|  |
| --- |
| **Fjellrype** |
| Fjellryper i overgangen mellom vinter- og sommardrakt.Fjellryper i overgangen mellom vinter- og sommardrakt. |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig**Status i Noreg:** LC LivskraftigUtbreiinga av fjellrype Utbreiinga av fjellrype |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Hønsefuglar Galliformes |
| **Familie:** | Fasanfamilien Phasianidae |
| **Slekt:** | Ryper *Lagopus* |
| **Art:** | **Fjellrype** *L. muta* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Lagopus muta***Montin, 1781 |

**Fjellrype** (*Lagopus muta* eller *mutus*) er ein fugl av skogshøns. Fjellrype vert ogso kalla for **skarv**, **fjellskarv** eller **skarvrype**. Arten lever i arktiske og subarktiske nordområde i Eurasia og Nord-Amerika.

Kjenneteikn
-----------

Høne og stegg (hannfuglen) er om lag jamstore. Vaksne fuglar veg 400-500 gram og har ei lengd på 35 cm. Dei har gråspragla fjørdrakt. Halefjøra er svarte, men dekkfjøra over desse har same vernefarge som ryggen. Vengene, buken og føtene er kvite. Om vinteren har fuglen kvit drakt, men halefjøra og nebbet er fortsatt svarte. Steggen har ei markert svart stripe mydlo auga og nebbrota. Dette kjenneteiknet har hann ogso i vinterdrakta.

Forvekslingsart
Fjellrype kan lett forvekslast med lirype. Ein skil dei på at fjellrype har ei ljosgrå farge på hausten. Om vinteren er det vanskelegare å skilja dei. Fjellrypesteggar i vinterdrakt kan lettast skiljast på svart tyglestrek som lirypa manglar, hoer har ikkje denne skilnaden, men lirypa er marginalt større enn fjellrypa og har kraftigare nebb.

Forplanting
Fjellrypa er monogam. Høna legg 7-11 egg i ei senking i bakken og det tar 20-21 dagar å ruge dei ut. Klekkinga skjer i slutten av juni til tidleg i juli.

Åtferd
Rypene held seg i kull om hausten. Utover seinhausten og vinteren går dei i større flokkar når veret tillet det.

Utbreiing
---------

Fjellrypa er ein robust art med ei vid utbreiing i Høgartktis og somme alpine område. Det er skildra 23 til 30 underartar som ein finn spreidd over nordlege Nord-Amerika inkludert store delar av Alaska, kanadisk Arktis til og med nordkysten av Ellesmereøya i Nunavut-territoriet, isfrie område av vestlege og søraustlege Grønland, på Island, i Skottland, på Svalbard med Bjørnøya, Frans Josefs land, alpine område av Fennoskandia inkludert heile Kolahalvøya, Sibir frå Uralfjella til stillehavskysten. Det finst òg isolerte alpine populasjonar i Pyreneane, Alpane, i fjellområde på Honshu i Japan, og på alpin tundra i Sentral-Asia, inkludert Altajfjella.

I Noreg
Fuglen er vanleg i karrige landskap i Noreg med lite vegetasjon, mot kysten på Vestlandet ned til 400 moh. og nordover, i Troms ned til 100 moh. I hekketida og fram til vinteren held han seg i steinurer og ved grassletter over vierbeltet. I vinterhalvåret søker han ofte lågare i terrenget, og i uvêrsperiodar heilt ned i bjørkeskogen. På linje med lirype er han eit ynda jaktobjekt. Det er også jakt på svalbardrypa (*Lagopus muta hyperborea*). Ho er den einaste landfuglen som overvintrar på øygruppa.

Populasjonen i Skandinavia gjekk sterkt attende i perioden 2002 til 2012. Forskarane meinte at nedgangen kunne vere relatert til klimaendringar.

I kulturen
----------

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Fjellrype |
| **Norske synonym og dialektnamn:** fjellskarv, blå-rjupa, fjellskarri, skara-rjupa |
| Nordsamisk | Giron |
| Svensk | Fjällripa |
| Dansk | Fjeldrype |
| Engelsk | Ptarmigan, Rock Ptarmigan |
| Tysk | Alpenschneehuhn |
| Fransk | Lagopède alpin |
| Spansk | Perdiz nival |
| Russisk | Tundrjanaja kuropatka (Тундряная куропатка) |

Fjellrype er avbilda i kommunevåpenet til Kiruna.

Ho er offisiell fugl for det kanadiske territoriet Nunavut.

Galleri
-------

* Lagopus muta japonica Stegg i sommardrakt i Japan*Lagopus muta japonica* Stegg i sommardrakt i Japan
* To fjellryper på IslandFoto: Marek ŚlusarczykTo fjellryper på IslandFoto: Marek Ślusarczyk
* FjellrypeeggFjellrypeegg

Kjelder
-------

* Hans Chr. Pedersen, 1994, *Artsomtale: Lagopus muta – fjellrype*, S. 142 i: Gjershaug, J. O. Thingstad, P. G. Eldøy, S. & Byrkjeland, S. (red.): Norsk fugleatlas. Norsk Ornitologisk Forening, Klæbu. Henta 16. januar 2022

Referansar

1. ↑  Svensson, Lars et al (2011). *Gyldendals store fugleguide.* Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820
2. ↑  Gill F, D Donsker & P Rasmussen (Eds). 2021. *IOC World Bird List (v11.2)*. doi : 10.14344/IOC.ML.11.2 Henta 16. januar 2022
3. ↑  Montgomerie, R. og K. Holder (2020). *Rock Ptarmigan (Lagopus muta), version 1.0.* I Birds of the World (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, og T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.
4. ↑  «fjellrype» av Fridtjof Mehlum, L. S. Sømme, S. Barr i *Store norske leksikon*, snl.no.
5. ↑  Norsk institutt for naturforskning: Færre fugl i fjellet
6. ↑  Haftorn, Svein (1971). *Norges fugler*. Universitetsforlaget. s. 172.
7. ↑  «Nunavut's territorial symbols». Henta 16. januar 2022.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Fjellrype**

* Dale S, Jacobsen K-O, Lislevand T, Solvang R, Stokke BG og Strøm H (2021, 24. november). *Fugler: Vurdering av fjellrype Lagopus muta for Norge.* Norsk rødliste for arter 2021. Artsdatabanken. Henta 16. januar 2022

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur

 |