recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1977 for kvinner** fann stad i Keystone i delstaten Colorado i USA 12. og 13. februar 1977. 23 utøvarar frå 9 land deltok i stemnet, av dei to frå Noreg. Meisterskapen i firkamp bestod av dei fire øvingane 500 m, 1000 m, 1500 m og 3 000 meter.

Vera Bryndzej frå Sovjetunionen vart verdsmeister framom to landskvinner. Ho var snøggaste utøvaren både på 500 meter og 1000 meter, medan landskvinna Galina Stepanskaja stod for bestetidene på 1500 m og den avsluttande 3 000-meteren.

### Skeise-VM 1977


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Vera Bryndzej |  Sovjetunionen | 177,085 |
|  | Galina Stepanskaja |  Sovjetunionen | 178,297 |
|  | Galina Nikitina |  Sovjetunionen | 178,624 |
| 4 | Beth Heiden |  USA | 179,107 |
| 5 | Haitske Pijlman |  Nederland | 181,057 |
| 6 | Lisbeth Korsmo |  Noreg | 181,147 |
| 7 | Kim Kostron |  USA | 182,190 |
| 8 | Annie Borckink |  Nederland | 182,229 |

Dato: 12./13. februar 1977

Kjelder
-------
Cape Kidnappers
**Cape Kidnappers** eller på maori **Te Matua-a-Maui** ('fiskekroken til Maui') er eit nes heilt søraust i Hawke Bay på austkysten av Nordøya på New Zealand. Det ligg 20 km søraust for byen Napier. 

Cape Kidnappers, med ein stor australsulekoloni midt i biletet
Australsulekoloni på Cape Kidnappers
Neset ligg heilt i enden av ei åtte km lang halvøy som stikk ut i Stillehavet. Det fekk namn etter ei hending der lokale maoriar freista å bortføra ein av mannskapet - ein tolk frå Tahiti som dei meinte vart halden der mot sin vilje - på skipet til kaptein James Cook, «Endeavour» i 1769.
Maorinamnet kjem frå legenda om Nordøya som vart fiska opp or havet av halvguden Maui.

Neset er tilhaldsstad for ein stor koloni australsuler. Her ligg òg ein verdskjend golfbane.

Kjelder
-------

1. 1 2  L. Harper; T. Mudd; P. Whitfield; D. Hall (2006). *The Rough Guide to New Zealand* (5 utg.). New York - London - Delhi: Roughguides. s. 487. ISBN 1-84353-679-X.

---

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Cape Kidnappers» frå Wikipedia på engelsk, den 27. mai 2009.*

Koordinatar: 39°38′40.89427″S 177°05′35.72845″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Leo Jogiches** (17. juli 1867–10. mars 1919) (Tyzka) var ein sosialistisk polsk-tysk politikar, og han var med på grunnlegginga av Det tyske kommunistpartiet KPD. Han var fødd i det polske Vilna, no Vilnius i Litauen, og døydde i Berlin. 

Jogiches stod Rosa Luxemburg nært, og var medlem i *Sosialdemokratiet i Kongeriket Polen og Litauen* (SDKPIL). Han var skeptisk til bolsjevikane si linje i det russiske sosialdemokratiet. 

Under første verdskrigen levde han i skjul i Berlin. Saman med blant andre Franz Mehring, Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg var han med å grunnleggje Spartakusforbundet og 1. januar 1919 Det tyske kommunistpartiet KPD. 

Etter den tyske novemberrevolusjonen, under spartakistoppstanden i Berlin, vart Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht myrda av høgre-ekstreme frikorps-soldatar. Dette skjedde 15. januar 1919. Etter dette vart Jogiches leiar i partiet. I mars 1919 vart han arrestert, og den 10. mars vart han myrda i fengselet i Berlin-Moabit. 

Leo Jogiches hadde til liks med den fremste teoretikaren i partiet, Rosa Luxemburg, vendt seg *imot* ei leiande rolle for det russiske kommunistpartiet (bolsjevikane) i internasjonal arbeidarrørsle. Først etter han var død begynte KPD å bli meir avhengig av Moskva. På grunn av misnøye med denne innverknaden frå Moskva såg etterfølgjaren til Jogiches, Paul Levi, seg nøydd til å trekkje seg som partileiar, i februar 1921. 

Både Jogiches og Levi var døme på ein type tidlege «luxemburgske» kommunistar som var annleis enn den bolsjevikiske typen som sidan vart bestemmande i kommunismen overalt.

Kjelder
-------

* I hovudsak tysk wikipedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS
* NKC

 |
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1976 for kvinner** fann stad på Gjøvik stadion i Noreg 21. og 22. februar 1976. 29 utøvarar frå 11 land deltok i stemnet, av dei tre frå arrangørlandet. Meisterskapen i firkamp bestod av dei fire øvingane 500 m, 1000 m, 1500 m og 3 000 meter.

Sylvia Burka frå Canada vart verdsmeister framom sovjetiske Tatjana Averina. Sheila Young frå USA var snøggaste utøvar både på 500 meter og 1000 meter. Verdsmeister Burka fekk bestetid på 1500 m, medan Karin Kessow frå Aust-Tyskland sigra på den avsluttande 3000-meteren.

### Skeise-VM 1976


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Sylvia Burka |  Canada | 184,840 |
|  | Tatjana Averina |  Sovjetunionen | 185,283 |
|  | Sheila Young |  USA | 186,540 |
| 4 | Sitje van der Lende |  Nederland | 186,580 |
| 5 | Paula Halonen |  Finland | 186,716 |
| 6 | Sylvia Filipsson |  Sverige | 186,766 |
| 7 | Karin Kessow |  Aust-Tyskland | 187,425 |
| 8 | Lisbeth Korsmo |  Noreg | 187,932 |

Dato: 21./22. februar 1976

Kjelder
-------
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1969 for kvinner** fann stad i Grenoble i Frankrike dagane 1. og 2. februar 1969. 29 utøvarar frå 11 land deltok i stemnet, av dei tre frå Noreg. Meisterskapen i firkamp bestod av dei fire øvingane 500 m, 1000 m, 1500 m og 3 000 meter.

Lasma Kauniste frå Sovjetunionen vart verdsmeister framom tittelsforsvararen Stien Kaiser frå Nederland. Norske Kirsti Biermann fekk bestetid på 500 m, Stien Kaiser på 1500 m, Lasma Kauniste på 1000 m og nederlandske Ans Schut på 3 000 meter.

### Skeise-VM 1969


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Lasma Kauniste |  Sovjetunionen | 189,567 |
|  | Stien Kaiser |  Nederland | 190,484 |
|  | Ans Schut |  Nederland | 190,584 |
| 4 | Ruth Schleiermacher |  Aust-Tyskland | 191,800 |
| 5 | Ljudmila Mokhnasjeva |  Sovjetunionen | 191,883 |
| 6 | Wil Burgmeijer |  Nederland | 192,417 |
| 7 | Kirsti Biermann |  Noreg | 192,550 |
| 8 | Ljudmila J. Titova |  Sovjetunionen | 192,817 |

Dato: 1./2. februar 1969

Kjelder
-------
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1970 for kvinner** fann stad i West Allis i delstaten Wisconsin i USA, 28. februar og 1.mars 1970. 22 utøvarar frå 8 land deltok i stemnet, av dei tre frå Noreg. Meisterskapen i firkamp bestod av dei fire øvingane 500 m, 1000 m, 1500 m og 3 000 meter.

Atje Keulen-Deelstra frå Nederland vart verdsmeister framom landskvinna Stien Kaiser. Ljudmila J. Titova vann dei to kortaste distansane, på 1000 m delte ho sigeren med norske Sigrid Sundby, medan nederlandske Ans Schut gjekk til topps på dei to lengste distanseøvingane.

### Skeise-VM 1970


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Atje Keulen-Deelstra |  Nederland | 192,303 |
|  | Stien Kaiser |  Nederland | 192,780 |
|  | Sigrid Sundby |  Noreg | 193,473 |
| 4 | Dianne Holum |  USA | 193,693 |
| 5 | Lasma Kauniste |  Sovjetunionen | 194,613 |
| 6 | Lisbeth Berg |  Noreg | 194,726 |
| 7 | Ans Schut |  Nederland | 195,104 |
| 8 | Ellie van den Brom |  Nederland | 195,427 |

Dato: 28. februar/1. mars 1970

Kjelder
-------
Riding på hest i Los Cerros i Estancia Dos Lunas i Argentina.
Kamel med tradisjonell beduinsal og styretau.
**Riding** eller **å ri** viser til å ta seg fram sitjande oppå eit dyr. Riding på hest er i dag utbreidd i heile verda, men ei rekkje andre dyr kan også brukast som ridedyr, til dømes esel og muldyr, lama, kamel, jak og elefant. Å ri kan vera ein passande måte å ta seg fram på, ein idrett, ein fritidssyssel eller mest underhaldning.

Ein rir gjerne ved å sitja skrevs over ryggen eller nakken til ridedyret. For å sitja betre kan ein bruka sal og stigbøylar. Ved nokre høve kan ein sitja med føtene samla på eit sete eller ned eine sida av dyret, som på ein damesal. Dyret kan styrast gjennom signal, seletøy, ved at det blir leia av gåande menneske eller ved at det følgjer andre dyr.

Ridedyr
-------

Fleire ulike arbeidsdyr kan brukast til riding. Dei må vera store og sterke nok til å bera menneske, og bør samtidig vera tamme nok til å kunna styrast. Nokre dyr blir ganske sjeldan til riding, som reinsdyr og storfe. Andre blir brukt som underhaldning meir enn for nytteverdien, til dømes sauer, grisar, sebraer, skjelpadder og struts.

* Riding på lamaRiding på lama
* Riding på eselRiding på esel
* Riding på kamelRiding på kamel
* Riding på elefantRiding på elefant
* Riding på skjelpaddeRiding på skjelpadde

Riding i kulturen
-----------------

Allegori av dødssyndene frå 1463. Kvar synd er symbolisert av eit dyr: Villsvinet for sinnet, panter for grådigheit, hunden for sjalusi, apekatten for luksus, løva for hovmod, eselet for latskap og bjørnen for fråtsing.
Riding har vore viktig gjennom historia, og blir brukt som verkemiddel i kulturen. Ridedyr kan til dømes brukast symbolsk for å visa kvaliteten til ryttaren. I ulike mytologiar kan gudar kan ha særskilde ridedyr knytt til dei. I hinduismen kan krigargudinna Durga ri på ei løve eller ein tiger. I gresk mytologi blei den lamme smed-guden Hefaistos gjerne framstilt ridande på eit esel. I kristen tradisjon er sogene om Jesus og jomfru Maria sin bruk av esel som ridedyr rekna som eit symbol på fred og audmjuke.

I nyare tid er riding blitt brukt som politisk kommentar, til dømes ved å framstilla kandidatane til presidentvalet i USA i 1912 som ridande på dyret som symboliserte deira parti: William Howard Taft på ein elefant, Woodrow Wilson på eit esel og Theodore Roosevelt for det nystarta Progressive eller «Bull Moose»-partiet på ein elg. Elgbildet av Roosevelt er seinare blitt misteke for å vera ekte.

Sjå òg
------

* Hesteriding

Kjelder
-------

1. ↑  «DRAUGHT AND RIDING ZEBRAS», messybeast.com
2. ↑  «Hephaistos», theoi.com
3. ↑  «Legend of the Christian Donkey», mdresort.com
4. ↑  Heather Cole, «Myths Debunked: Sadly, Theodore Roosevelt never rode a moose», theodoreroosevelt.org (October 20, 2013)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Riding**

* Søk etter «riding» i DigitaltMuseum
| Coutances |
| --- |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Normandie  Manche |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  12,51 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 9 546   763/km² |
| Koordinatar | 49°03′″N 01°27′″W﻿Koordinatar: 49°03′″N 01°27′″W﻿ |
| Høgd over havet | 12 m - 150 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 50200 |
| **Heimeside:** www.ville-coutances.fr |

**Coutances** er ein by og kommune nordvest i Frankrike. Han er *sous-préfecture* (underprefektur) i departementet Manche i regionen Basse-Normandie og har om lag 9 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Byen vart grunnlagd som hovudstad for Unelli, ei gallisk stamme. Byen tok namnet *Constantia* i 298 under styret til den romerske keisaren Constantius Chlorus. Det omliggande området, på latinsk kalla *pagus Constantinus*, vart seinare kalla halvøya Cotentin.

Byen vart erobra og øydelagd av normannarar i 866, som seinare oppretta busetnadar i området og etter kvart innlemma heile halvøya i Hertugdømet Normandie i 933.

I 17. juli 1944 vart det nytta napalm på byen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Gatekart over Coutances

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Emma Anna-Maria Green** (fødd 8. desember 1984) er ein svensk tidlegare friidrettsutøvar frå Göteborg som vann VM-bronse 2005, EM-sølv 2010 og EM-bronse 2012 i spesialøvinga høgdehopp.

Aktiv
-----

Green overraska med å vinne bronsemedaljen i VM i friidrett 2005, der ho sette personleg rekord med 1,96 meter. Knappe to veker seinare forbetra ho seg til 1,97 m då ho vart svensk meister i Helsingborg, ein meisterskap der ho også vann lengdehopp på personleg rekord 6,41 meter. Sidan vann ho SM-gull i høgdehopp fem gongar i rad, 2007-11, og i 2013 og -14. 

Green kom på sjuandeplass både under friidretts-VM 2007 og 2009. I EM i friidrett 2010 i Barcelona den 1. august overraska ho med å setje personleg rekord to gongar, fyrst med 1,99 m i tredje omgang, for så å ta seg over 2,01 meter i sitt andre forsøk på høgda. Rekordhoppet gav henne sølvmedaljen framom tyske Ariane Friedrich, vinnar vart Blanka Vlašić frå Kroatia som svinga seg over 2,03 meter.

I 2012 kom Green på ein tredelt bronseplass ved europameisterskapen i Helsinki med moderate 1,92 m. Ein tredjeplass fekk ho også i innandørs-EM i heimbyen Göteborg i mars 2013. Under Friidretts-VM 1997 i Moskva hoppa Green 1,97 meter og vart nummer fem, hennar nest beste plassering i ein verdsmeisterskap.

Green var elles ein dyktig sprintar med bestetider frå 2006-sesongen på høvesvis 11,58 sekundar på 100 meter og 23,02 på 200 meter. Ho var òg innom tresteghopp, ei øving der ho nådde 13,39 meter i 2007.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2005 i Helsinki: Bronsemedalje – 1,96 m
* EM 2006 i Göteborg: Nr 11 – 1,92 m
* VM 2007 i Osaka: Nr 7 – 1,94 m
* OL 2008 i Beijing: Nr 9 – 1,96 m
* VM 2009 i Berlin: Nr 7 – 1,96 m
* EM 2010 i Barcelona: Sølvmedalje – 2,01 m, framom Ariane Friedrich (2,01 m)
* VM 2011 i Daegu: Nr 11 – 1,89 m
* EM 2012 i Helsinki: Bronsemedalje – 1,92 m
* OL 2012 i London: Nr 8 – 1,93 m
* VM 2013 i Moskva: Nr 5 – 1,97 m
* EM 2014 i Zürich: Nr 9 – 1,90 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Emma Green» frå Wikipedia på svensk, den 17. juni 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Emma Green-Tregaro» (på engelsk). Olympedia. Henta 5. mars 2023.
**Daniel Arnefjord** (fødd 21. mars 1979 i Stockholm) er ein svensk fotballspelar. I 2012-sesongen spela han i forsvar for Aalesund i den norske Eliteserien. 

Arnefjord tok til å spela fotball som sjuåring i den lokale klubben Järva KFUM. Som 13-åring gjekk han over til talentfabrikken Brommapojkarna. Som 19-åring debuterte han for A-laget, og ved slutten av den sesongen sa han ja til eit tilbod frå FC Café Opera. Den første sesongen med Café Opera i Division 2 Östra Svealand førte med seg åtte A-lagskampar og opprykk til den nest høgste divisjonen, Superettan. Arnefjord oppnådde fast plass på A-laget dei kommande åra. I 2005 vart han kaptein på Väsby United, det nye laget som var resultatet av ei samanslåing av Café Opera og Väsby IF.

Väsby fungerte som rekrutteringsklubb for AIK, og etter 159 kampar i Superettan, tok Arnefjord steget opp i hovudklubben. I 2006-sesongen spelte han 16 kampar for AIK i Allsvenskan, dessutan fire i Royal League og to i cupen. Sommaren 2008 flytta Arnefjord til den norske Tippeligaen og Aalesund, der han raskt vart fast i midtforsvaret. Sidan han kom til klubben har han, per sommaren 2011, ikkje gått glipp av meir enn eit par seriekampar kvar sesong.

Fotnotar
--------

1. ↑  Norsk og internasjonal fotballstatistikk

Kjelder
-------

* Spelarprofil på Aalesund sine nettsider[*daud lenkje*]

| **Aalesunds FK – spelarstallen 2013** |
| --- |

| **Målmenn** |
| --- |
| Noreg **1** Lasse Staw |
| Noreg **13** Sten Grytebust |
| Noreg **24** Mathias Rasmussen |

| **Forsvarsspelarar** |
| --- |
| Noreg **3** Edvard Skagestad |
| Noreg **4** Jonatan Tollås Nation |
| Noreg **5** Andreas Kristoffer Nordvik |
| Sverige **15** Daniel Arnefjord |
| Noreg **16** Hugues Wembangomo |
| Noreg **17** Demar Constantine Phillips |
| Noreg **22** Jo Nymo Matland |
| Noreg **36** Thomas Skog Martinussen |

| **Midtbanespelarar** |
| --- |
| Jamaica **7** Jason Morrison |
| Noreg **8** Fredrik Carlsen |
| Noreg **10** Peter Orry Larsen |
| Noreg **23** Fredrik Ulvestad |
| Costa Rica **31** Michael Barrantes |

| **Angrepsspelarar** |
| --- |
| Flagget til Marokko **9** Abderrazak Hamdallah |
| Jamaica **11** Tramaine Stewart |
| Nigeria **14** Leke James |
| Noreg **18** Christian Myklebust |
| Noreg **19** Tor Hogne Aarøy |
| Noreg **25** Lars Fuhre |
**Per Nørgård** (fødd 13. juli 1932 i Gentofte) er ein dansk komponist. Nørgård har ein stor musikalsk produksjon, og er opphavsmann til meir enn 300 forskjellige verk med samla speletid på over 90 timar. Blant verka finn ein åtte symfoniar, to fiolinkonsertar, éin pianokonsert, ei rekke korverk, samt kammermusikk. Den tredje symfonien blir rekna som eit hovudverk i dansk musikk og er derfor tatt opp i Danmarks kulturkanon. Den sjette symfonien blei uroppført i 1999 like før tusenårsskiftet, medan den sjuande blei uroppført i det då nyopna DR Koncerthuset 29. januar 2009. Nørgård har i tillegg komponert fleire operaer, blant dei er *Labyrinten* (1963), *Gilgamesh* (1972) og *Siddharta* (1983).

Per Nørgård har mottatt Lilie Boulanger-prisen (1957), Carl Nielsen-legatet (1969, 2001), Nordisk Råds musikkpris (1974), Henrik Steffens-prisen (1988), og Léonie Sonnings musikkpris (1996). I 2006 fekk han også ein av den klassiske musikkens største prisar, Sibeliusprisen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Per Nørgård» frå Wikipedia på bokmål, den 22. juli 2012.*

1. ↑  Om Symfoni nr.3 hos Kulturkanonen

Bakgrunnsstoff
--------------

* Per Nørgård

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Per Oskar Alfred Kjølaas** (fødd 25. mai 1948 på Kirkenes) var biskop i Nord-Hålogaland bispedøme i Den norske kyrkja frå 2002 til 2014.

Kjølaas har teologisk utdanning frå Menighetsfakultetet i Oslo, og vart cand.theol. i 1974. Han har hatt undervisningsstillingar og prestestillingar, fram til han vart utnemnd til biskop av Nord-Hålogaland i 2002.

Han snakkar svært godt samisk, og han har vore ei drivkraft i arbeidet for å få Bibelen omsett til den nye nordsamiske rettskrivinga. Han har skrive boka *Bibelen på samisk* (Oslo, 1995), og har også omsett m.a. *Luthers vesle katekisme* til nordsamisk.

Kjølaas var medlem av Gjønnes-utvalet som greidde ut tilhøvet mellom kyrkja og staten i Noreg, og la fram instillinga si 31. januar 2006.

|  |
| --- |
| **Biskopar i den norske kyrkja** |
| *Preses:* Helga Haugland Byfuglien  | *Agder og Telemark:* Stein Reinertsen | *Bjørgvin:* Halvor Nordhaug | *Borg:* Atle Sommerfeldt | *Hamar:* Solveig Fiske | *Møre:* Ingeborg Midttømme | *Nidaros:* Herborg Finnset | *Nord-Hålogaland:* Olav Øygard | *Oslo:* Ole Christian Kvarme | *Stavanger:* Ivar Braut | *Sør-Hålogaland:* Ann-Helen Fjeldstad Jusnes | *Tunsberg:* Per Arne Dahl |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
**Emma Hjorths Hjem**, skipa 12. november 1898 av Emma Hjorth på Sjøvolden i Vollen i Asker kommune, flytta i 1903 til Tokerud i grannekommunen Bærum, var Noregs fyrste heim eller institusjon for psykisk utviklingshemma. Emma Hjorth dreiv heimen fram til 1915, då gav ho heile institusjonen til staten, og då vart institusjonen gjort til sentralinstitusjon for Sør-Noreg.

Frå 1915 til 1946 vart institusjonen drive som statleg institusjon under Kirke- og Undervisningsdepartementet, frå 1946 til 1996 under staten, deretter under Akershus fylkeskommune, og til sist under Bærum kommune, før han i 1996 vart lagd ned som fylgje av at den såkalla HVPU-reforma hadde vorte vedteke i 1991 (stortingsvedtaket om reformeringa av helsevernet for psykisk utviklingshemma). Ansvaret for dei psykisk utviklingshemma vart då ført over frå fylkeskommunane til kommunane, og dei særlege institusjonane eller heimane for psykisk utviklingshemma vart etter kvart lagde ned for at dei som budde der skulle få seg hjelp i vanlege bustader i kvar sine heimkommunar.

Broren til Emma Hjorth, læraren Johan Anton Lippestad, hadde i 1874 etablert den fyrste skulen for utviklingshemma i Noreg, Thorshaug Institut på Thorshaug (Torshov i Oslo), medan Emma Hjorth altså opna den fyrste institusjonen som òg skulle vere ein heim. Namnet på institusjonen hennar var opphavleg *Fru Hjorths Pleie- og Arbeidshjem for Dannelsesudygtige Aandssvage*. Før ho skipa institusjonen, og etter at ho tok den høgare lærerinneprøva, hadde ho frå 1879 arbeida med psykisk utviklingshemma på Thorshaug Institut. Ideen om ein institusjon, ein heim, hadde hun fått saman med broren etter å ha sett at det ikkje vart gjort noko for dei såkalla *dannelsesudygtige*. Mange av dei var gøymde vekk, eller dei kunne vere på legd, det vil seie å verte sende på omgang frå gard til gard for å få mat og husly ei viss tid på kvar stad, eller dei budde på fattighus.

Bakgrunnsstoff
--------------

Internettsider om soga til dei utviklingshemma Arkivert 2012-03-14 ved Wayback Machine.
**Per Schjelderup Nissen** (24. mars 1844–22. desember 1930) var ein norsk hærmann og «uvanleg produktiv» kartograf, son til Hartvig Nissen. Han var far til Hartvig Nissen og Kristian Nissen. 

Per Nissen var offiser i det militære frå 1865. Han gjekk seinare den militære høgskulen og gjorde teneste i generalstaben. Samstundes arbeidde han i mange år i Norges geografiske oppmåling, både som avdelingssjef og perioden 1900-06 som direktør.

Frå 1885 til -92 underviste Nissen i militær taktikk ved Krigsskulen. Åra 1897-99 var han grensekommissær då grensa mellom Noreg og Russland vart gått opp. 1899-1900 militær rådgjevar ved statsrådsavdelinga i Stockholm. I 1905/06 arbeidde han som adjutant hos kong Haakon VII. I 1906 utnemnd til generalmajor og brigadesjef i Bergen. Etter han tok avskjed frå hæren i 1912 gav Nissen i 1914 ut *Fædrelandet, en Norgesbeskrivelse for landsmænd hjemme og ute*. Hovudarbeidet hans, *Økonomisk-geografisk atlas over Norge*, kom ut i 1921.

Formann fleire år i Norsk Geografisk Selskap.

Kjelder
-------

Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958
**Cupvinnarcupfinalen i fotball 1961** var den fyrste av 39 årlege fotballturneringar der vinnarane av dei nasjonale cup-/pokalturneringane i Europa (UEFA) kunne delta. ACF Fiorentina frå Firenze vann turneringa etter sigrar 2-0 på bortebane og 2-1 på heimebane over Rangers FC frå Glasgow. Som den einaste av finalane i cupvinnarcupen vart turneringa i 1961 avslutta med heime-/bortekamp, sidan vart finalekampen lagd til ei førutbestemt bane.

### Kampane

80 000 tilskodarar var til stades på Ibrox stadion i Glasgow 17. mai 1961. Dei såg Luigi Milan skåre to mål for Fiorentina, det fyrste i det 12. minutt og det andre etter 87 minuttars spel, utan at nokon av Rangers-spelarane makta finne nettmaskane. Carl Erich Steiner frå Austerrike dømde kampen.

Returfinalen på Kommunalstadion i Firenze fann stad ti dagar seinare, ettermiddagen 27. mai 1961, framfor 50 000 tilskodarar. Luigi Milan sende heimelaget i føringa i det 13. minutt. Ein time ut i kampen stod det 1-1 etter at Alex Scott var frampå. Fem minuttar før slutt gav Kurt Hamrin Fiorentina 2-1 i sjølve kampen og 4-1 samanlagt i finalespelet. Dommar i Firenze var Vilmos Hernádi frå Ungarn.

### Laga

**Fiorentina** sitt vinnarlag bestod av: Enrico Albertosi, Enzo Ribotti, Piero Gonfiantini, Sergio Castelletti, Alberto Orzan, Claudio Rimbaldo, Dante Micheli, Kurt Hamrin, Dino da Costa, Liugi Milan og Gianfranco Petris.

**Rangers** stilte: Billy Ritchie, Bobby Shearer, Bill Paterson, Harold Davis, Eric Caldow, Jim Baxter, Alex Scott, Ian McMillan, Davie Wilson, Ralph Brand, Jimmy Millar, Bobby Hume.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1961 European Cup Winners' Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 16. mai 2018.*
**Eldar Hansen** (fødd 7. november 1941) er ein norsk tidlegare fotballspelar og idrettsleiar, president i Norges Fotballforbund 1980-87. Hansen var den fyrste Rosenborg-spelaren som spelte på Noregs landslag.

Hansen var så godt som ukjend før finalen i noregsmeisterskapen i fotball 1960. Han skåra då alle tre måla då Odds Ballklubb og Rosenborg spelte uavgjort 3-3 i cupfinalen og måtte ut i omkamp ei veke seinare. På ny vart det ein jamn kamp, ved ordinær tid stod det 1-1 etter at Hansen gav RBK leiinga. Nokre få minuttar ut i andre omgang, på stillinga 2-2,skåra Hansen sitt femte finalemål og syrgde for at kongepokalen hamna hos Rosenborg, ein klubb som spelte i landdelsserien og aldri hadde vore i Hovedserien. Omgåande vart han landskjend som Femmåls-Eldar.

Året debuterte Hansen på landslaget i ein VM-kvalifiseringskamp mot Sovjetunionen i Moskva, der han skåra Noregs andre mål i eit oppgjer som enda med norsk tap 2-5. Fleire landskampar fekk han ikkje, og heller tidleg var han plaga med skadar som hindra han i å utvikle seg som spelar. I 1964 kopierte Rosenborg NM-triumfen frå 1960 med finalesiger 2-1 over Sarpsborg FK, framleis som 2. divisjonslag. Hansen la opp i 1968 etter rundt 100 serie- og 35 cupkampar for Rosenborg, nesten alle seriekampane på nivå to.

Hansen var president i Norges Fotballforbund frå 1980 til 1987. Deretter var han formann i Rosenborg Ballklub til 1992, då han vart tvinga til å gå av etter ei skattesak. Frå 2007 til 2010 var han styreleiar i IK Skeid.

### Merittar

* Norsk meister: 1960 og 1964 med Rosenborg

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Eldar Hansen» frå Wikipedia på bokmål, den 3. oktober 2015.*
Koordinatar: 60°44′S 45°41′W﻿

**Cummings Cove** er ei vik mellom Jebsen Point og Porteous Point på vestsida av Signy Island i Sør-Orknøyane. Ho vart grovt kartlagd av Discovery Investigations i 1933 og kartlagd på ny i 1947 av Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS). Ho vart namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee etter E.T. Cummings frå FIDS, som var radiooperatør i Cape Geddes i 1946 og ved Deceptionøya i 1947.

Den britiske Cummings vitskaplege hytte ligg ved Cummings Cove ved 60°43′45″S 45°39′50″W﻿. Ho vert ofte vitja av personell frå British Antarctic Survey frå Signy Station. Ho har plass for to personar og mat og brensel for to månader.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cummings Cove» frå Wikipedia på engelsk, den 19. november 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Cummings Cove» (innhald frå Geographic Names Information System).

1. ↑  Polar Conservation Organisation[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Cupfinalen for menn 2011** var den siste og avgjerande kampen i Noregsmeisterskapen i fotball for menn, den 106. cupfinalen i Noreg. Kampen stod mellom Aalesunds Fotballklubb frå Ålesund og Sportsklubben Brann frå Bergen. Finalen vart avvikla sundag 6. november 2011 på Ullevaal Stadion i Oslo framfor 25 032 tilskodarar. Ålesund sigra med 2 mål mot 1 for Brann. Triumfen var Aalesund FK andre i noregsmeisterskapen, den fyrste kom i 2009.

### Kampen

Costaricanaren Michael Barrantes skaut ÅFK i leiinga i det 19. minutt, via ein Brann-forsvarar. Allereie to minutt seinare skalla ungararen Zsolt Korcsmár eit hjørnespark i mål og bringa balanse i stillinga. Barrantes vart så matchvinnar med eit nytt langskot i det 38. minutt.

### Laga

**Ålesund FK** sitt kongepokal-mannskap bestod av: Sten Grytebust, Enar Jääger, Jonatan Tollås Nation, Daniel Arnefjord (kaptein), Jo Matland, Fredrik Ulvestad, Jason Morrison, Magnus Sylling Olsen, Michael Barrantes, Demar Phillips, Edvard Skagestad. Sistnemnde gjekk ut i det 74. minutt og Peter Orry Larsen kom inn. I sluttminutta forlet Barrantes og Olsen bana, inn kom Ville Jalasto og Sander Post.

**SK Brann** mønstra: Piotr Leciejewski, Birkir Sævarsson, Lars Grorud, Zsolt Korcsmár, Hassan El Fakiri, Rodolph Austin, Maximiliano Bajter, Diego Guastavino, Erik Mjelde (kaptein), Kim Ojo og Bjørnar Holmvik. I den siste halvdelen av andre omgang tok Fredrik Haugen plassen til Holmvik, Tadas Labukas fekk så eitt innhopp for Bajter.

Svein Erik Edvartsen frå Hamar Idrettslag var hovuddommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cupfinalen i fotball 2011/Menn» frå Wikipedia på bokmål, den 7. mai 2022.*
**Per Rolf Sævik** (fødd 15. desember 1940) er ein norsk skipsreiar og politikar frå Herøy i Møre og Romsdal. Han representerte Kristeleg Folkeparti på Stortinget for Møre og Romsdal i perioden mellom 1989 og 1993.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Sævik var son til ein fiskar og fiskebåtreiar. Han tok sjølv til som fiskar då han var 15 år. Då han var 18 år gammal tok han kystskippereksamen, og vart seinare skipper på fiskebåtar han var deleigar i.

### Politisk karriere

I 1971 vart han vald inn i Herøy kommunestyre for Kristeleg Folkeparti, og frå 1987 til 1989 var han ordførar i kommunen. Frå 1977 til 1989 var Sævik vararepresentant til Stortinget for Kristeleg Folkeparti og Møre og Romsdal, og møtte ved fleire høve i dei tre stortingsperiodane. Til stortingsvalet 1989 var han andrekandidaten til partiet i Møre og Romsdal, Kjell Magne Bondevik var framleis fyrstekandidat. Fylkespartiet til Kristeleg Folkeparti fekk inn to representantar ved stortingsvalet. På Stortinget var Sævik medlem av Forsvarskomiteen til Syse-regjeringa gjekk av i november 1990, deretter var han medlem i Kommunal- og miljøvernkomiteen. Han var elles nestleiar i Kontrollkomiteen. Sævik valte å ikkje ta attval i 1993.

### Fiskeri

Sævik var ein av dei leiande då reiarlaga i Herøy kommune gjekk inn supply-næringa frå slutten av 1970-talet. Han har lagd grunnen for tre supplyreiarlag, fyrst Sævik Supply ASA i 1981, seld til Trico Marine i 1997. Straks etter starta han opp Havila Supply ASA. Alle båtane i dette reiarlaget vart seld til franske Bourbon Groupé i 2003. På ny stifta han eit nytt reiarlag, Havila Shipping ASA, notert på Oslo Børs i 2005. Selskapet eig og driv 26 skip.

Han var president i Norges Rederiforbund frå 1996 til 1998.

Han overtok som formann i Fiskebåtredernes Forbund då Trygve Olsen døydde i april 1979. Dette vervet hadde han fram til 1982. Dette vervet gjorde at han hadde plass i Landsstyret til Norges Fiskarlag.

På nyåret 2012 vart Sævik utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden «for hans innsats for skipsfartsnæringen.»

Kjelder
-------

1. ↑  «Utnevnelse til St. Olavs Orden», kongehuset.no, 5. januar 2012. Besøkt 5. januar 2012.

* *Denne artikkelen bygger på «Per Sævik» frå Wikipedia på bokmål, den 1. november 2014.*

Litteratur
----------

* Harald Grytten:*Fisk og Forbund, Festskrift til Fiskebåtredernes forbund 1946 - 1996*. Fiskebåtredernes Forbund 1996. ISBN 82-993729-0-9

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Cupfinalen for menn 2017** var den siste og avgjerande kampen i Noregsmeisterskapen i fotball for menn, den 112. cupfinalen i Noreg. Kampen stod mellom Lillestrøm Sportsklubb og Sarpsborg 08 Fotballforening. Finalen vart avvikla søndag 3. desember 2017 på Ullevaal Stadion i Oslo framfor 25 091 tilskodarar. Lillestrøm SK vann oppgjeret med 3 mot 2 mål. Det var sjette gongen fotballklubben frå Lillestrøm sikra seg kongepokalen, førre NM-sigeren kom i 2007.

### Kampen

Vel eitt minutt etter startsignalet skåra Simen Kind Mikalsen for LSK, etter slett forsvarsspel. Ti minutt seinare stod det 2–0 på måltavla, Mats Haakenstad skaut frå skrått hald ei halvklarering i mål. Dansken Patrick Mortensen reduserte for Sarpsborg 08 i det 24. minutt, slik at stillinga ved pause var 2–1, fordel LSK. I det 59. minutt auka lagkaptein Frode Kippe til 3–1 då han frå kort hald skalla eit hjørnespark i mål. Fem minutt seinare kom kampens siste mål då eit Sarpsborg 08-innlegg trefte same spelaren og fauk inn i LSK-buret.

### Laga

**Lillestrøm** sitt vinnarmannskap bestod av: Arnold Origi, Mats Haakenstad, Marius Amundsen, Frode Kippe (kaptein), Simen Rafn, Aleksander Melgalvis, Fredrik Krogstad, Ifeanyl Mathew, Simen Kind Mikalsen, Chigozie Udoji, Erling Knudtzon. På tampen av kampen kom Erik Brenden, Stefan Antonijevic og Marco Tagbajumi i spel, ut gjekk Melgalvis, Udoji og Knudtzon.

**Sarpsborg 08** stilte med: Anders Kristiansen, Amin Askar, Joackim Jørgensen, Sigurd Rosted, Joachim Thomassen (kaptein), Ole Jørgen Halvorsen, Matti Lund Nielsen, Nicolai Poulsen, Kristoffer Zachariassen, Krépin Diatta og Patrick Mortensen.

Ola Hobber Nilsen frå Nordstrand IF var hovuddommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cupfinalen i fotball 2017/Menn» frå Wikipedia på bokmål, den 5. mai 2022.*
**Helmand** (òg skrive *Helmend, Helmund* og *Hirmand*; pashto/persisk هیرمند, هلمند, *Hīrmand, Helmand*) er den lengste elva i Afghanistan og det viktigaste vassdraget i det endorheisk Sistan-bekkenet.

Namnet kjem frå *Avestan Haētumant*, som tyder «oppdemd», og refererer til den kunstige vatninga i området Helmand. Helmand-provinsen er kalla opp etter elva.

Geografi
--------

Helmand har ei lengd på 1 150 km. Ho spring ut i Hindu Kush-fjella, kring 80 km vest for Kabul og ren nord for Unai-passet, aust i Hazarajat i Behsud, og flyt vestover til Daykundi og Uruzgan. Ho kryssar sørvestover gjennom ørkenen Dashti Margo til Seistan-myrene og innsjøområdet Hamun-i-Helmand kring Zabol ved den afghansk-iranske grensa. 

Elva er relativt saltfri det meste av lengda si. Mykje av vatnet i elva vert nytta til vatning, sjøl om delar av elva dreg med seg mineralsalt som gjer ho mindre eigna til å vatne avlingar. Vassressursane vert hovudsakleg utnytta av bønder i Afghanistan, men munnar ut i Hamunsjøen og er òg viktig for bønder i Sistan og Balutsjistan søraust i Iran.

Ei rekkje vasskraftverk har skapt kunstige reservoar lange somme av dei afghanske elvane, som Kajakai over Helmand. Den viktigaste sideelva til Helmand er Arghandabelva, som òg har ei stor demning nord for Kandahar.

Området provinsen Helmand dekkjer vart ein gong kalla kongedømet Sakastan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Helmand River» frå Wikipedia på engelsk, den 11. april 2021.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Various authors. «HELMAND RIVER». *Encyclopædia Iranica* (Online utg.). United States: Columbia University.
* Frye, Richard N. (1963). The Heritage av Persia. World Publishing company, Cleveland, Ohio. Mentor Book edition, 1966.
* Toynbee, Arnold J. (1961). Between Oxus and Jumna. London. Oxford University Press.
* Vogelsang, W. (1985). «Early historical Arachosia in South-east Afghanistan; Meeting-place between East and West.» Iranica antiqua, 20 (1985), pp. 55–99.

1. ↑  «History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976 - 2005» (PDF). Arkivert frå originalen (PDF) 7. august 2007. Henta 4. april 2021.
2. ↑  Jack Finegan. Myth & Mystery: An Introduction to the Pagan Religions of the Biblical World. Baker Books, 1997. ISBN 0-8010-2160-X, 9780801021602

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Helmand**

* From Wetland to Wasteland: The Destruction of the Hamoun Oasis

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Oddmund Raudberget** (fødd 12. juli 1932) er ein norsk teiknar, målar og bilethoggar frå Rissa. I vaksen alder har han butt i Oslo, Asker og Drammen.

I 1951–54 gjekk Raudberget på Kunstakademiet i Trondheim. Åra 1953–54 gjekk han òg i steinhoggarlære ved Trondheim Domkyrkje. I 1954–57 gjekk han på Statens kunstakademi under Per Palle Storm, i fresko-klassen i 1957–58, og ved Kunstakademiet i København i 1959. Raudberget er representert m.a. på Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design og i ei lang rekkje offentlege og private samlingar.

Han debuterte som bilethoggar i 1955 med *"Guttehode"* i brend leire. Dei tidlege arbeida hans, som t.d. portrettet av Nils Kærup Bjørneboe, syner god karakteriseringsevne og kraftig overflatehandsaming. Etter kvart vert ei forenkling i overflatebehandlinga synleg. Halvfiguren *"Martine"* høyrer også med blant Raudberget sine beste arbeid.
Som bilethoggar arbeider Raudberget i eit figurativt formspråk og vert rekna som ein representant for den klassiske linja i skulpturen i etterkrigstida. Han har arbeidt mykje med portrett og medaljar.

Raudberget har heilt frå barndommen vore oppteken av å teikna dyr, og har bevart interessa som skulptør. Han har laga mange dyreskulpturar, ofte i hamra og drive metall. Frå midten av 1970-åra utgjer hestehovud og hestefigurar ein stadig større del av verka hans. Han har m.a. ein hesteskulptur ståande i heimbygda Rissa, på Bjerkebanen, og ein hest er snart på plass ved Hå museum på Jæren. "Hest og mann" av Raudberget ved houedvegen i Horgen i Nedre Eiker er for øvrig eit kjent syn for mange.

Raudberget har òg laga mange vakre teikningar og måleri.

Kjelder
-------

* Store Norske Leksikon om Oddmund Raudberget.
* Presentasjon av Raudberget som målar.
* Presentasjon av Raudberget på ei utstilling på Beitostølen.[*daud lenkje*]


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* KulturNav

 |
Tjängvidesteinen (G 110)
**Tjängvidesteinen** (G 110) er det moderne namnet på ein avbroten biletstein med runeinnskrifter som vart funnen i 1844 i ein kjellarmur på Tjängvide gård i Alskogs sokn på den svenske øya Gotland i Austersjøen. Steinen er ein av mange forhistoriske biletsteiner som er funne i bygningar på Gotland, eller som framleis står synlege i terrenget, og er tidfest til perioden mellom åra 700 og 900 e.Kr. Han er no på Statens historiska museum i Stockholm. 

Biletsteinen er ei 170 cm høg og 30 cm tjukk helle av kalkstein, med største breidda 120 cm. Den eine sida av hella er dekka av bilete framstilt i lågt relieff, og har rester av to runeinnskrifter. Baksida av hella har korkje bilete eller runer. Motiva er å rekne som førkristne, og har vore gjeve ulike tolkingar. Ei framstilling av ein ryttar på ein hest med åtte bein i det øvste av dei to biletfelta på steinen vert vanlegvis tolka som guden Odin på sin hest Sleipner. Han vert motteke av ei kvinne som strekk fram to gjenstandar mot han. Gjenstandane vert gjerne tolka som eit drykkjehorn fylt med velkomstmjød og ein nøkkel, men kan vere noko anna. Denne hendinga skjer på eit område der det går føre seg ymse handlingar som truleg har vore skildra i mytologien. I biletfeltet under, skild frå dette øvre feltet med ein flettverksbord, er det framstilt eit stort vikingskip under segl.

Dei to runeinnskriftene er skrivne med kortkvistruner. Den eine innskrifta finst til venstre i det øvre biletfeltet, og her er det berre runerekkja *fuÞorkhn* som er lesbar. Den andre runeinnskrifta finst til høgre i det nedre feltet, og er mykje skada. Det som kan lesast er tolka slik i moderne svensk omsetjing: [...] *reste stenen efter (till minne av) of Hjörulf/Jorulf, sin bror* [...].

Fotnotar
--------

1. ↑  Ein mykje lik framstilling av Odin på Sleipner, men i eit anna miljø, er òg å sjå på ein biletsteinen frå Gotland som vert kalla Ardresteinen.

Litteratur
----------

* Nylén, Erik & Jan Peder Lamm.1987, *Bildstenar* (om dei gotlandske biletsteinane), Gidlunds. ISBN 91-7844-087-4
**Cupfinalen for menn 2021/22** var den siste og avgjerande kampen i Noregsmeisterskapen i fotball for menn, den 115. cupfinalen i Noreg. Kampen stod mellom Molde Fotballklubb og Bodø/Glimt og vart avvikla søndag 1. mai 2022 på Ullevaal Stadion i Oslo, kampstart 16.00. Molde FK vart norsk meister etter å ha vunne med 1–0 på straffespark. Det var femte gongen klubben frå Molde vann NM-finalen. 19 657 tilskodarar var til stades på arenaen.

### Laga

**Molde**-mannskapet bestod av: Jakob Karlstrøm, Benjamin Tidemann Hansen, Martin Bjørnbakk, Birk Risa, Martin Linnes, Sivert Mannsverk, Emil Breivik, Kristoffer Haugen, Eirik Ulland Andersen, Magnus Eikrem (kaptein), Ola Brynhildsen. Markus Kaasa kom inn i det 34. minutt i staden for skadde Andersen. Eit lite kvarter før full tid gjekk Eikrem og Haugen ut, inn kom Magnus Grødem og Erling Knudtzon. Fem minutt seinare bytta Rafik Zeknini plass med Brynhildsen.

For **Bodø/Glimt** stilte: Nikita Haikin, Alfons Samsted, Brede Moe, Marius Høibråten, Brice Wembangomo, Hugo Vetlesen, Elias Hagen, Ulrik Saltnes (kaptein), Runar Espejord, Amahl Pellegrino. I pausen måtte Espejord og Hagen vike plass for Viktor Boniface og Gaute Vetti. Vel 10 minutt før full tid kom Sondre Fet, Gabriel Komsson og Sondre Sørli på bana, ut gjekk Pellegrino, Vetlesen og Wembangomo.

Kjelder
-------

* altomfotball.no
Tre menn i ein rituell dans
«Spjutguden», Litslebyhällen
**Helleristingsområdet i Tanum** (svensk: **Hällristningsområdet i Tanum**) er eit område i Tanums kommun i Bohuslän i Sverige med fleire bergflater (svensk: berghällar) dekte av store mengder helleristingar frå bronsealderen. Kring den største av dei, Vitlyckehällen, er det bygd opp eit helleristingsmuseum, Vitlycke museum. 

Ein har funne nærare 300 innhogne figurar og kring 170 skålgroper (små, gryteforma fordjupningar hogd inn i berget). Mellom dei mest vidgjetne framstillingane er det såkalla «brudparet» (brureparet). Ved Litsleby finst det ei helleristing ein kring 2,3 meter lang mann væpa med spyd, «spjutguden». Ved Aspberget finst det ei framstilling av pløying, i tillegg til oksar og skip. Helleristningsfelta ved Fossum ligg noko frå dei andre. Kanhende er desse laga av berre ein person, då dei har nokolunde sams kunstnarleg stil.

Helleristingsområdet er teke med på UNESCO si liste over verdsarv med den grunngjevinga at det gjev «eit vitnesbyrd om livet under europeisk bronsealder». 

I nyare tid har helleristingane vorte måla for å gjera dei tydelegare. Det er ikkje kjend om dei var måla frå starten av.

Den planlagde motorvegen E6 går gjennom området. Svenska Vägverket vil ikkje leggje vegen utanom området, då ein omveg ville ta vekk vinsten i reisetid. I staden vil ein freiste minske skadeverknadene av vegbygginga på anna vis.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Riksantikvarieämbetet: Søking i svensk database for fornminner Arkivert 2010-05-27 ved Wayback Machine.
* Vitlycke museum Arkivert 2009-12-16 ved Wayback Machine.
* Rock Carvings in Tanum UNESCO World Heritage Centre på
* Plan om ny europaveg E6 gjennom området

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Helleristingsområdet i Tanum**

| * v
* d
* e
Verdsarven i Sverige |
| --- |
| Drottningholms slott (1991)**·** Birka og Hovgården (1993)**·** Engelsbergs bruk (1993)**·** Helleristingsområdet i Tanum (1994)**·** Skogskyrkogården (1994)**·** Hansabyen Visby (1995)**·** Gammelstads kyrkstad (1996)**·** Laponia (1996)**·** Orlogsbyen Karlskrona (1998)**·** Höga kusten/Kvarken arkipel1 (2000)**·** Kulturlandskapet på Södra Öland (2000)**·** Falun og Kopparbergslagen (2001)**·** Grimeton kringkastar (2004)**·** Struvemeridianen2(2005)**·** Hälsingegårdar (2012) |  |
| Årstalla angjev når staden vart teken opp på verdsarvlista1 Delt med Finland 2 Delt mellom Estland, Finland, Hviterussland, Latvia, Litauen, Moldova, Noreg, Russland, Sverige og Ukraina |
**Oddvar Brå** (fødd 16. mars 1951 på Hølonda i Melhus kommune) er ein norsk tidlegare langrennsløpar. Han var i ei årrekkje den dominerande løparen i Noreg, men trefte sjeldan toppforma under dei store meisterskapa. Han var i den norske representasjonstroppen frå og med OL i 1972, men lukkast ikkje med å gå heilt topps før under VM i Oslo i 1982, da han vann 15 km 23. februar og fekk delt gull med Sovjetunionen på den dramatiske stafetten 25. februar, der han i duell med Aleksandr Zavjalov braut staven på siste etappe. I etterkant oppstod det kjente spørsmålet «Kvar var du da Brå braut staven?», og hendinga har nesten vorte eit nasjonalt symbol.

Elles har Brå to OL-sølv og to VM-bronsar frå stafettar. Brås beste individuelle plassering i eit OL er 4. plass på 15 km i Calgary 1988. Oddvar Brå har i alt 16 individuelle NM-titlar i langrenn, fleire enn nokon annan løpar. Åra 1978 og 1979 var han heilt umogleg i NM og vann alle tre individuelle distansane to år på rad. Brås siste internasjonale meisterskap var VM i Lahtis 1989. Han vann også NM på ski i fristil i ein alder av 36 år, noko som også viser for ein stor utøvar han var.

Han var også ein god friidrettsutøvar, og vann NM i terrengløp (20 km) i 1984. 

Han fekk Morgenbladets Gullmedalje i 1973, Holmenkollmedaljen i 1975 og Egebergs Ærespris i 1988.
Oddvar Brå representerte IL Leik frå Hølonda.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Resultatoversikt hos FIS Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine.

**Litteratur**

* *Oddvar Brå – Gull og glipp*, skrive av Rolf Hovden. Utgjeven på Cappelen i 1980. ISBN 82-02-04729-3.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* SUDOC
* Munzinger (sport)

 |
Cunda sett frå sjøen.
**Cundaøya**, òg kalla **Alibeyøya**, (tyrkisk *Cunda Adası, Alibey Adası*) er den største av ei øygruppe, tidlegare kalla *Hekatonisa* eller *Moshonisia* på gresk. Ho er ei lita øy nordvest i Egearhavet utanfor kysten av Ayvalık, og ein del av provinsen Balıkesir i Tyrkia, med eit areal på 23 km². Ho ligg 16 km aust for Lésvos i Hellas.

Cunda er knytt til Ayvalık på fastlandet via ei vegfylling. Øya har ein typisk ferieby med buss- og båtsamband til Ayvalık. 

Etter Lausanna-traktaten i 1923 reiste den greske folkesetnaden på øya til Hellas og vart erstatta av muslimar frå Kreta og Lésvos. Det største landemerket på Cunda er kyrkja Taksiarchis, den tidlegare gresk-ortodokse kyrkja på øya. 

Øydelagde trapper inne i kyrkja på Cunda.

Galleri
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cunda Island» frå Wikipedia på engelsk, den 5. august 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Cundaøya**

Koordinatar: 39°21′38″N 26°38′34″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Besòs** er ei elv i Catalonia i Spania. Ho oppstår der elvane Mogent og Congost renn saman, og munnar ut i Middelhavet. Ho er nesten 18 km lang, men med sideelvane dekkjer nedslagsfeltet hennar likevel så mykje som 1038 km².

I nedslagsfeltet hennar ligg byane Aiguafreda, La Garriga, Les Franqueses, Canovelles, Granollers, Montmeló, Mollet del Vallès, Montcada i Reixac, Santa Coloma de Gramenet, Barcelona og Sant Adrià de Besòs. På grunn av middelhavsklimaet i området varierer vassføringa i elva sterkt.

Sideelvar
---------

Besòs har fem store sideelvar: 

* Mogent
* Congost
* Tenes
* Riera de Caldes
* Ripoll

Historie
--------

Elva kan ikkje nyttast til skipsfart, men har likevel vorte nyta som ei lenkje mellom kysten og dei indre områda i Catalonia. På 900-talet vart Rec Comtal bygd for å nytte elva til vatning. 

Elva renn gjennom eit sterkt industrialisert område nær Barcelona, og hadde den tvilsame æra å verte kalla den mest forureina elva i Europa i 1970- og 1980-åra. Sidan midten av 1990-åra har derimot elva vorte langt reinare.

Biletgalleri
------------

* Sant Adrià de Besos mot sjøen Sant Adrià de Besos mot sjøen
* Munningen Munningen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Besòs» frå Wikipedia på engelsk, den 29. april 2009.*

Koordinatar: 41°27′29″N 2°11′39″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Samisk punktskrift** er punktskrift tilpassa dei samiske alfabeta. Ho vart laga av Otto Prytz på starten av 1980-talet og godkjend av Samisk språknemnd i 1994.

Samisk punktskrift| Aa | Áá | Bb | Cc | Čč | Dd | Đđ | Ee | Ff | Gg | Hh | Ii | Jj | Kk | Ll |
| ⠁ | ⠷ | ⠃ | ⠉ | ⠩ | ⠙ | ⠹ | ⠑ | ⠋ | ⠛ | ⠓ | ⠊ | ⠚ | ⠅ | ⠇ |
| Mm | Nn | Ŋŋ | Oo | Pp | Rr | Ss | Šš | Tt | Ŧŧ | Uu | Vv | Zz | Žž | Ïï |
| ⠍ | ⠝ | ⠫ | ⠕ | ⠏ | ⠗ | ⠎ | ⠱ | ⠞ | ⠳ | ⠥ | ⠧ | ⠵ | ⠮ | ⠌ |
|

Tabellen ovafor er, med unntak for den siste bokstaven, bokstavane for nordsamisk. Sørsamisk bruker det norske alfabetet pluss bokstaven **ï**. med punktteikn "**⠌**". Lulesamisk bruker det norske alfabetet pluss bokstavane **á** og **ŋ**, med punktteikn som for nordsamisk i tabellen over. 

Det er usikkert om den same tabellen er i bruk på svensk side. For skoltesamisk og enaresamisk vil det i alle tilfelle vere bruk for å representere fleire bokstavar.

Referansar
----------

1. ↑  Tabellen er henta frå Statped 2020: Samisk punktskrift Arkivert 2020-10-23 ved Wayback Machine.
2. ↑  «Samisk punktskrift», *www.statped.no* (på norsk bokmål), henta 18. april 2023