recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Sjølvportrett*, 1761
*Charles Towneley i sitt skulpturgalleri*, 1782
**Johann Zoffany**, også **Zoffani** eller **Johannes Josephus Zauffelij** (13. mars 1733–11. november 1810) var ein tysk-britisk målar. Han var den fyrste målaren som portretterte ein engelsk/britisk kongefamilie i ein avslappa atmosfære.

### Liv og gjerning

Johann Joseph Zoffany var fødd i Frankfurt am Main. Far hans var byggmeister hos adelsslekta Thurn und Taxis, busett i Frankfurt. Då han var 15 år gammal fekk far hans arbeid hos fyrsten i Regensburg. Han flytta då med far sin til Regensburg; der arbeidde han i verkstaden til målaren Martin Speer. År 1750 fór han til Italia der han var elev hos Agostino Masucci i Roma.

Hausten 1760 reiste Zoffany til London. Der kom han etter ei tid i kontakt med den berømte skodespelaren David Garrick, ein kar som sikra han fleire oppdrag. I hovudsak måla han då bilete frå teaterlivet. Garrick presenterte Zoffany for den dåverande kongen, Georg III, som gav Zoffany i oppdrag å måle den kongelege familien. Zoffany laga då eit bilete forma som eit konversasjonsmåleri, ein bilettype som skildra eliten i samfunnet i selskapleg omgang. Kongen likte måleriet og syrgde same året, 1769, for at Zoffany vart medlem av det nyskipa Royal Academy of Arts.

På 1770-talet, etter at kongen hadde trekt tilbake eit oppdrag der Zoffany også tok med borgarlege figurar i biletet, reiste han til Italia. Størstedelen av tida der budde han i Firenze. Året 1783 la han ut på reise til India. Han budde to år i Lucknow og opplevde stor suksess dei neste åra. I 1789 reiste han tilbake til London som ein rik mann, og døydde der i 1810.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johann Zoffany» frå Wikipedia på engelsk, den 5. mai 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Johann Gottfried Steffan** (13. desember 1815–16. juni 1905) var ein av dei fremste sveitsiske landskapsmålarane i det 19. hundreåret. Han er ein av dei mest kjende representantane for Münchenskulen.

Liv og gjerning
---------------

'Ung gjetar med geiter og sauer', 1858
Etter ei læretid som litograf i heimbyen Wädenswil reiste Steffan i 1833 til München og vidareutdanning der. Han studerte på kunstakademiet i byen med Peter von Cornelius til læremeister. Gjennom påverknad frå Carl Rottmann fatta han stor interesse for landskapsmåleri, og konsentrerte seg om den biletsjangeren.

Steffan sitt atelier vart midtpunkt for dei sveitsiske kunstnarane i München, mellom andre arbeidde Arnold Böcklin der. Saman med fleire kollegaer, der i mellom Rudolf Koller, la han han ut på studieturar til dei sveitsiske alpane, oftast til kantonen Glarus og til Walensjøen. I sine seinare år besøkte han Berchtesgaden og Ramsau fleire gongar, der han fann mange motiv.

Steffan sine måleri viser idealiserte landskap, oftast fjellutsyn, i Münchenskulen si ånd. Minst ein tredel av bileta han laga er landskapsbilete frå landområda med dei sveitsiske foralpane.

Heile livet ut var han busett i München.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johann Gottfried Steffan» frå Wikipedia på tysk, den 27. mars 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Johann Gottfried Steffan**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN
* HDS

 |
**Alvin Stardust** (27. september 1942–23. oktober 2014) er ein engelsk popsongar og teaterskodespelar. 

Då Jewry arbeidde som scenearbeidar tidleg i 1960-åra vart han med medlem av Shane Fenton and The Fentones som hadde nokre hittar på den britiske singellista med ein liknande stil som The Shadows. Jewry forsvann så frå søkelyset i ti år etter at The Fentones slutta. Tidleg i 1970-åra tok Jewry på seg ein ny person, Alvin Stardust, og vart ein populær glamrockartist. Han fekk namnet sitt av Michael Levy (seinare Lord Levy) som eigde plateselskapet Magnet Records. Han debuterte med hitten «My Coo Ca Choo» i 1973. Stardust hadde òg hittar med «Jealous Mind» (til topps i Storbritannia), «You, You, You», «Red Dress» og «Good Love Can Never Die». Totalt fekk han sju hittar på Topp 10.

I 1985 deltok Stardust i *A Song for Europe*, den britiske kvalifiseringa til *Eurovision Song Contest*, med songen «The Clock on the Wall». Han enda på tredjeplass etter Vikki og Kerri Wells. 

Utover 1980-åra spelte Stardust i fleire musikalar, som Lloyd Webber–Rice-musikalen *Cricket*, *David Copperfield — The Musical*, *The Butlin Story* og *Chitty Chitty Bang Bang*.

Stardust har òg spelt i fleire fjernsynsseriar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alvin Stardust» frå Wikipedia på engelsk, den 11. desember 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Rice, Jo (1982). *The Guinness Book of 500 Number One Hits* (1st utg.). Enfield, Middlesex: Guinness Superlatives Ltd. s. 156. ISBN 0-85112-250-7.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell heimeside
* Shane Fenton and the Fentones si offisielle side

| * v
* d
* e
Alvin Stardust |
| --- |
| Album | 
* *The Untouchable*
* *Alvin Stardust*
* *Rock with Alvin*

 |
| Songar | 
* «My Coo Ca Choo»
* «Jealous Mind»
* «A Wonderful Time Up There»
* «You You You»
* «Pretend»
* «I Feel Like Buddy Holly»

 |
| Tilknytte artiklar | 
* Shane Fenton and the Fentones
* Peter Shelley
* Adam F
* Liza Goddard

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* BNE
* BBC Things
* MusicBrainz (artist)

 |
**Forlagssentralen ANS**, eigd av forlaga Gyldendal ASA og H. Aschehoug & Co (W. Nygaard) AS med ein halvpart kvar, er ei verksemd på Langhus i Ski kommune som leverer logistikk- og rapporteringstenester til bokbransjen i Noreg. Forlagssentralen står for lagring og utsending av bøker frå forlag til bokhandlarar og private kundar, og forvaltar tingingar og oppgjera mellom forlaga og bokhandlarar. Forlagssentralen driv såleis ei verksemd som femner om fleire forlag enn dei to som eig firmaet.

Soga
----

*A/S Bokcentralen* var den fyrste distribusjonssentralen for bøker i Noreg, skipa i 1922 av bokhandlarar og forlag. Dette var ein felles ekspedisjonssentral som samordna tingingar og utsendingar av bøker. I 1964 vart Forlagsentralen ANS skipa av Gyldendal og Aschehoug som ein sams ekspedisjonssentral for desse to forlaga, og i 1973 gjekk A/S Bokcentralen inn som ein del av denne verksemda.

Kjelder
-------

* Internettsidene til Forlagssentralen ANS Arkivert 2016-04-14 ved Wayback Machine.
* snl.no: Forlagssentralen
**Volker Beck** (fødd 30. juni 1956) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Nordhausen som vart olympisk meister på 400 meter hekk under Sommar-OL 1980 i Moskva. I dei same leikane fekk han sølv i 4 x 400 med Aust-Tyskland.

### Aktiv

Beck vann i 1977 400 m hekk ved europacupen for landslag i Helsinki, med tida 48,90 sekundar vart han den fyrste tyskaren under 49 sekundar i øvinga. Seinare i same sesongen forbetra han den austtyske rekorden til 48,83 då han vart nummer to på langhekken i verdscupen i Düsseldorf, der han også kom på andreplass på 400 med tida 45,50.

Den 4. august 1979 sprang Beck det fortaste på 400 m hekk nokon gong då han i Torino vart tredjemann i europacupen med tida 48,58 sekundar. Året etter vann han gullmedaljen på 400 m hekk under dei olympiske sommarleikane i Moskva, med tida 48,70 kom i mål 0,16 sekund framom Vassyl Arkhipenko frå Sovjetunionen. Beck sprang i same leikane den siste etappen for Aust-Tyskland i 4 x 400 meter stafett, der han på oppløpssida måtte sjå seg forbigått av Sovjetunionen sin ankermann, olympisk meister på 400 m Viktor Markin, slik at Aust-Tyskland enda opp med sølv, 0,18 sekund bak det sovjetiske laget.

I 1981 vann Beck langhekken i europacupen på tida 48,94. Han vart elles austtysk meister på 400 m hekk i 1980, 1981 og 1983.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Volker Beck» frå Wikipedia på tysk, den 2. juni 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Volker Beck» (på engelsk). olympedia.org. Henta 15. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Kangxi** (4. mai 1654–20. desember 1722) var den fjerde keisaren av Qing-dynastiet. Han vert halden for å vere ein av største keisarane i kinesisk historie. 

Kangxi vart keisar då faren Shunzhi døydde 5. februar 1661. Kangxi si regjeringstid på 61 år gjer han til den lengst-regjerande av alle kinesiske keisarar, men sidan han var knapt sju år gammal då han vart keisar var det fire regentar og bestemor hans, enke-keisarinna Xiaozhuang, som styrte Kina dei fyrste åra.

I Kangxi si tid som herskar vart Qing-Kinas territorium utvida og sikra, og landet opplevde 
stabilitet og folket fekk betra levekåra. Etter årevis med krig og kaos innleia Kangxi sitt styre ein periode som kinesiske sogeskrivarar kalla «Velstandstida til Kangxi og Qianlong», ein epoke som varte i fleire generasjonar etter Kangxis eiga levetid.

Kangxi slo ned Føydalherre-opprøret og tvinga kongedømmet Tungning på Taiwan til å godta Qing-dynastiet sitt overherredømme. Langs elva Amur blokkerte kinesiske militærstyrkar Tsar-Russlands frammarsj, og dei utvida keisarriket mot nordvest. Mot slutten av regjeringstida til Kangxi kontrollerte Qing-imperiet det eigentlege Kina, samt Taiwan, Mandsjuria, delar av det fjerne, austlege Russland (Ytre Mansjuria), både Indre og Ytre Mongolia, sjølve Tibet, medan Joseon-Korea var eit protektorat.

Sjølv om Kangxi må reknast som mandsju, var han av mindre enn halvt mandsjuisk avstamming – han hadde også kinesiske og mongolske forfedrar. Kangxi la stor vekt på at mandsjuar og kinesarar skulle handsamast likt, og sørgde for at kinesarane vart rimeleg godt representert i alle avdelingar av det keisarlege maktapparatet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kangxi Emperor» frå Wikipedia på engelsk, den 31. mai 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* How to Pronounce Kangxi. Youtube

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
|  |
| --- |
| **Kanelmotmot** |
| KanelmotmotKanelmotmot |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Kanelmotmot Utbreiinga av Kanelmotmot |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Råkefuglar Coraciiformes |
| **Familie:** | Motmotar Momotidae |
| **Slekt:** | *Baryphthengus* |
| **Art:** | **Kanelmotmot** *B. martii* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Baryphthengus martii***Spix, 1824 |

**Kanelmotmot** (*Baryphthengus martii*) er ein stor medlem av motmotfamilien som lever i høgvaksen, våt skog i Mellom-Amerika sør til vestlege Ecuador samt i sørvestlege Amazonasbassenget.

Skildring
---------

Kanelmotmotar er rundt 45 centimeter i kroppslengd, kroppsmassen kan variere i området 146 til 208 gram.
Fjørdrakta er prega av kanelfarga hovud og underside, kraftig grønfarga med blåskjær på overside og overside av halen. Bakre gump og undergump er òg grøn. Dei har ei karakteristisk svart augemaske som eit framhald av det svarte, nedkurva nebbet. Ein liten svart flekk kan vere synleg midt på brystet. Den nordlege underarten har vanlegvis lange sentrale halefjører med form som korte rekkertar, nominatforma i Amasonas manglar rekkert-utsjånaden på fjørene. Kjønna er like, men hoer er litt mindre enn hannfuglar.

Det finst to underartar med åtskilde leveområde. *Baryphthengus martii semirufus* lever frå austlege Honduras og sørover langs austsida av Mellom-Amerika over Panama til Colombia, vidare sør langs stillehavskysten av Colombia og Ecuador. *B. m. martii* lever aust for Andesfjella frå søraustre Colombia til nordre Bolivia og austover til Amasonas-sideelva Tapajós i Brasil. Kanelmotmotar føretrekker høgvaksen, primær, våt, eviggrøn tropisk regnskog, men kan òg finne seg til rette i meir open, gjenreist skog og plantasjar.

Her lever dei einslege eller parvis av både smådyr inkludert virvellause dyr som insekt samt eit utval av frukt, bær og frø.

Storleiken på populasjonen er estimert til i mellom 5 og 50 millionar kjønnsmodne individ og er trudd å vere minkande. Arten er klassifisert som globalt livskraftig, LC.

Kjelder
-------

* Master, T. L. (2020). *Rufous Motmot (Baryphthengus martii)*, version 1.0. In Birds of the World (red. T. S. Schulenberg). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.

Referansar

1. 1 2 3  Master, T. L. (2020)
2. ↑  BirdLife International (2021) Species factsheet: *Baryphthengus martii*. Henta frå  den 10. januar 2021

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kanelmotmot**
|  |
| --- |
| **Kaneljo** |
| Nær Ushuaia i Argentina. Foto: Arthur ChapmanNær Ushuaia i Argentina. Foto: Arthur Chapman |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av Kaneljo Utbreiinga av Kaneljo |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Vade-, måse- og alkefuglar Charadriiformes |
| **Familie:** | Jofamilien Stercorariidae |
| **Slekt:** | *Stercorarius* |
| **Art:** | **Kaneljo** *S. chilensis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Stercorarius chilensis***Bonaparte, 1857 |

**Kaneljo** (*Stercorarius chilensis*) er ein fugl i jofamilien. 
Kaneljoane er ein stor og kraftig bygd sjøfugl, marginalt mindre enn sørjo og har ei kroppslengd på 53-59 centimeter. Fjørdrakta har brun overside og kanelbrun underside. Dei kan ha gulbrune flekkar i nakken ryggen. Kvitt i primærfjørene gjev iaugefallande kvite «blink» på over og undersida av vengen. Dei har ei tydeleg mørk brun hette. Nebbet er nedbøygd i enden, nebb og føter er mørkgrå til svarte.

Denne joarten hekkar lengst sør i Chile og Argentina, hekkar både inn i landet og ute på kysten med nærliggjande øyar. Hekketida er frå november til mars, kvart kull er på to eller tre egg. 

Utanom hekkesesongen lever dei til havs rundt Eldlandet og trekker på begge kystar av Sør-Amerika, langs Chile til sentrale Peru, og på austsida nordover til nordre Argentina.

Dietten er fugleegg og fugleungar i hekkesesongen, elles er dei kleptoparasittar på andre sjøfuglar. 

Grove estimat for populasjonen ligg på 6000 kjønnsmodne individ (2008) og bestanden er trudd å vere stabil.

Kjelde
------

* Chester, Sharon R. (1. juli 2008). *A wildlife guide to Chile: continental Chile, Chilean Antarctica, Easter Island, Juan Fernández Archipelago*. Princeton University Press. ISBN 9780691129761.

### Referansar

1. 1 2  Davi Castro Tavares, et al (2012). *Aves, Stercorariidae, Chilean Skua Stercorarius chilensis, Bonaparte, 1857: First documented record for the state of Espírito Santo, southeastern Brazil* 8(3) Check List. s. 560-562

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kaneljo**

* BirdLife International (2013) Species factsheet: *Stercorarius chilensis Arkivert 2016-03-03 ved Wayback Machine.*.
Telttak på tårnet på Vår Frue kyrkje i Trondheim.
**Telttak** er ei arkitektonisk nemning på tak som har tre eller fleire trekanta takflater, som oftast fire, som dannar ein spiss øvst oppe. Har taket kvadratisk grunnflate, som er det vanlege for denne typen tak i Noreg, vert det ofte kalla *pyramidetak* i staden for telttak. Telttaka kan vere høge eller særs låge.

Telttak på tårnet på Gamle Aker kyrkje i Oslo.
Den i og for seg misvisande nemninga *telttak* har sitt opphav i dei gamle telttypane med ein einaste teltstong plassert midt i teltet for å halde duken oppe, men gjeld berre permanente tak på bygningar, ikkje mellombels tak av duk eller presenning, eller tak på telt.

Telttak er som oftast nytta på kyrkjetårn, som i Noreg tradisjonelt vert bygd med tilnærma kvadratisk grunnflate. I somme høve finst telttak på andre bygningar med tilnærma kvadratisk grunnflate, særleg tårnliknande bygningar. Til dømes er det telttak på det breie, massive tårnet som er ein del av bygningen som hyser dei kulturhistoriske samlingane ved Bergen Museum i Bergen. Sentraltårnet på Vikingskipshuset på Bygdøy i Oslo har òg eit telttak, eller altså eit pyramidetak.
**Mikkel Dobloug** (fødd 7. juli 1944) er ein tidlegare kombinertrennar frå Vang på Hedmark. Han vart noregsmeister i øvinga i 1966, og sigra i kombinert i Svenska skidspelen både i 1966 og -67. Dobloug representerte Vang Skiløperforening. Han fekk Kongepokalen i skiidrett i 1966.

Aktiv
-----

Dobloug overraska stort i Lahti-spelen i 1964, der han vart nummer to etter landsmannen Arne Larsen. Bak seg på resultatlista hadde han mellom andre både Tormod Knutsen og Georg Thoma, ferske gull- og sølvvinnarar frå vinter-OL 1964 i Innsbruck. Sesongen etter vart det nye andreplassar på Dobloug, fyrst i noregsmeisterskapen der Larsen vart for sterk, og sidan i Holmenkollen der Dobloug slo Larsen med vel eitt poeng, og Georg Thoma vann rennet.

Dobloug vann kombinert i NM på ski i 1966. Same året vann han kombinertøvinga under Svenska skidspelen, ei bragd han gjentok året etterpå. Elles i 1967-sesongen vart han nummer to i noregsmeisterskapen, nummer tre i Lahti og nummer fire i Holmenkollen.

Han deltok i verdmeisterskapen i Oslo i 1966 og vart beste nordmann i kombinert med ein sjuandeplass. To år seinare var han på plass i Grenoble. Atter vart han beste nordmann i kombinertøvinga, men hamna på 21. plass i den olympiske tevlinga. Alle dei norske kombinertrennarane bomma fullstendig på smurninga i langrennet.

Dobloug slutta tevla i skiløypa og hoppbakken i 1970.

### Besteplasseringar i internasjonale meisterskap og renn

* 1964: Nr 2 i Lahti
* 1965: Nr 2 i Holmenkollen og nr 4 i Svenska Skidspelen i Falun
* 1966: Vinnar av Svenska skidspelen i Umeå
* 1967: Vinnar av Svenska skidspelen i Falun, nr 3 i Lahti og nr 4 i Holmenkollen
* 1968: Nr 3 i Svenska skidspelen i Falun, nr 5 i Lahti og nr 8 i Holmenkollen
* 1969: Nr 3 i Svenska skidspelen i Falun

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 1964: Nr 6 på Voss
* Ski-NM 1965: Sølvmedalje på Fåberg
* Ski-NM 1966: Gullmedalje på Rena
* Ski-NM 1967: Sølvmedalje i Mo i Rana
* Ski-NM 1968: Sølvmedalje i Ørskog
* Ski-NM 1969: Sølvmedalje på Raufoss
* Ski-NM 1970: Nr 5 i Trondheim

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* 

* (en) Mikkel Dobloug – Profil og resultatoversikt i olympiske konkurransar på *sports-reference.com*.

1. ↑  «Kongepokaler NSF historisk oversikt» (PDF). Skiforbundet. Henta 1. januar 2017.
Temperamåleri av familien til den romerske keisaren Septimius Severus, frå rundt år 200.
**Tempera** er måling med emulsjonar som bindemiddel. Emulsjonar er blandingar av stoff som ikkje løyser seg i kvarandre, så som vatn og olje. Ordet tempera kjem frå latin *temperare*, som tyder 'blande i rett forhold'.

Tempera på panel av Hans Holbein den yngre frå 1542.
Temperamåling er brukt i måleri frå antikkens Hellas og i ikon frå Bysants. Den eldste temperamåinga er eggtemperaen, ein mager tempera utan tilsett olje. Frå 1400-talet vart det vanleg å tilsetje linolje i eggtemperaen. Eggeplomma verka da som ein emulgator som hjelpte til å blande vatn og olje.

Ulike temperablandingar
-----------------------

Emulsjonane kan blandast på ymse vis, til dømes med

* Harpiks -  egg –  vatn
* Lim –  olje –  vatn
* Eggeplomme –  vatn
* Kasein –  olje –  vatn.

Linolje er vanlegast, men andre planteoljer kan og verte bruka.

Eggeplomme er eit vanleg limstoff i tempera, men kasein og limstoff framstilt av kjøtt- eller fiskeprodukt vert òg bruka.

Temperaen vert farga med naturlege pigment.

Bruk av temperamåling
---------------------

Tempera tørker i to fasar: Først fordampar vatnet, sidan tørker olja. Målinga vert sterkare etterkvart som målinga vert herda, og ho kan bli svært slitesterk. Det er vanskeleg å blande fargane rett, men når biletet er måla, får det ein matt glans og held lenge på fargen.

Ein stor fordel ved temperamåling er at ho er vassbasert, slik at målaren unngår skadelege løysemiddel. Men målinga er ikkje så fleksibel som rein oljemåling.

Kjelder
-------


* Pontus Tunander (1996): *Dekorativ målning*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
**Luftmotstand** er den bremsande verknaden til lufta på lekamar i rørsle eller tilsvarande vindkrefter på lekamar i ro. Det same prinsippet gjeld om ein lekam flyttar seg gjennom ei væske, og effekten vert då kalla væskemotstand. 

Noko av luftmotstanden skuldast friksjon mellom overflata til lekamen og lufta som stryk langs han. Ein annan del av motstanden kjem av trykkskilnaden i lufta føre og bak lekamen. Bak lekamen blir det skapt virvlar og i virvlane er det undertrykk. Summen av trykkreftene på heile lekamen blir difor retta mot rørsleretninga. Luftmotstanden aukar sterkt med farten, og difor vil lekamar som fell, raskt få konstant fallsnøggleik, ein såkalla terminalfart. Ein fallskjermhoppar kan få ein fart på kring 50 m/s før skjermen er folda ut. Regndropar har ein fart i tilhøve til lufta på nesten null til bortimot 10 m/s, avhengig av dropestorleiken. 

Motstandskrafta ({\displaystyle {F\_{D}}}) som verkar på ein lekam som flyttar seg gjennom eit medium, gass eller væske, er gjeva ved formelen:

{\displaystyle {F\_{D}}={\frac {1}{2}}\cdot {C\_{D}}\cdot \rho \cdot A\cdot v^{2}}

der:

* *{\displaystyle {C\_{D}}}* er dragkoeffisienten for lekamen
* *ρ* (gresk bokstav *rho*) er tettleiken til mediet
* *A* er arealet av det tverrsnittet av lekamen som står normalt på (på tvers av) straumretninga
* *v* er den relative snøggleiken til lekamen i forhold til mediet (gassen eller væska)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Luftmotstand» frå Wikipedia på bokmål, den 26. september 2009.*
* luftmotstand. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå:
|  |
| --- |
| **Kanelrose** |
| KanelroseKanelrose |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Roseordenen Rosales |
| **Familie:** | Rosefamilien Rosaceae |
| **Underfamilie:** | Rosoideae |
| **Slekt:** | Roseslekta *Rosa* |
| **Art:** | **Kanelrose** *R. majalis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Rosa majalis***Herrm. 1762 |

**Kanelrose** (*Rosa majalis*) er ei plante i roseslekta. Kanelrosa er ein 50-200 cm høg busk med underjordiske utløparar. Blomane er om lag 5 cm i diameter med mørkrosa kronblad.

I Noreg er arten registert over heile landet, men er oftast å finne på Austlandet og i Trøndelag. Arten veks naturleg frå Skandinavia austover til Sibir og sør til Frankrike og Italia.

Ei kryssing mellom kanelrose og ei ukjend gallicaarose er opphavet til rosegruppa francofortuna.

Etymologi
---------

Det norske namnet refererer til barken på greinene som kan minne om kanal. Det latinske *majalis* kjem av at planta blomstrar i mai, noko som er tilfelle lenger sør i Europa.

Referansar
----------

1. ↑  «Kanelrose», *artsdatabanken.no* (på norsk bokmål), henta 1. mars 2020

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Voll (Valle) skipreide** (*Vallar skipreiða*) var den sørlegaste av skipreidene på Jæren, oppkalla etter garden Voll, der no vestre helvta av tettstaden Vigrestad ligg.

Ho omfatta søre delen av Hå kommune (frå Varhaug og sørover), og vestlegaste luten av Eigersund kommune (Hellvik med omgjevnad), eller nøyaktigare:

* storparten av Varhaug sokn (matrikkelgardane 52-83)
* heile Ogna sokn
* nordvestre hjørnet av Eigersund sokn (matrikkelgardane 51-60)

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet, og Voll skipreide vart nemnd *Voll tinglag*. Etterkvart vart grensene regulerte slik at dei samsvarte betre med sokne- og kommunegrensene: Derfor vart Voll tinglag oppløyst 1850 og erstatta av dei nye **Hå tinglag** (Nærbø og Varhaug sokner) og **Eigersund tinglag** (Eigersund og Ogna sokner).

Fotnotar
--------

1. ↑  Arkivverket: Matrikkel 1838
2. ↑  Norges folk og land

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå *Norsk historisk leksikon*)
* Asgaut Steinnes (1974). «Voll skipreide». *Styrings- og rettsskipnad i Sørvest-Noreg i mellomalderen : historisk-topografisk oversyn*. Oslo: Samlaget. s. 83. ISBN 8252102921.

Koordinatar: 58°33′45″N 5°40′54″E﻿

 

| * v
* d
* e
Skipreider i Dalane og Jæren futedøme |
| --- |
| Dalane | Bjerkreim • Eigersund • Hetland • Lund • Sokndal |
| Jæren | Gand • Gjesdal • Goa • Haug • Haugland • Jåttå • Klepp • Kvia • Sola • Voll |
Koordinatar: 54°23′53″ S 3°17′40″ E﻿

**Kapp Circoncision** er ei halvøy på nordvestenden av den subantarktiske Bouvetøya i Sør-Atlanteren. Halvøya skil Esmarchkysten og Morgenstiernekysten. 

Bouvetøya vart oppdaga av den franske marineoffiseren Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier 1. januar 1739. Bouvet de Lozier trudde at øya var ein del av Terra Australis og gav staden namnet *Cap de la Circoncision* (norsk: *Omskjærelsens forberg*) etter kyrkjefesten same dag. Seinare har øya vorte namngjeven etter oppdagaren, medan det originale namnet har blitt gjeve denne halvøya på nordvestkysten.

Under den andre Norvegia-ekspedisjonen 1928–29 vart det oppført ei depothytte på Kapp Circoncision, og året etter vart ytterlegare ei hytte oppført her av den tredje Norvegia-ekspedisjonen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kapp Circoncision» frå Wikipedia på bokmål, den 11. desember 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Bouvetøya». Norskpolarhistorie.no. Henta 5. mars 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
Seagram-bygningen i New York stod ferdig i 1958
**Maria Ludwig Michael Mies van der Rohe** (27. mars 1886–17. august 1969) var ein tysk arkitekt og arkitekturteoretikar, fødd i Aachen i Nordrhein-Westfalen og død i Chicago i USA.

Mies arbeidde i yngre år i familien sitt steinhoggeri. Han var deretter arkitekt hos Bruno Paul og seinare hos Peter Behrens i tida 1908-12. Påverknad frå Behrens ført til at Mies vende seg mot avanserte konstruksjonar, kombinert med prøyssisk klassisisme. Samstundes tok han sterkt inntrykk frå russisk konstruktivisme og De Stijl, men også frå Karl Friedrich Schinkel. Han var ein pådrivar for danninga av arkitekturforeining *Der Ring*.

Gjennom 1920- og 1930-talt utvikla Mies ein omfattande arkitekturteori, og påverka samtida sterkt gjennom sine posisjonar ved Bauhaus og som kunstnarleg leiar av Werkbund-projektet Weissenhof. Under den berømte parolen *Less is more* var Mies talsmann for ein enkel, velproporsjonert arkitektur som tydeleg og overbevisande synte både materialar og form.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ludwig Mies van der Rohe» frå Wikipedia på svensk, den 20. februar 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
*Ascensor do Lavra*
*Ascensor da Glória*
*Ascensor da Bica*
**Kabelbanene i Lisboa** (portugisisk: *Ascensores de Lisboa*) er tre kabelbaner i hovudstaden Lisboa i Portugal som gjev samband mellom dei lågare og høgare delene av dei gamle bydelane. Alle tre banene går i gater, og har difor ståltaua som dreg vognene liggjande i kanalar under gatedekket, slik at festet mellom vognene og ståltaua gjeng gjennom ei langsgåande spalte i gatedekket. Slik sett kan desse vognene likne på kabelsporvogner. Men banene har som alle andre kabelbaner ei vogn i kvar ende av eit ståltau som går ikring eit stort hjul drive av eit maskineri på toppen av banen, så den eine vogna går opp medan den andre går ned. Likevel er desse kabelbanene ulike mange andre kabelbaner ved at kvar av vognene har ein eigen elektromotor som drivverk, som førarane på dei to vognene som høyrer saman kan gjere seg nytta av. Når det skjer, vert elektromotorane i dei to vognene kopla i serie over dei to luftleidningane som kvar av vognene hentar straum frå, slik at dei samkøyrast.

Opphavleg var banene drive med vassballast. Vognene hadde vasstankar, og ved å fylle vatn på tanken til vogna på toppen, vart ho tung nok på vegen nedover til å dra oppover den vogna som stod nede.

Dei tre kabelbanene er:

* Ascensor do Lavra, som vart opna i 1884 og har ei lengd på 182 meter, ei høgdeskilnad på 43 meter, og ei største stigning på 25,0 %.
* Ascensor da Glória, som vart opna i 1885 og har ei lengd på 265 meter, ei høgdeskilnad på 48 meter, og ei største stigning på 18,0 %.
* Ascensor da Bica, som vart opna 1892 og har ei lengd på 260 meter, ei høgdeskilnad på 45 meter, og ei største stigning på 19,1 %.

Banene er rekna som nasjonale teknisk-historiske minnesmerke.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kabelbanene i Lisboa**

* Fotografi på trampicturebook.de, som mellom anna synar kor nedtagga av spraymåling vognene kan vere
Koordinatar: 61°48′42″N 009°36′19″E﻿

Erosjonsfenomenet *Kvitskriuprestan* ligg i eit naturreservat i Uldalen.
Kvitskriuprestan
**Kvitskriuprestan** (eller **Kvitskriuprestein**) er eit fenomen av jord- og steinsøyler, såkalla jordpyramidar i Uldalen, ein sidedal til Gudbrandsdalen, i Sel kommune.

Dette er eit naturfenomen som oppstår når regnvatn skyl bort hardpakka morenematerial i moreneryggen, men etterlèt seg søyler der store steinar ligg som paraplyar og vernar dei underliggande massane mot regn. I tillegg har sola bidrege til å gjere overflata hardare og meir motstandsdyktig, på same måte som med soltørka leire. Dei høgaste søylene er rundt seks meter og er rekna å vere ca. 200 år gamle. «Prestane» trekkjer seg stadig lenger oppover dalsida sidan dei eldste fell overende i fronten medan nye vaskast fram av regnvatn lenger oppe.

Sjølv om det finst fleire små førekomstar av dette fenomenet i området rundt «Kvitskriuprestan», er dette eit fenomen som ikkje finst andre stader i Nord-Europa. Fenomenet finst likevel fleire stader i Alpane. Denne naturtypen er ført opp i «Norsk raudliste for naturtypar» som *kritisk truga* (CR).

Kvitskriuprestan vart freda som naturminne 24. juni 1977, så alle former for hærverk er forbode. Det er òg forbode å passere gjerdet som er sett opp for å verne søylene.

Det er skilta til Kvitskriuprestan frå E6. Siste del av vegen er bomveg. Frå vegen må ein gå kring hundre meter oppover for å komme til Kvitskriuprestan.

Namnestrid
----------

Det er ein pågåande strid om kva det offisielle stadnamnet skal vere. Det offisielt vedtekne namnet er per mars 2008 *Kvitskriuprestan*, men lokale ynskjer skrivemåten *Kvitskriuprestein*.

Forma *Kvitskriuprestein* er ein skrivemåte som attgjev den lokale uttala, medan *Kvitskriuprestan* ligg nærare norsk rettskriving (jf Lov om stadnamn: «Skrivemåten skal følgje gjeldande rettskrivingsprinsipp for norsk (…)»).

Skiltet til vegvesenet på staden seier *Kvitskriuprestene*. På vegvisingsskilt ved avkjøring frå E6 er namnet likevel skrive som *Kvitskriuprestein*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kvitskriuprestan» frå Wikipedia på bokmål, den 3. desember 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Lindgaard, A. og Henriksen, S. (red.) 2011. Norsk rødliste for naturtyper 2011. Artsdatabanken, Trondheim.* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 6. oktober 2013, henta 3. desember 2013
2. ↑  Kvitskriuprestan i Miljødirektoratets nettstad Naturbase

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Kvitskriuprestein frå www.otta2000.com
* Kvitskriuprestin Arkivert 2013-12-07 ved Wayback Machine. Høyskolebeskrivelse med bildeforklaring.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)
* Naturbase

 |
**Kvotient** (av latin *quótus*, 'som i ordninga') er resultatet av ein divisjon. Om {\displaystyle {\frac {a}{b}}=c} (b ulik 0) er *c* kvotienten, og vert stundom kalla «kvotienten mellom *a* og *b*» eller «forholdet mellom *a* og *b*».

Ved **heiltalsdivisjon**, der *a*, *b*, *q* og *r* er heiltal og {\displaystyle 0\leq r<b} gjeld 

{\displaystyle {\frac {a}{b}}=q+{\frac {r}{b}}}
Her er *q* kvotienten og *r* vert kalla *rest*. Ein vanlegare skrivemåte i matematisk litteratur er {\displaystyle a=b\cdot q+r\,}.

**Døme**

{\displaystyle {\frac {7}{2}}=3,\!5} , her er kvotienten 3,5.
{\displaystyle {\frac {7}{2}}=3+{\frac {1}{2}}} eller {\displaystyle 7=2\cdot 3+1\,} , her er kvotienten 3 og resten 1 (heiltalsdivisjon).
Utanfor reint matematiske samanhengar vert omgrepet mykje nytta i tydinga «del» eller «andel». Det er frå denne tydinga at ordet kvotering har kome til. I informatikken vert òg omgrepet quota nytta.

Sjå òg
------

* Brøk
* Indeks

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kvotient» frå Wikipedia på svensk, den 12. september 2011.*
**Feliciano Muñoz Rivilla** (21. august 1936–6. november 2017) var ein spansk fotballspelar frå Ávila som vart europameister 1964 med Spania og vann Cupvinnarcupen 1962 og den spanske ligaen 1966 med Atlético Madrid.

### Klubbspel

Frå 1953 til -58 spelte Rivilla for det meste andredivisjonsfotball med Murcia, Plus Ultra og Rayo Vallecano. I september 1958 debuterte han på toppserielaget Atlético Madrid. Tidlegare spelte Rivilla i offensive roller, men i Atlético Madrid vart han snart høgreback, ein posisjon han hadde til han la opp i 1968. Både i 1960 og 1961 var han med å vinne den spanske cupen. I 1962 deltok han då Atlético Madrid gjekk til topps i cupvinnarcupen etter siger 3-0 over Fiorentina, også då laget hans tapte cupvinnarcupfinalen mot Tottenham Hotspur året etter var han på plass. Våren 1965 vart han spansk cupmeister for tredje gong. Rivillas siste store triumf med Atlético Madrid var då laget toppa den nasjonale ligaen i 1966.

### Landslagsspel

Rivilla fekk sin landslagsdebut sommaren 1960. Han deltok i Fotball-VM 1962 i Chile og spelte EM-finalen mot Sovjetunionen i 1964, ein kamp som enda med spansk EM-tittel. Rivilla var med i VM-troppa 1966, men spelte sin 26. og aller siste landskamp allereie i 1965, utan nokon gong å kome på skåringslista.

### Merittar

* Europameister: 1964 med Spania
* Vinnar av cupvinnarcupen: 1962 med Atlético Madrid
* Tapande finalist i cupvinnarcupen: 1963 med Atlético Madrid
* Spansk cupmeister: 1960, 1961 og 1965 med Atlético Madrid
* Spansk seriemeister: 1966 med Atlético Madrid

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Feliciano Rivilla» frå Wikipedia på engelsk, den 20. mai 2018.*



| * v
* d
* e
Spania sitt landslag – VM i fotball 1962 |
| --- |
| 
* 1 Araquistáin
* 2 Sadurní
* 3 Carmelo
* 4 Collar (kaptein)
* 5 Del Sol
* 6 Di Stéfano
* 7 Echeberría
* 8 Garay
* 9 Gento
* 10 Gràcia
* 11 Rivilla
* 12 Peiró
* 13 Pachín
* 14 Puskás
* 15 E. Martínez
* 16 Reija
* 17 Rodri
* 18 Adelardo
* 19 Santamaría
* 20 Segarra
* 21 Suárez
* 22 Vergés
* Landslagstrenar: Herrera

 | Flagget til Spania |
|  |


| * v
* d
* e
Spania sitt landslag – VM i fotball 1966 |
| --- |
| 
* 1 Iribar
* 2 Sanchís
* 3 Eladio
* 4 Del Sol
* 5 Zoco (kaptein)
* 6 Glaría
* 7 Ufarte
* 8 Amancio
* 9 Marcelino
* 10 Suárez
* 11 Gento
* 12 Betancort
* 13 Reina
* 14 Rivilla
* 15 Reija
* 16 Olivella
* 17 Gallego
* 18 Pirri
* 19 Fusté
* 20 Peiró
* 21 Adelardo
* 22 Lapetra
* Landslagstrenar: Villalonga

 | Flagget til Spania |
|  |
| **Kvitøya** |
| --- |
|  |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Nordishavet |
| **Koordinatar** | 80°09′05″N 32°35′37″E﻿Koordinatar: 80°09′05″N 32°35′37″E﻿ |
| **Øygruppe** | Svalbard

 |
| **Areal** | 682 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Kvitøyjøkulen (410 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg |
|
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

**Kvitøya** er ei øy som utgjer ein del av Svalbard. Øya ligg i Nordishavet aust for Nordaustlandet, og utgjer den austlegaste delen av Kongeriket Noreg. Arealet er er 682 km². 
Den næraste russiske øya i området er Victoriaøya 62 km lenger aust. 

Øya er nesten heilt dekt av is (Kvitøyjøkulen), derav namnet. Dei få isfrie landområda på øya utgjer berre eit par kvadratkilometer og er særs berre og steinete. Det største er Andréeneset i det sørvestlege hjørnet på øya. Heile øya er ein del av Nordaust-Svalbard naturreservat.

Øya vart truleg oppdaga av nederlendaren Cornelis Giles i 1707 og vart nedteikna som «Giles Land» på fleire kart med forskjellig form, storleik og posisjon opp gjennom åra. Det noverande namnet på øya vart gjeve av kvalfangaren Johan Kjeldsen frå Tromsø i 1876. 

Sommaren 1930 kom mannskapet på fangstskuta «Brattvåg» over ein seglduksbåt på Kvitøya. Dette viste seg raskt å vera restane etter ballongekspedisjonen til svensken Salomon August Andrée. I 1897 hadde han som mål å nå Nordpolen med denne ballongen. Leivningane etter ekspedisjonsmedlemmene blei funne på den isfrie vestpynten av øya. Mannskapet hadde ikkje utstyr for å klare seg gjennom vinteren og omkom hausten 1897. Fram til 1930 hadde det vore eit mysterium kva som hadde skjedd med ekspedisjonen. Mannskapet på Brattvåg fann journalar og filmrullar og det viste seg at tre av medlemmene på ekspedisjonen døydde berre få veker etter dei kom til øya. Dei tre døde polarpionerane vart ført tilbake til Sverige i 1930 med store ære. Eit monument over dei døde, S. A. Andrée, N. Strindberg og K. Frænkel er reist på øya. Eit anna monument vart reist der av «Stockholm-ekspedisjonen» i 1997 til minne om 100-årsdagen for den tragiske hendinga. Minnesmerket vart seinare tatt ned att av styresmaktene på Svalbard fordi det var reist ulovleg.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Kvitøya» frå Wikipedia på engelsk, den 5. april 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kvitøya Arkivert 2005-12-30 ved Wayback Machine. hos Svalbard Images

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* GeoNames

 |
Norsk feiar fotografert i 1960. Foto: Leif Ørnelund, Byhistorisk samling, Oslo Museum

**Feiar** eller **skorsteinsfeiar**, er ein faglært person som feiar og gjer reint inne i skorsteinspiper, røykkanalar, omnar og andre eldstadar, luftekanalar og andre liknande innretningar, for å hindre at det oppstår brann eller går føre seg utslepp av ureiningar. Sot og tjøre set seg fast inne i skorsteinane under fyringa, ikkje minst dersom forbrenninga er ikkje er optimal, og dette kan føre til pipebrann og brann i bygningen.

Det ligg òg til feiarane sine oppgåver å gjennomføre tilsyn med skorsteinspiper og eldstader for å hindre at det vert brann, gje råd og rettleiing, og sjå etter at bygningar har gode branntekniske løysingar i samsvar med lover og reglar.

De fleste feiarane i Noreg er tilsett i kommunale etatar, til dømes brannvesenet.

Skorsteinsfeiinga
-----------------

Store fabrikkpiper, som til dømes desse på Hjula veveri i Oslo, fotografert før 1910, vart feia ved at feiaren arbeida inni pipa.
Ein dansk skorsteinsfeiar på hustaket i ferd med å feie pipa. I mange land er det tradisjon for at feiarane har flosshatt under arbeidet.
Feiarar på arbeid i Alsace i Frankrike
Feiinga av skorsteinspipa vart gjort ved at feiaren klatra opp på taket av bygningen og slapp ned gjennom pipa eit tau med ein stålkost med lodd i eine enden, som han drog opp og ned nokre gongar. Tverrmålet på stålkosten passa til pipa og skrapa veggane reine, så sota fell til botnen av pipa som eit grovt pulver, der det var ei luke til å take ho ut gjennom. I høge bygningar kunne det òg vere ei liknande luke i pipa opp på loftet som feiaren kunne gjere seg nytte av i staden for å klatre opp på taket.

For å feie dei særs store og høge pipene på fabrikkar i tidlegare tider, der det vart mykje sot av dei store mengdene med kol eller anna brensle som gjekk med i eldstadane til dampkjelar for dampmaskinar og anna produksjonsutstyr, måtte feiaren klyve inni pipa og reingjere veggane med handemakt i heile høgda. Dette var eit særs strevsamt, skittent og helsefarleg arbeid.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om feiar på nettstaden *utdanning.no*
* Om feiarmeistarutdanninga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Fel-Jakup** (2. februar 1821–27. juli 1876) eller **Jakop Olsen Felodden** var ein vidkjend spelemann. Fel-Jakup vart også kalla Fel-guten og på vestlandet for Loms-Jakup. Han hadde ein høgt utvikla teknikk, og mange av slåttane hans kravde posisjonsspel. Truleg er han den mest kjende spelemannen på vanleg fele, og har vore samanlikna med Myllarguten og hardingfelemusikken.

Jakup vart fødd i Skjåk utanfor ekteskap og sett på legd i 7-års alderen. Allereie i undomsåra vart han lagd merke til for felespelet sitt. I store delar av livet reiste han omkring i Gudbrandsdalen, Nordfjord, på Sunnmøre, i Romsdalen, på Nordmøre og på Oppdal, og han fekk mykje å seie både for spelestil og repertoar. Han spreidde den nyare dansemusikken, runddansslåttane, valsespelet, og springdansen. Fel-Jakup reiste også rundt saman med Fant-Karl eit par år midt på 1840-talet, og lærte mykje av han. 

Fel-Jakup er den spelemann som har sett størst merke etter seg i Ottadalen. Han var det store idealet i samtida og for spelemenn i seinare tid. Ei mengd slåttar er knytt til Fel-Jakup-namnet. Mellom dei mest kjende er *Lomsvogga* og *Vindfluguleiken*.

Meisterspelemannen Rikkar Skjelkvåle frå Skjåk vidareførte speltradisjonen etter Fel-Jakup. Tvillingbrørne Alfred og Mattias Bismo frå Skjåk var dei fremste læresveinane til Rikkar Skjelkvåle.

Han var busett på husmannsplassen Felodden på Nordberg i Skjåk.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fiddle traditions in Oppland: North-Gudbrandsdal Arkivert 2008-02-14 ved Wayback Machine. ved uio.no
Denne simulerte proton-proton-kollisjon syner det som kan vera eit Higgs-boson. Partiklane deler seg i to strålar av hadronar og elektronar, synlege som linjer.
**Higgs-boson** er ein elementærpartikkel i standardmodellen som forklarer at dei fleste partiklar har ein kvilemasse. Bosonet er kalla opp etter forskaren Peter Higgs som utforma teorien om denne partikkelen. Eksistensen av Higgs-bosonet vart først stadfesta på 4. juli 2012 og var frå teorien først vart lagd fram i 1964 eit av dei store måla innan partikkelfysikken. Partikkelen har ein masse på 125,3 ± 0,6 GeV. 

Teorien går ut på at alle partiklar i utgangspunktet er masselause, men ved låg energi vil dei partiklane som vekselverkar med Higgs-bosonet opptre som massive partiklar. Denne effekten er nært relatert til eit fenomen kalla spontant symmetribrot, som trengst for at Higgs-partikkelen skal kunne generere masse for dei andre partiklane. Sidan Higgs-bosonet styrer alle andre partiklar vert det på folkemunne òg kalla «Gudepartikkelen».

Higgs-bosonet vart påvist i eksperiment ved partikkelakseleratoren Large Hadron Collider ved CERN. Eit av hovudmåla med LHC var nettopp å leite etter bevis for at Higgs-partikkelen eksisterer.

Kjelder
-------

1. ↑

| * v
* d
* e
Partiklar i partikkelfysikk |
| --- |
| Elementærpartiklar | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Fermion | 

|  |  |
| --- | --- |
| Kvarkar | u**·** u**·** d**·** d**·** c**·** c**·** s**·** s**·** t**·** t**·** b**·** b |
| Leptonar | e−**·** e+**·** μ−**·** μ+**·** τ−**·** τ+**·** νe**·** νe**·** νμ**·** νμ**·** ντ**·** ντ |

 |
| Boson | 

|  |  |
| --- | --- |
| Gauge | γ**·** g**·** W±**·** Z |
| Skalar | H0 |

 |
| Andre | Spøkelse |
| Hypotetiske | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Superpartnerar | 

|  |  |
| --- | --- |
| Gaugino | Gluino**·** Gravitino |
| Andre | Aksino**·** Chargino**·** Higgsino**·** Nøytralino**·** Sfermion |

 |
| Andre | A0**·** Dilaton**·** G**·** J**·** Majorana-fermion**·** m**·** Takyon**·** X**·** Y**·** W'**·** Z'**·** Sterilt nøytrino |

 |

 |
| Samansette | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hadron | 

|  |  |
| --- | --- |
| Baryon / Hyperon | N (p**·** n)**·** Δ**·** Λ**·** Σ**·** Ξ**·** Ω |
| Meson / Kvarkonia | π**·** ρ**·** η**·** η′**·** φ**·** ω**·** J/ψ**·** Υ**·** θ**·** K**·** B**·** D**·** T |

 |
| Andre | Atomkjernar**·** Atom**·** Dikvarar**·** Eksotiske atom (Positronium**·** Muonium**·** Tauonium**·** Onia)**·** Superatom**·** Molekyl |
| Hypotetiske | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Eksotiske hadron | 

|  |  |
| --- | --- |
| Eksotiske baryon | Dibaryon**·** Pentakvark**·** Skyrmion |
| Eksotiske meson | Glueball**·** Tetrakvark |

 |
| Andre | Mesonisk molekyl**·** Pomeron |

 |

 |
| Kvasipartiklar | Davydovsoliton**·** Eksiton**·** Hol**·** Magnon**·** Fonon**·** Plasmaron**·** Plasmon**·** Polariton**·** Polaron**·** Roton**·** Trion |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Tove Kathrine Mohr** (3. mars 1891–26. august 1981) var ein norsk lækjar og sosial-reformator. Til liks med mor si, kvinnesaksforkjemparen Katti Anker Møller, arbeidde Mohr for mødrehygiene og abortsak. I abortspørsmålet tok ho til ords for at kvinna sjølv måtte bestemme. Også i fråhaldssaka engasjert ho seg sterkt, ho såg samanheng mellom dei to saksområda.

Tove Møller voks opp i eit frisinna miljø på herregarden Thorsø i Østfold. Ho tok artium i 1909 og reiste året etter til London, der ho deltok i suffragettene sine demonstrasjon for kvinnestemmeretten. Frå 1910 studerte ho medisin, embetseksamen tok ho i 1917, tre år etter ho gifta seg med Otto Lous Mohr. I 1918 reiste ekteparet til USA, der ho arbeidde på Women's Hospital ved Columbia University. Etter opphaldet i USA arbeidde Tove Mohr både på den kirurgiske avdelinga ved Ullevål sykehus, ved Kvinneklinikken og ved barneavdelinga til Rikshospitalet, alle saman i Oslo. I 1922 opna ho privat legepraksis, og frå 1926 var ho lege ved nyoppretta Bethanien fødehjem. Åra 1928–31 underviste ho i fysiologi og helselære ved Statens lærerinneskole på Stabekk.

Elles var Tove Mohr medlem i Straffelovkomiteen av 1922, formann i Oslo edruskapsnemnd i fleire år, medlem av Oslo verjeråd og av tilsynskomiteen for Landsfengselet for kvinner. I 1934 var ho med i Justisdepartementet sin komité til revisjon av abortlovgjevinga. I tillegg var ho medlem i skulestyre i Oslo, Sosialdepartementet sin komite til revisjon av rusdrikklova i 1947 og formann i Oslo Mødrehygienekontor 1948–52.

Kjelder
-------

* Store norske leksikon
Sosialistisk framstilling av samfunnet som eit hierarki med pengemakta på toppen.
**Hierarki** er ein pyramide-liknande sosial eller funksjonell struktur med fleire lag, der toppen sentraliserer makta. Institusjonar som verksemder, kyrkjer, hærar og styresmakter er typiske hierarki. Mykje samfunnskritikk går ut på å stille spørsmål ved hierarkiske strukturar som blir sedde på som urettferdige. Hierarki betyr i slike samanhengar vanlegvis makt-hierarki eller maktstruktur. 

Fordeling av velstand blir ofte bruka som eit mål på kor sosialt rettferdig eit samfunn er. Gini-koeffisienten måler økonomisk ulikheit i eit samfunn. Utvikla land ligg til vanleg mellom 0,2 og 0,5, med velferdsstatar som dei skandinaviske landa lågare og meir reint marknadsliberalistiske land som USA høgare på ulikheits-skalaen. 

Sosial status representerer den evna eit individ har til å kontrollere eller innverke på andre menneske og institusjonar. Til skilnad frå økonomisk status er det vanskeleg å kvantifisere sosial status. Men sosial status kan bli offentleg anerkjend gjennom rangordningar som adelstitlar, geistlege titlar og akademiske titlar. Uformelt skjer dette gjennom ry.

Sjå og
------

* Sosial lagdeling

Kjelder
-------

Den engelskspråklege wikipediaen, art. *Social hierarchy*, som lesen 28. juni 2009.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |