveli.

Ei ny kontainerhamn opna i 1974 var den tredje største i India (etter Mumbai og Chennai). Nye Thoothukud hamn ligg 8 km søraust for den gamle hamna og kan ta imot skip som stikk 8,2 meter.
Av alle hamner i India er Thoothukkudi den tiande største. Ho står for 7 % av all kontainertransport i India.

Det går òg ei ferje frå byen til Colombo på Sri Lanka.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden for hamna i Thoothukkudi Arkivert 2008-07-31 ved Wayback Machine.
* Siste nytt frå Thoothukkudi

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av ein artikkel frå Engelsk Wikipedia .*

* «Tuticorin» (2007) i *Encyclopædia Britannica*. Henta 4. juni 2007 frå *Encyclopædia Britannica Online*:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
| Litomyšl |
| --- |
| MarknadsplassenMarknadsplassen Marknadsplassen |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Litomyšl | Byvåpenet til Litomyšl |
| **Flagget til Litomyšl** | **Byvåpenet til Litomyšl** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Kraj | Tsjekkia  Pardubice |
| Første nemnd i | 981 |
| Borgarmeister | Michal Kortyš |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  33,45 km² |
| Innbyggjarar  - By (1.1.2015)   - folketettleik | 10 077   301/km² |
| Koordinatar | 49°52′″N 16°19′″E﻿Koordinatar: 49°52′″N 16°19′″E﻿ |
| Høgd over havet | 330 m |
| Diverse anna |
| Postnummer | 030 92 - 570 01 |
| **Nettstad:** www.litomysl.cz |
| Plassering |
| 

Litomyšl is located in Tsjekkia

 |

**Litomyšl** (tysk *Leitomischl*) er ein by og ein kommune i regionen Pardubice i Tsjekkia. Litomyšl ligg aust i Böhmen og tok form på 1200-talet der det tidlegare hadde vore ein festningsbusetnad langs Trstenice-vegen – ei viktig handelsrute mellom Böhmen og Mähren.

Litomyšl er kanskje mest kjend for det monumentale renessanseslottet oppført i åra 1568-1581. Bygningane på slottsområdet er eksepsjonelle på grunn av deira arkitektoniske prakt. Samstundes var dei òg fødestaden til den tsjekkiske komponisten Bedřich Smetana. På den utstrekte plassen, ein av dei lengste i Tsjekkia, finst eit rådhus oppført i gotisk arkitektur og ei rekkje hus i renessanse- og barokk stil. Mange av desse har vakre arkadar og kvelva rom på gateplan. Eitt av dei viktigaste husa er *U Rytířů* med sine flotte fasadar.

Historisk har byen òg vore kjend som eit viktig religiøst senter. Det var i Litomyšl i 1344 at det andre bispedømet i Böhmen vart oppretta, sjølv om dette enda i løpet av hussitarkrigane. På 1800-talet spelte Litomyšl grammatikkskule ei viktig rolle.

Renessanseslottet i Litomyšl
Dei kulturelle tradisjonane i byen strekkjer seg langt utover dei regionale og nasjonale grensene. Det praktfulle interiøret i slottet, særleg det barokke slottsteateret, amfiteateret i slottsparken og huset til Smetana tilbyr alle varierte konsertprogram og teateroppføringar. I 1994 møtte dei sju sentraleuropeiske presidentane kvarandre i slottet. Slottet vart innskrive på verdsarvlista til UNESCO i 1999.

Kjende personar med tilknyting til Litomyšl
-------------------------------------------

Litomyšl er fødebyen til komponisten Bedřich Smetana (1824-1884), kritikaren og litteraturhistorikaren Arne Novák og litteraturkritikaren Hubert Gordon Schauer/

Magdalena Dobromila Rettigova - forfattar av den første tsjekkiskspråklege kokeboka - budde her frå 1834 til ho døydde i 1845.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Litomyšl» frå Wikipedia på bokmål, den 17. november 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

 Commons har multimedium som gjeld: **Litomyšl**

* Turistinformasjon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Roseolje av damascenar-rose (*Rosa damascena*) i glasflaske.
**Roseolje** (også kjend som *attar*) er ei flyktig olje laga av kronblad frå friske roser. Olja er lysegul på farge og kjenneteikna av ei sterk lukt som gjer at ho er mykje brukt i parfyme og liknande.

Samansetjing
------------

Roseolje består i hovudsak av geraniol, citronellol og fenyletylalkohol. 

Rosevatn er eit biprodukt av roseoljeproduksjon.

Produksjon
----------

  

Den største produsenten av roseolje er av Bulgaria, som står for rundt 70 % av verdsproduksjonen. Småbønder i Kazanlăk-distriktet i Rozovadalen står for det meste av rosedyrkinga i landet. Det finst også ein velutvikla roseoljeindustri i i Frankrike. Elles finst det også produksjon i Tyskland og fleire land i Nord-Afrika og Vest- og Sør-Asia.

Roseolje blir laga ved destillering og ekstraksjon av kronblad av visse rosetypar. Bulgarsk olje blir hovudsakleg laga av damascenar-rose (*Rosa damascena*). I Sør-Frankrike lager ein roseolje mest av centifolie-rose (*Rosa centifolia*) og hybridar av denne og mairose (*Rosa gallica*). 

Det går som regel med mellom 4000 kg og 10 000 kg blomar til å laga 1 kg olje. Ettersom olja er kostbar, blir det også laga mange forfalskingar. Forfalska olje kan innehalda geraniumolje (rosengeraniumolje) og syntetiske aromastoff.

Kjelder
-------

1. ↑  Bulgaria Arkivert 2011-10-18 ved Wayback Machine. - U.S. Central Command Factbook

* «rosenolje» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «roseolje» i Nynorskordboka.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Roseolje**
**Bretton Woods-systemet** var eit sett med reglar og institusjonar som vart initiert under ein konferanse i Bretton Woods i USA i juli 1944. Bretton Woods-systemet etablerte reglar for kommersielt og finansielt samvirke mellom dei leiande industrilanda i verda og er det første dømet på ein framforhandla avtale som dekkjer finans- og valutatilhøve mellom ei rekkje uavhengige nasjonar.

Totalt 730 delegatar frå dei 44 allierte nasjonane kom saman i juli 1944 til United Nations Monetary and Financial Conference, med den hensikten å skape eit grunnlag for stabilitet i finans- og pengepolitikken når den andre verdskrigen ei gong ville vere over. Etter tre vekers forhandlingar vart «Bretton Woods-avtalane» underteikna mot slutten av juli 1944. 

Ved etableringa av eit system med reglar, institusjonar og prosedyrar for å regulere det internasjonale finanssystemet, stifta planleggarane ved Bretton Woods Den internasjonale banken for gjenoppbygging og utvikling (IBRD) (no ein del av Verdsbanken) og Det internasjonale pengefondet (IMF). Desse institusjonane starta verksemda si året etter, i 1945, etter at nok land hadde ratifisert avtalene.

Den viktigaste effekten ved Bretton Woods-systemet var ei forplikting for kvart av dei deltakande landa til å føre ein pengepolitikk som opprettheldt ein fast vekslingskurs (±1%) for sin valuta i tilhøve til gull, og dessutan IMFs evne til å tre støttande til ved mellombels avvik i betalingsbalansane landa imellom. Systemet kom under aukande press mot slutten av 1960-talet og kollapsa i 1971 då USA suspenderte den faste vekslingskursen mellom dollar og gull.

Referansar
----------

1. ↑  Kenwood A.G. Lougheed A.L.: s 240

Litteratur
----------

* Begg, David eit. al. (2005). *Economics, 8th Edition*. Maidenhead: McGraw-Hill Education. s. 591–592. ISBN 0-07-7107756.
* Kenwood A.G. Lougheed A.L. (2006). *The Growth of the International Economy 1820-2000*. New York: Routledge. s. 237-246. ISBN 0-415-19930-1.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bretton Woods System, av professor Benjamin Cohen, University of California, Santa Barbara (engelsk)
* The Gold Battles Within the Cold War (PDF) Arkivert 2009-03-20 ved Wayback Machine. av Francis J. Gavin (2002) (engelsk)
* BBC om Bretton Woods konferansen (engelsk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* HDS

 |