recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| Mâcon |
| --- |
|  |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Mâcon** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Bourgogne-Franche-Comté  Saône-et-Loire |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  27,04 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 34 469   1 275/km² |
| Koordinatar | 48°18′″N 04°50′″E﻿Koordinatar: 48°18′″N 04°50′″E﻿ |
| Høgd over havet | 175 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 71000 |
| **Heimeside:** www.macon-bourgogne.com |

**Mâcon** er ein by og kommune aust i Frankrike. Han er *préfecture* (administrasjonsstad) i departementet Saône-et-Loire i regionen Bourgogne-Franche-Comté og har om lag 35 000 innbyggjarar. 

Mâcon ligg ved elva Saône nord for Lyon.

History
-------

Byen vart grunnlagd som Matisco på 100-talet fvt. og vart rask eit travelt vegkryss. Byen låg på grensa mellom Frankrike og Det tysk-romerske rike frå 843 til 1600, og blømde som følgje av tolloppgåvene han fekk. Mâcon vart ein skanse for hugenottar på 1500-talet. I 1790 vart Mâcon hovudstad i departementet Saône-et-Loire. Motstandsrørsla var delvis aktive her under den andre verdskrigen og var den første byen i den franske sona mellom Paris og Lyon.

Økonomi
-------

Området produserer vin, som Pouilly-Fuissé. Byen har òg støyperi og fabrikkar som produserer motorsyklar, elektrisk utstyr og klede. Byen trekk òg til seg turistar, særleg til gamlebyen frå 1400-talet. 

Tour de France har ofte løype gjennom Mâcon på veg ned frå Alpane.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Mâcon**

* Offisiell turistside
* Virtuell vitjing

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
|  |
| --- |
| **Indiapirol** |
| IndiapirolhannIndiapirolhann |
| IndiapirolhoeIndiapirolhoe |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Indiapirol Utbreiinga av Indiapirol |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Pirolfamilien Oriolidae |
| **Slekt:** | Pirolar *Oriolus* |
| **Art:** | **Indiapirol** *O. kundoo* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Oriolus kundoo***Sykes, 1832 |

**Indiapirol** (*Oriolus kundoo*) er ein mellomstor sporvefugl og ein medlem av pirolfamilien som hekkar i Sentral-Asia og Nord-India og overvintrar i India.

Skildring
---------

Det er lite som skil indiapirol frå arten pirol i Europa og Afrika med omsyn på utsjånad. Dei har begge den gylne gulfarga som er representert hos nær halvparten av dei 29 artane i gruppa *Oriolus*. Indiapirol har eit lengere mørkt augestrek der pirol berre har ein svart tygel. Kroppslengda er ca. 24–25 centimeter. Hannfuglar har elles kraftig gul fjørdrakt med svarte venger og svart stjert. Hoa er ein langt mindre fargerik fugl med grøn overside, gråleg underside som har mørke strek i lengderetninga. Ungfuglar liknar hoer, men er generelt meir fargelause. 

Utbreiingsområdet for hekking strekker seg frå sørlege Kasakhstan og Usbekistan gjennom sentrale Afghanistan til nordlege Pakistan nordlege India og vestlege Nepal. Overvintring skjer i India og på nordlege Sri Lanka. Vanlegvis lever dei under 1800 moh. men kan gå opp til 4400 moh. i Himalaya. 

Indiapirolar er knytt til mange variantar av skog, krattskog, parkar, hagar, frukthagar og plantasjar med t.d. mango. Dei beiter einslege, parvis, små grupper eller i fleirartsflokkar på frukt som mango og fiken, nektar og eit breitt utval av virvellause dyr. Lætet er melodiøst som hos pirol, men enda meir komplekst.

Storleiken på populasjonen er ikkje estimert, men trudd å vere bærekraftig trass i at han er minkande. Derfor blir status for arten vurdert som livskraftig (LC) av IUCN.

Kjelder
-------

* Walther, B. og P. Jones (2020). Indian Golden Oriole (Oriolus kundoo), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, og E. de Juana, red). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.

Referansar

1. ↑  BirdLife International (2021) Species factsheet: *Oriolus kundoo*. Henta frå  den 8. mars 2021

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Indiapirol**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS
* EOL

 |
**Sosial struktur** eller **sosialt system** er eit sett av roller som står i eit gjensidig definert i forhold til kvarandre. Døme på slike system kan vere eit fengsel, eit skip, familien eller ein stat. I alle samfunn slår menneske seg saman og dannar det me kallar sosiale system, som skal ta seg av dei nødvendige samfunnsmessige behova. 

Sosiologar seier gjerne at eit sosialt system er ei formalisering av menneskeleg åtferd. Eit eksempel på dette er den vidaregåande skulen i Noreg, som har mange reglar som både elevar og lærarar må følgje. Alvorlege brot på slike forskrifter kan føra til at elevar blir utviste eller at lærarar mistar arbeidet. I skulereglementet står det at du som elev har plikt til å samarbeida med lærarane. Blant elevane kan det derimot utvikla seg heilt andre oppfatningar av korleis dei skal oppføra seg, for eksempel at det ikkje er bra å kunne leksa alt for godt. Ved å lage slike uformelle reglar utviklar skuleungdom si eiga elevkultur. 

Ofte slår folk seg saman i uformelle grupperingar innanfor eit sosialt system. Vi skil ofte mellom to ulike typar grupper avhengig av størrelse, varigheit og kontaktform. Små grupper med lang varigheit og hyppig kontakt er primærgrupper, medan større grupper med kortare varigheit eller hyppig byte av medlemmar og med sjeldnare personleg kontakt er sekundærgrupper. 

Omfanget av sosiale system, og leiinga av dei, varierer frå kultur til kultur. Årsakene til denne variasjonen finn me i naturgrunnlag, produksjonsmåte, økonomisk system, erkjenningsformer og klasseforhold. I enkle jordbrukssamfunn er det naturleg nok ikkje behov for særleg mange sosiale system, jamvel om dei kan vere kompliserte nok. I moderne industrisamfunn ser me at det stadig oppstår nye sosiale system etter som tilboda av varer og tenester aukar.

Sjå òg
------

* System
* Struktur

Kjelder
-------

* *Gyldendal sin soialkunnskapbok for videregåande opplæring*
* Store norske leksikon.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Märket** med **Märkets fyr** (*finsk:* **Märketin majakka**) er eit skjer i Södra kvarken som sidan freden i Fredrikshamn i 1809 definerer grensa mellom Sverige og Finland. Fyret vart avfolka mot slutten av 1976.

Finlands fyrsällskap har leigd fyret 2007-09 og har byrja å restaurere fyret. Vitjande kan få omvising i fyret.

Geografi
--------

Märket med den besynderlege grensa etter grensedraginga i 1985.
Øya
Märket ligg nord for Ålands hav og vest for Åland. Skjeret, som er kring tre hektar stort, er delt mellom Finland og Sverige i to omtrent like store halvdelar. Märket er i følgje ei rekkje kjelder den minste delte øya i verda.

Det finske territoriet på Märket høyrer til Hammarlands kommun. Den svenske delen ligg på grensa mellom Norrtälje kommun og Östhammars kommun, i høvesvis Stockholm og Uppsala län.

I Södra Kvarken går innløpet til Bottenhavet mellom Märkets fyr og fyret Understen 6,5 nautiske mil vest-sør-vest derfrå. Avstanden mellom Märket og det ålandske Signilskär i sør-aust er 7,5 nautiske mil.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Märket» frå Wikipedia på bokmål, den 6. april 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Märket frå Pauli Kruhse Urkunder till Finlands historia

Bakgrunnsstoff
--------------

* Märket – et märkligt gränsfall Arkivert 2006-01-03 ved Wayback Machine..
* Svenska Fyrsällskapets tidskrift *Blänket* 2005:3 Arkivert 2006-01-01 ved Wayback Machine. med artikkelen *Märket – startplat\_s før svensk-finsk gränsøversyn*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Chehel Sotoon er ein kjend turistattraksjon i Isfahan
**Isfahan** eller *Eşfahān* (historisk òg stava *Ispahan*, mellompersisk *Spahān*, persisk skrift اصفهان), er den tredje største byen i Iran, etter Teheran og Mashhad.
Han ligg omtrent 340 km sør for Teheran og er administrasjonssenteret i Isfahan-provinsen. Folkesetnaden i 2000 var 2 540 000.

Isfahan er ein av dei eldste byane i Persia. Han er omtalt av Ptolemaios under namnet *Aspadana*, eit anna eldre namn var *Djaiy*. Isfahan verker å ha vore ein viktig by i den muslimske tida fram til han blei øydelagd av Timur Lenk i 1387. Byen voks att då Abbas I gjorde byen til persisk residensby.

Isfahan ligg ved breidda av Zayandeh Rud. Langs sørbreidden av elva ligg forstaden Djulfa, som er kalla opp etter den tidlegare armenske byen Djulfa. Innbyggjarane i denne byen blei deporterte til Isfahan av Abbas den store i 1605. Mange armenske kyrkjer pregar området. Byen hadde tidlegare sidan sassanidekongen Yazdegerd I si tid ein viktig jødisk koloni, som sidan siste halvdel av 1900-talet er heilt forsvunnen.

Isfahan ligg langs karavanevegen Teheran-Isfahan-Shiraz-Bushehr-Bender Abbas. Han var eit viktig handelssenter og ein av dei mektigaste byane til det persiske riket frå 1600-talet og fram til 1722. Byen blei erobra i 1722 av afghanfyrsten Mahmud Ghilzai. Han blei gjenerobra i 1729 av Nadir Shah, men vann aldri tilbake den tidlegare stillinga si. I staden vaks Teheran fram som hovudstaden i landet.

Isfahan ligg cirka 340 km sør for Teheran. Byen er kjend for sin store moské (fram til 1979 kjent som Masjed-e Shah, deretter Masjed-e Emam, begge namna blir brukt på folkemunne). Der finst òg eit anlegg for anriking av uran.

I 1979 blei Meidan Emam i Isfahan sett på UNESCO si verdsarvliste.

Kjelder
-------

1. ↑    Carlquist, Gunnar: *Svensk uppslagsbok. Bd 14*, Svensk Uppslagsbok AB, Malmö 1933, s. 55.
2. ↑    Carlquist, Gunnar: *Svensk uppslagsbok. Bd 14*, Svensk Uppslagsbok AB, Malmö 1933, s. 54–55.
3. ↑  Skildring av Meidan Emam på nettstaden til Unesco

* *Denne artikkelen bygger på «Isfahan» frå Wikipedia på bokmål, den 24. februar 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Viktor Jusjtsjenko ved Symon Petluras grav i 2005 på Montparnassekyrkjegarden
**Symon Vasiljevitsj Petlura** (10. mai 1879–25. mai 1926) Han var ein ukrainsk politikar, publisist, forfattar og journalist.

Petlura levde utanlands på grunn av deltakinga i opposisjonen mot tsarveldet til 1905, då han vende attende til det russiske riket. 

Då den ukrainske såkalla folkerepublikken kom til i 1917 blei han den første krigsministeren i regjeringa og deltok personleg i den russiske borgarkrigen mot bolsjevikane. 

Då tyskarane okkuperte Ukraina i 1918 blei Petlura med i krigen mot dei og samtidig mot bolsjevikane og den tsaristiske "kvite" arméen til Anton Denikin. 

Petlura var farga av ukrainsk nasjonalt patos, men denne var samanbunden med antisemittisme og pogromar som kosta titusenvis av jødar livet. 

Kampen mot fleire fiendar tvinga Petlura til å trekkje seg tilbake til Polen i 1920. 

Han blei sidan drepen i Paris, av ein jøde som heitte Sholom Schwartzbard (Shalom Schwarzbard/Sholem Shvartsbard), som hemn for ein pogrom i byen Proskurov der blant anna familien til denne mannen blei myrda. 

I mangt og mykje har ettermælet til Petlura blitt farga av antisemittismen han har blitt forbunde med. Likevel blir han i dag hylla av visse kretsar i Ukraina (sjå nedste bilde).

Kjelde:
-------

I hovudsak den svenske wikipediaen, art. med same namnet, som lesen 20. oktober 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Sosialdarwinismen** er ei filosofisk/ideologisk retning, grunnlagd av Herbert Spencer (jfr. tesen *Survival of the fittest*) som meiner at han tillempar Charles Darwin si naturvitskaplege utviklingslære til samfunnet. 

Darwin sjølv tok avstand frå sosialdarwinismen, og biologar ser sosialdarwinisme som ei forvrenging av evolusjonsteorien. 

Grunnprinsippet i sosialdarwinismen er at utviklinga av arten/nasjonen si utvikling skjer gjennom utslaging av svake individ, der berre dei sterkaste overlever og fører sine gen vidare til komande slektsledd. Derfor er dei motstandarar av sosialpolitisk innsats for dei svake og utslåtte. Fattigdomen har ifølgje sosialdarwinismen ein funksjon å fylle; han reinsar samfunnet frå svake individ og hindrar desse i å føre sine dårlege gen vidare.

Sosialdarwinismen er ein fundamental del av den nazistiske og fascistiske ideologien.

Sjå òg rasisme.

**Kjelde:** Svensk wikipedia, art. Socialdarwinism.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC

 |
**Sør-Norge Aluminium AS** (SØRAL) er eit aluminiumsverk som ligg på Husnes i Kvinnherad. Verket har ein produksjonskapasitet på om lag 165 000 tonn aluminium i året og er ein middels stor produsent etter norsk målestokk. Talet på årsverk er rundt 235 og omsetninga er på rundt 3 milliardar kroner (2008). Eigaren er Hydro Aluminium ASA (100 %). 

Administrerande direktør er Johan Berg.

SØRAL vart ramma av den vanskelege situasjonen på aluminiumsmarknaden frå starten av 2009. I mars 2009 vart B-hallen teken ut av drift og produksjonskapasiteten redusert med rundt 50 prosent. Det vart også innført ei rullerande permitteringsordning mellom dei tilsette.

Historie
--------

Sør-Norge Aluminium AS vart skipa 29. juni 1962 og produksjonsstart var 3. november 1965. Industriplanane danna bakgrunnen for at Kvinnherad vart storkommune frå 1. januar 1965 og fekk tillagt Fjelberg kommune og delar av Skånevik kommune i sør og delar av Varaldsøy kommune i nord. Industrietableringa førte også til at Husnes utvikla seg frå å vera ei lita jordbruks- og fiskeribygd til den største industritettstaden i kommunen.

Bakgrunnen for at det vart etablert storindustri på Husnes var dei dårlege tidene i næringslivet på slutten av 1950-talet. Sildefisket slo feil, og både fiskarar, hermetikkfabrikkar og skipsverft vart ramma. Dette førte til at lokale krefter ønskte å satsa på industrireising. Ein hadde rikeleg vasskraft, store ledige areal og arbeidskraft. På det internasjonale planet arbeidde Tryggve Lie for å skaffa kapital til industrireising i Noreg.

Han kom i kontakt med det franske industriselskapet COMPADEC (Compagnie pour l'Etude et le Development des Echanges Commerciaux). Dette selskapet vende seg til Aluminium Industrie Aktien-Gesellschaft (no Alusuisse) i Zürich med tanke på å få i stand eit kraftutbyggings- og aluminiumsprosjekt i Noreg. 16. januar 1962 møttest representantar for desse to selskapa og den kommunale leiinga på Sunde. Etter dette begynte planane å ta form.

Det nye verket fekk konsesjon for ein kraftleveranse på 950 millionar kilowattimar. Krafta skulle leverast frå Røldal/Suldal og Tokkeanlegga inntil det vart bygd ut i Mauranger.

Anleggstida på Husnes strekte seg over ein periode på om lag tre år, frå våren 1963 til våren 1966.

Ved oppstarten hadde SØRAL 485 tilsette. I slutten av mars 1966 vart også hall B sett i drift. Produksjonen var på 50 000 tonn aluminium det første heile driftsåret.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sør-Norge Aluminium AS Arkivert 2009-05-17 ved Wayback Machine.
* Hydro Husnes

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BR orgnr

 |
Isfjord radio sett frå vest i juli 2005. Foto: K.A. Gallis.
**Isfjord radio** er ein fjernstyrt norsk radiostasjon på Svalbard. Han er plassert heilt ytst i Isfjorden, på Kapp Linné. No er stasjonen automatisert og fjernstyrt frå Bodø radio. Bygga som høyrer til radiostasjonen blir om vintrane nytta til overnatting for turistar. Sommarstid er han for det meste ikkje i bruk, bortsett frå enkelte mastergradskurs i regi av UNIS. Stasjonen vert driven med energi frå eit dieseldrive generator.

Stasjonen blei oppretta i 1933 etter spørsmål frå Sovjetunionen, av di vanskelege is- og vêrforhold stendig skapte problem for skipsfarten til gruvebyane i Isfjorden. Eit sovjetisk skipsforlis var den utslagsgivande faktoren, og ein bemanna radiostasjon med eit fyr var på plass i trettiåra. Da Svalbard blei evakuert i 1941 blei bygga rivne/brente ned. Rett etter at krigen var over blei radiostasjonen gjenoppbygd på same plass som før. I det geofysiske året 1957 58 blei stasjonen utvida med eit nytt hovudbygg og nytt generatorrom. 

Etter Svalbard fekk fiberoptisk kabelsamband til fastlandet har Isfjord radio utspelt rolla si som hovudrelestasjon for telekommunikasjonen til og frå Svalbard. Stasjonen er likevel viktig for Telenor blant anna som fjernstyrt kystradiostasjon (frå Bodø Radio) og for flysikringstenesta. Sommaren 2011 vert det sett opp nye master for kringkasting av maritim tryggleiksinformasjon i Arktis (Navtex - NBDP), noko som er et samarbeid mellom Telenor maritim radio, Kystverket og Det norske meteorologiske institutt. Dette anlegget vert fjernstyrt frå Vardø radio. Telenor selde i 2006 bygga til Store Norske Spitsbergen Kulkompani, som leiger dei ut til turistformål. Frå 1. januar 2008 er turistselskapet Basecamp spitsbergen leigetakar.
Landsbyen Ischgl
Skiområdet Ischgl
**Ischgl** er ein kommune i distriktet Landeck i forbundslandet Tirol i Austerrike. Kommunen dekker eit areal på 103,3 km² og har i underkant av 1600 ibuarar i 2016. Landsbyen Ischgl ligg 1378 meter over havet.

Landskapet er dominert av beitemarker. Middeltemperaturen er -2 °C. August er den varmaste og mest nedbørrike månaden med i gjennomsnitt 10 °C og 153 mm.

Skiområdet Silvretta Arena Ischgl-Samnaun består av 238 kilometer med løypetrasear og 45 heisanlegg, både kabelvogner, gondolbaner, stolheisar og skitrekk, og omfattar terrenget begge sider av grensa mellom Austerrike og Sveits.

Frå slutten av 1800-talet vart turismen ei ny og etterkvart viktig næringskjelde. Fjellforeiningane i Austerrike og Tyskland bygde overnattingshytter i tida 1882-89. I dag er Ischgl eit døme på på masse- og festturisme. Staden er vide kjend, og kritisert, for det livlege og viltre fest- og nattelivet. Turiststaden er sidan 1990-åra også kjend gjennom dei årlege pop- og rockkonsertane som vert halde på fjellet Idalp, 2&nbs;300 m over havet, som ei avslutning på skisesongen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ischgl» frå Wikipedia på tysk, den 12. september 2016.*
**Champlainhavet** var eit kortvarig havområde i Atlanterhavet som vart danna av isbrear som trekte seg tilbake mot slutten av den siste istida. Havområdet dekte område i Quebec og Ontario i Canada, samt dei amerikanske statane New York og Vermont.

