recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Byglandsfjorden** er ein innsjø i kommunane Evje og Hornnes og Bygland i Agder fylke. Den er ein del av Otravassdraget og strekkjer seg frå Vassenden i sør til Ose i nord. Om sommaren vert fjordstrekningen trafikkert frå Byglandsfjord til Ose av veterandampbåten Bjoren som er verdas einaste vedfyrte passasjerdampbåt som framleis går i rutetrafikk.

Riksveg 9 går langs austsida av Byglandsfjorden. Fånefjell er kommunikasjonshistorisk eit spesielt parti fordi det her er fire ulike trasear forbi på innsida, over, rundt på yttersida og gjennom fjellet. 

Fjorden er òg habitat for den stadeigne laksefisken byglandsfjordbleika. På grunn av sur nedbør har denne fisken ikkje reprodusert naturleg sidan midt på 1970-talet og stammen er heilt avhengig av utsetting for å overleve.

Namnet Byglandsfjorden vert brukt om heile den 40 km lange elvestrekningen til Ose. Den øvre delen nord for Storstraumen vert gjerne kalla Åraksfjorden.

Delar av Åraksfjorden har namna Bjåfjorden (i sør) og Sandnesfjorden. 

Den sørlegaste delen av Byglandsfjorden vert kalla Årdalsfjorden.

Byglandsfjorden vart regulert til kraftmagasin i 1912 og har ei reguleringshøgde på 5 meter. Magasinet rommar 212,3 mill. m³.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 66°40′S 140°1′E﻿

**Île Le Mauguen** er ei klipperik øy 0,25 nautiske mil lang som ligg 0,1 nautiske mil sør for Ile des Pétrels i Archipel de Pointe Géologie. Ho vart kartlagd i 1950 av Den franske antarktisekspedisjonen og først namngjeven av dei etter Alexis Carrel, ein kjend fransk kirurg og fysiolog .

Ho vart så gjeve det noverande namnet til ære for Pascal Le Mauguen, teknisk sjef ved det franske instituttet for polarforsking og teknologi (IFRTP), som døydde i ein helikopterstyrt 8. februar 1999.

Sjå òg
------

* Antarktiske og subantarktiske øyar

Kjelder
-------

1. ↑  «Carrel Island». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 16. oktober 2012.
2. ↑  Composite Gazetteer of Antarctica Den vitskaplege komiteen for antarktisforsking (SCAR). Katalognr. 107219

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Île Le Mauguen» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| **Île-aux-Moines** |
| --- |
| Hamna på Île-aux-MoinesHamna på Île-aux-Moines |
| Geografi |
| **Stad** | Biscayabukta |
| **Koordinatar** | 47°35′51″N 2°50′36″W﻿

 |
| **Areal** | 3,20 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Frankrike |
| **Departement** | Morbihan

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 610 (1999) |
| **Folketettleik** | 190 /km² |

**Île-aux-Moines** (*Enizenac'h* på bretonsk) er den største øya i Morbihanbukta i Bretagne i Frankrike. Øya er òg ein eigen kommune i departementet Morbihan. Ho er ein av to øykommunar i bukta, den andre er Île d'Arz.

Geografi
--------

Île-aux-Moines ligg i Morhibanbukta. Ho er 7 km lang og 5 km brei, og dekkjer eit areal på 3,2 km². Øya er forma som ein kross, og ingen stader på øya ligg lenger enn 450 meter frå vatnet. 

Det går båtsamband til fastlandet frå Larmor-Baden og Port-Blanc.

Historie
--------

Île-aux-Moines har vore busett sidan steinalderen, noko steindysser og andre leivningar kan vise til. I 854 gav kongen av Bretagne, Erispoe, ein donasjon til klosteret i Saint-Conwoïon i Redon, som far hans Nominoe hadde oppretta. Dette vart lagerplass for klosteret. 

Etter normannarane invaderte øya på 900-talet vart øya gjeve tilbake til soknet Arradon. I 1453 fekk øya status som eit sokn, og i 1792 vart ho ein eigen kommune.

Monument
--------

Det er mange megalittiske leivningar på sørsida:

* Dolmen i Kergonan på midten av øya. Steinane er stilt i ring med ein radius på meir enn 70 meter, ei av dei største i Europa.
* Dolmen i Penhap, 5 km frå den største landsbyen, og er den best bevarte på øya.
* Krusifiks kan ein finne i Trec'h, Brouel og Le Nioul, i tillegg til på Kerno.
* St. Michel Kapell

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Île-aux-Moines» frå Wikipedia på engelsk, og «Île-aux-Moines» frå Wikipedia på fransk den 12. april 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames

 |
**Handball under Sommar-OL 1996** for karar vart avvikla frå 24. juli til 4. august 1996 i to ulike arenaer i Atlanta. Tolv land deltok i turneringa: Algerie, Brasil, Egypt, Frankrike, Kroatia, Kuwait, Russland, Spania, Sveits, Sverige, Tyskland og USA.

Laga var delt inn i to grupper med seks lag i kvar, der alle laga i gruppa spelte kamp mot einannan. Dei to beste laga frå kvar gruppe avanserte til semifinalar, resten til plasseringskampar. Vinnarane av semifinalane, Kroatia og Sverige, møttest til finale, medan taparane av semifinalane møttest til kamp om bronseplassen. Spania vann 27–25 over Frankrike i bronsefinalen.

### Finalen

Sverige opna svakt, Kroatia leia 6–1 etter minutts spel. Oh ved pause leia Kroatia framleis med fem mål, 16–11. I den andre omgangen knappa Sverige ned på leiinga, men kom aldri i kapp med Kroatia som vann med 27 mot 26 mål.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Handball at the 1996 Summer Olympics – Men's tournament» frå Wikipedia på engelsk, den 23. november 2022.*
**Handball under Sommar-OL 1992** for kvinner vart avvikla frå 30. juli til 8. august 1992 i Granollers og Barcelona. Åtte land deltok i turneringa: Austerrike, Nigeria, Noreg, Spania, Sør-Korea, Tyskland, USA og eit mannskap frå den oppløyste «Sovjetunionen».

Laga var delt inn i to grupper med fire lag i kvar, der alle laga i den enkelte gruppa spelte kamp mot einannan. Dei to beste laga i gruppene avanserte til semifinalar, medan trearane i gruppene møttest til kamp om femteplassen og firarane om sjuandeplassen. Noreg enda på andreplass i gruppe B. I semifinalen slo Noreg «Sovjetunionen» med 24 mot 23.

