recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Maja Alm** ({{fødd|10. juli|1988|Alm}, Maja}) er ein dansk tidlegare orienteringsløpar som fire år i rad, 2015-18, vart verdsmeister på kortdistansen. I 2015 vann ho VM-gull for Danmark i både kvinnestafett og i mixstafett, også i 2016 vann ho VM-gull på mixstafetten.

Aktiv
-----

Alm hadde sin styrke i dei korte løpa. I fire år på rad vann ho kortdistansen i verdsmeisterskapen, i tillegg til at ho gjennom åra 2012-21 også tok ein sølvmedalje og to bronsemedaljar på distansen. I dei fire verdsmeisterskapane frå 2014 til 2017 var ho oftast ankerkvinne for danske stafettlag, både reine kvinnelag og såkalla mixlag, som til saman sanka tre gullmedaljar og like mange sølvmedaljar. Overmåte godt gjorde Alm det under verdsmeisterskapen 2015 i Inverness. I den innleiande mixstafetten sprang ho det danske mannskapet inn til siger, 1 minutt og 21 sekund føre Anne Margrethe Hausken og det norske sølvlaget. Dagen etter var Alm heilt suveren på kortdistansen, slo nummer med praktisk talt 40 sekund. Tre dagar seinare opna ho kvinnestafetten med eit løp som gav Danmark ei solid leiing som lagkameratane Ida Bobach og Emma Klingenberg omsette til dansk triumf. I VM 2016 i Sverige var Alm nær ved å kopiere denne gullrekka, men måtte i kvinnestafetten nøye seg med sølvmedalje, trass i at ho gjorde ein framifrå ankeretappe. 

Alm sanka til saman 7 gull-, 7-sølv og to bronsemedaljar i verdsmeisterskap. Frå fire ulike europameisterskap reiste ho med totalt 2 medaljar i sølv og 3 i bronse.

Åra 2010, 2014 og 2016 enda Alm på tredjeplassen i verdscupen i orientering. Tre gongar var ho med å vinne Venla-stafetten. Fyrste gongen i 2009 med svenske Ulricehamns OK og sidan 2013 og 2014 med OK Pan Århus.

### Medaljar og plasseringar i verdsmeisterskap

* VM 2011: Nr 4 på kortdistansen
* VM 2012: Sølvmedalje på kortdistansen
* VM 2013: Nr 4 på kortdistansen
* VM 2014: Bronse på kortdistansen, sølv i stafett
* VM 2015: Gull på kortdistansen, kvinnestafetten og mixstafetten
* VM 2016: Gull på kortdistansen og i mixstafett, sølv i kvinnestafett
* VM 2017: Gull på kortdistansen og sølv på klassiskdistansen og i mixstafett
* VM 2018: Gull på kortdistansen og sølv på klassiskdistansen
* VM 2021: Bronsemedalje på kortdistansen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maja Alm» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2023.*
Flyfoto av Majdanek konsentrasjonsleir frå 24. juni 1944.
**Konzentrationslager Majdanek**  eller **Maidanek** var ein tysk konsentrasjonsleir under andre verdskrigen i Lublin i Polen. 

Leiren var ein av dei seks største nazistiske utryddingsleirane, og var ein del av den nazistiske planen om total utrydding av jødane.

Andre utryddingssentra var mellom anna Auschwitz, Belzec, Sobibor og Treblinka.

Ifølgje forskarar tilknytte Majdanek Museum blei 78 000 drepne i leiren, av dei 59 000 jødar. Men det ligg føre tal som er mykje høgare òg. Mange omkom òg av svolt og sjukdom. 

I 1942 blei det bygd gasskammer i leiren, der fangar blei myrda med karbonmonoksid og Zyklon B.

Leiren blei oppretta i oktober 1941 og han blei frigjord, nesten intakt, av den sovjetiske raude arméen i juli 1944. Majdanek var den første store konsentrasjonsleiren som blei frigjord av allierte styrkar.

Eit museum blei oppretta på leirområdet straks etter frigjeringa.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Majdanek» frå Wikipedia på dansk, den 17. juli 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Majdanek**

* Den offisielle heimesida til Majdanek Museum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames

 |
Utsyn frå hamna mot øya Kunoy.Eit skipsverft i Klaksvík.**Klaksvík** (IPA ˈklakːsvʊik) er den nest største byen på Færøyane etter Torshavn. Ein gamal skrivemåte er **Klakksvík**. På dansk heiter byen **Klaksvig**. Klaksvík er fiskerihovudstaden, og er den største færøyske byen nordpå. 

Ein ting som er verd å sjå er Christianskirkja som var bygd i 1963. I kyrkja finst det ein 4000 år gamal heilag stein. Opphavleg skal steinen ha vore ei offerskål i eit tempel i Danmark.

Ved fiskeindustrien i Klaksvík finst det eit bryggeri, *Föroya Bjór*. Det andre bryggeriet på Færøyane, *Restorffs Bryggjarí*, finn ein i Tórshavn.

Geografi
--------

Klaksvík ligg på øya Borðoy, som er den største av dei færøyske nordøyane. Byen ligg i ein dal ved enden av ein liten fjord. Kring byen er fjella *Myrkjanoyrarfjall* (689 m), *Háafjall* (647 m), *Hálgafelli* (503 m) og *Klakkur* (414 m). Byen er oppkalla etter fjellet Klakkur. *Klakkur* tyder *overståande eller overhengjande fjell*. 

Klaksvíkar kommuna vart frå 1. januar 2005 slegen saman med tidlegare Mikladalur kommuna. Kommunen hadde i 2005 i underkant av 5000 innbyggjarar. Dei aller fleste av desse bur i byen Klaksvík.

Klaksvík kjem ein til frå hovudstaden Tórshavn ved å køyra over øyane Streymoy og Eysturoy via tunnelen mellom Leirvík og Klaksvík.

Om ein reiser vidare mot nordaust, kjem ein til øya Viðoy. Heilt nord kjem ein til Viðareiði, med Kap Enniberg. Då er ein så langt nord ein kan koma på Færøyane.

Personar med tilknyting til Klaksvík
------------------------------------

* Elinborg Lützen (1919–1995), kunstnar og grafikar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Klaksvik.fo Klaksvíkar kommuna
* Faroeislands.dk: Klaksvík
* klhavn.fo - Port of Klaksvík

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Klaksvík**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**John Greig** (fødd 11. september 1942) er ein tidlegare fotballspelar og-trenar frå Edinburgh som var kaptein for Rangers FC sitt mannskap som vann cupvinnarcupen 1972.

### Klubbspel

Greig fekk kontrakt med Rangers FC i 1961 og spelte på laget til han la opp i 1978. Etter nokre sesongar som angreps- og midtbanespelar var han frå slutten av 1960-åra ein hardt-taklande forsvarsspelar. Han vart skotsk cup- og ligameister både i 1964 og i 1965. I 1966 vann Greig og Rangers den skotske cupfinalen for tredje gong i rad. Den påfylgjande sesongen tok skottane seg til finalen i cupvinnarcupen, ein kamp der Bayern München vann pokalen etter ei einsleg skåring i 2. ekstraomgang. Den 24. mai 1972 spelte Rangers finale i cupvinnarcupen på ny, ein kamp Greig og lagkameratane vann med 3-2 mot Dynamo Moskva. Sidan vart Greig skotsk cupmeister 1973, ligameister 1975 og dobbeltmeister både i 1976 og 1978.

### Landslagsspel

Greig spelte 44 landskampar i tida 1964-75, den siste hausten 1975 kom fire og eit halvt år etter den nest siste. Han var lagkaptein i 15 kampar, dei fleste i åra 1965-68. Greig skåra tre mål for det skotske landslaget, alle tre i året 1965. Han vart matchvinnar i to VM-kvalifiseringskampar, fyrst i bortekamp mot Finland i mai og så eit halvt år seinare framfor over 100 000 tilskodarar på Hampden Park i Glasgow mot Italia, då han var åleine målskårar.

Merittar
--------

* Vinnar av cupvinnarcupen: 1972 med Rangers FC
* Skotsk ligameister: 1963, 1964, 1975, 1976, 1978 med Rangers FC
* Skotsk cupmeister: 1963, 1964, 1966, 1973, 1976, 1978 med Rangers FC

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «John Greig» frå Wikipedia på engelsk, den 28. september 2018.*

* eu-football
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå rovpattedyr.* 
Orientisfugl som et ein frosk.
**Kjøtetarar** (karnivorar) er både sekundærkonsumentar og tertiærkonsumentar i næringskjeda. Omgrepet viser til dyr som i all hovudsak ernærer seg på kjøt, i motsetnad til såkalla altetarar og planteetarar. Nokre døme på kjøteterar er dyr som ulv, røyskatt, krokodille, hoggorm, gribb og falk.

Jegerar og åtseleterar
----------------------

Ein kjøtetar vil i dei fleste tilfella fanga og drepa dyret det får kjøt frå, og vil såleis òg vera ein predator. Dette er ikkje alltid tilfelle. Ein del dyr livnærer seg nesten berre på åtsel (slik som mange gribbearter). Slike åtseleterar vil vera kjøteterar, utan å vera predatorar. I nokre tilfelle vil grensa mellom dei to vera vanskeleg å trekkja, slik som med komodovaran. Komodovaranen vil bita og gje eit infisert sår som kan ta livet av bytet seinare, der han så sporar opp kadaveret og et det.

Parasittar som kjøteterar
-------------------------

Ein del parasittar vil òg kunna vurderast som kjøteterar, i den graden dei lever av å eta vevet til landlevende virveldyr, slik som Guinea-orm, loa loa og trikinar, som alle lever i muskelvev hjå menneske.

Kjelder
-------

1. ↑  Ullrey, E.U. (2010): Nutrient Requirements: Carnivores. I Encyclopedia of Animal Science, DOI: 10.1081/E-EAS2-120045794.
2. ↑  «Komodo Dragon Fact Sheet». National Zoological Park. Henta 25. november 2007.
3. ↑  Speight, Martin; Henderson, Peter (2010). *Marine ecology : concepts and applications* (1. utg.). Wiley-Blackwell. s. 83. ISBN 1444335456. Henta 27. november 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Kjøtteter» frå Wikipedia på bokmål, den 9. juli 2018.*
Koordinatar: 63°43′S 58°30′W﻿

**Mount Canicula** er eit fjell med to fjelltoppar, 890 og 825 moh. Det ligg 3 nautiske mil aust for Sirius Knoll på skiljet mellom Russell East-breen og Russell West-breen sentralt på Trinityhalvøya, og er knytt til Louis-Philippe Plateau, i nord til Verdikal Gap, og Trakiya Heights i sørvest til Srem Gap. Det vart kartlagd i 1946 av Falkland Islands Dependencies Survey, og vart namngjeven av dei på grunn av tilknytinga til Sirius Knoll: Canicula er eit synonym på Sirius, hundestjerna.

Kjelder
-------

1. ↑  Srem Gap. SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
2. ↑  Verdikal Gap. SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
3. ↑  «Canicula, Mount». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 23. oktober 2011.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Canicula, Mount» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**John Herald** (6. september 1939–18. juli 2005) var ein USA-amerikansk folk- og bluegrass-musikar og låtskrivar. Han var ein gong medlem av The Greenbriar Boys, men arbeidde elles mykje som studiomusikar. 

I 1958 skipa Herald bandet The Greenbriar Boys, i lag med Bob Yellin (banjo) og Paul Prestopino (mandolin). Herald var sologitarist og vokalist. Trioen spelte ofte i Greenwich Village. Kort tid etter dei akkompagnerte Joan Baez på den andre plata hennar, fekk The Greenbriar Boys kontrakt med Vanguard Records, der dei gav ut tre plater. I 1969 spelte Linda Ronstadt inn Herald sin «High Muddy Water». 

Etter trioen vart oppløyst spelte Herald som studiomusikar for Vanguard. I 1972 gav han òg ut eit sjølvoppkalla soloalbum for Paramount Records.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «John Herald» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2020.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  The New York Times obituary
2. ↑  AllMusic biography

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Ein **nāḥiyah** (arabisk ناحية), fleirtal *nawāḥī* (نواحي) eller **nahia** er ei administrativ inndeling som vanlegvis består av fleire landsbyar og/eller stundom mindre byar. I Tadsjikistan er dette andre forvaltingsnivå, medan det i Syria, Irak, Libanon, Jordan, Xinjiang i Kina og det tidlegare Osmanske riket – der det òg vart kalla ein *bucak* – er tredje eller lågaste forvaltingsnivå. Sidan det er ei inndeling av ein *qadaa*, *mintaqah* eller andre distrikt-liknande inndelingar, vert det stundom omsett som «underdistrikt».

Døme
----

### Arabisktalande land

* Syria: etter (under) nivået mintaqah
* Irak: etter (under) distriktnivået mintaqah
* Libanon
* Nahiaer i Jordan: etter guvernementa (*muhafazah*).

### Tyrkisktalande land

* Xinjiang i Kina: etter prefektura
* Det osmanske riket: (sjå bucak) underdistrikt, kommune, sokn; etter nivået *kaza*.

### Andre

* Distrikt i Tadsjikistan: etter provins-nivået

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 18. april 2014.*
Yvonne van Gennip og Leo Visser i 1988
**Yvonne Maria Therèse van Gennip** (fødd 1. mai 1964) er ein nederlandsk tidlegare skeiseløpar frå Haarlem som vann tre gullmedaljar under Vinter-OL 1988 i Calgary.

### Aktiv

Gennip deltok i dei olympiske vinterleikane 1984 i Sarajevo, der ho som best kom på femteplassen på 3 000 meter. Året etter vart ho nummer to i europameisterskapen i Groningen og fire ved firkamp-VM i Sarajevo, to plasseringar ho gjentok heilt nøyaktig i 1986-sesongen. Vinteren 1987 enda på andreplassen i EM for tredje året på rad, medan ho sikra seg bronseplassen då Skeise-VM 1987 fann stad i West Allis i USA.

OL-sesongen 1988 tok Gennip i januar ein ny bronse, i det høvet ved europameisterskapen på Kongsberg. Under vinterleikane 1988 i Calgary i februar overraska ho storleg. Etter å ha forbetra verdsrekorden på 3000 meter med nesten fem sekundar til 4.11,9, lukkast ho knipe OL-gullet framfor storfavoritten Andrea Ehrig-Mitscherlich som fekk notert 4.12,0. Fire dagar seinare slo ho storfavoritt Karin Enke med to tidels sekund på 1500 meter og tok eit nytt sensasjonelt OL-gull. Mindre overraskande var det at ho på 5 000 m dagen etter vann gullmedalje nummer tre på tida 7.14,1, sju sekundar under sin eigen gamle verdsrekord. Med sine tre gullmedaljar vart Gennip leikanes mestvinnande deltakar, saman med den finske skihopparen Matti Nykänen.

Sidan vart Gennip nummer tre i Skeise-VM 1989 og i EM 1991 i Sarajevo. I sin siste sesong, OL-sesongen 1992, enda ho på fjerdeplassen ved europameisterskapen i Heerenveen og på sjettplassen på 3000 meter under vinter-OL i Albertville.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yvonne van Gennip» frå Wikipedia på nederlandsk, den 18. februar 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Nordlege Keltma** er ei elv i Republikken Komi i Russland og ei av sideelvane til Vytsjegda frå venstre.
Ho har ei lengd på 155 km og eit nedslagsfelt på 7 960 km². Ho frys til i byrjinga av november og er isdekt til byrjinga av mai.
Dei største sideelvane hennar er Okos, Vol, Votsj og Prub frå venstre og El frå høgre.

Nordre Keltma har utspring nær grensa til Perm kraj, søraust i Komi. Ho renn nordvest- og vestover. Breidda av elva er stort sett myrlendt. Tidlegare vart elva mykje nytta til tømmerfløyting.

Northern Keltma må ikkje forvekslast med Søndre Keltma, som startar nær Nordre Keltma, men renn sørover og ut i Kama.

Mellom 1785 og 1822 vart det bygd ein 20 km lang kanal mellom dei to elvane, som knyter Vytsjegda til Kama og Volga. Kanalen var i drift i 16 år før han vart lagd ned i 1836.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Северная Кельтма (река)» frå Wikipedia på russisk, den 22. september 2008.*
	+ *Wikipedia på russisk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Nedlagd kanal

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**John Leonhard Olaus Hagen** (fødd 5. november 1849
) var ein telegrafist og stortingsmann, fødd i Melhus. Han representerte Venstre.

Hagen var son til ein bakarmeister, som seinare slo seg ned på Veblungsnes i Romsdal. Sjølv gjekk han Tromsø seminar, der han tok eksamen i 1869. Året etter tok han telegrafisteksamen i Stavanger. Dei neste fem åra var han telegrafist på Målsnes. Etter eit år i Tromsø vart han telegrafstyrar i Skjervøy 1876, sidan i Lødingen frå 1894 og til sist i Tromsø frå 1903.

Hagen var ordførar i Skjervøy 1881-92 og forlikskommissær 1884-94. I Lødingen var han varaordførar, forlikskommissær og sparebankdirektør. Han redigerte åra 1889-91 ei hektografert avis, *Skjervø Tidende*, 1902-03 den maskinskrivne avisa *Lødingen Tidende*.

Frå 1884 til -94 var Hagen formann i amtsvenstreforeininga. Han var 2. representant frå Tromsø amt på Stortinget perioden 1892-94, der han var medlem av jarnbanekomiteen.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
| Zadar |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| Land  Fylke | Kroatia  Zadar |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  194 km² |
| Innbyggjarar(1)  - By (2006) | 81 688 |
| Koordinatar | 44°06′51″N 15°13′40″E﻿Koordinatar: 44°06′51″N 15°13′40″E﻿ |
| Høgd over havet | 0 m |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.grad-zadar.hr |

**Zadar** (italiensk *Zara*, latin *Iader* eller *Iadera*) er ein by i Kroatia ved Adriahavet. Han har eit folketal på like over 80 000 innbyggjarar (2005). 93 % av innbyggjarane er etniske kroatar.

Byen er det administrative senteret i Zadar fylke, og den viktigaste byen i den nordlege delen av Dalmatia. Mellom Zadar og øyane Ugljan og Pašman ligg Zadarsundet.

Høgda som den gamle byen ligg på var tidlegare åtskild frå fastlandet av ei djup vollgrav, som seinare har vorte ein fyllplass. Hamna, nordaust for byen, er trygg og vid.

Zadar er sete for både ein katolsk og ortodoks biskop.

Historie
--------

Zadar har vore busett i 3000 år. Den første nedteikninga om byen er frå 300-talet fvt. medan ein har funne spor av busetnadar her tilbake til 800-talet fvt.. Dei første busetjarane her var stamma Libur. Busetnaden fekk bystatus då han vart erobra av romarane. På starten av 600-talet vart Zadar hovudstad i Dalmatia, noko byen var fram til 1918.

Det har i mellom denne perioden vore mange herskarar i byen. Frå 600-talet var det kroatar og ungararar som styrte byen. Frå 1409 kom byen inn under Republikken Venezia, som styrte byen fram til 1797. Etter dette kom området inn under det første austerriksk styre fram til 1814. Frankrike tok over området fram til 1818, før Italia styrte området fram til slutten av den første verdskrigen.

Etter avtalen frå 1920 i Rapallo vart byen verande italiensk. Etter kraftige bombardement under den andre verdskrigen vart byen ein del av Republikken Kroatia i Jugoslavia, og då Jugoslavia braut saman i 1991, vart byen kroatisk.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Nordnes Idrettslag** (NIL) er eit idrettslag som held til på Nordnes i Bergen. NIL vart stifta 14. juni 1945 som ei samanslutning av fire idrettsklubbar i bydelen. Klubbane som danna laget var: Sportsklubben Argus, Sportsklubben Tempo, Nordnæs Idrættslag og Nordnes Arbeideridrettslag. Fotball og handball har alltid vore laget sine hovudidrettar, men i periodar har òg andre idrettar stått på programmet, mellom anna symjing, orientering, friidrett, ski og bordtennis.

På fotballsida hadde Nordnes hatt ein gullperiode tidleg i 1950-åra, då A-laget (menn) klatra oppover i seriesystemet og i sesongen 1952/53 rykte opp i Hovedserien 1953–54. Dei nådde òg sterke resultat i cupen. A-laget rykte ned etter ein sesong og har sidan halde seg i lågare divisjonar. Dei seinare åra har 4. og 5. divisjon vore A-lagets tilhaldsstad. Tidleg på 80-talet hadde laget for fyrste gong jentelag med i den aldersbestemde fotballen, og frå slutten av 80-åra har det jamt vore jentelag i dei aldersbestemde klassane. NIL har aldri hatt A-lag for damer i fotball.

Gjennom sine 62 år har NIL stått for ei lang rekkje ulike tilstellingar. Mellom anna vart Nordnesstafetten, med springing i gatene og symjing i Byfjorden skipa til i fleire år. Frå 1993 har idrettslaget skipa til NIL-cup for dei aller yngste fotballrekruttane på Nordnesbana. Dette har vorte eit populært tilbod, og cupen nådde ein topp med ca. 45 deltakarlag. Dette har sidan vore cupens storleik.

Ei stifting danna etter tiltak frå NIL fekk byggja ein idrettshall i Nordnesvegen. Eit betydeleg tilskot frå Trond Mohn var avgjerande for realiseringa av prosjektet. Hallen opna sommaren 2001. Hallen vert nytta av både handballaga og fotballaga. I tillegg til hallen nyttar NIL Nordnesbana til sjuarlaga i fotball, og bana på Møhlenpris til elvarlaga i fotball.

Nordnes idrettslag hadde i 2009 om lag 530 medlemar.

Kjelder
-------


* Nordnes idrettslag sine nettsider Arkivert 2007-06-08 ved Wayback Machine.

* Bergen byleksikon
Teikning av Dawn
Ceres fotografert 4. mai 2015 av Dawn
Dawn-bilete av Vesta
**Dawn** er ein romsonde som har gått i bane kring protoplaneten og asteroiden Vesta, og som no går i bane kring dvergplaneten Ceres. Han vart skoten opp 27. september 2007 og er den fyrste romsonden som har gått i bane rundt ein himmellekam for deretter å reisa vidare og gå i bane rundt ein annan.

Dawn drog frå Vesta i september 2012 og nådde Ceres 6. mars 2015. Dawn vart då den fyrste romsonden til å gå i bane kring ein dvergplanet.

Vitskaplege mål
---------------

Dawn vert skoten opp av ein Delta II-rakett
Målet med Dawn er å få greie på forholda og prosessane som fann stad i byrjinga på solsystemet ved å studera to av dei største protoplanetane som framleis er intakte etter danninga. Ceres og Vesta har motståande karakteristikkar som truleg skriv seg frå at dei vart danna to ulike plassar i solsystemet. Ein trur at Ceres inneheld ein god del is, medan Vesta skal vera sett saman mest av stein og har kan henda hatt vulkansk aktivitet på overflata.

Dawn har med seg kamera for observasjon og navigasjon, visuell- og infraraudspektrometer i tillegg til eit gamma- og nøytronspektrometer. Ved å studera radiosignala sende frå Dawn vil ein òg kunna nytta seg av hovudantenna som eit vitskapleg instrument.

Fem prosent av alle meteorittane funne på jorda, sokalla HED-meteorittar, går ein ut frå at ættar frå Vesta. Dawn vil vera i stand til å stadfesta dette, og dessutan om nokon meteorittar skulle stamma frå Ceres.

Kjelder
-------

1. ↑  «NASA Spacecraft Becomes First to Orbit a Dwarf Planet» - NASA

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstad for Dawn hjå JPL.
| **Ascoli Piceno** |
| --- |
| Piazza del Popolo i AscoliPiazza del Popolo i Ascoli Piazza del Popolo i Ascoli |
| Plassering |
| 

Ascoli Piceno is located in Italia

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Provins | Italia Italia  Marche  Ascoli Piceno |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  160 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt    - folketettleik | 50 135   313/km² |
| Koordinatar | 42°51′″N 13°35′″E﻿Koordinatar: 42°51′″N 13°35′″E﻿ |
| Høgd over havet | 154 m |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 63100 |
| Telefon-retningsnummer | 0736 |
| **Nettstad:** www.comune.ascoli-piceno.it |

**Ascoli Piceno** er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Ascoli Piceno i regionen Marche og har om lag 50 000 innbyggjarar.

Byen ligg der elvane Tronto og Castellano renn saman og er omgjeve av fjell i tre retningar. To naturparkar ligg rundt byen, ein i nordvest (Parco Nazionale dei Monti Sibillini) og den andre i sør (Parco Nazionale dei Monti della Laga). 
Ascoli er forbunde til Adriahavet og byen San Benedetto del Tronto via jernbane, til Porto d'Ascoli via motorveg, medan Via Salaria går til Roma.

Historie
--------

Ascoli vart grunnlagd av eit italisk folk (Piceni) fleire hundre år før Roma bygde den viktige romarvegen Via Salaria som forbandt Latium med saltproduksjonsområda ved kysten av Adriahavet. I 268 fvt. vart han ein civitas foederata, med formelt sjølvstende frå Roma. I 91 fvt. gjorde byen i lag med andre byar i Sentral-Italia opprør mot Roma, men i 89 fvt. vart han gjenerobra og øydelagd av Pompeius Strabo. Innbyggjarane fekk romersk borgarskap og følgde utviklinga og etter kvart fallet til Romarriket. 

I mellomalderen vart byen ramponert først av austgotarar, så av den langobardiske kongen Faroald (578). Etter nesten to hundre år som ein del av det lombardiske Hertugdømet Spoleto (593-789) vart Ascoli styrt av frankarar gjennom statthaldarane deira, men etter kvart var det i praksis biskopen som styrte og hadde makta i byen. 

I 1189 vart det oppretta ein fri republikansk kommune, men indre stridar førte etter kvart til at utanlandske folk, som Galeotto Malatesta (1300-talet) og Francesco Sforza kunne gå inn og ta over styringa. Sforza vart kasta ut i 1482, men Ascoli vart tvunge inn under Kyrkjestaten igjen. I 1860 vart han i lag med Marche og Umbria annektert til Kongedømet Italia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ascoli Piceno» frå Wikipedia på engelsk, den 30. desember 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Ascoli Piceno**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* CiNii
* GeoNames

 |
«Søvngjengaren» (*The Somnambulist*) måla av John Everett Millais i 1871.
**Søvngjengeri** eller **somnambulisme** er ei søvnforstyrring der personen går omkring, eventuelt snakkar eller held på med eit eller anna, medan ho eller han heile tida søv. Søvngjengeri går som oftast føre seg under dei stadia av søvn då ikkje drøymer, såkalla Non-REM-søvn, eller synkronisert søvn.

Søvngjengarar kan sjeldan gjere krevjande handlingar, som å opne låste dører eller vindauge. Fallulukker ved usikra vindauge og trapper kan hende. Søvngjengeri er vanlegare hjå barn enn hjå vaksne, kan henge saman med sengevæting, og går oftast over av seg sjølv i laupet av oppveksten. Hjå vaksne er søvngjengeri svært sjeldan, og kan ha samanheng med sjukdom. Somnambulisme opptrer som symptom dels ved former for epilepsi og dels ved reaktive sinnslidingar med medvitsforstyrringar, som kan komme etter eit alvorlig sjokk eller sjeleleg traume.

Søvngjengeri særmerker også det djupaste stadiet av hypnotisk transe, som mellom anna er kjenneteikna av ein høg grad av suggestibilitet.

Kjelder
-------

* 

* «søvngjenger» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Sami Süleyman Gündogdu Demirel** (1. november 1924–17. juni 2015) var ein tyrkisk politikar, fødd i provinsen Isparta. Mellom 1965 og 1993 var han statsminister i Tyrkia i fem periodar. Frå 1993 til 2000 var han president av Tyrkia.

Demirel var utdanna bygningsingeniør og arbeidde frå 1950 i leiande stillingar med å prosjektere og bygge vasskraftverk i Tyrkia.

Hausten 1964 vart han vald til leiar av partiet Adalet Partisi og vart visestatsminister i ei koalisjonsregjering. Parlamentsvalet 10. oktober 1965 gav partiet hans fleirtalet i parlamentet og Demirel vart statsminister i oktober. Partiet sikra seg endå fleire mandat ved valet i 1969. Demirel heldt fram som statsminister til 16. mars 1971, då han vart styrta i eit militærkupp.

Demirel var så statsminister og leiar av ei koalisjonsregjering frå mars 1975 til juni 1977. Allereie ein månad etter han gjekk av i juni, var han i juli månad tilbake på statsministerkontoret som leiar for ein ny koalisjon. Denne regjeringa sat ved makta i eit knapt halvår. Fra hausten 1979 til hausten 1980 var Demirel statsminister til 12. september 1980, då han vart avsett av hæren og generalen Kenan Evren tok makta i landet. Demirel vart forboden å delta aktivt i tyrkisk politikk for ein periode på ti år.

Ei folkeavrøysting i 1987 gav Demirel rett til å delta i det politiske liv, og han vart straks vald til formann i partiet *Doğru Yol Partisi* (demokratane). Etter parlamentsvalet i 1991 vart Demirel Tyrkias statsminister for femte gong, i koalisjon med sosialdemokratane. Denne posisjonen hadde han til 16. mai 1993. Parlamentet valde han då til å vere president i Tyrkia, etter den folkevalde Turgut Özal som døydde i april. Demirel var president i Tyrkia i nøyaktig sju år. Dei siste tre åra var makta hans avgrensa ettersom det militære hadde intervenert i styret hans i 1997.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Süleyman Demirel» frå Wikipedia på bokmål, den 30. juni 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* Munzinger (iba)

 |
|  |
| --- |
| **Spirskrikje** |
| SpirskrikjeFoto: Doug JansonSpirskrikjeFoto: Doug Janson |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** NT Nær truga |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Spirskrikjefamilien |
| **Slekt:** | *Platylophus* |
| **Art:** | **Spirskrikje** *P. galericulatus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Platylophus galericulatus***Cuvier, 1817 |

**Spirskrikje** (*Platylophus galericulatus*) er ein mellomstor, støyande og særs kjenneleg mørk sporvefugl med ekstrem lang fjørtopp som lever i Søraust-Asia. Han var tidlegare trudd å vere ein kråkefugl, men frå 2018/2022 er han klassifisert i sin eigen familie Platylophidae.

Skildring
---------

Fjørtoppen er ofte litt framoverbøygd. Foto: Roland Adam

Spirskrikja har storleik som ei kaie, ca. 31-33 centimeter i kroppslengd og masse på 78-114 gram. To av tre underartar har mørk brun til svart fjørdrakt, ein tredje underart på Borneo er noko lysare brun. Alle har ein kjenneleg nokså brei kvit sigdforma flekk langs sidene av halsen, samt to små kvite flekker ved auget. Den oppreiste fjørtoppen på hovudet er uvanleg lang og består av berre to kraftige fjører. Både beina og nebbet er svarte, nebbet er relativt lite med ein kort krok på tuppen. Kjønna er like, men ungfuglar skil seg frå vaksne med meir raudbrun farge. 

Dei lever lågt i lauvskog i utbreiingsområdet sitt på sørlege Malayahalvøya, Sumatra, Borneo og Java. Her beitar dei på virvellause dyr og insekt, einskildvis eller i små grupper. Dei er tillitsfulle ovanfor menneske.
Dette er ein standfugl.

Populasjonen er ikkje estimert og er trudd å vere minkande grunna tap av habitat. Arten er klassifisert som globalt nært truga, NT.

Kjelder
-------

* Debus, S. & Sharpe, C.J. (2018) *Crested Shrikejay (Platylophus galericulatus)* I: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (red.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 18. august 2018

Referansar

1. ↑  BirdLife International (2018) Species factsheet: *Platylophus galericulatus*. Henta frå  den 18. august 2018

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Spirskrikje**
Sovande elefant
**Søvn** eller **svevn** er den livsviktige, naturlege tilstanden av kroppsleg kvile som alle pattedyr og fuglar, så vel som mange andre dyr, erfarer regelmessig og normalt minst ein gong i døgeret. Han er nødvendig for rehabilitering av kropp og sinn, utan at mekanismane heilt er forstått enda.

Fysiologiske endringar, samanlikna med den vakne tilstanden, er mellom anna redusert puls, stoffskifte og kroppstemperatur, lukka augo, utvida blodårer og avslappa skjelettmuskulatur. Medvett er reversibelt nedsett. Den sovande er lite mottakeleg for stimuli frå omgjevnaden. Organismar som er frårøva søvn, søv meir og/eller djupare ved høve seinare. Under søvn er kroppsposisjonen som regel artsstypisk.

Sovande menneskebarn
Hjå mennesket er søvnen delt opp i fleire periodar, kvar på ca. 90 minutt, som avløyser einannan. Innanfor kvar periode finn som regel både REM- og NREM-søvn stad. Auga rører på seg i REM-søvnen (engelsk: *rapid eye movement*); hjernen er då minst like aktiv som på dagtid og det er då minneverdige draumar skjer. NREM-søvn (ikkje-REM) blir delt i fire stadier: to som er lette og to som er djupe, dog tendensen no er å slå saman dei to djupe til ein. Av åtte timar søvn er normalt om lag halvparten lett søvn. Søvn er ein fase av kroppen sin døgnrytme, basert på ein syklus på om lag 24 timar.

Sjå òg
------

* Søvn hjå dyr

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Søvn**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
Sørøya på New Zealand
**Sørøya** er ei av dei to hovudøyene på New Zealand, den andre er Nordøya. Namnet maoriane brukar om Sørøya er *Te Wai Pounamu*, som tyder ‘Grønsteinsvatnet’ (‘grønstein’ er jade og liknande), eller *Te Waka a Māui*, som tyder ‘båten til Māui’.

På 1800-talet vart Sørøya på somme kart kalla *Middle Island* eller *New Ulster*, og namnet Sørøya eller *New Leinster* vart bruka på øya som i dag heiter Stewart Island/Rakiura.

Sørøya har ei flatevidd på 151 215 km², dette gjer henne til den 12. største øya i verda. Langs vestkysten går fjellkjeda som er kalla Søralpane (*Southern Alps*). Aoraki/Mount Cook er det høgaste fjellet på New Zealand, 3 754 moh.

Sørøya vert ofte skjemtsamt kalla «fastlandet», fordi ho er større enn Nordøya, og fordi ho er den eldste øya i følgje mytologiske forteljingar til māoriane. Nordøya er den mest folkerike, tre av landet sine fire millionar innbyggjarar bur der, Sørøya hyser den fjerde millionen.

Regionar på Sørøya
------------------

* Nelson
* Marlborough
* Tasman
* Otago
* Canterbury
* West Coast
* Southland

Større og mindre byar på Sørøya
-------------------------------

* Alexandra
* Ashburton
* Blenheim
* Christchurch
* Dunedin
* Invercargill
* Gore
* Greymouth
* Hokitika
* Kaikoura
* Mosgiel
* Methven
* Murchison
* Nelson
* Oamaru
* Omarama
* Picton
* Queenstown
* Te Anau
* Timaru
* Waikouaiti
* Waimate
* Wanaka
* Westport

Geografiske landemerke
----------------------

Fargebilete av Sørøya, teke av NASA-satellitten Terra den 23. oktober 2002.

* Arthur's Pass
* Bankshalvøya
* Catlins
* Doubtful Sound
* Fox Glacier
* Farewell Spit
* Franz Josef Glacier
* Haast Pass
* Manapourisjøen
* Wakatipusjøen
* Te Anau-sjøen
* Mackenzie Basin
* Milford Sound

Filminnspelingar
----------------

Store delar av fleire kjende filmar er spelte inn på Sørøya, t.d. trilogien *Ringenes herre* *(The Lord of the Rings)* og i 2005 *Legenden om Narnia: Løven, heksa og klesskapet* (*The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe*).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 62°34′27″N 10°18′51″E﻿

Bjørgan prestegård måla av Gerhard Munthe.
**Bjørgan prestegard** er eit museum og ein tidlegare prestegard i Kvikne, nord i Tynset kommune. Garden er rekna som ein kunstnarheim ettersom forfattaren Bjørnstjerne Bjørnson (1832–1910) vart fødd her, og budde her i sine fyrste barndomsår 1832–1837.

Huset vart bygd i 1780, og var i bruk som prestegard inntil 1860. I 1917 oppdaga Tilla Valstad at hovudbygningen skulle rivast. Ho sette i gang ei innsamling, med tanke på å gjere staden til museum for Bjørnson, og i 1919 vart garden overlevert til staten som ei gåve. I 1932 vart det avduka ein minnestein over Bjørnstjerne Bjørnson på Bjørgan, og i den gamle bygningen er fleire ting frå Bjørnsons tid samla. Museet låg fram til 2006 under De Sandvigske Samlinger på Maihaugen, som også har ansvar for Aulestad. Bjørgan er no lagt inn under Nordøsterdalsmuseet. Huset vart restaurert i 2010.

Enkelte meiner at den korte tida på Bjørgan har prega Bjørnson, og har påverka bondeforteljingane hans. Bjørnstjerne gjesta Kvikne to gonger som vaksen, i 1869 og i 1897.

Kjelder
-------


* *Norske kunstnerhjem*; temanummer av *Fortidsvern*; nr 3, 2005
* Østlendingen, 10. mars 2009: Bjørgan skal restaureres[*daud lenkje*]
* kvikne.no: Bjørgan

* *Denne artikkelen bygger på «Bjørgan» frå Wikipedia på bokmål, den 9. juli 2012.*
**Eimear Quinn** (irsk **Eimear Ní Chuinn**, fødd 18. desember 1972) er ein irsk songar som vann Eurovision Song Contest for Irland i 1996 med songen «The Voice». Dette var den sjuande sigeren til Irland i Eurovision Song Contest.

I 1995 vart Quinn med i den irske korgruppa Anúna, som turnerte internasjonalt og spelte inn to album: *Omnis* og *Deep Dead Blue*. I desember 1995 vart Quinn oppdaga av låtskrivaren Brendan Graham medan ho opptredde saman med koret. Han spurde ho om ho ville delta i Eurovision Song Contest med songen hans «The Voice». Quinn takka ja til tilbodet og vann seinare den internasjonale finalen i Oslo 18. mai 1996. Medan poenga tikka inn under avrøystinga, framførte ho delar av «Norwegian Wood» av The Beatles på sparket saman med programleiar Morten Harket.

Quinn deltok òg under jubileumshowet *Congratulations: 50 Years of the Eurovision Song Contest* i København i 2005.

Quinn vart uteksaminert frå NUI Maynooth i Irland før ho vart profesjonell songar. I 2001 gav ho ut ei plate på Decca Classics som heitte *Through the Lens of a Tear*, og i 2006 gav ho ut samlealbumet *Gatherings*. I 2007 gav ho ut julealbumet *O Holy Night*.

I 2006 las Quinn opp dei irske poenga under Eurovision Song Contest.

Kjelder
-------

1. ↑  «Eimear Quinn | Biography & History | AllMusic». Henta 11. juni 2017.
2. ↑  setheurovision94 (19. april 2008). «Eurovision 1996 - "Norwegian Wood"». Henta 11. juni 2017.
3. 1 2  «Eimear Quinn». Henta 11. juni 2017.
4. ↑  «Eimear Quinn» (på engelsk). Henta 11. juni 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Eimear Quinn» frå Wikipedia på bokmål, den 20. november 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Koordinatar: 46°24′48″N 7°55′33″E﻿

**Nesthorn** er eit 3 822 m moh høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet ligg i kantonen Valais. Nesthorn ligg inneklemt mellom andre og høgre fjelltoppar, og er såleis lite synleg frå dalane i kring.

Geografi
--------

Nesthorn ligg i den sørlege delen av Bern-Alpane, mellom Lötschental i vest og dalen med Aletschgletscher i aust. Fjellet er i nord omkransa av Beichgletscher, ein bre som renn ned i Oberaletschbreen. Opp frå desse breane reiser Nesthorn seg i ein bratt fjellvegg, som er delvis bredekt. Mot vest fører ein fjellkam over Gredetschjoch til Breithorn ved Lötschental. Under sørskråninga ligg Gredetschgletscher. Nesthorn reiser seg opp for nordenden av dalen Gredetschtal. Denne u-dalen går ti kilometer beint mot sør og så fem kilometer mot vest, der han munnar ut ved Brig i Rhone-dalen. Noko nordaust for Nesthorn ligg Aletschhorn, ein vestleg granne er Bietschhorn.

Klatresoge
----------

Fyrste bestiginga av Nesthorn fann stad 18. september 1865. To britar, B. George og H. Mortimer hadde då fylgje med dei lokale fjellførarane Christian Almer og Ulrich Almer. Dei klatra vestegga til toppen av fjellet.

Normalruta til Nesthorn går nettopp langs vestegga, som ein når via Gredetschjoch (3508 moh). Til Gredetschjoch kjem ein antan frå Oberaletschhütte over Beichgletscher kryssande talrike bresprekker, eller frå Baltschiederklause over Baltschiederlicka. Denne kan ein nå over Gredetschgletscher.

Nordveggen på Nesthorn består for ein stor del av Aar-granitt. Noko som opnar for god sikring for klatrarar, i motsetning til det klatrarar opplever i mange andre nordveggar i dei sveitsiske Alpane.

Bietschhorn, Nesthorn og fjelltoppane i kring er lite besøkt, samanlikna med 4000-meters-toppane som ligg lenger nord.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nesthorn» frå Wikipedia på tysk, den 10. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Johannes Vermeer, *Geografen* 1668-69 olje på lerret; 53×47 cm. max roy Frankfurt, Tyskland
Ein **geograf** er ein vitskapsmann som studerer geografi, studiet av det naturlege miljøet og det menneskeleg samfunnet på jorda.

Sjølv om geografar er historisk kjend som folk som laga kart, er kartmaking i røynda eit felt innan kartografi, som er eit fagfelt under geografi. Geografar studerer ikkje berre detaljane i det naturlege miljøet eller det menneskelege samfunnet, men òg vekselverknaden mellom desse to. Til dømes studerer dei korleis det naturlege miljøet medverkar til det menneskelege samfunnet og korleis det menneskelege samfunnet påverkar det naturlege miljøet. 

Geografar innan fysisk geografi studerer særleg det naturlege miljøet, medan geografar innan befolkningsgeografi studerer det menneskelege samfunnet.

Studieområde
------------

Det er to hovudfelt som geografane studerer: 

* Fysisk geografi: inkludert geomorfologi, hydrologi, glasiologi, biogeografi, klimatologi, meteorologi, pedologi, oseanografi, geodesi og miljøgeografi.
* Befolkningsgeografi: inkludert urban geografi, kulturgeografi, økonomisk geografi, politisk geografi, historisk geografi, marknadsgeografi, helsegeografi og samfunnsgeografi.

Sjå òg
------

* Geografi
* Fysisk geografi
* Befolkningsgeografi

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Geographer» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Bjørgulv Braanen** (fødd 14. november 1956 i Fredrikstad) er ein norsk journalist og samfunnsdebattant frå Bærum. Han var redaktør av den sosialistiske dagsavisa *Klassekampen* frå 2002 til 2018. Frå 2018 har han vore politisk redaktør i same avis. 

Braanen var leiar for Yrkesskoleelevenes og lærlingenes interesseorganisasjon (YLI) frå 1977 til 1979. I fleire år på 70- og 80-talet jobba han som sveisar, mellom anna på Nylands mekaniske verksted i Oslo. Han arbeidde som journalist i *Klassekampen* frå 1984 til 1990 og som redaksjonssjef frå 2000 til 2002, då han vart redaktør for avisa. I perioden frå 1990 til 2000 arbeidde han for avisa *Dagens Næringsliv*.

Braanen var leiar av Raud Ungdom då det var ungdomspartiet til AKP (ml).

Braanen har grunnfag i historie. I 2005 peika *Dagbladet* han ut som ein av Noregs ti viktigaste intellektuelle. Året etter fekk han Fritt Ord-prisen for *Klassekampen* sitt bidrag til seriøs politisk journalistikk. Braanen vart kåra til «årets redaktør» av Oslo Redaktørforening i 2010.

I tida etter at han vart redaktør for Klassekampen har Braanen skildra seg sjølv som sosialist, og som sterkt inspirert av Finn Gustavsen, Ottar Brox, Karl Marx og Johan Castberg.

Kjelder
-------


* «Bjørgulv\_Braanen» i *Store norske leksikon*, snl.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
**Afrodisiakum** er ein ingrediens, eit preparat eller krydder som skal auka kjønnsdrifta, lysta eller evna til sex. Namnet tyder 'som gjeld elskhug', og er knytt til den greske gudinna Afrodite, som mellom anna representerte den fysiske sida av kjærleiken. Ein har nytta ei rekkje ulike stoff, som plantedelar, dyreprodukt, drikke, rusmiddel og meir lækjemiddelaktige stoff som afrodisiakum. For å reknast som afrodisiakum, må stoffet ha verknad for begge kjønn.

Historisk har mange krydder blitt tillagt slike eigenskapar. Det same gjelder grønsaker, frukter og andre matvarer som likner på kjønnsorgan, som gulrot, asparges, agurk og andre fallosformer, som nashornhorn, og planter, røter og anna som likner vulva, eller «sanselege» frukter som kirsebær. Ifølgje folketrua finst det ein plantar som skal ha effekt. Også kombinasjonar som østers og champagne blir hevda å fremja lyst. Eventuelle verknader kjem som regel av ein placeboeffekt, det vil seia sjølvsuggesjon og innbilling. Stoff det er funne dokumentert effekt frå er visse legemiddel, som kjønnshormon. Nokre rusmiddel, som cannabis, amfetamin og kokain, kan ha ein effekt i små dosar, men desse og andre medikament ein har brukt som afrodisiakum, som stryknin og spansk fluge, kan medføra helseskader.

Ordet er ei latinisert form av det greske *afrodisiakos*, «å vekka seksuelt attrå», igjen frå Afrodisios, «heilagt for Afrodite». Namnet på den greske gudinna for kjærleik og venleik, Afrodite, tyder «seksuell glede».

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  Grünfeld, Berthold (27. januar 2023). «afrodisiaka». *Store medisinske leksikon* (på norsk).
2. ↑  «Afrodisiakum» i *Det Norske Akademis ordbok*
3. ↑  «afrodisiakum» i Nynorskordboka.
4. ↑   «aphrodisiac (n.)», *Online Etymology Dictionary*

* *Denne artikkelen bygger på «Afrodisiakum» frå Wikipedia på bokmål, den 17. april 2023.*

Litteratur
* Froböse, Gabriele; Froböse, Rolf; Gross, Michael (overs.) (2006): *Lust and Love: Is it more than Chemistry?* Royal Society of Chemistry, ISBN 0-85404-867-7.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* NDL

 |
**Det Geofysiske Institutt** i Langnesveien i Tromsø vart bygd i 1918. Saman med Haldde-Observatoriet i Kåfjord i Finnmark (1912-1926) var Geofysisk Institutt (1918-1927) forløparane til distriktsentralen for vêrvarslingstjenesta i Nord-Noreg. Dei gamle, nedlagde instituttbygningane, som no vert nytta som bustad med tre husvære, ligg på området der Meteorologisk Institutt/Vêrvarslinga for Nord-Norge har lokala sine i dag.

Soga
----

Planane om å skipe eit geofysisk institutt i Tromsø kom til under eit møte mellom professorane Krogness, Bjørn Helland-Hansen og Olaf Devik under ein konferanse i Stockholm i 1915. Ei pengeinnsamling vart sett i gang i Tromsø for å få reist høvelege husvære for vêrvarsling, og for måling og registrering av jordmagnetisme, og i desember 1918 var bygningane i Langnesveien 3b klare til innflytting. I 1928 vart Det geofysiske Institutt delt i to ved at Vêrvarslinga for Nord-Noreg vart verande i «Geofysen» i Langnesveien 3b, medan jordmagnetismemålingane, nordlysforskinga og anna geofysisk forsking vart flytt til Nordlysobservatoriet på nordsida av Prestvannet, og som fleire år seinare vart ein del av Universitetet i Tromsø.

Kjelder
-------

* Om freding av Det Geofysiske Institutt.
| Końskowola |
| --- |
| Styresmakter |
| Land  Voivodskap | Polen  Lublin Voivodskap |
| Grunnlagd  Byrettar | Før 1392  1532-1872 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  9,8 km² |
| Innbyggjarar  - By (2005)   - folketettleik | 2 188   223/km² |
| Koordinatar | 51°25′″N 22°03′″E﻿Koordinatar: 51°25′″N 22°03′″E﻿ |
| Diverse anna |
| Telefon-retningsnummer | +48 81 |
| Bilnummer | LPU |
| Plassering |
|  |

**Końskowola** er ein landsby søraust i Polen mellom Puławy og Lublin, nær Kurów ved elva Kurówka. Byen ligg i Puławy fylke i Lublin Voivodskap, og hadde i 2004 litt over 2 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Byen vart sannsynlegvis grunnlagd ein gong på 1200-talet med namnet Witowska Wola, men på 1300-talet vart namnet endra til Konińskawola. Byen fekk byrettar i 1532. 

Etter den tredje delinga av Polen i 1795 vart byen annektert av Austerriket. I 1809 vart han ein del av Hertugdømet Warszawa, men alt i 1815 kom han inn under Kongedømet Polen. Etter januaropprøret i 1870 mista byen byrettane sine, og fekk dei aldri igjen. Under den russiske revolusjonen i 1905 vart det organisert mange demonstrasjonar og solidaritetsstreikar her. Sidan 1918 vart byen igjen ein del av Polen. 

Under den andre verdskrigen 15. september 1939 vart Końskowola teken av tyske troppar og okkupert. Tyskarane sette opp ein leir for krigsfangar og ein konsentrasjonsleir for slavearbeid i byen. Leiren for krigsfangar vart raskt lagt ned, medan konsentrasjonsleiren var i drift ut 1943. Dei innsatte arbeida for tyskarane på gardar eller med å byggje vegar og jernbanar. 

Det vart oppretta ein getto i byen der mange grupper av jødar vart plassert, inkludert mange jødar frå Slovakia. 8. mai 1942 førte nazistane mange av jødane til utryddingsleiren Sobibór. I oktober 1942 var heile folkesetnaden i gettoen avretta då tyske troppar tok 800-1000 jødar, inkludert kvinner og born, til ein skog i nærleiken og drap dei. Resten av innbyggjarane i gettoen vart ført til ein annan leir. 

Då Den raude arméen nærma seg sommaren 1944 planla tyskarane å brenne ned byen. 25. juli 1944 måtte dei tyske okkupasjonsstyrkane ut i kamp mot den polske Armia Krajowa og dei polske partisanarane Bataliony Chłopskie. Då Den raude arméen kom til byen vart tyskarane drivne bort.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Końskowola under andre verdskrig - bilete Arkivert 2002-12-18 ved Wayback Machine.
* Historie om Końskowola

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Końskowola frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Ei kubjølle.
Ei **bjølle**, av norrønt *bjǫllu*, ei oblik form av *bjalla*, er ei lita metallklokke med kolv i. Når klokka heng fritt, kan kolven slå mot klokka og gi ein ringelyd.

Dombjøller er runde, hole bjøller med kuler inni. Forstavinga *dom* siktar til at dei gir ein døyvd, i eldre språk *dumb*, lyd.[*treng kjelde*]

Ordet bjølle kan også bli brukt om tilsvarande innretningar som gir lette plingelydar.

Bruk av bjøller
---------------

Bjøller blir hengde rundt halsen på husdyr som går på utmarksbeite slik at dei skal bli lettare å finne att. Dørbjøller ringer når ein opnar ei dør, og i butikkar kan ei bjølle på disken varsle personalet om kundar som ønskjer hjelp. 

Dombjøller vert brukte på hestar.

Sjå òg
------

* Kyrkjeklokke

Kjelder
-------

1. ↑  «bjølle» i Nynorskordboka.
2. ↑  «dombjølle» i Nynorskordboka.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Bjølle**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC
* NDL

 |