recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Tholosar i Harran i Tyrkia.
**Tholos** (frå gresk θολωτός τάφος, θολωτοί τάφοι, ‘graver med kuplar’) er bikube- eller kuppelforma steinbygg som ein finn i middelhavslanda. Dei blei bygde frå Antikken og husa hovudsakleg eit tempel eller ei grav.

Grava eller «skattkammeret» til kong Atreus er den mektigaste tholosen i Mykene.

Tid og stad
-----------

Dei første tholosane i Hellas blei til rundt 1500 f.Kr. i den greske bronsealderen, og trengde gradvis vekk dei eldre sjaktgravene. Dei største og best kjende bygga er frå Mykene. Ein finn òg restane av ein kjend tholos i Atene-tempelet i Delfi og Asklepios-heilagdomen i Epídavros.

Tversnitt gjennom Atreus-tholosen.

Bygging
-------

Tholosane blei bygde av steinblokker som møttest i ein avrunda, men òg noko spiss kvelving på toppen. Døropningen blei markert med monolittar på kvar side eller ein rett søyle laga av fleire steinar. Ein kunne så dekka bygget med jord slik at det fekk ein liten haug rundt seg, med ein lang gang ned frå overflata. Ofte bygde ein tholosane i bakkar eller åssider.

Bruk
----

I kvar av gravbygga gravla ein fleire døde på ulike stader, anten rett på golvet i gravkammeret eller i uthogde rom i golvet. Ein reknar med at større graver, med ein diameter på 10 til 15 meter, blei brukte til å gravleggja kongelege, men fordi kvar mykenske busetjing hadde meir enn éi slik grav blei truleg òg andre, lågareståande samfunnsmedlemmer gravlagde her. Mange av tholosgravene er blitt plyndra for lenge sidan, og me veit ikkje kva gravgods dei inneheldt.

Liknande bygg, med pynta innerveggar, blei òg laga av etruskarar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tholos» frå Wikipedia på engelsk, og «Tholos» frå Wikipedia på tysk den 25. oktober 2005.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tholos**
**Ulrike Bruns**, fødd **Klapezynski**, (fødd 17. november 1953) er ein tysk tidlegare mellom- og langdistanseløpar frå Cottbus som representerte Aust-Tyskland. Ho vann bronse på 1500 m i Sommar-OL 1976, på 10 000 m i EM 1986 og på 3 000 m i VM 1987.

Frå midt på 1970-talet var Ulrike Klapezynski ein av verdas fremste mellomdistanseløparar. Sommaren 1976 sette ho tysk rekord på 1500 meter med 3.59,9. To veker seinare vann ho bronsemedaljen på distansen under dei olympiske sommarleikane i Montreal, einast sju hundredels sekund bak sølvmedaljøren. Sidan kom ho på femteplass på 1500 m i så vel Moskva-OL 1980 som i Friidretts-EM 1982. På tampen av si tid som aktiv sprang Bruns inn til bronsemedalje på 10 000 meter i EM i friidrett 1986 i Stuttgart og på 3 000 m i VM i friidrett 1987 i Roma.

### Personlege rekordar

* 800 meter: 1.57,06 (1976)
* 1500 m: 3.59,9 (1976)
* 3 000 m: 8.36,3 (1984)
* 10 000 m: 31.19,6 (1986)

Kjelder
-------

* 

* *Denne artikkelen bygger på «Ulrike Bruns» frå Wikipedia på tysk, den 9. august 2023.*
**Cape Coast** (tidl. portugisisk namn *Cabo Corso*) er ein by i Ghana, ved Guineabukta. Han er hovudstad for Central Region. Byen ligg ca. 165 km vest for den ghanesiske hovudstaden Accra.

Historie
--------

Cape Coast sentrum
Byen blei opphavleg grunnlagd av portugisarane på byrjinga av 1600-talet som ein handelsstasjon. Det blei først bygd eit handelsfort, og byen voks fram rundt dette fortet. Portugisarane handla opphavleg med ashantiar og andre folkegrupper om gull, jordbruksvarer og liknande. Seinare utvikla staden seg til ein av dei sentrale handelsstasjonane for slavehandel. Byen blei seinare tatt over av nederlendarane, som bygde ut fortet til eit slott i 1637. Dette blei vidare bygd ut av svenskane i 1652, og erobra av britane i 1664. Danmark-Noreg kontrollerte òg Cape Coast ei tid. Britane brukte Cape Coast som hovudsetet sitt for sine operasjonar på Gullkysten, før dei gjorde Accra til hovudstad for Gullkysten i 1877. Cape Coast Castle er framleis bevart i byen, og står no på UNESCO si liste over verdsarv. Eit anna fort frå 1820, Fort William, ligg på ei høgde over byen.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Cape Coast» frå Wikipedia på bokmål, den 2. september 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Alfred Meyer Henningsen** (26. april 1918–12. september 2012) var ein norsk offiser og politikar frå Sør-Varanger. Han representerte Arbeidarpartiet og Troms på Stortinget i perioden 1961–73.

Henningsen var son til ein fiskar. Etter Noreg var okkupert i 1940, vart han rekruttert til spionasje for Sovjetunionen. Få månader seinare vart han avslørt av Gestapo, og flykta til Sverige. Sidan fekk han militær opplæring i Storbritannia og deltok i fire krigsoppdrag i Nord-Noreg. Vinteren 1945 vart han teken krigsfange i Porsangerfjorden. For krigsinnsatsen fekk han fleire norske medaljar, såvel som utmerkingar frå Storbritannia og Sovjetunionen/Russland.

I 1947 tok Henningsen eksamen ved Krigsskulen. Deretter var han adjutant i Finnmark landforsvar 1947-48 og kaptein i Troms infanteriregiment 1948-54. Ein periode i 1950–51 var han kompanisjef i Tysklandsbrigaden. Frå 1954 var han i to år bataljonssjef i same regimentet. I tida 1956 til 1974 var han oberstløytnant og sjef for Troms heimeverndistrikt.

Henningsen var ordførar i Bardu 1956-61 og på ny 1976-79. Frå 1961 var han stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet i tre etterfølgjande periodar. Han var medlem 1961-65 i Militærkomiteen, så 1965-69 i Utanriks- og konstitusjonskomiteen. Frå oktober 1969 til mars 1971 var han med i Sosialkomiteen og til sist medlem i Forsvarskomiteen til 1973.

Henningsen melde seg ut av Arbeiderpartiet i 1983.

Frå 1984 til -88 var Henningsen dagleg leiar av AS Tundra i Sveagruva på Svalbard.

Kjelder
-------

Stortingsbiografi
**Alfred Bester** (18. desember 1913–30. september 1987) var ein amerikansk science fiction-forfattar. Blant dei mest kjente verka hans er romanen *The Demolished Man* frå 1953. Verket gav han den første Hugo-prisen som blei delt ut.

På norsk føreligg romanen *The Stars My Destination* (1956) som *Mannen som ikke ville dø* i omsetjing av Tor Edvin Dahl på Gyldendal Norsk Forlag i 1973. Dessutan er novella «They don't make life like they used to» omsett til «Siste par ut» for antologien *Østenfor sol* (Bokklubben 1969) og «Fondly Fahrenheit» til «Herlige Celsius» for antologien *Jeg - en maskin* (Gyldendal Norsk Forlag 1973).

Radioteatret sendte i 1981 ei dramatisering av *The Demolished Man* i form av høyrespelet *Demolisjon*. Stykket var omsett og regissert av Nils Nordberg, og hadde blant andre Kai Remlov, Lise Fjeldstad og Sossen Krogh på rollelista.

Referanser
----------

1. ↑  Internet Speculative Fiction Database om Alfred Bester
2. ↑  The Hugo Awards si nettside om utdelingane i 1953
3. ↑  *Krimarkivet B-versjon* på NRK sine nettsider
4. ↑  *Nettsida* Radioteateret sender *om stykket*, arkivert frå originalen 1. februar 2014, henta 30. januar 2014

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
**Alfred Neuland** (10. oktober 1895–16. november 1966) var ein estisk vektløftar som deltok i dei olympiske leikane i 1920 i Antwerpen og i 1924 i Paris.

Neuland vart olympisk meister i vektløfting under OL 1920 i Antwerpen. Han vann den nest lettaste klassen, lettvekt opp til 67,5 kg. Det var fyrste gongen i OL at løftarane vart delte inn i ulike vektklassar. Det var totalt fem vektklassar under OL i 1920. Han løfta samanlagt 257,5 kilo, 17,5 kg meir enn sølvvinnaren. I vektløftkonkurransen var det tre løft, rykk og støyt med éi hand og støyt med begge hendene. Det var 12 utøvarar frå 10 land i lettvektklassen som vart avvikla 29. august 1920. Fire år seinare, under OL i 1924 i Paris, kom Neuland på andreplass i vektløfting i mellomvekt.

OL-medaljar
-----------

* 1920 Flagget til Belgia Antwerpen -  **Gull** i vektløfting, lettvekt
* 1924 Flagget til Frankrike Paris -  Sølv i vektløfting, mellomvekt

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
**Justine Braisaz-Bouchet** (fødd 4. juli 1996) er ein fransk skiskyttar frå Albertville. Ho vart olympisk meister på fellesstarten under Vinter-OL 2022.

Aktiv
-----

Braisaz deltok i verdscupen i skiskyting frå 2014 og vant sitt første løp der i 2017. Ho var med på dei franske stafettlaga for kvinner som vann sølv i VM 2015 og 2016 og bronse i VM 2017 og OL-2018. Under VM i skiskyting vann ho bronsemedaljen på 15 km. Etter to medaljelause verdsmeisterskap opp ho den store suksessen ved dei olympiske leikane 2022. På den avsluttande fellesstarten gjekk Braisaz-Bouchet inn til gullmedalje, dei norske utøvarane Tiril Eckhoff og Marte Olsbu Røiseland vart nummer 2 og 3.

Braisaz-Bouchet har vunne to individuelle tevlingar i verdscupen. Ho sigra på fellesstarten i Le Grand-Bornand i desember 2017, knapt to år seinare vann ho 15-kilometeren i Östersund. I tilegg har ho vore med på fem stafett-triumfar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Justine Braisaz-Bouchet» frå Wikipedia på tysk, den 25. februar 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Justine Braisaz-Bouchet». olympedia.org. Henta 26. oktober 2022.
Place Charles de Gaulle.
**Place Charles-de-Gaulle**, som tidlegare heitte  **Place de l’Étoile** og framleis er mest kjend under dette namnet, er ein sirkulær plass med 240 meter i tverrmål i Paris i Frankrike, på grensene mellom bydelane 8e, 16e og 17e arrondissement, som har kvar sin sektor av plassen. I sentrum av plassen er Triumfbogen (l'Arc de triomphe) plassert. Plassen fekk det noverande namnet 13. november 1970, fire dagar etter at president Charles de Gaulle døydde, for å heidre han.

Plassen har lenge vore eit knutepunkt for kollektivtrafikken i Paris, mellom anna ved å vere endehaldeplassen for sporvognslina Paris - Saint-Germain (PSG) mellom 1911 og 1921.
Plassen vart opparbeidd i 1670 og fekk i si tid namnet Place de l’Étoile, «Stjerneplassen», av di det herfrå stråler ut tolv store og beine avenyar, breie gater, som strålane frå ei stjerne. Tolv av desse avenyane dannar parvis seks rettlinja aksar over plassen: Avenue Mac-Mahon og avenue d'Iéna dannar ein akse; avenue de Wagram og avenue Kléber dannar ein akse, avenue Hoche og avenue Victor-Hugo ein akse; avenue de Friedland og avenue Foch ein akse, avenue des Champs-Élysées og avenue de la Grande Armée (Den store hærens aveny) dannar ein akse som òg inngår i den såkalla *l'axe historique de Paris* (den historiske aksen i Paris) eller *voie royale* (kongevegen), ei rettlinja aveny mellom Louvre og quartier de la Défense, medan avenue Marceau og avenue Carnot dannar ein akse.

Place Charles de Gaulle med Triumfbogen i sentrum.
Steindekket på plassen markerer òg plassen som både ei stjerne og sentrum i desse aksane ved at det er nytta ulike fargar på steinen for å forme ei stjerneliknande figur. Elles er den ytre luten av plassen no nytta som ei rundkøyring med fleire filar. Næraste T-banestasjon (station de métro) er Charles de Gaulle – Étoile.

*Den historiske aksen* (*l'axe historique de Paris*) frå *le jardin des Tuileries* til *l'Arche de la Défense* (Bogen på la Défense, ein ny bydel med høghus) via La place Charles-de-Gaulle med Triumfbogen i sentrum.
Det opphavlege namnet på området plassen ligg i var *butte de Chaillot*, det vil seie Chaillothøgda, som vart utjamna for å få plassen og paradegata *les Champs-Élysées* (Dei elyseiske markene) rettlinja. Dette store planeringsarbeidet var ferdig i 1777.

Kart over Place Charles de Gaulle.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Elektronegativitet** er evna eit atom har til å tiltrekka seg elektron i eit kjemisk band. Dersom to grunnstoff i ei kjemisk sambinding har nesten lik elektronegativitet vil dei danna kovalent binding eller metallbinding. Dersom forskjellen i elektronegativitet er stor vil grunnstoffa danna ionebinding.

Elektronegativiteten til grunnstoff vert ofte oppgitt etter paulings skala.

Variasjon i elektronegativitet
------------------------------

Dei mest elektronegative grunnstoffa er plassert langt oppe og langt til høgre i periodesystemet. Det er ein tendens til at elektronegativiteten aukar om ein bevegar seg oppover i ei gruppe og mot høgre i ein periode. 

Ikkje-metall er som regel meir elektronegative enn metall. 

Grunnstoff som er lite elektronegative vert av og til kalla **elektropositive**.

| → Atomradius minkar → Ioniseringsenergi aukar → Elektronegativitet aukar → |
| --- |
| Gruppe | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| Periode |   |
| 1 | H2,1 |   | He  |
| 2 | Li1,0 | Be1,5 |   | bor|B2,0 | C2,5 | N3,0 | O3,5 | F4,0 | Ne  |
| 3 | Na0,9 | Mg1,2 |   | Al1,5 | Si1,8 | P2,1 | S2,5 | Cl3,0 | Ar  |
| 4 | K0,8 | Ca1,0 | Sc1,3 | Ti1,5 | V1,6 | Cr1,6 | Mn1,5 | Fe1,8 | Co1,9 | Ni1,8 | Cu1,9 | Zn1,6 | Ga1,6 | Ge1,8 | As2,0 | Se2,4 | Br2,8 | Kr  |
| 5 | Rb0,8 | Sr1,0 | Y1,2 | Zr1,4 | Nb1,6 | Mo1,8 | Tc1,9 | Ru2,2 | Rh2,2 | Pd2,2 | Ag1,9 | Cd1,7 | In1,7 | Sn1,8 | Sb1,9 | Te2,1 | I2,5 | Xe  |
| 6 | Cs0,7 | Ba0,9 | 4f | Hf1,3 | Ta1,5 | W1,7 | Re1,9 | Os2,2 | Ir2,2 | Pt2,2 | Au2,4 | Hg1,9 | Tl1,8 | Pb1,9 | Bi1,9 | Po2,0 | At2,2 | Rn  |
| 7 | Fr0,7 | Ra0,9 | 5f  | Rf  | Db  | Sg  | Bh  | Hs  | Mt  | Ds  | Rg  | Uub  | Uut  | Uuq  | Uup  | Uuh  | Uus  | Uuo  |
|   |
Kontinuerleg dynode elektronmultiplikator
**Elektronmultiplikator** er eit apparat som vert nytta til å forsterke ein elektronstraum. Sjølve forsterkinga skjer ved hjelp av sekundæremisjon frå metall. 

Elektronmultiplikatoren består av eit vakuumrøyr med ein katode og fleire andre elektrodar, som er sett opp slik at den primære elektronstraumen fell på den første av elektrodane og utløyser sekundærelektron frå denne. Dei treffer så den neste elektroden i rekkja og utløyser på nytt sekundærelektron osv. Ved høvande val av elektrodemateriale og spenninga på elektrona kan ein oppnå at det blir mange fleire sekundærelektron enn innfallande primærelektron, og det blir derfor ei forsterking av elektronstraumen. 

Elektronmultiplikatoren vert særleg nytte til å registrere svake lysstraumar. Katoden vert då gjort lyskjenslevar og sender ut fotoelektron når han vert treft av lys. Brukt på denne måten vert han ofte kalla fotomultiplikator.

Elektronmultiplikatoren vart oppfunnen av amerikanaren Vladimir Kosma Zworykin.

Kjelder
-------

* elektronmultiplikator. I Store norske leksikon.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Paul Jones** (fødd 24. februar 1942 som **Paul Pond**) er ein engelsk songar, skodespelar, munnspelspelar, radiopersonlegdom og programleiar på fjernsyn. 

Som frontmann i Manfred Mann frå 1963 til 1966 var Paul Jones ein av dei fremste vokalistane i den britiske invasjonen, og song blues, R&B og energirik pop/rock med ei tiltalande blanding av glattheit og sjel.

Så tidleg som i 1965 spekulerte pressa i om Jones, som var ein den einaste i Manfreds som hadde tenåringsappellen, ville forlate gruppa for ein solokarriere. Jones og gruppa benekta desse rykta ei stund, men Jones leverte inn avskjeden sin seint i 1965, men vart verande med bandet det meste av 1966, medan dei søkte etter ein erstattar. Jones ønskte i tillegg til å starte solokarrieren sin, starte ein karriere som skodespelar og fekk snart ei rolle i kultfilmen *Privilege*, der han spelte ein popsongar. Jones song òg nokre songar i filmen, mellom anna «Set Me Free», som vart covra av Patti Smith i midten av 1970-åra. 

Jones hadde nokre hittar i Storbritannia i 1966 og 1967 med «High Time» og «I've Been a Bad Bad Boy», men solokarrieren hans tok aldri av i USA. Begge desse singlane var glatte poplåtar som fekk han til høyres meir ut som Tom Jones enn del tidlegare Paul Jones. Etter dette hadde ikkje Jones noko vidare suksess i Storbritannia. 

Jones skifta fokus frå plateartist til å bli musikalartist, noko han framleis held på med. Han gjekk etter kvart attende til bluesrøtene sine og song i det mindre Blues Band, og deltok på fleire attforeiningar med Manfred Mann. Eit nytt album, *Showcase*, kom ut i 2001 på Hallmark Records.

Solodiskografi
--------------

### Album

* *My Way* (1966)
* *Sings Privilege & Others* (1967)
* *Love Me, Love My Friends* (1968)
* *Come into My Music Box* (1969)
* *Crucifix in a Horseshoe* (1972)
* *Starting All Over Again* (2009)

### Hitsinglar

* "High Time» (1966) — UK nr. 4
* "I've Been a Bad, Bad Boy» (1967) — UK nr. 5
* "Thinkin' Ain't for Me» (1967) — UK nr. 32
* "Aquarius» (1969) — UK nr. 45

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Paul Jones» frå Wikipedia på engelsk, den 11. september 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Biography by Richie Unterberger». Allmusic.com. Henta 10. september 2014.
2. ↑  Allmusic
3. ↑  *British Hit Singlar*, Paul Gambaccini, Tim Rice & Jo Rice, Guinness Publishing Ltd. 7th edition, 1989

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* The Manfreds Arkivert 2009-05-19 ved Wayback Machine.
* The Blues Band Arkivert 2010-09-24 ved Wayback Machine.
* Paul Jones ved The Internet Movie Database (IMDb)
* Paul Jones-diskografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BBC Things

 |
**Depolarisator** er eit middel til å depolarisere, det vil sei oppheve eller redusere ein polarisasjon. Ordet vert særleg nytta om middel til å redusere polarisasjonen i galvaniske element og i elektrolyseceller. Ved straumgjennomgang vil eit element polariserast ved at det vert danna spaltningsprodukt som legg seg omkring elektrodane. Dermed reduserast den elektromotoriske spenninga til elementet, og den indre resistansen (motstanden) aukar. Med ein depolarisator hindrast danninga av slike belegg.

Ei vanleg form for polarisasjon finn stad når hydrogen vert frigjort ved den positive pol. Som depolarisator nyttar ein då eit sterkt oksidasjonsmiddel som reagerer med hydrogen. I tørrelementet nyttar ein mangandioksid (brunstein), MnO2, som reagerer med hydrogen og det vert då danna vatn. Verknaden av ein depolarisator kan vere forholdsvis langsam, og eit element som etter sterk tapping synes uttømt kan få igjen spenninga si når depolarisatoren har fått verke ei stund.

Kjelder
-------

* depolarisator. (14.10.2011) I *Store norske leksikon*. Henta frå:
**Paul Henningsen Irgens** (31. juli 1843–11. september 1923) var ein norsk mekanikar, oppfinnar og instrumentmakar. Han var fødd på ein gard i i Os i Østerdalen. Irgens er kjend for at han så tidleg som i 1880 konstruerte og bygde ein forgassarmotor som han monterte i ein båt og for at han same året konstruerte ein automobil med forgassarmotor. I følgje P. Greetland hadde ikkje Irgens råd til å bygga bilen før på slutten av 1890-talet. Derimot gjorde han ferdig motoren monterte han i ein båt i 1880. Han nytta sjølv denne båten i fleire år.

Automobil
---------

I 1895 flytta Irgens til Bergen, der han heldt fram med å konstruera sjølvkjørande vogner. Saman med slektningen sin, Jacob Irgens, konstruerte han ein bil med ein liggande einsylindra motor. Bilen hadde kraftoverføring med trinnlaus utveksling, ved at svinghjulet på motoren hadde kontant med ei forskyvbar friksjonsskive. Det finst eit bilete av Irgens i ein open bil utanfor vognfabrikken til Jakob Irgens frå 1898, men det er uklart om dette er bilen han konstruerte.

Omnibuss
--------

I 1899 bygde han ein dampdriven «motoromnibuss» med framhjulsdrift. At Irgens nytta dampmaskin hang saman med at det forgassarmotorane på denne tida ikkje var kraftige nok til å driva eit så stort køyretøy. At vogna hadde framhjulsdrift tyder på at Irgens var ein framsynt mann. I fylgje ein reportasje i Bergens tidende den 28/9-1899 hadde bussen plass til 20 passasjerar, 16-18 av desse var sitteplassar. Farten var rundt 15 km/t og under ein prøvetur i Bergen gjekk bussen opp Musébakken i Bergen, som har ei stigning på 1/7, med 14 passasjerar ombord. Spilldamp vart ført rundt i bussen for å varma han opp om vinteren. Dette må difor ha vore ein av dei fyrste cupévarmar. Bussen vart seld til Trondhjems omnibusselskab, men planane om å setta han i trafikk møtte mange byråkratiske hindringar og det er ikkje kjent at han vart sett i regulær rutetrafikk.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  Greetland, P. *Bilens historie: Bilismens utvikling i Norge og en kronologisk oversikt over bilens historie*, Kongelig norsk automobilklub, 1951.

| * v
* d
* e
Norske bilfabrikkar |
| --- |
| Bjering**·** Den norske automobilfabrikk **·** Elbil Norge **·** Geijer **·** Irgens **·** Mustad **·** Norsk automobilfabrikk **·** Stavern bilfabrikk **·** Think nordic **·** Troll **·** Vestby |
**Marija Vitalijivna Rjemjen** (fødd 2. august 1987) er ein ukrainsk tidlegare friidrettsutøvar som i 2012 vart europameister på 200 meter.

Aktiv
-----

Rjemjen vart i 2010 ukrainsk meister på 200 meter. Under EM i friidrett 2010 i Barcelona kom hop på femteplass på 100-metere, før ho så vann gull i 4 x 100 meter stafett saman med Olesja Povkh, Natalija Pohrebnjak og Jelizaveta Bryzjina. Rjemjen var også med på det ukrainske laget som la beslag på bronseplassen i den korte stafetten under VM i friidrett 2011 i Daegu.

Rjemjen tok gullmedaljen på 200 meter ved EM i friidrett 2012 i Helsinki. Ein dryg månad seinare sprang ho den tredje etappen då Ukraina tok bronse i 4 x 100 meter stafett under Sommar-OL 2012 i London. Tidlegare i leikane presterte ho livsbeste 22,58 sekund i forsøket på 200 m, før ho rauk ut i semifinalen. Vinteren 2013 sette ho personleg rekord med 7,10 sekund då ho sigra på 60 meter i hall-EM. Etter dopingdom kom ho tilbake på friidrettsbana i 2016, utan å vere i nærleiken av sitt tidlegare nivå.

### Doping

Vinteren 2014 vart Rjemjen teken for bruk av methandrostenolon, og stengt ute frå idrett frå 10. januar 2014 til 2. mars 2016.

Kjelder
-------

* Mariya RYEMYEN | Profile | World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Marija Rjemjen» frå Wikipedia på tysk, den 3. september 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |
**Alfred Brendel** (fødd 5. januar 1931) er ein austerriksk konsertpianist, poet og forfattar. Brendel er fødd i Tsjekkoslovakia og er i dag britisk statsborgar.

Biografi
--------

Alfred Brendel vart fødd i landsbyen Wiesenberg i Tsjekkoslovakia. Landsbyen heiter i dag Loučná nad Desnou og ligg i regionen Olomouc i Tsjekkia. Som seksåring flytte familien Brendel til Zagreb i det noverande Kroatia. Under andre verdskrigen budde dei i Graz i Austerrike. Fjortenårige Alfred Brendel vart då send til Jugoslavia for å grava skyttargraver, men då han vart frostskadd vart han send på sjukehus. Brendel hadde fått pianoundervisning frå han var seks år gamal, og frå han var 14 studerte han piano og komposisjon ved konservatoriet i Graz i to år. Som pianist var han likevel stort sett sjølvlært.

Etter andre verdskrigen tok Brendel til å spela piano, komponera og måla. 17 år gamal heldt han sin fyrste pianokonsert i Graz, der han framførte verk av J.S. Bach, Brahms og Liszt i tillegg til nokre av sine eigne komposisjonar. I 1949 vann han ei prestisjetung pianotevling i Italia, og året etter flytte han til Wien. Han laga si fyrste innspeling 21 år gamal; Sergej Prokofjev sin femte pianokonsert. I resten av karrieren har han gjort innspelingar av Beethoven, Schumann og Schubert. Ei av dei største innspelingsbragdene hans Brendel er at han spelte inn samtlege pianokonsertar av Mozart saman med kammerorkesteret Academy of St Martin in the Fields og dirigent Neville Marriner. 

I byrjinga av 1970-åra flytte han til London, der han har vore busett sidan. Alfred Brendel har eitt barn frå fyrste ekteskapet sitt, og tre frå sitt andre. Ein av sønene frå hans andre ekteskap, Adrian Brendel er cellist og har gjort innspelingar saman med faren. 

Som forfattar har Alfred Brendel gjeve ut fire diktsamlingar, og ei rekkje essay om ulike musikalske tema. I 2009 deltok han i den prisløna dokumentarfilmen *Pianomania* som handlar om ein pianostemmar for Steinway & Sons.

Prisar og utmerkingar (utval)
-----------------------------

* Æresdoktor ved University of Oxford og Yale University.
* Deutscher Schallplattenpreis fleire år.
* 1972: Medlem av Royal Academy of Music.
* 1984: Frankfurter Musikpreis
* 1989: Utnemnd til *Honorary Knight* av Den britiske imperieordenen.
* 1991: Pour le Mérite for vitskap og kunst
* 1998: Æresmedlem av Wiener Philharmoniker
* 2002: Léonie Sonnings musikpris
* 2004: Ernst von Siemens' musikkpris
* 2005: Æresborgar av heimbygda Loučná nad Desnou i Tsjekkia
* 2008: Herbert von Karajans musikkpris
* 2009: Praemium Imperiale
* 2009: Æresdoktor ved Hochschule für Musik Franz Liszt Weimar
* 2009: Medlem av Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Alfred Brendel» frå Wikipedia på engelsk, den 16. mars 2012.*
* *Denne artikkelen byggjer på «Alfred Brendel» frå Wikipedia på tysk, den 16. mars 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Framandlegionens flagg viser ein handgranat med sju flammar.
Framandlegionærar på den franske nasjonaldagen 14. juli. Foto: David Monniaux

**Framandlegionen** (fransk *Légion Étrangère*) er ei militæreining i den franske hæren. Han vart danna i 1831 i fransk Nord-Afrika etter juli-revolusjonen i Frankrike. Legionen vart danna fordi utanlandske friviljuge ikkje lenger kunne verve seg til det ordinære militæret.

Dei fleste offiserane i Framandlegionen er franske, men dei meinige er samansett av mange forskjellige nasjonalitetar (mellom anna franskmenn). Etter å ha tenestegjort i legionen i tre år kan legionæren søkje om fransk statsborgarskap. Alle legionærar blir innrullert under pseudonym, men kan få tilbake den opphavlege identiteten sin etter eitt år ved å gjennomgå «*régularisation de situation militaire*» (RSM). Berre legionærar som har gjennomgått RSM kan få fransk statsborgarskap.

I hovudsak var Legionen eit prosjekt for å utvide det Franske koloniale imperium på 1800-talet. Legionen har også hatt ein stor rolle i krigar med andre europeiske stormakter i krigar som 1. og 2. verdskrig.

Tidlegare hadde Framandlegionen eit rykte for å tiltrekkje seg leigesoldatar og rømlingar. I dei seinare år har rekrutteringa til legionen blitt avgrensa og det blir gjort bakgrunnssjekk på alle søkjarar.

Det noverande hovudkvarteret ligg i Aubagne, like utanfor Marseille.

Oppsetjing
----------

* I Frankrike
	+ 1. regiment (Régiment Étranger) (1er RE), stasjonert i Aubagne
	+ 2. infanteriregiment (Régiment Étranger d'Infanterie) (2e REI), stasjonert i Nîmes
	+ 4. øvingsregiment (Régiment Étranger) (4e RE), stasjonert i Castelnaudary
	+ 1. stridsvognregiment (Régiment Étranger de Cavalerie) (1er REC), pansra regiment stasjonert i Orange
* 1. ingeniørregiment (Régiment Étranger de Génie) (1er REG), stasjonert i Laudun
* 2. ingeniørregiment (Régiment Étranger de Génie) (2e REG), stasjonert i Saint-Christol i Vaucluse
* På Korsika
	+ 2. fallskjermregiment (Régiment Étranger de Parachutistes) (2e REP), stasjonert i Calvi
* I dei franske oversjøiske territoria
	+ 3. infanteriregiment (Régiment Étranger d'Infanterie) (3e REI), stasjonert i Kourou, Fransk Guyana.
	+ Detasjement (Détachement de Légion Étrangère de Mayotte) (DLEM), detasjement stasjonert på Mayotte.
* Afrika
	+ 13. halvbrigade (Demi-Brigade de Légion Étrangère) (3e DBLE), stasjonert i Djibouti.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fremmedlegionen» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mai 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Framandlegionen**

* French Foreign Legion - Le Recrutement
* The French Foreign Legion

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Nobelprisen  

Nobels fredspris
  
1911

**Alfred Hermann Fried** (11. november 1864–4. mai 1921) var ein austerriksk forfattar, redaktør, pasifist og vinnar av Nobels fredspris i 1911.

Biografi
--------

Alfred Hermann Fried vart fødd i ein jødisk familie i Wien. Etter fullført skulegang, utdanna han seg til bokhandlar, og jobba ei tid som dette i Berlin. Då han såg ei utstilling av krigsbilete i 1881, bestemte han seg for å bli pasifist. Han vart kjend med forfattaren Bertha von Suttner som vart ein vidkjend person i fredsrørsla etter utgjevinga av boka hennar *Die Waffen nieder* - «Ned med våpna!» i 1889. Saman med von Suttner grunnla Fried i 1892 tidsskriftet *Die Waffen nieder!*, som han ytra seg i i tida framover. Same året var han med på skipinga av Deutsche Friedensgesellschaft; også saman med von Suttner. 

I tida som fylgde deltok han på talrike fredskonferansar i Europa, og han skreiv ei lang rekkje bøker om fredssaka. I 1899 vart Fried redaktør for *Die Waffen nieder!*, som same året skifte namn til *Die Friedenswarte* - «Fredsvakta». Frå 1896 til 1900 var han redaktør for tidsskriftet til Deutsche Friedensgesellschaft - *Monatliche Friedenskorrespondenz*. Fried var også involvert i esperantorørsla, og i 1903 gav han ut ei lærebok i språket. I 1911 grunnla han den pasifistiske organisasjonen *Verband für internationale Verständigung* - «Forbundet for internasjonal forståing» saman med Otfried Nippold. Same året vart han tildelt Nobels fredspris for arbeidet med *Die Friedenswarte*. Prisen vart delt med den nederlandske politikaren Tobias Michael Carel Asser.

Under fyrste verdskrigen søkte Fried tilflukt i Sveits, der han vart involvert i skipinga av Folkeforbundet. Seinare skulle han likevel ytra seg kritisk mot både Folkeforbundet og Versaillestraktaten, avtalen som fekk slutt på krigen. Fried døydde i 1921 etter lang tids sjukdom i Wien.

Verkliste (utval)
-----------------

* *Friedenskatechismus* (1894)
* *Die moderne Schiedsgerichtsbewegung* (1904)
* *Pan-Amerika* (1910)

Kjelder
-------

* *Tysk Wikipedia om Alfred Hermann Fried, henta inn 8. januar 2012.*
* 

* «Alfred\_Hermann\_Fried» i *Store norske leksikon*, snl.no. *henta inn 8. januar 2012.*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Absorpsjon** er ein fysisk prosess der energien til eit foton blir tatt opp av eit anna objekt, som eit atom der elektron gjer eit sprang mellom to elektroniske energinivå. Fotona blir øydelagt i prosessen. Den absorberte energien kan strålast tilbake som strålingsenergi eller bli omforma til varmeenergi. Absorpsjon av lys under bølgjeforplanting blir ofte kalla demping. 

Absorpsjonsevna til ein lekam avgjer kor mykje lys det kan absorbere. Dette kan vere avhengig av andre eigenskapar til lekamen gitt ved Beer-Lambert si lov.

For dei fleste stoff varierer absorpsjonsmengda med bølgjelengda til lyset, og dette fører til forskjellige fargar i pigment som berre absorberer visse bølgjelengder. Til dømes vil ein lekam som absorberer blått, grønt og gult lys har raud farge i kvitt lys. Eit absorpsjonsspektroskop kan brukast til å identifisere stoff ved å gjere målingar av forskjellige bølgjelengder.

Sjå òg
------

* Absorpsjonsspektrum
* Absorpsjonsspektroskopi
* Brytingsindeks
* Kramers-Krönig-forhold
Koordinatar: 61°02′17″N 04°30′39″E﻿

**Utvær** er namnet på den vestlegaste øygruppa i Noreg, og likeeins namnet på den største øya og fiskeværet som ligg her. Øygruppa ligg i Sognesjøen i øykommunen Solund i Vestland, om lag 18 kilometer vest om kommunesenteret Hardbakke. Det er ikkje fast busetjing her lenger. Heile øygruppa er freda under namnet Utvær naturreservat.

På Holmebåen på den vesle øya Steinsøyna i denne øygruppa ligg det vestlegaste punktet i Noreg (frårekna Jan Mayen). På øygruppa finn ein òg Utvær fyrstasjon, eit kystfyr av tredje ordenen. Fyret har raudt tårn, med lyskjelda 45 meter over havet.

**Folketalsutvikling:**

| 1801 | 1900 | 2022 |
| --- | --- | --- |
| 41 | 57 | 0 |

Galleri
-------

* Fiskeværet og fyretFiskeværet og fyret
* Utvær i 1913.Utvær i 1913.
* Utvær er òg namnet på fiskeværet i øygruppa Utvær, og Utvær fyr (i bakgrunnen på fotografiet) ligg i utkanten av fiskeværet.Utvær er òg namnet på fiskeværet i øygruppa Utvær, og Utvær fyr (i bakgrunnen på fotografiet) ligg i utkanten av fiskeværet.

Kjelder
-------

1. ↑  Folketeljing 1801 for Eivindvik prestegjeld, frå Digitalarkivet
2. ↑  Folketeljing 1900 for Solund herred, frå Digitalarkivet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 48°10′53″N 23°17′52″E﻿

**Khust** (ukrainsk og russisk Хуст, rumensk *Hust*, ungarsk *Huszt*, tsjekkisk og slovakisk *Chust*, jiddisk חוסט) er ein by ved elva Khustets i Zakarpattja oblast (provins) vest i Ukraina. Han ligg nær samløpet mellom elvane Tisza og Rika. Han er det administrative senteret i Khust rajon (distrikt), medan sjølve byen har status som eit eige rajon i oblastet. Byen har kring 30 000 innbyggjarar. 

Khust var hovudstad i den kortvarige repubilikken Karpato-Ukraina.

Historie
--------

Busetnaden vart først nemnd som *Huszth* i 1329. Borga vart bygd i 1090 av St. Ladislaus som forsvar mot kumanane. Ho vart øydelagt under mongolinvasjonen av Ungarn og bygd opp att i 1318. Byen fekk sine eigne privilegium i 1329. I 1524 vart området ein del av Transilvania. Armeen til Ferdinand I erobra byen i 1546. I 1594 vart byen øydelagd av tatarane, men borga stod framleis. Borga vart kringsett i 1644 av armeen George I Rákóczi i 1657 av den polske, i 1661-1662 av dei osmanske tatarar hordane. 

I 1703 vart sjølvstendet til Transilvania erklært her. Det var den siste borga habsburgarane okkuperte då dei slo attende i 1711. Borga vart alvorleg skadd under eit lynnedslag og ein brann 3. juli 1766 og eit uvêr tok ned tårnet i 1798 og har lege i ruinar sidan den gong. Huszt fekk namnet **Csebreny** i 1882 under madjariseringa. Etter første verdskrigen tok Romania over området sommaren 1919. men i følgje St. Germain-traktaten fekk Tsjekkoslovakia byen som ein del av den nye regionen Podkarpatsko (Under Karpatane). Tsjekkoslovakia måtte gje regionen stort sjølvstende, men dette vart ikkje realisert før i 1938. Dagen etter at Tsjekkoslovakiaia kollapsa den 14. mars 1939, erklærte styret i regionen sjølvstende i Khust, men dette vart ikkje anerkjend av andre statar. Ungarske soldatar rykte inn 16. mars og 24. oktober 1944 okkuperte sovjetiske soldatar byen, som då vart innlemma i Sovjetunionen. Sovjetarane sendte bort dei fleste tyske og ungarske innbyggjarane. Sidan den gong har Khust vore ein del av Ukraina.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Khust» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* All about Khust City - inkludert bilete av byen og borga

| * v
* d
* e
Zakarpattja oblast |
| --- |
| Administrativt senter: Uzjhorod |
| Berehove**·** Irsjava**·** Khust**·** Mukatsjeve**·** Peretsjyn**·** Rakhiv**·** Svaljava**·** Tjatsjiv**·** Tsjop**·** Vynohradiv |  Ukraina |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Paul Klee** (18. desember 1879–29. juni 1940) var ein tysk-sveitsisk målar, grafikar og kunstteoretikar. Han arbeidde med mange ulike uttryksformer og varierande stilar, som var inspirert av kunstretningar som ekspresjonisme, kubisme, primitivisme og surrealisme. Ein del av måleria hans kan også ha drag av naivisme.

*Senecio*, 1922

Liv og gjerning
---------------

Klee vart fødd i Münchenbuchsee i kantonen Bern. Mor hans var frå Sveits, faren frå Tyskland. Familien var mykje musikkinteressert og Klee vog ei tid mellom å velje musikk eller biletkunst som karriereveg. I 1899 flytta han til München og byrja kunststudiar, i 1901/02 var han på studiereise i Italia. Etter ei tid i Bern busette hans seg i 1906 i München. Her vart han kjend med Vasilij Kandinskij, Franz Marc og andre avantgardekunstnarar, i 1912 kom han også i kontakt med kunstgruppa Der Blaue Reiter. Klee reiste i 1914 til Tunisia saman med August Macke og Louis Moilliet, der dei opplevde og vart overvelda av det nordafrikanske lyset.

Etter fyrste verdskrigen, då han som tysk statsborgar ein kort periode var ved det tyske flyvåpenet, vart Klee lærar på kunstskulen Bauhaus og frå 1931 på kunstakademiet i Düsseldorf. Etter nazistane kom til makta i 1933 byrja ei offisiell forfylgjing av Klee. Ein monografi over hans verk vart brend på bokbål rundt om i landet. Det statlege *Reichskulturkammer* stempla kunsten hans som degenerert. Han fekk yrkesforbud som kunstnar, mista lærarstillinga og 102 av kunstverka hans på tyske museum vart beslaglagt. Nokre av desse verka var med i den statlege, propagandistiske kunstutstillinga *Entartete Kunst* i München. Klee flytta til Sveits og søkte om søkte om sveitsisk statsborgarskap. Straks før dette vart innvilga, døydde han i Muralto i kantonen Ticino.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Paul Klee» frå Wikipedia på svensk, den 5. mai 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Paul Klee i Store norske leksikon.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Koordinatar: 48°27′00″N 22°45′00″E﻿

**Mukatsjevo** eller **Mukatsjeve** (ukrainsk Мукачево, Мукачеве) er ein by i Latoricadalen i Zakarpattja oblast (provins), sørvest i Ukraina. Byen har kring 95 000 innbyggjarar (2008).

Byen er no ein endestasjon langs ein jernbane. Her vert det produsert øl, vin, tobakk, mat, tekstilar, tømmer og møblar. Under den kalde krigen låg Mukatsjevo flybase her.

Historie
--------

Frå 800-talet til 1000-talet var Mukatsjevo truleg ein del av Kiev-riket. I 1018 vart Mukatsjevo erobra av ungararane og vart eit maktsenter for dei ungarske kongane. I 1397 gav kong Sigismund av Ungarn byen til den rutenske prinsen Theodor Koriatovitsj, som flytta mange rutenarar her. På 1400-talet blømde byen og han vart eit handelssenter i regionen. I 1445 vart byen ein ungarsk fri keisarby. Han fekk òg Magdeburgrettar.

På 1500-talet vart Mukatsjevo ein del av fyrstedømet Transilvania. Anti-Habsburgske opprør fann stad frå 1604 til 1711 i dette området og det som i dag er Slovakia. Det vart oppretta eit gymnas her i 1646. Seint på 1700-talet kom byen under austerriksk kontroll som ein del av Kongedømet Ungarn. Det busette seg òg mange tyskarar i området. Palanokborga i byen vart eit europeisk politisk fengsel etter storminga av Bastillen. I 1821-1823 sat den greske nasjonalhelten Alexander Ypsilanti fengsla i Palanokborga.

Mukatsjevo tidleg på 1900-talet.
I 1919 vart området Karpatisk Rutenia, som byen låg i, innlemma i Tsjekkoslovakia. I november 1938 vart ein del av området som tidlegare hadde høyrt til kongedømet Ungarn gjeve attende til Ungarn. Mukatsjevo var då den einaste byen i Ungarn med ein jødisk majoritet, fram til 1944 då alle jødane vart deporterte til Auschwitz av nazistane. Mot slutten av 1944 storma den raude armeen Karpatisk Rutenia. Først vart området gjeve attende til Tsjekkoslovakia, før det vart ein del av Sovjetunionen som følgje av ein avtale mellom dei to landa seinare i 1945. Sovjetunionen byrja å kaste ut ungarane i byen. I 1945 vart byen ein del av Ukrainske SSR.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mukachevo» frå Wikipedia på engelsk, den 16. september 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Zoltan Lendyel won more than 67 percent of the vote». Henta 16. september 2012. [*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

* mukachevo.net - Mukatsjevo byportal

| * v
* d
* e
Zakarpattja oblast |
| --- |
| Administrativt senter: Uzjhorod |
| Berehove**·** Irsjava**·** Khust**·** Mukatsjeve**·** Peretsjyn**·** Rakhiv**·** Svaljava**·** Tjatsjiv**·** Tsjop**·** Vynohradiv |  Ukraina |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**John Wilbye** (døypt 7. mars 1574, død september 1638) var ein engelsk madrigalkomponist. Han var son av ein garvar og vart fødd i Brome i Suffolk, nær Diss. Ein trur at han følgde Elizabeth Cornwallis til Hengrave Hall nær Bury St. Edmunds rundt 1594 då ho gifta seg med Sir Thomas Kytson den yngre. Han skreiv diktet «Love me not for comely grace».

Han lagde fleire madrigalar som kom ut i 1598, og ei ny samling i 1608. Dei to samlingane består av 64 madrigalar. I 1600 fekk han i oppgåve å korrekturlese John Dowland sin *Second Booke of Songs*. I 1628, då Elizabeth Cornwallis døydde, flytta Wilbye i lag med dottera Mary Darcy av Rivers til Colchester, der han døydde. 

Wilbye er truleg den mest kjende engelske madrigalisten og songane hans er ofte å finne i moderne samlingar. Av madrigalane hans finn ein *Weep, weep o mine eyes* og *Draw on, sweet night*. Stilen hans er skildra som utsøkt for stemma, sensitive til teksten med bruk av «falske forhold» mellom dur og moll.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «John Wilbye» frå Wikipedia på engelsk, den 6. april 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fritt tilgjengelege notar av John Wilbye i Choral Public Domain Library (ChoralWiki)
* Fritt tilgjengelege notar av John Wilbye ved International Music Score Library Project (IMSLP)

* HOASM brief biography of Wilbye
* «Wilbye, John». *Encyclopædia Britannica* (11. utg.). 1911.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
| **Tralee** |
| --- |
| Tralee tinghusTralee tinghus Tralee tinghus |
| Motto «*Vis Unita Fortior*» (*Samla styrke er sterkare*) |
| Plassering |
| 

Tralee is located in

 |
| Styresmakter |
| Land  Provins  Grevskap | Irland Irland  Munster  County Kerry |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2006) - Storbyområde | 20 258 22 744 |
| Koordinatar | 52°16′3″N 9°41′46″W﻿Koordinatar: 52°16′3″N 9°41′46″W﻿ |
| Høgd over havet | 37 m |
| Diverse annan informasjon |
| **Heimeside:** www.tralee.ie |

**Tralee** (irsk *Trá Lí*, «breidda av Lee») er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Kerry og ligg sørvest på Irland. Byen ligg på nordsida av Dinglehalvøya og er den største byen i grevskapet med om lag 23 000 innbyggjarar med forstader. 

Byen vart grunnlagd på 1200-talet og var hovudsete for jarlane av Desmond. Namnet Tralee kjem frå det irske *Trá Lí*, eller *Trá Laoi*, som tyder «breidda av Lee» Byen ligg ved eidet til Dinglehalvøya og har mange fasilitetar.

Grevskapet Kerry er populært som turistmål. Den vakre kysten med mange bukter og halvøyar og frodig vegetasjon trekkjer til seg mange av turistane som vitjar Irland. Tralee er eit godt utgangspunkt for turar til Dinglehalvøya og til den populære turistvegen «Ring of Kerry».

Byen er kjend frå den irske folkesongen «The Rose of Tralee» og den årlege internasjonale festivalen med same namn, der det blir halden ei venleikstevling for irske kvinner og utanlandske kvinner av irsk avstamming.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tralee» frå Wikipedia på engelsk, den 28. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turistattraksjonar i Tralee Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
* Biletgalleri
* Bilete og kart over Tralee

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 60°46′46″N 04°59′14″E﻿

**Bakkøyna** er den nest største øya i Austrheim kommune i Vestland. Ho er skilt med smale sund frå fastlandsdelen av Austrheim og øya Keila i Alver kommune i aust, og frå Njøta og Fosnøya i vest. Det går bru til fastlandet i nordaust og til Ulvøyna i nordvest. 

Det er funne fornminne med spor etter steinalderbusetnad på øya.
Bakkøyna fekk straum i 1953-54. Skulen på øya vart lagt ned i 1963. I 1971 kom brusambandet til fastlandet.

Øya låg i Lindås kommune fram til 1910.

**Folketalsutvikling:**

| 1801 | 1900 | 2000 | 2023 |
| --- | --- | --- | --- |
| 60 | 163 | 156 | 124 |

Kjelder
-------

1. ↑  Folketeljing 1801 for Lindås prestegjeld, frå Digitalarkivet
2. ↑  Folketeljing 1900 for Lindås herred, frå Digitalarkivet
3. 1 2  Befolkning, etter grunnkrets, statistikkvariabel og år, frå Statistisk sentralbyrå

* Arvid Skogseth, *Austrheim i fortid og notid* (Austrheim kommune, 2000)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Jaakko Tapio Tallus** (fødd 23. februar 1981) er ein finsk tidlegare kombinertrennar frå Lieksa som i perioden 2001-07 vann eitt individuelt OL-sølv i 2002 og fem medaljar i lagtevlinga med Finland, der i mellom OL-gull i 2002 og VM-gull i 2007.

### Aktiv

Tallus vart nummer to i eit verdscuprenn i Schonach 3. januar 1999, knapt 18 år gammal. Både i 2000- og 2002-sesongen kopierte han plasseringa i verdscuptevlingar, men lukkast aldri gå til topps på sigerspallen individuelt.

Derimot bidrog han til finske triumfar i lagtevlingar. Saman med Jari Mantila, Samppa Lajunen og Hannu Manninen tok han bronsen i Ski-VM 2001, vinteren etter vann den same kvartetten lagtevlinga under vinterleikane i Salt Lake City. I dei same leikane tok Tallus sølvmedalja i normalprogrammet og vart nummer fire i halvprogrammet, landsmannen Lajunen vann begge øvingane.

Både i Ski-VM 2003 i Val di Fiemme og Vinter-OL 2006 fekk Tallus og Finland bronsemedaljar i lagtevlinga. I begge dei individuelle OL-tevlingane vart han femtemann, på normalprogrammet tapte han kampen om bronsemedalja i innspurten. 

I Ski-VM 2007 i Sapporo deltok Tallus saman med Anssi Koivuranta, Janne Ryynänen og Hannu Manninen på det finske laget som vann ein klar siger i lagtevlinga. Han la opp etter OL-sesongen 2010.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jaakko Tallus» frå Wikipedia på tysk, den 26. februar 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Jaakko Tallus». olympedia.org. Henta 27. oktober 2022.
|  |
| --- |
| **Safirbukkolibri** |
| SafirbukkolibriSafirbukkolibri |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av Safirbukkolibri Utbreiinga av Safirbukkolibri |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Seglarfuglar Apodiformes |
| **Familie:** | Kolibriar Trochilidae |
| **Underfamilie:** | Trochilinae |
| **Stamme:** | Trochilini |
| **Slekt:** | *Chrysuronia* |
| **Art:** | **Safirbukkolibri** *L. lilliae* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Lepidopyga lilliae***Stone, 1917 |

**Safirbukkolibri** (*Chrysuronia lilliae*) er ein fugl i kolibrifamilien og er endemisk for Colombia med avgrensa utbreiing mot kysten av Det karibiske havet.

Skildring
---------

Hannfuglar av safirbukkolibrien når ein storleik 8,9 til 9,4 cm og ei vekt på 4,3 gram. Han har eit kort, rett nebb, overnebbet er svart, undernebbet rosa, men nebbtuppen er svart. Oversida er blågrøn, undersida blå. Halsen er iriserande fiolett. Den blå-svarte halen er djupt kløfta.

Først i dei seinare åra har hofuglar blitt observerte. Framleis manglar skildring av storleik, kroppsvekt og nebbfarge hos hofuglar. I følgje ei kjelde, har hoa skinande grøn overside og halen er grøn-svart. Buken har spetta gråaktig farge, brystet og flankane blålege fjører som bleiknar ned mot buken.

Safirbukkolibrien er endemisk for mangrovane og buskvegetasjon av xerofyttar på den colombianske karibiske kysten. Det litle utbreiingsområdet på 2 900 km² aust og sør for byen Barranquilla dekker delar av departementa Atlántico, Magdalena og La Guajira. Dei fleste observasjonane er frå nasjonalparken Isla dei Salamanca og frå Ciénaga Grande de Santa Marta. Som andre kolibriartar beitar dei tilsynelatande på insekt og nektar frå blomar.

Ein oljerøyrleidning og ein veg blei bygd gjennom våtmarkene i Ciénaga Grande de Santa Marta og Isla dei Salamanca på midten av 1970-talet. Dette blokkerte den naturlege tidevasstraumen og førte til massiv død av mangroveskogane. Situasjonen varte fram til 1992. Birdlife International anslår bestanden av safirbukkolibri til mellom 285 og 440 individ. Arten vart fotografert for første gong så seint som i 2007. Han er klassifisert som ein sterkt truga art (EN) ifølgje Verdas naturvernunion, IUCN.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Blaubauchkolibri» frå Wikipedia på tysk, den 28. juni 2015.*

* BirdLife International (2023) Species factsheet: *Chrysuronia lilliae*. Henta frå  den 6. august 2023
* ARKive - Wildscreen *Sapphire-bellied hummingbird (Lepidopyga lilliae)* Arkivert 2015-07-03 ved Wayback Machine. Henta den 6. august 2023

Referansar

1. ↑  ARKive - Wildscreen
2. ↑  BirdLife International, 2023

Bakgrunnsstoff
--------------

* Luther, D. (2021). Sapphire-bellied Hummingbird (Chrysuronia lilliae), version 1.1. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.