recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Geir Karlsen** (fødd 1965) er en norsk næringslivsleiar. Han er mest kjend som tidlegare administrerande direktør og noverande finansdirektør i Norwegian Air Shuttle,[*treng kjelde*] det største flyselskapet i Skandinavia, og det tredje største lågprisflyselskapet i Europa.

Før stillinga i Norwegian Air Shuttle jobba Geir Karlsen for Golden Ocean Group og Songa Offshore. Deretter hadde han stillinga Group CFO i London-baserte Navig8 Group.

Frå april 2018 til juli 2019 var han finansdirektør i det skandinaviske flyselskapet.

Geir Karlsen har ein grad i bedriftsøkonomi frå Handelshøyskolen BI.

Referansar
----------

1. ↑  Åpner for kutt i egen lønn
2. ↑  Kjos har tapt en milliard på Dreamliner-marerittet
3. ↑  Aksjen stupte da forgjengeren gikk: Nå har Norwegian funnet ny finansdirektør
4. ↑  New chief takes the helm at Norwegian
5. ↑  Geir Magne Karlsen

* *Denne artikkelen bygger på «Geir Karlsen (næringslivsleder)» frå Wikipedia på bokmål, den 5. september 2019.*
**Geir Sverre Braut** (fødd 16. januar 1955) er ein norsk lege som sidan 1985 har vore tilsett i den statlege helseforvaltinga. Frå 2014 er han seniorrådgjevar ved Stavanger universitetssjukehus og professor i helsefag ved Høgskolen Stord/Haugesund. Braut bur på Bryne på Jæren. 

Braut var assisterande fylkeslege i Rogaland frå 1985 til 1994 og fylkeslege i Rogaland frå 1994 til 2001, avbrote av eit engasjement i Sosial- og helsedepartementet (1999). Han fungerte som fylkeslege i Telemark (2001). Han var assisterande direktør i Statens helsetilsyn i perioden 2001 – 2013. Han har tidlegare hatt deltidsstillingar som lektor (helseadministrasjon) ved NHV og som førstelektor II ved Høgskolen Stord/Haugesund (helse- og tryggleiksfag).

Braut er cand. med. frå Universitetet i Oslo (1980) og godkjent spesialist i samfunnsmedisin (1997). Han har folkehelseutdanning frå Nordiska hälsovårdshögskolan (NHV) i Göteborg (1991). 

Han har dessutan følgjande verv:

* Norsk forum for helserett - medlem av styret, styreleiar frå 2007
* Lærdals fond for akuttmedisin – leiar av fondsstyret
* Norsk selskap for gjenoppliving AS - styremedlem

Nokre tidlegare verv:

* Norsk institutt for forskning om oppvekst, velferd og aldring (NOVA) - styremedlem (2000-2008)
* Den norske lægeforening, medlem av sentralstyret (1992-1994)
* Norsk katastrofemedisinsk forening - medlem av styret.

I 2020 vart han tildelt prisen Årets nynorskbrukar av Nynorsk kultursentrum.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens helsetilsyn - Offisiell heimeside
* Artiklar og kronikker av tilsette i Statens helsetilsyn frå år 2000 og seinare - ca. 50 av Geir Sverre Braut Arkivert 2010-08-03 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF

 |
**Geirmund Ihle** (29. desember 1934–4. juni 2016) var ein norsk sjømann, skulemann og politikar frå Haugesund. Frå 1969 til 1981 representerte han Rogaland fylke og Arbeidarpartiet på Stortinget.

Ihle var sjømann frå 1951. Han utdanna seg til stuert, og åra 1959 til 1962 var han tilsett stuert i reiarlaget Knut Knutsen OAS. År 1962 begynte han å undervise ved Stuertskolen i Haugesund. Frå 1964 til 1970 arbeidde han i *Rogalands Avis* og var deretter frå 1971 til 1975 kinosjef i Haugesund. I 1976 fekk han rektorstillinga ved Haugesund kokk- og stuertskole, ein skule som i 1987 skifta namn til Karmsund videregående skole. Ihle var tilsett på skulen til 1997.

Ihle var frå 1964 til 1975 medlem av bystyret i Haugesund for Arbeiderpartiet. Etter valet til Stortinget i 1969 hadde han sete i Sjøfarts- og fiskerikomitéen, seinare var han medlem i Forsvarskomitéen. Han arbeidde både og seinare mykje med utanrikspolitikk og forsvarspolitiske spørsmål.

Ihle hadde fleire offentlige forsvarspolitiske oppdrag, særleg velferdsspørsmål. Frå 1981 til 1984 leidde han eit utval under Forsvarsdepartementet som greidde ut om dei økonomiske og sosiale kåra til krigsdeltakarar, kjend som Ihle-utvalet. I 1986 vart han utnemnd til leiar for Krigsdekorasjonsrådet, eit råd som mellom anna handsama spørsmålet om dei såkalla krigsseglarane i høve norske krigsdekorasjonar. Ihle var 1984-89 styremedlem i ogranisasjonen Folk og Forsvar og perioden 1989-93 visepresident i Norges Forsvarsforening.

Frå 1988 til 1993 var Ihle leiar i setelkomiteen til Noregs Bank, og frå 1992 til 1997 nestleiar i Noregs Bank sitt representantskap, der han hadde vore medlem sidan 1981.

Kjelder
-------

Stortingsbiografi
**Hakkemat** (eller *hakkmat*) er ein matrett laga av opphakka kjøt.

Hakkmat frå Helgeland
---------------------

Tradisjonell hakkmat var kvardagskost i slaktetida. Småbrukarar med eit par kyr og nokre få sauar selde det meste av kjøtet dei produserte, medan innmat og avskjer vart bruka til mat dei åt sjølve. Til hakkmaten brukast innmat av sau: hjarta, lunge, medgard og kanskje noko kjøtavskjer. Innmaten vert koka før han vert hakka eller grovmalen.

### Søt hakkmat

Hakkmaten vert gjerne smaksett med lauk, sirup og krydra med ingefær,allehånde og pepar. Denne hakkmaten vert eten med potet eller brød, gjerne til nons eller kveldsmat. Slik søt hakkmat minner mykje skottane sin *haggis*. 

### Salt hakkmat

Alternativt vert hakkmaten smaksett med brunsaus, lauk, salt og krydra med ingefær, allehånde og pepar. Slik hakkmat minner mykje om lungemos, men han inneheld meir kjøt. Salt hakkmat høver godt til middagsmat, sidan han vert eten med potet, men han kan òg verte koka til kvelds.
Kajaki-demninga i Afghanistan.
**Kajaki-demninga** er ei demning i provinsen Helmand i Afghanistan, langt sør i landet. Det er ein kombinert irrigasjons- og kraftproduksjonsdam, bygd i 1953. Høgda er 100 meter, lengda 270 meter og reservoaret har eit største volum på 1,2 km³ (1 200 millionar m³).

90 km nord for Kandahar skaffar demninga rislingsvatning og gjer 1 800 km² tidlegare ørkenområde fruktbart for dyrking. Total installert vatn/vasskrafteffekt er to gangar 16,5 MW, totalt 33 MW. Ein tredje turbin på 51 MW er allereie installert og har auka dagens produksjon til 86 MW. I framtida skal nye prosjekt auka kapasiteten til nærare 150 MW.

Installasjonen av nye turbiner og generatorar i 2008 kravde eskortering med 4 000 soldatar gjennom ein fem dagar lang transportetappe i denne krigsherja provinsen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kajakidemningen» frå Wikipedia på bokmål, den 28. november 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* IndustCards Arkivert 2012-12-06 ved Archive.is – Conventional hydroelectric power plants in Afghanistan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Kakstryking** er ei nemning for ei piskestraff. Den dømde vert bunden til ein påle eller ei støtte av tre eller stein (som vart kalla kak eller kag), ofte festa til ei opphøging eller plattform og piska med ris, det vil seie ein bunt kvister, på berr rygg. Kaken var gjerne plassert på eit torg eller ein annan sentral stad, og kakstrykingane var ei offentleg avstraffing som vart gjennomført medan ålmenta såg på – til skrekk og åtvaring. I større byar var det gjerne fleire kakar. På 1500- og 1600-talet var det to i Bergen, den eine stod framfor rådhuset (Rådstuen), og den andre på torget (frå 1627). Kakstryking gav arr og andre kroppsskader som den piska måtte leve med resten av livet.

Kakstryking vart i Christian Vs Norske Lov av 1687 definert som 27 piskeslag. Straffa vart i fyrste rekkje brukt overfor forbrytarar som var dømde for tjuveri, prostitusjon og ulovleg samleie. Ho kunne også verte kombinert med andre straffereaksjonar, som til dømes fengsel, tukthus eller straffarbeid, tidlegare kalla slaveri.

Kakstryking vart avskaffa som æresstraff i 1815 og som lekamsstraff i 1842. Den eller dei som utførte og var med på kakstryking i Noreg hadde titlar som meistermann, bøddel, nattmann eller rakkar.

Ole Høiland og Gjest Baardsen er mellom dei kjende norske forbrytarane som vart straffa med gjentekne kakstrykingar. Også svært mange kvinner vart kakstrokne fordi dei ikkje kunne betale bøter dei hadde fått for ulovleg samleie, eller fordi dei etter gjentekne brotsverk vart dømde til kakstryking og fengsel.

Kjelder
-------

* «Kakofoni» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 20. januar 2010.
* «Kakstrykning» hjå Store norske leksikon, innhenta 20. januar 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
|  |
| --- |
| **Kakkerlakkar** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Infrarike:** | Protostomia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Seksfotingar Hexapoda |
| **Klasse:** | Insekt Insecta |
| **Underklasse:** | Flygande insekt Pterygota |
| **Infraklasse:** | Neoptera |
| **Orden:** | **Kakkerlakkar** BlattodeaBrunner von Wattenwyl, 1882 |

*Blaberus giganteus*
**Kakerlakkar** (*Blattodea*, *Blattoptera* eller *Blattaria*) er ein orden insekt som er vanlege over store delar av verda. Dei fleste artane lever i tropisk regnskog, men det finst òg 40 artar som helst finst i hus. Her er dei skadedyr som kan vere svært vanskelege å bli kvitt. 

Dyra har ei karakteristisk flat og oval form. 

Det finst omtrent 4000 artar kakerlakk på verdsbasis, og dei vert delt inn i seks familiar. Seks artar finst i Noreg, men berre markkakerlakk *Ectobius lapponicus* lever her naturleg.

Kjenneteikn
-----------

Kakerlakkar er flattrykte ovanifrå og ovalt forma. *Pronotum*, ryggplata til det første segmentet på mellomkroppen, er stor og dekkjer oftast òg hovudet. Dei har bitande munndelar og lange trådforma antenner.

Kroppen til kakerlakkane er tilpassa eit springande levesett, men dei har òg vengjer. Dei fleste artane har to par; eit sett læraktige forvengjer eller dekkvengjer, og eit sett vifteaktige bakvengjer dei nyttar til å flyge med. Somme typar manglar vengjer heilt.

Bakerst på kroppen har kakerlakkane eit par fleirledda *cerci* (~haletrådar), hannar har i tillegg såkalla *styli*. Total kroppslengd på dyra varierer frå 1 til 10 centimeter avhengig av art.

Levesett
--------

Kakerlakkane er tilpassa eit levesett som raske sprintarar. Nokre av artane er altetarar, men andre er meir spesialiserte. Ein del artar har særskilde protistar i tarmane sine og nyttar dei til å bryta ned cellulose, slik at dei kan eta tre. Dette har dei til felles med slektningane sine termittane.

Dei fleste kakerlakkane lever i tropane, særleg i regnskog. Det finst òg artar som heldt til i tempererte strok, i holer, ørkenar, maurtuer eller fuglereir. Om lag 40 artar førekjem i hus. Det finst særs mange artar me ikkje veit noko som helst om biologien til.

Kakerlakkar i Noreg
-------------------

Eigentleg førekjem berre éin art naturleg og frittlevande (utandørs) i Noreg. Det er markkakerlakken *Ectobius lapponicus*, som er funnen over heile landet. Fem andre innførte artar finst likevel i landet meir eller mindre heile tida. Desse er avhengige av ein gunstig stad å leve, for dei klarer seg ikkje utandørs gjennom vinteren i Noreg. Artane kjem til Noreg ved at dei blir med heim frå feriereiser, eller dei kan følgje importerte varer, som mat.

Familiar
--------

* *Blaberidae*
* *Blattellidae*
* *Blattidae*
* *Cryptocercidae*
* *Polyphagidae*
* *Nocticolidae*

Kjelder
-------

* Brusca & Brusca: *Invertebrates* Sinauer Associates 2002
* Norsk Entomologisk Forening

* *Denne artikkelen bygger på «Kakerlakker» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juli 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL
* NDL

 |
Ei stor raud cayennepeparfrukt.
**Kajennepepar** er eit veldig sterkt krydderpulver. Det vert også kalla *guineapepar*, og er ein variant av chilipepar. Pulveret kan framstillast av frukta av ei rekkje planter i søtvierfamilien, som til dømes *Capsicum baccatum* og *Capsicum frutescens*. Nokre variantar, som går under namnet guineapepar, vert laga av planter i ingefærfamilien.

Ordet «kajenne» kjem frå indianarspråket tupi (i det nordlege Sør-Amerika i områda rundt Amazonas), der ein finn ordet *kyinha* som nemning for nettopp dette sterke krydderet. Namnet på hovudstaden i Fransk Guyana, Cayenne, har same opphav.

Den sterke smaken er nok grunnen til at krydderet på mange språk vert omtala som ein peparvariant. Eigentleg høyrer cayennepeparen botanisk til ein heilt annan artsfamilie. Krydderet vert mellom anna brukt i worcestersaus og i matrettene bacalao og paella.

Kjelder
-------

* «Cayennepepper» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 28. februar 2010.
* «Cayennepepper» hjå Store norske leksikon, innhenta 28. februar 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
**The Birdwatchers** var eit amerikansk garasjerock- og popband som var aktive i 1960-åra i Tampa-området i Florida. Bandet hadde ein Everly Brothers-liknande stil tidleg i karrieren og gav ut ein versjon av «Wake Up Little Susie» på, eit plateselskap frå Florida.

I 1966 og 1967 gav dei ut fem singlar på selskap Mala og Laurie, i tillegg til lokale utgjevingar på Tara, Marlin og Scott. Dei fleste av desse var med Sammy Hall på vokal. 

Trass i at dei deltok på tenåringsshow som *Where The Action Is*, klarte dei aldri å nå høgare på hitlista i USA enn 125. plassen i september 1966 med «I'm Gonna Love you Anyway». Ein annan av songane deira, «Girl I Got News for You», nådde den regionale Billboard-lista for Miami, med ein tredjeplass i april 1966.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «The Birdwatchers» frå Wikipedia på engelsk, den 4. mai 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Sammyhall.com*, arkivert frå originalen 10. oktober 2008, henta 4. mai 2018

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Slektskapsseleksjon** er ein evolusjonær mekanisme som vert nytta som forklaring på korleis altruisme kan oppstå evolusjonært. Prinsippet vart lansert av J. B. S. Haldane (1955), uttrykt matematisk av William D. Hamilton (1963), og fekk namnet *kin selection* i 1964 av John Maynard Smith.

Hovudpoenget med slektskapsseleksjon er såkalla **inklusiv fitness** - at det finst fleire måtar enn formeiring ein organisme kan bruka for å få gena sine spreidd til neste generasjon. Det er til dømes reint statistisk 50 % sjanse for at ein delar eit gitt gen med ein bror, ei søster, ein forelder eller eit eige avkom. Gen som får ein organisme til å hjelpa slektningar å få avkom kan såleis spreie seg indirekte.

Det klassiske dømet på slektskapsseleksjon er eusosiale insekt som maur og bier; insektsamfunn kor sterile arbeidarar jobbar på spreng for å hjelpa mor si (dronninga) å produsera fleire søsken.

Hamilton-likninga
-----------------

{\displaystyle \ rB>C}

William D. Hamilton vert av mange rekna som slektskapsseleksjonen sin far på grunn av likninga si, som viser kva for tilhøve som må til for at slektskapsseleksjon skal finna stad.

I denne likninga er **r** den såkalla *slektskapskoeffisienten*, som fortel kor sannsynleg det er at eit gitt gen er å finna i slektningen ein hjelpar. Dette talet er alltid mellom 0 og 1 - for heilsøsken er det til dømes normalt 50%, medan det for halvsøsken er 25%. I årevenger, som er *haplodiploide* (hoene har kromosoma sine i par som vanlege dyr, medan hannane er *haploide* og har berre ein kopi av kvart) er heilsøsken heile 75%

Variabelen **B** står for kva for vinst slektningen vil få ut av tenesta, målt i kor mange fleire avkom hjelpen vil føra til. Denne verdien baserer seg på reknestykke om forventa tal på avkom, og vil følgjeleg variera ut frå alder og kjønn – gutar vil favoriserast framfor jenter fordi dei i teorien kan gje opphav til fleire tusen gongar så mange born, og unge vil favoriserast framfor gamle fordi dei vil vera fruktbare over eit lengre tidsrom.

Til slutt står **C** for kostnaden hjelpen påfører organismen. Denne er òg målt i tal på avkom.

Samla fortel likninga at sannsynet for slektskapsseleksjon aukar når slektskapen er nært og når hjelpen gjev slektningen ein vesentleg større fordel enn ulempa hjelparen pådreg seg.

Kjelder
-------

* Freeman, Scott & Herron, Jon C: *Evolutionary analysis* Pearson Education 2007
* Giske, Jarl & Jacobsen, Per: *Evolusjon og økologi - en innføring* Fagbokforlaget 2007
| **Sleneset** |
| --- |
| Geografi |
| **Stad** | Helgeland |
| **Koordinatar** | 66°21′49″N 12°36′29″E﻿Koordinatar: 66°21′49″N 12°36′29″E﻿

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Nordland

 |
| Demografi |
| **Folketal** | ca. 430
 |

**Sleneset** er ei øy i Lurøy kommune i Nordland. Ho er ein del av øygruppa Solvær. Helgelandske driv dagleg snøggbåt frå Sandnessjøen til Træna som går innom Sleneset, og dei driv ferje frå Stokkvågen til Træna som vitjar Sleneset. 

På Sleneset finst det barnehage, barne- og ungdomsskulen Moflag Skole og aldersheimen Kløverheimen. Her finst òg daglegvarebutikk, rorbuer til gjesteovernatting, Moflag kyrkje, kaféen Fjærkroa og gjestehamn. Postnummeret hit er 8762 SLENESET.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettsidene til Lurøy kommune
* Heimesida Sleneset.com
* Heimesida Slenesetlive.com Arkivert 2011-01-08 ved Wayback Machine.
* Spekkhogger.no - padle-, fiske- og dykkeklubb frå Sleneset.
* Om gjestebrygga på Sleneset.
* Rutetidene til Helgelandske.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Sletta** er ein grunnkrins i Radøy kommune i Vestland fylke med omtrent 400 innbyggjarar. Køyretid frå Bergen med bil er på vel 50 minutt.

Historikk
---------

Grunnkrinsen Sletta var heilt fram til 1964 under Lindås kommune. Fram til då var Radøy delt opp i fleire småkommunar, og folk på Sletta måtte reise over Lurefjorden for å koma til deira kommunesenter. Dette blei det ei endring på etter 1964. Dette året gjekk alle småkommunane på øya saman (om vi ser bort frå den heilt sørlege delen av Radøy, som Lindås ikkje ville gje frå seg) og oppretta kommunen Radøy, slik vi ser han i dag. Dette medførte langt enklare og ikkje minst logisk veg til kommunesenteret på Manger.

Sletta i dag
------------

I dag har Sletta omtrent 50 born som går på den lokale barneskulen i bygda.

Den største turistattraksjonen på Sletta er Vestnorsk utvandrarsenter, med Emigrantkyrkja som hovudbygg. Kyrkja blei flogen frå Amerika i 1996 og bygd opp att på rein dugnadsånd av bygdefolket. Seinare har senteret blitt utvida med både ei skulestove, ei nybyggjarstove, ein lærarbustad, eit kombinert fengsel og rådhus og eit legekontor. Alle bygningane er frå slutten av 1800-talet eller byrjinga av 1900-talet og er flytta til Radøy frå North Dakota og Minnesota.

Elles har Sletta hovudfotballbana på Radøy, der Radøy/Manger sitt A-lag spelar dei aller fleste heimekampane sine. Og i «Skogen Sletta», som er det lokale samfunnshuset, har det opp gjennom tida blitt arrangert ei rekke festar, spesielt på 80-talet var dette svært populært.

Det er fleire fine naturstigar rundt om i utmarka, og ein god del folk som brukar desse. Spesielt turen til Lometjørn er ein populær søndagstur for mange.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Wairarapasjøen** er ein innsjø i den sørlege delen av Nordøya på New Zealand, 50 km aust for Wellington. Innsjøen har ei overflate på 78 km², og er den tredje største innsjøen på Nordøya, berre litt mindre enn Rotoruasjøen. Den næraste byen til innsjøen er Featherston, som ligg fem kilometer frå den nordlege enden.

Lake Wairarapa er det store, lyse området til høgre i dette satellittbiletet av Wellington-området.
Nedslagsområdet til innsjøen er stort, og omfattar dei austlege liene til Rimutaka- og Tararuafjella. Sjøen tek mot mange elver, og var opphavleg hovudutløpet til Ruamahanga. Denne elva rann i sin tur sakte ut i Palliser Bay og Cooksundet ti km mot sør, gjennom det som no er Lake Onoke. Elveløpet vart lagt om i 1960-åra for å ta mot flaum og såleis redusera overfløyming av jordbruksland. Derfor har innsjøen i dag ei mykje mindre overflate enn den opphavlege som var om kring 210km².

Landskapet kring innsjøen er lågtliggjande og sumpet, og ein har den seinare tida lagt ned arbeid for å ta vare på dette viktige våtlandskapet, og få attende habitat for ville dyr som har vorte øydelagde gjennom menneskeleg påverknad og bruk av området. Landbruk, regulering av elva, flaumkontroll og flytting av elveløp, har ført til drenering av store delar av våtmarkene, og redusert den økologiske verdien dei har hatt. 

Innsjøen har lenge vore bruka av maoriar som ei kjelde til lett tilgjengeleg mat, og mange artar av sjøfugl og fisk som er uvanlege andre stader på New Zealand, kan finnast i og kring innsjøen.

Referansar
----------

1. ↑  Flack, J: Wairarapa Times Age, Feb 2000
2. ↑  NZ Department of Conservation

* *Denne artikkelen bygger på «Lake Wairarapa» frå Wikipedia på engelsk, den 29. november 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lake Wairarapa wetlands Arkivert 2008-10-07 ved Wayback Machine.
* Miljødepartementet (NZ Department of Conservation) sine informasjonssider om Lake Wairarapa våtmarksområde
* Oversiktskart over Lake Wairarapa frå Google Maps

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
*Sjå òg Øksendal i Vest-Agder*
Det tidlegare kommunehuset på Øksendalsøra
**Øksendal** er ein tidlegare kommune i Sunndal i Møre og Romsdal. Senteret for kommunen var Øksendalsøra. Elva Usma (og kalla *Øksendalselva*) renn gjennom dalen.

Frå 1837 var Øksendal del av Sunndal formannskapsdistrikt. I 1854 blei Øksendal skild ut frå Sunndal. Øksendal hadde då 1 291 innbyggjarar.

1. januar 1899 blei Ålvundeid skilt ut frå Øksendal som eigen kommune. Øksendal hadde 462 innbyggjarar etter delinga.

1. januar 1960 blei Øksendal med 497 innbyggjarar slått saman med ein del av Ålvundeid (513) og Sunndal (5 851) til dagens Sunndal kommune.

### Folketalsutvikling

**Folketalsutvikling for tidlegare Øksendal kommune frå 1899 til 1960:**

| 1.1.1899 | 1.12.1920 | 1.12.1930 | 3.12.1946 | 1.1.1951 | 1.1.1960 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 654 | 539 | 538 | 537 | 524 | 497 |
|

Folk frå Øksendal
-----------------

* Jonas Rein (1760-1821), prest og eidsvollsmann
* Ole Gundersen Forseth (1833-1919), gardbrukar og sogegranskar
* Ingebrigt G. Forseth (1947-1938), lærar og politikar
* Gunvald Engelstad (1900-1972, arbeidar og politikar

Kjelder
-------

Fotnotar

1. 1 2 3  Dag Juvkam, *Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen* (SSB, 1999)
2. ↑  Statistisk årbok for kongeriket Norge 40de årgang, 1920 (Det statistiske centralbyrå, 1921)
3. 1 2  Statistisk årbok for Norge 69. årgang, 1950 (Statistisk sentralbyrå, 1950)
4. ↑  Folkemengd i Øksendal 1. januar kvart år frå 1951, frå Statistisk sentralbyrå

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Ei skål ølebrød servert med krem og rive appelsinskal.
**Ølebrød** er suppe eller graut laga av kokt øl med brødbitar oppi. 

Retten er kjend frå dansk tradisjon (som *øllebrød, ølbrød* eller *ølogbrød*), laga av øl som hvidtøl og restar av rugbrød. Det var ein typisk restematrett som ein kunne ha til frukost, sjukekost eller ein beskjeden middagsrett.
I dag lager ein gjerne retten søta med sukker og smakt til med t.d. sitron eller appelsin. Retten kan severast med mjølk eller krem til.
Ein kan også ha rosiner i ølebrød.

I kulturen
----------

*Kvinne som laver øllebrød hos Leonora Christine i Blåtårn*. Kristian Zahrtmann, 1896, Bornholms Kunstmuseum
I *Jean de France* av Ludvig Holberg seier Jeronimus: 

*... jo, jo, forsøg kun, at give eders Søn reven Øll og Brød til Frokost, som tilforn, see, om hand icke vil svare: Jeg er vant til Chocolade udi Holland;...*
Den norske songruppa The Monn Keys blei kjend for songen «Øllebrød» i 1952.

Kjelder
-------

1. ↑  Øllebrød i Den store danske
2. ↑  Marianne Kastberg og Kirsten Høgh Fogt: *God mad let at lave*, Lindhardt og Ringhof (2013, 9. udg.), ISBN 9788711382578
3. ↑  Inger Abildgaard (15. juni 2012). «Brug rugbrødsresterne til øllebrød». Samvirke. Henta 18. maj 2014.
4. ↑  «ølebrød» i Nynorskordboka.
5. ↑  Sølvi Wang i Norsk biografisk leksikon

* *Denne artikkelen bygger på «Øllebrød» frå Wikipedia på dansk, og «Øllebrød» frå Wikipedia på bokmål den 20. juni 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Ølebrød**
Frå Ølen
**Ølensjøen**, ofte kalla berre **Ølen**, er administrasjonssenteret i Vindafjord kommune i Rogaland fylke. Ølen kommune slo seg saman med nabokommunen, Vindafjord, 1. januar 2006. Før kommunesamanslåinga var Ølensjøen administrasjonssenter i Ølen kommune. Det bur om lag 1 600 innbyggjarar i Ølensjøen. Ølensjøen er den største tettstaden i kommunen. Ølensjøen er òg regionssenter for indre delar av Haugalandet.

I Ølensjøen ligg Ølen vidaregåande skule, idrettshall, symjehall og det største privateigde slakteriet i landet, Fatland Slakteri. I Ølensjøen er det eit stort kjøpesenter som mellom anna inneheld apotek og postkontor for kommunane Etne og Vindafjord. Elles finst det eit stort møbel- og teppesenter, seks klesforretningar, urmakar og fleire frisørsalongar.

Historikk
---------

Namnet Ølen kjem av norrønt *Ǫlund*. Dette kan ha vore det opphavlege namnet på Ølsfjorden. Tilhøyrande innbyggjarnamn er ølensbu. Namnet har samanheng med norrønt *ala*, næring eller føde, og kan sikta til rikdom på fisk. 
Namna Ølensjøen og Ølensvåg er laga ut frå namnet ǫlund. 

Eit namn nytta i dansketida var Aalund (Ålund). Namnet vart nytta til innpå 1800-talet. Tettstaden Ølensjøen oppstod av "Landhandlerstedet Aalundssøen". Like ovanfor Ølensjøen ligg bygdemuseet Nerheimstunet, på den gamle og sentrale garden Nerheim. Namnet vart skrive som Niarðhæim i 1326 og kjem av guden Njord i norrøn mytologi. Truleg var det her eit gudehov til ære for Njord. Seinare kan staden ha vorte vigsla til kyrkjestad. Kyrkja stod her fram til 1874. Ei ny kyrkje vart då bygd lenger nede, mindre utsett for vêr og vind.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ølen kommune Arkivert 2006-09-07 ved Wayback Machine.
* Nye Vindafjord kommune Arkivert 2006-04-02 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

### Litteratur

* Norsk stadnamnleksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Vitseteikning med Albert Einstein og tøyseform av den kjende formelen E=mc².
Illustrasjon og dikt frå Edward Lear si *Book of Nonsense* frå 1846. Tøyseversa og limerickane hans danna mønster for ein hel sjanger.
Illustrasjon til «Jabberwocky» av Lewis Carroll, eit dikt som i stor grad er laga av nonsensord.
**Tull**, **tøys**, **vrøvl**, **vås**, **vas** eller **nonsens** er noko som ikkje gjev meining. Omgrepa kan mellom anna visa til dumskap, feil eller skjemt i ord eller handling. Dei blir ofte brukt nedsetjande, til dømes om utsegner, handlingar eller idear, men ulike former for tøys kan også vera verkemiddel innan felt som humor, kommunikasjon, litteratur og kunst, og som ein motsats til alvor.

Ordsoge
-------

Orda «tull» og «tulle» kan ha mange ulike tydingar og avleidingar. Ei avleiing er *tville* (engelsk *twirl*) som viser til røring, tvinning eller spinning. Grunntydinga av «tull» er knytt til kvervel eller krins (å gange i tull). Frå dette kjem òg nemninga «nøstetull», eller «tulle saman til ein ball», difor òg 'bylt' eller noko som er krølla saman. «Tull» kan visa til eit lite barn, liknande «pjokk», medan «tulle» og «tulla» kan vera kjælenamn for ei lita jente. 

Tydinga av verbet «tulle» som har med å svinge, kvervle, krinse (tulle seg ikring), rulle bortetter, krølle seg ihop eller tumle seg kan også gje det tydinga 'å danse'. I tillegg kan tulling òg tyde tralling. Å «ramle i tull» er om lag det same som å "dette i koll". 

Om ein går og tullar, tyder det og at ein går lett forvirra ikring utan mål og meining. Å «vera tullut» eller «tullat» heng og saman med å vera frå vit og sans, å 'rote' eller 'røre'. Ei anna tyding av substantivet «tull» eller «tulling» er 'tosk' eller 'fåviting' (*tulling* eller *tull*). «Tulling» var før i tida nemning på ein person med psykiske vanskar, ein som ikkje høvde i samfunnet, ein «galning».

Kultur
------

Tull eller nonsens kan vera eit verkemiddel i visse former for litteratur, som vitsar, regler, vers og lengre verk. Tullet kan ta ulike former, til dømes ved bruk av tøyseord, ordspel, absurditet og anna.

Den britiske teiknaren og forfattaren Edward Lear gav ut *Book of Nonsense* i 1846. Boka inneheld tøysevers og limerickar som minner om barneregler, og er rekna som opphavet til nonsenssjangeren i engelsk litteratur. Viktige arvtakarar var Lewis Carroll, som særleg er kjend for *Alice i Eventyrland*, E.C. Bentley og Hilaire Belloc.

Sjå òg
------

* gapstrek
* narr
* parodi
* satire

Kjelder
-------


* Ivar Aasen: *Norsk ordbok*.
* Smidt, Kristian: «Nonsens» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*.
* «tull» i Nynorskordboka.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tull**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Tullan** er ein innsjø som ligg på grensa mellom kommunane Salem og Södertälje i landskapet Södermanland i Sverige. Tullan inngår i Bornsjöns naturreservat.

Sør for Tullan går motorvegen E20, og nord for innsjøen går den gamle Södertäljevägen (ein gong Gamla Göta landsväg). Ein vert minna om dette ved milepålen med teksten *«3 MIL IFRÅN STOCKHOLM»*, som står i nærleiken av torpet Hagen, der ein liten bit av den gamle landsvägen er bevart. Milepålen vart sett opp på 1750-talet av landshøvdingen Theodor Ankarcrona, og vart renovert i 2004 av Salems Hembygdförening.

Kommunegrensa mellom Salem og Södertälje går midt over innsjøen. Tullan er ein forholdsvis djup innsjø, med særs god vasskvalitet. Ein art av kransalger lever i Tullan, noko som kjem av den gode vasskvaliteten. Drenering av innsjøen går til Bornsjön, som er reservevasskjelde for Stockholm. Tullan inngår i verneområdet til Bornsjön.

Omgjevnadane kring innsjøen består av kupert barskog med innslag av hällmarksskog og noko dyrka mark. Rundt utløpet er det parti med lauvsumpskog. Det er òg noko myrlandskap i området, som ved Getasjön på sørsida og ved Loringe i nord. I endane av sjøen er det større bestandar av særs gammal gran og furu. Ved Tullan hekkar dei mindre vanlege fugleartane fiskeørn og storlom.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Tullan» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Sjöar och Vattendrag i Södertälje kommun Arkivert 2011-01-10 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 59°12′57″N 17°41′21″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 66°54′S 51°6′E﻿

**Tula Mountains** er ei fjellkjede som ligg like aust for Amundsen Bay i Enderby Land i Antarktis. Ho vart oppdaga den 14. januar 1930 av British Australian New Zealand Antarctic Research Expedition (BANZARE) under Mawson og gjeven namnet «Tula Range» av han etter briggen til John Biscoe, Tula, som Biscoe segla med då han oppdaga Enderby Land i 1831. Namnet vart endra til «mountains» etter ein sledetur under ANARE (Australian National Antarctic Research Expeditions) i 1958 av G.A. Knuckey.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tula Mountains» frå Wikipedia på engelsk, den 11. januar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Tula Mountains» (innhald frå Geographic Names Information System).


1. ↑  «Tula Mountains». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 11. januar 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Tujaslekta** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Cycadophytanae |
| **Rekkje:** | Bartre Pinophyta |
| **Klasse:** | Pinopsida |
| **Orden:** | Furuordenen Pinales |
| **Familie:** | Sypressfamilien Cupressaceae |
| **Underfamilie:** | Thujoideae |
| **Slekt:** | **Tujaslekta** *Thuja*L. 1753 |

**Tujaslekta** er ei av fire delgrupper av nåletre i sypressfamilien. Av tujatrea er det tre artar som kjem frå Asia og to som er frå Nord-Amerika.

Tujablada er eviggrøne og skalaktige, unnateke små frøplantar, der dei har nåleaktige blad. Skala er lagt i fire rader oppover kvistane. Tujaartane er mat for ulike dyr, som larvar og ulike sorter sommarfuglar.
Hannkonglane er små og lite iaugefallande og er på endane av kvistane. Hokonglene er i byrjinga lite iaugefallande, men veks til om lag 1-2 cm med 6-12 overlappande, tynne, lêraktige skjell.

Veden til tujaane er lys, mjuk og aromatisk. Den kan kløyvast lett og motstår råte. Veden har vore brukt til mange ulike ting, som å lage boksar som fråstøyter seg møll, og til å kurere helveteseld. Stolpar av tujaar og og ofte brukt til å lage gjerdestolpar og rekkverk.

Blada til tujaane er rike på vitamin C, og vart brukt av indianarar og tidlege europeiske pionerar som kur for skjørbuk.

Tujaolje kan bli brukt i tropane til å hjelpe til med å kurere humant papillomavirus, genitivs- eller vanlige vortar. Tuja er og eit populært homøopatisk middel som vert brukt til å behandle ulike psykologiske og fysiologiske forhold.

Tujaartar
---------

Austamerikansk tuja (*Thuja occidentalis*)
### Nordamerikanske

* Austamerikansk tuja *(Thuja occidentalis)*
* Kjempetuja *(Thuja plicata)*

### Asiatiske

* *Koreatuja* *(Thuja koraiensis)*
* *Japantuja* *(Thuja standishii)*
* *Sichuantuja* *(Thuja sutchuenensis)*

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Tujaslekta» frå Wikipedia på bokmål, den 30. oktober 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
| **Au-halvøya****Lokalt namn: Halbinsel Au** |
| --- |
| Au-halvøya  som sett frå Felsenegg (April 2010)Au-halvøya som sett frå Felsenegg (April 2010) |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Zürichsjøen

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Sveits |
|

**Au-halvøya** er ligg i Zürichsjøen i kommunen Au mellom Wädenswil og Horgen i Kantonen Zürich i Sveits.

Den om halv kvadratkilometer store halvøya er først nemnd i 1316 som «Owe» og høyrte då til leiinga i Tempelriddarordenen i Bubikon. Fram til 1835 høyrte han til den gamle republikken Zürich. 

Den tyske diktaren Friedrich Gottlieb Klopstock (1724–1803) skreiv om halvøya i 1750-åra i «Ode an den Zürichsee» (Ode til Zürichsjøen). 

* Halvøya sett frå nordHalvøya sett frå nord
* Som sett frå nærliggande FelseneggSom sett frå nærliggande Felsenegg
* Werdmüller-huset (2010)Werdmüller-huset (2010)
* Parken i Werdmüller-huset (Schloss Au)Parken i Werdmüller-huset (*Schloss Au*)
* 
* 
* 
*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vinmuseum (tysk)
* Landgasthof Halbinsel Au Arkivert 2009-06-01 ved Wayback Machine. (tysk)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Au peninsula» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2011.*

  

Koordinatar: 47°14′57″N 8°38′46″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Attia Hosain** (1913–25. januar 1998) var ein britisk-indisk forfattar, programleiar og kvinneforkjempar. Verka hennar er blitt prisa for det lyriske språket samstundes som det har eit samfunnsperspektiv. Hosain har hatt stor innverknad på indisk-engelsk dikting.

Liv
---

Attia Hosain var fødd i Lucknow (i noverande Uttar Pradesh) i Britisk India. Ho var dotter av Sheikh Shahid Husain Kidwai og Nisar Fatima, begge av *taluqdar-*, eller fornemt, opphav. Hosain blei først undervist av ei engelsk guvernante før ho gjekk på jenteskulen La Martiniere og seinare Isabella Thoburn College, der ho blei den første jenta frå ein taluqdar-familie til å gå ut i 1933. Same året blei ho gift med søskenbarnet Ali Bahadur Haibullah. Dagen etter vigselen tok Hosain opptaksamen til Universitetet i Lucknow, og byrja seinare som student der. Ho studerte seinare ved. Attia Hosain flytta med diplomatmannen til Storbritannia i 1947. Då Haibullah valde å emigrera til Pakistan, nekta Hosain å velja bort India som heimland, og blei verande i London med dei to ungane deira. Ho fekk arbeid hjå BBC som programleiar for eit populært radioprogram for kvinner. 

Hosain voks opp med ei blanding av aristokratiske muslimske ideal og ei liberal engelsk utdanning. I tillegg til engelsk og morsmålet urdu studerte ho også persisk og arabisk. Etter at faren døydde like før Attia var 11, tok mora over styret av dei store eigedomane deira, ei svært uvanleg handling for ei kvinne i hennar stilling. Nisar Fatima heldt likevel parda (avsondring frå omverda), men let dei tre døtrene sine få meir fridom. Liknande motsetningar er skildra i romanen *Sunlight on a Broken Column*, om ei jente som veks opp i ein *zenana* (kvinnedelen av eit herskapshus) samstundes som ho får ei moderne utdanning. Romanen tek også opp dilemmaet til indiske muslimar i samband med opprettinga av Pakistan. I novellesamlinga *Phoenix Fled* fokuserte Hosain meir på underklassen og bondestanden.

Fondet *Attia Hosain Trust* blei sett opp ved Newnham College i Cambridge for å fremja samarbeid i Sør-Asia.

Forfattaren Kamila Shamsie er grandniese av Attia Hosain.

Verkliste
---------

Ufullstendig

* *Phoenix Fled*, Chatto & Windus, 1953
* *Sunlight on a Broken Column*, Chatto & Windus, 1961
* *Cooking the Indian Way*, 1967

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Attia Hosain» frå Wikipedia på engelsk, den 19. august 2008.*
* A Meeting with Attia Hosain av Uma Parameswaran
* "Hosain, Attia" i *The Oxford Companion to Twentieth-Century Literature in English* av Jenny Stringer. Oxford University Press, 1996. Oxford Reference Online.

### Fotnotar

1. 1 2   Interview with Attia Hosain 1991 ved harappa.com, vitja 19. august 2008
2. ↑  Attia Hosain i the Literary Encyclopedia skrive av av Muneeza Shamsie, vitja 19. august 2008

Bakgrunnsstoff
--------------

* Attia Hosain ved harappa.com med intervju (tekst og lyd)
* Attia Hosain i Literary Encyclopedia
* A MODEL OF A WOMAN: ATTIA HOSAIN, Asian Culture Vulture
* Celebrating Attia Hosain 1913-1998, Wasafiri Magazine

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Ljudmila Kondratjeva** (fødd 11. april 1958) er ein russisk tidlegare friidrettsutøvar frå Sjakhty som tevla for Sovjetunionen på sprintdistansane. Ho van to gullmedaljar i EM 1978 og OL-gull på 200 meter i 1980.

### Aktiv

Kondratjeva fekk sitt store gjennombrot i europameisterskapen 1978 i Praha. Ho vart europameister på 200 meter, framom austtyske Marlies Göhr. To dagar etter ho vann gull på 200 m, sprang Kondratjeva tredjeetappen for Sovjetunionen sitt vinnarlag i 4x100 meter stafett.

Like før OL 1980 på heimebane i Moskva sprang ho 100 m på 10,87 sekundar, betre enn den offisielle verdsrekorden. I OL-finalen på 100 m lukkast ho å ta gullmedaljen med minst mogleg margin, tida 11,06, mot Marlies Göhrs 11,07. Ein skade hindra henne i å delta på 200 meter og i stafett.

Kondratjeva var tilbake i eit stort meisterskap i Seoul i 1988. I sommarleikane var slått ut av 100 meter i semfinalane, men fekk ein bronsemedalje på kortstafetten med Sovjetunionen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ljudmila Andrejewna Kondratjewa» frå Wikipedia på tysk, den 6. september 2014.*

* «Lyudmila Kondratyeva» (på engelsk). Olympedia. Henta 13. mars 2023.
Koordinatar: 59°31′33″N 18°37′25″E﻿

**Ljusterö** er ei øy i Sverige. Ho ligg nord i Stockholms skjergard i Österåker kommun i Stockholms län. Øya ligg om lag 65 km nord for sentrum av Stockholm.

Med eit areal på 62 km², er den 17. største øya i Sverige.

Det går ferjesamband til fastlandet frå Östanå og båt til sentrum av Stockholm. 

Ho har kring 1500 fastbuande, medan 25 000-30 000 vitjar øya og dei mange sommarhusa her om sommaren.

Historie
--------

Ljusterö var ein eigen kommune fram til 1967, då han vart ein del av Österåker kommun. I 1974 vart heile Österåker kommun ein del av Vaxholm kommun, men sidan 1983, har Ljusterö vore ein del av den nye Österåker kommun.

Ljusterö vindmøllepark
----------------------

Det er planlagt ein vindmøllepark på Ljusterö med 23 vindturbinar, som kvar kan produsere to megawatt. Prosjektet er kraftig kritistert av dei mange sommarturistane.

Galleri
-------

* Gammal eik ved Bössarviken, nord på Ljusterö.Gammal eik ved Bössarviken, nord på Ljusterö.
* Knoppsvane med ungsvaner, sør på Ljusterö.Knoppsvane med ungsvaner, sør på Ljusterö.
* Klintsundet, «døra til den ytre skjergarden» og brua som går mellom vestlege og austlege Lagnö.Klintsundet, «døra til den ytre skjergarden» og brua som går mellom vestlege og austlege Lagnö.
* Marum gardMarum gard
* Utsyn frå Ljusterö huvud, Furusundsleden mot nord.Utsyn frå Ljusterö huvud, Furusundsleden mot nord.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ljusterö» frå Wikipedia på engelsk, den 6. april 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Statistisk årsbok 2011» (PDF) (på svensk). SCB. s. 12. Arkivert frå originalen (PDF) 2. april 2012. Henta 6. april 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Österåker kommune

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Slaget ved Villafranca** fann stad 20. april 1744 under den austerrikske arvefølgjekrigen. Armeane til Frankrike og Spania rykte inn i Kongedømet Sardinia og gjekk gjennom passet ved Villafranca, der dei slo dei britisk-sardinske forsvararane.

Situasjonen i Italia
--------------------

1744 hadde starta trist for spanjolane i Italia. I sør dreiv austerrikarane stadig General Montemar og armeen hans tilbake. Napoli var trua. Storbritannia, som hadde kontroll i Middelhavet med den overlegne marinen sin, blanda seg inn i striden på austerrikarane si side, og Royal Navy plaga spanske skip og allierte av Spania i området. Genova var blokkert av ein britisk skvadron og Sveits let ingen troppar passere gjennom landet. Filip av Parma marsjerte med den spanske armeen gjennom Frankrike, som var allierte av Spania, og erobra lett Savoie. På grunn av mangel på forsyningar måtte dei derimot stogge før dei rykte fram mot sardiniarane i Alpane. 

22. februar klarte marinen til Bourbon å drive bort den britiske flåten utanfor kysten av Toulon. Admiral Matthews trekte flåten sin tilbake, og franskmennene og spanjolane fekk dermed kontroll over sjøvegen sør for Frankrike. Forsyningar vart frakta i hopetal til den spanske leiren ved Alpane. 20 000 franskmenn under Louis François I de Conti vart forflytta og slått saman med dei 20 000 spanjolane under Filip. Målet deira var å tvinge seg gjennom Alpane og inn i Lombardia, der dei skulle slå seg saman med den spanske armeen lenger sør i Italia. 

1. april kryssa dei allierte elva Var og rykte inn i Nice, som fall utan kamp. Villafranca låg så føre dei.

Slaget
------

Sardiniarane, ført av Kong Karl Emmanuel grov seg ned langs høgdene i Villafranca. Det naturlege forsvarsverket deira var formidabelt. Angriparane var omringa av klipper og bratte skrentar og måtte klatre opp ei vanskeleg rute over berg og store steinar, som dei sardinske geværmennene hadde fri sikt til. Karl Emmanuel meinte at denne posisjonen var umogeleg å ta for fienden. 

Admiral Matthews hadde samstundes returnert til området og sette i land ein kontingent britiske regulære troppar, infanteristar og artilleristar for å støtte opp under det sardinske forsvaret. Denne styrken slo seg saman med sardiniarane på høgdene, og gauv laus på franskmennene, som dei nyleg hadde erklært krig mot. Voltaire skreiv seinare *«sjølv i Alpane fann vi engelskmenn som kjempa mot oss»*. 

Conti vart ikkje forferda og franskmennene og spanjolane klarte å storme høgdene, og tvinga sardiniarane på flukt. Dei klarte òg nesten å ta Matthews og følgjet hans til fange.

Etterverknad
------------

Same dag tok franskmennene og spanjolane festninga i Montalban med storm. For den unge Conti markerte dette starten på ei suksessrik militærkarriere som ein av dei leiande franske offiserane. Dei allierte jaga etter sardiniarane i månadene etter, men mot slutte av felttoget låg framleis austerrikarane mellom dei spansk-franske styrkane i Nord-Italia og dei spanske styrkane lenger sør. Conti vart kalla tilbake til krigsskodeplassen i Tyskland i 1745.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Battle of Villafranca (1744)» frå Wikipedia på engelsk, den 22. desember 2008.*
**Slaget ved Salla** vart utkjempa mellom finske og sovjetiske troppar nær Salla i Nord-Finland under Vinterkrigen. Dei sovjetiske troppane hadde ordre om å forsere Salla til Kemijärvi og Sodankylä, og derifrå til Rovaniemi på to veker. Deretter skulle dei gå mot Torneå og kløyve Finland i to. Dei finske styrkane greidde å stoppa den sovjetiske framrykkninga aust for Kemijärvi. Under dei siste februardagane 1940 vart dei finske styrkane erstatta av svenska og norske frivillige.

Slagordning
-----------

### Finland

Då krigen braut ut, var det berre eit fåtal finske troppar i området. Den 17. bataljonen (*Er.P 17*) eller "Salla Battalion" vart mobilisert, i hovudsak samansett av eit grensevaktkompani. Dei finska troppane var del av *Lapin Ryhmä* som vart leia av generalmajor Kurt Martti Wallenius.

### Sovjetunionen

Sovjetunionen gjekk til åtak med to divisjonar, den 122. og den 88. divisjonen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Slaget vid Salla» frå Wikipedia på svensk, den 30. desember 2007.*
**Slaget ved Stamford bru** stod den 25. september 1066, nord i England, mellom den norske og engelske kongen. 

Kong Harald Hardråde leidde eit norsk felttog mot England saman med Tostig, bror til den engelske kongen Harold Godwinson, som meinte han var blitt sviken. Harald var nett krona til engelsk konge, og nordmennene venta liten motstand. Dei vann då òg over jarlane Edwin av Mercia og Morcar av Northumbria ved Fulford, like sør for York. Men då dei kom lenger sør og møtte sjølve den engelske hæren, mislukkast felttoget, og Harald Hardråde fall ved Stamford bru. 

Hendinga har liten plass i engelsk historieskriving, og kjem lett i skuggen av alt som hende seinare det året. Slaget var jamvel avgjerande for ettertida, av di det bidrog til å svekkje den angelsaksiske hæren så mykje at han tapte mot den normanniske invasjonen i slaget ved Hastings like etter. Det markerte òg slutten på vikinginvasjonane av England.

Winston Churchill spekulerer i si *Historie* over kva som kunne hendt om dei to invasjonane hadde skjedd i omvend rekkefylgje, og prisar seg lukkeleg over at England vart del av ei kontinental stormakt og ikkje ei skandinavisk.
|  |
| --- |
| **Hageselleri** |
| HageselleriHageselleri |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Skjermplanteordenen Apiales |
| **Familie:** | Skjermplantefamilien Apiaceae |
| **Underfamilie:** | Apioideae |
| **Stamme:** | Apieae |
| **Slekt:** | Sellerislekta *Apium* |
| **Art:** | **Hageselleri** *A. graveolens* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Apium graveolens***L. 1753 |

**Selleri** (*Apium graveolens*) er ein toårig plante i skjermplantefamilien som blir brukt som grønsak. Hageselleri finst i to hovudtypar; knollselleri der ein bruker rota og stangselleri der ein bruker stilk og blad. 

Selleri har også vore brukt som medisinplante.

Nokre menneske har allergi mot selleri, og kan risikera eit livstruende anafylaktisk sjokk om dei får det i seg.

Skildring
---------

Selleri er ein næringskrevjande art. Han blir inntil 1 m høg, og har sterk lukt. Blada er mørkegrne, grove og finnete blad. Blomane er små og kvite blomster og veks i skjerm.

Rotselleri, sellerirot eller knollselleri (*Apium graveolens* var. *rapaceum*) har ei stor, knollforma, knudra og lysebrun rot med sprøtt, kvitt fruktkjøt. Denne rota blir mykje brukt i supper og liknande, men kan også bakast, steikast eller etast rå og riven.

Stangselleri, bladselleri eller stilkselleri (*Apium graveolens* var. *dulce*) har tjukke, kjøtfulle bladslirer og -stilkar med lite utvikla karstrengar. Denne delen av planten blir ofte eten rå, men kan også varmebehandlast.

Tidlegare blei bladstilkane kunstig bleika medan dei vaks. Nokre sellerisortar er delvis sjølvbleikande, kjend som bleikselleri. I dag føretrekk ein som regel grønstilka sortar.

Historie
--------

Selleri er ein gammal kulturplante som var kjend i det gamle Egypt. Selleri veks også vilt langs kysten av Europa, og finst forvilla på stader i Noreg med mildt klima.

Som medisinplante blei eddik kokt på rota drukkt mot steinsmerter, safta mot kolikksmerter, og eit plaster laget av safta blei lagt på for ryggverk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Selleri» frå Wikipedia på bokmål, den 27. juni 2019.*

1. 1 2 3 4 5 6 7  «selleri». *Store norske leksikon* (på norsk). 12. juni 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* BBC Things
* Dyntaxa

 |