recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Paul Bocuse** (11. februar 1926–20. januar 2018) var ein namngjeten fransk meisterkokk, mellom anna kjend for å ha skipa den uoffisielle verdsmeisterskapen i finare kokkekunst, Bocuse d’Or, som gjeng føre seg i byen Lyon i Frankrike annankvart år.

Restauranten til Paul Bocuse i Collonges-au-Mont-d'Or
Paul Bocuse, som ofte vart omtala som berre *Monsieur Paul*, vart fødd i Collonges-au-Mont-d'Or i nærleiken av Lyon. Ha døydde i same huset som han vart fødd i, der han også hadde restauranten sin, L'Auberge du Pont de Collonges. Her hadde faren òg hatt sin serveringsstad, før Paul Bocuse innreia sin elegante restaurant i dette «herberget». Restauranten er i dag sett på som ein av heilagdomane for den franske kokekunsten (*«un des temples de la cuisine française*»). Men han har òg vore leiar for ei mengd restaurantar og snøggmatrestaurantar i både Lyon og andre stader i verda, og har dessutan vore lærar for mange kokkar som har hatt suksess. Dessutan har han vore forfattar av bøker om kokkekunst og matlaging.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
*Denne artikkelen handlar om fjellet i Wallis-Alpane. For andre fjell, sjå Breithorn (fleirtyding).* 
Koordinatar: 45°56′28″N 7°44′50″E﻿

**Breithorn** er ein stort sett bredekt del av Alpehovudkammen som ligg i Wallis-Alpane på grensa mellom kantonen Valais i Sveits og regionen Aosta i Italia.

Breithorn-kammen har fem markante toppar. Den høgste og lettast tilgjengelege er Vesttoppen (Westgipfel). Vidare mot aust ligg Midttoppen (Mittelgipfel) og dei to Breithorn-tvillingane (Zwillinge). I aust endar Breithorn med Schwarzfluh (Roccia Nera).

Av fjella i Alpane på over 4 000 meter vert Westgipfel rekna som det enklaste fjellet å nå toppen av. Dette kjem av at kabelvogna opp til Klein Matterhorn tar klatrarane opp til eit utgangspunkt på 3 870 m. Standardruta frå sørvestsida går over eit isbreplatå før klatringa til sjølve toppen startar.

Breithorn vart først klatra i 1813 av Henry Maynard, Joseph-Marie Couttet, Jean Gras, Jean-Baptiste og Jean-Jacques Erin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Breithorn» frå Wikipedia på engelsk, den 11. november 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Breithorn**

* Breithorn på Peakware - bilete
* Breithorn på 4000er.de
* Virtuell klatring på Breithorns med 360°-panorama Arkivert 2007-11-15 ved Wayback Machine.
* Breithorn, turberetningar og fotos

Litteratur
* Helmut Dumler und Willi P. Burkhardt: *Viertausender der Alpen*. Bergverlag Rother, München 2001, ISBN 3-7633-7427-2.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Guadalquivir** er den femte lengste elva i Spania (etter Tajo, Ebro, Duero og Guadiana) og den lengste i Andalucía. Guadalquivir er 657 kilometer lang og drenerer eit område på om lag 58 000 km². Ho spring ut i Cañada de las Fuentes i Cazorlafjella (Jaén), renn gjennom Córdoba og Sevilla og munnar ut i Cádizbukta i Atlanterhavet ved fiskelandsbyen Bonanza i Sanlúcar de Barrameda. Det myrlendte låglandet ved munningen av elva vert kalla Las Marismas. Det grensar til Doñana nasjonalpark.

Guadalquivir er den einaste store elva i Spania som kan nyttast til skipsfart. I dag er ho framkommeleg heilt opp til Sevilla, men i romartida kunne ein nå heilt til Córdoba.

Den gamle byen Tartessos var sagt å ligge ved munningen av Guadalquivir, men spor av staden er enno ikkje funne. Tartessos på baskisk språk tyder «mellom hav» (Atlanterhavet og Middelhavet).

Namn
----

Namnet kjem frå det arabiske *al-wādi al-kabīr* (الوادي الكبير), «Den store dalen». Det fønikiske namnet på elva, *Baits*, og seinare *Betis* (eller *Baetis*) frå den førromerske tida, har gjeve namn til Hispania Baetica, ein romersk provins. Eit eldre keltiberisk namn var *Oba* (Gullelva), som har ført til at ein trur namnet på Córdoba kjem av *byen ved Oba* (Cart-Oba).

Galleri
-------

* Guadalquivir og ei gammal romarbru i CórdobaGuadalquivir og ei gammal romarbru i Córdoba
* Skarv i nedre Guadalquivir (Doñana nasjonalpark)Skarv i nedre Guadalquivir (Doñana nasjonalpark)
* Nedslagsfeltet til GuadalquivirNedslagsfeltet til Guadalquivir

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Guadalquivir» frå Wikipedia på engelsk, den 8. mai 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* BNE
* GeoNames

 |
**1578** (romartal MDLXXVIII)

Hendingar
---------

### Utlandet

* 

### Noreg

* 

Sjølvportrett av Giovanni Battista Moroni, som døydde 5. februar 1578.

Fødde
-----

* 1. april: William Harvey, engelsk doktor, mest kjend som attoppdagaren av blodomløpet
* 2. desember: Agostino Agazzari, italiensk komponist og musikkvitar

Døde
----

*Sjå òg Døde i 1578.*

* 5. februar: Giovanni Battista Moroni, italiensk målar
* 11. august: Pedro Nunes, spansk matematikar

**<<   1500-talet   >>**
<< 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 | 1510 | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 | 1520 | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 | 1530 | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 | 1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 | 1550 | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 | 1560 | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 | 1570 | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 | 1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 >>
**1589** (romartal MDLXXXIX)

Hendingar
---------

### Utlandet

* Grunnlegginga av den japanske byen Hiroshima.

### Noreg

*

Fødde
-----

* 9. januar: Ivan Gundulic, kroatisk diktar
* Yönten Gyatso, den fjerde Dalai Lama

Kong Henri III av Frankrike døydde 2. august

Døde
----

*Sjå òg Døde i 1589.*

* 3. juli: Ioann av Moskva, ortodoks helgen
* 2. august: Kong Henri III av Frankrike
* Den indiske musikaren Tansen

**<<   1500-talet   >>**
<< 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 | 1510 | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 | 1520 | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 | 1530 | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 | 1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 | 1550 | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 | 1560 | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 | 1570 | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 | 1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 >>
**Gudolf Blakstad** (19. mai 1893–22. november 1985) var ein norsk arkitekt. Han vart fødd i Gjerpen nær Skien, og døydde i Oslo. 

Blakstad tok utdanning ved Noregs tekniske høgskole, med eksamen frå arkitektlinja i 1916. 
Han arbeidde i to år hos arkitekt Arnstein Arneberg, før han i 1918 starta sin eigen praksis i Oslo. I 1919 teikna han Oslo Nye Teater saman med Jens Dunker.
Som arkitekt arbeidde han mykje saman med Herman Munthe-Kaas som han hadde firma saman med i rundt 50 år. Ein kan vanskeleg skilje verka deira frå einannen.

Rådhuset i Haugesund teikna av Herman Munthe-Kaas og Gudolf BlakstadFoto: Sjoehest

Blakstad vart kjend for arbeidet sitt i overgangen mellom nyklassisisme og funksjonalisme i norsk arkitektur. Blakstad er særleg kjend for å ha teikna Haugesund rådhus (1922) i nyklassisistisk stil og Kunstnernes Hus i Oslo i funksjonalistisk stil.

Blakstad fekk Houens fonds diplom tre gonger; i 1930 saman med Jens Dunker for Det Nye Teater i Rosenkrantz' gate i Oslo, i 1931 og 1934 saman med Herman Munthe-Kaas. Dei fekk prisen for Kunstnernes Hus i 1931 og for Haugesund rådhus i 1934.
I 2004 blei Elgeseter bru frå 1950 tildelt Betongtavlen.

Kjelder
-------

* Gudolf Blakstad frå Norsk biografisk leksikon
* Houens fonds diplom frå Norske Arkitekters Landsforbund
* Betongtavlen 2004 Arkivert 2016-07-03 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Gudolf Blakstad**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* ULAN
* KulturNav

 |
|  |
| --- |
| **Breinebbkvalfugl** |
| BreinebbkvalfuglBreinebbkvalfugl |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Stormfuglfamilien Procellariidae |
| **Slekt:** | Kvalfuglar *Pachyptila* |
| **Art:** | **Breinebbkvalfugl** *P. vittata* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Pachyptila vittata***Forster, 1777 |

**Breinebbkvalfugl**, *Pachyptila vittata*, er ein kvalfugl i stormfuglfamilien som lever ved øyar i Sør-Atlanteren og ved sørlege New Zealand. 

Breinebbkvalfuglar har blågrå overside samt lys eller kvit underside. I flukt er ein mørk 'M'-forma figur over venger og rygg synleg, typisk for kvalfuglar. Dei har eit smalt, mørkt haleband, og eit tydeleg kvitt augebryn i kontrast mot eit relativt mørkt hovud. Dette er den største kvalfuglen, ca. 28 cm i kroppslengd og 200 gram i masse.

Dei plukkar det meste av føda frå havoverflata, først og fremst hoppekreps (copepodar) og anna planktoniske krepsdyr, men òg småfisk og blekksprut. Dei minste byttedyra blir silt ut gjennom lamellene inne i overnebbet. Breinebbkvalfuglar kan òg gjere grunne dukk for å fange byttet.Dei kan gjerne samle seg i flokkar under beiting.

Hekkekoloniane ligg på øygruppa Tristan da Cunha i Sør-Atlanteren, rundt sørlege New Zealand inkludert i Fiordland, og på Chatham-øyane sør for New Zealand. Dei er stasjonære, men unge fuglar kan vandre nord til områda ved Australia og Sør-Afrika. På New Zealand hekkar dei i løpet av den australske våren og sommaren, tida frå egglegging til ungen er flygedyktig er ca. 100 dagar. 

Verdspopulasjonen var estimert til 15 millionar i 2004, og er rekna å vere minkande grunna introduserte predatorar som kattar og rotter.

Kjelder
-------

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (rev. utg.), Viking, 2005

### Referansar

1. 1 2  Heather og Robertson, 2005
2. 1 2  BirdLife International 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Pachyptila vittata Arkivert 2013-11-05 ved Wayback Machine.*
* Videoar, bilete og lydopptak av breinebbkvalfuglar hos Internet Bird Collection
**F.E.A.R. First Encounter Assault Recon** er eit fyrstepersonsskytespel for datamaskin og spelkonsoll utvikla av Monolith Productions og gjeve ut av Vivendi.

Det vart gjeve ut den 18. oktober 2005 for Windows og portert av Day 1 Studio til Xbox 360 og PlayStation 3. Den fyrste tilleggspakken *F.E.A.R. Extraction Point* vart utgjeven i oktober 2006 av Timegate Studios. Ein tilleggspakke nummer to vart gjeven ut i november 2007, *F.E.A.R. Perseus Mandate*.

Historia i spelet spinn rundt eit overnaturleg fenomen som F.E.A.R. ein oppdikta spesialstyrke, skal ta seg av. Spelaren har rolla som F.E.A.R.-lagets frontmann, som har overmenneskelege refleksar og som må slåst mot ein armè av klona supersoldatar.

Spelet er inspirert av japansk grøss/horror. Frontmannen har fleire gongar hallusinasjonar der overnaturlege ting skjer; og den raudkledde jenta Alma og mannen som styrer klonehæren, Paxton Fettel, spelar her ei sentral rolle. Spelet utnyttar seg av psyokologisk grøss snarare enn grøss der sjokkmomentet spelar største rolla.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell *F.E.A.R.* nettside
Ian Porterfield i det han vart matchvinnar
**FA-cupturneringa i fotball 1973** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 5. mai 1973. 100 000 tilskodarar såg Sunderland AFC vinne klubbens einaste trofe etter 2. verdskrigen, då laget sensasjonelt sigra 1-0 mot tittelforsvarar Leeds United. Leeds-mannskapet i fyrste halvpart av 1970-åra heldt europeisk toppnivå og var store favorittar mot Sunderland, ein klubb som spelte i engelsk 2. divisjon.

### Kampen

Ian Porterfield vart matchvinnar for Sunderland då han skaut over Leeds-målvakta frå 10-11 meters hald i det 32. minutt. Midtvegs i andre omgangen stod Sunderland-målvakta Jimmy Montgomery for ei redning det gjekk gjetord om, eit skot frå Leeds-spelaren Peter Lorimer slo han i tverrliggaren og ut.

Sunderland-spelarane vart feira i heimbyen
**Sunderland** sitt vinnarlag: Jimmy Montgomery. Dick Malone, David Watson, Richie Pitt, Ron Guthrie, Bobby Kerr, Micky Horswill, Ian Porterfield, Billy Hughes, Vic Halom, Dennis Tueart.

**Leeds** sitt lag bestod av: David Harvey, Paul Reaney, Trevor Cherry, Billy Bremner (kaptein), Paul Madeley, Norman Hunter, Peter Lorimer, Allan Clarke, Mick Jones, Johnny Giles og Eddie Gray. Terry Yorath kom inn i det 75. minutt for Eddie Gray. 

Dommaren heitte Ken Burns.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1973 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 9. september 2020.*
Italiensk Graubünden på eit kart over kantonen Graubünden.
**Italiensk Graubünden** eller **Italiensk Grigioni** (italiensk *Grigionitaliano* eller *Grigioni italiano*; tysk *Italienischbünden*; retoromansk *Grischun talian*) er ein region i kantonen Graubünden i Sveits der ein snakkar italiensk og lombardisk.

Det ligg heilt sør i kantonen og omfattar distrikta Moesa (i vest) og Bernina (i aust), og kommunane Bivio i Albula og Bregaglia i Maloja. Det bur kring 15 000 innbyggjarar i desse områda og av desse talar over 85 % italiensk eller lombardisk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Italian Graubünden» frå Wikipedia på engelsk, den 10. mars 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Diffusion and varieties of Italian in Sveits* på tysk, fransk og italiensk i det nettbaserte *Historisches Lexikon der Schweiz/Dictionnaire historique de la Suisse/Dizionario storico della Svizzera*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Voci del Grigioni italiano RSI radio newscast about the Italian Graubünden
* Pro Grigioni Italiano
**FA-cupturneringa i fotball 1976** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 1. mai 1976. 99 115 tilskodarar såg Southampton FC sine 11 utvalde spelarar vinne klubbens aller fyrste trofe etter siger 1-0 mot Manchester United.

### Kampen

Manchester United var det førande laget i den fyrste omgangen, Southampton i den andre. Finalen vart avgjort då Bobby Stokes vart spelt fri i det 83. minutt, moglegvis i offsideposisjon, og frå 18-19 meters hald sende eit laust skot i motsett målvaktshjørne.

**Southampton** sitt historiske vinnarlag bestod av: Ian Turner, Peter Rodrigues (kaptein), Mel Blyth, Jim Steele, David Peach, Nick Holmes, Paul Gilchrist, Jim McCalliog, Mick Channon, Peter Osgood og Bobby Stokes.

**Manchester United** mønstra: Alex Stepney, Alex Forsyth, Brian Greenhoff, Martin Buchan (kaptein), Stewart Houston, Gerry Daly, Sammy McIlroy, Steve Coppell, Stuart Pearson, Lou Macari, Gordon Hill. Hill gjekk ut midtvegs i 2. omgang, inn kom David McCreery.

Dommaren heitte Clive Thomas.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1976 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mars 2019.*
Koordinatar: 46°31′54.8″N 8°04′39.8″E﻿

**Grünhorn** eller **Gross Grünhorn** (4043 moh) er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjelltoppen ligg på egga mellom dei to største breane i Alpane, Aletschgletscher i vest og Fieschergletscher i aust. Sør for fjellet stig Gross Wannenhorn, og i nord Gross Fiescherhorn.

Klatresoge
----------

Austsida av Grünhorn, sett frå Finsteraarhorn-hytta
Fyrste stiginga fann stad den 7. august 1865. Fjellpioneren Edmund von Fellenberg frå Bern, saman med fjellførarane Peter Michel, Peter Egger og Peter Inäbnit steig til topps. Dei klatra fjellet frå vestsida, turen tok til på *Ewigschneefeld*, ein brearm til Aletschgletscher. Dei nådde toppen, trass i vanskelege vertilhøve. Dei same klatrarane hadde mislukkast å nå toppen av Grünhorn året før. Den gongen nådde dei einast til eit noko lågare punkt, kalla Grünegghorn.

Ei rute opp nordaustegga vart klatra fyrste gongen den 26. august 1913, av D. von Bethmann-Hollweg og O. Supersaxo. Sommaren 1950 klatra G. Van der Leck vestveggen. Vestpillaren vart klatra av C. Blum og U. Frei den 27. august 1967.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Grünhorn» frå Wikipedia på engelsk, den 7. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Gudrød Veidekonge** var konge i Vestfold og skal ha døydd i 839.

Gudrød var av Ynglingeætta og son av Halvdan den milde. Han var òg kalla den «Storlåtne». 

Gudrød var gift to gonger, først med Alvhild, dotter av kong Alvarin frå Alvheim, og med henne fekk han halve Vingulmark, fortel Snorre Sturlason. Sonen deira er Olav Geirstada-Alv. Etter at Alvhild var daud, bela Gudrød til Åsa, dotter til Harald Granraude i Agder. Harald nekta dette, og Gudrød for med hærskip til Agder og røva Åsa. Harald og sonen hans, Gyrd, fall i slaget. Åsa vart mor til Halvdan Svarte.

Soga fortel at Gudrød vart drepen av skosveinen til Åsa. Dette har Snorre frå Ynglingatal, der det heiter:

Løyn-siger
den løynske tenaren
hennar Åsa vann
yvi kongen,
og på Stivlesunds
seng den gamle
drap han i hel
hovdingen gjæve.
Ein kan elles merke seg at det er likskap mellom dette drapet og skildringa av drapet på langobardarkongen Alboin, fortald hjå Paulus Diaconus. Alboin vart drepen av ein svein som var i teneste hjå dronninga Rosamunda. 

Gudrød sat som konge i Skiringssal i Vestfold.

Halvdan Koht skriv dette om Gudrød:

*Gudrød Veidekonge er den fyrste i kongsrekkja som vi har vitnemål um har namnet «konge»; hjå Tjodolv har han elles namnet «den gjævlåtne». I hans dagar, i 843, høyrer vi um at vestfoldingane kom på vikingferd til Frankrike. Tjodolv kallar dronninga hans Åsa, og A. W. Brøgger meiner at det er haugen over henne dei har funne Osebergskipet i. Åsa var etter sogone mor til Halvdan Svarte; men Tjodolv i Ynglingatal fylgjer ikkje denne ættgreina, han fortel i staden som sonen, Olav Geirstadalv, som Gudrød hadde med ei anna kone, og sidan um hans son att, Ragnvald. Hadde han kvede um Halvdan, vilde han vel snautt ha sagt slikt um mor hans. Tjodolv var ikkje hirdskald hjå Harald Hårfagre heller.* *Norrøne Bokverk*, band fire, note.
**Akustisk impedans** *Z* (eller **lydimpedans**) er generelt ein kompleks og difor frekvensavhengig parameter. Impedansen vert som oftast framstilt som amplitude og fase som funksjon av frekvens. Det vert ofte nytta logaritmisk frekvensakse. 
Ein skil mellom **spesifikk akustisk impedans**, **akustisk impedans** og **akustisk strålingsimpedans**.

Spesifikk akustisk impedans
---------------------------

Spesifikk akustisk impedans er definert som tilhøvet mellom lydtrykket *p* og partikkelfarten *u* i ei planbølgje i fritt felt:

{\displaystyle z=p/u}.
Spesifikk akustisk impedans har eining Pa s/m. I luft med ein temperatur på 20 °C er *z* = 413 Pa s/m.

Akustisk impedans
-----------------

Den akustiske impedansen i eit røyr (med liten diameter i høve til bølgjelengda) vert (av historiske grunnar) kalla *akustisk impedans*. Han er definers som spesifikk akustikk impedans over arealet *S* av tverrsnittet til røyret:

{\displaystyle Z=z/S={\frac {p}{uS}}}.
Akustisk impedans har eining Pa s/m³. Produktet *uS* har eining m³/s og vert kalla *volumfarten*. Den akustiske impedansen *Z* er invers proporsjonal med arealet *S*.

Akustisk strålingsimpedans
--------------------------

Impedansen sett frå ei akustisk kjelde (høgtalar) vert kalla strålingsimpedansen. Han varierer med produktet *kr*, der *k* er bølgjetalet og *r* er avstanden frå kjelda. I fjernfeltet (*kr* > 1) er den akustiske strålingsimpedansen

{\displaystyle Z=Sz={\frac {Sp}{u}}},
der *S* er overflatearealet til kjelda. Den akustiske strålingsimpedansen har med andre ord ein reell verdi i fjernfeltet, men i nærfeltet (*kr* < 1) er er verdien kompleks.

Sjå òg
------

* Veggimpedans
* Elektrisk impedans
* Bølgjeimpedans (innan elektromagnetisme)
* Mekanisk impedans

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ohm si lov som ein akustisk ekvivalent
* Forhold mellom akustiske storleikar assosiert med enkle progessive lydbølgjer - pdf

Kjelde
------

* Kinsler, L.E. Frey, A.R. Coopers, A.B. og Sanders, J.V. *Fundamentals of acoustics*, John Wiley & Sons, 1982.
Lagoppstillingane i omkampen 26. mai, med Manchester United i raudt
**FA-cupturneringa i fotball 1983** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 21. mai 1983, med 99 059 tilskodarar på tribunane. Då sluttstillinga etter 120 minuttars spel var 2-2, møttest finalelaga Brighton & Hove Albion og Manchester United til omkamp på same arenaen den 26. mai, ein kamp Manchester United vann med 4-0. 91 534 tilskodarar såg det avgjerande oppgjeret.

### Kampane

Gordon Smith gav Brighton leiinga 1-0 i det 14. minutt av finalekampen den 21. Ti minuttar ut i 2. andre omgangen stod det 1-1 etter ei skåring av Frank Stapleton, 17 minuttar seinare sende Ray Wilkins Manchester United framom då han skrudde ballen i mål frå høgre i motsett hjørne. Midtstopparen Gary A. Stevens for Brighton utlikna i det 87. minutt. Ekstraomgangane vart mållause, Brighton hadde ein stor sjanse til å vinne i kampens siste sekundar.

Omkampen den 26. mai vann Manchester United med 4 mål mot 0. Bryan Robson skåra to mål før pause, Norman Whiteside eitt. I den andre omgangen la Arnold Mühren på til 4-0 med eit straffespark i den 62. minutt.

**Manchester United** sitt vinnarlag bestod av: Gary Bailey, Mike Duxbury, Kevin Moran, Gordon McQueen, Arthur Albiston, Arnold Mühren, Bryan Robson (kaptein), Ray Wilkins, Norman Whiteside, Frank Stapleton og Alan Davies.

I den avgjerande kampen bestod **Brighton**-mannskapet av: Graham Moseley, Steve Gatting, Gary A. Stevens, Steve Foster (kaptein), Graham Pearce, Neil Smillie, Tony Grealish, Jimmy Case, Gary Howlett, Michael Robinson og Gordon Smith

Alf Grey dømde begge finalekampane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1983 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 26. januar 2019.*
**Baltazar Mathias Keilhau** (fødd 2. november 1797 i Biri, død 1. januar 1858) var ein norsk geolog og fjellklatrar, kjent for sine utførte banebrytande arbeid innan norsk geologi. 

Keilhau var sonen til soknepresten i Biri og avla som den første i Noreg mineraleksamen ved Universitetet i Oslo (1821), der han vart tilsett som lektor (1826) og vart etterfølgjar til den første geologiprofessoren i Noreg, Jens Esmark (1834). 

Keilhau var med på «oppdaginga av Jotunheimen» i 1820, med førsteklatringa av fleire tindar. Reisa vart gjort saman med medisinaren og veterinæren Christian Peder Bianco Boeck og reinjegeren Ole Urdi, som nokre av dei første, ei reise gjennom eit område som dei gav namnet Jotunfjeldene, etter Riesengebirge, eit fjellområde i det noverande Tsjekkia og Polen. Aasmund Olavsson Vinje gav seinare området namnet Jotunheimen. Under reisa gjorde Keilhau og Boeck flittige nedteikningar og publikasjonar av oppdagingane sine. Dette vakte stor interesse for området, som frå før rettnok var kjent for lokale bønder og fangstfolk, men som aldri hadde vorte verkeleg skildra eller kartlagt. Keilhau målte ei rekkje akvarellar som han kalla *Erindringer af Fjeldreisen i 1820*.
Den einaste returen til Jotunheimen var i 1844 då han som den første klatra Keilhaus topp, men han klarte ikkje å nå Galdhøpiggen.

Keilhau vert i ettertida hugsa som *grunnleggaren av norsk geologi* og saman med Boeck som *Jotunheimens oppdagarar*. Han har gjeve namnet til Keilhauitt òg kjent som *yttrotitanitt*, først skildra frå eit funn på ein pegmatitt i Arendal (1844).

Keilhau gav i 1831 ut ei skildring av reisa si til Finnmark, Bjørnøya og Svalbard. Målet med denne reisa var geologiske undersøkingar, men i dag har denne boka òg stor topografisk og historisk verdi.

Bibliografi
-----------

* *Reise i Øst- og Vest-Finmarken samt til Beeren-Eiland og Spitsbergen, i Aarene 1827 og 1828*  (1831). (I fulltekst på www.finnmarkslitteratur.net Arkivert 2016-03-07 ved Wayback Machine.
* *Gæa Norvegica*. Tre bind som utkom 1838, 1844 og 1850. Finst òg på tysk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Baltazar Mathias Keilhau» frå Wikipedia på bokmål, den 7. mai 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**FA-cupturneringa i fotball 1962** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 5. mai 1962. Framfor 100 000 tilskodarar vann tittelforsvarar Tottenham Hotspur frå London sin fjerde FA-pokal ved å slå Burnley FC med 3 – 1.

### Kampen

Jimmy Greaves gav Tottenham leiinga i det 3. minutt. Fem minutt ut i andre omgang utlikna Jimmy Robson for Burnley. Tottenham slo omgåande tilbake ved Bobby Smith. Kaptein Danny Blanchflower sikra sigeren på eit straffespark, ti minutt før slutt. 

**Tottenham** sitt vinnarlag: Bill Brown, Peter Baker, Maurice Norman, Dave Mackay, Ron Henry, Danny Blanchflower (kaptein), Terry Medwin, John White, Bobby Smith, Jimmy Greaves og Cliff Jones. 

**Burnley** mønstra: Adam Blacklaw, John Angus, Alex Elder, Jimmy Adamson (kaptein), Tommy Cummings, Brian Miller, John Connelly, Jimmy McIlroy, Ray Pointer, Jimmy Robson og Gordon Harris

Jom Finney var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1962 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 29. oktober 2021.*
**FA-cupturneringa i fotball 1964** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 2. mai 1964. Framfor 90 000 tilskodarar vann West Ham United frå London klubbens aller fyrste FA-pokal ved å slå andredivisjons-laget Preston North End med 3 mot 2.

### Kampen

Doug Holden sende Preston i føringa i det 10. minutt av kampen, omgåande utlikna John Sissons. Fem minutt før pausesignalet gjekk Preston opp til 2-1 ved Alex Dawson. Sju minutt ut i andre omgang utlikna Geoff Hurst. Berre sekund før ordinær tid var ute, var Ronnie Boyce frampå og stussa eit innlegg forbi ein forsvarar og målvakta i mål.

**West Ham** sitt vinnarlag: Jim Standen, John Bond, Ken Brown, Bobby Moore (kaptein), Jack Burkett, Eddie Bovington, Peter Brabrook, Ronnie Boyce, Johnny Byrne, Geoff Hurst, John Sissons.

**Preston** stilte med: Alan Kelly, George Ross, Jim Smith, Nobby Lawton (kaptein), Tony Singleton, Howard Kendall, Dave Wilson, Alec Ashworth, Alex Dawson, Alan Spavin og Doug Holden.

Arthur Holland dømde kampen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1964 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 30. oktober 2021.*
**Carl Gustav Jacob Jacobi** (fødd 10. desember 1804 i Potsdam, død 18. februar 1851 i Berlin) var ein tysk matematikar.

Jacobi synte seg tidleg som ein dugande matematikar, men var òg flink i språk. Mellom 1816 og 1821 gjekk han på Victoria-Gymnasium i Potsdam og studerte deretter ved Humboldt-universitetet i Berlin. 1825 og 1826 følgde promosjonen hans (doktorgrad) og habilisasjon og dessutan dei første forelesningane han i Berlin. Frå 1826 til 1843 virkte han ved Albertina-universitetet i Königsberg og reformerte der universitetsundervisninga med grunnlegginga av eit matematisk-fysisk seminarium. Frå 1844 var Jacobi medlem av det preussiske vitskapsakademiet i Berlin, med rett til å halde førelesningar ved universiteta til byen.

Jacobi blir rekna som ein av dei mest produktive og allsidige matematikarane i historia. Det mest originale av arbeida hans er truleg teorien hans om elliptiske funksjonar. Av andre kjende arbeid kan nemnast teorien om den firedelte periodiske funksjonen, undersøkingane hans om krinsdeling og bruken deira på talteorien som utgjorde grunnlaget for ein vidareutvikling av dette fagområdet.

Med arbeida om differentialgeometri, partielle differentiallikningar og variasjonsrekning gjeld Jacobi som ein pionér innan matematisk fysikk.

Òg som lærer var Jacobi ein fremragande personlegdom, av elevane sine vart han rekna som «1800-talet sitt svar på Euler».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carl Gustav Jacob Jacobi» frå Wikipedia på bokmål, den 11. september 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**FA-cupturneringa i fotball 1972** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 6. mai 1972. 100 000 tilskodarar såg Leeds United sine 11 utvalde spelarar vinne klubbens aller fyrste FA-pokal etter siger 1-0 mot tittelforsvarar Arsenal FC frå London.

### Kampen

Leeds-angriparen Allan Clarke avgjorde kampen då han skalla ballen i mål frå 13-14 meters hald i det 53. minutt.

**Leeds United** sitt historiske mannskap bestod av: David Harvey, Paul Reaney, Paul Madeley, Billy Bremner (kaptein), Jack Charlton, Norman Hunter, Peter Lorimer, Allan Clarke, Mick Jones, Johnny Giles og Eddie Gray.

**Arsenal** mønstra: Geoff Barnett, Pat Rice, Bob McNab, Peter Storey, Frank McLintock (kaptein), Peter Simpson, George Armstrong, Alan Ball, Charlie George, John Radford og George Graham. Ray Kennedy kom inn i staden for John Radford i det 75. minutt

Dommaren heitte David Smith.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1972 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 9. september 2020.*
*Sjå Baltzar von Platen for andre med same namnet*

Grev **Baltzar Bogislaus von Platen** (29. mai 1766–6. desember 1829) var ein svensk marineoffiser, kanalbyggjar og politikar. Han var son av feltmarskalk Philip Julius Bernhard von Platen og far til politikaren Baltzar von Platen (1804-1875).

Fram til statskuppet i Sverige i 1809 gjorde von Platen ei karriere i marinen, og vart kaptein. I 1809 vart han medlem av den svenske regjeringa, og fekk ein admiralstittel. Han vart sjef for arbeidet med å byggja ein kanal tvers gjennom Sverige. Bygginga av Göta kanal vart fullført i 1832, etter at han døydde. 

Han vart utnemnd til riksstatthaldar av Noreg den 26. november 1827, eit embete han hadde til han døydde i Christiania (Oslo) den 6. desember 1829. 

Von Platen vart gravlagd ved sida av Göta Kanal i Motala i Sverige. Mange som vitjar kanalen vitjar òg grava.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Ein moderne hangglider i lufta
Ein **hangglider** er eit umotorisert luftfartøy nytta i hanggliding. Fartøyet er ein mellomting mellom eit seglfly og ein fallskjerm og består av ein duk spent over ei ramme, vanlegvis av aluminium. Ein startar og landar ein hangglider ved hjelp av føraren si eiga muskelkraft og under flyginga heng piloten liggjande i ein soveposeliknande sele under vengen og kan styre hangglideren ved hjelp av vektforskyving. Piloten flyttar kroppsvekta i den retninga han ønskjer å svinge. Han kan òg regulere snøggleiken ved å lene seg framover, slik at farten aukar, eller bakover, slik at farten minkar. Ved landing skyv piloten seg kraftig bakover like før landing og landar så ståande. Ein startar som regel ved at piloten spring nedover ein bratt bakke til ein har fått tilstrekkeleg stor fart i forhold til lufta rundt slik at hangglidaren tar av. Ein kan òg starte ved eit vinsjopptrekk eller på slep etter mikrofly. 

Ein typisk hangglider har eit vengespenn på 10–12 meter, eit vengeareal på 14–18 m² og glidetal mellom 1:10 og 1:16. Steilesnøggleiken er kring 30 km/h. Nokre hanggliderar har hjelpemotorar. Om det er montert hjul på ein slik motorisert hangglider i tillegg, vert han klassifisert som eit mikrofly. 

Den moderne hangglideren vart oppfunnen av Francis M. Rogallo, men mange av dei tidlegaste luftfartøya har ein konstruksjon og manøvreringsmetode som har klåre likskapar med hangglideren.

Sjå òg
------

* Hanggliding

Kjelder
-------

* «Hangglider» av Svein Askheim i *Store norske leksikon*, snl.no.
**FA-cupturneringa i fotball 1965** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 1. mai 1965. Framfor 100 000 tilskodarar vann Liverpool FC FA-pokalen ved å vinne med 2 mot 1 over Leeds United i ein kamp som gjekk til ekstraomgangar.

### Kampen

Etter 90 mållause minutt måtte ekstraomgangar til for å kåre ein vinnar. Før tre minutt då var gått, skalla Liverpool-angriparen Roger Hunt i eit innlegg i mål. Billy Bremner utlikna for Leeds sju minutt seinare. Sigersmålet kom færre enn fire minutt før full tid, Liverpool sin senterløpar Ian St John skåra med ei heading.

**Liverpool** sitt vinnarlag: Tommy Lawrence, Chris Lawler, Ron Yeats (kaptein), Gerry Byrne, Willie Stevenson, Geoff Strong, Peter Thompson, Roger Hunt, Ian St John, Tommy Smith og Ian Callaghan.

**Leeds** stilte med: Gary Sprake, Paul Reaney, Jackie Charlton, Norman Hunter, Willie Bell, Billy Bremner, Johnny Giles, Jim Storrie, Alan Peacock, Bobby Collins (kaptein) og Albert Johanneson.

William Clements var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1965 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 4. november 2021.*
**Carl Hjalmar Borgstrøm** (fødd 12. oktober 1909 i Kristiania, daud 14. september 1986) var ein norsk språkforskar og professor i samanliknande språkforsking ved Universitetet i Oslo 1947–1986.

Carl Borgstrøm var son av komponisten Hjalmar Borgstrøm og Harriet Amalie Müller. Han vart student i 1928, studerte samanliknande indoeuropeisk språkvitskap, indisk og keltisk ved Universitetet i Oslo, og vart *mag.* art. i 1936. Frå 1932 til 1935 var han forelesar i samanliknande filologi ved Trinity College i Dublin. Frå 1936 til 1937 var han vikarierande professor i indisk ved Universitetet i Ankara. Han var lektor i språkvitskap ved Universitetet i Lund frå 1945, og professor i samanliknande språkforsking ved Universitetet i Oslo frå 1947.

Borgstraum utgav mellom anna boka *Innføring i sprogvidenskap* (1958).

Kjelder
-------

* *Norges filologer og realister*. Stavanger, 1950.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Carl H. Borgstrøm i BIBSYS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* ISNI
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**FA-cupturneringa i fotball 1977** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 21. mai 1977. Framfor 99 252 tilskodarar vart Manchester United FA-cupmeister for fjerde gong, etter å ha vunne med 2-1 mot Liverpool FC, den ferske ligameisteren. Det var 14 år sidan den førre Manchester United-triumfen i FA-cupen.

### Kampen

Alle tre måla kom i løpet av ein femminuttars-periode, tidleg i den andre omgangen. Senterløparen til Manchester United, Stuart Pearson, sende laget sitt i føringa med eit hardt skot i det 51. minutt. To minuttar seinare syrgde Liverpool-spelaren Jimmy Case for at laga stod likt att. Men allereie etter nye to minuttar var Manchester United på ny i føringa. Eit skot frå Lou Macari gjekk i mål via brystkassa til lagkameraten Jimmy Greenhoff.

**Manchester United** sitt vinnarlag bestod av: Alex Stepney, Jimmy Nicholl, Brian Greenhoff, Martin Buchan (kaptein), Arthur Albiston, Sammy McIlroy, Steve Coppell, Jimmy Greenhoff, Stuart Pearson, Lou Macari, Gordon Hill. 10 minuttar før slutt gjekk Hill ut, inn kom David McCreery.

**Liverpool** stilte med Ray Clemence, Phil Neal, Tommy Smith, Emlyn Hughes (kaptein), Joey Jones, Jimmy Case, Terry McDermott, Ray Kennedy, Kevin Keegan, David Johnson og Steve Heighway. Ian Callaghan kom inn i staden for Johnson i det 64. minutt.

Dommaren heitte Bob Matthewson.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1977 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 4. februar 2019.*
**Baltarar** er ei folkegruppe som snakkar baltiske språk og hovudsakleg held til i Baltikum. Dei nedstammar frå ei gruppe indoeuropeiske stammar som busette seg i området mellom elvane Vistula og Dvina og Dnepr rundt 2 500 f.Kr. 

Litauarar og latviarar er dei viktigaste baltiske folkegruppene i dag. Andre grupper er forsvunne, det vil seia at språka deira er utdøydde. Dei fleste blei tekne opp i austbaltiske folk, hovudsakleg litauarane.

Dei baltiske folka har historisk livnært seg som bønder i skogane og på landsbygda, levd relativt isolert og blitt lite påverka av nabofolkeslag. Derfor har mange opphavlege indoeuropeiske tradisjonar og språktrekk overlevd i stor grad. Baltisk mytologi har til dømes mange fellestrekk med vedisk, gammalhinduisk, religion.

Baltiske folkegrupper
---------------------

* **Vestbaltiske folk**
	+ Gammalprøyssar, snakka gammelprøyssisk (utdøydd)
	+ Jotvingarar, snakka jotvingisk (utdøydd)
	+ Skalvarar, snakka skalvisk (utdøydd)
	+ Kurlendarar, snakka kurlandsk (utdøydd)
	+ Galindarar, snakka galindisk (utdøydd)
* **Austbaltiske folk**
	+ Litauarar, snakkar litauisk
	+ Samogitiarar, snakkar samogitisk
	+ Latgallarar (utdøydd)
	+ Semgallarar (utdøydd)
	+ Latviarar, snakkar latvisk
	+ Selarar, snakka selisk (utdøydd)
**Anna Viktorivna Knjazjeva** (fødd 25. september 1989) er ein ukrainsk friidrettsutøvar frå Perejaslav-Khmelnytskyj som sidan 2013 representerer Israel under konenamnet **Hanna Knjazjeva-Minenko**. Ho vann sølvmedaljen i tresteghopp under verdsmeisterskapen 2015 og i europameisterskapen 2016.

### Aktiv

Knjazjeva tevla for fødelandet Ukraina då ho under Sommar-OL 2012 enda på fjerdeplassen i tresteghopp med 14,56 meter.

I 2013 gifte og busette ho seg i Israel. Same året vart ho nummer seks i tresteg-tevlinga då VM fann stad i Moskva. Ved den israelske friidrettsmeisterskapen 2014 vann Knjazjeva-Minenko gullmedaljen i lengdehopp på ny israelsk og personleg rekord med 6,52 meter.

Under verdsmeisterskapen 2015 i Beijing i august gjorde ho sitt livs lengste tresteghopp, hoppet målte 14,78 meter og var akkurat nok til å vise Olga Rypakova til bronseplass. OL-sesongen 2016 sikra Knjazjeva-Minenko seg sølvmedaljen også i europameisterskapen, sju cm bakom gullvinnaren. I dei neste store meisterskapane lukkast ikkje ho kome på sigerspallen, etter som ho vart nummer fem i OL 2016, fire i VM 2017 og fem i EM 2018.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2012 i London: Nr 4 – 14,56 m
* VM 2013 i Moskva: Nr 6 – 14,33 m
* VM 2015 i Beijing: Sølvmedalje – 14,78 m, bakom Caterine Ibargüen (14,98 m)
* EM 2016 i Amsterdam: Sølvmedalje – 14,51 m, bakom Patrícia Mamona (14,58 m)
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 5 – 14,68 m
* VM 2017 i London: Nr 4 – 14,42 m
* EM 2018 i Berlin: Nr 5 – 14,37 m

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Hanna Knyazyeva-Minenko» (på engelsk). Olympedia. Henta 13. mars 2023.
**FA-cupturneringa i fotball 1968** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 18. mai 1968. 100 000 tilskodarar såg West Bromwich Albion sine 12 utvalde spelarar vinne klubbens femte FA-pokal etter siger 1-0 mot Everton FC frå Liverpool. West Bromwichs forrige triumf i FA-cupen kom i 1954.

### Kampen

Etter 90 mållause minuttar avgjorde senterløparen Jeff Astle finalen til West Bromwich sin fordel då han i det 93. minutt, etter ein retur frå ein Everton-forsvarar, frå 15-16 meter lyfta ballen i høgt i målburet.

**West Bromwich** stilte med: John Osborne, Doug Fraser, John Talbut, John Kaye, Graham Williams (kaptein), Graham Lovett, Ian Collard, Clive Clark, Tony Brown, Jeff Astle, Bobby Hope. Innbytaren Dennis Clarke erstatta John Kaye.

**Everton** mønstra: Gordon West, Tommy Wright, Ramon Wilson, Howard Kendall, Brian Labone (kaptein), Colin Harvey, Jimmy Husband, Alan Ball, Joe Royle, John Hurst, Johnny Morrissey.

Dommaren heitte Leo Callaghan.
[[

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1968 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 11. september 2020.*
**FA-cupturneringa i fotball 1959** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 2. mai 1959. Framfor 100 000 tilskodarar vann Nottingham Forest sin andre og siste FA-pokal gjennom siger 2–1 over Luton Town. Det var 61 år sidan den førre Forest-triumfen i FA-cupen.

Kampen
------

Med to kjappe mål i 10. og 14. minutt leia Nottingham Forest med 2-0 til Luton reduserte til 2-1 midtvegs i andre omgang. Fleire mål kom ikkje. Roy Dwight og Tommy Wilson skåra for Nottingham Forest, Dave Pacey for Luton.

**Nottingham Forest** sitt vinnarlag: Chic Thomson, Bill Whare, Bobby McKinlay, Jack Burkitt (kaptein), Joe McDonald, Jeff Whitefoot, Roy Dwight, Johnny Quigley, Tommy Wilson, Billy Gray, Stewart Imlach.

**Luton Town** mønstra: Ron Baynham, Brendan McNally, Ken Hawkes, John Groves, Syd Owen (kaptein), Dave Pacey, Billy Bingham, Allan Brown, Bob Morton, George Cummins og Tony Gregory.

Jack Clough var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1959 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 27. oktober 2021.*
**FA-cupturneringa i fotball 1969** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 26. april 1969. 100 000 tilskodarar såg Manchester City sine 11 utvalde spelarar vinne klubbens sjuande FA-pokal etter siger 1-0 mot Leicester City. Klubbens forrige triumf i FA-cupen kom i 1956.

### Kampen

Finalen vart avgjort då Mike Summerbee i det 24. minutt spelte seg fri ved dødlinja og sentra tilbaje til midtspissen Neil Young som frå 13 meters hald lyfta ballen i nettaket.

**Manchester City**-laget bestod av Harry Dowd, Tony Book (kaptein), Mike Doyle, Tommy Booth, Glyn Pardoe, Alan Oakes, Colin Bell, Mike Summerbee, Francis Lee, Neil Young, Tony Coleman.

**Leicester** mønstra: Peter Shilton, Peter Rodrigues, David Nish (kaptein), Bobby Roberts, Alan Woollett, Graham Cross, Rodney Fern, Dave Gibson, Andy Lochhead, Allan Clarke og Lenny Glover. Malcolm Manley kom inn i det 70. minutt for Lenny Glover.

George McCabe var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1969 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 11. september 2020.*
Ei alakaluf-kvinne sel suvenirar i Chile.
**Alakaluf-folket** (også kjend som **kawésqar** eller **halakwulup**) var ei innfødd folkegruppe som levde på Eldlandet heilt sør i Sør-Amerika. Ein rest av folkegruppa har overlevd fram til i dag. Den einaste busetnaden på Wellington-øya i Chile, landsbyen Puerto Edén, reknar seg for å heimen til dei siste av alakaluf-folket.

Levevis
-------

Tradisjonelt livnærte folket seg som nomadiske sjøfararar. Dei tok aldri til med jordbruk, men sanka sjømat, jakta sel og andre sjødyr og levde på eit svært enkelt nivå. Folket vart aldri særleg talrikt; folketalet kom aldri så høgt som 5000 menneske. Alakaluf-folket snakka sitt eige språk, kjend som kawésqar. Rundt år 1930 gjekk ei gruppe alakaluf bort frå nomadelivet og slo seg ned i Puerto Edén på Wellington-øya.

Historie
--------

Lik dei andre eldlendarane fekk alakaluf-folket eit brutalt møte med dei kvite etter at europearane oppdaga Eldlandet på 1500-talet. Mange døydde av sjukdommar som dei kvite innførte, eller dei møtte aktiv fiendskap frå dei kvite. I 1881 vart elleve personar frå alakaluf-folket tekne med til Europa for å setjast på utstilling i Bois de Boulogne i Paris og i Zoologischer Garten Berlin. Etterpå vart dei førte tilbake til heimlandet, men det var berre fire som hadde overlevd turen. 

Universitetet i Zürich overtok seinare leivningane av fem andre frå ekspedisjonen, men av etiske årsaker sende universitetet leivningane tilbake til Chile i 2010. Då staten Chile hadde motteke leivningane, bad den chilenske presidenten om unnskulding for at staten hadde tillate å senda desse urfolkmenneska ut av landet for at dei der skulle handsamast som dyr. 

I dag er det berre svært få som reknar seg som fullblods alakaluf, og sjølv om det blir gjeve språkopplæring i kawésqar, er det svært få aktive språkbrukarar att.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alacaluf people» frå Wikipedia på engelsk, den 2. juli 2012.*
* *Store Norske Leksikon om Ildlendere, skrive av Henning Siverts, henta inn 2. juli 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
Lagoppstillingane; Manchester United i raudt og Arsenal i gult
**FA-cupturneringa i fotball 1979** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 12. mai 1979. 99 219 tilskodarar såg London-laget Arsenal FC sikre seg pokalen etter å ha vunne med 3-2 mot Manchester United. Det var femte gongen Arsenal triumferte i FA-cupen, den førre pokalsigeren fann stad i 1971.

Kampen
------

Brian Talbot sende Arsenal i føringa i det 12. minutt. Eit par minutt før pausen nikka Frank Stapleton inn eit overlegg og det stod 2-0 på måltavla. Fem minuttar før ordinær tid var ute, reduserte Gordon McQueen til 1-2 og kampen tok fyr. To minuttar seinare dribla Sammy McIlroy vekk to forsvarsspelarar og frå 10 meters hald fekk pirka ballen forbi Arsenal-målvakta og i det bortre hjørnet. Omgåande slo Arsenal tilbake og Alan Sunderland skåra sigersmålet frå kort hald, på eit innlegg som gjekk over United-målvakta. Då var det mindre enn to minutt att til dommaren bles av oppgjeret.

På **Arsenal** sitt vinnarlag spelte: Pat Jennings, Pat Rice (kaptein), David O'Leary, Willie Young, Sammy Nelson, Liam Brady, Brian Talbot, David Price, Graham Rix, Alan Sunderland og Frank Stapleton. I 83. minutt gjekk Price ut og Steve Walford kom innpå.

**Manchester United** mønstra: Gary Bailey, Jimmy Nicholl, Gordon McQueen, Martin Buchan (kaptein), Arthur Albiston, Sammy McIlroy, Steve Coppell, Lou Macari, Mickey Thomas, Jimmy Greenhoff og Joe Jordan.

Dommaren heitte Ron Challis.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «1979 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 6. mars 2019.*
**Michael Neumayer** (fødd 15. januar 1979) er ein tysk skihoppar frå Bad Reichenhall i Bayern. Mellom 2005 og 2011 vann han to sølvmedaljar og to bronsemedaljar i laghopping for Tyskland i fire ulike internasjonale meisterskap.

Aktiv
-----

Neumayer deltok på det tyske laget som tok sølv i laghopping i normalbakken under VM 2005 i Oberstdorf. Han var også med på laget som året etter tok bronse i VM i skiflyging i Kulm. Også Georg Späth og Michael Uhrmann var med på begge dei tyske laga, medan Martin Schmitt fekk sølv i 2005 og Alexander Herr bronse i 2006.

I nyttårsrennet 2008 i den tysk-austerrikske hoppveka i Garmisch-Partenkirchen oppnådde Neumayer med ein tredjeplass si fyrste pallplassering i eit verdscuprenn. Samanlagt i hoppveka vart han også nummer tre, bakom vinnaren Janne Ahonen frå Finland og Thomas Morgenstern frå Austerrike. Neumayer vart også nummer tre i eit verdscuprenn i Willingen i byrjinga av februar 2010. To veker seinare var han på Tysklands lag som i Vancouver fekk OL-sølv i laghopping, få poeng føre Noreg på bronseplass. For Tyskland stilte Neumayer, Andreas Wank, Martin Schmitt og Michael Uhrmann.

Neumayer og Tyskland vart så nummer tre og bronsevinnarar i laghopping i normalbakken under ski-VM 2011 i Oslo. Som i olympiaden året i førevegen var Schmitt og Uhrmann med på medaljelaget, medan Severin Freund var ny. Neumayer fekk si aller beste plassering i eit verdscuprenn då han i januar 2013 i Vikersundbakken sette tysk rekord med 231 meter og vart nummer to. Verdsmeisteren i skiflyging, Robert Kranjec frå Slovenia, vann rennet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Michael Neumayer» frå Wikipedia på tysk, den 19. februar 2013.*
* (en) Michael Neumayer – Profil og resultatoversikt i olympiske konkurransar på *sports-reference.com*.
* (en) Michael Neumayer – Profil og resultatoversikt hos FIS


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |