recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Trotskij i uniform, under borgar- og intervensjonskrigen
**Den russiske borgarkrigen** var ein konflikt dels innanfor Russland og dels med ytre deltakarar som varte frå 1917 til 1922. Krigen tok til med den russiske revolusjonen.

Frå sommaren 1918 til ut i året 1920 var store delar av det russiske riket ramma av ein til dels kaotisk borgarkrig, der også utanlandske styrkar frå blant anna Storbritannia, Frankrike, USA og Japan blanda seg inn på dei tidlegare tsar-generalane si side.

I tillegg til desse «kvite» stor-russiske styrkane og Den raude hæren, var nasjonalistar av ulike slag i aktivitet, ikkje minst i Ukraina, der nasjonalistiske styrkar også massakrerte titusenvis av jødar i store anti-semittiske pogromar. Polen prøvde i 1920 å erobre store kviterussiske og ukrainske område, men vart slegne tilbake heilt til Warszawa før dei igjen dreiv Den raude hæren langt inn på ikkje-polsk område.

Sjølv om Den raude hæren under leiing av Lev Trotskij til tider berre kontrollerte storbyane Petrograd, Moskva og området mellom, vann dei borgar- og intervensjonskrigen.

Dette har mange grunnar, men nokre av dei viktige er truleg desse: Dei ulike anti-sovjetiske styrkane var spreidde og samarbeidde lite med kvarandre, medan dei «raude» hadde ei einskapleg militær og politisk leiing pluss eit meir konsentrert område å forsvare, noko som gjorde logistikken enklare. Lev Trotskij viste seg å vere ein framifrå militær leiar, og gjorde klok bruk av jarnbanen med sitt mobile hovudkvarter. Jødane i riket såg snart at den einaste større styrken som respekterte dei og straffa overgrep mot dei var Den raude hæren, og støtta meir og meir opp om sovjet-styret for å unngå å bli massakrerte av dei anti-sovjetiske styrkane. Byane var bolsjevikiske kraftsentera frå før, men i løpet av krigen viste det seg at også dei fleste bøndene var meir imot dei «kvite» enn dei «raude». Med dei «kvite» styrkane følgde ofte godseigarane som ville ha att jorda «si», og straffe bøndene som hadde teke ho. Dei vestlege intervensjonsstyrkane var ofte krigstrøtte etter å ha vore med i første verdskrigen i årevis, og mange av dei sympatiserte meir med dei «raude» som ville ha fred enn med ei «kvite». Det var fleire tilfelle av desertering og ordrenekt.

Alt dette medverka nok til den «raude» sigeren i krigen.
**Den russisk-tyrkiske krigen 1877-1878** hadde sitt opphav i Russland sitt mål om å få tilgang til Middelhavet og erobre Balkanhalvøya frå Det osmanske riket. Bulgararane og serbarane, som ikkje lenger var underlagt det tyrkiske styret mot slutten av krigen, ser på denne krigen som den andre byrjinga på sjølvstende deira. 

Denne krigen gav òg Kongedømet Romania sjans til å få fullt sjølvstende. Sjølv om dei, i motsetnad til dei andre balkanlanda, ikkje hadde vore ein del av Det osmanske riket, var dei likevel framleis offisielt under osmansk suverenitet. Derfor vert krigen i rumenske historiebøker omtalt som den rumenske sjølvstendekrigen.

Under krigen gjekk dei vestlege stormaktene inn på den osmanske sida, sidan dei ikkje ville at Russland skulle få større makt. I lag lykkast dei å avgrense den russiske framgangen, men krigen resulterte i langvarig uro på Balkan. Fredsavtalen vart underskriven i San Stefano 3. mars 1878, og Det osmanske riket godkjende Romania, Bulgaria, Serbia og Montenegro sitt sjølvstende.
**Marco Albarello** (fødd 31. mai 1960) er ein italiensk tidlegare langrennar frå Aosta som vart verdsmeister på 15 km under Ski-VM 1987 i Oberstdorf og vann OL-gull i 4 x 10 km stafett på Lillehammer.

Karriere
--------

Albarello gjekk startetappen for det italienske laget som vann sølvmedalja i 4 x 10 km stafett under Ski-VM 1985 i Seefeld, individuelt vart han nummer 17 på 15 km. To år seinare overraska han stort då han vann km i verdsmeisterskapen i vesttyske Oberstdorf, knappe sju sekundar føre svenske Thomas Wassberg.

Under dei olympiske leikane 1992 i Albertville, kjempa Albarello heilt i toppen i fleire av tevlingane. På opningsdistansen 30 km vart han fjerdemann, slått av tre nordmenn. Deretter tok han sølvmedaljen på 10 km, 19 sekund bak den suverene vinnaren, Vegard Ulvang. Albarello enda så på fjerplassen i den etterfylgjande jaktstarten. Til sist fekk han eit OL-sølv då Italia sitt stafettmannskap gjekk frå dei hine laga, utanom dei norske triumfatorane.

Italia og Albarello sikra seg eit nytt stafettsølv då Ski-VM 1993 gjekk av stabelen i Falun i Sverige. I same meisterskapen kom Albarello på fjerdeplass på 30 km. Året etter vann han bronsemedalja på 10 km under vinterleikane på Lillehammer, einast Bjørn Dæhlie og Vladimir Smirnov gjekk fortare. Nokre dagar etterpå var Albarello med på ein historisk OL-siger då ankermann Silvio Fauner slo Bjørn Dæhlie i spurten i 4 x 10 km stafett. Albarello gjekk den andre etappen, Maurilio De Zolt den fyrste og Giorgio Vanzetta den tredje.

Albarello vann nye stafettmedaljar under VM 1995 og OL 1998. I Thunder Bay vart det VM-bronse saman med Fulvio Valbusa, Fabio Maj og Silvio Fauner, tre år seinare tok same gjengen OL-sølv i Nagano. Etter OL-sesongen 1998 la Albarello opp, nær 38 år gammal.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Marco Albarello – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Marco Albarello» (på engelsk). Olympedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Sverre Andreas Koren Bjertnæs** (fødd 5. april 1976 i Trondheim) er ein norsk målar og grafikar. 

Som tenåring var han elev, 1989-93, i Trondheim hjå Tore Bjørn Skjølsvik. Deretter elev eitt år hjå Odd Nerdrum, før han 1995-99 gjekk på Statens Kunstakademi og så to år på *ArtEZ hogeschool voor de kunsten* i Enschede, Nederland. 

Han deltok i si fyrste utstilling som 15-åring i samband med Nerdrumskulen si gruppeutstilling hjå Blomqvist i Oslo. Si fyrste separatutstilling hadde han i Bjarne Melgaard sitt galleri *Norsk Anarkistisk Fraksjon* i 2000. Karakteristiske arbeid frå den tidlege perioden hans (1997-2004) er store, nøkternt saklege portrett av ungdom, mellom anna borna til sambuaren Unni Askeland. Frå og med utstillinga «Incognito» (2004) forlét han «tenåringsuskulda som prega dei tidlege bileta» og gjekk over i ei mørkare motivverd der eit tema var rus, og andre verkemiddel var «bruk av blacklight og interiørskildringar av offentlege toalett».

I 1999 fekk han Blix-stipendet, Anders Jahres pris for yngre kunstnarar i 2005 og i 2008 vart han tildelt det fyrste stipendet frå den nyoppretta Håkon Bleken-stiftelsen.

Utstillingar i utval
--------------------

* 2009 Galleri Ramfjord
* 2004 «Incognito». Trondheim kunstmuseum og Blomqvist kunsthandel AS
* 2001 Ideologiska, Nordic Art Bienale, Göteborg
* 2001 Norske bilder
* 2001 Schpaa, Bergen Kunstforening
* 2000 Galleri No 5, Bergen Kunstforening
* 2000 Norsk anarkistisk fraksjon
* 2000 "Nekrologer", Drammen kunstforening med kunstnarar Unni Askeland og Morten Viskum
* 2000 Schpaa: i regi av UKS Den frie utstillingsplass, København
* 1999 Avgangsutstillinga Stenersenmuseet opning, 29. mai 1999
* 1999 Galleri Low Atlanta USA, opning 1. juni 1999
* 1998 Stockholm Art Fair, Sverige
* 1998 Festspillene i Harstad
* 1998 Galleri Ericsson, Oslo
* 1997 "Død og Melankoli", Kunsthuset Oslo

Han er innkjøpt av Trondheim kunstmuseum (2005) og Nordnorsk Kunstmuseum.

Kjelde
------

* Omsett frå «Sverre Koren Bjertnæs», innhenta måndag 4. januar 2010, klokka 20:16.

Referansar
----------

1. ↑  Frå Jan Martin Bergs omtale i biografidelen av utstillingskatalogen *Tradisjon og fornyelse, figurativt samtidsmaleri*. Nordnorsk Kunstmuseum, 2006. ISBN 82-91834-28-8
2. ↑  Ole Jacob Hoel (10. november 2009). «Koren Bjertnæs fikk Blekens første stipend». Adresseavisen. Henta 31. januar 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
**Sverre Ingolf Haugli** (23. april 1925–18. oktober 1986) var ein norsk skeiseløpar frå Jevnaker. Han vart norsk meister i 1953 og fekk OL-bronse på 5 000 meter i 1952. Haugli representerte Jevnaker Idrettsforening, deretter Gjøvik Skøiteklub og seinare Oslo Skøiteklub.

### Aktiv

Haugli vart i 1949 nummer seks i NM i Tønsberg. Året etter vart han fjerdemann i noregsmeisterskapen, før han overraska stort med tredjeplass under EM 1950 i Helsinki. I 1951 vart han nummer to etter Hjalmar Andersen då NM vart avvikla på Lillehammer og han kom på fjerdeplassen i VM 1951. 

Under Vinter-OL 1952 i Oslo vann Haugli bronsemedaljem på 5 000 meter, og enda på sjetteplass på 10 000 meter. Ved noregsmeisterskapen 1953 i Skien vann han dei tre lengste distanseløpa og vart norsk meister framfor Roald Aas. Sesongen etter vart Haugli andremann i NM, slått av Hjalmar Andersen, og han vart nummer sju i EM. Ved Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo tok Haugli fjerdeplassen på 10 000 m. Han heldt høgt nasjonalt nivå til 1959.

Haugli var farfar til skeiseløparane Sverre og Maren Haugli.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sverre Haugli» frå Wikipedia på bokmål, den 15. november 2016.*
**Sverre Marstrander** (24. oktober 1910–20. september 1986) var ein norsk arkeolog frå Oslo.

Marstrander var i 1935 med ein svensk ekspedisjon til Hellas og studerte i 1937 ved det svenske arkeologiske instituttet i Roma. Same året tok han magistergraden i klassisk arkeologi. Frå 1938 var han i ti år konservator ved Universitetets Oldsaksamling i Oslo. Sidan var han førstekonservator og styrar av den antikvariske avdelinga ved Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab i Trondheim i tjue år frå 1948 til 1968. 

Marstrander gjorde viktige feltarbeid i Stjørdal og gav i 1956 ut *Hovedlinjer i Trøndelags forhistorie*. I 1963 vart han dr. philos. med avhandlinga *Østfolds jordbruksristninger*, eit særleg viktig arbeid om helleristingar. Han skreiv elles mykje om kulturtilhøva i bronsealderen.

Frå 1968 til -80 var Marstrander professor i nordisk arkeologi ved Universitetet i Oslo, og samstundes styrar av Oldsaksamlinga ved det same universitetet.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VIII. Bandet. 1958
* Store norske leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Sverre Heim** (fødd 4. oktober 1951 i Balsfjord) er ein norsk lege og kreftforskar, vinnar av Kong Olav Vs Kreftforskingspris for 2011. Han er også ein sterk sjakkspelar, Noregsmeister i sjakk i 1980.

Medisinsk forskarkarriere
-------------------------

Sverre Heim er utdanna lege. Han var stipendiat i Kreftforeningen. Frå 1983 var han i Lund i Sverige for å spesialisere seg i medisinsk genetikk, deretter professor i Odense. I 1994 kom han tilbake til Noreg, og er no overlege ved Radiumhospitalet og leiar for Seksjon for kreftcytogenetikk ved Oslo Universitetssykehus. Han fekk Kong Olav Vs Kreftforskningspris for 2011 med mellom anna følgjande grunngjeving: «Sverre Heim ble tildelt prisen på bakgrunn av sin snart 30 år lange forskning på kromosommønstre i kreftceller. Ved å studere avvik i kromosomer får man ny kunnskap om hvordan ulike kreftformer oppstår. Det gir grunnlag som gjør at medisiner som virker direkte inn i mekanismene for hvordan sykdommene oppstår kan utvikles.»

Sjakkarriere
------------

Sverre Heim lærte sjakk av morfaren i Balsfjord. Han vart med i Tromsø sjakklubb som 13-åring, og hadde deretter rask framgang: Nokre år etterpå ein andreplass i juniorklassa i sjakk-NM, og deretter som 18-åring vinnar av den nordnorske meisterskapen i 1969. I 1973 vann han nest øvste klasse i sjakk-NM, og rykte opp i eliteklassa, der det vart ein fjerdeplass allereie i første forsøk i 1974. I 1980 vann han ein suveren siger i sjakk-NM i Oslo, med 7,5 poeng av 9 moglege, 2 poeng framom nummer 2. Han har delteke 4 gonger på det norske landslaget i sjakk-OL (lag-VM i sjakk), med gode resultat i 1980, 1982 og 1984: 6,5 poeng av 12 moglege, 7 av 12 og 7 av 11. Han har i seinare år i stor grad prioritert anna enn sjakkspeling, men når han har delteke, har resulta ofte vore svært gode, til dømes ein fjerdeplass i sjakk-NM 1996. Han er internasjonal FIDE-meister i sjakk.

Kjelder
-------

* Omtale av Sverre Heim hos Kreftforeningen, vitja 7. oktober 2011 Arkivert 2011-08-19 ved Wayback Machine.
* Norsk Sjakkblad nr. 4 - 2011, side 4-5
* Øystein Brekke: *Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989*, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sverre Heim sine parti hos www.chessgames.com
* Sverre Heim sine parti hos NorBase
* Sverre Heim sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

Fotnotar
--------

1. ↑  *Omtale av pristildelinga hos Kreftforeningen, vitja 7. oktober 2011*, arkivert frå originalen 26. mars 2012, henta 7. oktober 2011

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* SUDOC
* CRIStin

 |
**Pizzabakaren** er ei norsk pizzarestaurantkjede. Pizzabakaren er basert på henting og har meir enn 200 pizzabakeri fordelt i alle fylka i Noreg. Pizzabakeren har òg pizzarestaurantar i Sverige, Danmark, Irland og Kina.

Soge
----

I 2003 vart Pizzabakaren skipa av William Gulliksen og Arild Ask Bringeland etter at dei slo saman pizzautsala sine, «Hundvåg Krossen Pizza» og «Pizzabakaren», for å danna éi kjede i Stavangerregionen med hjelp frå Jan Henrik Jelsa og Hans Georg Jelsa. Pizzabakeren vart ein stor suksess etter at dei opna ein ny restaurant på Klepp, og vart den pizzakjeda i landet som vaks snøggast. I 2015 skipa dei pizzarestaurantar utanfor Noreg, fyrst i Uppsala i Sverige. Den 10. august 2016 opna Pizzabakeren eit pizzabakeri i den kinesiske byen Qingdao.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Fakta», *Pizzabakeren* (på engelsk), henta 28. november 2022
2. ↑  «Fakta». Pizzabakeren. 2017. Arkivert frå originalen 20. august 2017. Henta 20. august 2017.
3. ↑  Pedersen, Siri Wichne (4. januar 2015), «Et norsk gründereventyr», *NRK* (på norsk bokmål), henta 28. november 2022
4. ↑  «Pizzabakeren - Pizzabakeren | Les mer om oss», *www.pizzabakeren.no*, henta 28. november 2022
5. ↑  «Norsk pizzakjede åpner i Kina». e24.no. 10. august 2016. Henta 20. august 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Pizzabakeren» frå Wikipedia på bokmål, den 28. november 2022.*
Pizzahjul med avlangt handtak.
**Pizzahjul** er ein skjerereiskap som hovudsakleg vert nytta til å dele pizza før servering. Han består av eit handtak og eit roterbart hjul med skarpe kantar. Bladet er ofte laga av rustfritt stål, men kan også vera keramisk eller av plast. Handtaket kan vera avlangt som på ein vanleg kniv, avrunda rundt hjulet eller ha annan fasong.

Bruk av pizzahjul på pizza.
Pizzahjul er ein lettare måte å skjera gjennom alle laga av ein pizza på utan å skjera laus fyll, noko som lett kan skje gjennom sageteknikken ein gjerne bruker med ein vanleg kniv. Jo større hjulet er, jo meir effektiv blir skjeringa.

Hjulet kan også brukast til å skjera i deig, flate brød og liknande.

Kjelder
-------

* Julie Henriksen, «Pizzahjul – Bodum BISTRO Pizzahjul», kjokkenutstyr.net
* Mariette Mifflin, «How to Find the Best Pizza Cutter», about.com
* Mariette Mifflin, Pizza Cutter or Wheel, about.com
* «Pizza wheels», *Cook's Country* (February 1, 2010), cooksillustrated.com.
* «Gadgets: Sharpen Your Pizza Wheel», seriouseats.com
* «PI-PIZZAHJUL» Arkivert 2013-03-21 ved Wayback Machine. vitenwahl.no
* «Kilo Pizzahjul i moderne design», multitrend.no

---

* *Denne artikkelen bygger på «Pizzahjul» frå Wikipedia på bokmål, den 28. desember 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pizzahjul**
Koordinatar: 46°21′08″N 9°59′35″E﻿

**Piz Varuna** er eit 3 453 meter høgt fjell i Berninafjella på grensa mellom Sveits og Italia. Toppen er den høgste i eit mindre fjellmassiv, dei andre toppane i massivet er Piz Canton (3 110 m), Cima Val Fontanà (3 070 m) samt Sasso Rosso (3 416 m).

Isbreane på Piz Varuna flyt mot nord gjennom *Vadret da Varuna* ned i Palübreen, og mot aust gjennom *Vadret da Canton* og dalen Val Varuna ned i sveitsiske *Valposchiavo*. *Vedretta di Varuna*, som ligg lengst sør, renn på om lag ti år gjennom dalen Val Malenco i retning Italia. Tidlegare strekte eit brearm seg gjennom Val Tempesta i Val d’Ursé i Valposchiavo.

Til straks etter 2. verdskrigen gjekk grensa mellom Italia og Sveits over Piz Varuna langs vasskiljet over Vedretta di Varuna til Cima Val Fontanà. Grunna bortsmeltinga av breane vart grensa omlagt, til gunst for Italia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Piz Varuna» frå Wikipedia på tysk, den 13. desember 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Tre munrotoppar: Beinn a'Chroin, Cruach Ardrain og Bheinn Tulaichean.
*Munro's Tables* delte fjellområda i Skottland inn i sonar.
**Munro** er ei nemning for fjell i Skottland med ei høgd på meir enn 3000 fot over havet, ei høgd som svarar til 914,4 meter over havet. Namnet kjem frå sir Hugh Munro (1856–1919) som gjorde det første arbeidet med å lage ein fullstendig katalog over slike toppar. *Munro's Tables* vart utgjeven i 1891.

Historie
--------

Før *Munro's Tables* kom ut var det ukjend kor mange toppar på meir enn 3000 fot det var i Skottland. Estimata varierte frå 30 til meir enn 300. I den første lista, som vart publisert i *Scottish Mountaineering Club Journal* i september 1891, var det med 538 toppar, der 283 vart rekna for å vere «separate fjell». Omgrepet munro blir berre brukt om sistnemnde, medan lågare toppar på same fjell ikkje blir klassifisert som munros. Problemet med dette er at Munro ikkje klargjorde definisjonen sin av eit separat fjell, så det er uklart kor fråskilde toppane må vere. 

Scottish Mountaineering Club (SMC) har sidan revidert lista ei rekkje gonger, både som følgje av nye høgdedata frå Ordnance Survey og på grunn av utryggleik knytt til definisjonen av separate fjell. Sidan 1997 har ein definert alle toppar med absolutt høgd på meir enn 3000 føter og primærfaktor på meir enn 500 fot (152,4 m) som munros. Dette har ført til at lågare toppar på fleire fjell, som Beinn Alligin, Beinn Eighe og Buachaille Etive Mór, har fått munro-status. Dette samsvarar med andre klassifiseringar i Skottland, som corbett (2500–3000 fot) og graham (2000–2500 fot) der ein òg krev primærfaktor på meir enn 500 fot. Det er likevel enno noko uklårt i klassifiseringskriteria.

Den siste revisjonen, som vart publisert i 1997, listar opp 284 munros og 227 subsidiære toppar som når kravet til absolutt høgd, men har for låg primærfaktor. Alle ligg i Det skotske høglandet, nord for Highlandforkastningen.

### Murdo

«Murdo» er ikkje ein separat klassifikasjon, men eit forsøk på å bruke ein strengare definisjon av munro-omgrepet. Det blir kravd ein primærfaktor på 30 m (98 fot). Det er 444 murdos, mot 284 munros og 227 subsidiære toppar.

Fjell
-----

Ben Nevis, det høgaste fjellet i Skottland og Storbritannia, er ein munro. Foto: David Crocker

Den mest kjende munroen er truleg Ben Nevis. Det er det høgaste fjellet i Skottland og Storbritannia med ei høgd på 1344 moh. Andre kjende munros er:

* Lochnagar ved Glen Muick
* Sgurr nan Gillean, Sgurr Alasdair og Inaccessible Pinnacle på Isle of Skye
* Liathach i Torridon
* Devil's Point, Cairn Gorm og Ben Macdui i Cairngorms
* Ben Lomond, den sørlegaste munroen
* Schiehallon, nær det geografiske midtpunktet til Skottland

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Munro» frå Wikipedia på bokmål, den 23. mars 2011.*
Munnladingskanon i form av ein glattløpa skipskanon frå omkring 1750. Kanonen, som er i støypejern og montert på ein rappert (understell), er ombord i «Étoile du Roy» (tidlegare «Grand Turk»), ein moderne replika av ein fregatt i den britiske marinen på 1740-talet.
**Munningsladevåpen** eller populært **munnladar** eller **forladar** er skytevåpen som ikkje brukar patroner, men må fyllast med krut (vanlegvis svartkrut) og kular frå munningen. Krut og prosjektil blir gjerne banka på plass i kammeret med ein ladestokk.

For å løysa ut skotet er det naudsynt med fenghull eller pistong, slik at krutet kan ta fyr. Skotutløysinga kan vera ved hjelp av ein fakkel, lunte eller snapplås/sneppert (desse kan anten bruka stål og flint (flintlås) eller meir moderne tennhette). 

Det er blitt laga munnladarar i alle storleikar, frå store festningskanonar via muskettar til små pistolar. Munnladingsvåpen var einerådande fram til bakladarar blei vanlege frå 1860-åra av.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Munningsladevåpen» frå Wikipedia på bokmål, den 12. desember 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Munningsladevåpen**
Kirgisisk forteljar. I sentralasiatisk kultur står den munnlege overleveringa framleis sterkt.
**Munnleg overlevering** er ein måte å hugsa ting på i samfunn som legg lita eller inga vekt på skriftleg overlevering. Denne metoden kan formidla **litteratur**, **historie** og **lovar** over generasjonar.

Gamle samfunn, frå det norrøne til det opphavlege australske, har brukt munnleg overlevering til å hugsa det dei såg på som viktig. I dag er slik overlevering mindre viktig, men ho er likevel i framleis bruk i dagens norske samfunn, til dømes i form av vandrehistorier.

Mytiske overleveringar kan ha form som lange dikt eller historier. Dei er meint å formidla visdom, moral og ritual frå ein generasjon til den neste. Andre tradisjonar kan vera meinte til å underhalda, og er korte og lausare i forma - vitsar og mange eventyr er døme på dette. Songar er òg ein viktig del av den munnlege tradisjonen, og mange viktige verk kan bli framførte ved hjelp av musikk.

Er det truverdig?
-----------------

Mange historikarar ser på munnleg overlevering som ei lite påliteleg kjelde når dei skal rekonstruera kva som faktisk skjedde. I skriftsamfunn er ein då òg kjend med «fjøra som blei til fem høns», korleis ei munnleg historie lett kan endra seg frå ei forteljing til den neste, og til slutt bli heilt ulik det som eigentleg hende.

Men i kulturar utan skriftspråk er reglane for den munnlege overleveringa mykje strengare. Den som skal bera historia vidare blir vald ut i ung alder og trent opp til å hugsa. Også merksame tilhøyrarar spelar ei rolle. Under ei framføring vil lydarane raskt merka om noko er endra frå sist gong, og retta feilen. Same trekket kan me òg sjå i små ungar som stadig vil høyre den same historia om att, heilt utan endringar.

Dei hinduiske vedaene, som allereie er fleire tusen år gamle, blir framleis lærte munnleg av visse hinduiske trussamfunn, som meiner det er gale å skriva dei ned. Den munnlege lærdommen har ikkje endra seg nemneverdig frå versjonane som blei skrivne ned for over to tusen år sidan.

Med nye øyre
------------

Etter kvart som skriftkulturen vann fram i Europa, godt hjelpt av boktrykkarkunsten til Gutenberg og ein streng vitskapleg metode, fekk den munnlege tradisjonen mindre og mindre verdi. Forteljing av soger og legender blei sett på som noko dei fattige og uutdanna dreiv med.

Då denne delen av samfunnet endeleg byrja å få litt respekt, i samband med romantikken og tankane om eit reint, naturleg samfunn, fekk òg den munnlege tradisjonen ein liten dytt oppover på rangstigen. Eventyrsamlarar la i veg først, for å grava opp den kulturskatten som hadde lege gøymd i «folkedjupet». Etter kvar kom antropologar og folkloristar til som prøvde å forstå folk gjennom historiene dei fortalde.

Til sist har ei ny grein vakse fram innan historiefaget. Munnleg historie samlar det vanlege folk hugsar frå tidlegare tider. Medan munnleg overlevering tidlegare var den einaste måten ein kunne hugsa verda på, er munnleg historie i dag ein av mange måtar for å dokumentera fortida.
**«Adieu»** er ein song som vann Melodi Grand Prix 1982 og var norsk bidrag i Eurovision Song Contest 1982. Songen er sungen på norsk av Jahn Teigen og Anita Skorgan. Jahn Teigen skreiv melodien, medan Herodes Falsk skreiv teksten.

Melodi Grand Prix
-----------------

Allereie i 1978 blei NRK kontakta av den britiske professoren René Hérail som tilbaud seg å lage ein «euro-slager» basert på logaritmar og datautrekningar.[1] Dette resulterte i songen «Adieu» som vann den norske finalen klart, fekk ein moderat suksess og låg på VG-lista i fem veker.[2][3] Norsk presse var positiv og kalla songen passande nok for ein «velkalkulert slager».[4]

Eurovision Song Contest
-----------------------

«Adieu» blei framført som tredje bidrag i Eurovison Song Contest 24. april 1982, etter Luxembourgs Svetlana med «Cours après le temps» og før Storbritannias Bardo med «One Step Further». Då røystinga var over, hadde songen fått 40 poeng og ein 12. plass.[5]

Songen er ein ballade, kor duoen spelar rolla som kjærestar som endar eit forhold. Dei lovar å vere vener, sjølv om dei ikkje lenger er i saman. Jahn Teigen og Anita Skorgan spelte også inn «Adieu» på singelen RCA Victor PB 9851.

Fotnotar
--------

1. ↑  «Kom inn!». Norsk rikskringkasting. 12. september 1981. Vitja 25. juli 2016.
2. ↑  «VG-lista for 'Adieu'». VG. Vitja 25. juli 2016.
3. ↑  Marcussen, Tor (20. mars 1982). «Norge satser høyt i Grand Prix». *Aftenposten*. s. 23.
4. ↑  Marcussen, Tor (22. mars 1981). «Seier for velkalkulert slager». *Aftenposten*. s. 52.
5. ↑  Eurovision Song Contest 1982
Burlington House i London
**Royal Academy of Arts** er ein britisk kunstinstitusjon som har sitt hovudkontor i Burlington House i bydelen Piccadilly i London i Storbritannia. Institusjonen er ein av dei leiande kva gjeld biletkunst i Storbritannia. Royal Academy er frittståande og baserer drifta på private midlar og vert leia av nokre av dei fremste målarane, bilethoggarane og arkitektane i landet. Institusjonen skal fremje skaparkrafta innan biletkunsten og stimulere interessa for kunst gjennom utstillingar, utdanning og debatt.

Royal Academy of Arts vart skipa 10. desember 1768 av den britiske kongen Georg III. Joshua Reynolds var den fyrste formannen, ein posisjon han hadde til han døydde. Han vart etterfylgd av Benjamin West, etter han kom Thomas Lawrence. Også John Everett Millais var formann ei kort tid før han døydde.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Academy of Arts» frå Wikipedia på engelsk, den 13. februar 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Lobbyen til hovudentreen, innsida av *Michael Lee-Chin Crystal*, med montert replikaskjelett av ein Futalognkosaurus.
**Royal Ontario Museum** er eit museum for kunst, naturhistorie og verdskultur i Toronto i Ontario i Canada. Det er eit av dei største musea i Nord-Amerika og er det mest besøkte museet i Canada med over ein million besøkande kvart år.

I samlingane finst det over 13 millionar gjenstandar. Utstillingsytene i museet er på 23 500 kvadratmeter.

Bakgrunn
--------

Museet blei skipa i 1912 gjennom ei avgjerd i den lovgjevande forsamlinga i Ontario. Det blei innvigd 19. mars 1914 av generalguvernøren av Canada, prins Arthur, hertug av Connaught og Strathearn. Fram till 1955 var det fem separate museum for arkeologi, geologi, mineralogi, paleontologi og zoologi under same tak, som så blei slått saman til ein institusjon. Museet ligg i nærleiken av hovudcampusen til University of Toronto, og var fram til 1968 delvis ein del av lærestaden. Det blei så eit eige organ under provinsstyret i Ontario.

I 2007 blei museet nyinnvigd av generalguvernør Michaëlle Jean med ein ny inngang, Michael Lee-Chin Crystal, teikna av Daniel Libeskind.

Samlingar
---------

Royal Ontario Museum har over 13 millionar gjenstandar frå ei rekkje ulike emneområde. Den naturhistoriske samlinga har milliontals gjenstandar. Museet har mellom anna verdas største samling av fossil frå Burgesskifferen i British Columbia med oppimot 150 000 gjenstandar berre i denne samlinga. Verdskultursamlinga har over ein million gjenstandar frå heile verda.

Referansar
----------

1. 1 2 3  «About the Museum». *www.rom.on.ca* (på engelsk). Royal Ontario Museum. Henta 11. mai 2022.
2. ↑  «ROM Announces Record-Breaking 1.35 Million Visitors Annual Attendance». *www.rom.on.ca* (på engelsk). Royal Ontario Museum. 1. mai 2017. Henta 11. mai 2022.
3. 1 2 3  «Royal Ontario Museum». *www.thecanadianencyclopedia.ca* (på engelsk). Canadian Encyclopedia. 20180322. Henta 20220511.
4. 1 2 3 4 5  «Our History». *www.rom.on.ca* (på engelsk). Royal Ontario Museum. Henta 11. mai 2022.
5. ↑  «Collections: Natural History». *www.rom.on.ca* (på engelsk). Royal Ontario Museum. Henta 11. mai 2022.
6. ↑  «Collections: Art and Culture». *www.rom.on.ca* (på engelsk). Royal Ontario Museum. Henta 11. mai 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Ontario Museum» frå Wikipedia på svensk, den 19. april 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Royal Ontario Museum**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
Utstilling ved Queen's Gallery i Buckingham Palace.
**The Royal Collection** er kunstsamlinga til den britiske kongefamilien, og er den største private kunstsamlinga i verda.

Samlinga omfattar over ein million gjenstandar. 
Ho er fordelt i eit dusin noverande og tidlegare kongelege bustader over heile Storbritannia. Samlinga tilhøyrer monarken, nokre av dei som personlege eigedelar og nokre av dei som statsoverhovud.

The Royal Collection inneheld over 7000 maleri, kring 150 000 verk på papir og dessutan historiske fotografi, veggteppe, møblar, keramikk, bøker og andre kunstverk. Samlinga er fysisk spreidd mellom ei rekke stader, der nokre, som Hampton Court Palace, er opne for allmugen og ikkje bebudde av kongefamilien, medan andre, som Windsor Castle, både er bustader og opne for allmugen. Nokre av verka er på bustader som ikkje er opne for allmugen, som Sandringham House. Buckingham Palace i London har utstillingar frå samlinga i fleire månader ad gangen. Det finst òg eit galleri ved Palace of Holyroodhouse i Edinburgh.

Kjelder
-------

1. ↑  Stuart Jeffries (21. november 2002). «Kindness of strangers». *The Guardian*. Henta 15. juli 2016.
2. ↑  Jerry Brotton (2. april 2006). «The great British art swindle». *The Sunday Times*. Arkivert frå originalen 2. desember 2016. «Some people know that this is perhaps the finest, and certainly what the royal palaces website proudly calls "the largest private collection of art in the world".»
3. ↑  Hall, s. 3.
4. ↑  «FAQs about the Royal Collection». Royal Collection Trust. Arkivert frå originalen 4. april 2016.
5. ↑  The Royal Collection, hos Royal.gov.uk/
6. ↑  About the Collection

Bibliografi
* Hall, Michael (2017). *Art, Passion & Power: The Story of the Royal Collection*. BBC Books. ISBN 978-1-785-94261-7.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Collection» frå Wikipedia på dansk og «Royal Collection» frå Wikipedia på engelsk, den 23. oktober 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Royal Collection**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |
**Royal Festival Hall** er ein konsertsal, dansesal og foredragssenter i Southbank Centre i London. Det ligg på South Bank ved Themsen, ikkje langt frå Hungerford Bridge. Bygningen er verna (*Grade I*); den vart i april 1988 den fyrste etterkrigsbygningen som fekk ein slik status. London Philharmonic Orchestra, Philharmonia Orchestra og Orchestra of the Age of Enlightenment har fast tilhald i konsertsalen.

Grunnsteinen vart lagt ned av dåverande premierminister Clement Attlee i 1949, på staden der Lion Brewery hadde stått sidan 1837. Han vart bygd av Londons grevskapsråd i samband med Festival of Britain, og vart offisielt opna 3. mai 1951. 

Designet er modernistisk, og hovudarkitekten Hugh Casson valde å berre bruke unge arkitektar på prosjektet. Leslie Martin, Peter Moro og Robert Matthew frå LCC utførte teikningane. 

I 1964 vart bygningen kraftig endra ved at innganghallar og terrassar vart lagt til mot elva, og fleire omkledningsrom vart lagt til på baksida. Dette endra stilen frå skandinavisk modernisme til ein reinare stil med hardare liner. Det opphavlege inngangspartiet vart mykje endra.

Sidan 1980-åra har inngangssalen vore open for publikum også når det ikkje er konsertar. Han har vorte eit av dei mest populære offentlege romma i London, med godt vern mot det britiske regnvêret. 

Det er 2 900 sete i sjølve salen, og i tillegg 917 i Queen Elizabeth Hall og 370 i Purcell Room.

Royal Festival Hall var arena då Storbritannia arrangerte Eurovision Song Contest 1960.

Kjelder
-------

1. ↑  McKean, John (2001). *Architecture In Detail: Royal Festival Hall*. New York: Phaidon Press Ltd. ISBN 0-7148-4160-9.
2. ↑  «Resident Orchestras & Artists in Residence». *Southbank Centre*. Arkivert frå originalen 24. oktober 2016. Henta 29 July 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

 Commons har multimedium som gjeld: **Royal Festival Hall**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames

 |
**Wilma Glodean Rudolph** (23. juni 1940–12. november 1994) var ein USA-amerikansk friidrettsutøvar som i 1960 vann tre OL-gull i sprintøvingar.

Liv og gjerning
---------------

Rudolph vart fødd i Saint Bethlehem, i dag ein del av byen Clarksville i Tennessee. Ho var den tjuande av 22 sysken. Fire år gammal vart det oppdaga at ho hadde poliomyelitt. Etter mange års skade-handsaming kunne ho elleve år gammal spele basketball med brørne.

Då ho var 15 år, fekk Rudolph eit skulestipend som gjorde det mogleg for henne å utvikle sine evner som sprinter. Allereie året etter kvalifiserte ho seg til OL-troppen til sommarleikane i Melbourne. Ho fekk høve til å springe tredjeetappen for USA, eit løp som enda med at Australia vann gull på verdsrekordtida 44,5, framom Storbritannia på sølvplass og USA på bronseplass, høvesvis to og fire tidels sekund bakom gullvinnarane.

Etter å ha sett ei jente til verda i 1958, markerte Rudolph seg som verdas beste kvinnelege sprinter i 1960. Ho forbetra verdsrekorden på 200 meter med tre tidels sekund til 22,9 sekundar, og med 11,3 tangerte ho 100-metersrekorden til Shirley Strickland og Vera Krepkina.

Wilma Rudolph vinn 100 meter under Sommar-OL 1960 i Roma
Under dei olympiske leikane 1960 i Roma sigra Rudolph i alle tre øvingane ho deltok i. Den 2. september vann ho 100 meter på fabelaktige 11,0, men med for sterk medvind til at tida kunne godkjennast som verdsrekord. Dei to andre medaljevinnarane fekk sluttider på 11,3. Tre dagar seinare tok ho si andre gullmedalje då ho i motvind sprang inn til vinnartida 24,0, Jutta Heine fekk sølvet med sine 24,4. Rudolph avslutta gullrusjet med å springe USA inn til gull på 4 x 100 m stafett. Saman med dei andre på laget; Martha Hudson, Lucinda Williams og Barbara Jones hadde ho i forsøksløpet sett verdsrkord med 44,4 sekundar.

Den 19. august 1961 sette Rudolph ny verdsrekord på 100 meter med tida 11,2, under eit stemne i Stuttgart. Same året gifta ho seg, og la opp vinteren 1963.

Rudolph arbeidde sidan som lærar, idrettstrenar og sportskommentator. Ho døydde av kreft i Brentwood i Tennessee.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wilma Rudolph» frå Wikipedia på engelsk, den 6. august 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* Munzinger (sport)

 |
**Willy Lorang Rasmussen** (3. desember 1937–12. august 2018) var ein norsk friidrettsutøvar frå Kongsberg. Han spesialiserte seg i spydkast og var etter tur medlem av Bergkameratene og IK Tjalve. Rasmussen vart norsk meister i spydkast i 1958, 1959, 1961 og 1965. I 1961 vart han også nordisk meister i øvinga. Hans aller lengste kast oppnådde han på Bislett stadion i august 1961, då spydet landa på 84,18 meter.

Aktiv
-----

Rasmussen sette personleg rekord med 76,48 meter på Bislett stadion i juli 1958, slått av det norske spydesset Egil Danielsen med vel ein meter. I august vart Rasmussen norsk meister i spydkast, Danielsen vart skadd i fyrste kast og braut av tevlinga. Begge kvalifiserte seg i september månad til finalen under EM i Stockholm. Rasmussen vart der nummer 12 på moderate 68,63 m, medan Danielsen tok sølvmedaljen i meisterskapen.

I 1959-sesongen vart Rasmussen noregsmeister etter ein tett duell med Egil Danielsen, der begge stod for sterke prestasjonar. To år seinare tok han sitt tredje NM-gull med stor margin til andremann. Han vart også nordisk meister i øvinga i Oslo. Same sesongen slengde han spydet 84,18 meter og sette ein personleg rekord som låg nær verdstoppen.

Rasmussen deltok for Noreg i alle dei internasjonale meisterskapane i tida 1958 til -64. Etter tolvteplassen under europameisterskapen i 1958, fekk to år seinare han si beste plassering då han vart nummer fem i dei olympiske leikane i Roma. I 1962 kom han på niandeplass under EM i friidrett i Beograd, medan han ikkje lukkast å kvalifisere seg til OL-finalen i Tokyo 1964.

I 1964 vart Rasmussen sett i skuggen av landsmannen Terje Pedersen som forbetra verdsrekorden i spydkast to gongar. Under NM var Rasmussen likevel nær å ta gullmedaljen, då han var berre 14 cm bakom same Pedersen. Rasmussen heldt fram å sanke NM-medaljar i spydkast, den 12 kom i 1969. Samlinga av NM-medljar bestod då av 4 gull, 5 sølv og tre bronser.

### Medaljar i norske meisterskap

* 1957: Sølv – 67,62 m, bakom Egil Danielsen (72,09 m)
* 1958: Gull – 71,33 m, framom Einar Røberg (65,84 m)
* 1959: Gull – 77,96 m, framom Egil Danielsen (75,98 m)
* 1960: Sølv – 68,47 m, bakom Terje Pedersen (74,18 m)
* 1961: Gull – 79,37 m, framom Bjørn Selvik (70,37 m)
* 1962: Sølv – 72,35 m, bakom Terje Pedersen (74,09 m)
* 1963: Bronse – 72,18 m
* 1964: Sølv – 78,81 m, bakom Terje Pedersen (78,95 m)
* 1965: Gull – 77,70 m, framom Harald Lorentzen (73,92 m)
* 1967: Bronse – 73,66 m
* 1968: Sølv – 76,86 m, bakom Arve Os (77,34 m)
* 1969: Bronse – 68,46 m

### Plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1958 i Stockholm: Nr 12 – 68,63 m
* OL 1960 i Roma: Nr 5 – 78,36 m
* Nordisk meisterskap 1961 i Oslo: Gullmedalje – 79, 16 m
* EM 1962 i Beograd: Nr 9 – 74,25 m
* OL 1964 i Tokyo: Utslått i kvalifiseringa (68,43 m – nr 20)
* Nordisk meisterskap 1965: Sølvmedalje – 80,72 m
* EM 1966 i Budapest: Utslått i kvalifiseringa (døde kast)

Kjelder
-------

* Friidrett.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Willy** og **Willi** er kortformer av namn som byrjar på *Wil-* eller *Willi-* som kan brukast som mannsnamn og kvinnenamn. Det er særleg kjend som ei engelsk kortform av mannsnamnet William, som opphavleg er danna av namnedelane *wil*, 'vilje, ønske' og *helm*, 'hjelm', men kan også vera nederlandske eller tyske kortformer for andre namn, som Willem eller Willibrand. 

Willy har namnedag i Noreg den 28. mai.

I Tyskland var Willi og Willy utbreidde namn for gutar fødde først på 1900-talet. Det kan òg skrivast Villy og Willie. Will, Bill og Billy er andre engelske kortformer av William.

Namneberarar
------------

* Willy Brandt (1913–1992), tysk politikar
* Willi Hennig (1913–1976), tysk biolog
* Willi Graf (1918–1943), tysk opposisjonell
* Willie Nelson (f. 1933), USA-amerikansk countrymusikar
* Willi Storn (f. 1936), norsk-austerriksk kunstnar
* Willy Pedersen (f. 1952), norsk forskar og professor
* Willy Ørnebakk (f. 1960), norsk sametingspolitikar
* Per Willy Aaserud (f. 1969), norsk trompetist
* Per-Willy Amundsen (f. 1971), norsk politikar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Willy» frå Wikipedia på bokmål, den 27. mai 2009.*

* behindthename.com
**Willy Favre** (24. september 1943–19. desember 1986) frå Les Diablerets var ein sveitsisk skirennar. Han vann sølvmedaljen i storslalåm under OL 1968 i Grenoble.

Favre vart under vinter-OL 1964 i Innsbruck nummer fire i storslalåmrennet. Han kom også på fjerdeplassen i den alpine kombinasjonen, basert åttandeplassen i utfor og 14. plassen i slalåmtevlinga.

Under VM i alpint 1966 i chilenske Portillo vart han nummer 5 i kombinasjonen og nummer 6 i storslalåm. Hans beste resultat og einaste pallplass i verdscupen, var ein andreplass som han oppnådde 9. januar 1967 i storslalåmrennet i Adelboden. Dette var det tredje første verdscuprennet for menn i den alpine skisoga.

I storslalåmtevlinga under vinter-OL 1968 kom Favre i mål på sølvplassen, men han var over to sekundar bak den triple olympiameisteren Jean-Claude Killy. Han la deretter opp som skialpinist på høgste nivå.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Willy Favre» frå Wikipedia på tysk, den 3. februar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Willy Favre – Profil og resultatoversikt hos FIS
**Hesjván** (hebraisk חֶשְׁוָן [ḥešván]), òg kalla **marhesjván**, er den åttande månaden i det religiøse jødiske året og den andre i det sivile. Han fell som regel i oktober/november i den gregorianske kalenderen, og regntida i Israel tek gjerne til då.

Namnet på månaden kjem frå akkadisk *waraḫsamnu*, 'åttande månad'. Før det babylonske eksilet blei månaden kall *bul*. Leddet *mar* i marshesjván har seinare blitt tolka som det hebraiske ordet for 'bitter', ettersom månaden ikkje har nokon høgtider eller faster ifølgje dei fleste jødiske tradisjonane. Den etiopisk-jødiske sigd-høgtida fell likevel på den 29. hesjván.

Den 7. hesjván blir ei bøn om regn lagd til amidá-bøna. Om det ikkje har regna innan den 17. ber ein ekstra regnbøner.

Kjelder
-------


* Chesvan Arkivert 2009-04-11 ved Wayback Machine. ved hillel.org
* «Hesvan» i *Oxford English Dictionary*
* *Denne artikkelen bygger på «Cheshvan» frå Wikipedia på engelsk, den 18. oktober 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Månaden bul nemnd i den hebraiske Bibelen (hebraisk/engelsk)

| * v
* d
* e
Månadane i det jødiske året |
| --- |
| 1: Nisán 2: Ijár 3: Siván 4: Tammúz 5: Ab 6: Elúl 7: Tisjré 8: Hesjván 9: Kislév 10: Tebét 11: Sjebát 12: Adár |
*Sjå og Ekstremvêret Narve*
**Narve** er eit namn frå norrøn gudelære. Namnet kjem frå norrønt *njörva*, å binda, og tyder «den som bind».

Jotunen Narve
-------------

Narve, *Norvi* eller *Njorvi* er namnet på ein jotun. Han skal ha vore ein av dei eldste innbyggjarane i Jotunheimen, og i nær slekt med nornene.

Han var far til Nótt, og svigerfar gjennom henne til Naglfari, Onnar og alven Delling. Unnr og Jord var òg borna hans, og han var mellom anna morfar til Dag og Tor. Bortsett frå den mektige slekta hans, veit me lite om denne jotunen.

Lokesonen Narve
---------------

Snorre bruker namnet Narve om den eine av sønene til Loke og Sigyn og begge to om kvarandre. Den andre kallar han òg Vale. Dei to hadde begge ei evne til å vera både ulv og menneskeliknande. Dei var halvbrør til Midgardsormen, Hel, Fenrisulven og Sleipner. 

Narve og Vale var lenge vener, men Vale tok livet av broren ei gong dei slost. Æsene hadde fanga både Loke, Narve og Vale. Vale skapa seg om til ein ulv, og tok livet av broren. Æsene nytta tarmane til Narve for å binda Loke. 

Namnet hans kan òg skrivast *Narfe* eller *Norve*.

Narve som namn
--------------

Narve er nytta som mannsnamn, som rundt 300 menn ber i Noreg i dag (2005). Dette har òg gitt opphav til etternamnet Narvesen.
Nokre namneberarar er:

* Narve Bjørgo (f. 1936), norsk historieprofessor
* Narve Fulsås (f. 1953), norsk historikar
* Saturnmånen Narvi er kalla opp etter Loke sin son.
* Ekstremvêret Narve var eit uvêr som råka Noreg i 2006.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Søk etter norsk namnestatistikk for Narve hjå Statistisk Sentralbyrå

* Artikkel om jotna Narve Arkivert 2005-03-12 ved Wayback Machine. (engelsk)
**Narodnaja** (òg kalla **Naroda** og **Poznurr**; russisk skrift Гора Народная, Народа-Из) er eit fjell i Issledovatelskomfjella og er den høgaste toppen i Uralfjella i Russland. Fjellet har ei høgd på 1894 moh. Toppen ligg i Khanty-Mansia autonome okrug i Tjumen oblast , om lag 500 meter aust for grensa til republikken Komi.

Han er det høgaste fjellet i europeisk Russland utanfor Kaukasus. Derfor har det ein stor primærfaktor på 1772 meter med sadelpunkt i Kasakhstan.

Narodnaja ligg på vasskiljet i Uralfjella og derfor på grensa mellom Europa og Asia. Elva Naroda renn søraustover frå nær toppen og ut i Ob i Sibir og Kosiu renn nordvestover frå toppen og ut i Petsjora i Europa.

Fjellet består av kvartsitt og metamorf skifer frå proterozoikum og kambrium. Det er nokre isbrear på fjellet. Det er òg spreidd skog av lerketre og bjørk i djupe dalar ved foten av fjelelt. Fjellsidene er elles dekke av fjelltundra. 

Den lettaste ruta til toppen er ein sti på nordvestsida. Avhengig av snø- og istilhøva kan isbroddar på skoa vere nødvendig. Sørveggen av Nordnaja er bratt og har ikkje vorte klatra.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mount Narodnaya» frå Wikipedia på engelsk, den 21. september 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Физико-географическая статистика России».
2. ↑  «European Russland og Caucasus Ultras». peaklist.org.
3. ↑  «The Circumpolar Urals». Risk Online.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete får ein tur til Narodnaja Arkivert 2011-05-18 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
**Donald Duck** er ein teikneseriefigur som første gong vart bruka i Disney-filmen *The wise little hen* (*Den vesle kloke høna*), som kom 9. juni 1934. Han spelar hovudrolla i Donald Duck & Co, som har kome ut sidan 1948 og er det mest selde teikneseriebladet i Noreg.

På 40-talet gjorde Carl Barks Donald om frå ein stor hissigpropp utan sjølvstendig tenkjesett, til ei and med familie, kvardagsproblem og eventyrlyst. I Barks sine seriar, som dei fleste nyare forteljarar grunnar på, bur Donald i Andeby saman med sine tre nevøar Ole, Dole og Doffen Duck. Donald er sjølv nevø av Skrue McDuck, den rikaste mannen i Andeby og moglegvis i heile verda. Donald er kjærast med Dolly Duck, men må heile tida kjempa for å behalda ho mot sin eigen griseheldige fetter Anton Duck (òg kjend som *Anton Antonsen*).

Donald på andre språk
---------------------

Donald Duck på Hollywood Walk of Fame
* Arabisk: بطوط (*Buttoot*)
* Bulgarsk: Доналд Дък
* Dansk: Anders And
* Finsk: Aku Ankka
* Gresk: Ντοναλντ Ντάκ
* Islandsk: Andrés Önd
* Italiensk: Paolino Paperino
* Japansk:ドナルドダック (*Donarudo Dakku*)
* Katalansk: Ànec Donald
* Kinesisk: 唐老鴨 (*Tánglăo Yā*)
* Koreansk: 도널드 덕 (*Doneoldeu Deok*)
* Kroatisk: Paško Patak
* Latvisk: Donalds Daks
* Nederlandsk: Donald Duck
* Polsk: Kaczor Donald
* Portugisisk: Pato Donald
* Russisk: Дональд Дак (Donald Dak)
* Spansk: El Pato Donald
* Svensk: Kalle (Karl Magnus) Anka

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell norsk nettstad
* Andeby online

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)

 |
Kanal nær landsbyen Rumenka, nær Novi Sad
**Donau-Tisa-Donau-kanalen (DTD)** (serbisk Kanal Dunav-Tisa-Dunav/ Канал Дунав-Тиса-Дунав) er eit kanalsystem knytt til elvane Donau og Tisa som vert nytta til flaumkontroll, utbetring av skogbruk, vassforsyning, transport, fiske, jakt og turisme. Det dekkjer den nordlege delen av Serbia, eit område kalla Vojvodina.

Den totale lengda på dei utgravde hovudkanalane er 929 km, inkludert nye og gamle kanalar, og elvar som vart delvis eller heilt ombygd og ein del av det nye systemet. I hovudkanalen er det 51 byggverk - 24 sluseportarr, 16 sluser, fem tryggleikssluser, seks pumpestasjonar og 180 bruer. Det er 14 hamner langs kanalen. Ein av dei viktigaste strukturane er demninga over elva Tisa nær Novi Bečej som regulerer vassregimet i hovudkanalen i Banat.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Danube-Tisa-Danube Canal» frå Wikipedia på engelsk, den 20. mars 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Interaktivt kart over Donau, Sava og Tisa Arkivert 2009-04-30 ved Wayback Machine. - inkluderer DTD-kanalen

44°49′35″N 21°20′09″E﻿Koordinatar: 44°49′35″N 21°20′09″E﻿