Dei store ismassane over land hadde pressa jordflata nedover og då isen smelta heva landet seg igjen. Medan landområda framleis var pressa ned var dei nemnde områda framleis under havnivå og då isen trekte seg tilbake, strøymde havet inn over regionen. Etter kvart som jordflata heva seg, trekte havet seg tilbake.

Havområdet varte frå om lag 13 000 år sidan til om lag 10 000 år sidan. På det største streket havområdet seg så langt sør som til Lake Champlain og noko lenger vest enn Ottawa i Ontario. Det er estimert at havet var omkring 150 meter djup, der St. Lawrence-elva og Ottawaelva i dag renn.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Paleooseanografi i Champlainhavet Arkivert 2004-12-21 ved Wayback Machine.
* Fossil frå Champlainhavet Arkivert 2013-03-13 ved Wayback Machine.
* Charlotte, the Vermont Whale

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Champlain Sea» frå Wikipedia på engelsk, den 25. august 2008.*
Norsk postkort som syner isskjering ikring 1910Foto: Nasjonalbibliotekets biletsamling

Isdrift på Lake Saint Clair i Michigan, USA, rundt 1905.
Istransport, 1849, måleri av Lev Lagorio.
**Isdrift** (også kala **ishandel** eller **istrafikk**) er aktivitetar for å skaffe is av ferskvatn til bruk ved kjøling, særleg av ferske matvarer. Knust is vart og blir brukt til kjøling av mellom anna fisk. Isblokker vart tidlegare brukt som kjøleelement i isskåp, ein forløpar til vår tids kjøleskåp. Med nøye lagring i eigne ishus kunne isblokkene halde seg heile sommaren. I tillegg til å skjære frå naturlege innsjøar og dammar, vart det bygd steindammar på høvelege stader for å samle opp vatn og få størst mogleg produksjon. Slike isdammar vart ofte lagt nær kysten for å lette omlasting til skip for eksport. Nokre eksempel på slike dammar er ved Refsnes på Fosen ved Trondheimsfjorden, nord for Moss sentrum og ved Vollen i Asker. 

Isdrift kravde stor arbeidsinnsats både frå folk og hestar i dei tidlege års. I dei tre hereda Solum, Eidanger og Bamble hadde nesten 1300 mann arbeid i 20–25 veker vinteren 1895–96. Dei skar 125 000 tonn is. Rundt Oslofjorden var det og stor isverksemd. Noregs iseksport nådde ein topp i 1898 med samla eksport på 500 000 tonn, og Noreg var med det verdas største eksportør av is. Handelen spela ei mindre rolle frå tida omkring første verdskrigen då industrielt framstilt is vart vanleg og det vart heilt slutt med ishandel då kjøleskåp og frysarar vart vanleg etter andre verdskrigen.

Kjelder
-------

1. 1 2  Vi Menn - Vitenskap og historie nr 1, 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om isdrift på Refsnes Arkivert 2016-03-19 ved Wayback Machine.
* Isforretningene i Langangen
* Isdrift på Nesøya i Asker Arkivert 2016-03-05 ved Wayback Machine.
* Digitalt fortalt: «Den siste istid i Kragerø» (skrive av Inger Kristine Bratland, Telemark Museum) (besøkt 16. februar 2012)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki
* NKC

 |
Koordinatar: 59°52′26.360″N 10°48′40.381″E﻿

Symra kino før han blei byggd inn i Lambertseter senter. Foto: Kjetil Ree

**Symra kino** er ein kino på Lambertseter i Oslo. 
Kinoen tilhøyrer Oslo Kino, og er deira einaste kino utanfor Oslo sentrum.

Kinoen ligg i Cecilie Thoresens vei 23 på Lambertseter.
Han opna i 1965 som den første norske drabantbykinoen. Bygget var teikna av arkitektane Frode Rinnan og Olav Tveten. Namnet blei gjeve etter ein namnekonkurranse.

Opphavleg hadde kinoen éin sal med 432 sitjeplassar. I 2002 bestemte Oslo kommune seg for å selja kinoen, og i 2003 blei han stengd. Kommunen selde aksjane sine til Obos forretningsbygg i 2005. Kinoen opna att i 2006, før han var stengd frå 1. januar 2008 til 12. oktober 2010 for ombygging. I denne perioden blei han bygd om til to salar med høvesvis 207 og 93 sitjeplassar.

Kjelder
-------

* André Løyning (22.04.10), «Oslopuls: Slik blir Oslos nye kino», *Aftenposten*, arkivert frå originalen 24. april 2010, henta 9. november 2017
* Siril Bull Mathiesen (10. september 2010). «Åpner nok en kino». Film & Kino. Henta 9. november 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Symra kino» frå Wikipedia på bokmål, den 9. november 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Symra ved nettstaden til Oslo Kino
Finsk kart over Vysotsk-området (*Uuras*) med Malyj Vysotskij (*Ravansaari*) øvst
**Malyj Vysotskij** (russisk Малый Высоцкий, finsk *Ravansaari*) er ei øy nordvest i Russland, i dag leigd ut til Finland. Det ligg i Viborgbukta, ved sidan av Vysotsk, 12 km sørvest for Viborg. 

Mellom 1918 og 1940 var øya ein del av Finland og heitte *Ravansaari*. Ho var busett av nesten tusen finnar som hovudsakleg levde av tømmerhogst. Under den andre verdskrigen i 1940 vart ho annektert av Sovjetunionen (i lag med omliggande område) og vart ein del av Karelsk-Finsk SSR. I 1941 vart ho gjenerobra av finske troppar og annektert av Finland. I juni 1944 vart ho igjen underlagt den raude arméen og vart igjen ein del av Sovjetunionen. Øya vart då kalla *Malyj Vysotskij*. Det vart signert ein avtale i 1963 om leige av øya og den nærliggande Saimaa-kanalen til Finland i ein periode på femti år. 

På grunn av avtalen og at øya er isolert frå både Finland og Russland har radioamatørar gjort Malyj Vysotskij til eit eige område, som Hawaii eller Alaska. Dette og det at Aleksander Stepanovitsj Popov gjorde sine første radioeksperiment i området på byrjinga av 1900-talet, har gjort øya til ein attraksjon for såkalla DX-pedition-folk. Alle slike ekspedisjonar er organisert av ei finsk-russisk gruppe som ført oppstod i 1988.

Koordinatar: 60°38′22″ N 28°33′58″ E﻿

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maly Vysotsky Island» frå Wikipedia på engelsk, den 14. august 2008.*
Isfiske i Finland. Foto frå ein pilkekonkurranse i 2005.
**Isfiske** er nemninga for slikt fiske som går føre seg ved at ein borar med isbor eller høgg eit hol i isen på isdekka vatn eller sjø, og fiskar gjennom dette holet. Det vert nytta ulike fiskereiskap, som pilk, blenk (ein blank, spesielt utforma metallbit), sluk eller andre kunstige lokkemiddel, eller krok med naturleg agn, eventuelt kombinasjonar av ulike slag, alt etter om ein fiskar på sjøisen eller på is på innsjø eller vatn, og kva slags fisk ein er ute etter å få. Ved isfiske vert det stort sett mindre fisk det er aktuelt å fiske etter, og reiskapen er difor ofte av det lette slaget.

For å lokke fisken til holet vert det ofte nytta noko smått og kvitt som søkk langsamt, til dømes havregryn eller små, blaute papirbitar. Er det straum i vatnet, kan det vere naudsynt å lage eit ekstra hol for å få desse lokkemidla til å drive i den rette leia for å lokke fisken til holet som vert nytta til fiskinga. 

Tidlegare var isfiske matauk eller ein måte å skaffe pengar i kassa på, men er no vorte ein fritidssyssel. Då fisken som oftast frys snøgt ihel etter å ha kome opp av vatnet, er ikkje isfiske eigna for den typen sportsfiske som går ut på å setje fisken ut i vatnet att etter å ha fått han opp.

Isfiske på sjø er i Noreg berre aktuelt i nokre fjordar, til dømes i Indre Oslofjord og i somme andre fjordar sør i landet, då isen elles ikkje er trygg nok for ferdsle, eller ikkje legg seg i det heile teke. Men på mange vatn og innsjøar er det mogleg å fiske storparten av vinteren.
Isfjell C-19 / C-19A dei siste åra, mai 2006.
Isfjell C-19 braut av Rossisen, 11. mai 2002, foto:DMSP.
**Isfjell C-19** er ein isfjell som kalva frå Rossisen i mai 2002 langs ei sprekk som forskarane hadde overvaka sidan 1980-åra. Etter at isfjellet braut laus hadde Rossisen gått attende til storleiken han hadde i 1911, då han vart kartlagt av gruppa til Robert F. Scott. Han vart det nest største isfjellet som kalva i området i løpet av få år (etter B-15). Det hadde eit overflateareal på meir enn 5500 km².

I løpet av 2002 hindra C-19 havisen frå å flyte ut frå det sørvestlege området av Rosshavet og denne blokaden førte til uvanleg mykje is på pvåren og sommaren det året. Dette skapte ein stor reduksjon i produksjonen av planteplankton som er sørs viktig i næringskjeden her. 

Sommaren 2003 flytta C-19 nordover særs raskt, passerte rapidly, Cape Adare og braut opp i to bitar: C-19A og C-19B.

I september 2005 byrja isfjellet C-19A etter to år ved kysten av Victoria Land (vest for den franske stasjonen Dumont d'Urville) å drive nordover. I mars 2006 låg isfjellet i Stillehavet, 200 km vest for Ballenyøyane.

I 2008 fekk C-19A namnet *Melting Bob* etter ein konkurranse sponsa av Hay Festival og Scott Polar Research Institute. I mai 2008 var overflatearealet kring 5 141 km².

Sjå òg
------

* Isfjell B-9
* Isfjell B-15
* Isfjell B-17B
* Isfjell D-16

Kjelder
-------

1. ↑  Schoolboy first to 'name' iceberg, BBC, 2008-05-31, henta 7. mars 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

* Huge Antarktis Iceberg Makes a BIG Splash on Sea Life[*daud lenkje*], press release, Goddard Space Flight Center, NASA, 1 oktober 2003
* Antarktis isfjell C19A renamed Melting Bob by Max Dolan, 6, story of how C19A became the first isfjell to be given a proper name, mai 31, 2008
**Straight Records** var eit plateselskap skipa i 1969 for å distribuere artistar produserte og oppdaga av Frank Zappa og kompanjongen og manageren hans Herb Cohen. Straight vart skipa samstundes med eit anna selskap, Bizarre Records. Straight og Bizarre vart begge laga og distrubert i USA av Warner Bros. Records, som òg omfatta Reprise Records. Straight Records-innspelingane vart i Storbritannia distribuerte av CBS Records.

Frank Zappa sjølv valde ut dei fleste artistane for Straight. Opphavleg hadde han tenkt å gje ut album med avantgarde-artistar på Bizarre, og meir ordinære innspelingar på Straight. Dette konseptet mislukkast på grunn av problem med platedistribusjonen og styringa av selskapa. Frank Zappa, the Mothers of Invention, Wild Man Fischer og Lenny Bruce passa alle inn på Bizarre, men enda popp på Straight. Dette førte til at det vart gjeve ut nokre uvanlege album på Straight, som platene til Captain Beefheart, Alice Cooper og the GTOs.

Zappa var ansvarleg for den første plata til the Persuasions, *Acappella*. Over telefon høyrte han the Persuasions synge live i ein platebutikk i Jersey City. På grunn av lidenskapen hans for doo-wop fekk Zappa vokalgruppa over til Los Angeles for å lage ei plate. Andre artistar på Straight var Tim Buckley, og duoen Judy Henske & Jerry Yester. Desse musikarane kom til selskapet via manageren Herb Cohen.

Den første utgåva av *Love It to Death* av Alice Cooper vart gjeven ut på Straight. Då albumet byrja å selje, hadde det derimot alt blitt gjeve ut på ny av Warner Bros. Frå 1972 vart denne og andre innspelingar på Straight gjeve ut på ny av anten Reprise eller Warner Bros. I 1973 enda distribusjonsavtalen mellom Bizarre, Straight og Warner. Zappa og Cohen starta då eit nytt selskap for Warner kalla DiscReet Records. Zappa/Cohen-samarbeidet enda i fiendskap og søksmål i 1976. I oppgjeret som følgde nokre år seinare, fekk Zappa eigarskapen over det han sjølv hadde laga, medan Herb Cohen fekk det meste av det Zappa ikkje hadde laga for Bizarre, Straight og DiscReet.

Artistar på Straight Records
----------------------------

* Captain Beefheart
* Alice Cooper
* Tim Buckley
* Jeff Simmons
* Junier Mintz (aka Frank Zappa and The Mothers)
* Lord Buckley
* Judy Henske & Jerry Yester
* The GTOs (Girls Together Outrageously)
* Tim Dawe
* Mayf Nutter
* The Persuasions
* Rosebud

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Straight Records» frå Wikipedia på engelsk, den 17. mai 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (label)

 |
**David Zwilling** (fødd 24. august 1949) er ein austerriksk tidlegare alpin skirennar frå Abtenau i forbundslandet Salzburg som vann gull og sølv i alpin-VM 1974 og kom på andreplass i verdscupen i alpine greiner 1973.

Aktiv
-----

Zwilling VM-debuterte i 1970 og vart nummer 13 i storslalåm under VM i alpine greiner 1970 i Gherdëina. To år seinare vart han nummer sju både i storslalåm og i utfor under Vinter-OL 1972 i Sapporo.

Under verdsmeisterskapen i alpine greiner 1974 i St. Moritz var Zwilling i sitt livs form. Han var heilt suveren i utforrennet og vann med over eitt sekunds margin til favoritten, landsmannen Franz Klammer. Seinare i meisterskapen tok Zwilling sølvmedaljen i slalåm, einast Gustav Thöni frå Italia rann fortare.

Zwilling vann to renn i verdscupen, begge i storslalåm. Fyrste sigeren kom på tampen av 1971-sesongen, den andre i desember 1972. Han vart nummer to i verdscupen i alpine greiner 1973, førnemnde Gustav Thöni var hans overmann.

Tidleg i OL-sesongen 1976 pådrog Zwilling seg ein alvorleg skade og la opp.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «David Zwilling» frå Wikipedia på tysk, den 28. desember 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
Ei **symmetrisk matrise** er ei matrise som er lik transponeringa si. Formelt er ei matrise M symmetrisk viss og berre viss {\displaystyle M=M^{T}}. Berre kvadratiske matriser, altså matriser med like mange kolonnar som radar, kan vera symmetriske.

Døme
----

{\displaystyle M={\begin{pmatrix}1&2&3\\2&4&5\\3&5&6\end{pmatrix}}}

Matrisa M er symmetrisk ettersom {\displaystyle M=M^{T}}.

Matrisa A nedanføre vil der i mot ikkje vera symmetrisk:

{\displaystyle A={\begin{pmatrix}1&2&2\\3&4&5\\3&1&6\end{pmatrix}},~~A^{T}={\begin{pmatrix}1&3&3\\2&4&1\\2&5&6\end{pmatrix}},~~A\neq A^{T}.}

Eigenskapar
-----------

Ei reell symmetrisk matrise har nokre spesielle eigenskapar utover ei vanleg matrise. Følgjande eigenskapar følgjer frå spektralteoremet for symmetriske matriser

* Eigenvektorar tilhøyrande ulike eigenverdiar er ortogonale
* Det vil vera n reelle eigenverdiar gjeve at matrisa er av dimensjon n x n.
* Dimensjonen av eigerommet for ein eigenverdi \lambda  er det samme som multiplisiteten av rota \lambda  i det karakteristiske polynomet
* Ei symmetrisk matrise vil alltid vera diagonaliserbar
Koordinatar: 80°28′S 22°28′W﻿

**M'Clintock Bastion** er eit fjell med ei høgd opp mot kring 1400 moh. vest for Mount Kelsey i Pioneers Escarpment i Shackletonkjeda. Det vart fotografert frå lufta av U.S. Navy i 1967. Det vart kartlagd av British Antarctic Survey (BAS) mellom 1968-71. I samband med at stader i området vart kalla opp etter pionerar innan polarliv og reiser, vart det namngjeve av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) i 1971 etter admiral sir Francis Leopold McClintock i Royal Navy (1819–1907), som utforska Britisk Arktis og var ein pioner i å nytte eskimometodar for å reise over land. Han tok del i leitinga til Lord Franklin 1848–54, og kommanderte Fox, 1857–59, på reisa til Arktisk Canada som omsider fann ut av lagnaden til ekspedisjonen til John Franklin.

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «M'Clintock Bastion» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Pieter Claesz *Stilleben*, 1627

  

**Pieter Claesz** (1597–1660) var ein nederlandsk kunstmålar, ein av dei fremste representantane for måling av stilleben under barokken.

Pieter Claesz var fødd rundt 1596/1597 og kom frå Berchem, nær Antwerpen. Truleg fullførte han læretida si i Antwerpen, stilistiske samanfall i dei tidlege verka hans tyder på nær kontakt med målarane Clara Peeters og Osias Beert. Sannsynlegvis kjende han òg til stillebenmålarane Nicolaes Gillis og Floris van Dyck i Haarlem.

Hans nyskapande biletkomposisjonar gjorde han til ein av dei mest innovative stillebenmålarane, slik at Samuel Ampzing i 1628 nemnde Claesz i eit dikt der han prisa byen Haarlem. Det var fyrst i 1628 Pieter Claesz fekk alvorleg konkurranse i Haarlem, då ved Willem Claesz. Heda. Frå å vere ein målar som nytta ein monokrom palett i grått, brunt og grønt, utvikla han seg då til å lage praktfulle stilleben i mykje sterkare fargar.

I 1634 er Pieter Claesz medlem av målarlauget Sint-Lucasgildet i Haarlem, i byen der han døydde i slutten av året 1660 og vart gravfesta 1. januar 1661.

* Pieter Claesz
* Stilleben, (1627)*Stilleben*, (1627)
* Fåfengd, 1630*Fåfengd*, 1630
* Stilleben med eit glass øl og røykt sild på ein asjett, 1636*Stilleben med eit glass øl og røykt sild på ein asjett*, 1636

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pieter Claesz**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pieter Claesz» frå Wikipedia på tysk, den 25. mars 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BPN
* ULAN

 |
**Tollef Olsen Lund** (7. august 1808–1. oktober 1885) var ein norsk gardbrukar, stortingsmann og ordførar frå Rakkestad i Østfold. Ole Korfitssen Lund var far hans.

Lund tok over farsgarden i Rakkestad, og dreiv denne i lang tid. Han var medlem av heradsstyret 1844-73 og ordførar i åtte år. Lund var også forlikskommissær.

Tollef Olsen Lund sat på Stortinget i periodane frå 1854, 1863, 1864 og 1871-79 for Smaalenenes amt. I 1854 var han medlem av desisjonskomiteen. Han var 1. varamann til Stortinget 1862-63 og møtte frå 21. mars 1863 og på omframstortinget året etter. Han var medlem av gasje- og pensjonskomiteen både i 1863 og heile perioden 1871-89. 1874-79 var han i tillegg medlem av Lagtinget.

Lund døydde på garden sin i Rakkestad i 1885.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Tollef Olsen Lund NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Pieter de Hooch** (20. desember 1629–24. mars 1684) var ein nederlandsk sjangermålar frå Rotterdam. Namnet hans er også skrive Hoogh eller Hooghe.

Liv og gjerning
---------------

*Gardsplass i Delft*, 1658
*Gullvegerska*, 1663
Pieter de Hooch var frå tidleg 1650-tal i teneste hos kjøpmannen og kunstsamlaren Justus de la Grange. Arbeidet førte til at han var med Grange på reiser til Haag, Leiden og Delft.

I 1654 slo Hooch seg ned i Delft. Året etter vart han medlem av Sint-Lucasgildet i Delft. Medan Hooch var i byen måla han harmoniske interiør og gardsmotiv, påverka av Johannes Vermeer. Til liks med Vermeer var han interessert i optikk og korleis lyset fell. På ein meisterleg og usentimental måte skildra han velstanden og det fredfulle ved livet i Nederland på 1600-talet. Det er sannsynleg at Hooch leverte dei fleste verka sine til Grange i denne perioden, i byte mot kost og losji og andre fordelar. Ei seinare inventaroversikt viser at Grange eigde 11 av måleria hans.

Kringom 1661 flytta Hooch til Amsterdam, der han arbeidde for rike oppdragsgjevarar. Sjølv budde han og familien i ein bydel prega av fattigdom. Måleria hans vart frå då av meir storslagne og av mykje lågare kvalitet enn dei han hadde måla i Delft.

Han døydde 54 år gammal på eit sinnsjukehus i Amsterdam.

Notar
-----

1. ↑  Dåps- og gravferdsdatoar

Kjelder
-------

1. ↑  Pieter de Hooch frå Encyclopædia Britannica
2. ↑  Pieter de Hooch frå Essential Vermeer

* *Aschehougs kunsthistorie. Bind 4 Kunstleksikon*
* *Denne artikkelen bygger på «Pieter de Hooch» frå Wikipedia på bokmål, den 18. mars 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pieter de Hooch**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
*Die Dreigroschenoper* frå 1928
**Tolvskillingsoperaen** (tysk *Die Dreigroschenoper*) er eit skodespel av Berthold Brecht med musikk av Kurt Weill. *Die Dreigroschenoper* hadde urpremiere i Berlin i 1928, ei norsk omsetjing vart oppsett i Oslo 1930.

Brecht byggjer teksten på ei tolking av Elisabeth Hauptmanns omsetjing av *Tiggeroperaen* (*The Begger's Opera*) av John Gay (1728). Handlinga er hos Brecht lagt til London i 1890-åra, men språket og typeteikningane har trekk frå livet i Berling i åra etter første verdskrigen. Tolvskillingsoperaen er ei satirisk samfunnsskildring, med ein politisk radikal bodskap. Skodespelet vart alt frå urpremiera stor suksess. 

Halldis Moren Vesaas har omsett dei tyske tekstane til nynorsk. Stykket er fleire gonger sett opp på Det norske Teatret.

Kjelder
-------

* Henrik Karlson i *Cappelens musikkleksikon* 1980, ISBN 82-02-03690-9

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tolvskillingsoperaen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NLA

 |
*Sjå òg avisa Nordhordland*

---

Distrikt i Hordaland:██ **Nordhordland**██ Midhordland██ Sunnhordland██ Hardanger██ Voss
**Nordhordland** er eit distrikt nord i Hordaland fylke, som ikkje har nokre klart definerte grenser. Kommunane Lindås, Meland, Radøy, Austrheim, Fedje og Masfjorden nord for Bergen vert alltid medrekna. Desse kommunane kan reknast som eit kjerneområde med Knarvik som kommersielt sentrum og Mongstad som industrielt sentrum. Som oftast vert også Modalen kommune medrekna og i større eller mindre grad også Osterøy, Vaksdal, Øygarden og Gulen (sistnemnde i nabofylket Sogn og Fjordane).

Historie
--------

Dei eldste grensene til Nordhordland er ikkje kjende, men frå 1600-talet vart dei nokså faste. Den opphavelege nemninga var *Nordhordlen*, som seinare vart til Nordhordland futedøme (fogderi) under Søndre Bergenhus amt. Etter den noverande kommuninndelinga femna Nordhordland då om:

* del av Gulen (Eivindvik sokn sør for Dingja)
* Masfjorden
* Modalen
* Vaksdal (unnateke Eksingedalen, Bergsdalen og Vikafjorden-Bolstadfjorden)
* Osterøy
* Lindås
* Meland
* Radøy
* Austrheim
* Fedje
* Askøy
* Øygarden
* Fjell
* Sund
* Bergen

I 1773 vart Eivindvik flytt frå Nordhordland og lagt til Sogn og i 1866 vart Vikafjorden-Bolstadfjorden flytt frå Voss til Nordhordland

Midt på 1800-talet vart *Midhordland* oppretta som domssokn og prosti, ved frådeling av søre delen av Nordhordland og nordre delen av Sunnhordland. Det innsnevra Nordhordland femna då om:

* Masfjorden
* Modalen
* Vaksdal (unnateke øvre Eksingedalen og Bergsdalen)
* Osterøy
* Lindås
* Meland
* Radøy
* Austrheim
* Fedje
* del av Askøy (Herdla sokn og Hanevik krins)
* Øygarden
* del av Fjell (øyane Turøy og Misje)
* del av Bergen (bydelane Arna og Åsane)

Samstundes vart Nordhordland futedøme utvida til å omfatte også heile det nye Midhordland. Det er likevel mest den innsnevra definisjonen av distriktet som har halde fram inn til våre dagar. Futedømet vart nedlagt på byrjynga av 1900-talet, men Nordhordland domssokn held fram den dag i dag og vart i 2006 utvida att, då domstolane i Midhordland og Voss vart nedlagde. Nordhordland prosti vart i 1886 delt, og den austre delen danna Osterøy prosti som i 1975 vart nedlagt.

Kultur
------

Ivar Medaas og Åslaug Låstad Lygre er to viktige kulturpersonlegdomar frå Nordhordland.

Massemedium
-----------

I kjerneområdet finst to konkurrerande aviser, *Nordhordland* og *Strilen*. Dei dekker også Gulen kommune, og i tillegg dekker avisa Strilen også Modalen kommune.

Fotnotar
--------

1. ↑  Arkivverket
2. ↑  Arkivverket

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nordhordland Reiselivslag, turistinformasjon
|  |
| --- |
| **Piggålar** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Underklasse:** | Neopterygii |
| **Infraklasse:** | Ekte beinfiskar Teleostei |
| **Overorden:** | Elopomorpha |
| **Orden:** | **Piggålar** Notacanthiformes |

**Piggålar** (*Notacanthiformes*) er ein orden ekte beinfisk som er nærskylde ålefiskane. Dei har i likskap med desse eit *leptokefal*-larvestadium, men skil seg frå dei mellom anna har større gjelleopningar og har fått behalda både bukfinnar og skjel. Ryggfinnen er dessutan redusert til ein rad piggar utan membranar mellom.

Piggålane vert delt inn i to familiar, piggålfamilien (*Notacanthidae*) og halosaurfamilien (*Halosauridae*). Dei finst på djupt hav i alle verdshav, og lever som regel i tett tilknytnad til botnen. I norske farvatn er nordleg piggål ein sjeldan gjest.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ITIS
* EOL

 |
Ein **tandemakselerator** eller **tandem Van de Graaff-akselerator** er ein Van de Graaff-akselerator der akselerasjonsrøyret går rett gjennom den positive høgspenningselektroden og til jordpotensial i begge endar. Negative ion blir ført inn i den eine enden av røyret, blir akselerert mot høgspenningselektroden, passerer der ein tynn folie, ein strippar, som fjernar to eller fleire elektron frå kvart ion, slik at dei blir positivt ladd og blir vidare akselerert i spenningsfallet mot jord i den andre halvdelen av røyret. Fordelen med tandemakseleratoren framfor den enkle Van de Graaff-akseleratoren er at iona blir ført inn ved jordpotensial, og at ein får utnytta spenninga dobbelt. Spesielt for akselerasjon av tunge ion er han veleigna, fordi ein i stripparen kan få fjerna fleire elektron og med det i siste akselerasjonstrinn få tilført fleire gonger så mykje energi som når ein har ion med berre ei enkel lading.

Kjelder
-------

* tandemakselerator. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå:
**Pietro Filippo Scarlatti** (5. januar 1679–22. februar 1750) var ein italiensk komponist, organist og korleiar.

Scarlatti var den førstefødde sonen til komponisten Alessandro Scarlatti. Også den seks år yngre broren hans Domenico blei komponist. Pietro Filippo starta den musikalske karrieren sin i 1705 som korleiar ved domkyrkja i Urbino. Faren henta han tilbake til Napoli i 1708, der han blei organist ved det kongelege hoffet.

I 1728 skreiv Scarlatti den einaste operaen som er kjend etter han, *Clitarco*, som bleki uroppført i Teatro San Bartolomeo i Napoli. Partituret er gått tapt. Andre hovudverk som kan nemnast er tre kantatar og ein rekkje toccataer for klaver eller orgel.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Pietro Filippo Scarlatti» frå Wikipedia på bokmål, den 15. april 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Pietro Filippo Scarlatti», *New World Encyclopedia*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (artist)

 |
**Tradisjonell jazz** eller **trad-jazz** er ein musikksjanger som var populær i Storbritannia og Australia frå 1940-åra og gjennom 1950-åra, og som framleis har tilhengjarar i dag. Sjangeren er basert på New Orleans-jazzen. Britiske og australske band i denne sjangeren kopierte stilen til artistar som Sidney Bechet eller King Oliver.

Meiningane er delte om nemninga «tradjazz» er eit godt namn fordi enkelte hevdar at jazz er ein folkemusikktradisjon som mange andre musikkstilar, medan andre igjen hevdar at jazz bryt med tradisjonell musikk, slik at «tradisjonell jazz» vert ei motseieleg nemning. 

I Storbritannia brukte ein å danse til tradjazz og skip jive, ein etterkomar frå jive og swingdans i 1950- og 1960-åra. Banda til Chris Barber, Ken Colyer, Humphrey Lyttleton og Alex Welsh var dei mest kjende.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Trad jazz» frå Wikipedia på engelsk, den 12. februar 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Allmusic om trad jazz

| * v
* d
* e
Jazz |
| --- |
| Sjangrar | Acid jazz**·** Asiatisk-amerikansk jazz**·** Avantgardejazz**·** Bebop**·** Dixieland**·** Calypsojazz**·** Cool jazz**·** Frijazz**·** Hard bop**·** Jazzblues**·** Jazzfunk**·** Jazz-fusion**·** Jazz-rap**·** Kammerjazz**·** Latinjazz**·** Mainstream-jazz**·** Modaljazz**·** M-Base**·** Nu jazz**·** Sigøynerjazz**·** Skajazz**·** Smooth jazz**·** Souljazz**·** Swing**·** Trad jazz |  |
| Emne | Jazzpiano**·** Jazzgitar**·** Jazztrommer**·** Jazzstandard**·** Jazzband**·** Storband |
Tang i fjøra ved Boreraig på den skotske øya Skye.
**Tang** (norrønt *þang*) er ei daglegdags nemning for ulike brunalgar og ein del raudalgar som lever øvst i fjøremålet i havet. Tare veks typisk djupare. 
Dei fleste tang- og taretypane høyrer til i ordenane *Fucales* og *Laminariales*

Tang er ei koloniorganisme, enkelte artar kan verte fleire meter lange. Han fester seg normalt til sjøbotnen eller til ein stein og veks derifrå. Tang lever frå tidvassbeltet og til så djupt det er lys nok, i alle havområde. Fargen er oftast grønbrun eller brungrøn, men delar av plantane kan vere gulaktig. Ein del artar utviklar blærer som vert fylt med luft og bidreg til å halde planten oppreist i vatnet.

Tang- og tarebelta er viktige skjulestader for mange arter små sjødyr og fiskelarver som finn ly mot svoltne vekstar og dyr, samstundes er det godt med næring for dei.

Det finst mange ulike sortar tang og tare, til dømes havsalat, grisetang, blæretang og sagtang.

Bruksområde
-----------

Tang som har drive i land på strendene, vart tidlegare brukt som gjødsel på åkrar og som dyrefôr. I tillegg vart tangen brukt som isolasjon i husvegger og taket i staden for halm.
På 1700-talet byrja ein brenna tang og tare for å vinna ut stoff dei var rike på. Oska blei først brukt til soda som blei brukt i glasindustrien. Seinare vann ein ut jod frå oska. I dag vinn ein ut alginat frå tang og tare. Ein del typar blir også brukt som mat for menneske.

Kjelder
-------

* «tang» i Nynorskordboka.
* «tang – havalge» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* *Denne artikkelen bygger på «Tang» frå Wikipedia på bokmål, den 27. november 2012.*