Kamerun. Nizaa blir tala av kring 10 000 menneske i eit lite område som ligg midt mellom byen Ngaoundéré og grensa mot Nigeria.
Nizaa er eit kamerunsk tonespråk som høyrer til den bantoide greina av benue-kongospråka, som er ei grein av niger-kongospråka. Framstillinga nedanfor byggjer på Endresen (1992).

Analyse
-------

Nizaa skil mellom H (høg), M (midtre) og L (låg) tone, som kan kombinerast på elleve ulike måtar i ei einskild staving:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nr. | Tone | Skrivemåte pålang vokal | Skrivemåte påkort vokal | Skrivemåte påvokal pluss konsonant | Døme |
| 1 | H | áá | á | ám | **sír** adj. 'svart' |
| 2 | M | aa | a | am | **ɓʉʉ** s. 'hovud' |
| 3 | L | àà | à | àm | **ɗùù** s. 'kanin' |
| 4 | HM | áa | á¯ | ám¯ | **ɓów¯** s. 'hund' |
| 5 | HL | áà | â | âm | **shwáà** s. 'sag' |
| 6 | MH | aá | a´ | am´ | **ngeg´cún** s. 'stor krokodille' |
| 7 | ML | aà | a` | am` | **sam`** s. 'ljos' |
| 8 | LH | àá | ǎ | ǎm | **dǐw** s. 'andlet' |
| 9 | MHL | aâ | aâ | amˆ | **ɓʉʉ̂** s. 'hovudet' |
| 10 | LHM | ǎa | ǎ¯ | ǎm¯ | **ɓɔ̀ɔ́ŋ¯** s. 'egg' |
| 11 | LHL | ǎà | ǎ` | ǎm` | **ɓɔ̀ɔ̂ŋ** s. 'egget' |

Ingen trykkveike stavingar
--------------------------

Nett som i kantonesisk og hausa har alle stavingar i nizaa tone, og det finst ikkje noko skilje mellom trykksterke og trykkveike stavingar.

Mobilitet
---------

I nizaa er det svært vanleg at ein tone på siste stavinga i eitt ord hoppar over på fyrste stavinga i det neste. Når til dømes eit substantiv med tonen LH er fylgt av talordet **ɓaara** 'to', hoppar H-en over på fyrste stavinga i **ɓaara**. Døma nedanfor viser skilnaden mellom **ɗùù** 'kanin' og **dǐw** 'andlet' når dei blir kombinerte med **ɓaara** *to':*

* **ɗùù** 'kanin' + **ɓaara** 'to' → **ɗùù ɓaara** 'to kaninar'
* **dǐw** 'andlet' + **ɓaara** 'to' → **dìw ɓáára** 'to andlet'

Korkje **ɗùù** 'kanin' eller **ɓaara** 'to' endrar tone når dei blir kombinerte med kvarandre, Derimot ser vi "tonehoppet" når **dǐw** 'andlet' blir kombinert med **ɓaara** 'to'. **Dǐw** endrar tone frå LH til L, fordi H-en hoppar over på fyrste stavinga i **ɓaara**, som endrar tone frå M-M til H-M.

Flytande tonar
--------------

Substantiva **ɓʉʉ** 'hovud' og **gòŋ** 'elefant' har høvesvis tonane M og L i sitatformene. Når dei derimot har talordet **ɓaara** 'to' etter seg, dukkar det opp ein H på fyrste stavinga av dette talordet:

* **ɓʉʉ** 'hovud' + **ɓaara** 'to' → **ɓʉʉ ɓáára** 'to hovud'
* **gòŋ** 'elefant' + **ɓaara** 'to' → **gòŋ ɓáára** 'to elefantar'

Ein kan gjere greie for denne ovringa ved å seie at dei leksikalske tonane til **ɓʉʉ** 'hovud' og **gòŋ** 'elefant' er høvesvis M(H) og L(H), der H-en i parentes ikkje blir uttala i sitatforma, men dukkar opp når eit anna ord fylgjer etter. Når dei står føre talordet **mum** 'éin', kjem H-en på slutten av substantiva, som vist nedanfor. Det skjer ikkje ved substantivet **ɗùù** 'kanin', som heller ikkje "gjev" nokon H til fyrste stavinga i **ɓaara** 'to', som vist ovanfor. **Ɗùù** 'kanin' har den leksikalske tonen L og **dǐw** 'andlet' den leksikalske tonen LH:

* **ɓʉʉ** 'hovud' + **mum** 'éin' → **ɓʉʉ́ mum** 'eitt hovud'
* **gòŋ** 'elefant' + **mum** 'éin' → **gǒŋ mum** 'éin elefant'
* **ɗùù** 'kanin' + **mum** 'éin' → **ɗùù mum** 'éin kanin'
* **dǐw** 'andlet' + **mum** 'éin' → **dǐw mum** 'eitt andlet'

Ein slik "latent" tone som ikkje er med i sitatforma, men som dukkar opp når ordet blir kombinert med andre, er eit døme på ein **flytande tone**.

Tonale affiks
-------------

Nizaa dannar bunden form av substantiv ved å leggje til ein L på slutten av ordet. Denne L-en kan oppfattast som eit suffiks, men det er eit suffiks som berre har tonale eigenskapar, og ingen segmentale. Når substantivet har den leksikalske tonen H eller HM, får den bundne forma tonen HL:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Leksikalsk tone | Sitatform | Bunden form |
| H | H **cún** 'tre' | HL **cûn** 'treet' |
| HM | HM **ɓów¯** 'hund' | HL **ɓôw** 'hunden' |

Også her dukkar dei flytande tonane opp: M(H)+L → MHL og L(H)+L → LHL. I tabellen under er **ɓʉʉ** 'hovud' (leksikalsk tone M(H)) og **gòŋ** 'elefant' (leksikalsk tone L(H)) jamførte med **ɗùù** 'kanin' (leksikalsk tone L):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Leksikalsk tone | Sitatform | Bunden form |
| M(H) | M **ɓʉʉ** 'hovud' | MHL **ɓʉʉ̂** 'hovudet' |
| L(H) | L **gòŋ** 'elefant' | LHL **gǒŋ`** 'elefanten' |
| L | L **ɗùù** 'kanin' | L **ɗùù** 'kanin' |

Nedsteg
-------

Nett som hausa har nizaa **neddrift**, men i tillegg har nizaa **nedsteg** (engelsk *downstep*), som ovrar seg slik:

* HM + H → H + !H

Dersom vi har to stavingar som fylgjer etter kvarandre, der den fyrste han den leksikalske tonen HM og den andre har ein leksikalsk tone som byrjar med H (med eller utan noko etter), blir M borte frå den fyrste stavinga, medan H i den andre stavinga blir !H. dvs. ein lægd H, dvs. ein tone som ligg mellom H og M. Her er eit døme:

* **ɓów¯** 'hund' + **lóm** 'bite' + **kù** (fokusmarkør) + **ŋu** 'ho/han' → **ɓów !lóm kù ŋu** 'det var hunden som beit ho/han'

Nedsteg heng tvillaust i hop med neddrift. Dersom M-en i **ɓów¯** 'hund' ikkje hadde blitt borte, ville den H-en i **lóm** 'bite' ha blitt uttala litt lågare enn H-en i **ɓów¯** 'hund'. Men i staden blir M-en borte, og etterlèt seg eit spor: ein lægd H. Der er òg mogeleg å ha "dobbelt nedsteg":

* HM + HM + H → H + !H + !!H

Her ligg !H og !!H på ulike nivå mellom H og M.

Bibliografi
-----------

* Endresen, Rolf Theil 1992. La phonologie de la langue nizaa (nizɑɑ̀). *Nordic Journal of African Studies*, vol. 1, no. 1.

Fotnotar
--------

1. ↑  HM+L blir HL, fordi HML = HL når tonesekvensen skal realiserast på éi staving.
2. ↑  L+L blir L. LL og L kan ikkje realiserast på kvar sin måte.