recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kai Sjøberg** (29. april 1936–15. september 1994) var ein friidrettsutøvar og fotballspelar frå Eidsvoll i Akershus. Han vart norsk meister på 400 meter hekk i 1956 og cupmeister 1963 og 1965, samt seriemeister 1966 med fotballaget Skeid. På fotballbana var han senterløpar med hovudspel som sin fremste styrke.

Karriere
--------

### Friidrett

Sjøberg var medlem av Oslo-laget IF Torodd då han tevla i toppen av norsk friidrett. Han spesialiserte seg i 400 meter hekkeløp, der han i åra frå 1954 til 1959 sikra seg fem NM-medaljar i øvinga. Omframt gullmedalje i 1956, vann han to sølvmedaljar og like mange bronsemedaljar. Tidsmessig forbetra han seg frå 55,0 sekund i 1954 til 54,6 i 1955. 1956-sesongen Sjøberg landets bestemann på langhekken, flytta sitt personbeste fire gongar, sist til 53,1 på Bislett stadion den 10. oktober. Under noregsmeisterskapen i Stavanger slo han andremann med 1,6 sekund. 1. september 1957 vann han øvinga i landskamp mot DDR i Leipzig på årsbeste 53,4. I august 1958 forbetra seg fyrst til 52,9 i landskamp mot Romania, for så å verte klokka inn på 52,6 den 25. august. Trass i at han då presterte livsbeste, måtte han oftare sjå ryggen på den nye norske langhekks-einaren, Jan Gulbrandsen. År 1959 deltok Sjøberg i NM, men satsinga på friidrett var over.

### Fotball

År 1960 spelte Sjøberg fotball på laget til Hugin i divisjon 4. Frå 1961 til 1970 var han aktiv for IK Skeid, eit lag som i denne perioden var eitt av Noregs beste fotballag. År 1963 enda Oslo-laget på tredjeplass i 1. divisjon. Sesongen vart avslutta med cupfinale mot Fredrikstad FK på Ullevaal stadion. Her utlikna Sjøberg til 1–1 før spisskollega Pål Sæthrang avgjorde kampen til 2–1 i andre ekstraomgang. To år seinare måtte det tre finalekampar til før Skeid-spelarane kunne heve kongepokalen. Sjøberg bidrog med ei skåring i den fyrste finalekampen på Ullevaal stadion. I 1966 vart Skeid seriemeister for fyrste og siste gong. Saman med målvakta Kjell Kaspersen, stopparen Frank Olafsen, midtbanespelaren Trygve Bornø og spissmakkar Pål Sæthrang, utgjorde Skjøberg ryggrada i meisterlaget.

Sjøberg slutta i Skeid i 1970. Sidan var han aktiv for andredivisjonslaget Eidsvold Turn åra mellom 1972 og 1974. Etter den tid spelte han i tre sesongar med Eidsvold IF i 5. disvisjon.

I sin landslagsdebut i fotball, på Lerkendal stadion 27. mai 1965, la Sjøberg på til 3–2 då Noreg slo Luxemburg 4–2 i ein kvalifiseringskamp til Fotball-VM 1966. Tre veker seinare var han med på den historiske 3–0-sigeren over Jugoslavia på Ullevaal stadion. I hans landskamp nummer 3 og 4, høvesvis mot Frankrike på heimebane hausten 1965, og mot Portugal på bortebane i november 1967, vart det eittmålstap.

Merittar
--------

* Noregsmeister: 1963 og 1965 med IK Skeid
* Seriemeister: 1966 med IK Skeid
* Sølv i seriemeisterskapen: 1967 med IK Skeid
* Bronse i seriemeisterskapen: 1963 med IK Skeid

Kjelder
-------

* Kai Sjøberg i eu-football.
**Kai Øverland** (27. februar 1931–27. august 1975) var ein norsk røyrleggjar, fagforeiningsleiar og politikar frå Trondheim. Han representerte Sosialistisk Valforbund på Stortinget frå 1973 til han døydde.

Øverland var son til ein glasmeister. Sjølv arbeidde han som røyrleggjar frå 1947 til 1969, der han var han tilsett som oppmålar ved Rørleggernes Forening i Trondheim.

Øverland melde seg inn i Sosialistisk Folkeparti då partiet vart skipa i 1961. Han var sentral for partiet i Sør-Trøndelag, landsstyremedlem i SF fram til 1968. Valperiodane 1968-71 og 1972-75 var han medlem i formannskapet for Trondheim. Lokalt var han elles styremedlem 1964-71 i Trondheim Sporvei, 1968–73 i Trondheim Trafikkselskap og 1972–73 i Trondheim og Omegn Boligbyggelag.

Øverland engasjerte seg mykje i kampen mot norsk medlemskap i EEC. Frå hausten 1973 var han stortingsrepresentant for Sør-Trøndelag og Sosialistisk Valforbund, eit samarbeid mellom Sosialistisk Folkeparti, Norges Kommunistiske Parti og andre venstreorienterte. På Stortinget var han medlem i Kommunal- og miljøvernkomiteen.

Aud Gustad tok over plassen hans i Stortinget.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
**Ole Anunsen Strøm** (1. august 1863–24. september 1932) var ein norsk, offiser og politikar frå Skoger i Buskerud. 

Strøm var son til ein gardbrukar i Skoger. Sjølv utdanna han seg til offiser. Han tok fyrst sersjanteksamen ved Norske Jægerkorps Underofficerskole i 1883, fem år seinare tok han eksamen ved ingeniør-underoffiserskulen. Åra 1888-93 arbeidde han på kontoret til ingeniørvåpenet. Frå 1893 budde han på Hvalsmoen i Norderhov, der han hadde ymse posisjonar ved ingeniørvåpenet sin landevernsbataljon. I 1911 vart han utnemnd til kvartermeister ved sappørbataljonen. Strøm var formann for Norges underoffisersforening i 1907-08.

Strøm var medlem av heradsstyret i Norderhov frå 1898, varaordførar 1905-07, og ordførar i Norderhov i åra 1908-16 og 1923-25. Han var stortingsrepresentant for einmannskrinsen Ringerike i Buskeruds amt perioden 1910-12. Strøm representerte Venstre i kommunestyret og Frisinna Venstre på Stortinget. På Stortinget var han medlem i militærkomiteen.

I 1928 vart Strøm Borgardådsmedaljen.

Kjelder
-------

* Ola Brænden (red.): *Norderhov kommune - Det kommunale sjølstyre 1837-1937-1945*. Norderhov kommune 1946 (s. 70-71, digitalisert av Nasjonalbiblioteket)
* Tallak Lindstøl: *Stortinget og statsraadet 1814-1914. 1ste bind, 2den del*. Steen'ske Bogtrykkeri, Kristiania 1914 (s. 842, digitalisert av Nasjonalbiblioteket)
* Vilhelm Haffner: *Stortinget og statsrådet 1915-1945 - Bind 1 Biografier*. Oslo 1949 (s. 50, digitalisert av Nasjonalbiblioteket)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Ole Andreas Syrenus Anderssen** (1. april 1831–18. desember 1913) var ein lærar og stortingsmann frå Bodin i Nordland.

Far til Anderssen var husmann og fiskar. Sjølv byrja han som omgangsskulehaldar 1850-51, før han 
gjekk Tromsø seminar. Etter å ha vorte seminarist i 1853 var han i tre år lærar heime i Bodin. 1858 var han lærar i Hammerfest, året etter ved Alta koparverk. Frå 1861 var han lærar og kyrkjesongar i Beiarn. 1885-1911 var han kasserar for Nordlands medisinalfond, busette seg då på Hesnes i Bodin.

Anderssen var medlem av formannskapet i Beiarn 1869-84, ordførar 1879-84. Medlem av 1889-90 av formannskapet i Bodin og av forlikskommisjonen 1889-1910. Han var 5. representant frå Nordlands amt både perioden 1880-82 og 1883-85. I den fyrste perioden medlem av protokollkomiteen, i den siste av budsjettkomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Ole Anderssen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Omslaget til O.A. Øverlands *Illustreret Norges historie* frå 1893
**Ole Andreas Øverland** (17. mars 1855–20. juni 1911) var ein norsk historikar, skribent og statsstipendiat; særleg kjend for sine to utgåver av *Illustreret Norges historie*.

### Liv og gjerning

Øverland var frå Trondheim, far hans var handelsmann. Sjølv tok han artium i 1873 og arbeidde deretter nokre år som lærar i heimbyen. I 1878 flytta han til Kristiania og byrja studere. Han avla aldri nokon eksamen, dels av helsegrunnar, men kanskje mest av di han jamsides studiane etablerte seg som skribent og forfattar. Mellom 1879 og -85 arbeidde han også i Riksarkivet.

Frå 1885 skreiv Øverland ein serie hefte for Folkebladet. Samla vart desse til fyrsteutgåva av *Illustreret Norges historie*, eit verk som kom i fem band i tida 1885-95. Perioden 1887-98 skreiv han samstundes på ei 12 bands «folkeutgåve» av det same verket; i periodar med gasje frå Stortinget. Då verket var ferdig utgjeve i 1898 vart han utnemnd til statsstipendiat. 

Øverland skreiv også ei rad med biografiar, jubileumsskrift, leksikonartiklar, og var ein flittig og populær føredragshalder. Han skreiv om Vinland, krosstog, thranittane, kong Karl Johan, general Armfeldt, bygdemagasin og Jotunheimen. Historikaren Terje Bratberg omtalar Øverland som «en av de mest produktive historikere Norge har fostret, og produksjonen overvelder ved sitt volum, men også kvalitetsmessig holder det mål».

Han døydde i Kristiania.

Litteratur
----------

* Axel Coldevin. «Ole Andreas Øverland» I: *Norsk biografisk leksikon, 1. utg.*
* Terje Bratberg. «Ole Andreas Øverland» I: *Norsk biografisk leksikon, 2. utg.*
* sambok 191 bøker av O.A. Øverland

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
I matematikk, informatikk og logikk er eit **rekursivt nummererbart språk** (òg kalla **turinggjenkjenneleg språk**) eit språk som kan kjennast att av ei turingmaskin. Sagt på ein annan måte, viss det eksisterer ei turingmaskin som vil kunne ta alle gyldige strengar for det gjevne språket. Ein annan ekvivalent definisjon på det er viss språket er ei rekursivt nummererbar delmengde av mengda av alle moglege ord over alfabetet av språket.

I Chomskyhierarkiet er turinggjenkjennelege språk kjende som type-0 språk og utgjer det ytste laget i hierarkiet. Det tyder at alle regulære språk, kontekstfrie språk, kontekstsensitive språk og rekursive språk er turinggjenkjennelege.

Døme
----

Stoppeproblemet er turinggjenkjennelig, men ikkje turingavgjerbart. Det tyder altså at ein kan laga ei turingmaskin som tek ei turingmaskin N som input og som aksepterer om N stoppar. Men det finst inga turingmaskin som avgjer om N vil stoppa eller ikkje. Då ville det òg vore turingavgjerbart.

Eit anna velkjent døme på eit turinggjenkjennelig språk er korrespondanseproblemet til post. Dette er heller ikkje turingavgjerbart fordi det finst inga turingmaskin for å avgjera problemet, med mindre det er over eit alfabet av berre eit einskilt symbol.

Eigenskapar
-----------

Turinggjenkjennelege språk er lukka under dei følgjande operasjonane. Det vil altså seia at for to turinggjenkjennelege språk L og P, så vil resultatet av operasjonen framleis vera eit turinggjenkjenneleg språk.

* Kleenestjerna av L
* Konkateneringa av L og P
* Unionen av L og P
* Snittet av L og P

Litteratur
----------

* Sipser, M. (1996), *Introduction to the Theory of Computation*, PWS Publishing Co.
* Kozen, D.C. (1997), *Automata and Computability*, Springar.
Koordinatar: 61°43′49.980″N 10°49′54.599″E﻿

Glopheim kaféFoto: Mahlum

**Glopheim kafé** er ein kafé på Atna i Stor-Elvdal kommune. Sjølve huset stod ferdig i 1947, men fekk eit tilbygg i 1953. Begge delane av huset er oppført i funksjonalistisk stil. I år 2000 vart kafeen lagd ned etter førti år med drift, men han fekk nye eigarar som restaurerte det opphavlege interiøret og gjenskapte 50-talsstilen med jukeboks, respatex og negerdame på disken. Kafeen har ikkje biljardbord, men serverer det lokale Atna-ølet. Bygget er nå freda av Riksantikvaren. Glopheim kafé er tildelt Olavsrosa av Norsk Kulturarv.

Mange av eldsjelene som stod bak gjenopninga av Glopheim kafé, var òg med og starta Atna Bryggeri.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Glopheim kafé i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Olavsrosa Arkivert 2012-03-22 ved Wayback Machine. hjå Norsk Kulturarv

* *Denne artikkelen bygger på «Glopheim kafé» frå Wikipedia på bokmål, den 4. september 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BR orgnr

 |
Kiruna sett frå isen på Luossajärvi.
**Luossajärvi** (nordsamisk: *Luossajávri*) er ein drygt 260 hektar stor innsjø i Kiruna, ved den sørvestlege sida til Luossavaara. Gruveselskapet LKAB har suksessivt tømt den sørlege delen av innsjøen for å kunne bryte av den såkalla sjømalmen, den delen av malmåra som strekkjer strekker seg under sjøbotnen. Dei tørrlagte områda består i dag for det meste av myr.

Miljøproblem
------------

Den gjenverande delen av Luossajärvi si kjemiske samansetning viser stor påverknad frå gruveverksemda. Innsjøen har høge verdiar av sulfat-, nitrat- og nitridion. Dei høge sulfatverdiane tyder på omfattande forvitringsprosesser av framfor alt karbonat- og sulfidalltid materie. Det er òg høge verdiar av kopar i innsjøen på grunn av lekkasjar frå dammane til Viscariagruva.

Fiske
-----

Luossajärvi er ein fiskevenlig innsjø, og kvar vinter vert det halde pilketevlingar ute på isen. Luossajärvi tyder «Laksesjø», noko som kjem av den tidlegare rike aurebestanden i innsjøen (auren tilhøyrer laksefamilien). Ting har likevel endra seg, og av dei opphavlege fiskeslaga i innsjøen, som omfatta åbor, aure og gjedde, er det berre åboren att. Det blir sett ut ein del fisk i innsjøen, i eit forsøk på å få etablert nye bestandar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Luossajärvi» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* *Kiruna, 100-årsboken* ISBN 91-630-9371-5


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 69°35′S 71°38′W﻿

**Lassus Mountains** er ei stor fjellkjede, 15 nautiske mil (28 km) lang og 3 nautiske mil (6 km) brei, med ei høgd på 2100 moh. Ho strekkjer seg sørover frå Palestrinabreen nordvest på Aleksanderøya i Antarktis. Fjella ligg oppom Lazarev Bay og eit par mindre øyar i bukta som Dint Island og Umber Island. Haydnfjorden ligg sør for Lassus Mountains medan Havre Mountains ligg like nord. Truleg vart fjella først sett 9. januar 1821 av den russiske ekspedisjonen under Fabian Gottlieb von Bellingshausen. Det vart fotografert av lufta i 1936 av British Graham Land Expedition (BGLE) men kartlagde som fjell nær Havre Mountains. Dei vart først kartlagd i detalj frå flyfoto tekne under Ronne antarktiske forskingsekspedisjon (RARE), 1947–48, av Searle frå Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) i 1960. Det vart namngjeve av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) etter Orlandus Lassus (1532-94), ein belgisk komponist.

Sjå òg
------

* Colbert Mountains
* Rouen Mountains
* Sofia University Mountains

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Lassus Mountains» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**SOAS, University of London** eller **School of Oriental and African Studies** er eit universitet i sentrale London som blei grunnlagd i 1916 som del av University of London. Dei viktigaste faga ved SOAS er humaniora, politikk, rettsvitskap, kultur og språk i tilknyting til Afrika, Midtausten og Asia. Det er den einaste høgare utdanningsintitusjonen som spesialiserer seg på desse områda.

Skildring
---------

SOAS-bygningen ved Vernon Square.
Universitet har hovudcampus er ved Russell Square i bydelen Bloomsbury, saman med systeruniversitetet University College London. I 2001 opna det også ein campus ved Vernon Square i bydelen Islington ikkje så langt unna.

Statue av den tamilske diktaren Thiruvalluvar ved universitetsbiblioteket.
Universitetet tilbyr over 300 grunnutdanningar og over 100 vidare utdanningar. SOAS får jamleg rang blant dei ti beste universiteta i Storbritannia innan emne som arkeologi, historie og rettsvitskap. Mellom anna tilbyr universitetet undervising i ei rekkje ikkje-europeiske språk. SOAS har rundt 300 akademiske tilsette.

Det er knytt to galleri til universitetet. The Percival David Foundation of Chinese Art har ei av dei mest omfattande samlingane av kinesisk keramikk og porselen i Europa. Brunei Gallery har ei vidfemnande samling med samtidige og historiske gjenstandar frå Afrika, Midtausten og Asia.

Framståande personar knytt til universitetet
--------------------------------------------

### Studentar

(utval)

* Salahuddin av Malaysia, konge av Malaysia 1999-2001.
* Mette-Marit, kronprinsesse i Norge.
* Anthony Brooke rajah muda av Sarawak.
* Prinsesse Maria Laura av Belgia
* Luisa Diogo, statsminister i Mosambik.
* Bülent Ecevit, statsminister i Tyrkia.
* John Atta Mills, president i Ghana.
* Paul Robeson, USA-amerikansk songar og aktivist
* Aung San Suu Kyi, burmesisk demoktratiforkjempar og nobelprisvinnar

### Tilsette

* Jung Chang, kinesisk forfattar (også student her)
* Michel Hockx, professor i moderne kinesisk, leiar i *British Association of Chinese Studies*.
* Reginald Johnston, privatlærar for den siste keisaren frå Qingdynastiet, Puyi.
* Göran Malmqvist, svensk sinolog
* Lao She, kinesisk forfattar

Kjelder
-------

* «About SOAS, University of London»

* *Denne artikkelen bygger på «SOAS, University of London» frå Wikipedia på bokmål, den 28. august 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* SOAS, University of London

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NKC

 |
Sensorelement frå SQUID
Ein **SQUID** (forkorting for engelske **superconducting quantum interference device** eller «superleiande kvanteinterferensapparat») er eit særs kjenselvart magnetometer nytta til å måle særs svake magnetfelt, basert på superleiande sløyfer med Josephson-samband.

SQUID-apparat er sensitive nok til å måle felt så svake som 5 aT (5×10−18 T) i løpet av eit par dagar med midla målingar. Støynivået deira er så lågt som 3 fT·Hz-½. Til samanlikning produserer ein vanleg kjøleskapsmagnet 0,01 tesla (10−2 T), og somme prosessar i dyr produserer særs svake magnetfelt mellom 10−9 T og 10−6 T. Eit nyleg oppfunne SERF atom-magnetometer er potensielt meir sensitivt og krev ikkje særs låge temperaturar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «SQUID» frå Wikipedia på engelsk, den 3. november 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Ran, Shannon K’doah (2004). *Gravity Probe B: Exploring Einstein's Universe with Gyroscopes* (PDF). NASA. s. 26.
2. ↑  D. Drung, C. Assmann, J. Beyer, A. Kirste, M. Peters, F. Ruede, and Th. Schurig (2007). «Highly sensitive and easy-to-use SQUID sensors» (PDF). *IEEE Transactions on Applied Superconductivity* **17** (2): 699. Bibcode:2007ITAS...17..699D. doi:10.1109/TASC.2007.897403. Arkivert frå originalen (PDF) 19. juli 2011. Henta 3. november 2013.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
*Sjå òg fylkesveg 295 (fleirtyding)*.
Fv295 går langs Balsfjorden, frå Nordkjosbotn (nærmast) til Bergneset, som ein kan skimte heilt ytst. Oppe i lia går E 6.
**Fylkesveg 295 i Troms** går mellom Bergneset og Nordkjosbotn i Balsfjord kommune. Vegen er 8,6 km lang.

Vegen startar i vest frå E 6 på sørsida av Balsfjorden, like ved hamne- og industriområdet på Bergneset, som ligg mellom vegen og fjorden. Vegen går derfrå austover langs fjorden, og etter heile vegen ligg stort sett samanhengande jordbruksbusetnad. Vegen fylgjer den gamle traseen til E 6, unntatt på dei siste 1,5 km, der han fylgjer ein ny trase parallelt med den nye E 6. Vegen munnar ut på E 6 igjen like ved garden Fossberg, rundt ein kilometer sørvest for Nordkjosbotn sentrum. Ein av kontrollstasjonane til Statens vegvesen ligg like ved krossen.

Kommunar og knutepunkt
----------------------

 **Balsfjord**

* Bergneset
* Fossberg ved Nordkjosbotn

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens vegvesen – trafikkmeldingar Fv295
* Statens vegvesen – trafikkmeldingar
**Antsiranana** (kjend som **Diégo-Suarez** fram til 1975) er ein by heilt i nord på Madagaskar.
Han ligg ved Antsiranana-bukta, ein av dei største djupvasshamnene i Indiahavet.
Antsiranana er regionshovudstad for Diana-regionen. Han hadde eit berekna folketal på 115 015 i 2013.

Bukta og byen hadde tidlegare namnet Diego Suarez etter Diogo Soares, ein portugisisk sjøfarar som kom hit i 1543.

I 1880-åra ønskte Frankrike å overta området som ein kolstasjon for dampskip. Etter den første fransk-gassiske krigen, den 17. desember 1885, skreiv dronning Ranavalona III under på ein avtale som gav Frankrike protektorat over bukta, området rundt og øyane Nosy-Be og Ste. Marie de Madagascar.

Kolonien blei teken inn i den franske kolonien Madagaskar i 1896. Etter at Madagaskar fekk sjølvstende i 1960 fortsette Frankrike å bruka byen som militærbase fram til den sosialistiske revolusjonen i landet i 1973.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mars 2016.*

1. ↑  Institut National de la Statistique, Antananarivo.
2. ↑  Pierre Van Den Boogaerde, *Shipwrecks of Madagascar*, p.40

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Antti Eerikki Tyrväinen** (5. november 1933–13. oktober 2013) var ein finsk skiskyttar frå Ylöjärvi i Birkaland. Han var ein av dei beste skiskyttarane i verda i fyrste halvdelen av 1960-åra, vann tre sølvmedaljar og ein bronsemedalje i den årlege, internasjonale meisterskapen i skiskyting i tida 1960-65.

### Aktiv

Tyrväinen vann den olympisk sølvmedaljen i skiskyting under vinter-OL 1960 i Squaw Valley. På 20 km, den einaste skikytingsøvinga i leikane, vart han einast slått av Klas Lestander frå Sverige. Under VM i skiskyting 1962 på finsk heimebane i Tavastehus tok han eit nytt sølv på 20 km, Vladimir Melanjin frå Sovjetunionen vart verdsmeister. Dei same to karane vart nummer ein og to i VM 1963, også då vart det sølv på Tyrväinen. Han tok si tredje og siste VM-medalje, den fyrste i bronse, då Olav Jordet vart verdsmeister på 20 km på norsk heimebane i Elverum, framom Sovjets Nikolaj Puzanov og Tyrväinen.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* Vinter-OL 1960 i Squaw Valley: Sølvmedalje på 20 km
* VM i skiskyting 1961 i Umeå: Nr 5 på 20 km
* VM i skiskyting 1962 Tavastehus: Sølvmedalje på 20 km
* VM i skiskyting 1963 Seefeld: Sølvmedalje på 20 km
* Vinter-OL 1964 i Innsbruck: Nr 13 på 20 km
* VM i skiskyting 1965 på Elverum: Bronsemedalje på 20 km
* VM i skiskyting 1966 i Garmisch-Partenkirchen: Nr 5 i stafett

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
**Osip Emiljevitsj Mandelstam** (15. januar 1891–27. desember 1938) var ein russisk, sovjetisk lyrikar, prosaist og barnebokforfattar. Han var fødd i Warszawa og døydde i ein fangeleir nær Vladivostok.

Liv og gjerning
---------------

Mandelstam var ein av dei leiande føregangsmennene for den såkalla akmeismen, saman med mellom andre Anna Akhmatova og Nikolaj Gumiljov. Frå byrjinga var han ein sterk tilhengar av den russiske revolusjonen, til liks med mange andre russiske intellektuelle vart han med åra meir og meir desillusjonert. Han vart arrestert første gongen i 1920, noko som innleia eitt omflakkande liv på ulike stader og med få utvegar til arbeid. I 1934 vart han forvist til byen Voronezj, etter å ha publisert eit stalinkritisk dikt. Straks etter at straffa var sona, vart han i 1938 dømd på ny, då til fem års straffarbeid i den fjerne austen av det sovjetiske riket. På den tid hadde han fått kjenning av ein medfødd hjartefeil, som saman med strengt vinterver truleg leia til at han døydde kort tid etter ankomsten til straffarbeidsleiren.

Både som lyrikar og prosaist har Mandelstam sidan 1960-talet, då mange av dei seinare verka byrja kome ut, vorte rekna som ein av dei fremste russiskspråklege forfattarane på 1900-talet. Litteraturvitarar har særleg framheva den ukonvensjonelle reiseskildringa *Reisa til Armenia* (trykt 1934), eit verk som mellom anna inspirerte Josif Brodskij og Bruce Chatwin. Andre framståande arbeid er essaysamlinga *Samtalar om Dante* (skriven 1933, posthumt utgitt 1967), og dikta frå dei siste åra i Voronezj, som i ettertid er kjende som Voronezj-dikta.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Osip Mandelstam» frå Wikipedia på svensk, den 3. februar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
| **Budelli** |
| --- |
|  |
| Geografi |
| 

Budelli is located in Italia

 |
| **Stad** | Middelhavet |
| **Koordinatar** | 41°16′56″N 9°21′0″E﻿Koordinatar: 41°16′56″N 9°21′0″E﻿ |
| **Øygruppe** | Maddalenaøyane

 |
| **Areal** | 1,6 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Monte Budello (87 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Italia |
| **Region  Provins** | Sardinia  Olbia-Tempio

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

**Budelli** er ei øy i Maddalenaøyane nær Bonifaciosundet nord for Sardinia i Italia. Ho er ein del av La Maddalena nasjonalpark.

Budelli ligg fleire hundre meter sør for øyane Razzoli og Santa Maria. Ho har eit areal på 1,6 km² og ei kystlinje på 12,3 km. Det høgaste punktet er Monte Budello på 87 meter over havet. 

Budelli vert rekna som ei av dei vakraste øyane i Middelhavet. Ho er særleg kjend for *Spiaggia Rosa* (Den rosa stranda) søraust på øya, som har fått den spesielle fargen frå ørsmå korall- og skjelbitar, som *Miriapora truncata* og *Miniacina miniacea*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Budelli» frå Wikipedia på engelsk, den 1. november 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Framtida.no** er ei nyhende- og debattavis med unge som målgruppe. Ansvarleg redaktør er Espen Udland (2018), og redaktør Svein Olav B. Langåker.

Nettstaden vart starta i 1. september 2010 som eit samarbeid mellom ABC Startsida, Landssamanslutninga av nynorskkommunar, Landslaget for lokalaviser, Magasinett, Pirion og Mot til å meina, og fekk støtte frå Kulturdepartementet dei første åra som ein del av det målpolitiske arbeidet. Eit viktig mål med nettavisa er å styrkja nynorsken. Elles skal Framtida.no vera ein viktig arena for engasjementet til unge og sjå nyhende frå ein ung synsvinkel. Nettstaden er redigert på liberal nynorsk. Fleire lokalaviser, Magasinett og Dag og Tid leverer stoff, men det er òg ein stor del eigenproduserte artiklar. I tillegg er det lagt opp til aktivitet frå brukarane.

I løpet av 2017 var 825.000 brukarar innom Framtida.no. I 2016 var talet 485 000.

Språkfakta 2015 kallar Framtida.no den viktigaste tilveksten til nynorsk nettjournalistikk etter 2000.

Prisar og utmerkingar
---------------------

Framtida.no ved redaktør Svein Olav B. Langåker fekk 3. februar 2018 tildelt heiderleg omtale av Haugesund journalistlag for ein artikkelserie om song i skulen.

Framtida.no fekk Målprisen 2018 av Hordaland Mållag 17. mars 2018.

Kjelder
-------

1. ↑  «Redaksjonell rapport 2017 for Framtida.no». Framtida.no.
2. ↑  Språkfakta 2015«13 Digitale medium - Ivar Aasen-tunet», *www.aasentunet.no* (på norsk), arkivert frå originalen 24. mars 2018, henta 24. mars 2018
3. ↑  «Heider til Framtida.no for song-avsløringar».
4. ↑  «Framtida fekk Målprisen». Sunnhordland.no. Henta 24. mars 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Framtida.no
Koordinatar: 67°50′S 62°35′E﻿

**Framnesfjella** er ei fjellkjede i Antarktis som består av Casey Range, Masson Range, David Range og Mekammen (Brown Range) og nærliggande fjell og toppar. Dei tre store fjellkjedene og mindre fjell i området vart oppdaga og namngjeve i februar 1931 av British Australian New Zealand Antarctic Research Expedition under Douglas Mawson. Kysten vart òg observert av norske kvalfangarar same året. Heile området vart kartlagd i detalj av norske kartografar frå flyfoto tekne under Lars Christensen-ekspedisjonen i januar 1937. Namnet på fjellområdet vart gjeve av Lars Christensen etter Framnesfjellet, ein ås nær Sandefjord i Noreg.

Kjelder
-------

1. ↑  «Framnes Mountains». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 22. oktober 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* A crystallographic study av perennially frozen ice surface of Patterned Lake, Framnesfjella, Aust-Antarktis By J.L.E. Chambers,E.J.L. Wilson[*daud lenkje*]

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Framnesfjella» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Francesco Maria Veracini** (1. februar 1690–31. oktober 1768) var ein italiensk fiolinist og komponist under barokken.

Veracini var fødd i Firenze som son av ein apotekar. Han fekk opplæring i musikk av onkelen Antonio Veracini, som spelte fiolin og komponerte, og dei heldt ofte konsertar saman.

Han reiste til London i 1714 og spelte i Queen's Theatre. Seinare drog han til Düsseldorf og Venezia, der han i 1716 skreiv eit sett sonater for fiolin og blokkfløyte tileigna prins Friedrich August, som var i byen for tilsetja musikarar. Veracini fekk ei stilling ved hoffet til prinsen sin far, August den sterke. Han blei verande i Dresden i fleire år, der han skreiv eit nytt sett fiolinsonater til prinsen.

Francesco Maria Veracini drog tilbake til Firenze i 1723, der han skreiv eit oratorium. I 1733 reiste han til London igjen, der han opptredde og skreiv fire operaer: *Adriano in Siria*, *La Clemenza di Tito*, *Partenio* og *Roselinda*. Denne siste operaen hans var skriven etter Shakespeare-stykket *As You Like It*, eit uvanleg utgangspunkt for ein opera på denne tida.

Etter dette reiste Veracini tilbake til Firenze, der han blei kapellmeister for kyrkjene San Pancrazio og San Gaetano. Han dreiv no mest med kyrkjemusikk, og dirigerte som oftast, sjølv om han stundom framleis opptredde med fiolin. I 1768 døydde Veracini i fødebyen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Francesco Maria Veracini» frå Wikipedia på engelsk, den 1. februar 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- Burney, Charles. 1789. *A General History of Music, from the Earliest Ages to the Present Period. To Which Is Prefixed, a Dissertation on the Music of the Ancients.*  Second edition. 4 vols. London: Printed for the author and sold by T. Becket , J. Robson, and G. Robinson.
		- David Charlton, "Francesco Maria Veracini' 1996
		- Hill, John Walter. 1979. *The Life and Works of Francesco Maria Veracini*. Studies in Musicology 3. Ann Arbor, Mich.: UMI Research Press.
		- Hill, John Walter. 2001. "Veracini, Francesco Maria." *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, red. S. Sadie og J. Tyrrell. London: Macmillan.
		- Newman, William S. 1972. *The Sonata in the Baroque Era*. 3d edition. New York: W. W. Norton & Co. Inc.
		- Torchi, Luigi. 1901. *La musica istrumentale in Italia nei secoli XVI, XVII e XVIII, con 272 esempi musicali nel testo*. Torino: Fratelli Bocca. Facsimile reprint, Bologna: Forni Editore, 1969.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
Eit **relaskop** er eit enkelt instrument som vert bruka ved taksering av skog. Relaskopet finn eit tal for grunnflatesummen i eit skogbestand, uttrykt i m² per hektar.

Bruksteori
----------

Eit tradisjonelt relaskop er sett saman av ei lita plate med ei sikteopning som er 1,0 cm brei. Sikteplata er festa til ein stong eller ei lenkje som er 50 cm lang. Når ein held relaskopet slik at den eine enden ligg inntil kinnbeinet under auga, og sikteopninga er 50 cm frå auga, vil sikteopninga vere 2 % av avstanden frå siktet til auga. Ser vi gjennom sikteopninga og til eit tre 10 m unna, viser sikteopninga eit felt som er 20 cm breitt (2 % av 10 m). Eit tre som er 20 cm breitt som står 10 m frå relaskopet, vil akkurat fylle sikteopninga. Diameteren til dette treet vil vere 1/10 000 av diameteren til ein sirkel med radius 10 m, og treet vil følgjeleg ha ei grunnflate som er 1/10 000 av grunnflata til ein sirkel med radius lik avstanden til treet. Alle like store tre som står nærmare, vil ha same grunnflata. 

På same måten kan observatøren sikte inn eit tre som står 30 m unna, og sjå at det dekker sikteopninga om det er 60 cm breitt. Også dette treet vil ha ein diameter som er 1/10 000 av diameteren til sirkelen med radius 30 m, og følgjeleg ei grunnflate som er 1/10 000 av grunnflata til den store sirkelen. Andre tre med same diameter som står nærare, vil ha same grunnflata. Tilsvarande resonnement kan ein gjere for alle tre med alle andre diametrar – alle tre som akkurat fyller relaskopet, har ei grunnflate som er 1/10 000 av grunnflata til sirkelen dei står i ytterkant av.

Grunnflatesummen i eit skogbestand er summen av grunnflatene på stammane, målt i brysthøgde. Grunnflatesummen vert gjerne uttrykt i m2 per hektar. Sidan eit hektar er 10 000 m², vil kvart tre som fyller relaskopet representere ei grunnflate på 1 m²/ha, som er 1/10 000 av 10 000.

Praktisk bruk
-------------

Vanlege relaskop er laga av ei metallplate festa til ein stong eller ei lenkje. 

Observatøren held relaskopet slik at den eine enden ligg inntil kinnbeinet under auga og sikteplata er 50 cm frå auga. Han dreier relaskopet i ein full sirkel, og tel kor mange tre som fell inn i relaskopet. Kvart tre som fyller relaskopet, vil representere ei grunnflate på 1 m²/ha.

Ved hjelp av tabellar kan observatøren rekne grunnflatesummen om til bestandsvolum. 

Det er òg utvikla prismerelaskop og speglrelaskop, som byggjer på same statistiske teori, men som verkar på ein annan måte.

Feilkjelder
-----------

Det er fleire teoretiske og praktiske feilkjelder ved bruk av realskop. Dei viktigaste er:

1. Relaskopet undervurderer grunnflatesummen i hellande terreng. Feilen betyr lite ved moderat terrenghelling.
2. Kvist og kratt kan hindre sikt i tette bestand.
3. Observatøren må stille seg på ein tilfeldig stad i bestandet, gjer han ikkje det, kan det oppstå systematiske feil.
4. Observatørar kan ha ein tendens til å overvurdere eller undervurdere talet på tre dei skal telje med.

Kjelder
-------

* Hans Kristian Seip (red.), *Skogbruksboka*, b. 3 Skogøkonomi, Skogforlaget, Oslo 1966.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Speglrelaskop
**Latent varme** er varmemengda som må til for at eit stoff skal gjennomgå ein faseendring (endre aggregattilstand). Konseptet blei først nemnt rundt 1750 av Joseph Black. Ein har to typar latent varme. Ein er latent varme ved smelting og den andre latent varme ved fordamping, og skildrar kva veg varmen strøymer frå ein fase til den neste: 

fast stoff → væske → gass.
Energiendringa er endotermisk når eit stoff går frå fast stoff til væske til gass, og eksotermisk når endringa går i motsett retning. 

**Latent varme og faseendringstemperaturar for nokre væsker og gassar**| Stoff | Latent varme  smelting  J/g | Smelte-  temperatur  °C | Latent varme  fordamping  J/g | Koke-  temperatur  °C |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Etanol (alkohol) | 108 | -114 | 855 | 78.3 |
| Ammoniakk | 339 | -75 | 1369 | -33.34 |
| Karbondioksid | 184 | -57 | 574 | -78 |
| Helium |  |  | 21 | -268.93 |
| Hydrogen | 58 | -259 | 455 | -253 |
| Nitrogen | 25.7 | -210 | 200 | -196 |
| Oksygen | 13.9 | -219 | 213 | -183 |
| Metylbenzen |  | -93 | 351 | 110.6 |
| Terpentin |  |  | 293 |  |
| Vatn | 335 | 0 | 2272 | 100 |

Når eit vassmolekyl fordampar frå ei vassflate og inn i atmosfæren, blir *varme* overført via vassmolekylet til ein luftpakke med lågare temperatur. Ein må ha energi for å fordampe vatn til vassdamp, og vassmolekyla i vassdampen held på denne energien som indre energi. Denne «lagra» energien vert kalla latent varme, og når vassdamp går over til vatn (kondensasjon) eller is (deposisjon) vert demme energien frigjeve som merkande varme på flata der kondenseringa (eller deposisjonen) har skjedd.

Latent varmefluks
-----------------

**Latent varmefluks** er varmefluksen frå jordoverflata til atmosfæren i samband med fordamping av vatn, og kondensasjon av vassdamp i troposfæren. Det er ein viktig komponent i Jorda sitt energibudsjett for overflata. Latent varmefluks blir vanlegvis målt med å bruke bowenforholdsteknikken eller via kvervlingskovarians, som er ein statistisk reiskap for å analysere atmosfæriske storleikar som svingar raskt med tida (høgfrekvent dataserie), og gjev fluksverdiar for desse storleikane. 

### Sjå òg

* Fordampingsvarme
* Fusjonsvarme
* Bowenforholdet
* Sublimasjon
* Spesifikk varmekapasitet
Presidentpalasset Rashtrapati Bhavan, bygd under den britiske kolonitida.
**Presidenten i India** (engelsk *President of India*, hindi राष्ट्रपति, **rashtrapati**, 'riksherre') er statsoverhovud i Republikken India og øvstkommanderande for det indiske forsvaret. Medan artikkel 53 i Grunnloven seier at presidenten kan utøva myndigheit direkte, blir all myndigheit som tilhøyrer presidenten med visse unntak utøvd av den sitjande regjeringa med statsministeren i spissen.

Den noverande presidenten er Ram Nath Kovind, som blei svoren inn 25. juli 2017.

Valmåte
-------

Presidenten blir vald av medlemmene i det indiske parlamentet (Lok Sabha og Rajya Sabha) og av dei lovgjevande delstatsforsamlingane (*Vidhan Sabha*). Valperioden er fem år, og ein sitjande president har lov til å stilla til gjenval. Det blir brukt ein formel for å fordela stemmer slik at det blir balanse mellom folketalet i kvar delstat og talet på stemmer som representantar i delstatsforsamlingane kan gje, og ein likeverdig balanse mellom medlemmer av delstatsforsamlingane og parlamentsmedlemmer. Dersom ingen kandidat får stemmefleirtal blir tapande kandidatar eliminerte frå valet og stemmer for dei blir overført til andre kandidatar, fram til éin kandidat får fleirtal. Visepresidenten blir vald gjennom direkte avstemming der alle representantar i Lok Sabha og Rajya Sabha tek del.

Embetsbustad
------------

Presidenten av India held til i Rashtrapati Bhavan («President-bygningen») i New Delhi. Presidenten har også offisielle embetsbustader i The Retreat Building i Chharabra ved Shimla og Rashtrapati Nilayam i Hyderabad.

Indiske presidentar sidan 1950
------------------------------

| Nr. | Bilde | Namn | Tilltredde | Avgjekk |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. |  | Rajendra Prasad | 26. januar 1950 | 13. mai 1962 |
| 2. |  | S. Radhakrishnan | 13. mai 1962 | 13. mai 1967 |
| 3. |  | Zakir Hussain | 13. mai 1967 | 3. mai 1969 |
| 4. |  | Varahagiri Venkata Giri | 24. august 1969 | 24. august 1974 |
| 5. |  | Fakhruddin Ali Ahmed | 24. august 1974 | 11. februar 1977 |
| 6. |  | Neelam Sanjiva Reddy | 25. juli 1977 | 25. juli 1982 |
| 7. |  | Giani Zail Singh | 25. juli 1982 | 25. juli 1987 |
| 8. |  | R. Venkataraman | 25. juli 1987 | 25. juli 1992 |
| 9. |  | S.D. Sharma | 25. juli 1992 | 25. juli 1997 |
| 10. |  | K.R. Narayanan | 25. juli 1997 | 25. juli 2002 |
| 11. |  | A.P.J.Abdul Kalam | 25. juli 2002 | 25. juli 2007 |
| 12. |  | Pratibha Patil | 25. juli 2007 | 25. juli 2012 |
| 13. |  | Pranab Mukherjee | 25. juli 2012 | 25. juli 2017 |
| 14. |  | Ram Nath Kovind | 25. juli 2017 | Sitjande |

Kjelder
-------

1. ↑  Justisdepartementet i India: Constitution of India, *94. Amendment Act*, s. 26.

* *Denne artikkelen bygger på «Indias president» frå Wikipedia på bokmål, og «Indiens president» frå Wikipedia på svensk den 26. april 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad (engelsk)
* Tidlegare presidentar av India ved den offisielle nettstaden
**Presidentialisme** er eit styresett i somme republikkar, der presidenten er vald separat frå den lovgjevande forsamlinga. I land med presidentialisme er presidenten ofte både statsoverhovud og regjeringsleiar, men i somme slike land utnemner presidenten ein statsminister. Statsministeren er då ikkje ansvarleg overfor nasjonalforsamlinga, som i eit parlamentarisk system, men overfor presidenten.

Presidentialismen er det styresettet som nøgnast fylgjer maktfordelingsprinsippet, med di den utøvande makta og den lovgjevande makta er klårt åtskilde. Både president og kongress er direkte valde, og har soleis kvar deira demokratiske legitimitet. Dei kan eventuelt berre setjast av ved riksrett. Denne maktdelinga byggjer på eit system med tilsvarande vekter og motvekter mellom styremaktene. Presidenten kan nekta eller utsetja vedtak frå kongressen ved sin vetorett, kongressen kan røysta ned framlegga frå presidenten, og vedtak frå kongressen kan prøvast for om dei er i tråd med konstitusjon og grunnlov for den dømande makta, domstolane og Høgsterett gjennom prøvingsretten.

Dette styresettet har hovudsakleg Sambandsstatane som førebilete, og dei andre landa med presidentialisme har gjerne system inspirert av det i Sambandsstatane. I tillegg til USA har, mellom anna, dei fleste statane i Latin-Amerika, mange av dei i Afrika, Indonesia og Filippinane presidentialisme. I Europa finn ein presidentialisme i Russland og Kviterussland.

Kjelder
-------




| * v
* d
* e
Styresett |
| --- |
| 
* Anarki
* Aristokrati
* Autokrati
* Diktatur
* Folkestyre
* Konstitusjonelt monarki
* Kleptokrati
* Meritokrati
* Monarki
* Oligarki
* Oklokrati
* Parlamentarisme
* Plutokrati
* Presidentialisme
* Semipresidentialisme
* Teknokrati
* Teokrati
* Timokrati
* Tyranni

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Pressens Faglige Utvalg**, ofte omtalt som **PFU**, er eit utval som Norsk Presseforbund har skipa for å overvake og fremme den etiske og faglige standarden i norsk trykt presse, radio, fjernsyn og internett-publikasjonar. Som ein lekk i dette arbeidet tek utvalet opp til vurdering klager over framferda til norske medium, og konkluderer i ei fråsegn som vert gjort offentleg. Utvalet har sju faste representantar, fire frå media og tre frå ålmenta. Media er representert ved to redaktørar og to journalistar som skal spegle mediemangfaldet. Det er ti vararepresentantar, derav fire frå ålmenta. Utvalet vart skipa i 1936.

Alle redaktørstyrte medium som er knytt til Norsk Presseforbund kan klagast inn for Pressens Faglige Utvalg. Det same gjeld frittståande utgjevarar som ikkje er medlem av Norsk Presseforbund, men som er tilknytt *Vær Varsom-plakaten*. Klager over andre medium kan avgjerast av Pressens Faglige Utvalg dersom dei samtykker til det.

Pressens Faglige Utvalg kan ta opp til førehaving klager frå einskildpersonar, organisasjonar, institusjonar, verksemder og styresmakter. Generalsekretæren i Norsk Presseforbund kan òg be utvalet ta opp saker av prinsipiell interesse, eller saker der det er rimeleg å gje den eller dei som saka gjeld, hjelp til å fremme ho. Retningslinene for arbeidet i Pressens Faglige Utvalg er Vær Varsom-plakaten som Norsk Presseforbund vedtok i 1936 og dei endringane som er gjort seinare, mellom anna ved at Tekstreklameplakaten vart innteke i 2015, og *Redaktørplakaten* som vart vedteke i 1953 av Norske Avisers Landsforbund og Norsk Redaktørforening og revidert seinare.

Saksførehavinga i Pressens Faglige Utvalg er offentleg. Saksdokumenta, det vi seie klaga og tilsvaret til klaga, sakssamandraget og innstillinga frå sekretariatet for utvalet, og fråsegna som utvalet gjev i saka, er offentlege. Sakssamandrag vert publisert før møta i utvalet, men innstillinga frå sekretariatet er ikkje offentleg før ho vert lese opp i ope møte. Møta i utvalet er opne, og det kan i utgangspunktet refererast og kringkastast frå møta. 

Dersom privatlivets fred eller personlege tilhøve skal vernast, eller det vil vere særleg tyngande for klagaren at saka er offentleg, kan dokumenta verte unnateke frå offentleggjering og saka verte anonymisert. Av same omsyn kan utvalet gjere vedtak om å lukke møtet. Spørsmål om ikkje å late dokumenta vere offentlege, og om anonymitet i saksførehavinga, vert avgjort av generalsekretæren i Norsk Presseforbund.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Pressens Faglige Utvalg
* Framgangmåten ved klage til Pressens Faglige Utvalg
Årleg midla solinnstråling ved toppen av jordatmosfæren (øvst) og jordoverflata (nedst).
**Solinnstråling** er innkommande solstråling som treffer ein planet eller den tilhøyrande atmosfæren. I tillegg kan det òg gjelde for andre lekamar som romfartøy og bygningar, og i dei fleste tilfelle fører det til ei oppvarming av lekamen, men i sjeldne tilfelle kan all strålinga bli reflektert tilbake. 

Det er viktig å ta omsyn til solinnstrålinga når ein skal byggje nye bygningar i visse klima. Det er ein av dei viktigaste klimavariablane når det gjeld menneskeleg komfort og energieffektivitet i bygningar. I design av romfartøy og i planetologi er det den fremste variabelen som påverkar likevektstemperaturen og globalt klima. 

Solinnstrålinga i yttergrensa av atmosfæren blir kalla solarkonstanten. Den er nær 1350 watt per kvadratmeter i eit plan normalt på solstrålene. Solarkonstanten inneheld heile det elektromagnetiske spekteret, men den synlege delen av strålinga utgjer størstedelen av energimengda. Solstrålane vert svekka gjennom atmosfæren før dei når jordoverflata. På tempererte breidder kan solinnstrålinga midt på dagen vere opp mot 1000 W/m2) i klårvêr. Solinnstrålinga varierer med solvinkelen forskjellige tider på året (fordi tjukkleiken på atmosfæren sollyset må gå igjennom varierer). I tillegg vil dis og skydekke påverke strålinga. Den midla solinnstrålinga gjennom eit døger på solrike stader er om lag 250 W/m2. 

Solinnstrålinga på ei fast flate (som eit vindauge eller eit tak) er avhengig av vinkelen solstrålene treffer flata med. Dette er årsaka til at polområda er mykje kaldare enn ekvatorområdet. I løpet av eit år får polane mykje mindre solinnstråling enn ekvator fordi solvinkelen er mykje mindre over polane. Denne effekten kan nyttast i arkitekturen til å designe bygningar som er kjølige om sommaren og varme om vinteren ved å ha store vertikale vindauge på ekvatorsida av bygningen (sørsida på nordlege halvkule). Dette gjev maksimal solinnstråling om vinteren når sola står lågt på himmelen, og minimerer strålinga om sommaren når sola står høgt på himmelen midt på dagen. Sola sin bane mellom nord og sør varierer med 47 grader gjennom året.

Mekanisme
---------

Energien i den elektromagnetiske strålinga (t.d. lys) blir løyst opp av molekylrørsla i lekamen den treffer og blir omforma til varmeenergi. Solinnstrålinga er derfor avhengig av tettleiken til lekamen eller mediumet den treffer, og er derfor mykje mindre i den øvre atmosfæren og størst ved bakken.

Sjå òg
------

* Diffus stråling
* Direkte stråling
* Solvariasjon
* Solvinkelen sin effekt på klima

Bakgrunnsstoff
--------------

* Solposisjon og solbane sett fra Geofysisk institutt i Bergen Arkivert 2007-02-28 ved Wayback Machine.
* Globalstråling i Bergen Arkivert 2007-02-28 ved Wayback Machine.
* Kart over global solinnstråling Arkivert 2015-11-05 ved Wayback Machine.
* Gårsdagens solinnstråling i Australia

Referansar
----------

* Nall, D. H. (2004-11). Looking across the water: Climate-adaptive buildings in the United States & Europe. In *The Construction Specifier*, 57, 50 – 56.
*