### Finalen

Finaleoppgjeret stod dermed mellom tittelforsvarar Sør-Korea og Noreg. Koreanarane feia i fyrste omgangen over dei norske kvinnene og leia 16–8 ved pause. Den andre omgangen vart ein transportetappe inn mot siger 28–21. Sørkoreanske Lim O-kyeong skåra 8 mål og vart toppskårar i finalen.

Dei norske måla kom frå Heidi Sundal (7), Susann Goksør (4), Cathrine Svendsen (3), Kristine Duvholt (2), Siri Eftedal, Hanne Hogness, Tonje Sagstuen, Karin Pettersen, Henriette Henriksen, (1, alle). Ingrid Steen og målvaktene Annette Skotvoll og Hege Frøseth skåra ikkje i finalen. Også Heidi Tjugum, Anne-Brit Skarstein, Hege K. Kvitsand og Mona Dahle var med i den norske OL-troppa.

Kvinnene frå tidlegare «Sovjetunionen» vann bronse etter firemålssiger over Tyskland.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Handball at the 1992 Summer Olympics – Women's tournament» frå Wikipedia på engelsk, den 18. november 2022.*
**Handball under Sommar-OL 1996** for kvinner vart avvikla frå 26. juli til 3. august 1996 i Georgia World Congress Center i Atlanta. Åtte land deltok i turneringa: Angola, Danmark, Kina, Noreg, Sør-Korea, Tyskland, Ungarn og USA.

Laga var delt inn i to grupper med fire lag i kvar, der alle laga i den enkelte gruppa spelte kamp mot einannan. Dei to beste laga i gruppene avanserte til semifinalar, medan trearane i gruppene møttest til kamp om femteplassen og firarane om sjuandeplassen. Noreg enda på andreplass i gruppe B og tapte så både semifinalen mot Danmark og bronsekampen mot Ungarn.

### Finalen

Finaleoppgjeret stod mellom tittelforsvarar Sør-Korea og Danmark. Ved pause leia Sør-Korea 17–13. I den andre omgangen utlikna Danmark til 29–29 før full tid var ute, for så å brenne eit straffekast seks sekund før slutt. Etter fyrste ekstraomgang var det framleis likt, 31–31, men så drog dei danske kvinnene ifrå og sikra seg gullmedaljar med siffera 37 mot 33.

Anja Andersen vart dansk toppskårar med 11 nettkjenningar. Mellom dei andre olympiske meistrane fann ein Anette Hoffmann, Camilla Andersen, kapteinen Janne Kolling, Anne Dorthe Tanderup, Tina Bøttzau, Tonje Kjærgaard og målvaktene Susanne Munk Lauritsen og Lene Rantala.
Sørkoreanske Lim O-kyeong skåra heile 15 mål i finalen og vart med sine i alt 41 fulltreffarar toppskårar i turneringa.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Handball at the 1996 Summer Olympics – Women's tournament» frå Wikipedia på engelsk, den 17. november 2022.*
**Eurabia** er ei nemning på det framtidige Europa ifylgje ein kvasivitskapleg og fascistisk prega teori som påstår at Europa vert absorbert av den arabiske verda og underlagt muslimsk leiarskap, religion og lovgjeving innan stutt tid som fylgje av at innvandringa frå muslimske land kjem til å gjere muslimane til dei talmessig dominerande ved at dei er meir fruktbare enn dei opphavlege innbuarane i Europa. 

Eurabia-teorien er ein konspirasjonsteori som i stor mon byggjer på førestillingar om at det står løynde samansverjingar attom ei framtidig muslimsk overtaking av Europa, og at dagens europeiske elitar eigenleg går inn for dette ved å tillate eller godtake innvandring. Slik det mellom anna framgår av Anders Behring Breivik si grunngjeving for å gjere dei terroråtaka han gjorde 22. juli 2011 på Regjeringskvartalet i Oslo og på Arbeidaranes Ungdomsfylkings sumarleir på Utøya, har mange tilhengjarar av denne teorien som ein av sine premissar at europeiske elitar forråder det folket dei høyrer til. Sjølv om tilhengarar av teorien hevdar at saka gjeld religion, og ikkje rase, er det nettopp rase som vert brukt som markør i ordet, sistelekkjen viser til Arabia og arabarar, ikkje til islam.

Litteratur
----------

* Sigve Indregard (redaktør): *Motgift : akademisk respons på den nye høyreekstremismen*. Oslo 2012: Cappelen Akademisk. ISBN 978-82-02-38170-7
* Lars Gule: *Ekstremismens kjennetegn : ansvar og motsvar*. Oslo 2012:Spartacus. ISBN 978-82-430-0670-6
* Øyvind Strømmen: *Det mørke nettet – om høyreekstremisme, kontrajihadisme og terror i Europa*. Cappelen Damm 2011 ISBN 9788202370275
* Andreas Malm: *Hatet mot Muslimer*, Atlas 2008, ISBN 978-91-7389-349-7
**Maria Antonia av Austerrike** (fødd **Maria Antonia Theresia Josefa**, 18. januar 1669–24. desember 1692) var den eldste dottera og det einaste overlevande barnet til keisar Leopold I og Margarita Teresia av Austerrike. 

Maria Antonia var ein del av innavlen som gjekk føre seg i huset Habsburg, sidan faren Leopold var onkelen hennar på morssida, medan far hennar var syskenbarn til mora hans. Besteforeldra hennar på morsida var òg onkel og niese. Frå barndommen av var Maria Antonia ei intelligent og danna jente, og delte foreldra sin lidenskap for musikk. 

Den siste spanske habsburgaren, Karl II, var barnlaus. I følgje arvefølgjelovene hadde Maria Antonia rett til å arve den spanske krona, fordi ho var det einaste overlevande barnet etter keisarinne Margaret Theresia, syster til Karl II. Likevel vart det sidan ho var fødd bestemt at ho skulle gifte seg med onkelen på morssida, den spanske kongen, men dette vart det aldri noko av på grunn av politiske årsaker. 

Ho var òg ein kandidat for ekteskap med Victor Amadeus II av Sardinia, men dette vart heller ikkje noko av. Maria Antonia gifta seg med kurfyrste Maximilian II av Bayern i 1685 i Wien. Ekteskapet deira var ulukkeleg, men dei fekk tre born. Ingen av borna voks opp. Ein av dei, Josef Ferdinand av Bayern (1692-1699), var særleg viktig for europeisk politikk mot slutten av 1600-talet. Då såg dei europeiske maktene etter ein arving som kunne ta over trona i Spania då Habsburg-greina i landet døydde utt. Josef Ferdinand døydde derimot som seksåring, og dette utløyste den spanske arvefølgjekrigen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maria Antonia of Austria» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mai 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Friedrich Weissensteiner: *Liebeshimmel und Ehehöllen* - Heyne Taschenbuchverlag 1999 - ISBN 3-453-17853-X


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
**Maria Gripe** (25. juli 1923–5. april 2007) var ein svensk forfattar, fødd som *Maria Walter* i Vaxholm, og oppvaksen i Örebro. Ho skreiv berre barne- og ungdomsbøker. I 1946 gifta ho seg med kunstnaren Harald Gripe, som har illustrert dei fleste av bøkene hennar. Dei har ei dotter, Camilla Gripe, og også ho er forfattar.

Mange av bøkene til Maria Gripe - særleg dei seinare verka - inneheld overnaturlege, eller mystiske element, t.d. boka *Tordivelen flyg i skyminga*.

Ho skreiv 36 bøker som har vorte omsette til 29 språk, mellom anna mange til norsk. I Noreg er ho kanskje aller mest kjend for *Tordivelen flyg i skyminga* som vart innspelt som høyrespel av NRK Radioteatret og send i Barnetimen, og for bøkene om Agnes Cecilia.

Forfattarskapet hennar har vorte løna med mange prisar, mellom anna Nils Holgersson-plaketten (1963), Astrid Lindgren-priset 1972, H.C. Andersen-medaljen (1974), Doblougprisen 1979 og Litteris et artibus-medaljen (2003).

Fleire av bøkene hennar har vorte filmatiserte.

Bibliografi (i utval)
---------------------

**Bøker av Maria Gripe**

* 1954 *I vår lilla stad*
* 1962 *Hugo och Josefin*
* 1964 *Glasblåsarns barn*
* 1971 *Julias hus och nattpappan*
* 1972 *Elvis Karlsson*
* 1978 *Tordyveln flyger i skymningen*
* 1981 *Agnes Cecilia - en sällsam historia*
* 1982 *Skuggan över stenbänken*
* 1991 *Tre trappor upp med hiss*

**Bøker om Maria Gripe**

* Carina Lidström (1994): *Sökande, Spegling, metamorfos. Tre vägar genom Maria Gripes Skuggserie.*
* Ying Toijer Nilsson (2000): *Skuggornas förtrogna - om Maria Gripe*
* Hild Haaheim (2001): Forfatterskapslesilng i skolen - om Maria Gripe

Bakgrunnsstoff
--------------

* Författarcentrum - Maria Gripe Arkivert 2005-10-25 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Maria Gaetana Agnesi** (16. mai 1718–9. januar 1799) var ein italiensk matematikar og filosof. 

Ho fekk først undervisning av far sin. Den første boka hennar i filosofien, *Propositiones philosophicae*, kom ut då ho var 20 år gammal. Den mest kjende boka hennar er det matematiske oversiktsverket hennar *Instituzioni analitiche* (1748) som vart omsett til fransk og engelsk. Ho fekk tilbodet om eit professorat ved universitetet i Bologna, men avslo og gjekk seinare inn i ein nonneorden.

Ho er kjend for ei kurve som vert kalla Agnesis heks. På italiensk heiter denne kurva *la versiera di Agnesi* som tyder «kurva til Agnesi». Frå tidleg av vart dette lese av professoren John Colson som «l'avversiera di Agnesi», der «avversiera» tyder «kvinne som set seg i mot Gud», som då vart identifisert som «heks», og feilomsetjinga vart hengande ved.

Kjelder
-------

* «Maria\_Gaetana\_Agnesi» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Nobelprisen  

Nobelprisen i økonomi  
2008

**Paul Robin Krugman** (fødd 28. februar 1953) er ein amerikansk økonom og samfunnsdebattant. Krugman vann Nobels minnepris i økonomi i 2008.

Krugman har levert tunge bidrag til den samfunnsøkonomiske vitskapen, særleg innan internasjonal handelsteori. Han har forklara internasjonal handel ved stordriftsfordeler. Stordriftsfordelar og stadig lågare transportkostnader kan forklara at internasjonal handel i større og større grad er mellom land som er på likt utviklingsnivå, og som produserer ganske like varer. Til dømes kjøper USA bilar frå Sverige samstundes som Sverige kjøper bilar frå USA. Han er òg kjend for å drøfta spørsmål knytt til lokalisering av økonomisk aktivitet og har bidratt til å forklara sokalla *klynger*. Nobelkomiteen la vekt på desse to bidraga i tildelinga til Krugman.

Krugman er professor ved det prestisjetunge Princeton-universitetet, men har dei siste åra vore mest kjend for innlegga sine i New York Times, der han skriv fleire gonger i veka. Han har også en blogg på nettutgaven til New York Times, og denne oppdaterer han dagleg.

Politisk høyrer til han den amerikanske venstresida. Mange av innlegga hans i New York Times var bitande kritikk av Bush-regjeringa. Krugman har spesielt vore kritisk til finanspolitikken, som har ført til store underskot på statsbudsjetta. 

Hausten 2009 gjekk Krugman til åtak på ei dominerande retning innan makroøkonomisk forsking i ein lang artikkel i New York Times Magazine. Her hevda Krugman at denne forskingsretninga er altfor basert på at alle menneske er fullstendig rasjonelle, og at denne teorien må bera eit stort ansvar for finanskrisa.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Paul Krugman hjå nobelprize.org i samband med tildelinga av Sveriges Riksbanks pris i økonomisk vitskap til Alfred Nobels minne
* Heterogeneity and Trade Masteroppgåve frå Universitetet i Oslo (Sigbjørn Hjelmbrekke, 2009) Ei samanlikning av to modellar av Paul Krugman og Thomas Chaney med monopolistisk konkurranse og stordriftsfordelar.
* Bidrar FoU til dannelsen av næringsklynger? Mastergradsoppgåve frå Universitetet i Tromsø (Kristin Berg, 2007) med gjennomgang av Paul Krugmans bidrag til økonomisk geografi
* Betalingsbalansebegrenset vekst Mastergradsoppgåve frå Universitetet i Oslo (Geir Ivar Urke, 2005) med drøfting av Krugmans teori om import- og eksportetterspørselens inntekstelastisitet, og verknaden av denne på vekstraten til eit land.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Paul Mariner** (22. mai 1953–9. juli 2021) var ein engelsk fotballspelar frå Farnworth i Lancashire. Han hadde perioden 1976-84 suksess med Ipswich Town. Mariner var midtspiss og landslagsmann i åtte år.

Karriere
--------

### Klubbspel

Mariner fekk kontrakt med tredjedivisjons-laget Plymouth Argyle i 1973, ligadebuterte den 11. september. Etter 155 kampar og 61 mål vart han i slutten av oktober 1976, mot 220&nsbp;000 pund, overført til Ipswich Town. Våren 1978 vann Ipswich og Mariner FA-cupen og tre år seinare UEFA-cupen. I det dobbelt-finalen mot AZ Alkmaar skåra han eitt av måla som gav Ipswich-siger 5-4. Klubben hevda seg fleire sesongar i toppsjiktet i ligaen. Frå februar 1984 til sommaren 1986 var han Arsenal-spelar utan større suksess. Deretter gjorde han teneste to sesongar i Portsmouth FC.

### Landslagsspel

I tida frå debuten 30. mars 1977 til han spelte sin siste landskamp 1. mai 1985 i Bucuresti, deltok Mariner i 35 av England sin internasjonale kampar. Under Fotball-EM 1980 var han innbytar i to kampar. Han skåra det siste målet då England slo Noreg 4-0 på Wembley stadion 10. september 1980. I returoppgjeret i VM-kvalifiseringa på Ullevål stadion 9. september 1981 var han også med, England tapte då 1–2 mot Noreg. Mariner spelte alle fem England-kampane i Fotball-VM 1982. Han skåra i alt 13 landslagsmål.

### Merittar

* Vinnar av FA-cupen: 1978 med Ipswich
* Vinnar av UEFA-cupen: 1981 med Ipswich

Mariner døydde av hjernekreft.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Paul Mariner» frå Wikipedia på engelsk, den 9. november 2021.*
* eu-football


| * v
* d
* e
England sitt landslag – VM i fotball 1982 |
| --- |
| 
* 1 Clemence
* 2 Anderson
* 3 Brooking
* 4 Butcher
* 5 Coppell
* 6 Foster
* 7 Keegan
* 8 Francis
* 9 Hoddle
* 10 McDermott
* 11 Mariner
* 12 Mills (kaptein)
* 13 Corrigan
* 14 Neal
* 15 Rix
* 16 Robson
* 17 Sansom
* 18 Thompson
* 19 Wilkins
* 20 Withe
* 21 Woodcock
* 22 Shilton
* Landslagstrenar: Greenwood

 | Flagget til England |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
Koordinatar: 68°37′S 66°0′W﻿

**Traffic Circle** er ein isbredekt vidde som ligg 500 meter over havet, sør for Mount Ptolemy og midt på Den antarktiske halvøya mellom Marguerite Bay og Mobiloilfjorden. Hub Nunatak stig opp frå midten av Traffic Circle. 

Frå denne staden går fem isbredalar utover som eikene på eit hjul. Ein går nordover til Gibbsbreen og Nenybreen og vidare til Nenyfjorden. Ein annan går vestover til Lammersbreen og Windy Valley, og vidare til Mikkelsen Bay. Ein tredje, Colebreen, går sørvest langs Godfrey Upland mot Wordieisen. Den fjerde, Weyerhaeuserbreen, går sørover mot Wakefield Highland og knytt til isbrear som går vestover til Wordie isbrem. Den femte, Mercator forlandsbre, får is frå Weyerhaeuser, Cole og Gibbsbreen, og breiar seg ut medan han går nedover og austover til enden av Mobiloilfjorden. Han vart oppdaga i 1940 av medlemmar av gruppa frå East Base frå U.S. Antarctic Service (USAS), 1939-41, som nytta desse dalane til å reise over høglandet, og kalla han derfor Traffic Circle, som tyder rundkøyring på engelsk.

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Traffic Circle (Antarctica)» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Padma.* 

**Padma** eller *Pôdda* er det bangladeshiske namnet på den største munningselva frå Ganges. Ho er grenseelv mellom India og Bangladesh, og ber namnet Padma (sanskrit for 'lotus') frå ho renn inn i Bangladesh til ho møter Meghna ved Chandpur. 

Padma renn inn i Bangladesh nær Shibganj i Chapai Nababganj-distriktet.
Ganga/Padma dannar grensa mellom India og Bangladesh i rundt 15 mil før ho renn inn i Bangladesh nord i Kushtia-distriket. Ho renn hovudsakleg i søraustleg retning.

Mahananda er ei anna grenseelv som renn ut i Padma, medan Madhumati skil seg ut frå henne. Nær Arich møter Padma elva Jamuna (*Djomona*, eller Brahmaputra). Ho renn ut i Meghna ved Chandpur. Meghna munnar deretter ut i Bengalbukta.

Båtfart på Padma.
Elva er kjend for stadige endringar i løpet, kraftig erosjon av elvebreiddene og oppbygging av sandbankar som kan skapa nytt, midlertidig land (tsjår). 
Padma er ei viktig transportåre og ei rik fiskekjelde.
Storbyar som Rajshahi og Pabna ligg ved breidda av Padma. 

Farakka-demningen i Vest-Bengal i India, som stod ferdig i 1975, førte til ein kraftig reduksjon i vassføringa.

Hardinge-brua og Lalon Shah-brua over elva er rundt 1 800 meter lange. Den føreslåtte Padma-brua lengre nede i elva, som etter planen skulle stått ferdig i 2013, ville blitt den lengste brua i Bangladesh. Prosjektet fekk problem då Verdsbanken sa opp eit lån på 1,2 milliardar US-dollar på grunn av korrupsjonsanklager.

* Kart over Bangladesh med elvar og byar avmerkt.Kart over Bangladesh med elvar og byar avmerkt.
* Kart over dei største elvene i Gangesdeltaet.Kart over dei største elvene i Gangesdeltaet.

Kjelder
-------

* Padma River, *Encyclopædia Britannica* (britannica.com)

* *Denne artikkelen bygger på «Padma River» frå Wikipedia på engelsk, den 12. januar 2014.*

1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 7. september 2008, henta 12. januar 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

* Masud Hasan Chowdhury, «Padma River», i Sirajul Islam, *Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh*, Asiatic Society of Bangladesh, arkivert frå originalen 4. oktober 2013, henta 12. januar 2014

Koordinatar: 23°15′42″N 90°35′41″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Lepramuseet/St. Jørgens Hospital Foto: Nina Aldin Thune

Inne i Lepramuseet. Foto: Nina Aldin Thune

**Lepramuseet**, **St. Jørgens Hospital** i Bergen ligg i Marken i sentrum av byen, og blir i dag drive av Bymuseet i Bergen.

Skildring
---------

Lepramuseet St. Jørgens Hospital er eit bevart sykehusmiljø frå 1700-talet. Det er eit av få bevarte leprasjukehus i Nord-Europa. Sjukehuset har namn etter heilage Jørgen, som var vernehelgen for spedalske eller leprasjuke.

Legen Daniel Cornelius Danielssen byrja arbeida ved St. Jørgens i 1840 og blei overlege i 1849, då pasientane ble flytta til Lungegaardens Sykehus. Frå 1857 blei dei overført til det nybygde Pleiestiftelsen for spedalske nr.1 Den best kjende hendinga knytt til sjukehuset er Armauer Hansen si oppdaging av leprabasillen i 1873. Dette representerte eit gjennombrot for lepraforskinga, og det norske lepraarbeidet fekk stor internasjonal betydning også på andre felt.

Lepramuseet fortel om sjukdommen spedalskheit eller Hansens sjukdom. Det formidlar historia til sjukdommen i Noreg, om livet på hospitalet og dei norske bidraga til lepraforskinga. Arkiva til stiftinga er ein del av Lepraarkiva i Bergen, som står på UNESCO sitt program for verdsminne.

Sjå òg
------

* Sankt Jørgen kyrkje

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lepramuseet» frå Wikipedia på bokmål, den 17. september 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bymuseet i Bergen
* Bergen byleksikon på nett, om Lepramuseet
* Lepramuseet
* Den kulturelle skolesekken
* Memory of the World Register - The Leprosy Archives of Bergen
* Beskrivelse av plantene i urtehagen
* 

* Lepramuseet i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* 

* «Sankt\_Jørgens\_Hospital» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Litteratur
* Irgens, Lorentz M. Nedrebø, Yngve, Sandmo, Sigurd og Skivenes, Arne; *Lepra, Lepraarkivene i Bergen*, Førde, ISBN 82-91722-61-7
* Knudsen, Svein Aage (red.) *De fattige Christi lemmer, Historien til stiftelsen St. Jørgen*; Bergen 1991 ISBN 82-7355-022-2
* Sandmo, Sigurd; *Lepramuseet, St. Jørgen hospital*, Bergen 2003

Koordinatar: 60°23′29.900″N 5°19′56.766″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Lerum Fabrikker** eller **Lerum Konserves** er eit norsk familiekonsern som produserer hushaldingsprodukt. Det er delt inn i to selskap: Lerum Fabrikker AS og Lerum Konserves AS. Konsernet rår over tre fabrikkar på Kaupanger, i Sogndal og i Lærdal. Mest kjend er verksemda for å produsere saft, som var det første Lerum produserte for sal. Lerum er den største produsenten av ekte saft i Noreg.

Lerum starta opp som ein liten landhandel, driven av Kari og Nils H. Lerum i Luster kommune. Den her landhandelen har i dag vorte gjort om til eit industri- og handelsmuseum. Fabrikkane har hatt stor innflytnad på lokalsamfunna der dei har vorte etablert. Supportarlaget til Sogndal Fotball kallar seg Saftkokaradn (*Saftkokarane*), noko som viser at Lerum sin saftfabrikk er ein viktig hjørnestein i lokalsamfunnet.

Lerum Fabrikker produserer den norske Max Havelaar-appelsinjuicen.

Historie
--------

Verksemda vart først starta opp i 1905 som ein liten landhandel i kjellaren til Kari og Nils H. Lerum i Luster kommune. Her vart dei eit mellomstopp for bær som den lokale folkesetnaden skulle sende til Bergen. 

I 1909 bygde dei eit lite hus i den veglause bygda Sørheim for å presse bær til saft for sal. I følgje soga fekk dei idéen allereie i 1907, då nokre stampar med bær ikkje hadde fått plass på båten, og Kari Lerum hadde funne det for godt å presse saft av dei. I 1919 vart produksjonen utvida og flytta frå Sørheim til Sogndal, der det var stor råvaretilgang frå dei mange lokale bøndene.

I 1982 kjøpte Lerum ein fabrikk på Hermansverk frå det konkursråka Bergens & Drægni Produkter AS (tidlegare AS Halvard Drægni). Her vart det laga syltetøy, og seinare brus og juice, fram til produksjonen vart nedlagd i desember 1998, då konsernet hadde bygt opp eit nytt anlegg på Kaupanger og utvida fabrikken i Sogndal.

I 2006 vart verksemda den første vinnaren av Nynorsk næringslivspris

I 2015 vart Lerum tildelt Storegutprisen

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vevsidene til Lerum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BR orgnr

 |
**John Jansen** (fødd 3. oktober 1947) er ein USA-amerikansk lydteknikar og musikkprodusent. Han har arbeidd med ei rekkje artistar gjennom åra, hovudsakleg innan rock: Joe Cocker, The Who, Spencer Davis Group, Cat Mother, Paul Winter Consort, Roger Daltrey, Supertramp, Henry McCullough, Pavlov's Dog, Procol Harum, Blue Öyster Cult, The Dictators, Alice Cooper, Frankie Miller, Meatloaf, Yipes, The Motors, Television, Barry Manilow, Bonnie Tyler, Air Supply, The Bongos, Billy Squier, Britny Fox, Eric Clapton, Warrant, Tom Verlaine, Faster Pussycat, Bang Tango, Love/Hate, Cinderella, Alias, Judge Mercy, Jimi Hendrix, The Producers og Orchestra

Jansen var studioassistent i Jimi Hendrix sitt Electric Lady Studios.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Plateprodusenten John Jansen» frå Wikipedia på engelsk, den 9. april 2022.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Electric Lady Studios History». Arkivert frå originalen 23. juli 2007. Henta 4. februar 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
Koordinatar: 40°02′N 06°06′W﻿

**Plasencia** er ein by i Cáceres-provinsen i Extremadura vest i Spania. 
Han er ein gammal marknadsby med bymur. Folketalet i 2013 var 41 047.

Plascencia ligg ved Jerte-elva. Gamlekvarteret i byen stammar frå då byen låg på den gamle sølvvegen, Vía de la Plata, mellom nord og sør. Byen blei grunnlagd i 1186. Han blei gjeven offisiell status av Alfonso VIII av Castilla same år, og bispedømet Plasencia blei oppretta. Ti år etter grunnlegginga blei byen hærteken av dei marokkansk-berberske almohadane, men teken attende av styrkane til Alfonso VIII allereie same dagen.

Mot slutten av 1200-talet fekk byen eit fridomsbrev som lét kristne, muslimar og jødar bu saman i byen. Han fekk eit talrikt jødisk samfunn, det største i Extremadura på den tida, som hadde mykje økonomisk makt.

I 1442 skjenka kong Johan II av Castilla byen til adelshuset Zúñiga, og han tapte retten til å røysta i nasjonalforsamlinga. I 1446 blei det første universitetet i Extremadura skipa i Plasencia etter ønske frå biskopen.

I 1488 gjorde adelsmennene i byen opprør mot den nye hertugen, Ávaro de Zuñiga y Perez de Guzmán, for å få tilbake makta dei hadde hatt før huset Zúñiga tok over byen. Dei spanske herskarane Ferdinand og Isabella støtta dei, og opprøret lukkast. Ferdinand svor å forsvara og verna fridommen til byen til sin død. Kongen flytta hit i 1515 etter råd frå legane sine, som meinte det ville vera den mest helsebringande staden for han å bu. Han døydde året etter, i Madrigalejo, undervegs til Guadalupe.

Biskopen av Pedro Ponce de León, kjend som «den første læraren for døve», donerte ein stor del av boksamlinga si til El Escorial i 1573. Eit tiår seinare skipa ein annan biskop eit bibliotek med over 3 880 titlar i over 10/nbspø000 band.

I 1502 blei dei opphavlege 18 provinsane i Castilla skipa etter om dei hadde røysterett i nasjonalforsamlinga. Ingen byar i Extremadura hadde nokon slik rett, sidan dei fleste av dei tilhøyrde Salamanca. Innbyggjarane i Plasencia bestemte seg for å kjøpa retten dei tidlegare hadde hatt, og bad andre viktige byar om hjelp. Slik blei provinsen Extremadura grunnlagd.

Kjende folk frå Plasencia
-------------------------

* Inés de Suárez (ca. 1507–1580), conquistador
* Roberto Iniesta (f. 1962), rockemusikar
* Raquel Sánchez-Silva (f. 1973), journalist

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Plasencia» frå Wikipedia på engelsk, den 20. mai 2017.*
Førsteårs granplantar (*Picea abies*) i Alstahaug planteskole
Ein **planteskole** er ei verksemd for produksjon av fleirårige tre og buskar. 

Planteskolane leverer mellom anna granplantar til skogbruket. Granplantane til skogbruket vert oftast leverte som eitt- eller toårige pluggplantar med rotklump. Nokre planteskolar leverer òg tre-, fire- eller femårige barrotplantar. Femårige plantar under nemninga 2/3 har stått to år i såseng før dei har vorte omprikla og stått 3 år på friland før dei er tatt opp for utplanting i skogen. 

Moderne planteskolar har veksthus med klimakontroll og kjølelager for lagring av plantar som er klare for levering. Til skogbruket vert plantane oftast leverte i pakningar med 300 eller 500 plantar.

Norske skogplanteskolar
-----------------------

Den første norske planteskolen vart etablert i Sandnes i 1868, og sidan vart det etablert planteskolar i Farsund 1876, Molde 1878, Steinkjer og Saltdal i 1880, Bodø i 1887, Hamar i 1890, Sjønningsdalen, Trondheim 1899, Namsos og Horten i 1900 og på Hitra i 1900. Frå hundreårsskiftet gjekk ein i skogbruket meir over til bledningshogst, og såing og planting vart mindre bruka. Plantinga i skogstroka vart då minimal, om lag 10 millionar for året i kyststroka, 5 millionar i dei tradisjonelle skogstroka. Mens den årlege planteproduksjonen i kyststrøka kunne liggje på ca 10 millionar planter, var talet for skogstroka ca 5 millionar.

Med skoglova av 1932 vart det kulturplikt, og etter kvart fekk bestandsskogbruket innpass. Etter krigen kom plantetalet opp i 20 millionar plantar for året. Talet steig jamnt til det i 1964 nådde toppen med over 100 millionar plantar utsett på om lag 350 000 dekar. 

I Noreg er det no nær tjue skogplanteskolar, fordelte over heile landet, som forsyner det norske skogbruket med skogplantar. Dei fleste norske planteskolane er eigd av eit eit fylkesskogselskap; nokre få er i privat eige. 

I 1991 leverte norske skogplaneskolar 62 millionar skogplantar til utplanting. Dei siste åra har plantetalet lege rundt 20 millionar for året, utplanta på 120 000 dekar.

Referansar
----------

1. ↑  *Skogplanteskoler* Arkivert 2008-12-05 ved Wayback Machine. Skogselskapet.
2. ↑  *Liten nedgang i skogplantingen*, Statistisk sentralbyrå

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
**Erythromycin** er eit makrolid antibiotikum som kan brukast i staden for penicillin.

Erythromycin har eit antimikrobielt spekter som liknar det for penicillin eller er litt vidare enn dette. Difor kan det nyttast av menneske som er allergiske for penicillin. Ved luftvegsinfeksjonar verkar det mot fleire typar bakteriar enn penicillin, og det verkar også mot atypiske mikroorganismar som mycoplasma og klamydia. Det vert også brukt mot kjønnssjukdomane syfilis og gonoré.

Opphav
------

Erythromycin vert laga av ein stamme actinomyces, *Saccaropolyspora erythraea*. Desse kjem opphavleg frå Iloiloprovinsen på Filipinane.

Stoffet blei isolert av legemiddelselskapet Eli Lilly i 1949 og lansert i 1952 under namnet *Ilosone*.

Verkemåte
---------

Antibiotikumet held bakteriar frå å veksa ved å hindra proteinsyntesen deira. Det bind seg til ribosomeininga *50S* og hindrar dermed peptiddanninga.

Bieffektar
----------

Reaksjonar som kvalme, oppkast, magevondt og diaré er ganske vanlege biverknader av stoffet, og det blir derfor sjeldan brukt i første omgang om ikkje andre tilhøve talar for det.
Første fasen av danninga av Tethyshavet. Det (første) Tethyshavet startar å dele Pangea inn i to superkontinent, Laurasia og Gondwana.
**Tethyshavet** var eit hav i mesozoikum som låg mellom kontinenta Gondwana og Laurasia før Indiahavet opna seg.

Historisk teori
---------------

I 1893 nytta Eduard Suess fossil funne i Alpane og Afrika til å leggje fram ein teori om eit innhav som ein gong hadde eksistert mellom Laurasia og Gondwana. På denne tida var dei to kontinenta knytt saman til superkontinentet Pangea. Han kalla det Tethyshavet etter den greske havgudinna Tethys. Då teorien om platetektonikk vart utvikla i 1960-åra vart det klart at Suess hadde rett. Platetektonikken forklarte òg korleis det tidlegare havet forsvann, nemleg at oseanskorpa forsvann under kontinentalskorpa.

Moderne teori
-------------

For om lag 250 millionar år sidan under trias danna det seg eit nytt hav i sørenden av Paleo-Tethys-havet. Ei rift danna seg langs den nordlege kontinentalsokkelen sør på Pangea (Gondwana). Dei neste 60 millionar åra flytta denne delen seg nordover og pressa botn av Paleo-Tethys-havet under den austlege enden av Laurasia. Tethyshavet oppstod mellom Kimmeria og Gondwana, like over der Paleo-Tethys-havet tidlegare låg. 

Under juratida (for 150 millionar år sidan) kolliderte til slutt Kimmeria med Laurasia. Her stoppa det opp og havplata som kom bak vart pressa under og danna ei djuphavsgrop. Havnivået steig og dei vestlege delane av Tethyshavet kom til å dekke store delar av Europa. I same tidsrom reiv Laurasia og Gondwana frå kvarandre og Atlanterhavet oppstod mellom dei. Mellom jura og krittida (100 millionar år sidan) byrja Gondwana å dele seg opp og Afrika og India vart pressa nordover over Tethyshavet. Dette opna opp for Indiahavet. Landområde pressa seg mot Tethyshavet frå all kantar. For rundt 15 millionar år sidan vart restane av Tethyshavet til Middelhavet, Svartehavet, Kaspihavet og Aralsjøen. Det meste av havbotn til Tethyshavet forsvann under Kimmeria og Laurasia. Geologar har funne fossil av sjødyr i Himalaya, så ein veit at desse områda låg under vatn før det indiske subkontinentet pressa seg på frå sør og skapte fjellkjeda. Liknande funn er gjort i Alpane.

Sjå òg
------

* Paleo-Tethys-havet
* Proto-Tethys-havet
* Insula Haţeg

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tethys Ocean» frå Wikipedia på engelsk, den 20. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Palaeos Mesozoic: Triassic: Middle Triassic

Bakgrunnsstoff
--------------

* Palaeos Earth: Tethyshavet
* Tethyshavet Arkivert 2009-03-06 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
Odysseus-krateret er det gigantiske og sirkulære overflatetrekket oppe til høgre.
**Odysseus** er det største nedslagskrateret på saturnmånen Tethys. Det er 400 kilometer i diameter, 2/5 av månens totale størrelse. Det har fått namn etter den greske helten Odyssevs.

Odysseus er eit veldig grunt krater. Krateret må opphavleg ha vore djupt, med ein høg fjelliknande kraterkant. Over tid har kraterbotnen blitt sliten ned av tyngdekreftene til Tethys (liknande har skjedd på jupitermånane Callisto og Ganymede). Dette indikerer at Tethys var varm og formeleg nok til at topografien kollapsa; månens indre var kanskje flytande. Om Tethys hadde vore kaldare og meir skjør under nedslaget kunne månen ha blitt øydelagd av nedslaget og blitt splitta opp i mindre bitar. Skulle likevel Tethys ha overlevd eit slikt nedslag, ville krateret halde på forma si, likt Herschel-krateret på Mimas.

På den motsette sida av Tethys finn ein den gigantiske kløfta Ithaca Chasma, som kan ha blitt danna som eit resultat av Odysseus-nedslaget.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Astronomy Picture of the Day (APOD) 9. september 2007

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Odysseus (crater)» frå Wikipedia på engelsk, den 7. februar 2008.*
**Robert G. Elliott** (27. januar 1874–10. oktober 1939) var ein amerikansk bøddel, eller *State Electrican*, som var den offisielle tittelen. Han tenestegjorde i Staten New York og nabostatar frå 1926 til 1939, og skal ha utført 387 avrettingar med elektrisk stol. Av dei meir kjende han måtte avrette var Sacco og Vanzetti, Ruth Snyder og Bruno Hauptmann.

Elliott meinte at ein under avrettinga måtte veksle mellom ulike nivå i den elektriske spenninga. Vanlegvis nytta han 8 ampere straumstyrke, og gav den dødsdømte fyrst ein støyt i tre sekund med ei spenning på 2000 volt, deretter 500 volt i resten av minuttet, auka til 2000 volt att i tre sekund og senka til 500 volt i resten av dette minuttet, for til sist å gje ein støyt på 2000 volt i nokre få sekund før han slo av straumen. Føremålet med denne vekslinga var å gjere den dødsdømte medvitslaus ved hjelp av den høge spenninga, medan den lågare spenninga skulle varme opp dei vitale organa i kroppen så mykje at dei stogga å fungere, og livet ebba ut. Vekslinga mellom høg og låg spenning skulle òg påverke hjarterytmen og få hjartet til å stogge.

Sjølv var Elliott heilt mot dødsstraff, og skreiv «Vona mi er at den dagen ikkje er langt unna då lovleg dreping, anten det er med elektrisk støyt, henging, giftgass eller andre metodar, er forbode i heile USA.» i sjølvbiografien sin, *Agent of Death*.

Elliott var tilsett som ordinær elektrikar i fengselet, men fekk eit salær på 150 dollar for kvar avretting.

Etter avrettinga av Sacco og Vanzetti vart han utsett for eit attentat ved at ukjende sprengte huset hans. Ei tid hadde han livvakt.

Kjelder
-------

1. ↑  Gonnerman, Jennifer (18. januar 2005). «The Last Executioner». *The Village Voice*. Henta 13. november 2014.

* Bill Bryson: *En sommer, Amerika 1927* Gyldendal 2014.
* *Denne artikkelen bygger på «Robert G. Elliott» frå Wikipedia på bokmål, den 24. september 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)

 |
SA-7 i bruk
**Skulderavfyrt luftvernmissil** (engelsk *man-portable air-defense system*) er eit lett luftvernmissil til bruk i små militære einingar. Dei kan nyttast til å skyte ned lågtflygande fly og helikopter.

Missilet vart utvikla på 1940-talet og fått stor merksemd dei siste 30 åra fram til 2017 fordi ei rad kommersielle fly har vorte nedskotne av desse missila.

25 land, inkludert Sverige, UK, USA og Russland produserar slike missil. Innehav, eksport, kjøp og salg av slike våpen er strengt kontrollert, av di dei er så farlege for sivil luftfart.

SA-18 (Igla) missilet med avfyringsrøyr og gripehandtak - pluss ein SA-16 (Igla-1) missil og avfyringsrøyr (nedst)
Missila er omlag 1,5-1,8 meter lange og veg 18 kilo. Dei kan avfyrast på 10 kilometers hald og skotvidda er 6 kilometer med maksimal høgde 5000 meter. Fly i 6000 meters høgde er relativt trygge. bortsett frå FIM-92 Stinger (1996 versjon) som har ei skotvidde på 7600 meter.

JASDF soldat som siktar med ein Type 91 
Den tyske Fliegerfaust
A FIM-43C Redeye missilet just etter avfyring - før rakettmotoren starta
SA-18 (Igla) missilet med avfyringsrøyr og gripehandtak - pluss ein SA-16 (Igla-1) missil og avfyringsrøyr

A Starstreak avfyrt fra M1097 AN/TWQ-1 Avenger luftvernplattform.

Kjelder
-------

1. ↑  Footnote 1 in original source (CRS RL31741): "Shoulder-fired SAMs have been used effectively in a variety of conflicts ranging from the Arab-Israeli Wars, Vietnam, the Iran-Iraq War, to the Falklands Conflict, as well as conflicts in Nicaragua, Yemen, Angola, and Uganda, the Chad-Libya Conflict, and the Balkans Conflict in the 1990s. Some analysts claim that Afghan mujahedin downed 269 Soviet aircraft using 340 shoulder-fired SAMs during the Soviet-Afghan War and that 12 of 29 Allied aircraft shot down during the 1991 Gulf War were downed by MANPADS."
2. ↑  CRS RL31741 page 1
3. ↑  Wade Bose, "Wassenaar Agreement Agrees on MANPADS Export Criteria", *Arms Control Today*, January/February 2001, p. 1. quoted in CRS RL31741
4. ↑  *MANPADS Proliferation - FAS*, arkivert frå originalen 31. august 2006, henta 20. mars 2017
5. ↑  The proliferation of MANPADS - Jane's
6. ↑   name=schaffer
7. ↑
**Knut Olsson Markhus** (7. november 1878–7. august 1963) var ein skulemann og politikar frå Skånevik i Hordaland. Han representerte partiet Venstre på Stortinget 1922-30 og 1937-45. I Venstre har han «serleg vore ein varmhuga og traust talsmann for nasjonale saker og edruskapsarbeidet». Han var ein mykje nytta talar på «stemnor og tilskipingar».

Liv og gjerning
---------------

Markhus, som var son til ein gardbrukar. Han gjekk Hardanger Folkehøgskule i Ullensvang og tre år på Notodden private seminar. Frå 1899 til 1902 var han lærar i Skåre herad, deretter i Haugesund. Jamsides lærargjerninga var han 1911-13 redaktør av Haugesunds Avis. Perioden 1914-24 var han styrar av Sunnhordland Folkehøgskule på Halsnøy. Sidan var han skuledirektør, fyrst 1929-33 i Nidaros, så 1933-48 i Bjørgvin.

Markhus var stortingsrepresentant frå Hordaland og Venstre frå 1922 til 1930 og på ny frå 1937 til 1945. På Tinget var han mellom anna medlem 1923-30 i Tollkomitéen, sekretær i komiteen 1925-30 og i Veg- og jarnbanekomitéen 1934-45. Han var parlamentarisk leiar i Venstre valperioden 1928–30, og visepresident i Stortinget frå 1937 til 1945. Markhus var elles med i Haugesund bystyre frå 1907 til 1910, i Fjelberg heradsstyre frå 1916 til 1919 og i Strinda heradsstyre frå 1931 til 1933.

Åra 1917-25 var han leiar av Norges Høyskolelærerlag og frå 1936 formann i Skuledirektørrådet. Markhus var aktiv målmann og i fråhaldsrørsla. Han var såleis rådsmann i Noregs storlosje av IOGT frå 1911 til 1932, og formann i Noregs Mållag frå 1936 til 1946.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958

1. ↑  Norsk Allkunnebok VIII:459

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
David av Michelangelo er ein av dei mest kjende skulpturane i verda.
Ein **skulptur** (frå latin *sculpere*, «hogge ut») er eit tredimensjonalt kunstverk av kva som helst slags type. Tradisjonelle skulpturar kan vere hogne i stein eller tre, eller vere laga i materialar som bronse, gips eller porselen. Moderne skulpturar kan vere laga av industrielle materialar som aluminium eller plast, og skulpturar kan også vere ferdig produserte gjenstandar (readymades) som kunstnaren har vald ut i ei bestemt hensikt.

Ulike former
------------

Den tradisjonelle skulpturen har ofte vore laga som eit minnesmerke, eller som ei markering av eit eller anna nokon vil ha framheva. Den er gjerne figurativ, står på ein bestemt stad og gjev ein bodskap i symbolsk språk.

Den modernistiske skulpturen er til samanlikning ikkje knytt til nokon bestemt stad, den er abstrakt, og den har ingen bodskap ut over det det kunstneriske uttrykket som ligg i skulpturen.

Konseptkunst på 1970-talet og ulike former for postmoderne kunst har utvida definisjonen av «skulptur», slik at omgrepet kan brukast på nesten alle former for kunstneriske aktivitetar. Særleg mange kunstnarar frå den amerikanske avant-garden frå siste halvdel av 1960-talet, som Robert Smithson, Robert Morris og Gordon Matta-Clark, har vore viktige for utviklinga innan samtidig skulptur. Skulpturomgrepet relaterer i dag like gjerne til ulike former for landskapsprosjekt, arkitektoniske problemstillingar og sosiale mekanismar, som til modernismen sin fokus på «god form» eller tidlegare tradisjonea si framstilling av menneskekroppen.

Norske skulpturar
-----------------

Vigelandsanlegget etter kunstnaren Gustav Vigeland er på 320 mål og inneheld 212 skulpturar. Ørnulf Bast er mellom dei norske skulptørane som ein finn representert over heile landet.

Sjå også
--------

* Statue
* Ryttarstatue
* Relieff
* Byste
* Gresk skulptur
* Monument
* Skulptør
* Installasjonskunst
* Støyping

Bakgrunnsstoff
--------------

* Modern Sculpture.com Arkivert 2006-02-03 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Skulptur» frå Wikipedia på bokmål, den 18. september 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |