recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Carmen (fleirtyding).* 

Plakat frå premieren
***Carmen*** er ein fransk opera i fire akter, som er skrive av Georges Bizet. Librettoen blei skriven av Henri Meilhac og Ludovic Halévy basert på historia med same namn av Prosper Mérimée. 

Operaen hadde premiere på Opéra-Comique i Paris 3. mars 1875. Eit år etter blei den karakterisert som ein umoralsk og overflatisk fiasko, men er no den fjerde mest spelte operaen i USA og eitt av dei mest populære operastykka i verda med flest oppsettingar og oppføringar. Særleg *Habanera*-arien frå første akt og *Toréador*-arien frå andre akt er nokre av dei best kjende operapartia i verda.

Bizet døydde etter den 33. oppføringa av operaen, så han fekk ikkje med seg suksessen som *Carmen* kom til å ha i det neste tiåret. 

Operaen går føre seg i Sør-Spania, og handlar om den naive soldaten Don José som forelskar seg i sigøynarkvinna Carmen. Don José gjer det slutt med ungdomskjæresten sin og forsømmer dei militære pliktene sine, før Carmen forlet han til fordel for den glamorøse tyrefektaren Escamillo. Don José drep henne i eit sjalusianfall. Skildringane av umoral, fattigdom, lovbrot og at hovudpersonen døydde gjorde operaen kontroversiell i samtida.

Roller
------

Galli-Marié som Carmen
* Carmen - Mezzosopran
* Don José - Tenor
* Escamillo - Baryton
* Micaëla – Sopran
* Mercedès – Mezzosopran
* Fransquita – Sopran
* Zuniga – Bass
* Moralés – Baryton
* Lilias Pastia – Talerolle

Kjelder
-------

1. ↑  «Statistics». *www.operabase.com* (på engelsk). Henta 23. august 2020.

* Denne artikkelen byggjer på «*Carmen*» frå Wikipedia på bokmål den 22. oktober 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Carmen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BBC Things

 |
**Brixen** (tysk), **Bressanone** (italiensk) eller **Porsenù** (ladinsk) er ein by og ein kommune i provinsen Bolzano/Sør-Tyrol i den autonome regionen Trentino-Alto Adige i Italia. Kommunen har vel 20 000 ibuarar og dekker ei flatevidd på 84,9 km². Byen ligg ved elva Eisack, 560 meter over havet, om lag 40 kilometer nord for provinshovudstaden Bolzano.

73 % av ibuararane i kommunen har tysk til morsmål, medan 26 % er italiensktalande og 1,34 % har ladinsk til morsmål.

Soge
----

Frå 500-talet til 1803 var Brixen eit sjølvstendig fyrstebispedømme som eigde store vidder i nærområda til byen, i tillegg til i Pustertal, Aust-Tirol og Krain. Bispedømmet hadde til 900-talet sete i klosteret Säben ved Klausen, nokre kilometer vest for Brixen. Rundt år 960 vart bispesetet flytta til Brixen.

Ymse
----

Fjellklatraren Reinhold Messner og skirennaren Denise Karbon er begge frå Brixen.

Utsyn over Brixen.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Brixen» frå Wikipedia på bokmål, den 12. juli 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**British Film Institute** (BFI) er ein ideell organisasjon som bidreg til å fremja film og filmproduksjon i Storbritannia. Han tek vare på det nasjonale filmarkivet og driv fleire kinoar, mellom anna ein IMAX-kino i London. Organisasjonen arrangerer også fleire festivalar: London Film Festival, BFI Flare: London LGBT Film Festival og Future Film Festival.

BFI forvaltar verdas største filmarkiv med meir enn 50 000 spelefilmar og over 100 000 andre titlar, i tillegg til om lag 625 000 fjernsynprogram. Det meste av innhaldet i arkivet er britisk, men det omfattar også ein del internasjonalt viktige filmar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «British Film Institute» frå Wikipedia på engelsk, den 14. april 2019.*

1. ↑  «BFI». *British Film Institute*. Henta 13. april 2016.

Bakgrunnnsstoff
---------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
**1090** (romartal MXC)

Hendingar
---------

### Utlandet

* Almoravidane leia av emir Yusuf ibn Tashfin tok Granada.
* Bejaia blei hovudstad for hammadidane i Algerie.

### Noreg

*

Fødde
-----

* William av Malmsbury
* Den heilage Bernard av Clairvaux
* Eliezer ben Nathan frå Mainz

Døde
----

* Den heilage Malcoldia frå Asti
* Den heilage Adalbero

**<<   1000-talet   >>**
<< 1000 | 1001 | 1002 | 1003 | 1004 | 1005 | 1006 | 1007 | 1008 | 1009 | 1010 | 1011 | 1012 | 1013 | 1014 | 1015 | 1016 | 1017 | 1018 | 1019 | 1020 | 1021 | 1022 | 1023 | 1024 | 1025 | 1026 | 1027 | 1028 | 1029 | 1030 | 1031 | 1032 | 1033 | 1034 | 1035 | 1036 | 1037 | 1038 | 1039 | 1040 | 1041 | 1042 | 1043 | 1044 | 1045 | 1046 | 1047 | 1048 | 1049 | 1050 | 1051 | 1052 | 1053 | 1054 | 1055 | 1056 | 1057 | 1058 | 1059 | 1060 | 1061 | 1062 | 1063 | 1064 | 1065 | 1066 | 1067 | 1068 | 1069 | 1070 | 1071 | 1072 | 1073 | 1074 | 1075 | 1076 | 1077 | 1078 | 1079 | 1080 | 1081 | 1082 | 1083 | 1084 | 1085 | 1086 | 1087 | 1088 | 1089 | 1090 | 1091 | 1092 | 1093 | 1094 | 1095 | 1096 | 1097 | 1098 | 1099 >>
**Marianne von Werefkin** ( 10. september 1860–6. februar 1938), fødd **Marianna Vladimirovna Verevkina**, var ein russisk-sveitsisk kunstmålar, kjend for sine ekspresjonist-verk.

### Liv og gjerning

Marianne von Werefkin kom til verda i Tula i Russland, og voks opp som dotter av kommandanten for tsar-regimentet i Ekaterinaburg. I 1880 vart ho elev av Ilja Repin, den fremste av dei russiske realisme-målarane. Utviklinga som målar vart sett tilbake då ho i 1888 under jakt, ved eit uhell, skaut seg sjølv i høgrehanda. Dette var handa ho nytta til å måle med.

I 1892 møtte ho Aleksej von Jawlensky, som ynskte å gjere henne til sin protésjé. I 1896 reiste ho saman med Javlenskij og tenaren deira til München. Werefkin heldt opp å måle i nær ti år, for å gje rom for Javlenskijs målarutvikling.

Ho skapte sine fyrste ekspresjonistverk i 1907. I desse fylgde ho Paul Gauguins og Louis Anquetins målarstil med «overflatemåling», men trekk i bileta viste og påverknad frå Edvard Munch. I 1909 vart *Neue Künstlervereinigung München* (Münchens Nye Kunstnarforeining) stifta. Denne vart eit forum for utstillingar og kunstdebatt.

*Haust (skule)*, 1907
To år seinare, i 1911, vart gruppa Der Blaue Reiter danna. Gruppa gav ut ei bilet-almanakk over personar som hadde fått noko kalla opp etter seg, og Werefkin heldt si fyrste utstilling vinteren 1911/12. Werefkin og Javlenskij forlét *Neue Künstlervereinigung* og vart i staden med i *Der Blaue Reiter*.

Ved utbrotet av 1. verdskrigen immigrerte dei to til Sveits, og busette seg i nærleiken av Geneve. Seinare flytta dei til Zürich. I 1918 flytta Werefkin til Ascona ved Lago Maggiore, ho og Javlenskij hadde då skilt lag. Ho grunnla i 1924 kunstnargruppa *Großer Bär* ('Storebjørn').

I sine seinare åra måla Werefkin reklameplakatar. Figurane «Carmen» og «Diego Hagmann» sikra henne brød på bordet.

Ho vart gravlagt på den russiske gravlunden i Ascona.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marianne von Werefkin» frå Wikipedia på engelsk, den 25. oktober 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Marianne von Werefkin**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
**Marianne Kjørstad** (fødd 27. mars 1970) er ein norsk tidlegare alpin skirennar frå bygda Haugen i Eid kommune i Nordfjord, som vann bronsemedaljen i kombinasjonen då VM i alpine greiner 1996 vart avvikla i Sierra Nevada i Spania. Fem gongar var ho på pallen i verdscuprenn. Ho var medlem av Haugen Idrettslag.

Karriere
--------

Kjørstad overraska med ein sjuandeplass i storslalåm og ein elleveteplass i slalåm under VM i alpine greiner 1993 i japanske Morioka, plasseringar godt over det ho til dess hadde oppnåd i verdscuprenn. Vinteren 1993/94 var ho ved fleire høve mellom dei fem beste i verdscuptevlingar både i slalåm og storslalåm. Ein tredjeplass i slalåm i Maribor den 22. januar var toppen. Under vinterleikane på Lillehammer kom ho i mål som nummer åtte i storslalåm. Ho vart nummer ni i verdscupen i alpine greiner 1994.

4. desember 1994 i Vail kom Kjørstad på verdscup-pallen også i storslalåm, bak sveitsarane Heidi Zeller-Bähler og Vreni Schneider. I fyrste delen av 1995/96-sesongen oppnådde Kjørstad sine beste plasseringar i verdscuprenn då vart nummer to i to slaåmrenn, fyrst i Vail midt i november og så i Semmering den 30. desember 1995, begge gongane bakom Elfi Eder frå Austerrike. Etter å ha vorte nummer ti verdscupen i alpine greiner 1995 enda Kjørstad som nummer 12 i 1996.

Høgdepunktet opplevde Kjørstad då ho vann bronsemedaljen i alpin kombinasjon under VM 1996 i spanske Sierra Nevada, einast svenske Pernilla Wiberg og Anita Wachter frå Austerrike rann fortare.

Etter 1996-sesongen klarte Kjørstad ikkje å markere seg internasjonalt. Ho la opp etter 2000-sesongen og arbeidde mange år i møbelbransjen i Sykkylven. I 2013 flytta ho tilbake til Haugen.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
| Brive-la-Gaillarde |
| --- |
| Turistsenteret i Brive-la-Gaillarde Turistsenteret i Brive-la-Gaillarde |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Brive-la-Gaillarde** |

 |
| Styresmakter |
| Land Region  Departement | Frankrike  Nouvelle-Aquitaine Corrèze |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  48,59 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 49 141   1 011/km² |
| Koordinatar | 45°09′35″N 01°32′02″E﻿Koordinatar: 45°09′35″N 01°32′02″E﻿ |
| Høgd over havet | 142 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.brive.net |

**Brive-la-Gaillarde** (oksitansk: *Briva la Galharda*) er ein by og kommune i Frankrike. Han er *sous-préfecture* i departementet Corrèze og har om lag 50 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Sjølv om det har vore busetnadar her sida 1. århundret byrja byen først å vekse på 400-talet rundt ei kyrkje tileigna Saint-Martin-l'Espagnol. På 1100-talet vart det bygd murar rundt byen og under Hundreårskrigen vart enno ein mur bygd. Desse festningane finst ikkje lenger og er erstatta av boulevardar. 

Kommunen hadde namnet Brive fram til 1919, då han fekk det nye namnet Brive-la-Gaillarde. Ordet «Gaillarde», som vert nytta i fransk, står sannsynlegvis for mot eller styrke i bynamnet, men kan òg referere til dei gamle bymurane.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
General **James Wolfe** (2. januar 1727–13. september 1759) var ein offiser i den britisk hæren, kjend for opplæringsreformane sine, men mest kjend for sigeren over franskmennene i Canada og opprettinga av det britiske styret då. Han var son av ein utmerka general og gjekk inn i militærteneste i tidleg alder, og var tidleg i krig på kontinentet under den austerrikske arvefølgjekrigen. Han tente i Flandern og Skottland, der han tok del i handlingane mot jakobittaropprøret. Han gjorde det godt, men då freden kom i 1748 var han dei neste åtte åra i garnisonsteneste i Det skotske høglandet. 

Då sjuårskrigen braut ut i 1756 gav det Wolfe nye høve til avansement. Han tok del i det mislukka raidet på Rochefort i 1757 leia av William Pitt, som utpeikte han til nestkommanderande under erobringa av Louisbourg. Etter at denne operasjonen vart ein suksess vart han kommandant over ein styrke som skulle segle opp St. Lawrence-elva for å ta Quebec. Etter ei lang omleiring slo Wolfe win fransk styrke under Montcalm og dei britiske styrkane kunne ta byen. Wolfe vart drepen under slaget av fransk geværeld. 

Wolfe vart kjend etter han døydde for erobringa av Quebec i 1759 og han vart eit ikon for den britiske sigeren i sjuårskrigen og områda dei tileigna seg då.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «James Wolfe» frå Wikipedia på engelsk, den 1. januar 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Zürs, fødestaden til Marianne Jahn
**Marianne Jahn** (fødd 14. desember 1942) er ein austerriksk tidlegare alpin skirennar som vart verdsmeister i både slalåm og storslalåm under VM i alpine greiner 1962 i Chamonix.

Jahn, som var frå vintersportstaden Zürs i Lech kommune i Vorarlberg, deltok i slalåmrennet under Vinter-OL 1960 i Squaw Valley, der ho vart diskvalifisert. I 1961 vart ho austerriksk meister i storslalåm.

Ved den alpine verdsmeisterskapen 1962 i Chamonix vann ho fyrst gullmedaljen i storslalåm med knapp margin, før ho tre dagar seinare vann slalåm-gullet, nesten 1,5 sekund føre Marielle Goitschel frå Frankrike. Saman med ein 22. plass i utfor syrgde prestasjonane for at Jahn fekk sølvmedaljen i VM-kombinasjonen, bakom nettopp Goitschel.

Under vinterleikane 1964 i Innsbruck vart Jahn nummer 13 i storslalåm, og la deretter opp, 21 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marianne Jahn» frå Wikipedia på tysk, den 9. januar 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Jamesbukta** (fransk *Baie James*; cree ᐐᓂᐯᒄ, *Wînipekw*, 'gjørmete vatn') er ei enorm havbukt i den sørlege enden av Hudsonbukta i Canada. Begge strekkjer seg sørover frå Nordishavet. Grensa mellom provinsane Quebec og Ontario går gjennom bukta i lengdretninga, men øyane i havet, medrekna den største Akimiski Island (3001 km2), høyrer til territoriet Nunavut. Nedslagsfeltet til bukta er åstad for fleire store vasskraftprosjekt, og er òg brukt til elvebasert rekreasjon. Fleire lokalsamfunn er plassert nær eller ved kysten av Jamesbukta, inkludert ei rekkje lokalsamfunn av urfolk som Kashechewan.

Som med resten av Hudsonbukta, frys sjøen i Jamesbukta om vinteren, sjølv om dette havet er det siste til å fryse om vinteren, og den første til å tine om våren.

Geografi
--------

Jamesbukta representerer den sørlege utstrekninga innanfor økosona til dei store øyane i det kanadiske polararkipelet.  Den steina og småkuperte austbreidda dannar den vestlege utkanten av det kanadiske skjoldet i Quebec, og såleis er det viktigaste habitatet her boreal skog. Vestkysten er prega av flatt, vått tundralågland. Ein stor del av dette området er ein del av Polar Bear Provincial Park.

Hundrevis av elver flyt inn i Jamesbukta. Geografien i regionen gjev mange av elvane likeins eigenskapar. Dei pleier å vere breie og grunne nær bukta, medan dei er brattare og smalare lenger oppstraums.

Hannahbukta
Hannahbukta er den sørlegaste bukta innanfor Jamesbukta. Her flyt elvane Kesagami og Harricana ut i Jamesbukta. Eit område på om lag 238 km² er verna som fuglereservat for trekkfuglar etter kanadisk lov. Dette verneområdet er òg utpeikt som eit verdifullt område etter Ramsarkonvensjonen frå mai 1987.

Landet i dette området er ei blanding av gjørmete fjærer, sand- og saltsletter, elvemunningar, myrar, ferskvassdammar, sumpar og skogkledde myrar. Desse elementa gjev grunnlag for eit rikt dyreliv.

Historie
--------

Menneske slo seg ned ved kysten av bukta då breane frå den siste istida trekte seg tilbake, for rundt 8150 år sidan. Det har budd ulike urfolksgrupper i området. Då europearar kom til staden var folka som levde på begge sider av bukta creefolk.

Henry Hudson leia truleg den fyrste europeiske ekspedisjonen til bukta, då han utforska den større bukta som blei kalla opp etter i 1610. Denne sørlege delen av bukta fekk namn etter Thomas James, ein walisisk kaptein som utforska området meir nøye i 1630 og 1631.

Kjelder
-------

1. ↑  «Baie James», *Geographical Names Data Base* (Natural Resources Canada)

* *Denne artikkelen bygger på «James Bay» frå Wikipedia på engelsk, den 25. september 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete frå Kashechewan, Jamesbukta flickr.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Marinøkleblom** |
| MarinøkleblomMarinøkleblom |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** VU Sårbar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Lyngordenen Ericales |
| **Familie:** | Nøkleblomfamilien Primulaceae |
| **Slekt:** | *Primula* |
| **Art:** | **Marinøkleblom** *P. veris* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Primula veris***L. 1753 |

Frø frå marianøkleblom.
**(Mari) nøkleblom** eller **marianøkleblom** (*Primula veris*) er ei plante i nøkleblomfamilien. Ho blir også kalla marinøkkel, men dette kan også visa til ein bregneart.

Marianøkleblom er utbreidd i Europa og Asia. Planta vert kring 15 cm høg og har dunhåra blad som med eitt går over i eit breitt vengkanta bladskaft. Blomsteren mørkgul i midten, om lag 1 cm brei. Ho blømer kring mai månad i bakkar og småskog, oftast på kalkrik grunn. 

Planta veks vilt i Noreg frå søre Østfold nordover til Åmot og Trysil i Hedmark, Nord-Aurdal og Øyer i Oppland; langs kysten er ho vanleg nordover til Romsdalen og meir spreidd i Trøndelag. Ho finst også forvilla frå hagar nord til Finnmark.

Kjelder
-------

1. ↑  Marianøkleblom i Artsdatabanken. Besøkt 2. november 2022.
2. ↑  «marinøkkel» i Nynorskordboka.

* Primula veris i artsdatabanken.no
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.


* *Denne artikkelen bygger på «Gullviva» frå Wikipedia på svensk, den 26. mars 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Marianøkleblom**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Johan Andersen** (5. mai 1902–11. mai 1968) var ein norsk jarndreiar og politikar frå Holmestrand. Han representerte Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1945 til han døydde i 1968.

Johan Andersen var son til ein sjømann. Frå han var 15 år gammal gjekk han fire år i dreiarlære hos eit firma i Oslo, og arbeidde så i firmaet til 1926. Åra 1927-29 var han tilsett i Melkefabrikken i Holmestrand. Deretter fekk han seg stilling som jarndreiar ved Marinen sitt hovudverft i Horten, ei stilling han formelt hadde til han døydde.

Frå 1945 til 1947 var Andersen med i Horten bystyre. Hausten 1945 vart han vald til å representere kjøpstadene i Vestfold på Stortinget, og vart attvald frå krinsen i 1949. Frå 1954 og resten av stortingstida representerte han Vestfold fylke, heile tida som representant for Arbeidarpartiet. I alle sine 23 år som tingmann hadde han sete Militærkomiteen, ein komite som frå 1. oktober 1967 bar namnet Forsvarskomiteen.

Andersen var 1951-66 formann i Horten Arbeiderparti og 1956-68 i tiltaksrådet i Horten.

Kjelder
-------

* «Johan Andersen». Stortinget.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
| Oswestry  |
| --- |
| MarknadsplassenMarknadsplassen Marknadsplassen |
| Plassering |
| 

Oswestry is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Shropshire |
| Distrikt | Shropshire |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 15 613 |
| Koordinatar |  52°52′″N 3°3′″W﻿Koordinatar: 52°52′″N 3°3′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | SY10, SY11 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1691 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Oswestry**
 |

**Oswestry** er ein by i grevskapet Shropshire i England, nær grensa til Wales. Byen er administrasjonssenter for distriktet Oswestry. Folketalet var i 2002 38 029 i distriktet, der dei fleste bur i byen.

Den eldste busetnaden er ved Gamle Oswestry, der det finst restar av eit stort fort frå jernalderen. Arkeologiske undersøkingar har vist at det var busett frå omkring 550 f.Kr. I 642 stod slaget ved Maserfield rett ved staden der byen ligg. I slaget sigra Penda av Mercia over Oswald av Northumbria. Sistnemnde vart drepen og liket vart hengt frå eit tre, «Oswald's Tree», som vart forvanska til Oswestry. Kjelda til Oswald skal ha springe fram der ein av armane til kongen vart sleppt av ein ramn. Offas dike går rett vest for byen.

I *Domesday Book* er det notert eit slott som høyrte til Rainald, sheriffen av Shropshire. Normannarane bygde eit nytt slott på 1100-talet; dette vart fullstendig rasert etter den engelske borgarkrigen. I mellomalderen skifta engelskmennene og walisarane stadig på å ha kontroll over Oswestry.

Etter borgarkrigen føregjekk det framleis kamper om grensa ved byen, og det vart derfor bygd ein bymur for å verne borgarane. Denne vart riven på 1700-talet, slik at berre ei søyle frå ein av byportane er tilbake.

Den lokale fotballklubben, The New Saints FC, er ein av dei få engelske laga som spelar i den walisiske ligaen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Oswestry» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
Johan Bollmann
**Johan Henrik Bollmann** (1. september 1868–22. oktober 1945
) var ein norsk skipsreiar, skipsmeklar og politikar frå Bergen, stortingsmann for Frisinna Venstre.

Bollmann kom frå ei rik kjøpmannslekt. Etter å ha teke artium som privatist underviste han 1888-1900 ved Bergens tekniske aftenskole, samstundes var han frå 1885 volontør i skipsreiar- og meklarfirmaet Ths. Svanøe. I 1900 tok han over firmaet og dreiv det i eige namn fram 1925.

Bollmann hadde ei lang rekke styreverv i forretningslivet, det vere seg forsikringsselskap og industriverksemder. Mellom anna var han formann i to år i Bergens Skibsmæglerforening og formann i forstandarskapet til Bergens Sparebank.

Politisk engasjerte Bollmann seg for Frisinna Venstre. Han var såleis bystyremedlem 1898–1901 og 1913–16 i Bergen, hovudstyremedlem i Frisinna Venstre. Perioden 1922–1924 var han varamann til Stortinget og møtte fleire gongar i 1923 og 1924 i staden for Johan E. Mowinckel. Tingbolken 1928–30 hadde han fast plass på Stortinget, då nestformann i Post- og telegrafkomiteen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
Utsikt mot Grip. Foto: Frode Inge Helland, 1967

Gateparti frå Grip. Foto: Frode Inge Helland, 1967

Grip is located in Møre og Romsdal
Plasseringa til Grip

**Grip** er eit lite fiskevær rett nord for Kristiansund og vestanfor Smøla og Tustna på Nordmøre. Grip vart oppretta som eigen kommune i 1897, men vart i 1964 innlemma i Kristiansund kommune. Grip var den minste kommunen i landet etter folketal. Ved samanslåinga var det 104 menneske som budde på Grip. Dei siste fastbuande flytte frå øya i 1974. No er det ingen fastbuande på øya, men ho er mykje brukt som ferieplass om sumaren.

Grip er mellom anna kjend for sitt historiske minnesmerke *Grip kyrkje* — ei stavkyrkje som vart bygd ein gong på 1400-talet. Her er òg eit fyrtårn som vart bygt i 1888.

### Folketalsutvikling

**Folketalsutvikling for tidlegare Grip kommune frå 1897 til 1964:**

| 1.1.1897 | 1910 | 1.12.1920 | 1.12.1930 | 3.12.1946 | 1.1.1951 | 1.1.1961 | 1.1.1964 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 198 | 187 | 242 | 270 | 224 | 191 | 132 | 104 |
|

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Dag Juvkam, *Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen* (SSB, 1999)
2. ↑  "Hjemmehørende folkemengde Møre og Romsdal 1801-1960 Arkivert 2007-02-23 ved Wayback Machine. frå Registreringssentral for historiske data, vitja 1. september 2010
3. ↑  Statistisk årbok for kongeriket Norge 40de årgang, 1920 (Det statistiske centralbyrå, 1921)
4. 1 2  Statistisk årbok for Norge 69. årgang, 1950 (Statistisk sentralbyrå, 1950)
5. 1 2  Folkemengd på Grip 1. januar kvart år frå 1951, frå Statistisk sentralbyrå


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
**Johan Blackstad** (16. november 1832–8. november 1904) var ein embetsmann og stortingsmann frå Bergen. Aage Schavland var svigerfaren hans.

Blackstad var son til ein prokurator. Han vart student i 1852 og cand. jur. i 1857. Dei neste åra arbeidde han som fullmektig hos sorenskrivaren i søre Hedmark. Og frå 1860 som kopist i justisdepartementet. 1870-74 var han fut og sorenskrivar i Varanger, deretter amtmann i Finnmark frå 1874 til 1882. Sidan sorenskrivar i Eiker frå 1882, lagmann i Eidsivating frå 1889 og i Oslo frå 1892. Tida 1891-1901 var han fungerande riksadvokat, utnemnd til embetet i 1901.

Blackstad var formann i den kongelege kommisjonen av 1875 om samane. Frå 1891 var han medlem av kommisjonen om det kriminelle rettsstellet. Han var ein pådrivar for å få gjennomført jurylova. Elles skal han ha vore den første som orda frampå om freding av kval.

Blackstad representerte finnmarksbyane Hammerfest, Vardø og Vadsø på Stortinget frå 1880 til -85. Begge dei to valbolkane var han medlem av justiskomiteen. Han slutta seg til Høgre då partiet vart danna. Blackstad var innehavar av St. Olavs Orden.

Han døydde i Kristiania i 1904.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak (1914). «Blackstad, Johan». *Stortinget og statsraadet: 1814-1914*. Kristiania: Steenske bogtrykkeri. s. 100-101.
* Biografisk informasjon om Johan Blackstad NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Christchurch med estuaret og elvene Avon og Heathcote.
**Avon Heathcote-estuaret** (engelsk *Avon Heathcote Estuary*) er det største, delvis innestengde, grunne estuaret i regionen Canterbury og er eit av dei viktigaste våtmarksområda ved kysten på New Zealand. Internasjonalt er dette godt kjent som eit viktig habitat for trekkfuglar, og det er ein stor ressurs både som rekreasjonsområde og for utdanningsføremål. Ein gong var estuaret høgt verdsett av maoriane for *mahinga kai* (maori for 'samlingsstad for føde').

Plassering
----------

Avon Heathcote-estuaret sett frå Redcliffs
Avonelva renn inn i estuaret frå nordvest, og Heathcote-elva frå sørvest. Estuaret har trekantfasong, eit kort innløp frå havet ved Pegasusbukta, som det er avgrensa frå, først og fremst av den fire kilometer lange landtunga Brighton Spit, der forstadane New Brighton, South New Brighton og Southshore ligg.

Det mest særprega kjennemerket ved innløpet, er den djupe kanalen mellom Rapanui Rock (*Shag Rock*) og Brighton Spit.

Storleik
--------

Estuaret har eit areal på 8 km², det er grunt (middeldjupna ved vanleg høgvatn er 1,4 meter), og i tidvassona ligg berre 15 % av arealet under vatn når det er fjære sjø ved vanleg [[tidvatn].]

Avon-Heathcote Estuary Ihutai Trust
-----------------------------------

Avon-Heathcote Estuary Ihutai Trust vart danna i 2002. Dette kom som eit resultat av førespurnadar frå ulike samfunnsinteresser om langsiktige handlingsplanar for estuaret. Medlemer i trusten omfattar representantar frå det offentlege, frå lokalmiljøet, eksisterande grupper (Friends of the Estuary og Christchurch Estuary Association), representantar frå Christchurch City Council, Environment Canterbury, tāngata whenua (maoriinteresser) og andre interesser.

Referansar
----------

1. ↑  Boyd, Felicity (2010). «A RECREATIONAL AND SOCIAL HISTORY OF THE AVON-HEATHCOTE ESTUARY». Avon-Heathcote Estuary Ihutai Trust. Henta 5. februar 2012.
2. ↑  R. H. Findlay & R. M. Kirk (1988). «Post-1847 changes in the Avon-Heathcote Estuary, Christchurch: a study of the effect of urban development around a tidal estuary». *New Zealand Journal of Marine and Freshwater Research*. Henta 5. februar 2012.
3. ↑  *Avon-Heathcote Estuary Ihutai Trust*, arkivert frå originalen 29. mars 2012, henta 5. februar 2012

* *Denne artikkelen bygger på «Avon Heathcote Estuary» frå Wikipedia på engelsk, den 5. februar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Avon Heathcote-estuaret**

Koordinatar: 43°32′49″ S 172°43′23″ E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Ulykkesflyet
**Widerøe-brannen på Fornebu** hende 5. mars 1964. Ein av Widerøes DC-3 var klår for avgang. Flyet stod utanfor hangar 37 (hangaren bygd i eitt med ekspedisjonsbygget) på «Gamle Fornebu» med 15 passasjar og ei besetning på tre. Destinasjonen var Rotterdam.

På grunn vêrforholda var flyet nettopp vorte oversprøyta med av-isningsvæske. Under oppstarten sklei flyet fram eit par meter og venstre propellar traff bensintanken på startaggregatet som antende og i løpet av sekund var heile flyet overtend. Startmekanikaren var lynrask og retta brannslukningsapparatet mot flydøra slik at alle ombord kom seg heilskinna ut.

Ulykkesflyet var LN-PAS, tidlegare eit Braathens-fly, kalla *Norse Carrier.* Det vart skaffa av Braathen i 1947 og gjekk i mange år i såkalt «sjømannscharter» med daglege turar til Rotterdam og Hamburg. Flyet var nyleg selt til Riis Flyrederi, som hadde leigd det ut til Widerøe på såkalt Dry lease-vilkår.
Brannen utvikla seg så raskt at flyplassens eige brannvesen ikkje klarte å redda det. Det vart seinare brukt som øvingsobjekt for brann og redningstjenesta.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Widerøe-brannen på Fornebu 1964» frå Wikipedia på bokmål, den 22. september 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Informasjon om flyulykken hos Aviation-safety.net
**Johan Andreas Budtz** (1771–13. august 1845) var ein dansk-norsk embetsmann og stortingsmann.

Budtz var fødd i Randers i Danmark, der faren hans var kjøpmann. Sjølv tok han juridisk eksamen i 1795, og vart kopist i rentekammeret året etter. Frå 1798 var han fullmektig i rentekammeret.

Budtz representerte Søndre Bergenhus amt på Stortinget 1815-16, 1818, 1824, 1827, 1828 og 1833. I 1815-16 var han visepresident i Odelstinget og i Stortinget, samt visesekretær i Stortinget og Odelstinget. Han var medlem av åtte komitear. I 1818 var han opphavleg suppleant, men møtte på Stortinget frå 31. mars, då valet av ein representant vart forkasta. Han var visepresident i Stortinget og formann i tre av dei 17 komiteane han var med i. I 1824 var han president og visepresident i Odelstinget og medlem av åtte komitear. Både i 1827 og på det overordentlege storting 1828 var han visepresident i Odelstinget og medlem av valkomiteen. I 1833 var han visepresident i Stortinget og formann i både valkomiteen og komiteen om gasjar, pensjonar, budsjett- og skattevesen.

I 1819 vart Budtz fut i Sunnhordland og Hardanger. Han var då busett på Stord, der han døydde i 1845.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Johan Budtz NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
| Widnes  |
| --- |
| Spike IslandSpike Island Spike Island |
| Plassering |
| 

Widnes is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Cheshire |
| Distrikt | Halton |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2007) | 56 144 |
| Koordinatar |  53°22′″N 2°44′″W﻿Koordinatar: 53°22′″N 2°44′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | WA8 |
| Telefon-retningsnummer | 0151 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Widnes**
 |

**Widnes** er ein industriby i distriktet Halton i Cheshire i England med om lag 55 000 innbyggjarar. Han ligg på nordsida av elva Mersey der estuaret smalnar til og dannar Runcorn Gap. Like sør på andre sida av Mersey ligg byen Runcorn. Oppoverelva og 13 km mot aust ligg byen Warrington og nedover mot elva mot vest ligg Liverpool. Byen var historisk ein del av Lancashire, og kom seinare inn under Cheshire for administrative føremål i 1974. 

Før den industrielle revolusjonen bestod Widnes hovudsakleg av fleire små fråskilde busetnader i eit område som hovudsakleg bestod av myr- og lyngheilandskap. I 1847 vart den første kjemiske fabrikken oppretta i byen og han voks raskt som eit stort senter for kjemisk industri. Etterspurnaden etter arbeidskraft gjorde at mange arbeidarar frå Irland, Polen, Litauen og Wales flytta til byen.  Byen produserer framleis kjemikaliar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Widnes» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juli 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Hardie, D. W. F. (1950), A History of the Chemical Industry in Widnes, London: Imperial Chemical Industries Limited

1. ↑  Morris 2005, s. 27–141.
2. ↑  Whimperley 1991, s. 111, 133.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Widnes World (lokalavis) Arkivert 2014-05-17 ved Wayback Machine.
* Widnes Market

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things

 |
| Split |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| Land  Fylke | Kroatia  Split-Dalmatia |
| Grunnlagd | 295 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  63 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007) - Storbyområde | 221 456 408 000 |
| Koordinatar | 43°30′″N 16°26′″E﻿Koordinatar: 43°30′″N 16°26′″E﻿ |
| Høgd over havet | 0 m |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.split.hr |

**Split** (latin: *Spalatum*, gresk: *Ασπάλαθος*, *Aspalathos*) er den største og viktigaste byen i Dalmatia i Kroatia, det administrative senteret i Split-Dalmatia fylke, og den neste største byen i Kroatia. Han ligg på ei lita halvøy langs kysten av Adriahavet og har i dag om lag 220 000 innbyggjarar

Split har mange historiske og kulturelle turistattraksjonar. Klimaet er varmt, og det veks mellom anna palmer her. I 1990 vart EM i friidrett halde her.

Historie
--------

Palasset til Diokletian
I år 295 byrja den romerske keisaren Diokletian å byggje eit palass på kysten av Dalmatia, i landet der han var fødd. Etter at han abdiserte i 305 forlet han Nikomedia og flytta inn i palasset for å vere sine siste leveår her. Palasset, som vert kalla *Diocletianova Palaca*, dekte eit område på 28 900 m². Etter han døydde vart palasset ein del av eigedomen til keisaren, og området vart på 600-talet utvikla til ein by, då innbyggjarane frå den nærliggande byen Salone søkte tilflukt her etter angrep av avarane.

På 900- og 1000-talet var Split under dei kroatiske kongane. I starten på 1100-talet var det kroatisk-ungarske kongar som herska over byen og det omliggande Dalmatia. Frå 1400-talet til midten av 1700-talet var byen ein del av Republikken Venezia. Etter ein kort periode under fransk styre då Napoleon erobra området på byrjinga av 1800-talet, vart byen ein del av Austerrike-Ungarn. Etter den første verdskrigen vart Austerrike-Ungarn splitta opp, og Split og resten av Dalmatia vart ein del av Kongedømet av serbarar, kroatar og slovenarar (etter 1929 Jugoslavia). I 1941, vart byen og område okkupert av Italia. To år seinare frigjorde partisanarar byen, før Tyskland så okkuperte området. Etter krigen vart byen igjen ein del av Jugoslavia, og då landet vart oppløyst i 1991 vart han ein del av Kroatia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Rudolf Erich Raspe** (1736–1794) var ein tysk forfattar og vitskapsmann. Han er mest kjend for *Baron von Münchhausens vidunderlege historier og eventyr*, ei samling skrøner han skreiv om sin samtidige landsmann, Baron von Münchhausen.

Raspe var fødd i Hannover. Han studerte filologi og naturvitskap i Leipzig og Göttingen, og var universitetsbibliotekar fleire stader før han blei tilsett ved samlinga til landgreven av Hessen-Kassel. I 1775 måtte han flykta derfrå etter å ha blitt skulda for å ha stole edelsteinsamlinga han skulle passa på.

Raspe slo seg ned i England, der han dreiv med gruvedrift i Cornwall og studerte og skreiv om geologi og kunsthistorie. Han gav ut den første korte samlinga av Münchhausen-forteljingar i 1785 som ein satire over politikarar.

I 1791 måtte Raspe flykta igjen, denne gongen til Irland, etter å ha vore innblanda i ein gruvesvindel i Skottland. Her vart han verande til han døydde i County Kerry november 1794.

G.A. Bürger omsette forteljingane om Münchhausen til tysk i 1786. Han la til fleire forteljingar og blei kjend som opphavsmannen til verket. Først i 1847, i ein biografi av Heinrich Döring om Bürger, blei Raspe tilkjent opphavet til sogene.

Kjelder
-------

* Encyclopædia Britannica

* *Denne artikkelen bygger på «Rudolf Erich Raspe» frå Wikipedia på engelsk, den 29. september 2006.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* *The Surprising Adventures of Baron Munchausen* på Prosjekt Gutenberg

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Bakspoiler på Porsche 911 GT3.
Ein **spoiler** er ein veng som forbetrar veggrepet til ein bil når farten er stor. 

Ein spoiler er ein veng som gjev ei nedoverretta kraft når køyretøyet er i rørsle. Krafta er proporsjonal med farten, så spoilerar er berre effektive i stor fart. Den nedoverretta krafta aukar marktrykket, og dermed friksjonen mellom dekka og vegbanen. Dette gjev betre veggrep og stabiliserer bilen, slik at ein kan halda større fart i sving utan at dekka slepper taket. 

På bilar er spoilerar utforma som venge som er montert på bakre del av bilen, normalt på bagasjelokket til sedanar. Spoilerar kan også monterast framme på bilar, som ein kan sjå innan racing, ved at ein anten har frittståande venger eller venger montert i samanheng med bilen sin fremre støytfangar. Spoilerar er oftast produsert i plast, aluminium eller komposittmaterial som kolfiber. 

Ein annan type spoilerar leiar luftstraumen slik at bakruta vert halden fri for støv. 
Spoilerar er ofte òg inkludert i stylingkit, som hovudsakleg vert nytta av estetiske omsyn. Rånarar brukar ofte spoilerar for å utsmykke bilane sine.
**Gustav Natvig-Pedersen** (18. august 1893–27. juli 1965) var ein lærar og politikar frå Stavanger. Han var stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet frå 1937 til 1953, stortingspresident 1950-53.

### Liv og gjerning

Natvig-Pedersen var son til ein seglmakar. Sjølv tok han studenteksamen i 1911 og fullførte deretter fyrste avdeling på Krigsskulen. I 1913 vart han vernepliktig offiser og i 1920 premierløytnant. Han studerte ved Universitetet i Oslo og vart cand.philol. i 1919. 

Frå 1919 var Natvig-Pedersen overlærar ved Stavanger katedralskole, seinare var han lektor same staden. År 1928 studerte han ved London School of Economics, og under eit tilhald i USA i 1932 studerte han ved Brookwood Labor College i New York. Frå 1946 var han rektor ved St. Svithuns skole i Stavanger, ei stilling han hadde til 1962.

Under andre verdskrigen var Natvig-Pedersen i mars 1942 mellom dei mange lærarane som vart arrestert for å ha nekta å melde seg inn den NS-styrte lærarunionen, og sat internert på Jørstadmoen og seinare i Kirkenes. I mars 1943 vart han arrestert på ny og var fange på Grini i Noreg, til han frå 8. mai 1943 sat i konsentrasjonsleiren Sachsenhausen i Tyskland, heilt til Nazi-Tyskland kapitulerte våren 1945.

Natvig-Pedersen hadde fast plass i bystyret i Stavanger frå 1922 til 1963. Han var stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet og kjøpstadene i Vest-Agder og Rogaland frå 1937 til 1953. Åra 1936-39 var han medlem av landsstyret i Arbeidarpartiet. I den fyrste fireårsperioden etter verdskrigen var han visepresident i Stortinget og nestformann i Militærkomiteen. Deretter var han i perioden 1950-53 stortingspresident og formann i Valkomiteen.

Natvig-Pedersen var nestformann i Nobelkomiteen frå 1949 til han døydde. Gjennom åra hadde han elles ei mengd tillitsverv. I 1962 vart han utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
*Denne artikkelen handlar om elva Avon i Warwickshire i England. For andre stader og elver med same namn, sjå Avon.* 

**Avon** er ei elv som renn gjennom eller er grenseelv til Gloucestershire, Leicestershire, Northamptonshire, Warwickshire, Worcestershire i Midlands i England. Ho er òg kjent som *Upper Avon*, *Warwickshire Avon* (etter grevskapet ho har hovuddelen av løpet sitt i) eller *Shakespeares Avon* (fordi ho renn gjennom Stratford-upon-Avon der Shakespeare vart fødd. Namnet er ei anglifisering av det walisiske *afon*, som tyder «elv». Avon er 137 kilometer lang, med eit nedbørfelt på 2 670 km².

Elveløpet
---------

Avon har utspringet sitt nær Naseby i Northamptonshire. Dei første kilometrane, frå Welford til Dow Bridge ved Watling Street, er ho grenseelv mellom Northamptonshire og Leicestershire. Ho har på denne strekninga vorte demd opp i Stanford-reservoaret.

Elva renn så vidare meir eller mindre i vest-sørvestleg retning, rett nord for Cotswold Edge og gjennom Vale of Evesham. Ho passerer Welford, Rugby, Wolston, Leamington Spa, Warwick, Stratford-upon-Avon, Welford-on-Avon, Bidford-on-Avon, Evesham og Pershore. Avon renn så ut i Severn ved Tewkesbury.

Sideelvane til Avon er mellom andre Leam, Stour, Dene, Arrow, Swift, Alne, Isonbourn, Sherbourne og Swilgate, og dessutan ei rekkje mindre bekker.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Avon (Warwickshire)» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Jaliba Mamadou i Gambia
**Griot** er ein tradisjonell skald i vestafrikansk kultur; han er ein songar, musikar, historieforteljar, historikar og tidlegare òg hoff-skald og talsmann for herskarar. I vår tid opptrer griotar ved dåp, bryllaup, gravferder, idrettsarrangement og politiske møte.

Det finst griotar i fleire land og folkegrupper i Vest-Afrika: mellom anna mandefolka (mandinka, malinké, bambara mfl.), fulɓe (fulani), hausa, songhai, tukulóor, wolof, serer, mossi, dagomba og susu. Ordet griot stammar truleg frå det franske *guiriot*, som igjen kjem frå det av portugisiske *criado*, den maskuline forma av «tenar». I dei ulike folkegruppene er griotane kjende under fleire ulike namn: *jeli* blant mandefolka i nord og *jali* i sør, *guewel* på wolof og *gawlo* på fulfulde. 

Griotar brukar instrument som balafon, kora, bolon og ngoni.

Historisk sett har griotane tilhøyrd eit slektsbasert laug eller ein kaste, der ein giftar seg innan kasten og yrket går i arv.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Kjelde for sitat og vurderingar er Ingse Skattum si innleiing til *Sundjata*, 2013
2. ↑  Saether, E (2003), The Oral University - Attitudes to music teaching and learning in the Gambia, Malmö academy of music, Malmö.

* *Denne artikkelen bygger på «Griot» frå Wikipedia på bokmål, den 18. februar 2022.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
		- *Sundjata : Manding-folkets epos*. Oversatt og med et innledende essay av Ingse Skattum. Bokklubben, 2013. (Verdens Hellige Skrifter; 81) ISBN 978-82-525-8212-3


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* BBC Things

 |
Koordinatar: 80°17′S 82°18′W﻿

**Beitzel Peak** er eit fjell, 2170 moh, som ligg 1,5 nautiske mil søraust for Minaret Peak i Marble Hills i Heritage Range. Det vart namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names etter John E. Beitzel, ein geofysikar i US Antarctic Research Program som deltok på traversane frå Sørpolen til Dronning Maud Land 1964–65 og 1965–66.

Dei første personane på toppen av fjellet var dei britiske klatrarane Dominic Spicer og Rob Jarvis seint i desember 2009.

Kjelder
-------

1. ↑  «Beitzel Peak». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta May 29, 2011.
2. ↑  Gildea, Damien. «2009-10 Ellsworth Mountains summary». *The American Alpine Journal*. amerikanske Alpine Club. Henta May 29, 2011. [*daud lenkje*]

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Beitzel Peak» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Rudolf Hilferding** (10. august 1877–10. februar 1941) var ein austerriksk sosialist. Han er kjend som ein av dei fremste representantane for «austromarxismen», dei kretsane i det austerrikske sosialdemokratiske partiet (SDAP, frå 1945 SPÖ) som utvikla ein venstresosialistisk kurs for dette partiet i første halvdelen av førre hundreåret. Denne venstresosialismen var annleis enn både den moderate fleirtalsretninga som utvikla seg i internasjonalt sosialdemokrati, og annleis enn den russiske bolsjevismen som skapt av Vladimir Lenin blei til internasjonal kommunisme. Andre framståande austromarxistar var Otto Bauer, Max Adler og Karl Renner.

Hilferding er kjend som forfattar av boka «*Finanskapitalen*», som kom i 1910, og som hevdar at kapitalismen blir stadig meir prega av innverknaden frå kredittinstitusjonane. Kapitalen blir ikkje berre meir og meir konsentrert og sentralisert, det skjer også ei utvikling der finanskapitalen får herredømme over den industrielle produksjonen, realkapitalen. Herredømmet til finanskapitalen medfører også auka kapitaleksport, og intensivert imperialisme.

Hilferding hadde flytta frå Austerrike til Tyskland i 1907, og representerte det tyske sosialdemokratiske partiet SPD i den tyske riksdagen (parlamentet) da første verdskrigen braut ut i 1914. Han var ein av dei få tyske sosialdemokratiske riksdagsrepresentantane som røysta *mot* krigskredittar til den keisarlege regjeringa. Etter krigen blei han enda meir framståande i SPD. 

Etter at nazistane fekk makta i Tyskland i eit samarbeid med det konservative høgrepartiet i 1933, blei stoda stadig vanskelegare for Hilferding som for andre sosialistar. I 1938 flykta Hilferding til Frankrike, og slo seg ned i Paris. Etter at Hitler-Tyskland hadde okkupert Paris i 1940, blei Hilferding arrestert av Gestapo. Han blei funnen hengd i fengselscella i 1941.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Familiegrava til Gustav Martinsen på Nordre gravlund i Oslo med skulptur av Gustav Lærum.Foto: GAD

**Gustav Martinsen** (5. november 1843–19. mars 1920) var ein norsk forretnings- og industrimann, politikar Høgre frå Drammen, der faren var handelsmann.

Martinsen arbeidde i faren sin handel i Drammen. I 1870 starta han eiga forretning i heimbyen, som han i 1873 utvida til grossisthandel. Han flytta i 1884 til Kristiania, der han saman med Ole Amundsen grunnla Bjølsen Valsemølle. Frå 1885 var han dagleg leiar for verksemda.

1900-02 var Martinsen varaordførar i Kristiania, frå 1905 var han formann i Noregs Bank sitt forstandarskap. Elles formann i Brukseiernes landsforening, Akerselvens brukseierforening og av Norsk mølleforening.

Martinsen sat to periodar på Stortinget for Høgre frå valkrinsen som omfatta byane Kristiania, Hønefoss og Kongsvinger; 1901–03 og 1904–06. Han var medlem av budsjettkomiteen 1900-06 og av Lagtinget 1903-06. I 1903 var han med i Stortinget sin deputasjon til opninga av Ofotbanen, og i 1905 var han medlem av spesialkomiteen.

Martinsen vart tildelt 7. juni-medaljen, St. Olavs Orden og Dannebrogordenen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914, side 583, digital utgåve
* Biografisk informasjon om Gustav Martinsen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv
**Rudolf Elias Peersen** (28. april 1868–5. februar 1949) var ein norsk jurist og Venstre-politikar. Han var Noregs forsvarsminister i 1919 og stortingsrepresentant i periodane 1913-18 og 1931-36.

Peersen var fødd i Kristiansand, far hans var skipper. Sjølv vart han student i 1888 og cand.jur. i 1892. 1893-94 var han tilsett som den fyrste heiltids landssekretæren i Norges Venstreforening. Sidan var han overrettssakførar i heimbyen, høgsterettsadvokat 1912. Han var sekretær i likningskommisjonen 1895-1912. Frå 1916 var han byfut i Kristiansand, sorenskrivar i Torridal 1922-38. Peersen var medlem av bystyret i Kristiansand 1905-07 og frå 1911, ordførar i byen 1937-40 og i 1945.

Peersen var 1913-18 stortingsrepresentant frå Baneheia krins og 1931-36 for krinsen Kristiansand, Mandal, Flekkefjord, Stavanger og Haugesund. Frå 1913 til -18 var han formann i sosialkomiteen, 1931-36 medlem av same. Valbolken 1937-40 var han 1. varamann for same valkrinsen, møtte fleire gonger nokre få veker omm gongen. Mellom anna møtte han i 1940 frå 1. april til 9. april. Peersen var forsvarsminister i Gunnar Knudsens andre regjering frå 20. februar 1919, til han 16. juni same året gjekk av etter å ha avslørt offentleg at formålet med å styrke garnisonen i Kristiania var innanrikspolitisk grunngjeve.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arkiv etter Rudolf Peersen på Arkivportalen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |