recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sigurd Kolsrud** (1888–1957) var ein norsk filolog og målføregranskar som verka som professor ved Universitetet i Oslo i over tretti år (1923-1957).

Kolsrud var fødd på Østre-Toten, og var bror til kyrkjehistorikaren Oluf Kolsrud.

Den første arbeidsplassen til Kolsrud var Riksarkivet, og han heldt fram med å dyrke dei arkivariske interessene sine da han fekk skipa Norsk Målførearkiv i 1936. Samstundes var han ein av dei første styrarane av Norsk Ordbok.

Som professor i nynorsk skreiv han om norske målføre, særleg på Austlandet, og gav ut kjeldeskrifter til målsoga og kultursoga elles.

Det har vorte innvendt at Kolsrud var noko av ein tradisjonalist og at han hadde eit konservativt fagleg syn. Dette blir mellom anna brukt til å forklare kvifor det junggrammatiske teorigrunnlaget fekk eit lengre liv innanfor den norske målføregranskinga enn det gjorde i mange andre land.

Litteratur
----------

* *Maal og maalgransking* (1922)
* *Nynorsken i sine målføre* (1951)
* *Målet i Sørum* (1961)

Om han
* Kjell Venås. *Sigurd Kolsrud*. (2005)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
Koordinatar: 85°25′S 163°0′W﻿

**Axel Heibergbreen** i Antarktis er ein dalbre som er 48 km lang og som fell ned frå store høgder på Det antarktiske platået og ut i Rossisen mellom Herbert Range og Mount Don Pedro Christophersen i Dronning Maudfjella.

Denne store isbreen vart oppdaga i november 1911 av Roald Amundsen, som kalla han opp etter Axel Heiberg, ein norsk forretningsmann som støtta mange norske polekspedisjonar. Amundsen nytta denne breen på veg opp til polplatået då han som førstemann nådde Sørpolen.

I motsetnad til store utløpsbrear som Beardmore-, Shackleton- og Livbreen, er Axel Heibergbreen i røynda ein fjellbre, avskoren frå platået av ein doleritt-kant og får berre is frå uvanleg mykje snøfall i sitt eige nedslagsfelt. Han har eit høgdefall på over 3000 meter over berre 30 km, det meste på berre litt over 11 km.

Sjå òg
------

* Beardmorebreen

Kjelder
-------

1. ↑  «Axel Heiberg Glacier». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 21. januar 2014.
2. ↑  Otway, Peter (21 September 2011). «Gateways to the Pole: Mapping Amundsen's and Scott's Routes through the Transantarctic Mountains Fifty Years Later» (PDF). *www.antarctican.org*. Arkivert frå originalen (PDF) 12. november 2011. Henta 21. januar 2014.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Axel Heibergbreen» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
Kart over øyane i arktisk Canada
Kart over Axel Heibergs land
**Axel Heibergs land** er ei av Elisabetøyane i Nunavut-territoriet i Canada. Ho ligg mellom 78° og 81° nordleg breidd, og 85° og 97° vestleg lengd. Øya har ei flatevidd på 43 178 km² og er den sjuande største øya i Canada. Ho er skilt frå Ellesmereøya av Nansensundet.

Øya er folketom.

Natur
-----

Isbrear dekker ein tredjedel av flatevidda. I Expedition Fiord ligg botnbreen White Glacier (Kvitbreen). Han fell frå 1782 moh. til 56 moh, og er den botnbreen i verda med nest størst fall. Ein reknar med at han var på sitt største (lengst framskoten) i nyare tid ein gong mellom slutten av 1700-talet og byrjinga av 1900-talet. 2211 m høge Outlook Peak er den høgste fjelltoppen.

Historie
--------

Øya er kjend for forsteina skogar frå eocen-perioden, 40-50 millionar sidan. Ho har vore busett av inuittar, men var folketom då den andre Fram-ekspedisjonen utforska området i 1900. Øya er oppkalla etter den norske bryggerieigaren Axel Heiberg, som var med å finansiere den nemnde ekspedisjonen. Norske interesser gjorde krav på Axel Heibergs land frå 1902 til 1930, då den norske staten lét kravet falle.

I 1960 oppretta forskarar frå McGill-universitetet ein forskingsstasjon inst i Expedition Fiord (tidlegare Sørfjorden). Stasjonen hadde på 1960-talet eit mannskap på 20, men vert i dag brukt berre til kortvarige feltarbeid.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Axel Heibergs land» frå Wikipedia på bokmål, den 25. juni 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**Vadims Vasiļevskis** (fødd 5. januar 1982) er ein latvisk tidlegare spjutkastar frå Riga. Han vann sølvmedaljen i øvinga under Sommar-OL 2004 og vart elles nummer 4 i tre store internasjonale meisterskap.

Aktiv
-----

Vasiļevskis sette personbeste med 84,43 m i kvalifiseringa under Sommar-OL 2004. I finalen forbetra han seg til 84,95 meter og kneip sølvmedaljen, like framom framom Sergej A. Makarov frå Russland, nordmannen Andreas Thorkildsen vann den olympiske gullmedaljen med eit kast på 86,50 m. 

Den 27. mai 2006 kasta Vasiļevskis over 90 meter for fyrste gong. 90,43 meter var årsbeste i verda, så han kom til Göteborg-EM som gullkandidat. Med 83,21 m i finalen enda han fjerdeplassen, langt bak dei tre medaljevinnarane; Andreas Thorkildsen, Tero Pitkämäki og Jan Železný. Vasiļevskis flytta så den personlege og latviske rekorden til 90,73 meter ved eit stemne i Tallinn 22. juli 2007. I verdsmeisterskapen i Osaka nådde han 85,21 m og vart på ny fjerdemann, vel meteren bakom bronsevinnaren.

I 2008 vann Vasiļevskis spjut-tevlinga ved IAAF-finalane i Stuttgart med eit kast på 86,65 m. Dermed viste han Andreas Thorkildsen til andre- og Tero Pitkämäki til tredjeplassen. Sommaren 2009 var Vasiļevskis med eit kast på 90,71 meter nær ved å pynte på den latviske spjut-rekorden. Trass i moderate 82,37 m fekk han ein ny fjerdeplass då verdsmeisterskapen 2009 vart avvikla i Berlin. Sesongane 2010-14 makta han berre sjeldan å nærme seg gammalt nivå.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 2002 i München: Utslått i kvalifiseringa (78,20 m=nr 16)
* OL 2004 i Aten: Sølvmedalje – 84,95 m, bakom Andreas Thorkildsen (86,50 m)
* VM 2005 i Helsinki: Utslått i kvalifiseringa (76,16 m=nr 16)
* EM 2006 i Göteborg: Nr 4 – 83,21 m
* VM 2007 i Osaka: Nr 4 – 85,19 m
* OL 2008 i Beijing: Nr 9 – 81,32 m
* VM 2009 i Berlin: Nr 4 – 82,37 m
* EM 2010 i Barcelona: Utslått i kvalifiseringa (67,56 m=nr 23)
* VM 2011 i Daegu: Utslått i kvalifiseringa (75,23 m=nr 25)
* EM 2012 i Helsinki: Utslått i kvalifiseringa (0)
* OL 2012 i London: Utslått i kvalifiseringa (72,81 m=nr 38)
* VM 2013 i Moskva: Utslått i kvalifiseringa (79,68 m=nr 14)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vadims Vasiļevskis» frå Wikipedia på tysk, den 15. juli 2021.*

* *Denne artikkelen bygger på «Vadims Vasiļevskis» frå Wikipedia på engelsk, den 15. juli 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Vadehavet sett frå RømødæmningenFoto: Malene Thyssen

**Vadehavet nasjonalpark** er ein dansk nasjonalpark stifta 17. januar 2008 og innvia 16. oktober 2010 som den tredje nasjonalparken i landet.

Nasjonalparken omfattar den danske delen av Vadehavet frå Ho Bugt til den tyske grensa, og er samansett av øyene Fanø, Mandø og Rømø, samt Skallingen, Varde Ådal og fleire av dei inndika marskareala Tjæreborgmarsken, Ribemarsken, Margrethekogen og De ydre diger i Tøndermarsken. Parken dekkjer eit område på kring 9 000 km2.

Vadehavet har mykje å seia internasjonalt som rasteplass for millionar av trekkfuglar, og ein reknar med at meir enn 10 millionar individ passerer Vadehavet to gonger kvart år. Vadehavet er òg viktig for ynglefuglar, fisk og havpattedyr, og er levestad for meir enn 500 artar av plantar og dyr, fleire av desse finst ikkje andre plassar i verda.

Den danske delen av Vadehavet vart teke med på lista over verdsarv av UNESCO i 2014.

Kjelder
-------

1. ↑  Sådan blev Nationalpark Vadehavet til frå Nationalpark Vadehavet (Vitja 10. august 2014)
2. 1 2  Naturen i nationalparken Arkivert 2014-08-03 ved Wayback Machine. frå Nationalpark Vadehavet (Vitja 10. august 2014)
3. ↑  Wadden Sea frå UNESCO (Vitja 10. august 2014)

| * v
* d
* e
Verdsarven i Danmark |
| --- |
| Jellingmonumenta: Gravhaugar, runesteinar og kyrkje (1994)**·** Kronborg slott (1995)**·** Ilulissatfjorden (Grønland) (2004)**·** Roskilde domkyrkje (2005) **·** Stevns Klint  (2014)**·** Den danske delen av Vadehavet  (2014)**·** Parforsejaktlandskapet på Nord-Sjælland med Eremitageslottet  (2015)**·** Christiansfeld  (2015)**·** |  |
| Årstalla angjev når staden vart teken opp på verdsarvlista |
**Vados** er ei sone i jorda mellom jordoverflata og toppen av den freatiske sona, sjiktet der grunnvatn er ved atmosfærisk trykk. Vatn i den vadose sona har eit vassøyletrykk som er mindre enn atmosfærisk trykk og vert halde der av ein kombinasjon av adhesjon og kapillaritet. Om den vadose sona omhyllar jordsmonn vil vatnet i sona verte kalla jordfukt. I finkorna jord vil kapillariteten få porene i jorda til å bli heilt metta opp til vasspegelen ved eit trykk mindre enn det atmosfæriske. I slik jord er derfor den umetta sona den øvre delen av den vadose sona og ikkje lik den vadose sona som han ofte er. 

Vassrørsler i den vadose sona vert studert i jordfysikk og hydrologi, særleg hydrogeologi, og er viktig for jordbruk, transport av forureining og flaumkontroll. Richardslikninga vert ofte nytta for å matematisk skildre vasstraumen, som er delvis basert på Darcy-lova.

I geologi
---------

I geologi vert omgrepet vados nytta om vatn i undergrunnen som stammar frå nedbør. Det motsette er juvenil.

Sjå òg
------

* Grunnvatn

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vadose zone» frå Wikipedia på engelsk, den 7. september 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* «Unsaturated Zone Definitions Page». USGS. Arkivert frå originalen 8. september 2015. Henta 1. juli 2006.
* «Unsaturated Zone Flow: Definitions and Details». USGS. Arkivert frå originalen 24. mai 2006. Henta 1. juli 2006.
**Vadstena kommun** ligg i det svenske länet Östergötlands län. Administrasjonssenter ligg i Vadstena.

Tettstader
----------

Vadstena kommune har to tettstader.
Innbyggjartalet i tabellen er per 31. desember 2005.

| # | Tettstad | Innbyggjarar |
| --- | --- | --- |
| 1. | **Vadstena** | 5 612 |
| 2. | Borghamn | 227 |
|

Vadstena kommune vart grunnlagt 1. januar 1971 gjennom samanslåinga med Hovs församling frå Folkunga landskommun. Blokk-kommunen vart ferdig 1. januar 1974 då Vadstena kommune vart ein del av Motala kommune. Samarbeidet i den nye kommunedanninga gjekk derimot dårleg og alt i 1980 vart Vadstena kommune igjen sjølvstendig, med to forsamlingar av Aska kommune

Sentrale Vadstena

Vadstena kloster
----------------

I Vadstena by, eit kultursentrum frå mellomalderen ligg òg Vadstena kloster planlagt og teikna av den heilage Birgitta og som vart innvigd i 1384. Klostret vart sterkt favorisert av kongehuset og vart ganske raskt det fremste andelege senteret i Sverige og den største jordeigaren i landet.

Den mannlege avdelinga til klosteret bestod til 1555 då brørne vart gjort anten til prester eller til leger. Den kvinnelege delen bestod til og med 1595 då dei siste medlemmane vart fordrivne til Polen av kong Karl IX.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vadstena kommune» frå Wikipedia på bokmål, den 25. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

| * v
* d
* e
Kommunar i Östergötlands län i Sverige |
| --- |
|  | Boxholm • Finspång • Kinda • Linköping  • Mjölby • Motala • Norrköping • Söderköping • Vadstena • Valdemarsvik • Ydre • Åtvidaberg • Ödeshög |  |
| Sjå òg: Liste over Sveriges kommunar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ISNI
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Jevgenij Misjakov** (22. februar 1941–30. mai 2007) var ein russisk ishockeyspelar frå ein landsby i Moskva oblast. Perioden 1968-72 vann han to OL-gull og tre VM-gull for Sovjetunionen.

Angrepsspelaren Misjakov vart olympisk meister med det sterke sovjetmannskapet som gjekk til topps i ishockey-turneringa under vinterleikane 1968 i Grenoble. Dei neste tre åra vart han verdsmeister med mykje det same sovjetlandslaget. Under Vinter-OL 1972 i Sapporo forsvarte Misjakov og lagkameratane den olympiske meistertittelen, derimot måtte dei sjå seg slått av Tsjekkoslovakia då Ishockey-VM 1972 vart avvikla i Praha i april 1972.

Misjakov spelte perioden 1960-63 ein sesong på kvar av ishockeylaga Spartak Kaluga, Spartak Moskva og Tver HK. Frå 1963 gjorde han teneste i CSKA Moskva til han la opp i 1974. Med CSKA sanka han åtte seriemeisterpokalar og fem cupmeistertitlar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Мишаков, Евгений Дмитриевич» frå Wikipedia på russisk, den 9. april 2021.*
Grisjin på russisk frimerke frå 2013
**Jevgenij Romanovitsj Grisjin** (23. mars 1931–9. juli 2005) var ein russisk skeiseløpar frå Tula som representerte Sovjetunionen. Han vann til saman fire olympiske gullmedaljar og vart i 1956 europameister på skeiser.

Aktiv
-----

Grisjin kom på tredjeplass ved skeise-VM 1954 i Sapporo. I januar 1955 sette han verdsrekord på 1500 meter med 2.09,8 og på 1000 m med 1.22,8, begge rekordane oppnådd på Medeo-bana ved Alma Ata.

Ol-sesongen 1956 byrja med at Grisjin vann europameisterskapen 1956 i Helsinki framfor norske Knut Johannesen. Før Vinter-OL 1956 tok til i Cortina d'Ampezzo sette han verdsrekord på OL-isen på 500 meter med tida 40,2 sekundar. Under sjølve vinterleikane tangerte han rekorden då han vann sitt fyrste OL-gull. To dagar seinare tok han sitt andre gull då både han og landsmannen Jurij Mikhailov fekk notert verdsrekordtida 2.08,6 på 1500 meter. Han avslutta OL-sesongen med ein tredjeplass ved VM 1956 i Oslo.

Under dei olympiske vinterleikane 1960 i Squaw Valley i USA, kopierte Grisjin OL-triumfane frå 1956. Vinnartida på 500 meter var den same som i 1956, før han på 1500 meter på ny delte sigeren med ein konkurrent, ved det høvet norske Roald Aas.

Den 27. januar 1963 vart Grisjin fyrstemann i verda til å gå 500-meteren fortare enn 40 sekunder i eit godkjent stemne. På Medeo-bana vart han då klokka inn på 39,6, men dagen etter forbetra han rekorden til 39,5, ein verdsrekord som stod i fem år.

Under Vinter-OL 1964 i Innsbruck fekk Grisjin ein sølvmedalje på 500 meter, slått med eit halvt sekund av Richard McDermott frå USA. Han deltok også i Vinter-OL 1968 i Grenoble, der han kom på fjerdeplass på spesialdistansen.

Grisjin døydde i Moskva, 74 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jevgeni Grisjin» frå Wikipedia på nederlandsk, den 13. november 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Jesús España Cobo** (fødd 21. august 1978) er ein spansk friidrettsutøvar frå Valdemoro som internasjonalt oftast tevla på løpsdistansar mellom 1500 m og 5000 meter. Han vart europameister på 5000 meter i 2006 og tok sølvmedaljen på same distansen i EM 2010. I innandørs-EM tok España tre bronsar på 3000 m i tida 2002-09.

Aktiv
-----

Españas internasjonale gjennombrot kom med tredjeplassen på 3000 meter ved innandørs-EM 2002. Same året sette han personleg rekord på 1500 meter med 3.36,5 i Doha. I 2004 vann han 5000 m under den ibero-amerikanske meisterskapen.

Den største triumfen for España kom i europameisterskapen 2006. På Ullevi stadion i Göteborg slo han i spurten den britiske representanten, Mo Farah, med ni hundredels sekund og vann 5000-metergullet på tida 13.44,70. Like etter forbetra han den personlege rekorden på 3000 meter til 7.38,2.

España tok ein ny bronsemedalje på 3000 meter ved innandørs-EM 2007. Han vart sjuandemann på 5000 m i VM 2007 i Osaka. I OL 2008 i Beijing hamna han nede på 14. plass på 5000 meter, året etter sikra han seg i Torino si tredje bronsemedalje på 3000 meter i eit innandørs-EM.

Under europameisterskapen 2010 i España sitt heimland, var han i spurten sjanselaus mot Mo Farah då han skulle forsvare EM-tittelen på 5000 m. Han var to sekundar bakom Farah i mål, men berga likevel sølvmedaljen i tevlinga. I juli 2011 forbetra España den personlege rekorden på 5000 m med seks sekundar til 13,04,7 under eit storstemne i Monaco, og i mars 2012 sprang han i Lisboa med tida 28.26,2 sitt raskaste milløp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 2002 i München: Nr 11 på 5000 m – 13.55,8
* VM i 2005 i Helsinki: Diskvalifisert på 5000 m
* EM 2006 i Göteborg: Gullmedalje på 5000 m – 13.44,70, framom Mo Farah (13.44,79)
* VM 2007 i Osaka: Nr 7 på 5000 m – 13.50,5
* OL 2008 i Beijing: Nr 14 på 5000 m – 13.55,9
* VM 2009 i Berlin: Nr 10 på 5000 m – 13.22,0
* EM 2010 i Barcelona: Sølvmedalje på 5000 m – 13.33,1, bakom Mo Farah (13.31,1)
* VM 2011 i Daegu: Nr 12 på 5000 m – 13.33,9
* EM 2012 i Helsinki: Nr 20 på 5000 m – 13.55,9
* EM 2014 i Zürich: Nr 11 på 5000 m – 14.14,5
* VM 2015 i Beijing: Utslått i kvalifiseringa på 5000 m (nr 26 – 13.51,4)
* EM 2016 i Amsterdam: Nr 10 i halvmaraton – 1.04,01

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jesús España» frå Wikipedia på tysk, den 18. juli 2016.*
* *Denne artikkelen bygger på «Jesús España» frå Wikipedia på engelsk, den 18. juli 2016.*
**Jesús Ángel García Bragado** (fødd 17. oktober 1969) er ein spansk friidrettsutøvar frå Madrid som i 1993 vart verdsmeister i 50 kilometer kappgang. Han vann også VM-sølv 1997, 2001, 2009, EM-sølv 2006 og EM-bronse 2002. García deltok 1992-2016 i samtlege sju olympiske sommarleikar, han er den einaste friidrettsutøvaren som har vore med i så mange Sommar-OL.

Aktiv
-----

García vart nummer ti i sin internasjonale meisterskapsdebut på 50 km, som fann stad på spansk heimegrunn under Sommar-OL 1992 i Barcelona. Året etter gjekk han heilt til topps på distansen under verdsmeisterskapen i Stuttgart med tida 3.41.41. Der etter vart han fjerdemann i EM 1994 og femtemann i VM 1995. 

To år seinare vann García sølvmedaljen ved VM 1997 i Aten, frågått med 13 sekundar av Robert Korzeniowski frå Polen. Dei neste sesongane klarte ikkje García hevde seg i dei største meisterskapane. Fyrst i 2001 var han tilbake i toppsjiktet på 50 km med sølvplassen under VM 2001 i Edmonton, atter var Korzeniowski hans overmann. I EM 2002 i München måtte García eitt steg ned på sigerspallen til bronseplassen, langt bak Korzeniowski og sølvmedaljør Aleksej Vojevodin frå Russland. Dei neste åra vart García nummer seks i VM 2003 og nummer fem i Sommar-OL 2004.

Etter å ha vorte diskvalifisert under VM 2005, kom han tilbake og vann sølvmedaljen ved EM 2006 bakom den nye meisteren på 50 km, Yohann Diniz frå Frankrike. Under dei olympiske leikane 2008 i Beijing kom García på fjerdeplass, langt bak medaljevinnarane. Etter fullført gange på 50 km ved VM 2009 i Berlin vart han tildelt bronsemedaljen, ein medalje som i 2015 vart omgjort til sølv då den opphavlege vinnaren, Sergej Kirdjapkin, fekk annullert sine prestasjonar frå den aktuelle perioden i 2009.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

García under eit europacupstemne i Murcia i 2015
* OL 1992 i Barcelona: Nr 10 – 3.58.03
* VM 1993 i Stuttgart: Gullmedalje – 3.41.41, framom Valentin Kononen (3.42.02)
* EM 1994 i Helsinki: Nr 4 – 3.45.25
* VM 1995 i Göteborg: Nr 5 – 3.48.05
* OL 1996 i Atlanta: Braut
* VM 1997 i Aten: Sølvmedalje – 3.44.59, bakom Robert Korzeniowski (3.44.46)
* VM 1999 i Sevilla: Braut
* OL 2000 i Sydney: Nr 12 – 3.49.31
* VM 2001 i Edmonton: Sølvmedalje – 3.43.07, bakom Robert Korzeniowski (3.42.08)
* EM 2002 i München: Bronsemedalje – 3.44.33
* VM 2003 i Paris: Nr 6 – 3.43.56
* OL 2004 i Aten: Nr 5 – 3.44.42
* VM 2005 i Helsinki: Diskvalifisert
* EM 2006 i Göteborg: Sølvmedalje – 3.42.48, bakom Yohann Diniz (3.41.39)
* VM 2007 i Osaka: Diskvalifisert
* OL 2008 i Beijing: Nr 4 – 3.44.08
* VM 2009 i Berlin: Sølvmedalje – 3.41.37, bakom Trond Nymark (3.41.16)
* EM 2010 i Barcelona: Nr 5 – 3.47.56
* VM 2011 i Daegu: Diskvalifisert
* OL 2012 i London: Nr 17 – 3.48.32
* VM 2013 i Moskva: Nr 12 – 3.46.44
* EM 2014 i Zürich: Nr 8 – 3.45.41
* VM 2015 i Beijing: Nr 9 – 3.46.43
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 20 – 3.54.39

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jesús Ángel García» frå Wikipedia på tysk, den 4. august 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNE

 |
**Magnor Jørgensson Midtun** (fødd 27. mars 1932 Eivindvik i Gulen kommune) er ein norsk bankmann, lokalhistorikar og Venstre-politikar.

I åra 1968—1990 var han banksjef i Gulen Sparebank. Han var også medlem av kommunestyre og formannskap i åtte år og blei tildelt Kongens fortenestemedalje i sølv i 2002.

Som historikar har han arbeidd med lokalhistorie frå Gulen, spesielt nærings- og organisasjonsliv og segner frå vikingtid og mellomalder. Han skreiv også Gulen Sparebank si 100-årshistorie.

Midtun har i ei rekkje år vore med som lagmann i Håkonarspelet.

Bibliografi
-----------

### Bøker

* 1988 – *Gulen kyrkje 125 år : 1863-1988* (Bergen: Døves trykkeri)
* 1995 – *Eivindvik : før og no* (Eivindvik: M. Midtun)

### I tidsskrift - eit utval

* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

Kjelder
-------

* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane[*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

* Eivindvik før og no, tekstar av Magnor Midtun
* Om Magnor Midtun i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki

 |
**Magnus Brostrup Landstad** (7. oktober 1802–8. oktober 1880) var ein norsk prest, salmediktar og folkeminnesamlar. Han vart fødd i Måsøy, og døydde i Kristiania, Han var fetter av Hans Peter Schnitler Krag.

Landstad er spesielt kjend som diktar av salmar og samlar av folkeminne. I Seljord ligg Landstad-instituttet, oppkalla etter han. Landstad si salmebok til bruk ved gudstenester vart autorisert til bruk i den norske kyrkja i 1869, og etter kvart vart ho det nasjonale salmeverket Landstad hadde ynskt. Ludvig Mathias Lindeman sette melodi til mange av songane. 

Landstad flytta med faren Hans Landstad (1771-1838) som òg var prest. Først i 1806 til Øksnes, til Vinje i 1811 og til Seljord i 1819. Han tok teologisk embetseksamen (*cand.theol*) i 1827, og arbeidde deretter som residerande kapellan i Gausdal. Landstad gifta seg i 1828 med Mina Lassen, dottera til presten på Hadeland.

Magnus Brostrup Landstad vart sokneprest i Kviteseid i 1832, der han og familien vart sterkt svekka
av lungesjukdom det første året. Han overtok i 1839 prestekallet i Seljord etter at faren døydde. I 1849 flytta han med kone og tolv barn til Fredrikshald (Halden), der han fekk eit prestekall. Han vart prost i Borgersyssel Prosti. Landstad var prest i Sandar frå 1859. 

«Landstad var ingen pietist, men heller ingen grundtvigianer... Han representerte dem som ville reformere kirken ovenfra i lojalitet med et nedarvet kirkesyn. Det passet den konservative kirkestatsråd Hans Riddervold svært godt.» 

Magnus Brostrup Landstad vart tildelt St. Olavs Orden i 1870. Etter eit slagtilfelle i 1874 flytta han til Kristiania.

Utgjevingar
-----------

* Norske Folkeviser, 1852/1853.
* Landstads Kirkesalmebok, 1869. Arbeidet byrja i 1852.

Salmeboka vart seinare omarbeidd (revidert) sjå Landstads reviderte salmebok

Kjelder
-------

1. ↑  
Egil Elseth: Magnus Brostrup Landstad i *Kirke & Kultur* 4/2002:374.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Utstilling om Landstad, Karin Helene Hognestad, UBiT.
* Salmebok og folkevise - om Magnus Brostrup Landstad og Ludvig Mathias Lindeman

| * v
* d
* e
Den norske kyrkja sine salmebøker |
| --- |
|  Kingos salmebok (Kingo; 1699) | Guldbergs Salmebog (Guldberg; 1778) | Evangelisk-christelig Psalmebog (1798) | Christianiatillægget (1853) | Landstads kirkesalmebog (Landstad; 1869) | Hauges salmebok (Hauge; 1873) | Nokre Salmar (Blix; 1892) | Landstads reviderte (Jensen; 1924) | Nynorsk salmebok (Støylen, Hognestad og Hovden; 1925)  | Salmer 1973 (1973) | Norsk Salmebok (1985) (1985) | Salmer 1997 (1997)  | Norsk salmebok 2013 (2013)  |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Byste av Magnhild Hagelia utanfor rådhuset i Grimstad.
**Magnhild Hagelia** (fødd 6. mai 1904 i Aust-Agder død 4. juli 1996, daud 4. juli 1996) var ein norsk politikar for Arbeidarpartiet. Ho var den første kvinna som presiderte over eit møte i Lagtinget.

Bakgrunn
--------

Hagelia var dotter av småbrukar Peder Jakobsen Hagelia (1874–1941) og Karen Tomine Pedersdotter Gryting (1881–1956).

Ho var utdanna ved Jæren Folkehøgskule (1924–1925), tok Treiders handelsskole (1933–1934) og revisorkurs (1933–1934) og avla i 1938 eksamen i jordbruksbokføring.

Etter ulike stillingar i handel og kontor vart Hagelia i 1939 forretningsførar i Gjerstad forsyningsnemnd og denne stillinga hadde ho til 1945. Frå 1945–1947 var ho kommunerevisor. Deretter var ho assistent ved Aust-Agder fylkesrevisjon 1948–1953 og fullmektig same stad 1953–1969.

Politisk virke
--------------

Hagelia starta det politiske virket sitt i Lokalavdelinga til kommuneforbundet Arendal og omegn der ho var tillitsvald i åra 1928–1929. Ho var i mellomkrigstida aktiv i ungdomslag og i IOGT. Ho var etter den andre verdskrigen aktiv i kommunepolitikken. I 1945 var ho medlem av kommunestyret i Fjære kommune. Frå 1955 til 1959 sat ho i Øyestad kommunestyre, 1967–1970 i Fjære formannskap og 1971–1972 i Grimstad bystyre.

Hagelia var stortingsrepresentant for Aust-Agder i nærare 16 år. Ho vart vald til vararepresentant i 1945. Frå 1950 vart ho vald til fast representant, med attval i 1954, 1958 og 1961. Hagelia sat i kommunalkomiteen, valkomiteen og administrasjonskomiteen. Ho var medlem av presidentskapet, sist som varapresident i Lagtinget 1961–1965. Ho vart då i 1962 første kvinne som leidde eit lagtingmøte. I 1965 avslutta ho perioden sin som stortingsrepresentant.

Som stortingsrepresentant deltok Hagelia som medlem av Stortingets gruppe av Den interparlamentariske union og i delegasjonen til Nordisk Råd.

Utmerkingar
-----------

Hagelia vart i 1976 av kongen utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs orden «for samfunnsnyttig virke». Ho var æresmedlem av Aust-Agder mållag. I 1986 vart ho tildelt Dialektprisen av Vest-Agder mållag.

I 1994 fekk Grimstad kommune sett opp ei byste av henne i høve 90-årsdagen og i 2013 vart det reist ei byste av henne ved Almuestaua ved Gjerstad.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Magnhild Hagelia hjå Stortinget
2. ↑  «Første kvinne som ledet et lagtingsmøte», *Aftenposten*, morgenutgaven 6. mai 1989, s. 16.
3. ↑  *Aftenposten*, morgenutgaven 5. mars 1976, s. 2.
4. ↑  «Hagelia-bysten på plass», *Aust-Agder Blad*, 10. juni 2013.

* *Denne artikkelen bygger på «Magnhild Hagelia» frå Wikipedia på bokmål, den 19. desember 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Magnhild Hagelia. Arkivert 2015-12-22 ved Wayback Machine. Første norske kvinne med presidenttittel» Arkivert 2015-12-22 ved Wayback Machine. av Kari Hagelia Olstad, i *Aust-Agder-Arv 2013*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF
* ISNI

 |
**Magnus Bernhardsen** (fødd 12. mai 1976) er ein norsk målmann og venstreaktivist frå Oslo. Han var leiar i Norsk Målungdom i åra 1998-2000, og arbeidde som organisasjonssekretær i Noregs Mållag frå 2000.

Barndom og oppvekst
-------------------

Magnus Bernhardsen budde dei fyrste leveåra sine på Tau i Ryfylke. Familien flytte til Veitvet i Oslo, og der har han budd sidan. Han gjekk på ålmenfagleg linje på vidaregåande ved Oslo katedralskole i 1992-95. Dessutan har han studert bibliotekfag i eitt år ved Høgskolen i Oslo.

Målsak
------

Då han var leiar i Norsk Målungdom, profilerte Magnus Bernhardsen kampanjane «Ta flagget tilbake frå nazistane» (1998) og «Stogg urbanismen» (1999). Hausten 2000 tok han over etter Vidar Lund som organisasjonssekretær i Noregs Mållag sentralt.

### Andre verv i og for målrørsla

* Leiar i Oslo Mållag 2000–2001
* Medlem av skriftstyret for Mål og Makt (tidsskriftet til Studentmållaget i Oslo) 2000–2006.
* Styremedlem i Landsrådet for Noregs barne- og ungdomsorganisasjonar (LNU) frå 2001–2003.

Anna
----

Bernhardsen er svært aktiv Vålerenga-supportar, og har vore medlem av hovudstyret i Klanen (2006-2007).

I 1995 skreiv han heftet *Biji Kurdistan* (utgjeve av Raud Ungdom, ISBN 82-992848-6-4) saman med Lars Julin etter ei reportasjeferd i Kurdistan.
Elva Linge mellom Rumpt og Beesd i Betuwe.
**Betuwe** er ein region i Nederland i provinsen Gelderland. Då Pannerdens Kanaal vart graven ut mellom 1701 og 1709 vart den austlegaste delen av Betuwe (inkludert byane Pannerden og Lobith) ikkje lenger rekna som ein del av regionen. 

Betuwe ligg mellom elvane Waal og Rhinen/Lek og er kjend for fruktavlingane. Den største og viktigaste byen i regionen er Tiel.

I 1995 måtte ein stor del av området evakuerast på grunn av fare for stormflaum i elvane. Dette skjedde heldigvis ikkje, men det oppstod debattar om ein skulle forsterke dikene eller ikkje. 

Byar i Betuwe er:

* Buren
* Culemborg
* Driel
* Elst
* Geldermalsen
* Gendt
* Huissen
* Randwijk
* Tiel
* Tuyll eller Tuil

Betuw er delt inn i 11 kommunar: Overbetuwe, Neder-Betuwe, Lingewaard, Arnhem (sørleg del), Nijmegen (nordleg del), Tiel, Culemborg, Neerijnen, Geldermalsen, Lingewaal og Buren.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Betuwe» frå Wikipedia på engelsk, den 15. februar 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
Utsikt over bukta frå Stensättraborgen.
Utsikt frå Balingsnäs.
Flemingsbergsvikens kunstige våtmark.
**Flemingsbergsviken** er ei bukt i innsjøen Orlången i Huddinge kommun i Stockholms län og landskapet Södermanland i Sverige. Ved sørsida av bukta ligg Stensättraborgen og Stensättra gard. I den indre delen av bukta anla kommunen i 1994-95 eit våtmarksområde for reinsing av overflatevatn. Flemingsbergsviken inngår i Orlångens naturreservat.

Geografi
--------

Flemingsbergsviken er ein typisk sprekkedalsinnsjø, og utgjer den vestlegaste delen av Orlången. Bukta strekkjer seg ca. seks kilometer i nordvestleg retning innover i terrenget, og er mellom 300 og 500 meter brei. Ved den austlege delen av bukta passerer länsväg 259 (Lännavägen), med ei bru over bukta, og ved den vestlege delen av bukta ligg det eit nyanlagt våtmarksområde. Fleire stader går det gangbruer over våtmarksområdet.

Historie
--------

Området rundt Flemingsbergsviken vart truleg kolonisert alt under vikingtida, noko ein trur med bakgrunn i arkeologiske funn. Her ligg òg den største fortidsborga i Huddinge, Stensättraborgen. Borga ligg ca. 900 meter nordvest for Stensättra gard, på eit jamt bergplatå med utsikt over Flemingsbergsviken og innsjøen Orlången.

Våtmarksområdet
---------------

I den inste delen av bukta har Huddinge kommune anlagt eit våtmarksområde som skal reinse dei næringsrike elvane som renn gjennom jordbruksområda innanfor nedslagsfeltet, og dessutan overflatevatn frå vegar og torg frå Flemingsberg- og Glömstaområdene, før desse når Orlången. Våtmarksområdet har eit areal på 150 gonger 600 meter, og omfattar blant anna oljeutskilling, sedimentering og høve for kjemisk felling. Anlegget har enno ikkje full effekt, men etter dei første åra etter anlegginga er det mælt ein nedgang av fosfor på 36 prosent, og ein nedgang av nitrogen på sju prosent. Ei teljing av fuglearter viste at 39 arter heldt til her i 1997.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Flemingsbergsviken» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Stockholm läns museum om Stensättra (Sundby)
2. ↑  Stockholm Vatten: Potentiell fosforfrigörelse från sedimenten i Bornsjön, sydvästra Stockholm, sida 50

Koordinatar: 59°12′49″N 17°59′54″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*Må ikkje forvekslast med Berlin-konferansen*.
Berlinkongressen måla av Anton von Werner i 1881.  
Otto von Bismarck står framme i midten.
**Berlinkongressen** var ein internasjonal kongress som blei halden i juni og juli 1878 i Berlin, med representantar for dei seks stormaktene i Europa og Det osmanske riket (Tyrkia). Føremålet med kongressen var å revidera freden i San Stefano mellom Russland og Det osmanske riket frå mars det året, etter krigen mellom desse landa. Under leiing av Otto von Bismarck og Benjamin Disraeli kom konferansen fram til den såkalla Berlinfreden eller Berlin-traktaten.

Kongressen hadde representantar for stormaktene Tyskland, Austerrike-Ungarn, Frankrike, Italia, Storbritannia, Russland og Det osmanske riket.

Avtalen frå kongressen førte til at Romania, Serbia og Montenegro blei erklært uavhengige. Bulgaria blei delt i eit sjølvstendig fyrstedøme som var skattskyldig under Det osmanske riket, og ein provins, Aust-Rumelia, som var underlagt den tyrkiske sultanen.

Russland fekk Bessarabia og eit stykke av Armenia, medan Austerrike fekk rett til å besetja Bosnia og Hercegovina. Storbritannia hadde allereie avtalt ein hemmeleg traktat med Det osmanske riket som sikra dei Kypros.

Russland var særs misnøgd resultatet av Berlinfreden, som gav landet mindre fordelar enn freden i San Stefano. Kongressen skapte misstemning mellom Tyskland og Russland, og førte til alliansen mellom Tyskland og Austerrike i 1879.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  «Berlinkongressen». *Store norske leksikon. Hentet 29. august 2018*. 27. september 2017.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Burkhard Asmuss: *Der Berliner Kongress 1878.* Deutsches Historisches Museum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Jacob Jenssøn Nordmand** (kring 1614–1695) var ein norsk kunstdreiar og rustmeister som i eit par tiår arbeidde ved hoffet i København. Han er mest kjend for sine framifrå skipsmodellar i elfenbein og for ein interessant sjølvbiografi.

Norskfødde Jacob Jenssøn, truleg fødd i Båhuslen, deltok i kong Kristian IV sitt sjøslag på Elben i 1630. Deretter gjekk han tre år i smedlære i Holland og var eitt år lanseberande fotsoldat i Flandern. Så verva han seg til geværsoldat for Det Vestindiske Kompani og var fem år i Brasil. Frå 1639 budde han i Christiania.

Under Hannibalfeiden 1644–45 steig Jacob i gradene til rustmeister på Akershus festning.
Etter at kong Fredrik III vart hylla i Christiania i 1648 tok kongen han med til Danmark. Her hadde han ulike stillingar ved Rosenborg slott og Frederiksborg slott. I 1657 vart han rustmeister ved Tøjhuset i København. Året etter gav kongen Niels Juel ordre om å la Jacob og ein annen få overta skipet «Højenhald». Seinare fekk han hus på Slottsholmen i København, og i 1662 ein gard i Smørum.

Modell av fregatten «Norske Løve» i elfenbein og sølv ved Rosenborg slot i København.
Jacob utmerkte seg særleg som kunstdreiar, og fekk i 1651 tildelt tre elefantstøyttenner. Etter to ås arbeid stod ein 85 cm høg og elegant modell av «Fregatten Norske Løve» i 1654 ferdig, med fulle segl og stor akter-kahytt. Han dreia også beger, kanner og andre små gjenstandar i tre, sølv, rav, perlemor og narkvalstenner til kongefamilien. Men han fekk ikkje det ærefulle oppdraget å lage tronstolen i narkvals-tann og elfenbein til den i 1662 eineveldige monarken.

Nordmand skreiv ein sjølvbiografi tileigna Frederik III som han gav kongen i nyttårsgåve i 1670. Kongen ville få biografien omsett til tysk så også dronninga kunne lesa han. Boka gjev elles eit godt bilete av tida og nokre av opplevingane til Nordmand.

Under Kristian V mangla Jakob kongens gunst. Han vart kalla Jacob Schæffer og enda opp i tronge kår.

Nordmand var gift to gonger, fyrste gong med ei kvinne ein ikkje kjenner namnet på som døydde i 1676 og andre gong i 1678 med Maren Pedersdatter Vallund (ca. 1653-1697). Både han og konene hans er gravlagde i Smørum.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Paulsen, Åshild (29. juni 2022). «Jacob Nordmand». *Norsk biografisk leksikon* (på norsk).
2. ↑  «Jacob Jensen Nordmand | lex.dk», *Dansk Biografisk Leksikon* (på dansk), 18. juli 2011, henta 2. juni 2023

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jacob Jensen Nordmand ved kongernessamling.dk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* KulturNav

 |
**Bernadett Bódi** (fødd 9. mars 1986 er ein ungarsk handballspelar frå Szeged. Ho er firfaldig vinnar av EHF-meisterligaen med Győri ETO og bronsemedaljør med Ungarn frå Handball-EM 2012. Bódi er høgre kantspelar.

Karriere
--------

### Klubbspel

Frå 2002 spelte Bódi på Győri ETO, ein klubb som i 2005 vart nasjonal seriemeister for fyrste gong på 46 år. I 2007 flytta ho til det danske topplaget Randers HK. Etter to sesongar i Danmark returnerte ho til Ungarn, åra frå 2009 til 2013 var ho etter tur aktiv i Békéscsabai Előre, Siófok KC og Dunaújvárosi Kohász. Perioden 2013-20 spelte ho atter for Győri ETO, og med dette laget vann ho EHF-meisterligaen i 2014, 2017, 2018 og 2019.

### Landslagsspel

Bódi deltok i tida 2005-18 i 141 av Ungarns landskampar og skåra 263 mål. Ho deltok i Sommar-OL 2008, Handball-VM 2009 og europameisterskapa 2010 og 2012. I den sistnemnde turneringa var ho med om slå Serbia 41-38 i bronsefinalen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bernadett Bódi» frå Wikipedia på tysk, den 7. oktober 2022.*
**Blekkfløyte** er eit musikkinstrument som ofte blir brukt i folkemusikk, særleg i skotsk og irsk folkemusikk. Av utsjånad kan blekkfløyte minna om ei tynn blokkfløyte i metall, men ei vanleg blikkfløyta har berre seks fingerhpl, som ein dekker med peikefinger, langfinger og ringfinger på kvar hand.

Register
--------

Blekkfløyter har vanlegvis eit omfang på kring to oktavar. Dei er diatone og normalt laga for å spela i ein durskala. Ei D-fløyte, som er den vanlegaste tradisjonelle fløyta, kan såleis spela to durskalaer frå D1 til D3. Det øvste registeret speler ein normalt med dei same grepa som det nedste, men med sterkare luftstraum. På dei fleste fløyter finst det i tillegg til dei ordinære grepa med stor ters og septim også eit gaffelgrep for liten septim, ofte med hola 2-3-4-6 dekka. Dette gjer at ein i tillegg til grunntonearten også kan spela den subdominante durtonearten, altså G-dur på ei D-fløyte. I subdominanttonearten vil fløyta ikkje dekka to heile oktavar, men ein heil pluss to halve. Ein kan også spela parallelltoneartane h-moll og e-moll, og eventuelt a-moll. Andre toneartar må ein spela ved å bruk halvdekka fingerhol, ettersom det normalt ikkje finst andre stabile gaffelgrep på tradisjonelle fløyter.

Nokre fløytemakarar lagar også tenorfløyter, kalla *low whistles* på engelsk. Desse kling ein oktav under dei vanlege fløytene og har gjerne ein varm, rund tone.

Produksjon
----------

Tidlegare var blekkfløyter som regel svært billige instrument, jf. den engelske nemninga *penny whistle*. Billige fløyter er framleis utbreidde, t.d. Generation, som består av eit messingrøyr med støypt plastmunnstykke, og Clarke, som er laga av ei blikkplate som er rulla sammen til ein konus, med treblokk. Det har også kom til stadig meir forseggjorte og akustisk nøyaktige fløyter av ulike materiale, som plast, aluminium og tre.

Utøvarar
--------

I Norge er særleg Steinar Ofsdal og Hans Fredrik Jacobsen kjende for å spela blekkfløyte, men også folkemusikkinspirerte band som Vamp og Hellbillies har brukt instrumentet.

Døme
----

* Den irske balladen The Foggy Dew spelt av Dancing Willow på blekkfløyte og viola da gamba
* «Buachaill on Eirne» på blekkfløyte

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Blikkfløyte» frå Wikipedia på bokmål, den 13. juli 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Abell Flute Company
* Michael Burke Pennywhistle Company
* Clarke Tinwhistle Company
* Feadóg
* Colin Goldie (fløytemaker), tidligere Overton
* Reyburn Whistles
* Dave Shaw (fløytemaker)
* Susato Pennywhistles
* Sweetheart Flute Co.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
Andromeda, Kefevs og sjømonsteret (*ketos*) avbilda på ein korintisk vase.
**Andromeda** var i gresk mytologi ein figur som var lenkja til ei klippe for å etast av eit sjømonster. Ho blei redda av Persevs som ho seinare gifta seg med.

Soge
----

Andromeda blir lenkja til klippa av nereidane (1840). Måleri av Chasseriau Theodore. 
Andromeda var dotter av Kefevs og Kassiopeia, konge og dronning av det fønikiske kongedømet Etiopia. Kassiopeia hadde skrytt av å vera like vakker som nereidane, og fekk hemnen til Poseidon over seg. Sjøguden sende ein flaum og eit sjømonster som drap både menneske og dyr. Orakelet i Ammon sa at det ikkje ville finnast hjelp før kongen utsette dottera si Andromeda for monsteret, og difor blei ho lenkja til ei klippe ved kysten.

Då Persevs kom tilbake etter å ha drepe gorgona Medusa fann han Andromeda. Persevs drap monstret, sette henne fri og gifta seg med henne, sjølv om ho var lova til Finevs. I bryllaupet fann det stad ein krangel mellom rivalane, og Finevs blei gjort om til ein stein då han fekk sjå hovudet til gorgona.

Andromeda følgde mannen sin til Tiryns i Argos. Persevs og Andromeda hadde seks søner (perseidane, som har gjeve namn til meteorittsvermen *Perseidane*): Perses, Alkaios, Helevs, Mestor, Sthenelos og Elektryon. Dei hadde òg dottera Gorgofone. Etterkomarane deira herska over Mykene frå Elektryon til Evrystevs. Etter sistnemnde fekk Atrevs kongedømmet. Ifølgje denne mytologien er Persevs stamfar til persarane.

Etter at Andromeda døydde blei ho plassert blant stjernebileta i den nordlege stjernehimmelen av Atene, nær Persevs og Kassiopeia. Dette er kjend som stjernebiletet Andromeda. Dei antikke dramatikarane Sofokles og Evripides (og i nyare tider Pierre Corneille) gjorde forteljinga til emnet i tragediar. Forteljinga er òg visualisert i talrike antikke og seinare kunstverk.

Namn
----

*Andromeda* er den latiniserte forma av det greske Ανδρομέδη (Andromedē). Tydinga av namnet er «å tenkja på ein mann» frå ανδρας (*andros*) «av mann», sett saman med μηδομαι (*mēdomai*), «å tenkja, å opptakast av» .

Andromeda har gjeve namn til stjernebiletet Andromeda, Andromedagalaksen, meteorsvermen Andromedidane og fjellet Mount Andromeda på Sør-Sandwichøyane.

Kjelder
-------

1. ↑  behindthename.com

* *Denne artikkelen bygger på «Andromeda» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juli 2016.*

Litteratur
----------

* Pseudo-Apollodorus: *Bibliotheke* II, iv, s. 3-5
* Ovid: *Metamorfoses* IV, s. 668-764.
* Edith Hamilton: *Mythology*, del tre, s. 204-207
**Ferroelektrisitet** er ei nemning for det fenomenet at einskilde stoff har ein uvanleg høg relativ permittivitet (dielektrisitetskonstant), og kan bli permanent elektrisk polarisert av eit elektrisk felt. Nemninga er laga i analogi med ferromagnetisme, og desse fenomena har mange analogiar. Ferroelektrisiteten skuldast den elektriske vekselverknaden mellom atoma i eit krystallgitter som fører til at molekylære elektriske dipolmoment stiller seg inn i same retning (sjå dielektrikum). Ferroelektriske stoff syner hysterese (i likskap med ferromagnetiske material), og effekten er temperaturavhengig. For nokre stoff opptrer effekten berre i eit lite temperaturintervall, for andre frå det absolutte nullpunktet og opp til ein karakteristisk maksimal temperatur (det elektriske curiepunktet). Godt kjende ferroelektriske stoff er kvarts, seignettesalt og bariumtitanat.

Kjelder
-------

* Ferroelektrisitet. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
**Flemming Davanger** (fødd 1. april 1963) frå Bergen, er ein norsk curlingspelar som bur i Bærum. 

I sitt tredje Junior-VM i curling i 1983 spela Davanger toar med Pål Trulsen som skip, og vann sølv, etter finaletap for Canada med John Base i spissen. I 1986 spela Davanger sitt første VM i curling, som trear med Tormod Andreassen som skip. Dette VM enda med ein sjetteplass. Seinare same året vann dei bronse i Curling-EM i 1986. 

Hans neste internasjonale resultat var under Vinter-OL 1992, der curling var demonstrasjonsgrein. Her spela han saman med Tormod Andreassen igjen, og dei enda opp med sølv. Etter nokre dårlege resultat i VM flytta han og fekk Pål Trulsen som skip igjen. Deira første VM saman var i Curling-VM 1999, der dei enda opp på ein 5. plass. Året etter fekk dei ein 7. plass, men i Vinter-OL 2002 vann dei endeleg gull, og sølv i VM same året. 

Flemming Davanger har og fått bronse i Curling-VM 2003, bronse i Curling-EM 2004 og gull i EM 2005.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Flemming Davanger» (på engelsk). Olympedia. Henta 5. februar 2022.
*Sjå òg vest, ei av himmelretningane*
Finvest.
**Vest** er ein type klesplagg for overkroppen, som oftast utforma som ei jakke eller ein genser, men utan armar.

Det finst mange typar vestar, og kva for ein type som er vanlegast skil seg frå stad til stad og land til land. I Noreg har vesten i nyare tid vore mest brukt av menn, og då først og fremst for å pynte seg, gjerne med ein tynn vest utanpå finskjorta, gjerne under dressjakka. Slike vestar er eit av dei få klesplagga ein kjenner historia til.

Finvesten si historie
---------------------

Karl II av England med finvest. Måleri frå 1642 av  William Dobson.
Kong Karl II av England introduserte vesten som ein del av korrekt dresskode. Samuel Pepys, sekretær og personleg tenar, skreiv i oktober 1666 at «Kongen deklarerte i går under råd ein resolusjon om ein mote for kle som han aldri vil endre. Det vil vere ein vest, men eg veit ikkje heilt korleis.» Denne kongelege kunngjeringa er første gongen ein vest av dette slaget er nemnd. Gjennom 1600-talet og 1700-talet var vestane gjerne svært forseggjorte og fargerike, inntil slutten av 1800-talet då moten dikterte at vestane skulle vere same fargen som resten av dressen.

Vesten var ein naudsynt del av ein mann sitt forretningsantrekk, og òg i fritidsdressen, fram til midten av 1900-talet. Ein del av populariteten kjem på grunn av det ekstra laget med varme som det skapte, men rasjonering av tøy under andre verdskrigen, aukande popularitet for genseren og andre typar toppar, i tillegg til den stendig mindre formelle klesstilen, førte til nedgang i bruken. I dag er den først og fremst brukt under svært formelle omstende og av meir konservative forretningsmenn.

Tidlegare vart det gjerne sagt at ein kunne sjå på ein mann om han var ein ekte herre ved å sjekke om den nedste knappen på vesten ikkje var knappa. Dette var visstnok eit resultat av ein vane som kong Edvard VII av England hadde. Medan han var prinsen av Wales, auka livvidda og han vart nøydd til opne den nedste knappen. Historia seier at undersåttane såg på dette som ein stilindikasjon og byrja å gjere det sjølv.

Andre typar vestar
------------------

Politimann med skotsikker vest utanfor 10 Downing Street. *(Foto: Adrian Pingstone)*
Alt etter samanheng, kan ein nytte vestar i andre material og utformingar. 

* bunadsvesten for både menn og kvinner, er gjerne svært forseggjort
* skinnvesten som har vorte eit symbol for trønderar (ikkje minst for folk som ikkje er frå Trøndelag sjølv)
* selskinnsvesten til Steinar Bastesen har vore offer for mange kommentarar
* strikkavesten som gjerne er laga i ull kan varme utan at armane kjem i vegen
* boblevesten har vore fungert som eit moteprodukt i kortare periodar, særskilt mot slutten av 1900-talet
* skotsikre vestar vert nytta av politi og militære styrkar
* refleksvesten vert ofte nytta av dei som går eller spring mykje langs vegen for å gjere dei betre synlege for bilistane
* ein får kjøpt spesialtilpassa vestar til ymse aktivitetar, gjerne med lommer og andre funksjonar, til dømes sportsfiske, jakt og idrett
* makkotrøya og singleten er armlause klesplagg som som oftast vert nytta som undertøy

Bakgrunnsstoff
--------------
**Yli Lompolo** (*Yli Lombolo*) er ein grunn innsjø vest for bydelen Lombolo i Kiruna. Innsjøen grenser i sør og sørvest til våtmark, og i nord mot E10.

Yli Lompolo har tilførsel frå Luossajärvi via Luossajoki i nord, og vert drenert via Luossajoki til Ala Lompolo i sør. Sidan innsjøen er så grunn (gjennomsnittsdjupna er ca. ein meter) består botnen først og fremst av såkalla erosjon- og transportbotn, noko som medfører at partikler ikkje sedimenterer og blir på botnen særleg lenge, men driv vidare nedstraums.

Fram til 1954-55, då eit renseverk vart bygd, mottok innsjøen det kommunale avløpsvatnet via Luossajoki. Avløpsvatnet var ureinsa og inneheldt dessuten høge verdiar av tungmetall, særskild kvikksølv, med gruveverksemda i Kiirunavaara ved Luossajärvi. Det er framleis høge verdiar av kvikksølv i innsjøsedimenta.

Begge Lompolo-sjøane er hekkeplassar for mange fuglar, blant dei horndykkar og lappfiskand. Òg songsvane og ender pleier å halde til i vatnet.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Yli Lompolo» frå Wikipedia på bokmål, den 15. juni 2012.*