recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Yellowstone-elva** (engelsk **Yellowstone River**) er ei sideelv til Missouri. Ho er ca. 1 080 km lang og ligg nordvest i USA. 

Elva blir rekna som hovudsideelva til den øvre delen av Missouri, og elva med sideelver har eit nedbørsfelt som strekkjer seg frå Rocky Mountains i nærleiken av Yellowstone nasjonalpark og tvers over fjella og høgslettene i Sør-Montana og Nord-Wyoming. Nedbørsfeltet til elva er på 181 300 km². Den største bielva er den austlege Powder.

Lower Yellowstone Falls er 94 m høg
Dei største sideelvene til Yellowstone er Gardner River, Shields River, Lamar River, Boulder River, Stillwater River, Bighorn River, Tongue River og Powder River.

Nokre av dei større byane ved elva er Billings, Forsyth, Miles City, Glendive og Sidney, alle i Montana.

Yellowstonefalla består av to større fossefall i Yellowstoneelven. Fossane ligg i Yellowstone nasjonalpark.

Yellowstone er den lengste uregulerte elva i dei nedre 48 statane. Det er ingen demningar som dannar reguleringsmagasin eller anna langs elva. Det same kan ikkje seiast om sideelvane: Der er det fem større vassmagasin: Bull Lake, Boyson, Buffalo, Bighorn, Tongue Riv, og Lake De Smet-reservoara.

Nesten alle samanstøyta under Black Hills-krigen mellom amerikanske styrkar og framfor alt lakotafolk fann stad nær Yellowstone-elva. 

Det er strekt oljeleidningar gjennom området. I 2011 og i 2015 var det ulukkestilfelle av lekkasjar, og dette førte til oljeforureining av og ved Yellowstone River.

Kjelder
-------

1. ↑   Zelt, Ronald B. Greg Boughton, Kirk A. Miller, Jon P. Mason, and Laura M. Gianakos, *Environmental Setting of the Yellowstone River Basin, Montana, North Dakota, and Wyoming* (Water-Resources Investigations Report 98.4269, 1999).
2. ↑  «Arkivert kopi» (PDF). Arkivert frå originalen (PDF) 17. juni 2013. Henta 25. februar 2013.  Rapport av 30. oktober 2012
3. ↑  "Cleanup after 'unfortunate incident' in Yellowstone." *CBS News* (*Associated Press*). January 19, 2015. Retrieved January 20, 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Yellowstone River» frå Wikipedia på bokmål, den 8. juni 2021.*
Koordinatar: 59°55′10.182″N 10°46′44.339″E﻿

Tøyenbadet Foto: C. Hill, 2013

**Tøyenbadet** er er ein kommunal symjehall som ligg fritt til på eit platå i Tøyenparken på Tøyen i Oslo. Gateadressa er Helgesens gate 90, det vil seie at Tøyenbadet ligg heilt i austre enden av denne lange gata, som byrjar vest på Grünerløkka.

Tøyenbadet er den største symjehallen i byen, bygd i 1976 med Byggedirektøren i Oslo kommune v/G. W. Thuesen som arkitekt. Det er to basseng innandørs, det minste på 12,5 meter, det største på 50 meter, og to friluftsbasseng på 22 og 11 meter som er opne i sommarsesongen. Både inne og ute er det stupetårn med høgder på ein, tre og fem meter i samband med det store bassenget. Dessutan er det ei vass-sklie, som det kostar ekstra å nytte.

Symjehallen vart gjennomgripande utbetra i 2007-2008 på grunn av lekkasjar. Då hadde utebassenget vore ute av drift fleire somrar på rad. Nye lekkasjar gjorde at badet var stengt i fleire periodar frå 2009 til 2012.

Tøyenbadet med utandørsområdet skal no utbyggjast til ein meir moderne og allsidig symje- og vassleikehall. Byrådet har lagt opp til planlegging av eit 50x25 meter hovudbasseng, stupebasseng, varmtvassbasseng og to barnebasseng med badeland-element inne i hallen, og med symjebasseng og plaskebasseng utandørs som i dag, eventuelt meire.

Kjelder
-------

* Oslo byleksikon, femte utgåva, side 588
* NRK, Østlandssendingen 09.02.2017

Bakgrunnsstoff
--------------

* Oslo kommune: Tøyenbadet
*Sjå også «kafir».*
**Kaffarar** (av arabisk *kafir*, «vantru») var nemninga som vart brukt om dei svarte innfødde av europeiske kolonistar i det sørlege Afrika. Der var det opphavleg eit nøytralt uttrykk blant dei kvite, som også vart brukt av antropologar og misjonærar i snever forstand om søraustbantuane, det vil seie mellom andre zuluane, xhosaene, swaziane, sothoane og matabelene, og i utvida forstand om andre afrikanske folkegrupper i heile regionen. Det er mogleg at det var portugisarane som hadde snappa opp ordet frå arabarane, som brukte det om ikkje-muslimane i området, men portugisarane oppfatta det som eit ord for den farga folkesetnaden generelt.

Men på 1900-talet byrja den nøytrale bruken å utvikle seg til noko nedsetjande. Særleg i apartheidtida i Sør-Afrika vart ordet eit nedsetjande uttrykk for «neger». I dag er bruken av ordet forboden i Sør-Afrika og Namibia.

Ordet går igjen som eit historisk områdenamn (Kafiristan) for ein del av dei nordlege grensetraktene mellom Pakistan og Afghanistan. Fram til 1890-åra var regionen kjend som *Kafiristan* («heidninglandet»), fordi folkesetnaden der praktiserte animisme. Regionen vart erobra av emir Abdur Rahman Khan i 1895–1896, og folket vart konvertert med makt til islam. Regionen fekk så namnet *Nurestan*, som tyder *landet til dei opplyste*.

På tysk er *kaffar* også eit nedsetjande uttrykk, men det er då ofte avleidd frå jiddisch, der det tyder *bondsk*, i nedsetjande meining. Rota til dette ordet er *kafr*, som tyder småby eller landsby, og som går att til dømes i stadnamnet Kapernaum.

Kjelder
-------

* «Kaffer» på SNL.no, innhenta 25. november 2009.
* «Kaffere» på Caplex.no, innhenta 25. november 2009.
* «Kaffer» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 25. november 2009.
| **Tübingen** |
| --- |
| Gamlebyen i TübingenGamlebyen i Tübingen Gamlebyen i Tübingen |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Tübingen | 

Tübingen is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Baden-Württemberg  Tübingen  Tübingen |
| Først nemnd i | 1191 |
| Ordførar | Boris Palmer (Bündnis 90/Die Grünen) |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  108,12 km² |
| Innbyggjarar  - By (2012)   - folketettleik | 84 496   782/km² |
| Koordinatar | 48°31′0″N 09°03′0″E﻿Koordinatar: 48°31′0″N 09°03′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 341 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 72070–72076 |
| Telefon-retningsnummer | 07071, 07073, 07472 |
| Bilnummer | TÜ |
| **Heimeside:** www.tuebingen.de |

**Tübingen** er ein tradisjonell universitetsby i Tyskland i delstaten Baden-Württemberg med om lag 84 000 innbyggjarar. Byen ligg 30 km sørvest for Stuttgart mellom elvane Neckar og Ammer. Universitetet i Tübingen er i dag ein av dei leiande universiteta i Tyskland, derav å vera ein av seks tyske eliteuniversitet.

Historie
--------

Tübingen har sitt opphav ein gong på500- eller 600-talet, og dukka for første gong opp i skriftlege kjelder i 1191. Endinga *ingen* i namnet tyder på at han ein gong var busett av alemannarar. I 1231 fekk byen byrettar og eit rettssystem. I 1342 vart Tübingen kjøpt opp av grev Ulrich III og innlemma i grevskapet Württemberg.

Sjølv om ein stort sett ikkje kan merke noko til det i dag, var Tübingen fram til 1950-åra ein svært sosioøkonomisk delt by med fattige lokale bønder og kjøpsmenn langs Stadtgraben (bykanalen) og studentar og akademikarar rundt Alte Aula og Burse, dei gamle universitetsbygningane. 

På den andre halvdelen av 1900-talet vart det administrative området til Tübingen utvida med fleire landsbyar og småbyar. Mest kjend av desse er Bebenhausen, som er ein landsby bygd opp rundt eit slott og eit cistercianarkloster om lag 3 km nord for Tübingen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tübingen» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tübingen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC
* GeoNames

 |
**Svetlana Jurjevna Sleptsova** (fødd 31. juli 1986) er ein russisk tidlegare skiskyttar frå Khanty-Mansijsk. Ho vann gull med Russland i 4 x 6 km stafett både under VM i skiskyting 2009 og Vinter-OL 2010. Sleptsova sigra i fem individuelle tevlingar i verdscupen i skiskyting.

### Aktiv

Sleptsova høyrde til verdseliten i skiskyting i tida 2008-12. Under VM i skiskyting 2008 i Östersund fekk ho bronse på mixstafetten saman med Oksana Neupokojeva, Dmitrij Jarosjenko og Nikolaj N. Kruglov. Sleptsova vann både sprinten og jaktstarten ved verdscuprenna i Holmenkollen i mars 2008. Den 29. desember 2008 sigra ho i ei verdscuptevling for tredje gong, i austerrikske Hochfilzen triumferte ho i 7,5 km sprint. I verdsmeisterskapen 2009 i Pyeongchang gjekk ho den fyrste etappen då Russlands kvinnelag vann suverent i 4 x 6 km stafett, dei andre på laget var Anna Bulygina, Olga Medvedtseva og Olga A. Zajtseva. Siste helga før jula 2009 kopierte Slepstova i Pokljuka dobbeltriumfen frå Oslo, med di ho vann både sprinten og den etterfylgjande jaktstarten. Dermed var ho oppe i 5 enkeltsigrar i verdscuprenn og fleire kom ikkje, i alt oppnådde ho 16 (5-8-3) individuelle pallplasseringar, like mange som ho fekk i stafettevlingar. Under Vinter-OL 2010 i Vancouver gjekk Sleptsova og to av dei andre russiske utøvarane inn til eit nytt stafett-gull, einast Bulygina på andreetappe måtte vike plass, inn kom Anna Bogalij-Titovets. Sleptsova lukkast ikkje å prikke inn topprestajonane i dei individuelle øvingane i VM og OL, sjetteplassen på 7,5 km i Östersund-VM 2008 vart det høgste ho kom. Ho la opp etter 2017-sesongen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Svetlana Sleptsova» frå Wikipedia på engelsk, den 24. mars 2019.*
Ei side frå Codex Runicus.
Prøvesiden skrive med latinske bokstavar for samanlikning med runeteksten.
**Codex Runicus** er ein versjon av Skåneloven skriven med runer omkring år 1300. Handskriftet er på i alt 101 sider. Det er i dag i København.

Skåneloven galdt i Skåne, Halland, Blekinge og på Bornholm. Det er snakk om ei såkalla rettsbok, altså ei privat samling av den gjeldande sedvanerett innanfor område som til dømes arv, ekteskap, oppmåling av jordområde, hærverk, drap og sedelegheitsbrotsverk.

På siste sida av verket står teksten og koralnotene til songen «Drømde mik en drøm i nat», den eldste nedskrivne folkevisa i Norden.

Codex Runicus er eit sjeldant handskrift. Ein kjenner berre til eitt anna nordisk runehandskrift frå mellomalderen, og det er eit lite fragment på seks blad som er datert til rundt år 1325. Dei to handskrifta er så like på kvarandre at dei godt kan vera framstilte same stad, nemleg i Herrisvad Kloster i Skåne.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Moesgård Museums side om *Codex Runicus*. Arkivert 2013-10-29 ved Wayback Machine.
**Hans Hanssen Grimelund** (14. mai 1758–11. juni 1844) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå Kråkstad i Akershus. Han var far til Hans Grimelund og Andreas Grimelund.

Grimelund var son av ein gardbrukar i Kråkstad. Frå 1779 var han gardbrukar i Kråkstad, men kjøpte i 1781 garden Grimelund i Vestre Aker og busette seg der. Seinare kjøpte han garden Nordberg i same soknet og budde der.

Grimelund var valmann ved fleire valting, mellom anna i 1814 då det vart vald utsendingar til riksforsamlinga på Eidsvoll. Han var 2. representant frå Akershus amt på Stortinget 1815-16. Der var han medlem av tre komitear, mellom dei komiteen for land-, skog og bergvesen. Frå 1824 var han forlikskommissær, og frå 1837 medlem av heradsstyret.

Han døydde på Nordberg i Vestre Aker i 1844.

Kjelder
-------

* Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet*, 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K digital utgåve side 300
* Biografisk informasjon om Hans Hanssen Grimelund NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Svigermor** eller **vermor** er mor til den ein er gift med. Tilhøvet til ei svigermor har vore tema for mange historier og songar, og blir då sjeldan skildra som godt.

Svigermor i kulturen
--------------------

Det vanskelege tilhøvet til svigermor er ein klisjé som ein finn i vitsar, komediar og eventyr. Dette kjem truleg av at tilhøvet av og til er farga av generasjons- og interessemotsetningar. 

I den vestlege verda er det gjerne tilhøvet medan ein svigerson og mora til kona hans som blir skildra — gjerne i samband med vitjingar av eller til svigermora — medan tilhøvet mellom ei kvinne og mor til mannen hennar er viktigast i India, der nygifte par ofte bur saman med foreldra til mannen. I indiske eventyr har ofte svigermor same rolla som den vonde stemora har i europeiske eventyr.

Språk
-----

Det ublide synet på svigermor er spegla i omgrep som «svigermorsete», eit sete i bagasjerommet bak kupeen på eldre bilar, eller «mother-in-law» ('svigermor') om ein hybel eller eit anneks tilknytt, men skild frå hovudbustaden.

Den franske nemninga for svigermor er *belle-mère* (fin mor), men truleg tyder dette «mor til *venleiken* ein er gift med». 

Nokre australske urfolkspråk har eit særleg ordtilfang som ein bruker dersom visse slektningar det er festa tabu ved — svært ofte svigermor — kan høyra ein. Desse språka blir kalla «svigermorspråk».
**Hans Henrich Maschmann** (6. mai 1775–19. november 1860) var ein norsk apotekar frå Christiania, kjend for å forsyne landet med medisinar under napoleonskrigane. Han var far til Bernt Maschmann.

Far hans var ein tysk innvandrar som frå 1773 dreiv Elefantapoteket i Christiania. Sjølv reiste han i 1787 til Hamburg og gjekk tre år på skule i den nordtyske byen. Sidan arbeidde han på apotek i Fredrikhald frå 1790. Han las deretter kjemi før han i 1796 avla apotekareksamen. Året etter tok han over familieapoteket i Christiania.

Maschmann vart utnemnd til professor i 1808, tre år før Noreg fekk universitet. Grunna napoleonskrigane var det desse åra mangel på medisinar i landet. Maschmann, som også var medlem i sunnhetskollegiet i Christiania, organiserte då eit medisinlager. Han fekk også løyve til å lage brennevin av poteter. 

Frå 1818 underviste Maschmann i kjemi ved Det Kongelige Frederiks Universitet i den norske hovudstaden, såvel som ved Den Militære Høiskole. Saman med økonomen Gregers Fougner Lundh og astronomen Christopher Hansteen fekk han i 1823 etablert tidsskriftet 'Nytt magasin for naturvidenskapene'.

Etter han fekk i stand dampskipsrute mellom Christiania og Trondheim, vart Maschmann i 1825 vald til medlem i Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab. I tida 1829 til 1850 var han også med i styringa for Norges Vel. 

Maschmann vart tildelt St. Olavs Orden i 1853. Maschmanns gate i Oslo er kalla opp etter han.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hans Henrich Maschmann» frå Wikipedia på bokmål, den 23. april 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF

 |
Distriktet Sankt Johann im Pongau markert med blodraud farge
Utsikt mot distriktshovudstaden Sankt Johann im Pongau
Flachau med fjellrekka Dachsteinmassiv i bakgrunnen
Utsikt over Großarl
Grand Hotel de l’Europe i Bad Gastein
**Distriktet Sankt Johann im Pongau** er eit administrativt distrikt (Bezirk) i forbundslandet Salzburg som samsvarar med landskapet **Pongau**. Distriktet dekker ei flatevidd på 1 755 km² og har om lag 78 400 ibuarar (2013). St. Johann im Pongau er administrasjonssenter for distriktet.

Kommuneskipnaden
----------------

Distriktet består av 25 kommunar, av desse er tre klassifisert som byar og sju som landsbyar. Den mest folkerike landsbykommunen er større enn den minst folkerike bykommunen. Folketalet varierer frå knappe 11 000 i St. Johann i Pongau til om lag 450 i Untertauern.

### Byar

1. Bischofshofen
2. Radstadt
3. St. Johann im Pongau

### Landsbyar

1. Altenmarkt im Pongau
2. Bad Hofgastein
3. Großarl
4. Sankt Veit im Pongau
5. Schwarzach im Pongau
6. Wagrain
7. Werfen

### Kommunar

1. Bad Gastein
2. Dorfgastein
3. Eben im Pongau
4. Filzmoos
5. Flachau
6. Forstau
7. Goldegg
8. Hüttau
9. Hüttschlag
10. Kleinarl
11. Mühlbach am Hochkönig
12. Pfarrwerfen
13. Sankt Martin am Tennengebirge
14. Untertauern
15. Werfenweng

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bezirk St. Johann im Pongau» frå Wikipedia på tysk, den 15. april 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Svetlana Vladimirovna Kriveljova** (fødd 13. juni 1969) er ein russisk tidlegare friidrettsutøvar frå Brjansk som tevla i kulestøyt. Ho vart olympisk meister i øvinga i 1992 og verdsmeister i 2003. Kriveljova er 182 cm høg og hadde ei tevlingsvekt på 100 kg.

Aktiv
-----

Kriveljova tok bronsemedaljen i kulestøyt ved friidretts-VM 1991, bakom vedsmeister Huang Zhihong og Natalja Lisovskaja. Under dei olympiske leikane 1992 i Barcelona vann ho gullmedaljen framom verdsmeister Huang og Kathrin Neimke. I 1993 fekk Kriveljova VM-sølv i Stuttgart, med Huang framom og Neimke bakom seg på resultatlista.

Etter ei pause på to år deltok Kriveljova i Sommar-OL 1996 i Atlanta, der ho rauk ut i kvalifiseringa. Våren 1999 vann ho kulestøyt ved innandørs-VM i Maebashi. Seinare i 1999 vart ho nummer tre i verdsmeisterskapen i Sevilla, slått av dei tyske utøvarane Astrid Kumbernuss og Nadine Kleinert. Under Sommar-OL 2000 enda Kriveljova på fjerdeplassen.

Både under innandørs-VM 2001 i Lisboa og EM i friidrett 2002 i München vann ho bronsemedaljar. Året etter sigra ho ved i VM i friidrett 2003 i Paris, framom kviterussiske Nadseja Astaptsjuk og ukrainske Vita Pavlysj. Våren 2004 vart ho opphavleg nummer to i kuletevlinga ved innandørs-VM i Budapest, men vart seinare tilkjend sigeren ettersom vinnaren Vita Pavlysj viste seg å ha vore dopa.

### Doping

Kriveljova var største favoritten i kvinnene si kulestøyt-tevling ved sommarleikane 2004. Ho enda på fjerdeplass, men sidan vinnaren, landskvinna Irina Korzjanenko testa positivt på stanozolol og mista OL-gullet, rykte Kriveljova opp på bronseplass. I sin siste sesong vart Kriveljova nummer fire i VM i friidrett 2005 i Helsinki.

Etter at Den internasjonale olympiske komiteen (IOK) retesta 2004-prøvene og fekk positivt utslag på Kriveljova, vart OL-plasseringa hennar annullert i desember 2012. Også VM-prestasjonen frå 2005 vart annullert. I april 2013 vart ho av det russiske friidretsbundet utestengd frå tevlingar i to år. Ho hadde då forlengst lagt opp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1991 i Tokyo: Bronsemedalje – 20,16 m, bakom Natalja Lisovskaja (20,29 m)
* OL 1992 i Barcelona: Gullmedalje – 21,06 m, framom Huang Zhihong (20,47 m)
* VM 1993 i Stuttgart: Sølvmedalje – 19,97 m, framom Kathrin Neimke (19,71 m)
* OL 1996 i Atlanta: Utslått i kvalifiseringa (18,23 =nr 15)
* VM 1997 i Aten: Nr 10 – 17,38 m
* EM 1998 i Budapest: Nr 4 – 19,08 m, bakom Janina Karoltsjik (19,23 m)
* VM 1999 i Sevilla: Bronsemedalje – 19,43 m, bakom Nadine Kleinert (19,61)
* OL 2000 i Sydney: Nr 4 – 19,37
* VM 2001 i Edmonton: Nr 9 – 18,70 m
* EM 2002 i München: Bronsemedalje – 19,56, bakom Vita Pavlysj (20,02 m)
* VM i 2003 i Paris: Gullmedalje – 20,63 m, framom Nadseja Astapsjuk (20,12 m)
* OL 2004 i Aten: Bronsemedalje (annullert i 2012)
* VM i 2005 i Helsinki: Nr 4 (annullert i 2012)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Swetlana Wladimirowna Kriweljowa» frå Wikipedia på tysk, den 3. september 2015.*
Distriktet Tropojë innafor regionen Kukës i Albania
**Distriktet Tropojë** (albansk: *Rrethi i Tropojës*) var eit distrikt i Albania. Ved ei administrasjonsreform i år 2000 vart distrikta oppløyste som administrativ eining og erstatta av større regionar. I dag inngår området i regionen Kukës. Hovudstaden i distriktet var Bajram Curri.

Etter kommunereforma i 2014 er dei tidlegare landkommunane og bykommunane i dag fordelte slik på dei nye kommunane:

| Bykommune | Landkommune | Noverande kommune |
| --- | --- | --- |
| Bajram Curri |  | Tropojë |
|  | Fierzë | Tropojë |
|  | Lekbibaj | Tropojë |
|  | Margegaj | Tropojë |
|  | Llugaj | Tropojë |
|  | Bujan | Tropojë |
|  | Bytyç | Tropojë |
|  | Tropojë | Tropojë |
|

Referansar
----------

1. ↑  *A Brief History of the Administrative-territorial Organization in Albania*, arkivert frå originalen 9. juni 2017, henta 4. november 2020
2. ↑  Regionreforma i 2000
3. ↑  Kommunereforma i 2014

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Pascal-lova** eller **prinsippet for overføring av væsketrykk** er eit prinsipp i væskemekanikk som seier at trykket utøvd ein vilkårleg plass i ei avgrensa, inkompressibel væske vert overført likt i alle retninga, slik at trykkvariasjonane vert verande dei same. Lova vart fastsett av den franske matematikaren Blaise Pascal.

Definisjon
----------

Trykk i vatn og luft. Pascallova gjeld berre for væsker.
Pascal-lova er definert som

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Ei endring i trykket i eit punkt i ei avgrensa væske i ro, vert overført til utan svekking til alle punkt i væska. |  » |

Dette prinsippet kan skrivast matematisk som: 

{\displaystyle \Delta P=\rho g(\Delta h)\,}
{\displaystyle \Delta P} er det hydrostatiske trykket (gjeve i pascal i SI-systemet), eller trykkskilnaden til to punkt i ei væskesøyle, på grunn av vekta til væska;
ρ er væsketettleiken (i kilogram per kubikkmeter i SI-systemet);
g er tyngdeakselerasjonen;
{\displaystyle \Delta h} er høgda til væska over eit målt punkt, eller høgdeskilnade mellom to punkt i væskesøyla (i meter).
Den intuitive forklaringa til denne formelen er at trykkendringa mellom to høgder kjem av vekta til væska mellom høgdene.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pascal's law» frå Wikipedia på engelsk, den 2. november 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Bloomfield, Louis (2006). *How Things Work: The Physics of Everyday Life (Third Edition)*. John Wiley & Sons. s. 153. ISBN 0-471-46886-X.
2. ↑  Acott, Chris (1999). «The diving "Law-ers": A brief resume of their lives.». *South Pacific Underwater Medicine Society journal* **29** (1). ISSN 0813-1988. OCLC 16986801. Arkivert frå originalen 2. april 2011. Henta 2. november 2013. .
**Lihellene naturreservat** er eit naturreservat i Gulen kommune i Vestland. Formålet med fredinga er å bevara hekkande sjøfugl i øygarden i Sognesjøen. Dette fuglereservatet ligg litt lengre aust i Sognesjøen enn dei fire andre fuglereservata i kommunen, nær fastlandet inn mot munningen av Sognefjorden. Arealet er 403 dekar, der 107 daa er landareal og 296 daa sjøareal.

Regjeringa vedtok i 1993 Verneplan for sjøfugl som gav 57 fuglereservat på i alt 11 km² langs kysten av Sogn og Fjordane. Planen er basert på dei første verneforslaga frå 1977, vidare Stortingsmelding nr 68 (1980-81) *Vern av norsk natur* som fastslo målet om å verna eit representativt naturutval i Noreg, og første høyringsforslag om sjøfuglvern i Sogn og Fjordane frå 1984. Det blei i tida 1977–88 hatt synfaring og utreidd 350 sjøfugllokalitetar i fylket. Forarbeidet i delplanen til fylket blei sendt ut på høyring i 1991 som *Verneplan for sjøfugl – delplan 5 Sogn og Fjordane*. Hovudmålet er å verna hekkeplassane i fylket, med mål om å sikra hekkeplassar for halve bestanden av dei mest vanlege sjøfuglane, og heile bestanden av dei mest sjeldne hekkefuglane i fylket.

I Gulen kommune fekk Lihellene naturreservat og Kvernøyna naturreservat andreprioritet, mens dei øvrige tre sjøfuglreservata fekk tredjeprioritet som vernelokalitetar.

Reglar for reservatet
---------------------

* Det må ikkje bli sett i verk tiltak som kan skade eller forstyrre naturmiljøet.
* Det er forbode å ferdast i området eller forstyrre fugl i hekkeperioden.
* Det er våpen- og jaktforbod, og bandtvang, og utsetting av vilt er forbode.
* Ferdsel, camping, og oppankring nærare enn 50 meter er forbode.

Referansar
----------

1. ↑  Sogn og Fjordane – Sjøfuglreservat Arkivert 2011-08-27 ved Wayback Machine. – Miljøstatus.
2. ↑  *Verneplan for sjøfugl - delplan 5 Sogn og Fjordane*[*daud lenkje*] – Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, 1991.
3. ↑  *Verneplan for sjøfugl – delplan 5 Sogn og Fjordane*[*daud lenkje*] - Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, 1991, side 52.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Forskrift om verneområdet - Lovdata.
* Kart over naturreservatet[*daud lenkje*] - Miljøstatus. Besøkt 9. november 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Naturbase

 |
**Kyrkjeleg fellesråd** er eit organ for soknet i Den norske kyrkja. Det er eitt kyrkjeleg fellesråd i kvar kommune, og dette *fellesrådet* er samansett av representantar for sokneråda i kommunen, ein representant for kommunestyret og ein prost eller ein annan prest oppnmend av biskopen. 

Det er soknerådet som opptrer på vegner av soknet dersom ikkje anna kjem tydeleg fram i lova eller har heimel i lova. I kyrkjelova § 14 er det likevel slått fast at kyrkjelydane gjennom fellesrådet skal samarbeide om visse oppgåver innanfor kommunen. Dette gjeld: 

* Administrative og økonomiske oppgåver, t.d. koordineringa av budsjettarbeidet på vegner av kyrkjelydane.
* Mål og planar for den kyrkjelege verksemda i kommunen. I dette ligg det bl a å koordinere planane kyrkjelydane har for si verksemd, og å sjå dette i høve til tilgjengelege ressursar.
* Arbeidsgjevaransvar
* Fremje samarbeid mellom sokna og ivareta samarbeidet med kommunen.

Det inneber at fellesrådet har ansvaret for kyrkjene i kommunene, kyrkjegardane og for dei fleste tilsette i den lokale kyrkja. Prestane er eit unntak, dei er til vanleg statstilsette. 

Kyrkjeleg fellesråd er til dagleg leia av ei kyrkjeverje.
Våpenskjoldet til Anna Deichman og Jacob Rasch i Solum kyrkje.
**Anna Deichman** (6. mai 1700–12. desember 1754) var ei norsk kansellirådinne, systera til boksamlaren Carl Deichman. 

Deichman vart fødd i Viborg på Jylland, som dotter av Bartholomæus Deichman og kona Else Carlsdatter Rosenmeyer. I 1719 gifta ho seg i Christiania med rektor ved katedralskulen, Jacob Rasch. Dei fekk fleire barn. Paret donerte døypefonten til Vår Frelsers kirke i same by.

Etter at ektemannen døydde i 1737, flytta Deichman frå Christiania mot trakta rundt Porsgrunn, som ho på fleire måtar var knytt til. Systera Margrethe var gift med kanselliråd Herman Løvenskiold på Fossum; broren Peter budde på Menstad; mora bispinne Deichmann budde hos dottera på Borgestad og brørne Carl og Wilhelm budde også i området. Borna til Anna Deichmann vart inngifta i dei beste familiane i distriktet. Etter at ektemannen døydde mottok ho ein årleg pensjon på 40 riksdalar.

Deichman døydde i 1754, og vart bisett i Eidanger kyrkje. Ein kan sjå alliansevåpenet til henne og ektemannen i Solum og Mælum kyrkje.

Kjelder
-------

1. ↑  Pettersen, Hjalmar (1899). *Bibliotheca Norvegica*. s. 619.
2. ↑  Aase, Laila (29. juni 2022). «Jacob Rasch». *Norsk biografisk leksikon* (på norsk). Henta 11. mars 2023.
3. ↑  Collett, Alf (1909). *Gamle Christiania-billeder*. Cappelen. s. 146.
4. ↑  «Bartholomeus Deichmann f. 1671 og Else Rosenmeyer f. ca 1669 sin familie og etterkommere». *www.eidangerslekt.org*. Henta 11. mars 2023.
5. 1 2  Einar Aas (2016). «Oslo katedralskoles historie 1153–1800» (PDF). Henta 13. mars 2023.
6. ↑  *Solum bygds historie*. Kommunen. 1965. s. 349.

* *Denne artikkelen bygger på «Anna Deichman» frå Wikipedia på bokmål, den 14. mars 2023.*
**Arkadij Aleksandrovitsj Plastov** (31. januar 1893–12. mai 1972) var ein sovjet-russisk sosialist-realistisk kunstmålar og bokillustratør.

Liv og gjerning
---------------

Plastov vart fødd i landsbyen Prislonikha i det dåverande guvernementet Simbirsk i Det russiske keisarriket. Faren var ikonmålar. Plastov studerte frå 1914 ved bilethoggar-avdelinga på Moskvas skule i måling, bilethogging og arkitektur. I 1917, året for den russiske revolusjonen, reiste han heim til fødestaden. Der var han oppteken med å måle bilete som viser naturen på staden.

  

*Traktorkøyraren sitt måltid*, 1951. På frimerke frå 1973
Plastov vart kjend for allmenta i 1935 då han viste fram sjangermåleri som var fullt i samsvar med tidas strikse politisk-kunstnariske doktrine. Denne opna einast for verk som fylgde den sosialrealistiske stilen, og det i alle typar kunst. Plastov heroiserer livet i Sovjetunionen, og yter sitt i oppbygginga av det sosialistiske samfunnet. Verka er prega av hans kjennskap til landsbylivet i Sovjetunionen og hans kjærleik til fedrelandet. Dei er kjenneteikna av livfulle, kraftige avbildingar, samt framifrå handverk. Som ei fylgje av dei hendingane som forandra livet til folk i Sovjetunionen, viste Plastov i sine måleri korleis landsbylivet hadde vorte endra av kollektiviseringa. Til modellar som hovudpersonar i sine arbeid valde Plastov personar på heimstaden.

Etter utbrotet av 2. verdskrigen kom nye motiv inn i Plastovs kunst. Desse viser lidingane til folket under krigen. Fleire verk syner kvinner, gamle menneske og born i arbeid på engene på kolkhoza, eller dei kollektive landbrukssamskipnadane. Etter verdskrigen heldt Plastov seg til motiv som viste landsbylivet.

Måleriet *Vår* frå 1954 er karakteristisk for Plastov sine verk. Det viser ei ung, naken kvinne som kler av ei jente ved ei hytte, truleg ei *banja* (tilsvarande den finske saunaen). Det snøar, og i bakgrunnen ser ein snødekte beitemarker. *Vår* vert rekna som eit vendepunkt i sovjetisk kunsthistorie. For fyrste gong sidan innleiinga av sosialrealismen vart eit verk utstilt som viste kvardagslivet, og det heilt fritt for politisk innhald. Biletet var korkje politisk aktuelt eller idealiserande, slik det til dømes var i Plastovs tidlegare verk, dei som glorifiserte kollektiviseringa. Den kunstnariske endringa, berre eit år etter at Stalin døydde, speglar att den politiske oppmjukinga i Sovjetunionen under Nikita Khrusjtsjov.

Plastov døydde i fødebyen Prislonikha.

Prisar og utmerkingar
---------------------

I løpet av karrieren blei Plastov tildelt Leninordenen to gonger. Han vann Stalinprisen i 1946 og Leninprisen i 1966. Etter at han døydde, i 1972, blei han nominert til Den russiske sosialistiske føderative sovjetrepublikken sin statspris.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Arkadij Plastov» frå Wikipedia på engelsk, den 19. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN
* NLA

 |
**Anna Margret Haag**, til 2008 **Anna Margret Hansson**, (fødd 1. juni 1986) er ein svensk tidlegare langrennar frå Köping, oppvaksen i Mora. Ho vann i tida 2009-18 OL-gull, seks VM-/OL-sølv og ein VM-bronse.

### Aktiv

Haag fekk si fyrste internasjonale medalje, ein bronse, med Sveriges lag i 4 x 5 km stafett ved Ski-VM 2009 i Liberec. Ho tok steget opp i verdstoppen den 21. november 2009, då ho kom på tredjeplassen i ei verdscuptevling i 10 km fristil. Ein månad seinare vart ho på ny nummer tre i eit verdscuprenn, ved det høvet i 15 km klassisk stil. I sin OL-debut, 10 kilometer fristil i Vancouver 2010, kom ho på fjerdeplass. Fire dagar etter tok ho si fyrste OL-medalje då ho gjekk i mål som nummer to i dobbelstarten, einast slått av norske Marit Bjørgen. Seinare i leikane tok Haag endå ein sølvmedalje, saman med Charlotte Kalla på lagsprinten.

Anna Haag i 2013
Under Tour de Ski 2010/11 vann Haag ein etappe i 5+5 km dobbelstart. Saman med Ida Ingemarsdotter, Britta Johansson Norgren og Charlotte Kalla danna ho det svenske stafettlaget som under Ski-VM 2011 i Holmenkollen tok sølv på 4 × 5 km. To år seinare kopierte Haag og lagkameratane stafett-prestasjonen i Oslo og tok eitt nytt sølv ved VM i Val di Fiemme. Og vinteren etter vart Haag olympisk meister då Sverige vann 4 x 5 km stafett under dei olympiske vinterleikane 2014 i Sotsji. Både i Ski-VM 2013 og OL 2014 stilte Sverige med Ida Ingemarsdotter, Emma Wikén, Anna Haag og Charlotte Kalla. Under verdsmeisterskapen 2017 i Lahti vann Haag sitt tredje VM-sølv i 4 x 5 km stafett. Også ved Vinter-OL 2018 i Pyeongchang var ho med om å vinne ein sølvmedalje i 4 x 5 km stafett.

Haag vart svensk meister 2010 i 15 km dobbelstart og 2011 i 10 km klassisk stil.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anna Haag» frå Wikipedia på tysk, den 30. mars 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Anna Haag» (på engelsk). Olympedia. Henta 7. februar 2022.
Pasjtunsk far og dotter i Khost-provinsen i 2009.
**Pasjtunarar** er ei folkegruppe som stammar frå området mellom Hindukush nordaust i Afghanistan og nordlege delar av Indus i Pakistan. Målet deira er vanlegvis pasjto. Pasjtunarar er også blitt kalla afghanarar.

Pasjtunarane er den største folkegruppa i Afghanistan, med eit estimert folketal på rundt 11 millionar tidleg på 2000-talet, mellom 42 og 60 % av innbyggjarane i landet. Det finst også mange av dei i Pakistan, rundt 25 millionar eller 11 %, og mindre grupper held til i fleire delar av India. I Pakistan lever pasjtunarar særleg i område sør for Quetta.

Den tradisjonelle stammeinndelinga er framleis viktig i pasjtunsk kultur. Folkegruppa er delt inn i rundt 60 stammar av ulik storleik som igjen er delt inn i klanar, og har ulike territorium. Dei mektigaste gruppene i Afghanistan er Durrani-stamma frå sør i landet, som den tidlegare afghanske kongefamilien kom frå, og Ghilzay-stammar frå området aust for Kabul.

Ein del pasjtunarar har danna ei rørsle for å skipa ein sjølvstendig nasjonalstat kalla Pakhtunistan. Denne rørsla har hatt lita oppslutting, mellom anna fordi stamme og klan speler ei større rolle enn etnisitet.

Norsk Pathanmisjon har vore aktiv blant pasjtunarar.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  
«Pashtun», *Encyclopædia Britannica Online*, Encyclopædia Britannica Inc. 2016, henta 27. mai 2016
2. ↑  «Afghanistan population: 32,564,342 (July 2015 est.)». *The World Factbook*. Central Intelligence Agency (CIA). Henta 20. september 2010.
3. ↑  «Pakistan population: 199,085,847 (July 2015 est.) [Pashtun (Pathan) 15.42%] = 30,699,037». *The World Factbook*. Central Intelligence Agency (CIA). Henta 10. februar 2012.
4. ↑  «Pakistan Index: Tracking Variables of Reconstruction & Security» (PDF). *Brookings Institution*. 29. desember 2011. s. 13. Henta 25. januar 2012.
5. 1 2  
Finn Thiesen. «Om språkforholdene i Pakistan II – Pakistans regional- og lokalspråk».
**Anna Jacobsen** (fødd **Anna Kappfjell**, 1924–2004), sørsamisk **Jaahkenelkien Aanna**, var ein norsk forkjempar for sørsamisk kultur og språk. Ho kom opphavleg frå Majavatn i Grane kommune, men budde mykje i Hattfjelldal.

Biografi
--------

Anna Kappfjell kom frå ein sørsamisk familie som dreiv med reindrift sør i Nordland. Far hennar var ein av føregangsmennene for samisk organisering. Dei snakka sørsamisk heime, og Anna lærte ikkje norsk før ho tok til på sameskulen på Havika utanfor Namsos i Nord-Trøndelag på 1930-talet.

I godt vaksen alder tok ho artium, og hadde då sørsamisk som sidemål. Ho studerte både nordsamisk, tysk og sørsamisk på universitetet, og vart den fyrste som nokon gong tok eksamen på sørsamisk. I Majavatn tok ho til å arrangera såkalla «språkreir» for unge samar, der det berre var lov å snakka samisk. Anna Jacobsen underviste også i samisk ved fleire skular.

Hattfjelldal fekk eigen samisk skule fyrst i 1951, og då det var snakk om nedlegging på 1970-talet, kom Jacobsen aktivt med i kampen for å verna om sameskulen i Hattfjelldal. Dessutan var ho talskvinne for å skipa eit eige samisk kultursenter i bygda, som er eit sentrum for sørsamane. I mai 1987 vart kultursenteret i Hattfjelldal, i dag kjent som Sitji Jarnge, offisielt innvigt. Namnet tyder *Det samiske samfunnets midtpunkt*. Anna Jacobsen var også aktivt med i arbeidet for å skipa eit sørsamisk teater. Åarjelhsaemien Teatere vart skipa i 1985, og dekkjer i dag alle dei fire sørsamiske fylka: Nordland, Nord-Trøndelag, Sør-Trøndelag og Hedmark.

Frå 1987 til 1991 var Anna Jacobsen språkkonsulent for Samisk Utdanningsråd. Ho gav ut fleire ordbøker på sørsamisk, skipa sitt eige forlag og hadde ansvar for sørsamiske innslag på NRK ein periode. Saman med Bierna Bientie omsette ho Markusevangeliet til sørsamisk. Omsetjinga fekk tittelen *Jupmelen rijhke lea gietskesne* (Guds rike er nær), og vart utgjeven av Bibelselskapet i 1993. I Salmer 1997 har Anna Jacobsen omsett fire tekstar til sørsamisk.

Prisar og utmerkingar
---------------------

* Hattfjelldal kommunes kulturpris.
* Anna Jacobsen vart utnemnd til æreslektor ved Høgskolen i Nesna.
* Kongens fortenestmedalje i sølv.
* 1997: Bibelprisen saman med Bierna Bientie for deira arbeid med å omsetja Markusevangeliet til sørsamisk.
* 1998: Nordland fylkes kulturpris.

Kjelde
------

* *Anna Jacobsen i bokmålswikipedia, henta inn 6. mars 2012.*

Fotnotar
--------

1. ↑  NRK Nordland Fylkesleksikon: Sørsamene i Hattfjelldal, av Per Bjørn Pedersen[*daud lenkje*]
2. ↑  Sitji Jarnge - historikk[*daud lenkje*]
3. ↑  Sitji Jarnge
4. ↑  Åarjelhsaemien Teatere
5. ↑  Bibel.no: Bibelprisvinnere[*daud lenkje*].
6. ↑  NRK.no: Nordland fylkeskommunes kulturpris

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* ISNI
* LIBRIS

 |
**Kyrkje- og undervisingsdepartementet** var eit norsk departement som eksisterte frå 1814 til 1982. 

Kyrkjedelen av departementet ligg i dag under Kultur- og kyrkjedepartementet. Undervisingsdelen ligg i Kunnskapsdepartementet.

Historie
--------

Etter at Noreg var blitt ein sjølvstendig stat i 1814, blei seks departement oppretta same år. Kyrkje- og undervisingsdepartementet var det første og vart kalla 1. departement. Dernest følgde Justisdepartementet, Politidepartementet, Indredepartementet, Finans- og tolldepartementet og Departementet for krigsadministrasjonen.

Namnet *Kirke- og undervisningsdepartementet* blei innført frå 17. november 1818.

Under Kåre Willoch si regjering blei departementet i 1982 delt og ansvaret for kultursaker, høgare utdanning og forsking blei overført til det nye Kultur- og vitskapsdepartementet. 

I 1990 blei dei to departementa reorganisert. Dei to nye departementa var Kyrkje- og kulturdepartementet og Utdannings- og forskingsdepartementet. 

I 1991 blei kyrkjesakene ført tilbake, og departementa vart kalla Kulturdepartementet og Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet.

Frå 1. januar 2002 blei avdelingane i det opphavlege gamle departementet flytta til Utdannings- og forskingsdepartementet då kyrkjesaker frå same dato blei flytta til det nyoppretta Kultur- og kyrkjedepartementet. 

Med Jens Stoltenberg si 2. regjering skifta departementet namn til Kunnskapsdepartementet.

Sjå også
--------

* Norske kyrkje- og undervisningsministrar
Side frå Markusevangeliet i Codex Argentus.
**Codex Argenteus** eller *Sølvbibelen* er eit manuskript frå 500-talet som inneheld ei gotisk omsetjing av Bibelen frå 300-talet. Omsetjaren var den lærde skribenten Wulfila eller Ulfilas, som er rekna som misjonær for gotarane. Teksta er det mest omfattande attverande dømet på gotisk som finst..

Bibelutgåva finst berre i fragment.
Av dei oppahavlege 336 folioane er det bevart 188, medrekna Speyer-fragmentet som blei oppdaga i 1970. Ein del av Sølvbibelen er permanent utstilt ved Carolina Rediviva, universitetsbiblioteket ved Uppsala universitet i Sverige.
Det meste som er att er frå det nye testamentet. Her finn ein tekstbrot frå evangelia og ei rekkje av breva. 

Bibelen som no er i Uppsala blei skriven i Nord-Italia på 500-talet, truleg i Ravenna for den austgotiske kongen Teoderik den store.
Han er skriven i ei gotisk uncialskrift (ei skrift med berre store bokstavar) som skal ha blitt skapt av Wulfilas.
Boka er rekna som det viktigaste kjeldeskriftet til kunnskap om gamal gotisk. 
Codex Argenteus er ført opp på Sveriges liste over verdsminne.

Kjelder
-------

1. ↑  Bruce M. Metzger, *The Early Versions of the New Testament*, Oxford University Press 1977, s. 378.
2. 1 2  «Memory of the World: Codex Argenteus – the ‘Silver Bible’». *UNESCO* (på engelsk). Henta 5. mars 2017.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Codex Argenteus**
**Codri** (russisk Кодры, *Kodry*) er eit skogområde som i ein åslendt del av Moldova. 

I mellomalderen var det meste av fyrstedømet Moldavia sine åsar skogkledde og skogområda vart generelt kalla Codri, der større skogområde fekk namn som *Codrii Cosminului* (Cosmin Codri), *Codrii Plonini* (Plonini Codri), *Codrii Hotinului*, *Codrii Orheiului* (Orhei Codri), *Codrii Lăpuşnei* (Lăpuşna Codri). 

Sjølv om åsane dekkjer om lag 80-90 % av området i Moldova har skogområda minka etter 1800 på grunn av intensiv jordbruk til om lag 12 %. Enkelte av dei gjenverande skogområda er no verna i nasjonalparkar, men mangelen på skog i landet gjer no at jordbruksområda får langt mindre vatn enn dei fekk i tidlegare hundreår sidan skogen heldt på meir vatn enn berr mark. 

Det høgaste punktet i Moldova, Dealul Bălăneşti på 429 meter over havet ligg i Corneştiåsane, mellom elvane Prut og Răut.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Codri» frå Wikipedia på engelsk, den 4. februar 2008.*
Morsenøkkel av handpumpe-typen.
Heimelaga morsenøkkel av paddle-type.
**Morsenøkkel** (eller *telegrafinøkkel*) er eit instrument som vert brukt for å senda telegrafiske meldingar. Eigentleg er morsenøkkelen ein straumbrytar som gjer det mogleg å kopla straumen på og av fleire gonger i sekundet på ein presis måte, slik at morsesignala kan sendast snøgt og korrekt.

Telegrafinøkkeltypar
--------------------

Det finst to hovudtypar morsenøklar, «handpumpa» og «paddle»-typen. Handpumpa nøklar vertikalt, medan paddle-typen som i dag er den mest populære mellom radioamatørar nøklar horisontalt. Med paddle kan ein senda morsekoden mykje raskare og på ein mindre slitsam måte.

Snøggleik
---------

Kravet til amatørradiolisens var tidlegare ein telegrafisnøggleik på 5 ord i minuttet, medan til skipsradiotelegrafistsertifikat av 2. klasse var det 15 ord i koda tekst eller 20 ord i klartekst. For same sertifikat av 1. klasse må 25 ord sendast feilfritt i klartekst. Ein slik snøggleik i sending er mykje raskare enn den raskaste sendinga av SMS med tastaturet på ein mobiltelefon.

Yrkesskadar
-----------

Telegrafistar kan få yrkesskaden RSI-syndrom på grunn av muskelsmerter. RSI-syndromet kunne skuldast feilaktig bruk av handpumpa, skrivemaskina eller feil sittestilling. For å unngå smerter er det viktig å nøkle med eit laust og ledig handledd.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Morsenøkkel» frå Wikipedia på bokmål, den 9. september 2017.*
**Oluf Vilhelm Falck-Ytter** (6. mars 1832–24. oktober 1914) var ein norsk embetsmann og forfattar frå Romedal i Hedmark. Han var særleg kjend som forfattar av spenningsbøker for born.

Falck-Ytter var son til ein fut. Han vart utdanna cand.jur. (jurist) i 1857 og arbeidde dei neste 27 åra i Finansdepartementet. Jamsides arbeidet i departementet redigerte han i mange år *Børnenes Blad* og *For Ungdommen*. Han skreiv fleire bøker for born og unge, dei mest kjende er *Haakon Haakonsen. En norsk Robinson* som kom ut i 1873 og vart filma som Håkon Håkonsen i 1990, og *Sjørøveren og hans Hule* frå 1896.

I 1884 vart Falck-Ytter byfut i Sarpsborg, eit embete han hadde til han døydde i Kristiania i 1914. Falck Ytters plass på Ila i Oslo har namn etter han.

Kjelder
-------

* *Norsk Allkunnebok*. IV, bandet. 1952
* Oluf Falck-Ytter i Norsk Biografisk Leksikon


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
**Tussa Nett** er eit tidlegare norsk føretak skipa i 1996 og fusjonert med Tafjord Kraftnett til Mørenett 1. januar 2014.

Det eigde og dreiv eit energiforsyningsnett med om lag 3 400 km linjer og kablar, 1 462 nettstasjonar og 19 transformatorstasjonar. Selskapet hadde konsesjon i kommunane Hornindal, Volda, Ørsta, Vanylven, Sande, Herøy, Ulstein og Hareid. Regionalnettet dekte i tillegg kommunane Sykkylven og Stranda. Tussa Nett hadde om lag 27 578 kundar i distribusjonsnettet. 

Tussa Nett var organisert i seksjonar med ansvar for nettforvalting, drift, vedlikehald, utbygging, entreprenørtenester og tenester som mellom anna måling, avrekning, nettinformasjon og nettovervaking. Tussa Nett hadde 115 tilsette per 31.12.2010. Tussa Nett hadde hovudkontor i Dragsund i Herøy kommune, og avdelingar i Hornindal, Fiskåbygd og Hovden. 

Tussa Nett vart utskilt som eige selskap i Tussakonsernet for å ivareta oppgåver knytte til nettmonopolet. Samstundes hadde selskapet fokus på å utvikle nye og framtidsretta engasjement, tufta på eigen kjernekompetanse rundt infrastruktur og energi. Tussa Nett dreiv òg med breibandsutbygging, lysanlegg, kraftstasjonsutbygging, høgspentinstallasjonar, overvaking- og verdisikring og klima- og energirådgjeving. Selskapet satsa også på installasjon, og eigde 100 % av aksjane i selskapa Ose & Aarseth AS i Ørsta og Rud Elektro AS i Ulsteinvik. I tillegg tilbaud det installasjonstenester i Hornindal og Vanylven med eigne tilsette i Tussa Nett.

Kjelder
-------

1. ↑  «Bloomberg - Are you a robot?», *www.bloomberg.com*, henta 14. januar 2022
2. ↑  «Historie», *Mørenett* (på norsk), henta 14. januar 2022

* Tussanett Arkivert 2015-01-18 ved Wayback Machine.
**Oluf Hansen Hagen** (11. mai 1845–18. oktober 1903) var ein norsk underoffiser, tollar og tobakkshandlar frå Trondheim. Han var medlem av Venstre.

Hagen var son til ein tømrar. Sjølv tok han eksamen som underoffiser ved artilleriskulen i Christiania i 1867. Frå 1867 var han artillersersjant, perioden 1870-86 var han i tillegg roar for tollaren, såkalla røyert. År 1889 vart han kommandersersjant, frå 1894-98 stykjunker. Jamsides dei militære oppgåvene dreiv han som tobakks- og sigarhandlar. I 1898 fekk han seg jobb som tollbetjent i Trondheim. 

Hagen var 4. representant på Stortinget frå Trondheim og Levanger perioden 1898-1900. Han var medlem av militærkomiteen og frå slutten av 1898 også av Lagtinget.

Han døydde i Trondheim i 1903.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Oluf Hansen Hagen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Tursti/turveg i Groruddalen i Oslo, markert som tursti med eit skilt Foto: Helge Høifødt

Varde i Jotunheimen merka med ein raud T, som står for Den Norske Turistforening.
**Tursti** er ein sti (stig) i skog, utmark eller på fjellet, eller ein gangveg i by og tettbygd strok, som er meir eller mindre spesielt tilrettelagt for dei som ynsker å gå eller sykle på tur. Ofte er stiane særleg merka som turstiar i både terrenget og på kart, og det er gjerne lagt vekt på at sjølv dei som er ukjende i området, skal kunne finne fram og kjenne seg trygge.

I skog og fjell kan medlemar og tilsette i friviljuge organisasjonar ha sytt for at turstiane er merka, rydda for trefall og anna som hindrar ferdsla, ha lagt ut klopper over bekkar, plankar til gå på over myrar, ha sett opp skilt men namnet på staden stien går til, og avstanden dit. Stien kan ha vorte merka med vardar for å syne kor han går over steinete grunn i fjellet, og for at det skal vere lettare å kunne fylgje stien i dårleg vêr, og så bortetter.

Merking av turstiar i terrenget
-------------------------------

Sør i Europa kan dei store turstiane eller populære tur-rutene vere nummererte og merka systematisk, som til dømes på dette viset: 

* Merking av kor turstien går og held fram, nytta i fleire land.
* Merking som syner at stien endrar retning, i dette høvet til høgre (merking nytta i Belgia).
* Merke som syner slutt på merka sti.
* Merking av turstiar fastsett av Fédération française de la randonnée pédestre, foreininga for fotturistar i Frankrike. Øvst: framhald av stien; i midten: stien endrar retning; nedst: ikkje tilgjengeleg veg
* Tilsvarende merking av turstiar i Spania
* Merke på tursti i Spania
* Merke på ein fjelltursti i Sveits
* Merking av ein tursti på  Mallorca
* Merke på ein tursti i Irland
* Turstien Aalborg - Silkeborg i Danmark

Sjå òg
------

* Historiske vandreruter