recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nadine Kleinert** (fødd 20. oktober 1975) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Magdeburg som tevla i kulestøyt. Ho vart europameister i øvinga i 2012, og vann elles tre VM-sølv, eitt OL-sølv og to VM-bronsar i tida 1999-2009.

### Aktiv

Kleinerts fyrste seniormeisterskap var VM 1997 i Aten der ho kom på sjuandeplass. To år seinare i Sevilla i 1999 tok ho si fyrste medalje då ho vart nummer to i VM. Same resultat oppnådde Kleinert ved VM 2001. Si tredje sølvmedalje vann ho ved dei olympiske leikane 2004 i Aten. Året før Aten-leikane vart ho nummer sju i VM, året etter nummer fire. I 2005 støytte ho for fyrste gongen over 20 meter med eit støyt på 20,06 m i Hannover.

Ved verdsmeisterskapen 2007 i Osaka fekk Kleinert bronsemedaljen, men under dei olympiske sommarleikane 2008 i Beijing enda ho på sjuandeplassen. Ved friidretts-VM 2009 i Berlin gjorde ho si beste tevling nokon gong då ho forbetra sin personlege rekord til 20,20 meter, noko som gjorde henne til sølvmedaljør bakom verdsmeister Valerie Vili frå New Zealand. I 2010 vart Kleinert nummer sju i EM og i 2011 nummer åtte i VM.

Den 29. juni 2012 vann Kleinert si fyrste og siste internasjonale gullmedalje. I europameisterskapen i Helsingfors vann ho med eit lengstestøyt på 19,18 m, og slo sølvvinanren med 27 centimeter. Derimot mislukkast ho å kvalifisere seg til kulefinalen under sommar-OL 2012 i London.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nadine Kleinert» frå Wikipedia på tysk, den 25. september 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Nafissatou Thiam** (fødd 19. august 1994) er ein belgisk friidrettsutøvar frå Brussel som vart olympisk meister i sjukamp i 2016 og på ny i 2021, verdsmeister 2017 og europameister 2018 i same øvinga.

Aktiv
-----

Thiam vart juniorverdsmeister i sjukamp i 2013. Året etter oppnådde ho 6 508 poeng ved meistermøtet i Götzis i Austerrike og ho tok bronsen i sjukampen ved europameisterskapen i Zürich. I 2016 sette ho personleg rekord med 6 810 poeng då ho vann den olympiske gullmedaljen i Rio de Janeiro.

Våren 2017 vann Thiam femkampen i innandørs-EM i Beograd. Ho vann i mai månad meistermøtet i Götzis, der ho sanka 7 013 poeng og vart den fjerde utøvaren med over 7 000 sjukamppoeng. I tillegg sette ho belgisk rekord i spydkasting med 59,32 meter. Under verdsmeisterskapen 2017 i London viste ho seg atter som den beste sjukjemparen og vann med ein margin på 88 poeng. Både ved EM 2018 i Berlin og VM 2019 i Doha stod kampen om fyrsteplassen mellom Thiam og Katarina Johnson-Thompson frå Storbritannia. I Berlin vart det belgisk triumf og britisk sølv i sjukampen, i Doha bytta dei to utøvarane plass på sigerspallen. Sommaren 2021 vart dei olympiske sommarleikane avvika i Tokyo, og fem år etter ho vann OL-gull i Brasil, sikra Thiam seg OL-gull nummer 2.

Thiam under den belgiske meisterskapen 2018
### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2013 i Moskva: Nr 14 i sjukamp – 6 070 poeng
* EM 2014 i Zürich: Bronsemedalje i sjukamp – 6 243 poeng
* VM 2015 i Beijing: Nr 11 i sjukamp – 6 298 poeng
* EM 2016 i Amsterdam: Nr 4 i høgdehopp – 1,93 m
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Gullmedalje i sjukamp – 6 810 poeng, framom Jessica Ennis-Hill (6 775 poeng)
* VM 2017 i London: Gullmedalje i sjukamp – 6 784 poeng, framom Carolin Schäfer (6 696 poeng)
* EM 2018 i Berlin: Gullmedalje i sjukamp – 6 816 poeng, framom Katarina Johnson-Thompson (6 759 poeng)
* VM 2019 i Doha: Sølvmedalje i sjukamp – 6 677 poeng, bakom Katarina Johnson-Thompson (6 981 poeng)
* OL i 2021 i Tokyo: Gullmedalje i sjukamp – 6 791 poeng, framom Anouk Vetter (6 689 poeng)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nafissatou Thiam» frå Wikipedia på tysk, den 30. april 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Nagashibina feira i shintotempelet Saga-jinja.
**Nagashibina** eller **joushi no sekku** er ei japansk høgtid på den tredje dagen i den tredje månaden (no 3. mars) der ein sender dokker av strå eller papir avgarde på elver i stråbåtar. Dokkene er meinte å frakta vekk vonde ånder. Skikken er i stor grad forsvunnen i dagens Japan, der ein i staden feirar dokkehøgtida hinamatsuri, men blir feira lokalt nokre stader.

Nagashibina har røter til ein gammal kinesisk tradisjon kalla *taqing*, og kom til Japan under Heiantida (794-1191). 
Skikken er nemnd i den japanske klassikaren *Soga om Genji* frå 1000-talet, der hovudpersonen Genji prøver å bli av med uroa si gjennom eit nagashibina-ritual.

I Tottori prefektur feirar ein framleis nagashibina med enkle papirdokker. Shimogamo-tempelet ved Kyoto markerer også høgtida i elvene Takano og Kamo.

Kjelder
-------

1. ↑  
*Seasonal Calendar of March*, bite JAPAN, March 30th, 2007
2. 1 2  Judy Shoaf, *Girls' Day Dolls - Hina-Ningyo*
3. ↑  
*"Hinamatsuri"(Doll festival)*, jpn-miyabi.com
**Naf** eller **Naff** (burmesisk နတ်မြစ် naʔ mjɪʔ; rakhine နတ်မြစ် nɛ́ mràɪʔ; bengali নাফ নদী, ná́f nədí) er grenseelv mellom Burma (Myanmar) og Bangladesh.

Naf-elva har utspring i Arakan-fjella og renn ut i Bengalbukta. Ho er 62 km lang og har ei breidd på mellom 1,61 km og 3,22 km. Ho ligg søraust i det bangladeshiske Cox's Bazar-distriktet og aust for den burmesiske delstaten Rakhine.
Delstatshovudstaden Sittwe og byen Maungaw ligg på austbreidda. På vestbreidda, nær munningen, finn ein byen Teknaf. Det finst to større elveøyar i elva. Ei av dei, Shapuree, blei erobra av britane under Den første anglo-burmesiske krigen.

Solnedgang over Naf. Foto: Shahnoor Habib

Måsar over Naf.
Store delar av elva er eit langt estuar og vasstanden blir påverka av tidvatnet. Det finst store mudderflater her og mindre mangroveområde. Høg salinitet frå havvatnet gjer at ein ikkje kan dyrka ris eller grønsaker langs store delar av breiddene. Elveområda er derimot veleigna for fiske og rekeoppdrett.

Som grenseelv har Naf lenge vore nytta for smugling av alt frå mat, husdyr og trevirke til heroin. Ho har også fleire gonger blitt brukt av flyktningar og utvandrarar. Forfølgde rohingyafolk frå Burma har kryssa elva på 1990-talet, då fleire av dei slo seg ned i flyktningeleirar på den bangladeshiske sida av elva, og seinare. I juni 2012 blei fleire flyktningebåtar sende tilbake av bangladeshiske styresmakter. Naf har også vore brukt som utfartsåre av burmesarar og bangladesharar som vil til Malaysia. Dette er ei farleg ferd som kan enda med døden.

Kjelder
-------


* *Naff River*, Arakan Rivers Network, arkivert frå originalen 29. mai 2012, henta 21. juni 2012

* Jennifer Pagonis (19 July 2005), *Rohingyas from Myanmar living in risky conditions in Bangladesh*, UNCHR

* Mark Spalding, Mami Kainuma, Lorna Collins (2010), *World Atlas of Mangroves*, Earthscan, s. 86  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)

* Sifatul Quader Chowdhury, «Naf River », *Banglapedia*, arkivert frå originalen 29. mai 2012, henta 21. juni 2012

* *UN urges Bangladesh to take in people fleeing Burma violence*, 15 June 2012

* «Bodies floating in the Naf River», *Burma News International*, 10 February 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sattelittbilete og kart over elva Naf ved Google Maps

Koordinatar: 20°43′N 92°22′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
**Skudenes fyrstasjon** er eit fyr som ligg ved innseglinga til Skudeneshavn på Karmøy i Rogaland, på nordsida av Skudenesfjorden. 

Skudenes fyrstasjon is located in Rogaland
Plasseringa til Skudenes fyrstasjon

Fyret vart oppretta i 1799. Fyrstasjonen ligg i eit klippelandskap og områda mellom klippene ber preg av å ha vorte nytta som beitemark. Her ligg den tidlegare fyrbygningen i tre med grunnmur etter lyktehus på det søraustlege hjørnet. I tillegg finst bustad og uthus. Det er òg spor etter eit kolhus og anlegg frå den andre verdskrigen i området. Fyrstasjonen vart nedlagt i 1924, lyktehus rive og bygningane seld. 

Fyrstasjonen ligg ytst på ein høg klippe i eit særprega landskap. Den høge alderen og at bygningane stor sett er som då dei vart bygd gjer at fyrstasjonen er freda etter lov om kulturminne.

Sjå òg
------

* Fyr i Noreg
* Fyrstasjonar i drift i Noreg

Kjelder
-------

* «Skudenes fyrstasjon». Norsk Fyrhistorisk Forening.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Skudenes fyrstasjon i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Fyr i Rogaland |
| --- |
| Eigerøy • Feistein • Fjøløy • Flatholmen • Geitungen • Høgevarde • Kvassheim • Kvitsøy • Lille Presteskjær • Obrestad • Røværsholmen • Skudenes • Sørhaugøy (Tonjer) • Tungenes • Utsira • Vibberodden • Vikeholmen |
**496** (romartal CDXCVI) var eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjend som året då Paulus var konsul utan kollega (eller sjeldnare år 1249 ab urbe condita).

Hendingar
---------

* 
* 24. november: Pave Anastasius II blei vald til pave etter Gelasius I.

Fødde
-----

*

Døde
----

* 21. november: Pave Gelasius I, pave og helgen
* Gunthamund, konge over vandalane.
* Athanasius II, koptisk-ortodoks patriark av Alexandria.

**<<   400-talet   >>**
<< 400 | 401 | 402 | 403 | 404 | 405 | 406 | 407 | 408 | 409 | 410 | 411 | 412 | 413 | 414 | 415 | 416 | 417 | 418 | 419 | 420 | 421 | 422 | 423 | 424 | 425 | 426 | 427 | 428 | 429 | 430 | 431 | 432 | 433 | 434 | 435 | 436 | 437 | 438 | 439 | 440 | 441 | 442 | 443 | 444 | 445 | 446 | 447 | 448 | 449 | 450 | 451 | 452 | 453 | 454 | 455 | 456 | 457 | 458 | 459 | 460 | 461 | 462 | 463 | 464 | 465 | 466 | 467 | 468 | 469 | 470 | 471 | 472 | 473 | 474 | 475 | 476 | 477 | 478 | 479 | 480 | 481 | 482 | 483 | 484 | 485 | 486 | 487 | 488 | 489 | 490 | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 >>
Gudinna for visdom, eller den personleggjorte visdommen: Sophia (gresk «Σοφία»). Ved Celsus-biblioteket i Efesos i Tyrkia.
**Visdom** eller **klokskap** er det å vita noko og ha evna til å nytta denne kunnskapen. Det kan definerast som kunnskap oppnådd av eiga erfaring og dermed å kunna dømma kva som er rett handling i ein gitt situasjon. Visdom kan òg definerast på mange andre måtar og sett i samanheng med fleire forskjellige ting, t.d. moral, innsikt, forståing, medkjensle og høg levealder, og er rekna som ein sjeldan, positiv, personleg eigenskap, eller som ein dyd i fleire trusretningar. Intelligens, kjensler og spiritualitet har òg likskapar med visdom, men er ikkje det same. Til dømes er det mogleg å ha intelligens og derfor forstå *kva* noko er, men likevel mangla praktisk erfaring til å vita *kvifor* det er sånn. Likevel er det ikkje slått fast ein bestemd definisjon om nøyaktig kva det betyr å vera vis, ved hjelp av vitskaplege studiar.

Arthur Schopenhauer sa at det er betre å forklara kompliserte ting enkelt, enn enkle ting kompliserte. På same måte brukar ein gjerne likningar, med kvardagslege ting og ord som forklarer noko ein ikkje kan forstå ved kunnskap, men som ein likevel forstår, hjå figurar som Jesus og Buddha og andre religiøse skikkelsar, filosofar, munkar osb.

Kjelder
-------

1. ↑  Meriam-Webster Dictionary:
2. ↑  Cambridge Dictionaries Online:
3. ↑  Oxford Dictionaries:  Arkivert 2. oktober 2013 på Wayback Machine.
4. ↑  Medical News Today:
5. ↑  Fredriksson, Gunnar. *Schopenhauer*. Forlaget Oktober. ISBN 82-7094-794-6.

* *Denne artikkelen bygger på «Visdom» frå Wikipedia på bokmål, den 18. september 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things

 |
*For jagarflyet, sjå Mitsubishi Zero.* 

Leiaren for Zero, Marius Holm på ein ZERO-konferanse.
**Zero** eller **Zero Emission Resource Organisation** er ein fri og uavhengig miljøorganisasjon med formål å motarbeide utslepp av CO2 og andre gassar som fører til klimaendringar. Han vart stifta av Einar Håndlykken og Simen Graff Jenssen i 1997. Zero er registrert i Brønnøysundregistrene i 2002 som ein stiftelse med Håndlykken som direktør.

Zero arbeider med å spreie informasjon til politikarar og næringslivaktørar om løysingar som kan nyttast for å få null utslepp. Dei ønskjer å samarbeide med leverandørar og andre vil framstille utsleppsfrie løysingar og vil kople saman dei som treffer vedtak i politikken med næringslivet for å få utsleppsfrie løysingar sett ut i live.

Generelle standpunkt som dei frontar er CO2-deponering og overgang til reine energikjelder så som vindkraft.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Zero**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* BR orgnr

 |
**Skulleruddumpa** er eit dalsøkk i den søraustre delen av Oslo. Det ligg på grensa mellom Bydel Søndre Nordstrand og Bydel Østensjø. Ljanselva og turvegen langs elva går igjennom botnen av Skulleruddumpa.

Europaveg 6 går igjennom området i retning nord-sør. Frå vest kjem Nordstrandvegen frå Leirkallen og møter E6 i Skullerudkrysset, som ligg midt i Skulleruddumpa.

Skulleruddumpa ligg i eit dalsøkk. I nord og vest for E6 ligg Bergkrystallen på Lambertseter, medan Skullerud ligg austom motorvegen. I sørvest ligg Leirkallen skisenter i retning Mortensrud, medan søraust for dumpa ligg Smedåsen, Korpsåsen og andre høgdedrag i Østmarka.

Det er bygt ein parkeringsplass i Skulleruddumpa, med gangveg og skiløype inn til Skullerudstua og marka.

Skullerud sag låg i området, og det var ein gammal sagdam her medan saga var i bruk. Han vart seinare fylt igjen, men han vart attskapt i 2001, omtrent slik han ein gong låg.

Historie
--------

Det låg òg ein husmannsplass under Lambertseter med namn Dalen i Skulleruddumpa, og to andre plassar med namn Dritut og Skullerudbru er òg nemnde. Desse forsvann i løpet av 1800-talet, men seinare er husmannsplassen Skullerudmyra omtalt.

Referansar
----------

1. ↑  Ekanger (2000), side 26
2. ↑  «Ljanselva flyter i medvind». *Aftenposten*. 5. oktober 2007.
3. ↑  Ekanger (2000), side 57-59

Litteratur
----------

* Ekanger, Kai; Kveim, Amund; Selgård, Gunnar; Helle, Egil. *Bøler er stedet : bydel Bøler: Bøler, Bogerud, Rustad, Skullerud, Langerud,Ulsrud*. Bydel Bøler. ISBN 8299566606.
Ein kunstnar skuggelegg ein teikning av Nelson Mandela.
**Skuggelegging** er ein teikneteknikk mest brukt til kol- og blyantteikningar. Skuggen blir brukt for å framheve den plastiske forma i det ein har teikna. Teknikken kan også brukast i måleteknikken grisaille, medan ein i vanleg måleri oftast brukar fargevariasjonar til å framstille skuggar og former.

Ved å variere dekkinga av sverting ved hjelp frå skravering eller jamn utstryking, kan ein få fram heile gråtoneskalaen frå svart til kvit. Bruk av viskelêr eller knetgummi kan brukast på dei sverta flatene for å løfte partia tilbake til lysare grå.

Mange kunstnarar lét berre tjukkleiken på streken framheve tredimensjonaliteten og overlét resten til forestillingsevna hjå tilskodaren.

Det er også mogleg å skuggeleggje ved å bruke større og mindre svarte prikkar som blir spreitt. Brukt av ein kunstnar kan teknikken kallast svart-kvit-pointillisme, medan den er meir kjent i maskinframbrakt utgåve, kjent som rasterteknikk.

Denne teknikken blei brukt for å «lese av» fotografi slik at ein kunne lage trykkplater til bruk i blad, aviser og bøker. Prinsippa var dei same som for svart-kvit-TV, og er også vidareført til dagens elektroniske bilet- og trykksaksframstilling, berre med fargar i tillegg.

Se også
-------

* Skravering, skyggelegging og gråtonar ved hjelp av strekmønster
* Rastrering, skyggelegging og gråtonar ved hjelp av punktmønster
* Chiaroscuro, bilete der kontrasten mellom lys og mørke er viktig
* Grisaille, måleri hovudsakleg i gråtonar
* Lavering

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Skyggelegging» frå Wikipedia på bokmål, den 13. juni 2012.*
|  |
| --- |
| **Skuggemaur** |
| Arbeidar av skuggemaur Foto: Arnstein Staverløkk/Norsk institutt for naturforskningArbeidar av skuggemaur Foto: Arnstein Staverløkk/Norsk institutt for naturforskning |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** VU Sårbar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Klasse:** | Insekt Insecta |
| **Orden:** | Årevengjer Hymenoptera |
| **Familie:** | Maur Formicidae |
| **Underfamilie:** | Broddmaur Myrmicinae |
| **Slekt:** | Skuggemaur *Stenamma* |
| **Art:** | **Skuggemaur** *S. debile* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Stenamma debile***(Förster, 1850) |

**Skuggemaur** (*Stenamma debile*) er ein maur i skuggemaurslekta. Han har ei treg rørsle og spelar daud om han vert uroa.

Arten har ei sterkt avgrensa utbreiing i Noreg, der han er funnen i edellauvskog langs Sørlandet frå Kragerø til Kristiansand. Mogelegvis finst han òg i passande naturtypar på Sørvestlandet.

I Noreg er arten raudlista og rekna som sårbar.

Raudlistevurdering
------------------

Bestanden er vurdert til truleg kraftig fragmentert fordi arten er svært varmekjær og kresen i habitatvalet slike over halvparten av individa blir antatte å finnast i relativt små og isolerte delpopulasjonar. Spreiings- og etableringspotensialet til arten er lite kjent. Pga. overnevnte påverknadsfaktorar er både førekomstareal og kvalitet på habitata under pågåande reduksjon.

**Konklusjon:** Skuggemaur er vurdert som sårbar (VU) fordi arten har eit svært avgrensa utbreiingsområde og førekomstareal der bestanden er kraftig fragmentert og kvaliteten på habitatet og tal lokalitetar er i tilbakegang.

Koloni av skuggemaur i Nedre Timenes i Kristiansand Foto: Arnstein Staverløkk/Norsk institutt for naturforskning

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Ødegaard F, Lønnve OJ, Staverløkk A og Sydenham MAK (24. november 2021). «Vepser: Vurdering av skyggemaur Stenamma debile for Norge. Norsk rødliste for arter 2021.». Artsdatabanken. Henta 11. mars 2022.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
2. ↑  «Artsdatabankens artsopplysningar». Artsdatabanken. 11. mars 2022. Henta 11. mars 2022.

* *Skyggemaur - Stenamma debile* Arkivert 2016-08-18 ved Wayback Machine. av Frode Ødegaard, Arnstein Staverløkk og Jan Ove Gjershaug. Utgjeve av Norsk institutt for naturforskning.
Frå seglet til Skule Bårdsson
**Skule Bårdsson** eller **Hertug Skule**, gamalnorsk **Skúli Bárðarson**, (fødd 1189, død 24. mai 1240) var ein norsk adeleg, jarl, hertug og kongsemne.

Skule var fødd om lag i 1189. Han var son av Bård Guttormsson og halvbror av kong Inge Bårdsson. Då Inge døydde i 1217 vart den 13 år gamle Håkon Håkonsson konge mot Skule sitt kandidatur, men Skule, som hadde tittel av jarl, fekk mykje av den røynlege makta og arva alt godset etter bror sin. Etter kvart som Håkon vart vaksen utvikla det seg ein maktkamp mellom Håkon og Skule. Som forsøk på å forsona dei to gifta Håkon seg med dottera til Skule, Margrete Skulesdotter, i 1225. I 1237 fekk Skule tittelen hertug. Dette var ikkje nok til å stagga ambisjonane hans, og i 1239 fekk han gitt seg sjølv kongsnamn på Øyrating. 

Flokken til Skule vart kalla vårbelger. Han tok kontroll over Trøndelag før han reiste sørover mot Oslo. Vårbelgene vann eit slag ved Låka i Nannestad, men i mai 1240 vart han slegen av kong Håkon og hæren hans i Oslo. Skule reiste attende til Nidaros. Då Håkon sine men kom til byen flykta han til Elgeseter kloster. Der vart han drepen av kong Håkon sine menn og klosteret brend ned. 

Mellom anna islendingen og sogeskrivaren Snorre Sturlason stod på sida til Skule i striden.

Skule Bårdsson er ein av dei mest omdiskuterte personane i norsk mellomalderhistorie. Historikarar har ofte tatt parti for anten Håkon Håkonsson eller Skule. P.A. Munch, som var svært innflytelsesrik mellom historikarar på 1800-talet, såg Håkon som den store modernisatoren, og Skule som representant for ei svunnen tid. I mot dette synet står Halvdan Koht, som gav eit brennande forsvar for Skule i artikkelen "Skule jarl" i Historisk tidsskrift i 1924. Her vert Skule presentert som den gåverike statsmannen som gjorde slutt på borgarkrigstida og samla landet, men vart felt av Håkon Håkonsson og mennene rundt han sine eigeninteresser. Sikkert er det at Skule ser ut til å ha gått inn i maktkampen mot Håkon med alle korta i sine hender, men likevel klarde å tapa. Likevel vart det etterkomarane hans, gjennom dottera sitt giftarmål med Håkon, som styrte landet vidare etter at dei begge var døde.

Henrik Ibsen sitt skodespel «Kongsemnerne» frå 1863 handlar om striden mellom hertug Skule og kong Håkon.
**Bjørn Myrbakken** (fødd 15. august 1972) er ein norsk tidlegare skihoppar frå Fannrem. Under Ski-VM 1993 i Falun var Myrbakken med på det norske gulllaget i lagkonkurransen. Dei andre var Helge Brendryen, Øyvind Berg og Espen Bredesen. Myrbakken var medlem av Orkdal Idrettslag.

Myrbakken debuterte i verdscupen i Trondheim i mars 1991. Hans beste plasseringar i verdscupen var to tredjeplassar. Den fyrste kom i Sapporo i desember 1992, den andre i Gross-Titlis-bakken i Engelberg, temmeleg nøyaktig eit år etter.

Under ski-VM 1993 i Falun var Myrbakken med på det norske laget som vart verdsmeistrar i laghopping. I dei individuelle renna gjorde han det dårleg, vart nummer 33 og 36. Myrbakken vann sølvmedaljen under noregsmeisterskapen i stor bakke i Odnesbakken i 1993, men var langt bak noregsmeisteren Espen Bredesen.

### Besteplasseringar i internasjonale renn

* 1992: Nr 18 i Holmenkollen
* 1992/93: Nr 3 i Sapporo
* 1993/94: Nr 3 i Engelberg
* 1995: Nr 17 i Willingen

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* 1991: Nr 12 i storbakken i Bærum
* 1992: Nr 7 i normalbakken i Molde
* 1993: Sølvmedalje i storbakken på Odnes, nr 6 i normalbakken på Lillehammer

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Bjørn Myrbakken – Profil og resultatoversikt hos FIS
**Ferdinand Freiligrath** (17. juni 1810–18. mars 1876) var ein tysk diktar og omsetjar.

Liv og virke
------------

Freiligrath blei kjend for diktsamlinga *Gedichte* frå 1838. I 1842 fekk han diktargasje av den prøyssiske kongen, men sa denne frå seg i 1844, då han gjorde den mest radikale liberalisme saka til si. Han flykta til Sveits i 1845, og året etter til London. Revolusjonen i 1848 helsa han med henførte dikt, og vende tilbake til Tyskland full av håp.

Freiligrath deltok i dei revolusjonære hendingane i Tyskland i 1848, og blei stilt for retten for oppvigling til høgforræderi på grunn av diktet sitt *Die Todten an die Lebenden* (‘Dei døde til dei levande’). Han blei frikjent. På 1840-talet blei Freiligrath kjent med Karl Marx, og dei blei verande venner. Ifølge Marx sin biograf Franz Mehring var Freiligrath den beste vennen til Marx etter Friedrich Engels.

I 1851 måtte han forlata Tyskland att. Han var deretter bankmann i London i 17 år. Då banken gjekk konkurs i 1867, stod Freiligrath pengelaus att. I 1868 flytta han endeleg tilbake til heimlandet sitt, der han no blei æra med nasjonallønn. Ungdomsdiktinga til Freiligrath inneheld mange eksotiske og fargesterke motiv, og viser tydelege impulsar frå Victor Hugo, som han òg omsette til tysk.

Freiligrath omsette òg verk av William Shakespeare, Henry Wadsworth Longfellow og Robert Burns. Revolusjonspoesien hans, *Ein Glaubenbekenntnis* (1844), *Ça ira* (1846) og *Neuere politische und soziale Gedichte* (1849-51), utmerker seg for agitatorisk liding og kraftfull form. Hans *Gesammelte Dichtungen* kom ut i 6 band i 1870, medan ei brevsamling, *Briefe* blei gjeven ut i 1910 av L. Weins.

Seinare i livet sitt blei Freiligrath stadig meir nasjonalistisk. Eit døme på dette er diktet hans «Hurra, Germania!».

Kjelder
-------

1. 1 2  *Svensk uppslagsbok*, Malmö 1932
2. ↑  Mehring, Franz: *Karl Marx: Geschichte seines Lebens*, Dietz Verlag, 1960, s. 182.

* *Denne artikkelen bygger på «Ferdinand Freiligrath» frå Wikipedia på svensk, den 18. august 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi i *Nordisk familjebok* (2:a upplagan, 1908)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Lars Rangius** (fødd kring 1667, død i 1717) var samisk prest i først Sorsele forsamling, sidan Silbojokks forsamling. Han gjorde den første omsetjinga av Det Nye Testamentet til samisk, eit verk som aldri vart utgjeve.

Utdanning og teneste
--------------------

Lars Rangius gjennomgjekk sannsynlegvis Skytteanska skulen i Lycksele og heldt deretter fram i Härnösands trivialskola og gymnas. 1688–1695 studerte han ved Uppsala universitet. Deretter bør han ha vorte vigd til prest i Härnösands domkyrkje, men opplysningar om dette manglar.

Lars Rangius fekk den første tenesta sin som kappelan i Sorsele kapellforsamling 1697.
I 1709 fekk Rangius ny teneste som sokneprest i Silbojokks forsamling, som vart oppretta i 1640 for bruksfolket ved hytta fem mil frå sylvrgruva i Nasafjäll. Lars Rangius vart verande i Silbojokk til han døydde i 1717.

Lars Rangius var gift med Anna Vacker frå Umeå og fekk to born, ein son og ei dotter.

Omsetjinga
----------

Under åra 1701–1713 arbeidde Lars Rangius med å omsetja heile Det Nye Testamentet til samisk. Det ferdige manuskriptet vart aldri trykt, men vert teke vare på på Uppsala universitetsbibliotek. Det vart i staden Pehr Fjellström som gjorde den første trykte omsetjinga av Det Nye Testamentet til samisk (1755). Pehr Fjellström hadde tilgang til Lars Rangius sitt arbeid, men i forordet til utgåva si skriv han at han ikkje hatt særleg stor nytte av dette. Lars Rangius var nemleg berre innsett i ein av alle samiske dialektane, medan Fjellström freista skapa eit skriftspråk som skulle kunna bli forstått av fleire, det så kalla sydlapska bokspråket.

Kva samisk dialekt var det då Lars Rangius nytta? Den inngåande analyse av Rangius versjon av Markusevangeliet som Karin Wilson gjorde i doktoravhandlinga si tyder på at det var umesamisk, om enn med ein del drag som i dag er typiske for enno sørlegare dialektar.

Kjelder
-------

1. 1 2  Wilson, Karin: *Markusevangeliet i Lars Rangius samiska översättning från 1713*, Uppsala 2008, Acta Academiae Regiae Gustavi Adolphi CI.
2. ↑  Bygdén, Leonard: *Härnösands stifts herdaminne*  «Silbojock», 1923–1926. Henta 2009-10-20.  Arkivert 24. september 2015 på Wayback Machine.

* *Denne artikkelen bygger på «Lars Rangius» frå Wikipedia på svensk, den 23. august 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Vikøy** er ein tettstad i Kvam herad i Vestland fylke i Noreg. Han ligg ved Hardangerfjorden, kring 3 kilometer (1,9 mi) sør for heradssenteret Norheimsund. Staden har 378 innbyggjarar (2022).

Namnet «Vikøy» er opphavleg eit gardsnamn. Førsteleddet siktar til ei vik ved garden, sisteleddet *øy* er 'lågtliggjande lende ved vatn'. Kvam herad heitte historisk «Vikør», med namn etter tettstaden sidan det var her soknekyrkja stod. Skrivemåten blei seinare endra til Vikøy.

Vikøy kyrkje frå 1838 ligg i Vikøy. Den gamle Vikøy stavkyrkje er kjend frå 1300-talet, og stod fram til 1863, då ho blei riven. Vikøy prestegard er no eit museum med fleire verna bygningar.

Kjelder
-------

1. 1 2  Thorsnæs, Geir (28. desember 2022). «Vikøy». *Store norske leksikon* (på norsk).  Fri gjenbruk.
2. ↑  «Kvam prestebustad, Vikøy», *OVF* (på norsk bokmål), henta 21. juni 2023

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Vikøy» frå Wikipedia på engelsk, den 21. juni 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
FC Magdeburg, etter å ha sikra seg den sjuande og siste FDGB-pokalen i 1983
**1. Fußballclub Magdeburg** er ein fotballklubb frå Magdeburg i Tyskland, til 1991 i Aust-Tyskland, som vann Cupvinnarcupen i 1974.

FC Magdeburg vart skipa 22. desember 1965 då fotballavdelinga i SC Magdeburg vart skilt ut som ei eiga eining. Med unnatak for 1966/67-sesongen spelte klubben i DDR-Oberliga, toppdivisjonen i austtysk fotball, i tida frå 1960 til 1991. Klubben vart i den perioden seriemeister tre gongar og cupmeister sju gongar. Størst suksess hadde FC Magdeburg i Cupvinnarcupen 1974 med finalesiger 2-0 over AC Milan. Det var einaste gongen eit austtysk fotballag vann ein av dei store europacupane.

Etter at Aust-Tyskland og Vest-Tyskland vart samla (*der Wende*) spelte FC Magdeburg i regional amatør-fotball til 2015. Sidan hausten 2015 deltek klubben for fyrste gong i profesjonell fotball, på nivå tre i Bundesliga. 

FC Magdeburg si heimebane sidan 2007, MDCC-Arena, har plass til 30 098 tilskodarar. Laget spelar i blå drakter, med kvite, vertikale striper på trøyene.

### Merittar

* Vinnar av Cupvinnarcupen: 1974
* Seriemeister i Aust-Tyskland: 1972, 1974 og 1975
* Cupmeister (FDGB-pokal) i Aust-Tyskland: 1964, 1965, 1969, 1973. 1978, 1979 og 1983

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1. FC Magdeburg» frå Wikipedia på tysk, den 18. september 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**Futebol Clube do Porto**, til dagleg kjend som **FC Porto**, **Porto** eller FCP, er eit idrettslag i Porto i Portugal. Laget, som vart stifta 28. september 1893, er særleg kjend som fotballklubb. FC Porto er ein av dei tre storklubbane (*Três Grandes*) i Portugal. 

FC Porto nådde i 1984 finalen i Cupvinnarcupen, der det vart tap 1-2 mot Juventus. Sidan har klubben spela seg fram til finalane i fleire store europeiske fotballturneringar, og vunne dei alle. I 1987 vart det siger i Europacupen, i 2003 i UEFA-cupen, i 2004 i Meisterligaen og i 2011 i Europaligaen.

FC Porto har vunne 30 nasjonale seriemeisterskap (Primeira Liga) og gått til topps i 20 nasjonale cupturneringar (Taça de Portugal). Klubben klarte i 2010/11-sesongen å spele samtlege 30 seriekampar utan å tape.

FC Porto var med å grunnleggje Primeira Liga i 1933, og har aldri rykt ned frå toppdivisjonen i portugisisk fotball.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «F.C. Porto» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mai 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
**Dozmary Pool** er ein liten innsjø på Bodmin Moor i Cornwall i Storbritannia, 16,9 km frå havet. Han ligg om lag 15 km nordaust for Bodmin og 2 km sør for Bolventor. Innsjøen har oppstått etter den siste istida. Utsiget frå innsjøen renn til Colliford Lake. Tidlegare var namnet ofte skrive 'Dozmaré'.

Segner
------

Innsjøen vart ein gong hevda å vere heimstaden til Lady of the Lake. I følgje segna var det her kong Arthur rodde ut til Lady of the Lake og fekk sverdet Excalibur. Innsjøen er òg staden der Bedivere gav attende Excalibur då Arthur låg på dødsleiet etter slaget ved Camlann. Ei anna seg knyter Dozmary Pool til Jan Tregeagle. Tregeagle gjer ein pakt med Djevelen for å få pengar og makt. Mot slutten av livet sitt vert han dømd til eit liv i den botnlause Dozmary Pool, der han framleis vert pint. Han fekk i oppgåve å tømme vatn frå Dozmary Pool i eit albogeskjel, men valde å rømme til Roche Rock der han måtte lage tau av sanden i Gwenor Cove.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dozmary Pool» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mars 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «**Data sheet:Dozmary Pool**». Arkivert frå originalen 7. juni 2011. Henta 28. mars 2010.
**FIDE-meister i sjakk** (FM) (FIDE Master på engelsk) er ein sjakktittel som blir delt ut av Verdssjakkforbundet FIDE til sjakkspelarar, vanlegvis fordi desse har oppnådd FIDE-rating på 2300 eller meir på ei offisiell FIDE ratingliste.

Tittelen rangerer under Stormeister i sjakk og Internasjonal Meister i sjakk, men over Kandidatmeister (CM). Tittelen er livsvarig, og er open for både kvinner og menn.

Ein blir også tildelt tittelen etter følgjande resultat i sjakkturneringar:

* 66.66% skåre eller betre over 9 parti i ein Sjakkolympiade (lag-VM i sjakk)
* 66.66% skåre eller betre over 7 parti i VM eller kontinentalcup for lag
* Delt førsteplass (opp til 3 stk) i VM for Ungdom i klassane U-16/14/12/10
* Sølvmedalje i VM for blinde, døve eller handikappa (dette er tre ulike turneringar)
* Delt førsteplass (opp til 3 stk) i U-20 utgåva av VM for blinde, døve eller handikappa
* Delt førsteplass (opp til 3 stk) i kontinentalmeisterskap, den søraustasiatiske eller arabiske meisterskapen
* 50% eller betre over 9 parti i soneturnering i sjakk.
* Gullmedalje i VM for amatørar

Det var per 1. april 2021 8242 sjakkspelarar med tittelen FIDE-meister.

Per same dato, 1. april 2021 var det 68 norske sjakkspelarar som har tittelen FIDE-meister. Av desse er 53 aktive.

Fotnotar
--------

1. ↑  FIDE si handbok artikkel 58
2. ↑  FIDE si ratingliste
**FBI**, kort for **Federal Bureau of Investigation**, er den føderale politiorganisasjonen i USA, oppretta i 1908.
FBI er ei avdeling av det amerikanske justisdepartementet og har hovudsete i Washington, D.C.

FBI-sjefen frå 1924 til 1972, J. Edgar Hoover, gjorde FBI til eit av verdas mest effektive organ i kampen mot kriminalitet. FBI er særleg kjend for sitt hypermoderne vitskaplege utstyr og for sitt signalements- og fingeravtrykksarkiv. Eit datasøkesystem (National Crime Information Center) gjer det mogleg for politiet over heile USA å øyeblikkeleg få opplysingar gjennom moderne kommunikasjonsmiddel.

Sidan 1935 har FBI drive National Academy, som gjev politifolk frå mange land spesialopplæring i 12-vekers kurs.

Oppgåver og jurisdiksjon
------------------------

FBI har som oppgåve å driva etterforsking i saker rundt brot mot visse straffebestemmelsar i den føderale lovgjevinga, som kidnapping, bankran, saker om atomhemmelegheiter, spionasje, sabotasje og saker knytt til indre tryggleik. På oppmoding kan FBI også gje assistanse til andre føderale og til statlege styresmakter, særleg ved å utføra vitskaplege undersøkingar.

FBI er ein føderal etat og har såleis berre mynde til å etterforske brot på føderale lover. FBI sine offisielle prioriteringar var i 2015:

1. Verna USA mot terroråtak
2. Verna USA mot spionasje
3. Verna USA mot dataåtak og andre høgteknologiske lovbrot
4. Kjempa mot offentleg korrupsjon
5. Verna om borgarrettar
6. Kjempa mot grenseoverskridande og nasjonal organisert kriminalitet
7. Kjempa mot kvitsnippkriminalitet
8. Kjempa mot betydeleg valdeleg kriminalitet
9. Støtta føderale, delstatlege, kommunale og internasjonale samarbeidspartnarar

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  «FBI» (14. februar 2009) i *Store norske leksikon*, snl.no.
2. ↑  «FBI- Quick Facts». Federal Bureau of Investigation. Arkivert frå originalen 12. april 2015. Henta 19 April 2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **FBI**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NLA

 |
Den laterale vinkelen med skulderleddligamenta.
**Skulderleddet**, (på latin *articulatio glenoidale* eller *articulatio humeri*), på norsk òg kalla **glenohumeralleddet** er eit ekte ledd i skuldra som bind skulderbladet til overarmsbeinet.

Det beina leddet
----------------

Den laterale vinkel på skulderbladet, *angulus lateralis scapulae*, er den tjukkaste delen av knokkelen og blir somtid kalla skulderbladshovudet. Ei pæreforma grop på skulderbladet kalla leddskåla eller leddpanna, *cavitas glenoidalis*, er det som artikulerer mot hovudet til overarmsbeinet, *caput humeri*. Over og under leddskåla finn ein to beinknutar (*tuberculi*), *tuberculum infraglenoidale* og *tuberculum supraglenoidale*. M. biceps brachii festar i den øvre beinknuten.

To distale knokkelframspring på skulderbladet stabiliserer skulderleddet, nemleg skulderhøgda, *acromion*, som avsluttar skulderkammen, og ramnenebbet, *processus coracoideus*. Rett medialt for ramnenebbet finn ein utskjeringa *incisura scapulae*, kvar *n. suprascapularis* går gjennom. Kring skulderleddet så kler slimposane (*bursae*) leddet for å minske friksjonen til bindevevet rundt. Desse sliposane er kalla *bursae subacromialis, subcoracoideus, musculi subscapularis et subdeltoidea*.

Leddkapselen
------------

Skulderleddet er omkrinsa av ein sterk leddkapsel som er laus inferiort. Det gjer at han utan så altfor mykje kraft kan bli dislokert nedover. Det lange hovudet til *m. biceps brachii* går inn under leddkapselen gjennom ei seneskjede før det bind seg fast i *tuberculum supraglenoidale* på skulderbladet]].

Muskulatur kring leddet
-----------------------

For å stabilisere leddet enda betre ligg fire skuldermusklar kring leddet, kalla skuldermansjetten (rotator cuff). Desse musklane er *m. teres minor*, *m. infraspinatus*, *m. supraspinatus* og *m. subscapularis*.

Kjelder
-------

1. ↑  Gray's Anatomy - Skulderblad (engelsk), vitja 18.12.2012

Bakgrunnsstoff
--------------

* Gray's Anatomy: *Skulderleddet* (engelsk)
**Manfred Kinder** (fødd 20. april 1938) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar, fødd i Königsberg, som representerte Tyskland og Vest-Tyskland. Han var i 1960-åra ein av Europas beste 400-meterløparar, og vart europameister 1962 i stafett.

Kinder sprang livsbeste 45,8 sekund på 400 meter den 22. juli 1960 i Berlin. Sju veker seinare vann han ein olympisk sølvmedalje då Tyskland vart nummer 2 i 4 x 400 meter stafett i Roma, få dagar etter han vart femtemann på 400-meteren. Ved EM i friidrett 1962 i Beograd vart han sølvmedaljør individuelt og europameister i 4 x 400 m stafett for Vest-Tyskland. I Sommar-OL 1964 vart ikkje Tyskland og Kinder betre enn nummer 5 i 4 x 400 m stafett. I europameisterskapen 1966 kom Kinder på bronseplassen på 400 m, slått av to utøvarar frå Polen. Han og det vesttyske mannskapet måtte også sjå seg vist til andreplass av Polen i 4 x 400 m stafett. I sin siste internasjonale meisterskap, Sommar-OL 1968, i Mexico-byen hausten 1968 fekk Kinder og Vest-Tyskland bronse i 4 x 400 m stafett.

Kinder vart aldri vesttysk meister på 400 meter, derimot vann han i 1963 og 1964 800-meteren i den vesttyske meisterskapen. På 800 meter fekk han som best notert 1.46,7.

Kjelder
-------

* Manfred KINDER | Profile | World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Manfred Kinder» frå Wikipedia på tysk, den 25. august 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
Havstraumane i verdshava.
**Californiastraumen** er ein havstraum i Stillehavet som renn sørover langs vestkysten av Nord-Amerika, frå utanfor sørlege område av British Columbia til utanfor sørenden av Baja California. Straumen er ein austleg grensestraum og ein del av nordstillehavsvirvelen. Straumen fører til oppvelling ved kysten, der kaldt, og næringsrikt vatn strøymer opp frå djupare vasslag. Det kjølige vatnet gjer at ein ofte får tåke på kysten av California. 

Ein smalare og svakare motstraum, Davidsonstraumen, flyttar stundom varmare vatn nordover om vinteren. Under El Niño-hendignar vert Californiastraumen forstyrra. Dette som fører til mindre planteplankton, som igjen påverkar heile næringskjeda i havområdet, som både fisk, sjøfugl og havpattedyr.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «California Current» frå Wikipedia på engelsk, den 6. september 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Carina Stanton. Warmer oceans may be killing West Coast marine life. *Seattle Times*. 13 July 2005. Retrieved 22 March 2008.
* Mann, K.H. Lazier, J.R.N. 2006. Dynamics of Marine Ecosystems: Biological-Physical Interactions in the Oceans. Third Edition. Blackwell Publishing. pp. 166–167, 194-204.
* Schwing, M.R. Mendelssohn, R. Bograd, S.J. 2003. El Nino Impacts of the California Current Ecosystem. Report produced by NOAA Fisheries, Southwest Fisheries Science Center. 1-8.
| **Emden** |
| --- |
| Horisonten til EmdenHorisonten til Emden |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Emden | 

Emden is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Niedersachsen  Ingen  Kreisfri by |
| Grunnlagd | 852 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  112,33 km² |
| Innbyggjarar  - By (2006)   - folketettleik | 51 692   460/km² |
| Koordinatar | 53°22′1″N 7°12′22″E﻿Koordinatar: 53°22′1″N 7°12′22″E﻿ |
| Høgd over havet | 1 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 26721, 26723, 26725 |
| Telefon-retningsnummer | 04921, 04927 |
| Bilnummer | EMD |
| **Heimeside:** www.emden.de |

**Emden** er ein hamneby i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 50 000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Ems. Byen er den største i området Ostfriesland.

Historie
--------

Ein veit ikkje eksakt kortid Emden vart grunnlagd, men han har i vert fall eksistert sidan 700-talet. Eldre namn på Emden er Amuthon, Embda, Emda, Embden. Emden fekk byrettar av keisar Maximilian I i 1495.

Emden vart ein svært rik by på 1600-talet på grunn av mange nederlandske emigrantar. Han vart eit senter for protestantisme på denne tida og produserte dei første biblane på nederlandsk. Under napoleontida vart Emden og Ostfriesland ein del av det kortvarige Kongedømet Holland.

Industrialiseringa starta rundt 1870 med ein papirfabrikk og eit noko større skipsverft. Mot slutten av 1800-talet vart ein stor kanal, Dortmund-Ems-kanalen, konstruert, som knytte Emden til Ruhr-området. Dette gjorde Emden til «hamna i Ruhr-området», ei rolle han hadde fram til 1970-åra. Kol frå sør vart transportert til hamna ved Nordsjøen og importert jernmalm vart ført via kanalen til Rhinen og Ruhr. Det siste skipet med jernmalm til Ruhr gjekk ut i 1986.

I 1903 vart det bygd eit stort skipsvert (*Nordseewerke*) som framleis er i drift.

Byen vart nesten utsletta under den andre verdskrigen og nesten alle dei historiske bygningane forsvann. Det mest alvorlege bombeåtaket fann stad 6. september 1944, då om lag 70 % av alle husa i sentrum av øydelagd. Verdt å merke seg er at skipsverftet nesten var uskada og at britane hadde dei sivile områda som mål. Ein trur at dette var hemn for nazistane si bombing av ein engelsk by. Den rekonstruerte byen vart opna 6. september 1962, nøyaktig 18 år etter bombinga.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Emden» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Emden**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Skuldalbruri** er nemninga på ei segn, ei vise og ein slått, knytt til Skuldalen i Seljord. Segna finst i fleire variantar.

Segna
-----

*Signe Skuldalen* var tvinga til å gifte seg med ein gut ho ikkje ville ha, granneguten *Steinar Åse*, som ikkje hadde godt ord på seg. Bruferda gjekk over Skuldalsvatnet med båt, og midtveges utpå reiste Signe seg og kvad dette stevet:

Mykji ti mann
Mei ti gut
va Steinar Åsi,
ha`an kji legje
mæ fante-fjåsi
ha`an kji stole
den tobaksdåsi
Eller

det va meir ti mann, den Steinar Åse
ha`an inkje fare med den fante-fjåse,
Ha`an inkje stole den tobaks-ali,
ha`an inkje legje med fante-Kari.
å, eg tregar`a, eg tregar`a
å hu å hu, eg tregar`a.
Då ho hadde sunge dette stevet, kasta ho seg på vatnet og vart borte. 

Ei anna variant fortel at Signe datt av hesten og braut lårbeinet, og laut sitja i benken medan dei andre dansa. Ho tralla slåtten medan dei andre tro dansen (Torkjell Haugerud).

Olav Tjønnstaul fortalde ei anna soge. om *Tone Skuldalen*:

*Ho va` saa stor paa dæ at daa ho sto brur saa gjekk` o i gvite husko mæ svarte gjeirar. Saa kaam` o inn u kjørkja, ho daa, ser dum aa helsa paa gvor bidige mann. "aa gudag du i den baasen!" sa `o, "aa gudag du i den baasen!" aa so helsa `o. Men saa saag `o på prekestolen. "Aa gudag Ivar i dæ store skaape!" sa ò. Men du veit dæ va`kje folkegjær paa `o. "Ja, fær `o noko mange av bónni, dett`e snart skarte!" sa di. Ja, dæ va` Tone Skuldalen, dæ!*

Gangaren Skuldalsbruri skal ha vore bygd ut av Myllarguten, etter ein tradisjon.

### Visa

Visa om Skuldalsbruri er kjend etter kvedaren Aslak Brekke. Visa følgjer handlinga i den mest kjende av segnene, og er bygd opp som ein skillingsvise. Etter visa vart Signe attfunnen daud i vasskanten dagen etter bryllaupet. siste verset går slik:

Sea ho sin gut inkji sjov fekk velje
fe pening vi` ho seg alli selje.
og likferd blei etter brurelag,
men slåtten liver den dag i dag.
### Bakgrunnsstoff

*Hardingfeleverket*, tillegg band I.

Rikard Berge: *Norsk sogukunst*, 1924

Ekgren: *Aslak Brekke og visune hans*, Norsk folkeminnelag 1983.
Knoklane og leddbanda i skuldra. Skulderhøgda er skildra som *acromion* øvst til høgre på biletet.
**Skulderhøgda** (gresk: *acromion*, *akros* – «høgast», *ōmos* – «skulder», fleirtal: *acromia*), på norsk òg kalla **akromion**, er eit beina framspring på skulderbladet, *scapula*, sin laterale vinkel. Framspringet er trekanta og avlangt og dessutan det laterale framhaldet av skulderkammen, *spina scapulae*, og det bøyger seg over skulderleddet som ein krok saman med ramnenebbet, *proc. coracoideus*. Skulderhøgda dannar leddet mot kragebeinet som ein kallar akromioclaviculærleddet. 

Sidan beinvev er eit levande vev, så vil det som alle andre vev halde fram med å skifte ut celler. Det er ikkje uvanlig at det blir danna litt for mykje beinvev på undersida av skulderhøgda. Om dette irriterer det underliggjande vevet, kan ein få betennelse i bursaen *bursa subacromialis*, *bursitt*, eller på utspringssena til *m. biceps brachii*, *tendinitt*. Desse smertefulle tilstandane blir med eit samnavn kalla *impingementsyndrom* sidan det kan vere særs vanskelig å skilje desse to.

Flater
------

Den konvekse oversida er grov og retta oppover, bakover og lateralt. Fordi ho er subkutan, det vil seie direkte under huda, utanom der nokre av *m. deltoideus* sine fibrar spring ut frå, så kan ein sjå skulderhøgda godt på fleire individ. Undersida er jamn og konveks, og kviler mot ein *bursa*, ein slimpose som hindrar friksjon i leddkapselen. 

På den tjukke, ujamne laterale kanten finst tre eller fire beinknutar som tener som utspring for nokre av fibrane til *m. deltoideus*. På den konkave mediale kanten er knokkelen kortare enn på den laterale, og denne sida er feste for den midtre delen av *m. trapezius*, *pars transversus*. Midt på den mediale kanten ligg den vesle ovale yta kvar kragebeinet si laterale ende artikulerer mot skulderbladet i akromioclaviculærleddet.

Sjå òg
------

* Ramnenebbet
* Skulderbladet
* Kragebeinet
|  |
| --- |
| **Kattostordenen** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrike:** | Viridiplantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | **Kattostordenen** MalvalesBercht. & J.Presl, 1820 |

**Kattostordenen** (Malvales) er ein orden av ekte tofrøbladingar som i moderne botanikk blir plassert i Rosidae-gruppa kalla Eurosidae II. I APG III-systemet omfattar ordenen rundt 6000 planteartar i ni familiar. Av desse har kattostfamilien, solrosefamilien og tysbastfamilien artar som veks i Noreg.

Artane i ordenen er ganske ulike, med få fellestrekk. Plantane i ordenen er hovudsakleg buskar og tre. Dei er gjerne kjenneteikna av spiralstilte, tetthåra blad, som ofte er handnerva. Borken er ofte seig og full av fiber.

Dei fleste familiane har kosmopolitisk utbreiing i tropane og subtropisk klima, med avgrensa utbreiing i tempererte område. På Madagaskar
veks tre endemiske familiar frå ordenen - Sphaerosepalaceae, Sarcolaenaceae og Diegodendraceae.

I kattostordenen finn ein balsatre (*Ochroma*), som er kjend for sin lette ved, og lind (*Tilia*), som blir brukt til treskjering. Ein bruker frukta frå kakaotreet til sjokolade og kakao, og kolanøtter frå *Cola*-slekta blei tidlegare brukt til å laga cola. Andre velkjende medlemmer av familien er baobab, bomull, hibiskus og okra.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Malvales» frå Wikipedia på engelsk, den 3. juli 2017.*
* *Denne artikkelen bygger på «Kattostordenen» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juli 2017.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
		- The Angiosperm Phylogeny Group III (2009). «An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III». *Botanical Journal of the Linnean Society* **161** (2): 105-121. ISSN 1095-8339. doi:10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x.
		- «Malvales». APWEbsite. Henta 8. februar 2016.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kattostordenen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |