recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kloning** er å lage ein heilt identisk kopi av noko levande. Det er fleire forskjellige måtar å klone ting på. Når ein klonar genar tar ein litt av ein DNA bete og set den inn ei bakterie. Kloning av celler skjer ved at ein nesten kopierer naturleg celledeling (mitose). Det er ein prosess som skjer heile tida for å skifte ut kroppen sine gamle celler. Kloning av plantar er heilt naturleg. Knollar på poteter og stiklingar på bærbuskar er faktisk kloning.

Når ein klonar dyr er det 2 måtar det kan gjerast på. 1. Embryosplitting. Det er ein teknikk der ein tar og splittar opp embryoet i eit egg etter befruktning, heilt opp til 8 celledelar. Denne teknikken er kjend og vert brukt til å avle fram fleire eksemplar av eit godt arvemateriale.
2. Kjerneoverføring. Ein teknikk der ein tar kjernen ut frå egget, og set inn ei celle frå det individet ein vil klone. Denne metoden er komplisert og i dei aller fleste av forsøka endar det med at fosteret døyr, eller får store misdanningar. Ein har ikkje greidd å klone alle dyr ved kjerneoverføring. Dei dyra ein har klart å klone er sau, ku, mus, gris og geit. 5. juli 1996 vart lammet Dolly fødd på Roslin-instituttet i Skottland. Dolly var det første dyret som var klona av ei celle frå eit vaksent dyr. Då ein klona Dolly vart kjerneoverføring nytta. 

Kloning av menneske er eit omdiskutert tema. Viss ein skulle klone eit menneske måtte ein brukt terapeutisk kloning. Det er å klone menneskeceller med eit mål om å lage stamceller som kan gje opphav til cellevev, noko som og kanskje kan brukast til å lækje alvorlege sjukdommar. Det er endå ikkje vorte klona eit menneske i verda, men nokre forskarar har sagt at dei har som mål å klone menneske. 



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BNE

 |
Koordinatar: 58°29′48.923″N 15°20′9.1824″E﻿

Ödekyrkogården
**Klockrike** er ein svensk tettstad i Motala kommun i Östergötlands län i Östergötland. I 2005 hadde tettstaden 281 innbyggjarar. 

Staden blei kjend for mange i 1948, då Harry Martinson utgav romanen *Vägen till Klockrike*.
8.-10. mai 2009 arrangerte Harry Martinson-selskapet eit arrangement i Klockrike for å markere at det var 60 år sidan *Vägen till Klockrike* blei gjeven ut. 

Klockrike var eigen kommune fram til kommunesamanslåinga på 1950-talet. Tettstaden Klockrike, åtte kilometer sør for Borensberg, oppstod omkring Klockrike stasjon ved jernbanestrekninga Linköping – Fågelsta, som blei innvigd i 1897.

Klockrike kyrka blei innvigd i 1830 og erstatta då mellomalderkyrkja frå ca. 1300, som fekk store skader under herjingane til danskane i Sverige i 1567. I 1818 blei den gamle kyrkja råka av lynnedslag. Det påfølgjande brannen øydela klokketårnet og smelta kyrkjeklokkene. I samband med bygginga av den nye kyrkja blei den gamle riven i 1825. Den nye kyrkja blei bygd i samarbeid med Brunneby kyrkjelyd.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Klockrike» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juli 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Klockrike byråd
* Klockrike hembygdsförening
* Nettverket Företagare i Klockrike
* Foreløpig program for Harry Martinson-sällskapets arrangement i juni 2009 Arkivert 2016-03-09 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| Klos |
| --- |
| Frå sentrum av Klos Frå sentrum av Klos |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Klos** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region | Albania  Dibër |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  337 km² |
| Innbyggjarar  - By (2011) | 16 618 |
| Koordinatar | 41°30′23″N 20°5′11″E﻿Koordinatar: 41°30′23″N 20°5′11″E﻿ |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Plassering |
| Klos kommune innafor regionen DibërKlos kommune innafor regionen Dibër |

**Klos** er by og ein kommune i regionen Dibër i Albania. Kommunen ligg i den nordlege delen av landet og grensar i sørvest til regionen Tirana.

Kommunen vart oppretta gjennom ei admininistrasjonsreform i 2014, ved at den tidlegare bykommunen Klos vart slått saman med landkommunane Xibër, Suç og Gurrë. Dei tidlegare kommunane inngår no som kommunaleiningar i den nye storkommunen. Kommunen har hovudsete i Klos.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den dåverande bykommunen Klos 7 873 innbyggjarar, medan dei dei fire kommunane som i dag utgjer storkommunen Klos, til saman 16 618 innbyggjarar.

Tidlegare administrativ inndeling
---------------------------------

Fram til år 2000 var dei tidlegare by- og landkommunane ein del av distriktet Mat.
Den dåverande bykommunen omfatta sjølve byen Klos og busetnadene:

* Bejnë
* Klos Katund
* Shëngjun
* Plani i Bardhë
* Fullqet
* Dars
* Fshat
* Bel
* Unjate
* Pleshë
* Cerrujë
* Patin
* Bërshi

Referansar
----------

1. 1 2  Folketeljing 2011
2. 1 2  Kommunereforma i 2014
3. ↑  Regionreforma i 2000
**Claude Piquemal** (fødd 13. mars 1939) er ein fransk tidlegare sprintar. Han vart europameister 1962 på 100 meter og vann EM-gull 1966 med Frankrike sitt mannskap i 4 x 100 meter stafett.

Aktiv
-----

Piquemal vart fransk meister på 100 meter i 1960 og 1963. I mellomtida vann han 100-meteren ved EM 1962 på 10,4 sekund, landsmannen Jocelyn Delecour vart nummer 2. I Mellomhavsleikane 1963 sigra Piquemal på 100 meter framom Livio Berruti frå Italia. Under Sommar-OL 1964 i Tokyo nådde Piquemal semifinalen på 100 meter. I stafetten vann han og Frankrike bronse på 39,3 sekund, USA sette verdsrekord med 39,0 og Polen tok sølv.

Den 11. juni 1965 sette Piquemal fransk rekord med eit løp på 20,5, sekund i Charlety. Same sommaren presterte han livsbeste 10,33 sekund på 100 m. I Budapest-EM 1966 kom Piquemal på tredjeplass på 100 meter, slått av Wiesław Maniak frå Polen og sin eigen landsmann Roger Bambuck, alle tre fekk lik tid. Uoffisielt skilde det 0,02 sekund mellom dei fire beste i løpet. I 4 x 100 m stafett vann det franske laget, beståande av Marc Berger, Jocelyn Delecour, Claude Piquemal og Roger Bambuck, på 39,4 sekund, Sovjetunionen på sølvplass fekk notert 39,8. Under dei olympiske sommarleikane 1968 sprang Piquemal den tredje etappen for Frankrike sitt bronselag.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1960 i Roma: Utslått i kvartfinalen på 100 m (10,7=nr 19)
* EM 1962 i Beograd: Gull på 100 m – 10,4, framom Jocelyn Delecour (10,4). Nr 4 i 4 x 100 m stafett
* OL 1964 i Tokyo: Bronse i 4 x 100 m stafett (39,3). Utslått i semifinalen på 100 m (10,56=nr 12)
* EM 1966 i Budapest: Bronse på 100 m – 10,5. Gull i 4 x 100 m stafett (39,4)
* OL 1968 i Mexico-byen: Bronsemedalje i 4 x 100 m stafett (38,4)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Claude Piquemal» frå Wikipedia på tysk, den 14. juli 2022.*
**Claudia Künzel**, gift **Nystad**, fødd 1. februar 1978 er ein tysk tidlegare langrennar, fødd i Zschopau i dåverande Aust-Tyskland. Ho vann OL-gull i 4 x 5 km stafett under Vinter-OL 2002 og VM-gull i same øvinga året etter. I 2010 vart ho olympisk meister i lagsprint saman med Evi Sachenbacher. Individuelt vann Künzel sølvmedaljen på sprintdistansen ved Ski-VM 2003 og i Vinter-OL 2006. Ho vann sølvmedaljar i 4 x 5 km stafett også under Vinter-OL 2006 og Ski-VM 2007, i den sistnemnde meisterskapen også i lagsprinten. Medaljesankinga avslutta Künzel/Nystad i Vinter-OL 2014, då Tyskland kom på bronseplassen i 4 x 5 km stafett.

Aktiv
-----

Künzel deltok i verdscupen i langrenn fyrste gongen i mars 1998. I februar 2001 gjekk ho inn til tredjeplass i ei sprinttevling i Nové Město na Moravě, der einast Julija Tsjepalova og Anita Moen kom i mål før henne. 

Under Vinter-OL 2002 i Salt Lake City enda Künzel på fjerdeplass på sprinten. Få dagar seinare gjekk ho tredjeetappen for det tyske laget som overraskande tok gullmedaljen, etter Evi Sachenbacher spurtslo norske Anita Moen. Manuela Henkel og Viola Bauer gjekk dei to fyrste etappane for Tyskland. Dei same fire utøvarane vann også 4 x 5 km stafett under ski-VM 2003 i Val di Fiemme. Tidlegare i same verdsmeisterskapen sikra Künzel seg sølvmedaljen i sprinttevlinga, bak den nye norske storløparen Marit Bjørgen.

Ved vinterleikane 2006 tok Künzel ein ny sølvmedalje på sprintdistansen, bak Chandra Crawford frå Canada. På stafetten spurta Künzel det tyske mannskapet inn til sølvmedaljar. To sølvmedaljar sanka ho i lag med tyske lagkameratar då Ski-VM 2007 vart avvikla i Japan. Ny sølvmedaljar fekk ho då Tyskland for tredje og fjerde gong i rad vart nummer 2 i ein meisterskapsstafett over 4 x 5 kilometer, høvesvis ved Ski-VM 2009 og Vinter-OL 2010. Under meistermøtet i det nemnde vinter-OL i Vancouver, syrgde ho for OL-gull til seg og Evi Sachenbacher då ho slo svenske Anna Haag med seks tidels sekund i innspurten på lagsprinten.

Etter fire medaljelause år, enda Künzel og Tyskland opp med bronse på 4 x 5 km stafett i Sotsji-OL 2014.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* Vinter-OL 2002: Gullmedalje i 4 x 5 km stafett
* Ski-VM 2003: Gullmedalje i 4 x 5 km stafett, sølv i sprint
* Ski-VM 2005: Nr 7 på tremila, nr 4 i lagsprint
* Vinter-OL 2006: Sølv i stafett, sølv i sprint, nr 6 på 30 km
* Ski-VM 2007: Sølvmedalje i både stafett og lagsprint
* Ski-VM 2009: Sølvmedalje i stafett
* Vinter-OL 2010: Gull i lagsprint og sølv i stafett
* Vinter-OL 2014: Bronsemedalje i stafett

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Claudia Nystad» frå Wikipedia på tysk, den 12. mars 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Clas Brede Bråthen** (fødd 28. november 1968) er ein norsk tidlegare skihoppar og seinare idrettsleiar. Han vart norsk meister 1994 i normalbakken og var medlem i Mjøndalen IF.

Karriere
--------

Bråthen hoppa for det norske laget som vann sølvmedalje i laghopping under Ski-VM 1989 i Lahti. Magne Johansen, Ole Gunnar Fidjestøl og Jon Inge Kjørum var dei andre på laget. Individuelt kom Bråthen på tredelt 11. plass i storbakkerennet og vart nummer 15 i normalbakkerennet. Tidlegare i same sesongen vart han nummer tre i eit verdscuprenn i storbakken i Sapporo, bak Matti Nykänen og Dieter Thoma. Det var einaste gongen Bråthen hevda seg i det øvste toppsjiktet i verdscupen.

Bråthen deltok i den tysk-austerrikske hoppveka 1987/88 og 1988/89, med ein 19. plass som best. Under noregsmeisterskapen i normal bakke 1994 i Vegårshei overraska Bråthen med å vinne gullet. På andreplassen kom Lasse Ottesen, som nokre veker seinare vann OL-sølv på Lillehammer.

### Besteplasseringar i internasjonale meiterskap og renn

* 1988: Nr 9 i Meldal
* 1988/89: Nr 3 i Sapporo. Nr 11 og 15 under ski-VM i Lahti
* 1991: Nr 28 i Tauplitz (skiflyging)

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 1988: Nr 8 i normalbakken i Skien
* Ski-NM 1989: Nr 4 i normalbakken i Vikersund
* Ski-NM 1991: Nr 10 i normalbakken på Rognan
* Ski-NM 1994: Gullmedalje i normalbakken i Vegårshei
* Ski-NM 1996: Nr 11 både i normalbakken i Stryn og i storbakken i Meldal

Bråthen var i 1996 med på Buskerud sitt lag som vann NM i laghopping.

Bråthen har vore medlem av hoppkomiteen i Norges Skiforbund sidan våren 2001, og no (2011) i fleire år leiar av komiteen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Clas Brede Bråthen i fis-ski.com
**Kjetil Hodnekvam** (fødd 25. juni 1977) er ein tidlegare mellomdistanseløpar frå Askøy som vart norsk meister på 1500 meter i 2000 og på spesialdistansen 800 meter i 2001. Han var medlem i AKS-77.

Aktiv
-----

Hodnekvam sette personleg rekord på 800 meter med 1.48,38 då han vart tredjemann i Friidretts-NM 1997, klart slått av olympiameister Vebjørn Rodal og Tor Øivind Ødegård. Året etter forbetra Hodnekvam seg til 1.47,65 på Bislett stadion i Oslo den 4. august, der han viste Atle Douglas til andreplass. 

28. juli 2000 sprang Hodnekvam sitt livs beste 800 meter. Med tida 1.47,01 vart han fjerdemann i eit sterkt felt på Bislett stadion. Under noregsmeisterskapen 2000 på Steinkjer måtte han nøye seg med sølv på 800 m bak Rodal, men på 1500-meteren spurta han i mål til NM-gull og personbeste 3.46,2. Også i NM 2001 vann Hodnekvam gull og sølv, men då på omvendte distansar. På 1500 meter presterte han elles livsbeste 3.43,7, klart slått av Marius Bakken som drog feltet heile løpet. Hodnekvam slutta satse på friidrett då han var 26 år gammal.

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1997 i Overhalla: Bronsemedalje på 800 m – 1.48,38
* 1998 i Askøy: Sølv på 800 m – 1.49,82, bronse på 1500 m – 3.49,1
* 1999 på Byrkjelo: Bronsemedalje på 800 m – 1.50,54
* 2000 på Steinkjer: Gull på 1500 m – 3.46,2, sølv på 800 m – 1.47,98
* 2001 i Drammen: Gull på 800 m – 1.51,41, sølv på 1500 m – 3.43,7
* 2002 i Sandnes: Sølv på 1500 m – 3.49,9
* 2003 i Fredrikstad: Sølv på 800 m – 1.51,47

### Personlege rekordar og årsbeste

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **År** | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 |
| **800** | 1.50,35 | 1.48,38 | 1.47,65 | 1.49,44 | 1.47,01 | 1.48,34 å | 1.49,61 å | 1.51,42 |
| **1500** | – | 3.47,2 | – | 3.49,3 | 3.46,2 | 3.43,7 | 3.49,8 | – |

Kjelder
-------

* friidrett.no
**Kjetil Stokke** (fødd 21. juni 1983) er ein norsk sjakkspelar, Internasjonal Meister i sjakk (IM).

Internasjonal Meister i sjakk
-----------------------------

Kjetil Stokke vart IM etter sterke resultat i tre internasjonale turneringar. I Gausdal Classics i april 2007 tok han 5,5 poeng på 9 rundar. I Arctic Chess Challenge i Tromsø i august 2009 tok han også 5,5 poeng på 9 runder. Og i ei turnering i Barcelona i august 2012 tok han 7 poeng på 10 runder. Han hadde dermed oppfylt kravet om IM-resultat i turneringar med til saman minst 27 parti. Rating-kravet, kravet til eigen rating over 2400 hadde han oppfylt allereie pr. 1. juli 2010 med 2413. Han vart deretter utnemnd til IM av Verdssjakkforbundet på FIDE-møtet i Jerevan, Armenia 18-20. januar 2013.

Kjetil Stokke vart junior-noregsmeister i sjakk i 2003. Kjetil Stokke er medlem i Bergens Schakklub.

Kjelder
-------

* Øystein Brekke: *Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014*, Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3

Fotnotar
--------

1. ↑  Søknaden om IM-tittel for Kjetil Stokke frå Norges Sjakkforbund
2. ↑  Brekke 2014 s. 303

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kjetil Stokke si spelarside hos FIDE
* Kjetil Stokke sine parti hos NorBase
* Kjetil Stokke sine sjakkparti hos Chessgames.com
**Kjetil Bjørlo** (fødd 27. mars 1968) er ein norsk tidlegare orienteringsløpar frå Halden. I over ti år fram til 2001 tevla han på høgste nivå. Individuelt vann han VM-bronse i 1997 og sølv i nordisk meisterskap 1999, han sikra seg to NM-gull attåt.

Aktiv
-----

Bjørlo var med i dei norske stafett-laga som kom på andreplass i den nordiske meisterskapen i åra 1992, 1995 og 1997. Under orienterings-VM 1997 ved Grimstad tok han bronsemedaljen på klassisk-distansen, einast Petter Thoresen og svenske Jörgen Mårtensson orienterte betre. I den same meisterskapen vann han også bronse i stafett, saman med Håvard Tveite, Bjørnar Valstad og Petter Thoresen. To år seinare kneip Bjørlo sølvmedaljen på kort-distansen ved Nordisk meisterskap i orientering 1999 i Malvik.

Bjørlo vart norsk meister i kort løype i 1997 og på langdistanse i 1999.

Halden Skiklubb, med Bjørlo i mannskapet, sigra i den store orienteringsstafetten Jukola i 1989, 1998 og 2000. Han var også med på å vinne Tiomila åra 1998–2000 og 2002–04 for Halden SK.

### Medaljar og plasseringar i verdsmeisterskap

* Nordisk 1992: Sølv i stafett
* Nordisk 1993: Nr 7 på kort-distansen
* VM 1993: Nr 8 på kort-distansen
* Nordisk 1995: Sølv i stafett, nr 7 individuelt
* Nordisk 1997: Sølv i stafett, nr 4 på kort-distansen
* VM 1997: Bronsemedalje i klassisk løype og i stafett
* Nordisk 1999: Sølvmedalje på kort-distansen
* VM 2001: Nr 7 på kort-distansen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kjetil Bjørlo» frå Wikipedia på bokmål, den 7. juli 2023.*
**Isarco** (tysk *Eisack*, latin *Isarus* eller *Isarcus*) er den nest lengste elva i Trentino-Alto Adige i Italia med ei lengd på 96 km. Ho har sitt utspring nær Brennerpasset i ei høgd på 1 990 moh og har eit nedslagsfelt på 4 200 km². Ho munnar ut i Adige sør for Bolzano. 

Dei største stadane langs elva er Sterzing, Franzensfeste, Brixen, Klausen, Waidbruck og til slutt hovudstaden i provinsen. Ho har fleire mindre elvar som sideelvar, som Ridnauner Bach, Pflerscher Bach, Pfitscher Bach, Rienz, Villnösser Bach, Grödner Bach, Braibach (òg kalla Tierser Bach), Eggentaler Bach og Talvera frå Sarntal.

Isarco vert i omfattande grad nytta til produksjon av elektrisitet og er demma opp ved Franzensfeste, Klausen og Waidbruck.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vasskvaliteten i elva

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Isarco frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
Måleri av Galileo Galilei]], som blei dømd for kjetteri.]]

**Kjetteri** er i teologisk meining ei læresetning eller ei samling av slike som er stempla som falske av ein kyrkjeleg autoritet.

Ordsoge
-------

Ordet *kjetter* kjem gjennom mellomnedertysk *ketter* frå gresk *katharos*, som tyder «dei reine», og var eit namn på katarane, ei manikeisk sekt som var mykje utbreidd i Vest-Europa på 1000- og 1100-talet, og som vart skulda for vrang lære og forfølgd av kyrkja.

Kjetteri i kyrkjesoga
---------------------

I kyrkjesoga skil ein gjerne mellom kjetteri *før* mellomalderen og *i* mellomalderen. I dei første hundreåra var den kristne trua enno ikkje utforma som einsarta teologi, og kyrkja hadde heller ikkje erobra stillinga si som institusjonelt uttrykk for den guddomlege openberringa. Derfor blei dei første kjettarane ofte først dømde som slike av ettertida, etter at læra deira ikkje hadde lykkast med å bli «den rette læra».

Først da ortodoksien var fastlagd, og romarkyrkja sin autoritet etablert, blei usemje per definisjon kjetteri. Forfølginga av kjettarar tar til i seinmellomalderen, da kyrkja som forvaltar av trua hadde tolkingsmonopol på dei heilage skriftene.

Ein kjettar er da ut frå den katolske kyrkja sin definisjon ein døypt person som gjenstridig nektar for og tvilar på ei kyrkjeleg sanning. Frå 1200-talet blei kjetteri så utbreidd at det blei oppretta ein permanent institusjon – inkvisisjonen – for å kjempe mot det. Sidan oppstod den spanske inkvisisjonen attåt den generelle, og denne hadde til formål på vegner av pavemakta å fjerne kjettarar, jødar og muslimar frå Spania.

Kjetteriet har skifta frå periode til periode og frå gruppe til gruppe opp gjennom soga. Martin Luther -som sjølv var kjettar ei tid – erklærte i 1521 at kjetteri ikkje burde føre til fysisk straff i det heile. Ti år seinare foreslo han dødsstraff for blasfemi og statsundergravande kjetteri. Sjølv om kampen mot kjettarar har vore meir framme i katolisismen enn i protestantismen, har kyrkja i begge tradisjonar alltid vore på vakt mot avvikande meiningar.

Mange er gjennom tida blitt skulda og straffa for kjetteri. I seinmellomalderen blei til dømes Jeanne d'Arc dømd og brend (1431). I 1920 blei ho derimot gjort til helgen. Også i renessansen var det folk som blei brende for kjetteri, såleis astronomen Giordano Bruno (1548-1600).

Kjelder
-------


* Dansk Wikipedia, art. Kætteri.
* Leksikon for det 21. århundrede (www.leksikon.org), art. Kætteri.
* Falk og Torp 1903: *Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog* Faksimileutg. Bjørn Ringstrøms antikvariat 1992 ISBN 82-90520-16-6


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Stasjonsby** er eit omgrep som blir brukt om tettstadar som har vakse fram kring ein jernbanestasjon (eller togstasjon). Stasjonen blei kanskje opphavleg plassert der jernbana kryssa ein veg, eller nær kyrkja, der midtpunktet i bygda hadde vore frå gamalt. Ved stasjonen vart det deretter gjerne etableringar av handlande og handverkarar, og det vart også for mange ein naturleg stad å bu, mellom anna med tanke på å bruke jernbana for å kome på arbeid i næraste by. I stasjonsbyen kunne også små industribedrifter sjå føremunar med å etablere seg, fordi eit sidespor frå jernbana lett kunne kome på plass. 

Som følgje av plasseringa av jernbanelina, kunne også jernbanestasjonen bli plassert noko unna det tradisjonelle senteret i bygda. Dette kunne medføre at det voks opp eit nytt senter i bygda, ein stasjonsby.

Eksempel på stasjonsbyar er tettstadane Sem og Barkåker i Tønsberg kommune. På Barkåker ligg flatbrødfabrikken Korni strategisk plassert rett ved jernbanestasjonen. Bryne og Klepp er eksempel på stasjonsbyar som voks fram ved Jærbanen.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Stasjonsby» frå Wikipedia på bokmål, den 24. februar 2010.*
**Kljazma** (russisk Клязьма) er ei elv i Moskva, Vladimir, Ivanovo og Nizjegorod oblast i Russland og ei av sideelvane til Oka frå venstre.

Etter Moskvaelva er ho den nest største sideelva til Oka med ei lengd på 686 km. Nedslagsfeltet hennar er på 42 500 km² og middelvassføringa 185 km frå munningen er 147 m³/s. Elva frys til i november og vert isfri att i byrjinga av april.

Elva har kjelda si i Moskvahøglandet nær Solnetsjnogorsk. Frå kjelda renn ho søraustover og i nærleiken av landsbyen Tsjerkizovo snur ho brått austover. Elva renn gjennom Kljaminkoje- og Pirogovskoje-reservoara. Breidda til elva vert somme stader over 200 meter og på det djupaste er ho 8 meter.

Dei største sideelvane hennar er Utsja, Vorja, Sjerna, Kirzjatsj, Peksja, Koloksja, Nerl, Uvol, Teza og Lukh frå venstre, og Polja, Sudogda og Suvorosj frå høgre.

Byar langs Kljazma
------------------

* Gorokhovets
* Mendelejevo
* Pavlovskij Posad
* Vladimir
* Kovrov
* Sjtsjolkovo
* Losino-Petrovskij
* Noginsk
* Orekhovo-Zujevo
* Sobinka
* Vjazniki

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Клязьма» frå Wikipedia på russisk, den 22. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Ein Gardner 4T5 4-sylindra stasjonær glødehovudmotor, nytta for å driva ein generator. No plassert på Anson Engine Museum i Stockport i England.
Ein gamal Nidaros stasjonærmotor, plassert på Norsk traktor og motormuseum.
**Stasjonærmotor** er ein forbrenningsmotor nytta for stasjonær drift. Slike motorar er ikkje så vanlege som dei ein gong var, men før elnettet vart utbygd var stasjonære forbrenningsmotorar utbreidde både innan jordbruk og industri. 

Stasjonærmotorar vert framleis nytta der elektrisk energi ikkje er tilgjengeleg, som til dømes ved polare forskningsstasjonar, observatorie på fjelltoppar og så vidare. Med unnatak av småmotorar er moderne stasjonærmotorar dieselmotorar.

Soge
----

Dei fyrste forbrenningsmotorane som var brukbare vart nytta for stasjonær drift. Dei var både lettare å passa og å transportera enn dampmaskinar. Dei var òg mindre brannfarlege enn dampmaskinar og sikrare på den måten at dei ikkje hadde nokon kjele som kunne eksplodera om han koka tør. Dampmaskinane vart difor etter kvart bytta ut med stasjonære motorar med intern forbrenning. 

Sjølv om dei var meint for stasjonær drift var motorane transportable og mange av dei mindre stasjonærmotorane var utstyrte hjul eller meiar, slik at dei kunne flyttast. På grunn av at dei gjekk på billig råolje var mange av dei glødehovudmotorar, spesielt i Europa. Men bensin og parafinmotorar vart òg nytta. 

Dei fyrste køyretøy- og båtmotorane skilde seg knapt frå stasjonær forbrenningsmotorar. Dei fyrste traktorane var i røynda stålrammer med hjul (ofte henta frå ein utrangert damptraktor), der det var plassert ein stasjonærmotor. Men etter kvart vart det utvikla lettare motorar for bruk i bilar.
Starkeffekt
**Starkeffekt** er ei oppsplitting av spektrallinjer frå atom i eit elektrisk felt og vart først påvist i 1913 av Johannes Stark og Antonino Lo Surdo. 

I hydrogenatomet gjer det elektriske feltet at degenerasjonen med omsyn på banespinnet, *l*, hevast, og ei einskild spektrallinje blir splitta opp i fleire linjer med avstand som aukar proporsjonalt med feltstyrken, såkalla lineær starkeffekt. I andre atom fører det elektriske feltet til ein polarisasjon av atomet, som då kan innstille seg i ulike retningar i tilhøve til feltretninga. Resultatet blir ei oppsplitting som er proporsjonal med kvadratet av feltstyrken, kvadratisk starkeffekt. 

Fenomenet har tyding for studium av dei dielektriske eigenskapane til stoff, elektriske utladingar og astrofysiske fenomen. Starkeffekten vart først oppdaga i det synlege spektrumet og vert difor rekna som ein elektro-optisk effekt. Han blir no studert spesielt i mikrobølgjeområdet der små oppsplittingar kan blir målte særs nøyaktig.

Kjelder
-------

* Starkeffekt. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå .
|  |
| --- |
| **Klokkelyng** |
| KlokkelyngKlokkelyng |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Lyngordenen Ericales |
| **Familie:** | Lyngfamilien Ericaceae |
| **Slekt:** | Klokkelyngslekta *Erica* |
| **Art:** | **Klokkelyng** *E. tetralix* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Erica tetralix***L. 1753 |

**Klokkelyng** (*Erica tetrálix*) er ein liten dvergbusk i lyngfamilien.

Utsjånad
--------

Klokkelyngen er kjertehåra. Blada er kransstilte og nåleforma. Blomstrane er rosa og oppblåste, og sit i klasar i toppen av kvistane.

Klokkelyngen har rikeleg med nektar, og insekta besøker han gjerne. Etter pollinering dannar han ein liten fruktkapsel som vert sitjande inni den visne blomsterkrona.

Utbreiing
---------

Klokkelyngen er ein utprega kystart. I Noreg veks klokkelyngen på torvmyr og lyngmark i kyst- og fjordstrok nordover til Sør-Helgeland. Elles veks han i kyststrok i Vest-Europa sør til Spania.

Kultur
------

Klokkelyngen er fylkesblomster i Rogaland.

Kjelder
-------

* Johannes Lid: Norsk og svensk flora Det Norske Samlaget 1974 ISBN 82-521-0297-2
* C.A.M. Lideman: *Nordens Flora* Gyldendal Norsk Forlag 1977 ISBN 82-05-08681-8
* Botanisk museum Arkivert 2008-05-28 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Klokkelyng**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Andalusitt** er eit grått, raudleg eller grønleg mineral som opptrer i mange hornfelsar og leirskifer, mellom anna i hornfelsar frå Oslofeltet. Andalusitt er eit aluminiumsilikat, Al2SiO5. Hardleiken er 7,5 og tettleiken 3,15 g/cm³. Det finnes to andre mineral som har den same kjemiske samansetjinga (polymorfi), men med heilt forskjellige eigenskapar: kyanitt og sillimanitt. Andalusitt krystalliserer i det rombiske systemet, kyanitt triklint, og sillimanitt igjen rombisk. Andalusitt opptrer i bergarter danna under lågt trykk, kyanitt og sillimanitt krev derimot høgt trykk, og opptrer derfor i bergarter som er danna på store djup, særleg i gneisar.

Mineralet blei kalla *andalousite* av Jean Claude Delamétehrie, som trudde det kom frå Andalusia. Det blei raskt tydeleg at dette var ei feilplassering, og at mineraldøma han studerte eigentleg kom frå El Cardoso de la Sierra i Guadalajara, ikkje Andalusia.

Kjelder
-------

1. ↑  Andalusitt. (11. mars 2012). I Store norske leksikon. Henta 12. august 2014.
2. ↑  Delamétherie, Jean Claude (1798). «Sur une pierre de l'Andalousie». *Journal de Physique, de Chimie d'Histoire Naturelle et des Arts* **46**: 386–387.
3. ↑  Calvo, Miguel (2018). *Minerales y Minas de España. Vol. IX. Silicatos*. Madrid, Spain: Escuela Técnica Superior de Ingenieros de Minas de Madrid. Fundación Gómez Pardo. s. 91–94. ISBN 978-84-8321-883-9.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
**Claude Joseph Rouget de Lisle** (10. mai 1760–26. juni 1836) var ein fransk offiser under dei franske revolusjonskrigane, forfattar og komponist.

Han er kjend for å ha skrive teksta og musikken til «Chant de guerre pour l'armée du Rhin» på ei natt, mellom den 24. og den 25. april, i 1792, og denne songen vart seinare kjent som «La Marseillaise» og vart den franske nasjonalsongen.

Liv og virke
------------

### Tidleg liv

Statue i Lons-le-Saunier
 Rouget de Lisle framfører «Marseillaise» for fyrste gong
De Lisle (tidvis stava *de l'Isle*) vart fødd i Lons-le-Saunier som den eldste sonen til Claude Ignace Rouget (1735–1792) og Jeanne Madeleine Gaillande (1734-1811).. Det er sett opp ein plakett for å markera staden han blei fødd og ein statue av han i sentrum av byen i 1882.

### Karriere

Han vart innskriven i hæren som ingeniør og fekk rang som kaptein. Songen som har gjort han udøyeleg, «La Marseillaise», vart skriven ved Strasbourg der Rouget de Lisle var innkvartert i april 1792. Han skreiv orda i ein raptus av patriotisk begeistring etter ein offentleg middag. Stykket vart først kalla for «Chant de guerre pour l'armée du Rhin» ('Krigssong for hæren ved Rhinen'), og fekk først namnet «Marseillaise» då han vart teken til brystet av frivillige frå Provence frå søraustlege Frankrike som politikaren Barbaroux introduserte i Paris, og som var framtredande ved stormen på Tuileris den 10. august 1792. Rouget de Lisle sjølv var rojalist og vart avsett og kasta i fengsel i 1793. Det var berre med naud og neppe han unngjekk giljotinen. Han vart sett fri i løpet av thermidorkrisa, den blodige oppløysinga av skrekkveldet til den franske revolusjonen i juli 1794.

Rouget de Lisle skreiv noko få andre songar av same type som *Marseillaisen*, og i 1825 gav han ut boka *Chants français* ('Franske songar') der han sette musikk til femti songar av ulike forfattarar. Hans *Essais et vers og et prose* ('Essay i poesi og prosa', 1797) som inneheldt «Marseillaisen», ei sentimental prosaforteljing kalla «Adelaide et Monville», og ein del mindre dikt.

### Død

Rouget de Lisle døydde i fattigdom i Choisy-le-Roi i Seine-et-Oise. Leivningane hans vart overførte frå kyrkjegarden i Choisy-le-Roi til Les Invalides i Paris den 14. juli 1915 under den fyrste verdskrigen.

Kjelder
-------

1. ↑   Familietre Rouget
2. ↑   Davies, Norman (1998): *Europe: A history*, Harper Perennial
3. ↑  «The Marsellaise. Honouring its autho»r, *Hawera & Normanby Star* 26. oktober 1915, ved National Library of New Zealand
4. ↑   «Tribute to Composer», *The Argus* (Australia), 16. juli 1915, s. 7, hos Trove, National Library of Australia

* *Denne artikkelen bygger på «Claude Joseph Rouget de Lisle» frå Wikipedia på bokmål, den 16. november 2018.*
Grev **Claudius Florimund de Mercy** (1666–1734) var ein tysk-romersk feltmarskalk, fødd i Longwy i Lorraine, i dagens Frankrike.

Mercy gjekk inn i den austerrikske armeen som frivillig i 1682. Han utmerkte seg i det store slaget ved Wien året etter, og i løpet av sju år med felttog i Ungarn steig han i gradene til Rittmeister. På denne tida fekk han ein skade som permanent øydela synet hans. Dei neste fem åra fram til 1697 deltok han i italienske felttog, og vart så kalla attende til Ungarn av prins Eugene av Savoie og vann i slaget ved Zenta to forfremmingar.

De Mercy synte stort mot i dei første felttoga i den spanske arvefølgjekrigen i Italia, var nær ved å verte fanga av fienden to gonger og for gjerningane ved Cremona (31. januar 1702) fekk han personleg takk frå Leopold I av Det tysk-romerske riket og kommando over eit nytt kyrasérregiment. Med dette tok han del i Rhinfelttoget i 1703 og slaget ved Friedlingen, og suksessen hans som leiar av raid og herjingar vart godt kjend hos både ven og fiende. Han vart derfor vald ut tidleg i 1704 til å herje Maximilian II Emanuel av Bayern. Han vart kort tid etter forfremma til General-Feldwachtmeister, og deltok i slaget ved Schellenberg (2. juli 1704).

Under resten av krigen utmerkte han seg ofte med stort mot. Han steig til kavalerigeneral i løpet av desse ti åra. Den bestemte leiarskapen hans kom tydleg fram under slaget ved Peterwardein (1716) og han vart kort tid etter kommandør av Banatet i Temesvar.

I det store slaget ved Beograd (1717) leia han den andre linja av kavaleriet på venstreflanken i eit glimrande og avgjerande åtak som dreiv styrkane til Det osmanske riket til skyttargravene sine. Etter freden heldt han fram styret av Banatet, som etter meir enn 150 år under tyrkisk styre trengde ein dugande guvernør. Men før han tok til i denne stillinga vart han nok ein gong kalla til felten, denne gongen i Sør-Italia, der han kjempa i slaget ved Francavilla (20. juni 1719), tok Messina og kringsette Palermo. I elleve år etter dette styrte han Banatet, omorganiserte landet som eit velståande og sivilisert samfunn.

I 1723 vart han feltmarskalk i armeen og denne våren samla han og den irskfødde generalmajor baron Francis Patrick O'Neillan 50 000 mann ved Mantova i eit forsøk på å ta attende områda som vart tapt året før då austerrikarane vart driven ut av Italia av fransk-spanske styrkar. Mercy mista livet 29. juni i slaget ved Parma der han personleg leia soldatane sine. Han hadde ingen born, og namnet hans gjekk vidare til grev Argenteau, som kom frå familien Mercy-Argenteau.

Han var fosterfar til grev Florimund de Mercy d'Argenteau, og grandonkelen hans var Franz Freiherr von Mercy.

I august 2009 vart det avduka ei byste av han i Sentralparken i Timişoara.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Count Claude Florimond de Mercy» frå Wikipedia på engelsk, den 19. april 2012.*

* Tekst frå *Encyclopædia Britannica* si 11. utgåve, eit leksikon som i dag er offentleg eigedom.

1. ↑  Anca Toma, *Diplome, apartamente şi hectolitri de bere, de Ziua Timişoarei*[*daud lenkje*], *Renaşterea Bănăţeană*, 2009-08-04

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
**Stefan Kuntz** (fødd 30. oktober 1962) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå Neunkirchen i Saarland som vart europameister med Tyskland i 1996. Angrepsspelaren var med vinne både ein cuppokal og ein ligameisterpokal med FC Kaiserslautern.

### Klubbspel

Kuntz fekk proffkontrakt med VfL Bochum i 1983 og spelte for klubben til 1986, då han vart toppskårar i bundesligaen. Dei neste tre sesongane gjorde han teneste i Bayer Ürdingen. Sommaren 1989 vart han overført til FC Kaiserslautern. I mai 1990 skåra han det tredje målet då Kaiserslautern på Olympiastadion i Berlin vann den vesttyske cupfinalen med 3-2 over Werder Bremen. Året etter var han ein sentral spelar då laget hans vann bundesligaen, han vart då også kåra til årets spelar i Tyskland. Sesongen 1993/94 var Kuntz toppskårar i den tyske serien for andre gong. Perioden 1995-99 var Kuntz aktiv ein sesong i tyrkiske Beşiktaş, to sesongar i Arminia Bielefeld, før han i 1998/99 avslutta profflivet der han byrja, i VfL Bochum.

### Landslagsspel

Fyrst 31 år gammal fekk Kuntz sin debut på det tyske landslaget, han skåra då det andre målet i ein landskamp mot USA i Palo Alto, ein kamp der Tyskland sigra 3-0. Han var med i VM-troppa 1994, ein meisterskap han måtte nøye seg med å vere innbytar i *ein* kamp. Under Fotball-EM 1996 i England var han med i alle kampane. I semifinalen mot vertslandet utlikna han til 1-1, noko som også var stillinga etter ekstraomgangane. Han skåra også på si straffe då Tyskland vann straffeskytinga. Kuntz spelte heile EM-finalen mot Tsjekkia, ein kamp som innbytaren Oliver Bierhoff avgjorde på «golden goal». Fram til oktober 1997 deltok Kuntz i 25 landskampar og skåra seks mål.

### Merittar

* Europameister: 1996 for Tyskland
* Vesttysk cupmeister: 1990 med FC Kaiserslautern
* Tysk seriemeister: 1991 med FC Kaiserslautern

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stefan Kuntz» frå Wikipedia på tysk, den 28. august 2018.*

* eu-football


| * v
* d
* e
Tyskland sitt landslag – EM i fotball 1996 (europameistrar) |
| --- |
| 
* 1 Köpke
* 2 Reuter
* 3 Bode
* 4 Freund
* 5 Helmer
* 6 Sammer
* 7 Möller
* 8 Scholl
* 9 Bobić
* 10 Häßler
* 11 Kuntz
* 12 Kahn
* 13 Basler
* 14 Babbel
* 15 Kohler
* 16 Schneider
* 17 Ziege
* 18 Klinsmann (lagkaptein)
* 19 Strunz
* 20 Bierhoff
* 21 Eilts
* 22 Reck
* 23 Todt
* Landslagstrenar: Vogts

 | Flagget til Tyskland |
|  |
**Stefania Belmondo** (fødd 13. januar 1969) er ein italiensk tidlegare langrennsløpar frå Vinadio i provinsen Cuneo i Piemonte. Ho vart olympisk meister på 30 km i 1992 i Albertville og på 15 km i 2002 i Salt Lake City. Både i 1993 og 1999 tok ho to VM-gull, ved begge høva på 15 km jaktstart, samt fyrste gongen også på 30 km, medan ho i 1999 sigra på 15 km. Belmondo vann verdscupen i langrenn i 1999, og kom tre gongar på andreplass i same.

### Aktiv

Frå 1991 til 2002 vann Belmondo seks gullmedaljar, ti sølvmedaljar og sju bronsemedaljar i ulike verdsmeisterskap og vinterleikar. Ho tok 13 VM-medaljar (4-7-2) og ti OL-medaljar (2-3-5), i alt 23 medaljar.

Belmono vart nummer to i verdscupen i 1991 og i 1992, begge gongane bakom Jelena Välbe frå Sovjetunionen. I 1993 hamna ho på tredjeplass, medan ho i 1997 var tilbake på andreplass, atter ein gong måtte ho si overkvinne i Jelena Välbe, som då representerte Russland. OL-sesongen 1998 vart Belmondo nummer tre att, før ho endeleg i 1999 vann verdscupen i langrenn for kvinner, framom norske Bente Martinsen. I sin siste sesong på toppnivå, 2002, var Belmondo med sin tredjeplass for sjuande gong ein av verdas tre beste kvinnelege langrennsløparar. Ho sigra i til saman 23 renn i verdscupen. 

I 1997 vart Belmondo tildelt Holmenkollmedaljen, samstundes med Bjørn Dæhlie og Bjarte Engen Vik. 

Under opningsseremonien til vinter-OL 2006 i Torino tende ho den olympiske flammen.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Stefania Belmondo» (på engelsk). Olympedia. Henta 23. juni 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* ICCU
* Munzinger (sport)

 |
**Monte Subasia** eller **Monte Subasio** er eit fjell i Appenninane der byen Assisi vart grunnlagd i romartida, i regionen Umbria sentralt i Italia. Fjellet er om lag 1 290 meter over havet.

Monte Subasio og Assisi.
Dei rosafarga steinane vart nytta i mange av fransiskanarbygningane ved verdsarvstaden Assisi. Fjella er ein del av ein stor naturpark kalla *Parco del Monte Subasio*.

Historie
--------

Slottet *Sasso Rosso* i fjellsida av Monte Subasio var barndomsheimen til Klara og Agnes av Assisi, som visstnok var døtrene til Favorino Scifi, *Conte* av Sasso-Rosso, som òg eigde store palass i Assisi.

Benediktinarabbeden St. Benedict av Monte Subasio gav den litle kyrkja Porziuncola til Frans av Assisi rundt 1208 for at han skulle nytte ho som moderhuset til den religiøse familien hans.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Monte Subasio» frå Wikipedia på engelsk, den 14. november 2007.*

Koordinatar: 43°3′N 12°40′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
**Kjetil Jansrud** (fødd 28. august 1985) er ein norsk alpinist frå Vinstra. Han har tre olympiske medaljar av tre ulike valørar, vunne i tre ulike øvingar, og ein VM-medalje i ei fjerde type øving. I 2010 tok han sølvmedaljen i storslalåm under vinter-OL i Vancouver. Fire år seinare fekk han fyrst OL-bronsen i utforrennet under vinterleikane i Sotsji, før han så vart olympisk meister i super-G-tevlinga i same leikane. I VM i alpine greiner 2015 vann han sølvmedaljen i kombinasjon.

Karriere
--------

Jansrud starta karrieren sin i 2001/2002, allereie som sekstenåring, då han deltok i Europacupen i alpint. Han debuterte på internasjonalt seniornivå 19. januar 2003 i Wengen i slalåm og var med i verdscupsesongen 2004/2005. Jansrud var òg med i den norske troppen til VM 2005 i Bormio.

Det beste resultatet til Jansrud i verdscupen til no er ein tredjeplass. Jansrud fekk det fyrste møtet med pallen i storslalåm i Adelboden den 10. januar 2009. Jansrud låg på 14. plass etter fyrste omgang, men køyrde seg inn til ein tredjeplass i andre omgang. Han enda opp 72 hundredelar bak vinnaren Benjamin Raich, og 48 hundredelar bak andreplassen til Massimiliano Blardone.

I tillegg har han to fjerdeplassar. Den fyrste kom i desember 2005 i slalåmrennet i Beaver Creek. Den andre kom tre år seinare, i desember 2008 på same stad, men denne gongen i storslalåm.

Kjelder
-------

1. ↑  «Jansrud endelig på pallen». NRK. 20. januar 2009.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Resultatoversikt hjå FIS Arkivert 2013-05-18 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Stefan–Boltzmann-konstanten** (òg kalla **Stefan-konstanten**), er ein fysisk konstant skriven med den greske bokstaven *σ*. Han er ein proporsjonalitetskonstant i Stefan-Boltzmann-lova: Den totale energien strålt ut per overflateareal frå ein svartlekam er proporsjonal til den termodynamiske temperaturen i fjerde potens.

Verdien til Stefan-Boltzmann-konstanten er gjeve i SI-einingar som

{\displaystyle \sigma =5.670400(40)\times 10^{-8}\ {\textrm {W}}\,{\textrm {m}}^{-2}\,{\textrm {K}}^{-4}}.
I cgs-systemet er konstanten: 

{\displaystyle \sigma =5.670400(40)\times 10^{-5}\ {\textrm {erg}}\,{\textrm {cm}}^{-2}\,{\textrm {s}}^{-1}\,{\textrm {K}}^{-4}}.
Med standard astronomiske einingar:

{\displaystyle \sigma =1.82849716\times 10^{-23}\ M\_{\odot }{\textrm {Dagar}}^{-3}\,{\textrm {K}}^{-4}} der M⊙ er solmassen.
Verdien til Stefan–Boltzmann-konstanten kan både reknast ut og finnast eksperimentelt. Han kan skrivast med hjelp av boltzmannkonstanten som: 

{\displaystyle \sigma ={\frac {2\pi ^{5}k\_{\rm {B}}^{4}}{15h^{3}c^{2}}}={\frac {\pi ^{2}k\_{\rm {B}}^{4}}{60\hbar ^{3}c^{2}}}}
der:

{\displaystyle k\_{B}\!} er boltzmannkonstanten
{\displaystyle h\!} er planck-konstanten;
{\displaystyle \hbar \!} er den reduserte planckkonstanten.
{\displaystyle c\!} er lysfarten i vakuum.
CODATA har anbefalt ein verdi som er utrekna frå den målte verdien av gasskonstanten: 

{\displaystyle \sigma ={\frac {2\pi ^{5}R^{4}}{15h^{3}c^{2}N\_{\rm {A}}^{4}}}={\frac {32\pi ^{5}hR^{4}R\_{\infty }^{4}}{15A\_{\rm {r}}({\rm {e}})^{4}M\_{\rm {u}}^{4}c^{6}\alpha ^{8}}}}
der:

{\displaystyle R\!} er den universelle gasskonstanten;
{\displaystyle N\_{A}\!} er avogadrokonstanten;
{\displaystyle R\_{\infty }\!} er rydbergkonstanten;
{\displaystyle A\_{r}(e)\!} er «den relative atommassen» til eit elektron;
{\displaystyle M\_{u}\!} er den molare massekonstanten (1 g/mol per definisjon);
{\displaystyle \alpha \!} er finstrukturkonstanten.
Ein tilknytt konstant er **strålingskonstanten** *a* som er gjeven som:

{\displaystyle a={\frac {4\sigma }{c}}}.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stefan–Boltzmann constant» frå Wikipedia på engelsk, den 14. november 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Mohr, Peter J.; Taylor, Barry N.; Newell, David B. (2008). «CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants: 2006» (PDF). *Rev. Mod. Phys.* **80**: 633–730. doi:10.1103/RevModPhys.80.633.  Direkte lenkje til verdien.
2. ↑  Strålingskonstanten frå ScienceWorld
**Kjetil Løndal**, (6. mai 1907–29. november 1987) var ein framtredande spelemann frå Tuddal i Telemark, og ein av dei likaste konsertspelemennene frå det fylket etter krigen.

Kjetil var son av Svein Løndal frå Tuddal, og var mellomst av tre brør. Alle brørne vart spelemenn, og tok vare på tradisjonen etter faren, som og hadde vore ein førande spelemann i Tuddal. Han og broren Olav Løndal følgde faren på spelferder i unge år, og kom snøgt i kontakt med folkemusikkmiljøet slik det fanst på den tid. Sjølv var Kjetil Løndal mykje i lag med Johannes Dale og lærde mykje av han, mellom anna mange av dei slåttane Johannes hadde dikta sjølv. 

Attåt livet som spelemann, var Kjetil Løndal og tømrar og ein god skilaupar i unge år. I 1939 reiste han og kona Edvine til Oslo, der Kjetil vart vaktmeistar i Casparisgate, og vart buande der til han døydde, men heldt spelet ved like så lenge han levde. Han var aktiv i Laget for Folkemusikk i Oslo og hadde eit vidt kontaktnett av spelemannsvener som kom innom til han.

Kjetil Løndal spela inn om lag to hundre slåttar for NRK, og sette pris på ny teknologi. Han var nøye med spelet sitt, og nytta ofte opptaksutstyr for å perfeksjonere seg. Han spela konstant, og kvar dag, om han hadde helse til det. Hardingfeleverket har trykt opp 26 slåttenedskrifter etter Kjetil Løndal.

Han var musikalsk leiar for spelgruppa i Laget For Folkemusikk frå 1945 til 1980, og sat ei tid som leiar for laget. Han var og leiar for Landslaget for Spelemenn frå 1950 til 1952.

Kjetil Løndal hadde eit varmt og klokkereint spel, og visste å føre seg på ei scene. Han sytte støtt for å halde instrumentet i orden, og slo hardt ned på andre spelemenn som ikkje tok dette så nøye. Denne medvetne framferda gjorde at han var mykje nytta som konsertspelemann. Han var mellom anna i USA fleire vender og spela til stor åtgaum der. I 1972 spela han for fem tusen menneske i Washington D.C.

Sjølv om Kjetil Løndal lika seg best på konsertscena, var han og ein dugande dansespelemann, og hadde førstepremie i telespringar frå landskappleiken 1954. Som spelemann vann han Landskappleiken fire vender. I Oslo heldt han mange kurs i telespringar, og lærte opp ein generasjon med dansarar der. 

Kjetil Løndal kan moglegvis reknast til dei fremste norske folkemusikkutøvarane på 1900-talet, og fekk Kongens fortenestmedalje i gull på sine eldre dagar. Han døydde i Oslo i 1987.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Programvaredefinert radio** er eit sambandssystem der delar av signalbehandlinga blir utført med programvare i staden for maskinvare. Ofte dreiar det seg om funksjonar som tidligare vart utført ved hjelp av elekroniske kretsar som heller vert implementerte som programvare på ei personleg datamaskin, 
eller i eit innebygt system.

Konseptet inneber at operasjonar som til dømes miksing og filtrering vert gjorde digitalt i programvara, i tillegg til signalhandsaming som deteksjon og modulasjon/demodulasjon osv. Programvaredefinert radio gjev langt meir fleksible system fordi radioen kan omprogrammerast til å bruka andre modulasjonsmetodar, bølgeformer eller frekvensområde.

Programvaredefinert radio blir mellom anna brukt i mobiltelefonar, trådlause datanett, digitalt fjernsyn og digital radio.

Sjå òg
------

* Digital Radio Mondiale

Referansar
----------

1. ↑  Software Defined Radio: Architectures, Systems and Functions (Markus Dillinger, Kambiz Madani, Nancy Alonistioti) side xxxiii (Wiley & Sons, 2003, ISBN 0-470-85164-3)

* *Denne artikkelen bygger på «Programvaredefinert radio» frå Wikipedia på bokmål, den 13. februar 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC

 |
KTM 950ccm
KTM-lokale i Mattighofen
**KTM** (Kronreif, Trunkenpolz, Mattighofen) er ein motorsykkelprodusent i Austerrike. KTM er mest kjend for å produsere cross- og endurosyklar med både to- og firetaktsmotor. Endurosyklar er motorsyklar som vert nytta i den konkurransesporten som vert kalla enduro, som går ut på å køyre i fastsette ruter gjennom naturleg terreng med store utfordringar. Nemninga kjem av den spanske og italienske versjonen av det engelske ordet *endurance*.

Historie
--------

Føretaket vart grunnlagd i 1934 i Mattighofen i Austerrike av mekanikaren Hans Trunkenpolz som *Kraftfahrzeuge Trunkenpolz Mattighofen*. Det var først i 1953 at føretaket produserte dei første syklane, 20 eksemplar vart produsert. I 1955 kom Ernst Kronreif inn, og då skifta føretaket namn til Kronreif, Trunkenpolz, Mattighofen. Dei var dei første til å produsere 4taktsmotor for en offroad motorsykkel. Dei var og først med ein hydraulisk clutchmekanisme på alle modeller av motorsyklar, og var først til å lage ein konkuransesykkel, «supermoto». I 2003 vart produksjonen av motorsyklar av det svenske merket Husaberg underlagt KTM, men Husaberg vert framleis produsert i Sverige.

Hans Trunkenpolz døydde i 1989.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Internasjonal nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |