recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*For fjorden, sjå Tafjorden.* 

**Tafjord** er ei bygd i Fjord kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke.

Zakariasdammen oppe i dalen er sentral i Tafjord krafts anlegg.
Tafjord er særleg kjend for Tafjord-ulukka, ei rasulukke den 7. april 1934 der 40 menneske mista livet. 

Kraftselskapet Tafjord Kraft har store vasskraftverk i området. Tafjord har gjeve namn til Tafjordfjella som strekker seg frå Tafjorden til Rauma og Skjåk. Det er særleg nedbørsfelta i Tafjordfjella og fallhøgdene i Tafjordvassdraget som blir utnytta i kraftverka. 

Tafjorden er namnet på sjølve fjordarma som endar i strandstaden Tafjord. Til Tafjordbygda høyrer også dalføret oppover med Rødalen og Kaldhussæterdalen. Dei mest fjerntliggande gardane oppover i dalføra hadde buder ved sjøen, i «Fundergata», i budene kunne dei og overnatte. Tafjorden høyrde tidlegare til Dale kyrkje og kyrkjekleda hang gjerne i budene. Tilsvarande buder hadde bøndene oppe i Valldalen på Sylte.

I 1911 skreiv Amund Helland om Tafjorddalføret: «Dalen og elven er meget brat, hvorfor veien gjør 4 slyng og stiger videre oppover dalen. Veien stiger på hele strækningen fra sjøen til Onilsvatn temmelig stærkt, næsten uafbrudt med stigning 1:12.» Frå Heimste Rødal til Øvre Rødal var det på denne tida berre rideveg, oppover Kallhusdalen til Kaldhussæter var også berre rideveg i 1911.

I Tafjorden var det i siste halvdel av 1800-talet forsøk med gruvedrift for utvinning av jern og titanjern. Ei av gruvene går 20 meter inn i berget 200-400 høgdemeter ovanfor strandstaden Tafjord. Den delen av anlegget som låge nede ved fjorden vart rasert i Tafjord-ulukka i 1934.

4. april 2013 vart campingplassen i Tafjord råka av eit steinras. Fleire campingvogner vart totaltskadd, men sidan campingplassen var vinterstengd, vart ingen personar skadde.

Kjelder
-------

1. ↑  «Velkomen til Fundergata», *digitaltmuseum.no*, henta 3. september 2021
2. ↑  Helland, Amund (1911): Topografisk-statisisk beskrivelse over Romsdals amt. Oslo: Aschehoug, s.380.
3. ↑  Helland, Amund (1911): Topografisk-statisisk beskrivelse over Romsdals amt. Oslo: Aschehoug, s.358.
4. ↑  Digitalt fortalt: Gruvedrift i Tafjord lese på nett 11.februar 2012.
5. ↑  «Steinras knuste campingvogner i Tafjord». Bergens Tidende. 4. april 2013. Henta 7. april 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tafjordportalen på nettet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Derartu Tulu** (fødd 21. mars 1972) er ein etiopisk langdistanseløpar frå Bekoji i Oromiaregionen. Ho vann gullmedaljen på 10 000 meter både under OL 1992, OL 2000 og VM 2001, dessutan tok ho VM-sølv i 1995 og OL-bronse i 2004 på same distansen. Tulu sigra også i tre verdsmeisterskap i terrengløp.

### Aktiv

Tulu vekte merksemd fyrste gongen då ho i 1991 tok VM-sølv i terrengløp. Under friidretts-VM 1991 vart ho nummer åtte på 10 000 m. Året etter vann ho den same distansen under Sommar-OL 1992 i Barcelona, tre år etter fekk ho sølv på mila under VM 1995 i Göteborg. I 1995 vann ho elles det fyrste av tre VM-gull i terrengløp, dei hine kom i 1997 og 2000.

I 1997 deltok Tulu i Boston maraton og vart nummer fem. Under sommarleikane 2000 i Sydney vart ho olympisk meister på 10 000 meter på ny, og sette samstundes personleg rekord med tida 30.17,4. Ho stadfesta sitt ry som verdsleiande då ho i Edmonton i Canada vart verdsmeister 2001 på 10 000 meter. Den same sesongen sigra ho både i London maraton og i Tokyo maraton.

Under dei olympiske leikane 2004 i Aten måtte Tulu gje tapt mot kinesiske Xing Huina og si eiga kusine, Ejegayehu Dibaba, på 10 000 m og kom dermed på bronseplassen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1991 i Tokyo: Nr 5 på 3000 m – 9.01,0, nr 8 på 10 000 m – 32.16,5
* OL 1992 i Barcelona: Gullmedalje på 10 000 m – 31.06,0, framom Elana Mayer (31.11,7)
* VM 1995 i Göteborg: Sølvmedalje på 10 000 m – 31.08,1, bakom Fernanda Ribeiro (31.04,9)
* OL 1996 i Atlanta: Nr 4 på 10 000 m – 31.10,4
* VM 1997 i Aten: Utslått i kvalifiseringa på 10 000 m – 33.25,9
* OL 2000 i Sydney: Gullmedalje på 10 000 m – 30.17,4, framom Gete Wami (30.22,4)
* VM 2001 i Edmonton: Gullmedalje på 10 000 m – 31.48,81, framom Berhane Adere (31.48,85)
* OL 2004 i Aten: Bronsemedalje på10 000 m – 30.26,4
* VM 2005 i Helsinki: Nr 4 i maraton – 2.23.30

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Derartu Tulu» frå Wikipedia på engelsk, den 13. august 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNE
* Munzinger (sport)

 |
Blad av tettegras
**Tettemjølk** eller tjukkmjølk er ei nordeuropeisk form for kulturmjølk. Tette er ei litt seig, tjukk og syrleg mjølk med mykje kolsyre. Han skal ikkje vere så seig at han kan dragast i lange trådar; då er tetten vanstelt.

Opphavleg skal tettemjølk ha vore framstilt ved at nysilt mjølk vart slått over blad av tettegrasplanten (*Pinguicula vulgaris*), og sett natta over på ein lun stad for syrning og koagulering. Lett skumma mjølk vart òg bruka. Det er mjølkesyrebakteriar på tettegrasblada som bidrar til at mjølka syrnar og koagulerer. Tettegrasplanten er ein liten kjøttetande plante som veks i myrområde på kysten og i fjellet mange stader i Noreg.

Tettekulturane vart haldne i live ved å tilsetje litt av tettemjølka til råmjølk. Når ein vil framstille ny tettemjølk av god tettekultur, kan ein smøre ei skei tette på botnen av eit fat eller ei krukke før ein har i nysila mjølk. Mjølka får stå i ro til ho er høveleg sur. Slik mjølk kan halde seg frisk lenge.

Det var berre ved spesielle høve at kulturen vart framstilt av tettegras. Det vanlegaste var å bruke eigen kultur eller låne tettekultur hos naboen og så over tid dyrke framatt si spesielle tjukkmjølk med rette konsistens, surleik og smak. Ein kan gøyme tettekulturen i lang tid ved å late litt tettemjølk tørka inn på ein kvist eller på ein fletta halmring.

Økologisk tjukkmjølk frå Røros
------------------------------

Økologisk Tjukkmjølk frå Røros er eit syrna mjølkeprodukt som skal vere framstilt av økologisk produsert mjølk tilsett tradisjonell tettekultur. Mjølka skal vere produsert i nærområdet til Rørosmeieriet, og kan merkast som beskytta geografisk nemning.

Kjelder
-------


* Hulda Garborg om tette og tjukkmjølk Arkivert 2006-05-11 ved Wayback Machine.
* Forskrift om beskyttelse av produktbetegnelsen Økologisk Tjukkmjølk fra Røros som Beskyttet geografisk betegnelse
* *Husmorboka*, utgjeven 1949 av Landslaget av hustell-lærarinner, J.W. Cappelens forlag

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hulda Garborg om tette og tjukkmjølk Arkivert 2006-05-11 ved Wayback Machine.
* Forskrift om beskyttelse av produktbetegnelsen Økologisk Tjukkmjølk fra Røros som Beskyttet geografisk betegnelse
* *Husmorboka*, utgjeven 1949 av Landslaget av hustell-lærarinner, J.W. Cappelens forlag
Tolvfingertarmen avmerkt på skjematisk teikning av tarmsystemet i mennesket.
**Tolvfingertarmen** (latin *duodenum*) ligg etter magesekken og er den fremste delen av tynntarmen. Tolvfingertarmen er om lag 25-30 cm lang. Namnet *duodenum* kjem frå latin *duodenum digitorum*, 'tolv fingerbreidder'. Han strekkjer seg frå pylorus, ein ringmuskel nedst i magesekken og endar ved det treitzke ligamentet. To svært viktige gangar munnar ut i tolvfingertarmen, gallegangen (lat. *ductus choledochus*) og og utførselsgangen frå bukspyttkjertelen (lat. *ductus pancreaticus*). 

Tolvfingertarmen kan delast i fire delar for beskrivinga sin del. Dei første tre delane dannar til saman ein **C**. Den første delen av tolvfingertarmen tek til ved pylorus, og har ei utviding (lat. *bulbus duodeni*) heilt fremst. Han går mot høgre og gjer ein skarp 90-graders sving nedover og utgjer då den andre delen av tarmen. I den andre delen av tolvfingertarmen har gallegangen og bukspyttkjertelgangen ei sams utmunning i ein liten utvokster i tarmveggen (lat. *papilla Vateri*). Den sams delen av utførselsgangane frå levra og bukspyttkjertelen heiter på latin *ductus hepaticopancreaticus*. Hjå somme menneske munnar desse to gangane ut separat, men heilt i nærleiken av kvarandre. Tolvfingertarmen gjer så ein ny, skarp 90-graders sving mot venstre og går over i den tredje delen av tarmen. Den fjerde, rette delen går så over i den fremste delen av tynntarmen, *jejunum*. Nesten heile tolvfingertarmen ligg bak bukhinna som på latin heiter *peritoneum*. Difor seier ein at tolvfingertarmen ligg retroperitonealt. pH i tolvfingertarmen er 6,0 til 6,5 (svakt sur).

Kjelder
-------

1. ↑  Holck, Per (26. september 2018). «tolvfingertarmen». *Store medisinske leksikon* (på norsk).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Marcel Fernand Hansenne** (24. januar 1917–22. mars 2002) var ein fransk mellomdistanseløpar og journalist frå Turcoing som i åra etter andre verdskrigen var ein av beste på 800 meter-løp.

Friidrett
---------

Hansenne vart tredjemann på 800 m då EM i friidrett 1946 fann stad i Oslo, bak europameister  Rune Gustafsson frå Sverige og dansken Niels Holst-Sørensen. I 1948 forbetra Hansenne den franske rekorden til 1.48,3, einast tyske Rudolf Harbigs verdsrekordløp frå 1939 hadde gått fortare unna. Dermed var Hansenne favoritt til å ta OL-gull i London-leikane. Ettersom Hansenne ikkje var nokon spurtkanon, satsa han på å sprenge finalefeltet. Men to mann, Mal Whitfield frå USA og Arthur Wint frå Jamaica lukkast passere franskmannen som med 1.49,8 fekk bronsemedaljen. På 1500 meter kom Hansenne på ellevteplass.

Under EM 1950 i Brussel vann norske Audun Boysen, Hansenne og briten Roger Bannister kvart sitt forsøksløp. I finalen sette Boysen høg fart frå start og leia på den fyrste runda med fleire meter til dei andre løparane. Etter sekshundre meter byrja Boysen gå tom for krefter og britane Bannister og John Parlett smatt forbi han i siste sving. På oppløpet storma Hansenne fram og passerte alle, utanom Parlett. Briten vann på ny meisterskapsrekord 1.50,5, to tidels sekund føre Hansenne og Bannister. Boysen enda til sist på femteplass.

Hansenne vart ni gongar fransk meister på 800 meter; 1939, 1941–45, 1947, 1948 og 1950. På 1500 meter sigra han i 1943, 1945, 1946.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1946 i Oslo: Bronsemedalje på 800 m - 1.51,2
* OL 1948 i London: Bronsemedalje på 800 m - 1.49,8
* EM 1950 i Brussel: Sølvmedalje på 800 m - 1.50,7, bak John Parlett 1.50,5

Journalist
----------

Hansenne arbeidde i fleire tiår i den franske sportsavisa L’Équipe, og frå 1970 til 1982 var han sjefredaktør i avisa.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marcel Hansenne» frå Wikipedia på tysk, den 5. mai 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Marcel Hansenne» (på engelsk). olympedia.org. Henta 19. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Koordinatar: 35°59′49″N 36°47′12″E﻿

**Taftanaz** (arabisk تفتناز, òg skrive **Teftanaz**) er ein by nordvest i Syria i Idlib guvernement, 17 kilometer nordaust for Idlib. Av stader i nærleiken finn ein Ta'um og Binnish i sørvest, Maarrat Misrin i vest, Zardana i nordvest, Maarrat al-Ikhwan i nordaust og Bawabiyah i aust. Taftanaz er hovudsakleg ein jordbruksby og består av betongbygningar. Han er omgjeve av kveiteåkrar.

I følgje Statistisk sentralbyrå i Syria (CBS), hadde Taftanaz eit folketal på 8 540 i 2004. Byen er òg det administrative senteret i Taftanaz *nahiyah* som består av fem landsbyar med eit samla folketal på 24 145. Innbyggjarane er hovudsakleg sunnimuslimar.

Historie
--------

Namnet «Taftanaz» er verken arabisk eller tyrkisk. I staden har namnet truleg hettittisk opphav. Taftanaz vart nemnt i ein inskripsjon i Karnak-tempelet som ein av stadane som vart erobra av Thutmose III under det 18. dynastiet i Egypt på 1400-talet fvt.

### Den syriske borgarkrigen

Innbyggjarane i Taftanaz deltok i fleire demonstrasjonar mot den syriske regjeringa frå april 2011 og frametter, i starten av den syriske borgarkrigen. Mellom den første demonstrasjonen i april 2011 og april 2012, raida tryggingsstyrkar byen fire gonger. I oktober 2011 førte kampar mellom den syriske hæren og lokale opprørarar til at fem menneske mista livet i Taftanaz. Den 21. mars 2012 førte harde kampar mellom hæren og opprørarne til at opprørarane vart tvungen ut av Taftanaz.

Den 3. april 2012 bomba den syriske hæren Taftanaz før dei sette i gang eit tre dagar langt åtak mot byen. Minst 62 menneske skal ha mista livet og i juni hadde to tredjedelar av innbyggjarane flykta frå byen. Andre kjelder skreiv at 56 innbyggjarar mista livet og at 60% av innbyggjarane hadde flykta, hovudsakleg nordover til Tyrkia. Sjølv om innbyggjarane hevda at det var få opprørarar i byen, var opprørarar frå det generelle området ansvarlege for fleire åtak der ni stridsvogner vart øydelagde og fleire soldatar mista livet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Taftanaz» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juni 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Palestine Exploration Fund (1881). *Quarterly Statement*. Published at the Fund's Office.
* Birch, Samuel (1891). *Records of the Past* **5**. Forgotten Books. ISBN 1440060673.

1. 1 2 3  Folketeljing 2004. Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS). Idlib guvernement. (arabisk)
2. 1 2 3 4  Hubbard, Ben (18. juni 2012). «Syria Crisis: Taftanaz Massacre Haunts Town 2 Month Later». The Huffington Post*. Originally published by* Associated Press. Henta 13. juni 2014.
3. ↑  Abouzeid, Rania. Going Rogue: Bandits and Criminal Gangs Threaten Syria’s Rebellion. *TIME*. 2012-07-30.
4. ↑  Palestine Exploration Fund, 1881, s. 222.
5. ↑  Birch, 1891, s. 38.
6. ↑  Syria Live Blog. *Al Jazeera English*. 2012-03-21.
7. ↑  Espinosa, Javier. Syria: Defiance of village where army killed 39 from a single family. *The Guardian*. 2012-06-08.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Tagliamento** er ei elv nordaust i Italia som renn frå Alpane til Adriahavet mellom Trieste og Venezia. Elva har utspring ved Mauriapasset på grensa mellom Veneto og Friuli-Venezia Giulia. I den øvre delen renn ho gjennom det historiske Carnia-området, nord i provinsen Udine. I dei midtre og nedre delane dannar ho grensa mellom provinsane Udine og Pordenone og seinare mellom førstnemnde og provinsen Venezia. Til slutt munnar ho ut i Veneziabukta mellom Lignano Sabbiadoro og Bibione.

Tagliamento har eit nedslagsfelt på 2 916 km² og om lag 165 000 innbyggjarar bur innanfor dette området. 

Dei største byane langs elva er Latisana og San Michele al Tagliamento. I nærleiken finn ein òg Tolmezzo, Gemona del Friuli, San Daniele del Friuli, Spilimbergo, Casarsa della Delizia, Codroipo og San Vito al Tagliamento.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Tagliamento frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Løyvet til dei tolv tavler i utgåve frå 1744
**Tolvtavleloven** (latin *Lex Duodecim Tabularum*) er den sogeomspunne forfatninga til den romerske republikken, og dermed òg grunnlaget for romarretten.

Tavlene er ikkje verna og det finst heller ikkje noko fullt avskrift, slik at ein må kompilera han av fragment frå ulike romerske historikarar og juristar.

Opphav og skjebne
-----------------

Den romerske historikaren Titus Livius (59 f.Kr.-17 e.Kr) skildrar i det monumentale historiske verket sitt *Ab urbe condita* ('Frå grunnlegginga av byen'), korleis Tolvtavleloven blei til i to omgangar i 450 og 449 f.Kr. Lovane var patrisiarstyret sitt svar på eit gammalt folkekrav om å gjera elles hemmeleg lovgjeving offentleg, altså eit tidleg døme på medvit om rettstryggleik. Etter at lovane var vedtekne blei dei hengde opp på tolv tavler i det romerske forumet. Dette var tolv bronsetavler.

Tavlene blei heilt øydelagde under gallarinvasjonen av Roma i 390 f.Kr. og blei aldri offisielt gjenoppskrivne eller gjenoppsette. Dette kan moglegvis koma av at dei tolv tavlene allereie då var blitt ein så integrert og underforstått del av den juridiske kvardagen til romarane at ein ikkje fann behov for dette. Tolvtavleloven til mista likevel aldri tydinga si som juridisk, nasjonalt og historisk referansepunkt.

Innhald
-------

Tolvtavleloven er i dei fragmenta som er kjente eit eineståande vitnesbyrd om ein særs tidleg privat- og prosessrett og *mos maiorum* og inneheld òg døme på erstatningsrett etter prinsipp som framleis blir nytta.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «De tolv tavlers lov» frå Wikipedia på bokmål, den 30. april 2021.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Bibliotheca Augustana: Originalteksten på latin (rekonstruksjonsforsøk)
* Constitution Society Home Page: Engelsk oversettelse med noter
* Roman Law Library by Yves Lassard & Alexandr Koptev.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Tittelsida til førsteutgåva.
**Der Zauberberg** (norsk *Trolldomsfjellet*) er ein roman av Thomas Mann som fyrst kom ut i 1924. Boka handlar om mogningsprosessen åt ein ung mann ved namn Hans Castorp. Me fylgjer han gjennom eit sju år langt opphald ved eit tuberkulosesanatorium. Ved dette treffer Castorp menneske av alle slag, som konfronterer han med politikk og filosofi, men òg med kjærleik, sjukdom og daud.

Innhald
-------

### Castorp kjem til sanatoriet

Castorp, einebarnet åt ein hamburgsk kjøpmannsfamilie, er etter foreldra døydde oppvaksen dels hjå bestefaren og dels hjå onkelen *Tienappel*, og har etter ein del vingling byrja på eit studium i skipsbyggjeteknikk. Planen er at han skal ta til som lærling ved eit skipsverft, men før dette dreg han til dei sveitsiske alpane for der å vitja syskenbarnet sitt *Joachim Ziemßen* i sanatoriet *Berghof* i nærleiken av Davos.

I utgangspunktet var tanken å berre verta der i tre veker. Likevel utøver atmosfæren åt tuberkuloseanstalten, som vert leidd av *Hoffråd Behrens* og psykoanalytikaren *Dr. Krokowski*, ein underleg fascinasjon på Castorp. Ved middagsmåltidet møter han menneske som er i andenaud eller hostar blod, òg *Hermine Kleefeld*, som lagar ein pipande ljod med sin pneumothorax frå lunga. Han får det inntrykket at sjukdom opphøgjer og foredlar, medan personar med «jarnhelse» ofte heller er prega av einfald og trongsyn. Nettopp på grunn av dette finn han kombinasjonen «sjuk og dum» fråstøytande, særleg slik han manifesterer seg i den «mordarisk udanna» *Karoline Stöhr*.

### Settembrini

Snart lærer Castorp litteraten *Lodovico Settembrini* å kjenna, ein humanist, frimurar og «individualistisk stemd demokrat» som nesten umerkeleg vert ein faderleg ven. I tallause små talar og føredrag om filosofiske og politiske spørsmål av alle slag tek italienaren innsatsviljug på seg den pedagogiske rolla det er å utvikla Castorps kunnskapar og erkjenningsevner. Settembrini, med sin kombinasjon av smidig-elegant åtferd og slitne klede, minner Castorp om ein «lirekassemann». Humanisten, som erklærer at leiestjerna hans er «opplysingis sol», ærer og elskar «kroppen (...), det vakre, fridomen, lidenskapen og nytingi». Han set seg sjølv som forkjempar for «livsens interesser (...) mot sentimental verdsflukt» og sameleis mot romantikken. Fylgjeleg finn han den etterklassiske musikken «fordekt politisk», i og med at han meiner at musikken kan koma til å manipulera tilhøyraren. To prinsipp ligg i evig kamp om verdi, «makti og retten, tyranniet og fridomen, overtrui og vitskapen, bakstrevariet og framsteget», Europa og Asia. I fylgje med familietradisjonen i familien hans, tek Settembrini del i kampen i namnet åt «opplysingi, den fornuftborne fullbyrdingi». Analyse duger "som eit opplysingis og sivilisasjonens verktøy (...) i det at det vernar dumme overtydingar, utløyser naturlege fordomar og underkastar autoritetar (...)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* BNE

 |
Koordinatar: 30°50′24″N 35°36′0″E﻿

**At-Tafilah** (arabisk الطفيلة), òg skrive **Tafila**, er ein by sør i Jordan, 183 km sørvest for Amman, med kring 39 000 innbyggjarar. Han er hovudstaden i Tafilah guvernement og er kjend for dei grøne hagane sine med oliven- og fikentre, og vindruer. Tafilah vart grunnlagd av edomittane, som kalla byen Tophel. 

Det finst meir enn 360 naturlege kjelder i at-Tafilah-området. Det ligg to fosfat- og sementgruver i at-Tafilah.

Historie
--------

I 1984 oppdaga ei gruppe arkeologar frå University of Arizona steinreiskap dei estiemrte var 90 000 år gamle i grotter i Ain Defla og Hessa. 

Den eldste kjende sivilisasjonen ein kjenner til ved Tafilah var Edom, og Tafilah ligg i ruinane etter den edomittiske byen Tophel. Hovudstaden i Edom var Busairah som ligg 23 km sør for Tafilah. Edomittane var ofte allierte med nabolandet Moab. Tafilah vart sidan erobra av nabatearane som hadde hovudstaden sin i Petra. Etter den romerske invasjonen, vart han styrt av ghassanidane, under Romarriket. 

Tafilah kom så under muslimsk styre, men var ei kort stund styrt av krossfarar.

Den 25. januar 1918 øydela arabarar og dei allierte styrkane under arabaropprøret, leia av T.E. Lawrence og prins Zeid bin Hussein ein 900 mann stor, tyrkisk styrke nær Tafilah, som Lawrence skreiv om i *Seven Pillars of Wisdom* som «Tafileh».

Sjå òg
------

* Dana biosfærereservat
* Tophel

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tafilah» frå Wikipedia på engelsk, den 7. oktober 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Ministry of Municipal Affairs
Tagundaing ved Kyaikpun-pagoden i Bago.
**Tagundaing** (burmesisk skrift တံခွန်တိုင်) er ei ornamentert søyle eller flaggstong som er vanleg ved buddhistiske tempel og kloster i Burma (Myanmar). Søylene er typisk 18-24 meter høge.

Skikken med å reisa religiøse søyler er vanleg elles i Sør-Asia, med Asjoka-søylene som eit kjent døme. Tagundaing-søylene skal vera minne om underkastinga til dei lokale animistiske andene (*nat*) for den buddhistiske doktrinen dhamma eller dharma.

Ofte er ein mytisk fugl kjend som *hintha* eller ein himmelsk dansar (*kinnara*) plassert på toppen av søyla. Ved boten kan ein finna jordgudinna Vasudhara eller nat-herskaren Thagyamin.

Bilete
------

* Foten av ein tagundaing ved Ye Le-pagoden i Kyauktan.Foten av ein *tagundaing* ved Ye Le-pagoden i Kyauktan.
* Hintha på toppen av søyla ved Mahamyatmuni-pagoden i Hsipaw.*Hintha* på toppen av søyla ved Mahamyatmuni-pagoden i Hsipaw.
* 
*

Sjå òg
------

* Lak Mueang

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Tagundaing». *Burma Collections*. Center for Burma Studies, Northern Illinois University. Arkivert frå originalen 5. september 2013. Henta 7. oktober 2013.
2. 1 2  Ferrars, Max; Bertha Ferrars (1900). *Burma*. S. Low, Marston & Company. s. 37.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tagundaing**
**«Tom Dooley»** er ei skillingvise og folkesong frå North Carolina i USA frå slutten av 1800-talet. Sidan 1929 er den innspilt ei rekkje gonger - først på engelsk, seinare òg på andre språk, mellom dei norsk. Ho er òg blitt parodiert.

The Kingston Trio hadde ein særs stor hit med den i 1958 og selde over 6 mill. eksemplar. Ho er òg innspelt av mellom anna Lonnie Donegan, franske Line Renaud, og i 2012 av Neil Young og Crazy Horse.

Bakgrunn
--------

Den 1. mai 1868 vart Thomas G. Dula hengd for mordet på Laura Foster i 1866. Doola stakk henne i hel med ein kniv, fordi ho hadde vore utru mot han. Han hadde akkurat vendt attende frå den amerikanske borgarkrigen. Han var sliten, nedbrutt og i sterk psykisk ubalanse då han utførte ugjerninga. Melodien er eldre enn teksta.

Tom Dooley på norsk
-------------------

Hartvig Kiran omsette visa til nynorsk i boka *Tom Duley og andre viser* frå 1962.
Visa er innspelt på bokmål på albumet *Frem fra Glemselen kap. 8* med Rita Engebretsen og Helge Borglund, men kven som har omsett visa til bokmål er ukjend.  Thomas Dybdahl og Lillebjørn Nilsen framførte songen live i TV-programmet *Store studio* i 2009.

Jonas Fjeld har skrive ei humoristisk norsk tekst med tittelen «Trond Bone». Denne versjonen vart spelt inn av Jonas Fjeld Band og utgjeve på LP-plata  *Endelig (Uff, ikke nå igjen)* (Mercury 9114 200) i 1975.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tom Dooley» frå Wikipedia på bokmål, den 5. februar 2016.*

Referansar
1. ↑  Thomas Dypdahl og Lillebjørn Nilsen - Tom Dooley på YouTube
**Amorittar** (sumerisk 𒈥𒌅 *MAR.TU*, akkadisk *Tidnum* eller *Amurrūm*, egyptisk *Amar*, hebraisk *ʼĔmōrī* אמורי) var eit folkeslag som talte eit semittisk språk og som budde i Syria i oldtida og i store delar av Mesopotamia frå omkring 2000-talet f.Kr. I sumeriske og akkadiske tekstar vart det vist til kongedømet Amurru når det var tale om dei, såvel som om hovudguden deira, Amurru. Språket deira, amorittisk, vert rekna innanfor dei nordvestsemittiske språka. Amorittane vert òg nemnde i Bibelen som eit folk som levde i Kanaan før israelittane kom dit.

Opphav
------

I dei tidlegaste sumeriske kjeldene frå rundt 2400 f.Kr. er landet til amorittane, «Mar.tu-landet», ikkje assosiert med Mesopotamia, men med landområda like vest, det som i dag er Syria og Kanaan. Dei synest å ha fungert som eit nomadisk folk i dei mesopotamiske kjeldene, og dei er særleg knytte til fjellregionane i Jebel Bishri i Syria, som er kalla «Amorittfjella». Det etniske omgrepet Amurru og Amar vart nytta om dei, høvesvis hos det akkadiske riket, Assyria og Egypt. Frå 2000-talet f.Kr. og truleg utløyst av tørken på 2100-talet, kom ei storstilt innvandring av amorittiske stammer til Mesopotamia. Dei vart ein av grunnane til nedgangen for det sumeriske tredje dynastiet i Ur, og førte til ei rekkje mektige kongedøme, mellom anna grunnlegginga av Babylon som ein stat og nådde høgdepunktet sitt med Hammurabi.

Kjende amorittar, hovudsakleg dei i Mari, skreiv i ein dialekt av akkadisk funnen på leirtavler i Mari som er datert til 1800-1750 f.Kr. Sidan språket viser mange nordvestleg semittiske former og konstruksjonar, er amorittisk språk trudd å ha vore ein nordvestleg semittisk dialekt. Hovudkjelda til den særs avgrensa kunnskapen til språket er namn som ikkje er akkadisk i stilen som er bevart i desse tekstane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Amoritter» frå Wikipedia på bokmål, den 16. mai 2014.*
Watergate Bay ved flo
Watergate Bay ved fjøre
**Watergate Bay** er ei bukt om lag 3 km nord for Newquay nær landsbyen Padstow i Cornwall i Storbritannia. 

I bukta finst ei 3 km lang sandstrand og sidan ho opnar ut mot nord, er ho ein populær stad for vassport, drakeflyging og sandkunst. I mai 2007 vart den engelske meisterskapen i surfing halde her.
Watergate Bay Hotel og Fifteen Cornwall, ein restaurant starta av kjendiskokken Jamie Oliver, ligg like oppfor stranda, og det ligg mange campingplassar i nærleiken.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete frå Watergate Bay Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.
* Webkamera frå Watergate Bay
* lookaroundcornwall.com: Panoramabilete Arkivert 2009-02-18 ved Wayback Machine.
* Watergate Bay-bilete Arkivert 2010-01-13 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Watergate Bay» frå Wikipedia på engelsk, den 26. desember 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  BBC - Cornwall - Surfing & extreme sports

Koordinatar: 50°28′N 5°03′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 53°5′S 73°21′E﻿

**Cape Gazert** er eit nes ved vestenden av det klipperiket neset på på sørsida av South West Bay, på vestsida av Heardøya i det sørlege Indiahavet. Neset vart av amerikanske selfangarar kalla «Green Point», som vist på skissekartet til kaptein H.C. Chester frå 1860. Det noverande namnet kjem frå Den første tyske antarktisekspedisjonen då dei gjekk i land her i februar 1902 og kalla det opp etter legen Dets Gazert, som var militærlege på ekspedisjonen.

Kjelder
-------

1. ↑  «Gazert, Cape». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 3. november 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Map of Cape Gazert og nordvestkysten av Heardøya
* Map of Heard- og McDonaldøyane, med alle store terrengdetaljar Arkivert 2014-02-11 ved Wayback Machine.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Gazert, Cape» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 32°41′24″N 35°11′48″E﻿

**Nahalal** (hebraisk נַהֲלָל), er ein moshav nord i Israel.

Namnet kjem frå ein bibelsk landsby som høyrte til Sebulonstammen (Josva 19:15). Han ligg i Jezreeldalen regionale kommune. I 2008 hadde han eit folketal på 907.

Han vart grunnla i 1921 og var den første moshav shitufi, men statusen vart endra til moshav ovdim i 1992.

Historie
--------

Den moderne moshaven vart forma av Richard Kauffmann og vart grunnlagd i 1921. Grunnleggjarane immigrerte til Palestinamandatet frå Aust-Europa i det som er kjend som den andre og den tredje Aliyah mellom 1904 og 1914 (på slutten av det osmanske styre). Somme hadde vore medlemmar i den første kibbutzen, Degania. Etter å ha arbeidd i gardssamfunna i eit tiår, ønskte dei å opprette ein fellesgard som minna om ein kibbutz, men der familiane budde kvar for seg (kibbutzar hadde fellesmåltid og barna sov i eigne hus).

Moshaven vart grunnlagd den 11. september 1921 på eit landområde som vart til dei av Jewish National Fund.

Dei små bekkane i området skapte myrer som trekt til seg mygg som spreidde malaria. Dei høyrte på åtvaringane til ekspertar blant dei, som dr. Hillel Yaffe, ein ekspert på kampen mot malari, og dei slo seg for ei stund ned på ein ås i nærleiken, nær den arabiske landsbyen Ma'lul. Seinare kom grunnleggjarane ned frå åsen og delte landet seg i mellom.

Den 22. desember 1932 vart eit medlem i moshaven og sonen hans drepen då ei bombe vart kasta inn i heimen deira.

Planløysinga til landsbyen i Nahalal, utforma av arkitekten Richard Kauffmann, danna mønsteret for mange moshavenim som vart oppretta før 1948. Løysinga baserte seg på konsentriske sirklar, med fellesbygningane (skule, administrasjon, kultur, butikkar og lager) i midten, heimane i den inste sirkelen, gardsbygningane i den neste, og utafor der hagar, marker og åkrar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nahalal» frå Wikipedia på engelsk, den 27. februar 2015.*

1. 1 2  «Locality File» (XLS). Israelsk statistisk sentralbyrå. 2008. Henta 22. februar 2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Degania & Nahalal UNESCO

| * v
* d
* e
Jezreeldalen regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzar | Alonim**·** Dovrat**·** Ein Dor**·** Gazit**·** Gvat**·** Ginegar**·** Hanaton**·** Harduf**·** HaSolelim**·** Kfar HaHoresh**·** Merhavia kibbutz**·** Mizra**·** Ramat David**·** Sarid**·** Yifat |
| Moshavar | Alonei Abba**·** Balfouria**·** Beit She'arim**·** Beit Zaid**·** Betlehem i Galilea**·** HaYogev**·** Kfar Baruch**·** Kfar Gidon**·** Kfar Yehoshua**·** Merhavia**·** Nahalal**·** Sde Ya'akov**·** Tel Adashim**·** Tzippori |
| Fellesbusetjingar | Adi**·** Ahuzat Barak**·** Alon HaGalil**·** Givat Ela**·** Hoshaya**·** Shimshit**·** Timrat |
| Arabiske landsbyar | Manshiya Zabda**·** Suweid Hamira |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
M1 ved Watford Gap.
**Watford Gap** er ein stad ved landsbyen Watford i Northamptonshire i England som lenge har vore eit viktig punkt på reiseruta mellom Søraust-England og Midlands. Den ligg i ei opning i åsane i Northamptonshire. Namnet «gap» tyder 'opning', men kan også tyda 'avstand', og Watford Gap er mykje nytta som eit symbol på avstanden mellom Sør- og Nord-England.

Romarvegen mellom søraust og nordvest, Watling Street, gjekk gjennom Watford Gap. Seinare blei staden ein viktig stoppestad på diligenceruta, og hovudkroa på staden heitte ganske enkelt *The Watford Gap*. 

Seinare blei jernbanelinja mellom London og Birmingham, med Watford Junction stasjon, og ein del av Grand Union-kanalen lagt til same område. I 1959 opna motorvegen M1 her med eit motorvegkryss lagt til Watford.

I dag er Watford Gap mest kjent for det store motorvegserviceområdet ved M1, som var det første i sitt slag i Storbritannia. Serviceområdet tilbyr i tillegg til drivstoff og vanlege bensinstasjonvarer også overnatting, mat og forfriskingar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Watford Gap» frå Wikipedia på bokmål, den 23. mai 2008.*

* *Denne artikkelen bygger på «Watford Gap» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mai 2011.*

### Fotnotar

1. ↑  
Sarah Bridge, «Watford Gap: Britain's first service area is 50», *Financial Mail*, 1 November 2009; «Bridging the Watford Gap», *The Oxford Student* , 20/05/2011
| Watford **Borough of Watford** |
| --- |
|  |
| Motto «*Audentior*» |
| Plassering |
| 

Watford is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Hertfordshire |
| Distrikt | **Watford** |
| Borgarmeister | Dorothy Thornhill |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  21,5 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 127 911   5 949,3 /km² |
| Koordinatar |  51°39′18″N 0°23′44.5″W﻿Koordinatar: 51°39′18″N 0°23′44.5″W﻿ |
| Høgd over havet | 71 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | WD |
| Telefon-retningsnummer | 01923 |
| **Nettstad:** www.watford.gov.uk |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Watford**
 |

**Watford** er ein by og eit administrativt distrikt i Hertfordshire, England, omkring 32 km nordvest for sentrum av London. Ulikt dei fleste distrikta i England blir det leia av ein direkte vald borgarmeister.

Byen ligg innanfor ringvegen til London M25, og er på fleire måtar ein del av byområdet til London. Watford undergrunnsstasjon ligg i utkanten av Londons undergrunnsnett.

Omgrepet «nord for Watford» blir ofte brukt for å skildre Storbritannia nord for London. Dette er moglegvis fordi Watford var den første staden der ein skifta hestar under reiser nordvestover frå hovudstaden. Det er enno mogleg at staden det eigenleg vert vist til er landsbyen Watford i Northamptonshire, omkring 80 km lenger nord, som var eit viktig knutepunkt mellom transportruter som gjekk aust-vest og nord-sør.

Fotballaget til byen er Watford FC. Saracens Rugby Club har flytta til Watford, og leiger banen frå fotballklubben.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Watford» frå Wikipedia på bokmål, den 10. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Watford Borough Council
* Watford Palace Theatre
* Watford Museum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Hilkka Riihivuori**, fødd **Kuntola**, (fødd 24. desember 1952) er ein finsk tidlegare langrennar frå Jurva i Södra Österbotten. Ho vann ni medaljar i ulike internasjonale meisterskap, fem i verdsmeisterskap og fire i olympiske vinterleikar. Riihivuori si einaste gullmedalje kom då Finland vann VM-stafetten på heimebane i Lahti i 1978.

### Aktiv

Hilkka Kuntola viste allereie i unge år stort talent i langrennsløypa. Både i 1968, -70 og -71 vart ho junior-europameister i langrenn. Under Vinter-OL 1972 i Sapporo kom ho på femteplass på 5 km og ho gjekk andreetappen på det finske laget som vann sølv i 3 x 5 km stafett. Fire år seinare vann ho eit nytt stafettsølv då dei olympiske vinterleikane 1976 fann stad i Innsbruck, og ho kleiv til fjerdeplass på 5-kilometeren.

Då Ski-VM 1978 vart arrangert på finsk heimegrunn i Lahti, enda Riihivuori opp med å verte nummer ein, to, tre og fire i dei fire langrennstevlingane for kvinner. Gullmedaljen fekk ho i 4 x 5 km stafett saman med Taina Impiö, Marja-Liisa Hämäläinen og ankerkvinna Helena Takalo. Same Takalo vann 5 km framfor nettopp Riihivuori, som på si side tok bronsemedaljen på 10 km og kom på fjerdeplass på den avsluttande 20-kilometeren.

Frå Vinter-OL 1980 i Lake Placid reiste Riihivuori heim med to sølvmedaljar, etter å vorte slått med få sekundar av høvesvis Raisa Smetanina frå Sovjetunionen på 5 km og austtyske Barbara Petzold på 10 km. Også under Ski-VM 1982 i Oslo vann Riihivuori sølvmedaljane på 5 og 10 km, men då bak norske Berit Aunli i begge tevlingane. I same meisterskapen tok ho også bronsemedaljen på 20 km. Ho la opp ved sesongslutt.

Skiskyttarane Erkki Antila og Keijo Kuntola er syskenbarna hennar.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Colin Archer** (22. juli 1832–8. februar 1921), fødd på Tollerodden i Larvik, død same stad, var båtkonstruktør og båtbyggjar. Han vart særleg kjend for konstruksjonen og bygginga av polarskipet «Fram» på oppdrag frå Fridtjof Nansen. I tillegg konstruerte og bygde han lystbåter, losbåtar og redningsskøyter. Båtar konstruert av han eller i same stil som losbåtene og redningsskøytene, vert gjerne kalla *Colin Archer-skøyte*.

**Colin Archer-bukta** på Nabljudenijøya i Karahavet vart namngjeve av baron Eduard Toll. Colin Archer bygde polarskipet hans «Zarja», som han nytta på ekspedisjonar i havområda nord for Russland, der han og skipet òg forsvann. 

Archer Peak i Victoria Land i Antarktis er ein fjelltopp kalla opp etter Archer. Archer konstruerte både «Fram» og DS «Southern Cross» som vart nytta til tidlege ekspedisjonar til Antarktis.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Seilskøyteklubben Colin Archer
* Redningsskøyta "Colin Archer" Arkivert 2007-10-20 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
Snaptunstenen vert halde for å vere ei avbilding av guden Loke.
**Snaptunsteinen** er ein flat halvrund, tilhogd kleberstein med eit innrissa bilete av ein mustasjepryda mann på eine sida. Steinen vart funne i vatnet i nærleiken av den vesle hamnebyen Snaptun ved Horsens Fjord i Hedensted Kommune i Region Midtjylland i Danmark. Då steinen har eit hol som tyder på at han har vore nytta for å verne ein blåsebelg i ei smie mot varmen frå elden i essa, og den innrissa figuren er synt med attsydd munn, er figuren tolka som eit bilete av den norrøne guden Loke. Ifølgje Snorre Sturlasons Skáldskaparmál i Den yngre Edda fekk Loke munnen sydd saman etter å ha tapt eit veddemål med smed-dvergen Brok.

Guden Loke var den av gudane som hadde med smikunsten og elden å gjere. Han fekk dei smikyndige dvergane til å smi ymse saker til gudane. Difor kan det vere logisk at det er han som som har fått sitt bilete på ein stein som vert nytta i samband med at elden i essa skal få den rette høge varmen. Tuppen på blåsebelgen kan gje ei passe mengd luft til elden i essa gjennom holdet i steinen.

Snaptunsteinen er 20 cm høg, 24,5 cm brei og 7,5 cm tjukk. Han vart funne på vårparten i 1950. Ein reknar med at steinen kan vere frå tida ikring år 1000. Men då han ikkje låg på ein stad der han har vore nytta i gamal tid, men er eit såkalla lausfunn, er det mykje som er uvisst om alderen på steinen og kvar han har vore i bruk. Steinen er no på Moesgård Museum i Aarhus i Danmark.

Kleberstein finst ikkje i Danmark, så det er truleg at essesteinen, eller i alle høve råmaterialet til han, er kome frå Noreg eller det vestlege Sverige, der det har vore mange klebersteinbrot i vikingtida. Kleberstein er veleigna til gjenstandar som skal nyttast i samband med høg varme; gryter av kleberstein var i vanleg bruk i hushaldet, og sølvsmedane nytta støypeformer av kleberstein.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Snaptunsteinen på Nationalmuseets Jellingsprosjektet.
Kart over EKSF med medlemmene som grunnla fellesskapet. Algerie var den gongen ein del av Frankrike.
Det **europeiske kol- og stålfellesskapet** (**EKSF**) eller **Kol- og stålunionen** var ein internasjonal organisasjon med seks statar. Organisasjonen tente til å sameine Vest-Europa under den kalde krigen og la grunnlaget for europeisk demokrati med samhøyr mellom nasjonalstatane og utvikla seg seinare til Den europeiske unionen. EKSF var den første organisasjonen som baserte seg på prinsippa om overnasjonalitet.

EKSF vart føreslått av den franske utanriksministeren Robert Schuman den 9. mai 1950 som ein måte å førebygge krig mellom Frankrike og Tyskland. Han erklærte det som sitt mål å «gjere krig ikkje berre utenkjeleg, men rett og slett umogeleg». Middelet til dette, det første overnasjonale samfunnet i Europa, vart formelt grunnlagt i 1951 med EKSF-traktaten, signert ikkje berre av Frankrike og Vest-Tyskland, men også av Italia og dei tre Benelux]-landa: Belgia, Nederland og Luxembourg. Mellom desse landa skulle fellesskapet gje grunnlaget for ein felles marknad for kol og stål. EKSF vart styrt av ei «høgare styresmakt», kontrollert av institusjonar som representerer regjeringar, nasjonale parlamentsmedlemmer og ei uavhengig dømmande makt.

EKSF fekk to liknande fellesskap i 1957, som det delte medlemslanda og nokre av institusjonane sine med. I 1969 vart alle institusjonane slått saman med Det europeiske økonomiske fellesskapet (EØF, som seinare vart ein del av EU), men det heldt på sin eigen identitet. EKSF-traktaten gjekk ut i 2002, og av di det ikkje var noko ønske om å fornye traktaten, vart aktivitetane og ressursane i fellesskapet overtekne av Det europeiske fellesskapet (EF). EKSF hadde medan det var verksamt greidd å skape ein felles marknad, men hindra ikkje nedgang i kol- og stålindustrien i Europa. Det danna òg grunnlaget for EU slik det er i dag.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europæiske Kul- og Stålfællesskab» frå Wikipedia på dansk, den 22. april 2022.*
	+ *Wikipedia på dansk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Erklæringa av 9. mai 1950». Arkivert frå originalen Desember 8, 2008. Henta November 26, 2008.
**Peter Birch-Reichenwald** (29. november 1843–8. juli 1898) var ein norsk politikar som representerte Høgre. Christian Birch-Reichenwald var far hans.

Birch-Reichenwald vart student 1860 frå katedralskulen i heimbyen Christiania, tok juridisk embetseksamen i 1865. Dei neste åra var han fyrst fullmektig hos sorenskrivar, sidan hos advokat Bernhard Dunker. År 1870 vart han overrettssakførar og høgsterettsadvokat. Frå 1881 var han ekspedisjonssjef i Justisdepartementet si avdeling for fengselsstellet. Han var 1875-82 medlem av ein kongeleg kommisjon om statsallmenningane i Gudbrandsdalen. Kemner i Kristiania frå 1892.

Han var medlem av bystyret i hovudstaden frå 1880, varaordførar 1881-84, 1887-88 og ordførar 1888 til 3.9.1889. Seinare, 1895 til 1898, var han borgarmeister i Kristiania.

Birch-Reichenwald var frå 1889 til -91 statsråd i Arbeidsdepartementet i Emil Stangs fyrste regjeringm og han var 1894-95 statsråd og sjef i Indredepartementet i Emil Stangs andre regjering. Perioden 1892-94 var han stortingsrepresentant for valkrinsen Kristiania, Hønefoss og Kongsvinger. Han var då medlem av jarnbanekomiteen, og den i 1893 særskild valde kontraktørkomiteen.

Han vart utnemnd til riddar av St. Olavs Orden 1887 og forfremja til kommandør av 1. klasse i 1895.

Kjelder
-------


* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografisk informasjon om Peter Birch-Reichenwald NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF

 |
Tresnekke med kalesje.
**Snekke** eller **sjekte** er ein fem til ni m lang fritidsbåt, tradisjonelt klinkbygd i tre, i dag oftast bygd i glasfiberarmert plast. 

Ei tradisjonell snekke hadde spiss gatt med ror festa utanpå akterstamnen, mens nyare snekker kan vere bygd med spiss eller rund hekk med rorstammen inne i hekken. Ei snekke kan vere open, men vil oftast vere bygd med dekk framme, akter og på sidene av kabinen. Kabinen kan ha eit presenningstak, tretak eller glasfibertak. Styreposisjonen er på den bakre halvdelen av båten, verna av vindskjerm. Over styreposisjonen har snekka ofte ei kalesje. Moderne snekker kan ha sjølvlensande dekk.

Snekkene er gjerne utstyrt med bensin- eller dieselmotor på 5-35 Hk og gjer 6-8 knops fart. Moderne halvplanande snekker kan gjere meir enn 10 knops fart. Det er også bygd seglsnekker, som oslosnekke og færdersnekke.

Ordsoge
-------

Ordet snekke eller snekkje har opphav i norrønt *snekkja*, som var eit slags langskip. Opphavet til ordet sjekte er uvisst.

I norske dialektar kan ordet «snekkje» også bli brukt om andre båttyper. På Helgeland har små prammar vorte kalla snekkje.

Galleri
-------

* Båtliv ved Arendal, truleg på 1960-talet Foto: Birger Dannevig/RiksarkivetBåtliv ved Arendal, truleg på 1960-talet Foto: Birger Dannevig/Riksarkivet
* Skager 660, ei 22-fots sjøllvdrenerande motorsjekte, utvikla i 2004 av Skager Service.Skager 660, ei 22-fots sjøllvdrenerande motorsjekte, utvikla i 2004 av Skager Service.

Kjelder
-------

1. ↑  «snekke». *Store norske leksikon* (på norsk). 20. februar 2018.
2. ↑  «krysserhekk». *Store norske leksikon* (på norsk). 28. september 2014.
3. ↑  «sjekte» i Nynorskordboka.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Estimering** er ei statistikk ei utrekning av overslag eller estimat for ukjende storleikar av interesse på bakgrunn av innsamla datamateriale. Estimering vert nytta i statistisk analyse av data som inneheld utryggleik og variasjon. Om til dømes observasjonane er eit tilfeldig utval frå ein populasjon, så er det det aritmetiske middeltalet (gjennomsnittet) eit vanleg brukt estimat for middelverdien av populasjonen.

**Estimatoren** er ein funksjon av dei stokatiske variable som vert nytta til å rekne ut estimatet. Eit estimat er den verdien estimatoren får når ein set inn eit konkret datamateriale for variablane. Gjennomsnittet av dei to variablane {\displaystyle x^{1}} og {\displaystyle x^{2}} er estimatoren 

{\displaystyle x^{-}={\frac {(x^{1}+x^{2})}{2}}}
Med verdiane 2 og 4 for {\displaystyle x^{1}} og {\displaystyle x^{2}} er x¯ = 3, og 3 er estimatet.

**Estimeringsteori** er ein teori for val av beste estimator.

Sjå òg
------

* Fordeling
* Statistisk metodelære

Kjelder
-------

* estimering. (2011-11-10) I *Store norske leksikon*. Henta frå
*Denne artikkelen inneheld gotiske bokstavar. Du må kanskje installere ein gotisk Unicode-font.*
**Det gotiske alfabetet** er eit alfabetisk skriftsystem som vart oppfunnen av biskop Wulfila på 300-talet evt. Wulfila var ein religiøs forkynnar ved gotarane som omsette Bibelen til gotisk. Det gotiske alfabetet må ikkje blandast med gotisk skrift, som er ein skriftstil frå det latinske alfabetet. 

Alfabetet består av 27 bokstavar. Dei fleste av desse var henta frå det greske alfabetet, men nokre var henta frå det latinske alfabetet og nokre var truleg henta frå ei form for runer som vart brukt før Wulfilas tid. Bokstavane kunne òg brukast til tal, og det var to ekstra talteikn utanom bokstavane. Namna på bokstavane er kjende frå eit manuskript frå 900-talet, og namna er basert på namna som vart brukt på runer.

Bokstavar
---------

| Bokstav | Omskrivning | Namn | IPA | Tallverdi |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 𐌰 | a | ahsa / aza | /a, aː/ | 1 |
| 𐌱 | b | bairkan / bercna | /b/ | 2 |
| 𐌲 | g | giba / geuua | /ɡ/ | 3 |
| 𐌳 | d | dags / daaz | /d, ð/ | 4 |
| 𐌴 | e | aiƕus (aihvus) / eyz | e, eː/ | 5 |
| 𐌵 | q | qairþra (qairthra) / qertra | /kʷ/ | 6 |
| 𐌶 | z | ezec | /z/ | 7 |
| 𐌷 | h | hagl / haal | /h/ | 8 |
| 𐌸 | þ, th | þiuþ (thiuth) / thyth | /θ/ | 9 |
| 𐌹 | i | eis / iiz | /i, iː/ | 10 |
| 𐌺 | k | kusma / chozma | /k/ | 20 |
| 𐌻 | l | lagus / laaz | /l/ | 30 |
| 𐌼 | m | manna | /m/ | 40 |
| 𐌽 | n | nauþs (nauths) / noicz | /n/ | 50 |
| 𐌾 | j | jer / gaar | /j/ | 60 |
| 𐌿 | u | urus / uraz | /u, uː/ | 70 |
| 𐍀 | p | pairþra (pairthra) / pertra | /p/ | 80 |
| 𐍁 |  | koppa |  | 90 |
| 𐍂 | r | raida / reda | /r/ | 100 |
| 𐍃 | s | sauil / sugil | /s/ | 200 |
| 𐍄 | t | teiws / tyz | /t/ | 300 |
| 𐍅 | w | winja / uuinne | /w, y/ | 400 |
| 𐍆 | f | faihu / fe | /f/ | 500 |
| 𐍇 | x | iggws / enguz | /kʰ/ | 600 |
| 𐍈 | ƕ, hv, hw | ƕair (hvair) / uuaer | /ʍ/ | 700 |
| 𐍉 | o | oþal (othal) / utal | /o, oː/ | 800 |
| 𐍊 |  | sampi |  | 900 |