recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| ***Majungasaurus*** |
| Modell på utstilling i Royal Ontario Museum.Modell på utstilling i Royal Ontario Museum. |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av Majungasaurus Utbreiinga av *Majungasaurus* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Krypdyr Reptilia |
| **Orden:** | Saurischia |
| **Overfamilie:** | †Abelisauroidea |
| **Familie:** | †Abelisauridae |
| **Slekt:** | †***Majungasaurus***Lavocat, 1955 |

***Majungasaurus***, tidlegare kalla *majungatholus*, er ei utdøydd krypdyrslekt i ordenen *saurischia*, som levde på Madagaskar frå 70 til 66 millionar år sidan, på slutten av krittida. Slekta har fått namn etter Majunga-distriktet, der han vart funnen. Majungasaurus var ein rovdinosaur på to bein med ein kort snute og ein stor kul på toppen av hovudet. Han hadde òg fleire tenner både i øvre og nedre kjeve enn dei fleste nærliggande slekter. Av nær slekt finn ein carnotaurus i Argentina og indosaurus i India. Truleg oppstod gruppa i Sør-Amerika og vandra til Madagaskar og India via landbruer til og frå Antarktis, før kontinenta vart fråskilde i byrjinga av krittida. 

Ein har funne fleire majungasaurusknoklar med bitemerke som passar perfekt med deira eigen tannstilling, noko som er eit døme på at dinosaurarten var kannibalar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Majungasaurus» frå Wikipedia på engelsk, den 23. april 2017.*
Marionettførar og marionettar av dyra frå fabelen mauren og grashoppa.
**Marionett** er ein spesiell type figurteaterdokke som har rørlege ledd og som blir styrt ovanfrå med snorer eller stavar, til forskjell frå til dømes handdokker eller skuggeteaterdokker. Marionettdokker er vanskelege å føra, men kan til gjengjeld røra seg meir realistisk og verka meir levande enn andre dokker.

I overført tyding kan ordet «marionett» òg brukast om ein person som ikkje har ein eigen vilje, men lèt seg styra og bruka av andre som er mektigare, altså med same tyding som det norske «nikkedokke». Ordet blir då ofte brukt i samansetningar som marionettregjering eller marionettregime.

Marionettar ved Lübecker Theaterfigurenmuseum.
I overført tyding kan marionett visa til ein person som bli styrt av andre. Bildet viser to amerikanske demonstrantar som protesterer mot Vietnamkrigen i 1967 ved å framstilla den amerikanske imperialismen som styrte det dåverande, proamerikanske regimet («marionetteregjeringa») i Saigon.

Ordsoge
-------

Ordet «marionett» kjem av det franske *Marionette*, det vil seia «Vesle Marion», eit namn på den unge jomfru Maria framstilt ved hjelp av dokker i fleire populære kyrkjespel i Frankrike i mellomalderen.

Historikk
---------

Marionetteteateret har lange tradisjonar innan dokketeaterkunst, men hadde glanstida si på 1800-talet, særleg i Mellom-Europa og Storbritannia. Ein kjend marionett er den italienske barnebokskikkelsen Pinocchio frå 1881.

I nyare tid har figurteateret tatt i bruk både marionettar, hand- og maskedokker saman med levande skodespelarar på scena i stykke både for barn og vaksne. 

Det har vore fleire kjente dokke- og marionettmakarar, også biletkunstnarar, særleg på 1900-talet og i Tsjekkia og Tyskland. Marionettar blir i dag òg selde som pyntegjenstander og leiketøy.

Marionetteater har ikkje vore vanleg i Noreg, men Birgit Strøm sin marionettfigur Titten Tei blei svært populær og kjend i heile landet då han opptredde i tv-program for barn og vaksne på NRK frå 1971 til 1990.

Galleri
-------

* Skulegutar med marionettarSkulegutar med marionettar
* Marionettførar i Seattle.Marionettførar i Seattle.
* Songar og marionett i New Orleans.Songar og marionett i New Orleans.
* Marionettførar frå Hong Kong Puppet and Shadow Art Center.Marionettførar frå Hong Kong Puppet and Shadow Art Center.
* Marionett frå Compagnie Danaye i Togo.Marionett frå Compagnie Danaye i Togo.
* Marionettar ved barnemuseet Pambata i Manila.Marionettar ved barnemuseet Pambata i Manila.
* Marionettar frå Theater Plön i Tyskland.Marionettar frå Theater Plön i Tyskland.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Marionett» frå Wikipedia på bokmål, den 10. februar 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Bergen Storsenter**, som òg vert kalla **Bystasjonen**, er eit kjøpesenter i eit bygningskompleks i sentrum av Bergen. Kjøpesenteret Bergen Storsenter, som ligg under eigedomsselskapet Thon Eiendom og har om lag 72 butikkar med om lag 700 tilsette, er samanknytt med den offentlege rutebussterminalen Bystasjonen med sin haldeplass for bybanen, Bystasjonen haldeplass, og dessutan eit stort offentleg parkeringshus i tre plan for personbilar, Bygarasjen. Hovudtilkomsten til Bystasjonen og Bygarasjen går gjennom kjøpesenteret. Ettersom den sentrale rutebilstasjonen i byen har vore her i lange tider, opphavleg kalla Busstasjonen, seinare kalla Bystasjonen, som framleis er namnet på bussterminalen, vert kjøpesenteret òg ofte kalla Bystasjonen.

Bystasjonen er hovudsenter for kollektivtransport med rutebuss i Bergen, med haldeplassar for både lokalbussar og langdistansebussar. Senteret ligg rett ved jarnbanestasjonen Bergen stasjon, med innelukka fotgjengarovergang over Kaigaten til jarnbanestasjonen.

Bybanen i Bergen
----------------

* Bystasjonen haldeplass

Sjå òg
------

* Strandkaiterminalen

Kjelder
-------


* *Delar av denne artikkelen bygger på «Bergen Storsenter» frå Wikipedia på bokmål, den 21. mars 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vevsida til Bergen Storsenter
Bergen gamle stasjon
Eit kart frå 1907 som syner Bergen gamle stasjon ved Lille Lungegårdsvann og Vossabanen inn til stasjonen.
**Bergen gamle stasjon** var endestasjonen for jarnbanen Vossabanen i Bergen og den fyrste jarnbanestasjonen i byen. Stasjonen var bygd i 1882 etter teikningar av arkitekt  Balthazar Lange, og vart teke ut or bruk i 1913, då Bergen stasjon vart opna. Bygningane vart rive i samband med at galleribygningen til den tidlegare Stenersens samling vart reist på den same tomta, den noverande bygningen KODE 2 (Stenersen) til kunstmuseet KODE. 

Stasjonen låg såleis på nordvestsida av Lille Lungegårdsvann, i Christies gate. Ein liten rest av den gamle stasjonen er teke vare på, og er å sjå som eit slags tilbygg til KODE 2 attmed krysset mellom Christies gate og Lars Hilles gate. Frå stasjonen gjekk Vossabanen over Florida og Solheimsviken, mellom anna gjennom ein tunnel som framleis er å sjå i Nygårdsparken, i nærleiken av Geofysisk Institutt.

Sjå òg
------

* Bergen stasjon

Bakgrunnsstoff
--------------

* [ Bergen Gamle Jernbanestation på nettstaden Fotomuseum Bergen]]
* Bergen (gamle) i Norges Jernbaneklubbs stasjonsdatabase.
Koordinatar: 56°23′50″N 13°38′45″E﻿
**Emmaljunga** er ein tettstad i Hässleholms kommun i Skåne län i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 291 innbyggjarar. 

Emmaljunga ligg ved länsveg 117, mellom Markaryd i nord og Vittsjö i sør, omtrent 30 kilometer frå tettstaden Hässleholm og knappt 10 kilometer frå Markaryd. 

Emmaljunga er òg namnet på den eldste eksisterende produsenten av barnevogner i Europa, både innan Sverige og internasjonalt er namnet Emmaljunga i dag synonymt med barnevogner. Emmaljunga barnevognfabrikk starta i små forhold i 1925 og har vokse til ein stor og moderne produsent av barnevogner i Emmaljunga med eksport til fleire land.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Emmaljunga» frå Wikipedia på bokmål, den 30. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Emmaljunga frå Hässleholms kommuns nettsider (svensk) Arkivert 2009-06-30 ved Wayback Machine.
* Emmaljunga barnevogner – fabrikkens offisielle nettsted (svensk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Mario Matt** (fødd 9. april 1979) er ein austerriksk tidlegare alpin skirennar frå Zams i Tirol som har vunne to VM-gull og eitt OL-gull i slalåm over eit tidsrom på fjorten sesongar, 2001-14. Han vann dessutan eit VM-gull med Austerrike sitt lag i lagtevlinga under alpin-VM 2007. Storslalåmspesialisten Matt har vunne 14 slalåmrenn og ein superkombinasjon i verdscupen i alpine greiner.

### Aktiv

Matt vann sitt fyrste verdscuprenn den 23. januar 2000, ein månad etter han debuterte i verdscupen. Den 15. desember 2013 steig han til topps på sigerspallen for 15. gong. I alt har han 42 pallplassar etter verdscuprenn. Bortsett frå ein siger i superkombinasjon i 2007 og ein andreplass i storslalåm, har alle pallplasseringane kome i slalåmtevlingar. 

Matt har i alle år vore medlem av Ski Club Arlberg og under VM i alpine greiner 2001 i St. Anton am Arlberg vart han verdsmeister i slalåm og tok i tillegg sølvmedaljen i kombinasjonen. I 2007 var han i sitt livs form og sikra seg to VM-gull då VM i alpine greiner 2007 vart avvikla i svenske Åre. Slalåmtevlinga vann han med ein margin på over 1,8 sekundar, og i lagtevlinga fekk han æra av å renne Austerrike inn til siger, etter at Renate Götschl, Fritz Strobl, Michaela Kirchgasser, Benjamin Raich og Marlies Schild hadde lagt eit solid grunnlag for austerriksk triumf. 

Etter å ha vorte nummer fire i spesialgreina i VM 2011 i Garmisch-Partenkirchen tok han steget opp på bronseplassen då slalåmtevlinga under VM i alpine greiner 2013 vart arrangert i Schladming. Under Vinter-OL 2014 viste Matt den største favoritten, landsmannen Marcel Hirscher, til sølvplassen i slalåm. Nærare 35 år gammal vart Matt den eldste som har vunne OL-gull i ei alpin skiøving. Han la vekk konkurranseskia i 2015.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Darfur** er ein region i den vestre delen av Sudan. Namnet tyder heimen til furfolket. Regionen grensar mot Libya, Tsjad og Den sentralafrikanske republikken. Darfur har cirka 6 millionar innbyggarar. Han er delt i provinsane Shamal Darfur, Gharb Darfur og Janub Darfur. Dei to største byene er Nyala og Al Fasher. 

Kart over Darfur
Den nordlegaste delen av regionen er ein del av Saharaørkenen, medan den sørlege delen klimatisk høyrer til savannebeltet. Sentralt i Darfur finn vi eit høglandsområde. Det høgaste fjellet her er Jebel Marra. Dette er ein daud vulkan på ca. 3000 meter. Høglandsrområdet mottar relativt stabil med nedbør, noko som gjer det eigna for jordbruk. Randsonen mot ørkenen har tradisjonelt blitt utnytta av kamel- og sauenomadar, medan savannebeltet i sør er kjerneområdet for kvegdrift.

Folkegrupper og språk
---------------------

Darfur er ein språkleg og etnisk samansett region. Rundt 40 prosent av innbyggarane har arabisk som morsmål. Dei arabisktalande er dels etterkomarar etter grupper som opphavleg utvandra frå den arabiske halvøya, dels opphavlege afrikanske folkegrupper som har blitt arabiserte. Arabisktalande grupper dominerer den sørlege og austlege delen av regionen, men det finst og ein minoritet av nomadiske arabisktalande grupper i nord og vest.

Furfolket er den største ikkje-arabiske folkegruppa i Darfur. Andre viktige ikkje-arabiske folkegrupper i Darfur er masalittane, zaghawaane, midobane og dajuane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Darfur» frå Wikipedia på bokmål, den 25. juni 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Mario Monti** (fødd 19. mars 1943) er ein italiensk økonom, politikar og tidlegare EU-kommissær som blei statsminister i Italia 16. november 2011. Han er òg livstidssenator i Det italienske senatet.

Monti er utdanna økonom fra Bocconiuniversitetet i Milano, og studerte vidare ved Yale University under nobelprisvinnaren James Tobin. I 1971 blei han tilsett som professor ved Bocconiuniversitetet, og i 1989 blei han rektor ved universitetet. Frå 1995 til 2004 sat Monti som EU-kommissær, først med ansvar for den indre marknaden og seinare for konkurransespørsmål. Monti er rekna som ein forkjempar for den frie marknaden og kutting i offentlege utgifter, og er mellom anna kjend for arbeidet med å definera europeiske og internasjonale antitrust-standardar. I 2001 forhindra han fusjonen mellom General Electric og Honeywell, noko som var første gong Europakommisjonen stoppa ei samanslåing mellom to amerikanske selskap. Har har også sett i gang en prosess mot den monopolaktige stillinga til Microsoft.

13. november 2011 blei Monti beden om å danne ei ny regjering i Italia etter at Silvio Berlusconi trekte seg som statsminister. Han gjekk inn i stillinga 16. november 2011.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mario Monti» frå Wikipedia på bokmål, den 17. desember 2011.*

Fotnotar

1. ↑  *Italy Prez names Mario Monti senator for life*, Ibnlive.in.com, 10. mai 2011, arkivert frå originalen 13. november 2011, henta 12. november 2011
2. ↑  Vilde Helljesen (13. november 2011). «– Vi skal gi Italias barn håp !». NRK.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Cupfinalen for menn 2019** var den siste og avgjerande kampen i Noregsmeisterskapen i fotball for menn, den 114. cupfinalen i Noreg. Kampen stod mellom Viking Fotballklubb frå Stavanger og FK Haugesund. Finalen vart avvikla søndag 8. desember 2019 på Ullevaal Stadion i Oslo framfor 21 895 tilskodarar. Viking FK vann 1–0. Det var sjette gongen fotballklubben frå Stavanger fekk kongepokalen, førre NM-sigeren kom i 2001.

### Laga

**Viking** sitt vinnarmannskap: Iven Austbø, Sondre Bjørshol, Runar Hove, Viljar Vevatne, Adrian Pereira, Kristian Thorstvedt, Kristoffer Løkberg, Johnny Furdal, Ylldren Ibrahimaj, Benjamin Källman og Zlatko Tripić (kaptein). Fredrik Torsteinbø kom på bana i det 67. minutt, Samúel Friðjónsson i det 75. minutt og Rolf Daniel Vikestøl i sluttminutta. Ut gjekk etter tur: Furdal, Løkberg, Tripić.

**Haugesund** mønstra: Helge Sandvik, Mikkel Desler, Doug Bergqvist, Benjamin Tiedemann Hansen, Thore B. Pedersen, Christian Grindheim (kaptein), Sondre Tronstad, Bruno Leite, Niklas Sandberg, Martin Samuelsen, Kristoffer Velde frå start. Mot slutten av oppgjeret måtte Bergqvist, Leite og Velde vike plass, inn kom Pascal Gregor, Krister Krygård og Ibrahima Koné.

Zlatko Tripić vart matchvinnar gjennom eit straffespark i det 51. minutt. 

Espen Eskås frå Bækkelaget SK var hovuddommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cupfinalen i fotball 2019/Menn» frå Wikipedia på bokmål, den 4. mai 2022.*
**Cupvinnarcupfinalen i fotball 1962** vart avgjort på Neckarstadion i Stuttgart i dåverande Vest-Tyskland etter at Atlético Madrid i omkamp vann 3-0 over tittelforsvarar ACF Fiorentina frå Firenze. Den fyrste finalekampen fann stad 10. mai 1962 på Hampden Park i Glasgow og enda 1-1. 29 066 tilskodarar såg oppgjeret i Glasgow, medan 38 120 var til stades i Stuttgart.

### Kampane

På Hampden Park skåra Joaquín Peiró for Atlético Madrid i det 11. minutt og Fiorentinas Kurt Hamrin utlikna i det 27. minutt. Skotske Thomas Wharton var dommar.

I omkampen fire månader seinare skåra fyrst Miguel Jones i det 8. og deretter Jorge Alberto Mendonça i det 27. minutt. 14 minuttar ut i den andre omgangen stod det 3-0 til Atlético Madrid, etter at målskåraren i fyrste finalekamp, Joaquín Peiró, hadde vore frampå att. Vesttyskaren Kurt Tschenscher dømde oppgjeret i Stuttgart.

### Laga

**Atlético Madrid**-mannskapet bestod av: Edgardo Madinabeytia, Feliciano Rivilla, Isacio Calleja, Ramiro Valente, Chuzo González, Jorge Griffa, Jesús Glaría, Miguel Jones, Adelardo Rodríguez, Jorge Alberto Mendonça, Joaquín Peiró og Enrique Collar.

**Fiorentina** mønstra: Enrico Albertosi, Enzo Ribotti, Sergio Castelletti, Saul Malatrasi, Alberto Orzan, Rino Marchesi, Kurt Hamrin, Amilcare Ferretti, Lucio Dell'Angelo, Gianfranco Petris, Aurelio Milani, Giuliano Sarti, Piero Gonfiantini, Claudio Rimbaldo, Can Bartu.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1962 European Cup Winners' Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 15. mai 2018.*
**Hebe** (gresk Ἥβη, *Hēbē*) var ungdomsgudinna i gresk mytologi. Ho var dotter av Zevs og Hera, og blei gift med halvguden Herakles. Hebe var munnskjenk for gudane på Olympos. 

Hebe serverte gudane nektar til å drikka og ambrosia til å eta, heilt til ho blei gift med Herakles. Etterfølgjaren hennar var den unge trojanske prinsen Ganymedes. Ho fylte også badet for Ares og hjelpte Hera opp i vogna si.

I Evripides sitt skodespel *Heraklidene* ('Barna til Herakles') innvilga Hebe ønsket til Iolaos om å bli ung igjen for å kunna kjempa mot Eurysthevs, han som påla Herakles oppgåva med dei tolv storverka. Hebe fekk to barn med Herakles: Alexiares og Aniketos, som var evig unge.

Namnet «Hebe» kjem frå det greske ordet for «ung» eller «livets glans(tid)». Den romerske gudinna som tilsvara henne var Juventas. 
Også latinske «Juventas» betyr 'ung', og går att i det engelske ordet *juvenile*, «ungdom», eller juvenil, som er noko brukt på norsk. 

I kunsten er Hebe vanlegvis avbilda i lang kjole uten ermer. Ho blei også dyrka som ei gudinne for tilgjeving. Frigjevne fangar kunne henga lenkjene sine i heilage lundar i heilagdommen hennar på Flius på Peloponnes.

Kjelder
-------

1. ↑  Hesiod, *Theogonien* 921–922; Homer, *Odysseen* 11. 604–605; Pindar, *Isthmian* 4.59–60; Apollodorus, 1.3.1, og seinare forfattarar.
2. ↑  Homer: *Iliaden*, 5.722.
3. ↑  Homer: *Iliaden*, 5.905.
4. ↑   Pseudo-Apollodorus: *Bibliotheke*, ii.7.7.
5. ↑   Ovid skildrar ikkje ei sameining av Hera (Juno) og Hebe (Juventas); han opnar *Fasti vi* med ein disputt mellom Juno og Juventas der begge hevder å vera verna av månaden juni (tekst online)

* *Denne artikkelen bygger på «Hebe» frå Wikipedia på bokmål, den 29. oktober 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Hebe**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Darren Barr Fletcher** (fødd 1. februar 1984) er ein skotsk fotballspelar som var med om å vinne ei rad store fotballturneringar gjennom sine 12 år med Manchester United. Midtbanespelaren er sidan 2017 Stoke City-spelar. Fletcher deltok i 80 landskampar for Skottland i tida 2003-17.

Aktiv
-----

### Klubbspel

Fletcher fekk sin debut i Manchester United i mars 2003. Han var jamt og samt å sjå i fyrsteellevaren i åra fram til 2011, sidan fekk han færre kampar, heilt til dess han skreiv kontrakt med ligakollega West Bromwich Albion i februar 2015. Her var han fast på fyrstelaget i to og ein halv sesong. Sommaren 2017 skifta han over til Stoke City, ein klubb som rykte ned til nivå to ved sesongslutt i 2018.

### Landslagsspel

Fletcher sin landslagdebut fann stad på Ullevål stadion i Oslo den 20. august 2003, som innbytar. I vennskapskampen makta korkje Noreg eller Skottland finn vegen til nettmauskane. Fram til oktober 2017 spelte Fletcher 80 landskampar for Skottland og skåra 5 landslagsmål. Han var lagkaptein 35 gongar, laget makta aldri å kvalifisere seg til ei stor landslagsturnering i hans speletid.

### Merittar

* Engelsk ligameister: 2007, 2008, 2009, 2011 med Manchester United
* Vinnar av FA-cupen: 2004 med Manchester United
* Vinnar av ligacupen: 2010 med Manchester United

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Darren Fletcher» frå Wikipedia på engelsk, den 26. desember 2018.*

* eu-football
**Hebraisk** (hebraisk עִבְרִית [‘ib'rīt]) er eit vest-semittisk språk, nært i slekt med arameisk og arabisk. Bibelsk hebraisk er hovudspråket i Tanákh, eller den hebraiske Bibelen. Seinare utviklingsstadium inkluderer **misjnaisk hebraisk** og **rabbinsk hebraisk**. Israelsk hebraisk eller moderne hebraisk er, ved sida av arabisk, Israels offisielle språk. Hebraisk blir skriven med det hebraiske alfabetet.

Bibelsk hebraisk
----------------

Bibelsk hebraisk er hovudspråket i Tanákh, eller den hebraiske Bibelen / Det gamle testamentet. Bibelsk hebraisk er særprega av eit etter måten komplekst verbsystem og utbreidd bruk av pronominale endingar. Ei tydeleg utvikling kan sjåast frå det heller enkle språket i Toráen til dei meir komplekse uttrykksformene med større ordforråd og meir indirekte/poetiske uttrykksformer i Profetane og Skriftene.

Misjnaisk og rabbinsk hebraisk
------------------------------

I perioden etter det babylonske eksilet ser vi ei tydeleg auke i påverknaden frå arameisk i form av lånord og i form av grammatisk forenkling av ein type som er typisk for fleirspråklege samfunn. Det er uklart i kva grad hebraisk framleis var aktivt som morsmål eller ikkje — men hebraisk var definitivt i stadig bruk og under språkleg utvikling. Det hebraiske språket som vi ser det i Misjná har eit noko enklare infleksjonssystem og fonologisk system enn hebraisk og mange lånord frå arameisk, persisk, gresk og latin (eks.: פמיליא *pammíleyá* (frå latin *familia*)).

Moderne/israelsk hebraisk
-------------------------

Israelsk hebraisk eller moderne hebraisk blir gjerne betrakta som «attoppliva» av Eliezer ben-Yehuda.

### Tre syn på israelsk hebraisk

Eit relativt utbreitt syn er det åt den *konservative* leiren som hevdar at israelsk hebraisk er eit reint semittisk språk, og at alle avvik frå bibelsk hebraisk er å rekna for substandard variasjon.

Lingvisten **Paul Wexler** (forfattar av dei kontroversielle bøkene *The Schizoid Nature of Modern Hebrew: A Slavic Language in Search of a Semitic Past* (1991), *The Ashkenazic Jews: A Slavo-Turkic People in Search of a Jewish Identity* (1993), og *The Non-Jewish Origins of the Sephardic Jews* (1996)) representerer den *revisjonistiske* leiren som hevdar at moderne hebraisk eigentleg er jiddisch med hebraisk vokabular — og i tillegg at jiddisch eigentleg er eit slavisk språk.

Lingvisten **Ghil‘ad Zuckermann** (*D.Phil.*, Oxford; forfattar av *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew* (2003)) meiner at israelsk hebraisk (som han kallar for 'israelsk') er eit **semittisk/indoeuropeisk hybridspråk** med hebraisk og jiddisch som primære utgangsspråk, og språk som russisk, polsk, engelsk, djudíospanjol (òg nokre gonger misvisande kalla «ladino») og arabisk som sekundære kjelder. 

  



|  |
| --- |
| **Semittiske språk** |
| **Austsemittisk:** akkadisk |
| **Nordvestsemittisk:** ugarittisk**·** hebraisk**·** arameisk**·** arabisk**·** maltesisk |
| **Sørsemittisk:** geez**·** amharisk**·** tigrinja**·** tigré**·** gurage**·** harari |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS
* NKC
* NDL

 |
Vasshimmel
**Vasshimmel** er eit optisk fenomen som er nært knytt til ishimmel.

Fenomenet oppstår i område med mykje is og lågt skydekke, og finst nesten berre heilt nord eller heilt sør på jorda i Antarktis og Arktis. 

Når lyset treffer det blå havet, vil noko av det verte reflektert slik at det er mogeleg for oss å fysisk sjå vatnet. Noko av lyset vert derimot òg reflektert tilbake og opp mot dei lågtliggande skyene og får det til å sjå ut som mørke flekkar under somme av skyene. Desse skyene kan vere synlege, sjølv om ein ikkje kan sjå sjøen og slik kan ein på avstand finne ope vatn i eit islagt område. Fridtjof Nansen og assistenten hans Hjalmar Johansen nytta dette fenomenet for å finne vassvegar i den mislukka Nordpolekspedisjonen deira, og det same gjorde Bernacchi og Sir Douglas Mawson i Antarktis.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Water sky» frå Wikipedia på engelsk, den 29. august 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Mawson, Sir Douglas; *The Home of the Blizzard*
* Reed, William; *The Phantom of the Poles* 1906

Bakgrunnsstoff
--------------

* Water Sky and Ice Blink Arkivert 2011-09-09 ved Wayback Machine.
Lagoppstillingane i UEFA-cupfinalen i 2005, med CSKA i raudt
**CSKA Moskva** (russisk: Профессиональный футбольный клуб ЦСКА Москва) er eit idrettslag i Moskva i Russland. Laget, som vart stifta i 1911, har i alle år vore knytt til det sovjetiske og russiske militærvesenet.

Fotballklubben CSKA har spelt i den sovjetiske og sidan i den russiske toppserien i fotball, sidan den fyrstnemnde kom i gang i 1923. Frå 1946 til 1991 vart klubben sju gongar seriemeistrar i Sovjetunionen. CSKA har sidan 2003 vunne fem russiske seriemeisterskap, det siste i 2014.

Høgdepunktet for fotballklubben CSKA Moskva er sigeren i UEFA-cupen i 2005, då det vart 3-1 over Sporting Lisboa. Finalen vart spelt på heimebana til Sporting, Estadio Jose Alvalade, og Sporting tok leiinga. Utover i andre omgang skåra CSKA tre gongar og snudde kampen. Det var fyrste gongen eit russisk lag vann ein av europacupane i fotball. Spelarar som Aleksej Berezutskij, Jurij Zjirkov, Ivica Olić, Sergej Ignasjevitsj og Chidi Odiah hadde sentrale roller i meisterlaget.

Heimebana til fotballklubben er Torpedo Eduard Streltsov som tek 13 200 tilskodarar. CSKA spelar i raude trøyer og mørkeblå bukser.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «PFC CSKA Moscow» frå Wikipedia på engelsk, den 17. juni 2014.*
**Dargaville** er ein by i regionen Northland på Nordøya på New Zealand, og administrasjonssenteret i Kaipara District. Han ligg ved breidda til Northern Wairoa River, 55 km sørvest for Whangarei.

Historikk
---------

Gumgravarstatue i Dargaville
Byen har fått namn etter den australske tømmerhandlaren og politikaren Joseph McMullen Dargaville (1837-1896). Han vart grunnlagd under den intense perioden med framgraving av *gum* (kaurikvae) og hogst av kauritreet *(Agathis australis)* frå 1870-åra og utover, og hadde ei kort tid det høgaste innbyggjartalet av byane på New Zealand. Ved folketeljinga i 2006 hadde byen 4455 innbyggjarar, ein nedgang på 75 frå 2001. Byen er kjend for å ha mange innbyggjarar av dalmatinsk opphav. Området omkring er eit av dei viktigaste i landet for dyrking av *kumara* (søtpotet), slik at Dargaville for mange er kjend som *«Kumarahovudstaden på New Zealand»*.

Området vart kjent for ein livleg industri med gummigraving og kaurihogst. Mykje av denne fann stad ved Te Kopuru, fleire km sør for Dargaville. Dei store tømmerstokkane vart transporterte med skip nedetter elva til skipsbyggjarar lenger sør, eller så langt bort som til Australia, og elva var òg ei hovudtransportsåre til Auckland på den tida.

Geografi
--------

Dargaville har ei av dei lengste samanhengande sandstrendene på New Zealand, og ho er stort sett køyrbar frå den eine enden til den andre. Denne stranda er også tilhaldsstad for store og velsmakande skaldyr kalla *Toheroa* *(Paphies ventricosa)*. Det var overfiske av desse i 1950- og 1960-åra så bestanden gjekk så sterkt attende at det vart forbode å fiska desse skaldyra.
Dargaville er innfallsporten til det store skogområdet Waipoua Forest, som no er ein nasjonalpark og som har nokre av dei største kauritrea på New Zealand. Tāne Mahuta (som på māorispråk tyder «Herren i skogen») er det største av desse.

Transport
---------

Dargaville ligg ved krysset mellom State Highway 12 og 14.

Nord for byen vart det bygd ei jarnvegslinje som opna i 1889, *Donnelly's Crossing Section*. Denne linja nådde si største lengde i 1923, og vart knytt saman med det nasjonale jarnvegsnettet i 1940. Donnelly's Crossing Section vart stengd i 1959, etter langvarig nedgang i trafikkgrunnlaget.

Området i dag
-------------

Området kring Dargaville er no for det meste ein landbruksregion og produserer mengder av mjølkeprodukt og kjøt, der er sauefarmar og skogplanteindustri.

Innsjøane Kai Iwi lakes ligg om lag 25 km nord for byen. Baylys Beach er den lokale stranda, berre 13 km frå byen, og kan by på meir enn 90 km surfing på vestkysten.

Referansar
----------

1. ↑  «Final counts – census night and census usually resident populations, and occupied dwellings - Kaipara District». Statistics New Zealand.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell heimeside til Dargaville
* Dargaville Primary School si heimeside
* Om Dargaville i Te Ara: The Encyclopedia af New Zealand

Koordinatar: 35°56′S 173°53′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Darjeeling
**Darjeeling** (nepali दार्जीलिङ्ग, bengali দার্জিলিং) er hovudstaden i Darjeeling distrikt i delstaten Vest-Bengal i India. Namnet er sett saman av dei tibetanske orda for lyn, *dorje*, og stad *ling*, slik at namnet tyder 'lynlandet'.

Byen ligg 2,134 m.o.h. i åsane opp mot Himalaya. Han ligg ved 27,03° nord og 88,16° aust.
. Arealet er 10.57 km². Befolkninga var i 2001 107  530. I Europa blei Darjeeling kjend på 1800-talet som ein av dei britiske Storbritannia kolonistane sine mest populære «hill stations» - feriestader i åsane opp mot Himalaya, der dei trekte seg tilbake for å unngå den varmaste tida om sommaren og dei drepande sjukdomane som følgde med.

På siste del av 1800-talet grunnla britane også store teplantasjar her, og distriktet er framleis berømt for sin Darjeeling-te.

Dette førte til ei stor innvandring frå Nepal (som den gongen framleis offisielt heitte Gorkha). Også arbeidarar som i Nepal høyrte til andre språkgrupper gjekk over til å bruke nepali som fellesspråk. Den nepali-talande befolkninga i området kallar seg enno gorkhaer, no også for å ikkje bli forveksla med innbyggjarar i Nepal. Darjeeling blei eit viktig sentrum for språk, litteratur og kultur på nepali.

Byen Darjeeling er forbunden til omverda via ein 80 km lang, smalspora (610mm) jarnbane til byen Siliguri, eller via ein veg, som går langs og kryssar jernbana mange gongar. Darjeeling Himalayan Railway i distriktet Darjeeling blei ført opp på UNESCO si liste over verdsarv i 1999. I 2005 la UNESCO til Nilgiri Mountain Railway som er ei forlenging til lista. Jarnbana, som blei opna i 1881, drivast av Indian Railway. Den blei bygd av britane mellom 1879 og 1881 og blir sett på som det første og enno det mest storslegne eksempelet på jarnbanar i veldig høgtliggande område.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Den arabiske republikken Jemen** (**YAR**; arabisk الجمهورية العربية اليمنية *al-Jumhūrīyah al-‘Arabīyah al-Yamanīyah*), òg kjend som **Nord-Jemen** eller **Jemen (Sana)**, var eit land frå 1962 til 1990 i den nordvestlege delen av det som i dag er Jemen. Hovudstaden var Sana. Landet vart samla med Den demokratiske folkerepublikken Jemen, ofte kalla Sør-Jemen, den 22. mai 1990, og danna den noverande Republikken Jemen.

Historie
--------

Etter Det osmanske riket kollapsa vart det nordlege Jemen ein sjølvstendig stat som Kongedømet Jemen. Den 27. september 1962 avsette revolusjonære inspirerte av den arabiske nasjonalismen til Den sameinte arabiske republikken (Egypt) den nyleg krona Muhammad al-Badr, og president Gamal Abdel Nasser tok kontroll over Sana'a, og grunnla den arabiske republikken Jemen. Statskuppet markerte byrjinga på den nordjemenittiske borgarkrigen der YAR-soldatar fekk støtte av Egypt, medan Saudi-Arabia og Jordan støtta Badr sine rojaliststyrkar. Konflikten held fram i periodar fram til 1967, då dei egyptiske troppane vart trekte attende. 

I motsetnad til Aust- og Vest-Tyskland eller Nord- og Sør-Korea, hadde YAR og det sørlege nabolandet, Den demokratiske folkerepublikken Jemen, òg kjend som Sør-Jemen, relativt godt forhold, sjølv om det ofte var spent. I 1972 vart det erklært at landa ein gong skulle slåast saman, men planane vart sett på vent i 1979 og ein krig vart berre hindra av Den arabiske ligaen blanda seg inn. 

I mai 1988 var landa på ny klare til å gjennomføre ei samanslåing, og dette skjedde 22. mai 1990.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yemen Arab Republic» frå Wikipedia på engelsk, den 2. juni 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
Koordinatar: 80°26′S 160°10′E﻿

**Mount Madison** er eit markant, stort sett isdekt fjell i Antarktis på 1385 moh. Det ligg 7 nautiske mil (13 km) vest for Cape Selborne, på sørsida av Byrdbreen. Fjellet vart gjeve namn av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter kapteinløytnant Douglas W. Madison, adjutant for kommandøren i U.S. Naval Support Force 1961–62, og presse- og informasjonsoffiser 1963-64.

**Madison Terrace** er eit rektangulært platå eller terrasse som er 6 nautiske mil (11 km) langt og 3 nautiske mil (6 km) breitt, og støyter til den sørlege delen av Mount Madison på Shackleton Coast. Is som strøymer ned frå Mount Madison dekkjer terrassen, og endar i eit brefall til Couzens Bay. Det vart namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) i samband med Mount Madison.

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Mount Madison (Antarctica)» (innhald frå Geographic Names Information System).
|  |
| --- |
| ***Kingdom Come***  Studioalbum av Sir Lord Baltimore |
|  |
| **Utgjeve** | Desember 1970 |
| **Innspelt** | Hausten 1970Vantone Studios, New JerseyEletric Lady Studios |
| **Sjanger** | 
* Psykedelisk rock
* heavy metal

 |
| **Lengd** | 38:00 |
| **Selskap** | Mercury Records (*1970*)PolyGram(*1994*)Red Fox(*2003*)Anthology Recordings (*2007*) |
| **Produsent** | Mike Appel, Eddie Kramer, Kim King, Jim Cretecos |
|
| Kritikk |
| * Allmusic 4.5/5 stars lenkje
 |
| Sir Lord Baltimore-kronologi |
|  | *Kingdom Come* | *Sir Lord Baltimore*(1971)
 
 |

***Kingdom Come*** er debutalbumet til det amerikanske rockebandet Sir Lord Baltimore – utgjeve for fyrste gong i desember 1970, gjennom Mercury Records. Innspelinga gjekk føre seg om hausten same år.
Den seinare populariteten resulterte at *Kingdom Come* vart reutgjeve i *1994*, 2003 og 2007. Samleplata *Kingdom Come/Sir Lord Baltimore* inneheld storparten av songane åt *Kingdom Come*. Reutgjevnadane kom ut på ulike plateselskap. 

Albumet er blant anna kjend for dét faktum at i 1971 vart albumet omtalt som "heavy metal", til å refera til ein musikksjanger. Dette er – om ikkje anna – den tidlegaste resolusjonen av dette ordet. Kritikken, eller omtala, kom frå musikkmagasinet Creem, som gav *Kingdom Come* dette omgrepet grunna det kjappe og dundrande blues-baserte rock 'n' rollen med gitar- og bassforvrenging. Tungmetallen var langt ifrå den mest populære sjangeren på den tida, sjølv om denne type musikk skulle verta særs attraktiv i seinare år.

Alle songane er skrive og ordna av Mike Appel, som seinare vart managaren til Bruce Springsteen. Appel og Jim Cretecos stod for produseringa for dette albumet. *Kingdom Come* vart spelt inn i Vantone Studios i West Orange, New Jersey, eit område som er kjend for sin reality-produksjon. Albumet blei so miksa i Eletric Lady Studios i New York av Eddie Kramer og Kim King .

Innhald
-------

Side ein| Nr. | Tittel | Lengd |
| --- | --- | --- |
| 1. | «Master Heartache» | 4:37 |
| 2. | «Hard Rain Fallin'» | 2:56 |
| 3. | «Lady of Fire» | 2:53 |
| 4. | «Lake Isle of Innersfree» | 4:03 |
| 5. | «Pumped Up» | 4:07 |

Side to| Nr. | Tittel | Lengd |
| --- | --- | --- |
| 1. | «Kingdom Come» | 6:35 |
| 2. | «I Got a Woman» | 3:03 |
| 3. | «Hell Hound» | 3:20 |
| 4. | «Helium Head (I Got A Love)» | 4:02 |
| 5. | «Ain't Got A Hung On You» | 2:24 |

### Attutgjevnad frå 2007

| Nr. | Tittel | Lengd |
| --- | --- | --- |
| 1. | «Kingdom Come» | 6:35 |
| 2. | «I Got a Woman» | 3:03 |
| 3. | «Hell Hound» | 3:20 |
| 4. | «Helium Head (I Got A Love)» | 4:02 |
| 5. | «Ain't Got A Hung On You» | 2:24 |
| 6. | «Master Heartache» | 4:37 |
| 7. | «Hard Rain Fallin'» | 2:56 |
| 8. | «Lady of Fire» | 2:53 |
| 9. | «Lake Isle of Innersfree» | 4:03 |
| 10. | «Pumped Up» | 4:07 |

Medverkande
-----------

|  |  |
| --- | --- |
| Sir Lord Baltimore* Josh Garner – vokal, perkusjon
* Louis Dambra – elektrisk gitar
* Gary Justin – bassgitar
 | Produksjonsmedverkande* Mike Appel – produsent
* Jim Cretecos – produsent
* Eddie Kramer – teknikar
* Kim King – tekniknar
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (release-group)

 |
Nord-Noreg si plassering i Noreg
Nordnorske spisse fjell og båtar i Lofoten.
**Nord-Noreg** er ein langstrekt landsdel nord i Noreg. Han dekker fylka Finnmark, Troms og Nordland. Svalbard og Jan Mayen kan òg reknast med til Nord-Noreg. Landsdelen har ei lang kystline, men òg ei vidstrekt vidde i i Finnmark. Fiske og skipsfart har alltid vore viktige i landsdelen, medan mange samar har livnært seg med reindrift.

Innbyggjarar
------------

Flatevidda av landsdelen er 175 246 km2, noko som nesten er halvparten (45,5 %) av heile Noreg. Likevel bur berre rundt ein av ti nordmenn (10,1%), 465 628, her. Nord-Noreg er dermed prega av lange avstandar og svært spreidd busetjing. Folketettleiken her er berre 2,66/km2, mot landsgjennomsnittet på 14/km2. Etter den andre verdskrigen har sentraliseringa vore sterk, og i den siste halvdelen av nittehundretalet voks det opp fleire nye bysamfunn, som Finnsnes, Alta og Kirkenes.

Turistattraksjon
----------------

Fleire av dei fremste turistmåla i Noreg kan finnast i landsdelen, til dømes Lofoten, midnattssola, polarsirkelen, Polarmuseet i Tromsø, Nordkapp-platået, helleristingane i Alta, verdas påståtte nordlegaste by Hammerfest, og den særeigne tettstaden Longyearbyen aller lengst i nord.

Hurtigruta
----------

Hurtigruta var lenge hovudframkomstmiddelet i landsdelen, noko som syner igjen ved at 
fire hurtigruteskip er blitt kalla opp etter han, som MS (tidlegare DS) *Nordnorge*. For dei nordnorske innbyggjarane er særleg flytransport blitt eit alternativ til båtreisa, men Hurtigruta er fortsatt viktig for folk som reiser rundt i landsdelen.

| * v
* d
* e
Landsdelar i Noreg |
| --- |
| Nord-Noreg | 
* Nordland
* Troms og Finnmark

 | Noreg |
| Trøndelag | 
* Trøndelag

 |
| Vestlandet | 
* Rogaland
* Vestland
* Møre og Romsdal

 |
| Sørlandet | 
* Agder

 |
| Austlandet | 
* Viken
* Oslo
* Innlandet
* Vestfold og Telemark

 |
Kart med fargeskala for korrupsjonsindeksen for 2019.
**Corruption Perceptions Index** (**CPI**) er ei årleg måling som Transparency International har gjort sidan 1995, og som rangerer landa i verda etter «i kva grad korrupsjon er oppfatta å eksistere blant offentlege tenestemenn og politikarar». Organisasjonen definerer korrupsjon som «misbruk av tillit ein er gjeven til personleg vinning».

I 2003 dekte undersøkinga 133 land, og i 2007 var 180 land med. Dess høgare poengsummen er, dess mindre er (den oppfatta) korrupsjonen. Resultata viser at sju av ti land (og ni av ti utviklingsland) har ein indeks på mindre enn fem av ti poeng.

Sjå òg
------

* Verdas land etter CPI

Kjelder
-------

* «Corruption Perceptions Index» på Wikipedia på engelsk, innhenta 22. januar 2011.

Referansar
----------

1. ↑  Corruption Perception Report Arkivert 2006-06-19 ved Wayback Machine. accessed on January 9, 2007
2. ↑  «Frequently Asked Questions: TI Corruption Perceptions Index (CPI 2005)», innhenta 22. januar 2011.
3. ↑  «Global Corruption Report 2007 Arkivert 2007-11-09 ved Wayback Machine.», innhenta 22. januar 2011.
|  |
| --- |
| ***I'm Telling You Now***  Singel av Freddie and the Dreamers |
|  |
| B-side | «What Have I Done to You?» |
| **Utgjeve** | 1963 |
| **Sjanger** | Beat |
| **Lengd** | 2:05 |
| **Selskap** | Columbia (EMI) DB 7086 (UK)Tower 125 (USA) |
| Låtskrivar(ar) | Freddie Garrity, Mitch Murray |
| Freddie and the Dreamers-kronologi |
| «If You Gotta Make a Fool of Somebody»(1963) | *I'm Telling You Now* | «You Were Made for Me»(1963)
 
 |

«**I'm Telling You Now**» er ein song av Freddie Garrity og Mitch Murray, opphavleg framført av Freddie and the Dreamers. Songen gjekk heilt til topps på den amerikanske *Billboard* Hot 100-lista i 1965. Murray skreiv òg songar for andre britiske artistar i 1960-åra, som Gerry and the Pacemakers, Manfred Mann og Georgie Fame.

«I'm Telling You Now» var først gjeven ut i 1963 på Capitol Records i USA/Canada og på Columbia i Storbritannia, India, Nederland og Sverige, men hadde ikkje stor suksess då. To år seinare, då songen kom ut på ny to år seinare vart han derimot særs populær. 

Dansen som Freddie og bandet hans dansa under denne songen skapte ein populær dans, kalla «The Freddie».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «I'm Telling You Now» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mars 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «*Billboard* Hot 100». *Billboard* (Nielsen Company) **77** (15): 26. 10. april 1965. Henta 19. mars 2018.
2. ↑  Freddie and the Dreamers- «I'm Telling You Now» live, Merv Griffin Show 1965
**Gondwana**, eller opphavleg **Gondwanaland** var eit superkontinent som hovudsakleg låg på den sørlege halvkula i perioden mellom 500 og 200 millionar år sidan. Gondwana bestod av landmassar som i dag er på den sørlege halvkula, som Antarktis, Sør-Amerika, Afrika, Madagaskar, Australia-New Guinea og New Zealand, samt Arabia og det indiske subkontinentet, som i dag er på den nordlege halvkula. Namnet kjem frå regionen Gondwana nord i sentrale område av India (frå sanskrit *gondavana*, «skogen til gond»).

Dei andre kontinenta, Nord-Amerika og Eurasia var samla i superkontinentet Laurasia. Saman danna Gondwana og Laurasia superkontinentet Pangea.

Paleogeografi
-------------

Delar av Gondwana låg der Antarktis ligg i dag, men under mesozoikum var den globale middeltemperaturen langt høgare enn i dag, og på Gondwana var derfor det biologiske mangfaldet stort. Under juratida, for om lag 160 millionar år sidan, reiv Afrika seg laus frå superkontinentet og byrja å drive nordover. Under eldre krit, for 125 millionar år sidan, reiv India seg laus, og under yngre krit for 80 millionar år sidan reiv New Zealand seg laus. 15 millionar år seinare skjedde det noko som gjorde at halvparten av alle artane på jorda døydde ut, den såkalla KT-grensa der mellom anna dinosaurane forsvann. 

Under tertiær for 55 millionar år sidan byrja det australske kontinentet å rive seg laus frå Gondwana. Sidan kontinentet i starten roterte omkring sin eigen akse, heldt det ein viss kontakt med det som var igjen av Gondwana i lengre tid. For omkring 45 millionar år sidan kolliderte det indiske subkontinentet med Asia, noko som førte til at Himalaya vart danna. Omtrent samstundes reiv dei sørlege delane av Australia, dagens Tasmania, seg laus frå det som i dag er Antarktis. Havvatn byrja å strøyme inn mellom dei to kontinenta, og dette førte til lågare temperatur og tørrare klima. 

Viktigare for det globale klimaet var lausrivinga til Sør-Amerika under oligocen (30 millionar år sidan). Då Drakessundet opna var det ikkje lenger noko som tvinga det kalde vatnet i Sørishavet nordover, der det tidlegare hadde blanda seg med det varme tropiske vatnet. I staden oppstod den Antarktiske sirkumpolarstraumen som gjorde Antarktis til dagens kalde kontinent. Ein stor del av ferskvatnet på jorda finst bunde som is på Antarktis. Havtemperaturen minka nesten 10 grader, og det globale klimaet vart mykje kaldare.

For omkring 15 millionar år sidan kolliderte Ny-Guinea med det sørlege Asia, som igjen skapte høge fjell. For berre 3,5 millionar er sidan vart Sør-Amerika knytt saman Nord-Amerika gjennom Panamaeidet.

Sjå òg
------

* Platetektonikk
* Superkontinent

Bakgrunnsstoff
--------------

* Animasjon som viser oppdelinga av Gondwana

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gondwana» frå Wikipedia på engelsk, og «Gondwanaland» frå Wikipedia på bokmål den 19. august 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
**Carel Fabritius** (27. februar 1622–12. oktober 1654) var ein nederlandsk kunstmålar, ein av dei mest talentfulle elevane til Rembrandt. Også to av brørne hans var målarar; Barent Fabritius som var aktiv i Amsterdam og Johannes Fabritius som var aktiv i Hoorn.

### Liv og gjerning

*Stillits*, 1654
Fabritius var son til ein skulelærar og voks opp i Beemster. Nitten år gammal gifta han seg med syster til den lokale presten, ekteparet flytta straks til Amsterdam. Truleg byrja han omgåande å arbeide i verkstaden til Rembrandt. Anten fekk han plass som elev, noko han eigenleg var for gammal til, eller så tok han til som medarbeidar til meisteren.

Fabritius var den einaste som utvikla ein sjølvstendig stil av dei som arbeidde under Rembrandt. Til skilnad frå Rembrandt og hans markerte kontrastar, er Fabritius sin portrett delikat opplyst mot lysfarga, strukterte bakgrunnar. Han fjerna seg frå renessansen sitt fokus på ikonografi og var i staden meir oppteken av dei tekniske sidene ved måling. For å få meir lys i bileta sine, nytta han seg av kjølige fargeharmoniar.

Etter kona hans døydde i 1643 kom Fabritius i alvorleg pengeknipe. Han opparbeidde gjeld, noko som forfylgde han livet ut. Etter ein del år i Amsterdam, flytta han til Delft, der han i 1652 vart medlem av Sint-Lucasgildet.

Fabritius var også interessert i komplekse og romlege effektar, noko ein ser i det overdrivne perspektivet i måleriet *Utsyn i Delft, med buda til ein seljar av musikkinstrument* frå 1652. Han synte framifrå evner i å måle med ein pensel full av måling, som i *Stillits* frå 1654. Alle desse elementa finst i arbeid av dei to målarane i Delft med størst ry; Johannes Vermeer og Pieter de Hooch. Det er sannsynleg Fabritius hadde sterk innverknad på målarstilen deira.

12. oktober 1654 eksploderte eit krutlager i Delft. Store delar av byen vart øydelagd og fleire menneske omkom, mellom dei Carel Fabritius som arbeidde like i nærleiken av krutlageret. Eksplosjonen og dei påfylgjande brannane førte til at fleire av måleria hans brann opp. Ein kjenner til einast 14 bevarte måleri etter han.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carel Fabritius» frå Wikipedia på dansk, den 15. august 2012.*
* *Denne artikkelen bygger på «Carel Fabritius» frå Wikipedia på engelsk, den 15. august 2012.*

Notar
-----

1. ↑  The Saint Luke's Guild of Delft fra essentialvermeer
2. ↑  Carel Fabritius (1622–1654): das Werk

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Carel Fabritius**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BPN

 |
**Angelus Gottfried Thomas «Golo» Mann** (fødd 27. mars 1909 i München, død 7. april 1994 i Leverkusen) var ein tysk-sveitsisk historikar, skribent, kommentator og forfattar.

Golo Mann var son av Katia Pringsmann og den tyske forfattaren og nobelpristakaren Thomas Mann. Golo studerte frå 1927 jus i München, men var umotivert og veksla same året over til historie og filosofi i Berlin. Våren 1929 kom han til universitetet i Heidelberg der universitetslæraren Karl Jaspers råda han til å ta doktorgraden i filosofi samstundes som han studerte historie og latin. Frå hausten 1930 engasjerte Mann seg i den sosialistiske studentgruppa. Han tok doktorgraden i mai 1932 over temaet *Zum Begriff des Einzelnen, des Ich und des Individuellen bei Hegel*.

Etter maktovertakinga til nasjonalsosialistane emigrerte Golo Mann i 1933 via Frankrike og Sveits til USA, men kom tilbake til Tyskland i midten av 1950-åra og slo seg seinare ned i Sveits. Etter ein periode som professor i statsvitskap i Stuttgart arbeidde han som sjølvstendig skribent og samfunnskommentator, ei verksemd der han fekk stor påverknad. Han arbeidde med politikarar som Konrad Adenauer og Willy Brandt, for sistnemnde var han først rådgjevar og støtta han i austpolitikken. Mann var avvisande til studentrørsla som voks fram på slutten av 1960-talet. I 1980 engasjerte han seg i valkampen til Franz Josef Strauß.

Til Golo Manns mest kjende publikasjonar er *Deutsche Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts* (1958) som blei eit historisk standardverk. Det kom i millionopplag og blei omsett til ni språk. Eit anna kjent verk er biografien *Wallenstein. Sein Leben erzählt von Golo Mann* (1971). Golo Mann var ein konservativ historikar som i dei forteljande formulerte verka sine plasserte menneska i sentrum, og fekk derfor mykje kritikk av yrkesbrør som la meir vekt på samfunnsmessige teoriar.

Referansar
----------

1. ↑  Golo Mann: *Erinnerungen und Gedanken*, s.430, 462 ff

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av og om Golo Mann i katalogen til det tyske nasjonalbiblioteket
* Golo Mann, thomasmann.de
* Golo Mann, Bücher-Wiki
* Tilmann Lahme: *War so ein Mensch als Kollege wünschbar?*, om kontroversen Adorno/Horkheimer mot Golo Mann. faz.net, mars 2009
* Patrick Bahners: Selbstbehauptung des Unter-Ichs, om ein utstilling om Golo Mann i Lübeck. faz.net, 29. oktober 2009

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |