recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Anișoara Stanciu**, tidlegare **Anișoara Cușmir**, (fødd 28. juni 1962) er ein rumensk tidlegare friidrettsutøvar frå Brăila, som vart olympisk meister i lengdehopp i 1984. Ho vann elles sølv i EM 1982 og VM 1983, og var verdsrekordhaldar med 7,43 m frå 1983.

Aktiv
-----

Den 1. august 1982 forbetra dei to unge rumenske lengdehopparane Vali Ionescu og Anișoara Cușmir verdsrekorden i øvinga. Fyrst hoppa Cușmir 7,15 meter, seks centimeter over den gamle rekorden, og deretter la Ionescu på til 7,20 m. Dermed var begge utøvarane med i favorittsjiktet ved friidretts-EM 1982, som i fann stad i Aten i byrjinga av september. Dei innfridde og vart høvesvis nummer ein og to. Ionescu vart europameister med eit hopp på 6,79 m, Cușmir nådde 6,73 m, same lengda som bronsevinnaren, russiske Jelena Ivanova.

Sommarsesongen 1983 sette Cușmir ny verdsrekord med 7,21 m midt i mai månad i Bucuresti. Allereie 4. juni forbetra ho rekorden to gongar, fyrst til 7,27 m, før ho smelte til med smått utrulege 7,43 meter, også den tevlinga fann stad i Bucuresti. Rekordforbetringa er den største i lengdehopp for kvinner nokon gong.

Finalen i lengdehopp for kvinner under den fyrste verdsmeisterskapen i friidrett vart avvikla 14. august 1983 under skiftande vindtilhøve. Heile fire utøvarar strekte seg forbi sjumeters-streken. Austtyske Heike Daute vann med 7,27 m, medan Anisoara Cușmir tok sølvet med sine 7,15 m, begge resultata oppnådde med meir enn to meters medvind.

Hausten 1983 gifta Cușmir seg med sprintaren Paul Stanciu.

Dei fleste såkalla austblokklanda boikotta dei olympiske sommarleikane 1984 i Los Angeles, men ikkje Romania. Mange av dei beste lengdehopparane på kvinnesida vår såleis ikkje med, og dermed låg vegen mot OL-siger rimeleg open for verdsrekordhaldar Anișoara Stanciu. Med 6,96 m i sluttprotokollen sikra ho seg OL-gullet, medan landskvinna Vali Ionescu tok sølvet med 6,81 m som best.

Kort etter slutta Anișoara Stanciu med friidrett.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1982 i Aten: Sølvmedalje - 6,73 m, bak Vali Ionescu (6,79 m)
* VM 1983 i Helsinki: Sølvmedalje - 7,15 m, bakom Heike Daute (7,27 m)
* OL 1984 i Los Angeles: Gullmedalje - 6,96 m, framom Vali Ionescu (6,81 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anișoara Stanciu» frå Wikipedia på tysk, den 12. oktober 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Anișoara Stanciu-Cușmir» (på engelsk). olympedia.org.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Francis Monkman** (9. juni 1949–12. mai 2023) er ein engelsk musikar og komponist, som skipa både det progressive rockebandet Curved Air og fusionbandet Sky.

Biografi
--------

Seint i 1960-åra skipa hans rockebandet Sisyphus, som utvikla seg til Curved Air. Han spelte på dei tre første albuma deira, og slutta etter *Phantasmagoria* (1972) og var ei kort stund attende for ein turné som førte til albumet *Live* (1975).

Han medverka til Renaissance-albumet *Prologue* (1972), arbeide med Al Stewart, mellom anna på *Past, Present and Future* (1973) og Lynsey de Paul på hennar *Surprise* og turnerte med The Shadows på deira 20 Golden Greats Tour (1977). I 1977 samarbeide han òg med Phil Manzanera og Brian Eno på prosjektet 801. I 1978 spelte han med Brian Bennett på albumet I.

I slutten av 1970-åra byrja han å spele inn musikk for fjernsyn. 

I 1978 skipa han og gitaristen og komponisten John Williams det klassisk/rock-fusionbandet *Sky*, som han var med fram til 1980.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Francis Monkman» frå Wikipedia på engelsk, den 10. november 2019.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Francis Jean Marcel Poulenc** (7. januar 1899–30. januar 1963) var ein fransk komponist og pianist. 

Poulenc var fødd i Paris. Han fikk den første pianoundervisinga av mor si allereie som fireåring, i 1904. Ti år seinare studerte han med den spanske pianisten Ricardo Viñes, som var ein god ven av Claude Debussy og Maurice Ravel. Poulenc hadde suksess i 1917 med *Rapsodie Nègre*, og han var medlem av den unge franske komponistgruppa «Les Six», som blei danna like etter første verdskrigen. I 1924 oppnådde han vidare åtgaum med balletten *Les Biches*, som blei uroppført av Sergej Djagilev sitt dansekompani Ballets Russes.

Poulenc er også kjend som korkomponist, både av sakral og profan musikk, gjennom verk som *Quatre motets pour un temps de pénitence* (Fire pinsemotettar, 1938-39), *Quatre motets pour le temps de Noël* (Fire julemotettar, 1951-52), *Figure humaine* (1943) og *Un soir de neige* (1944).

Kjelder
-------

1. ↑  «Francis Poulenc - The official Website – Biography». *www.poulenc.fr*. Henta 16. desember 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Francis Poulenc» frå Wikipedia på bokmål, den 26. november 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verkliste (engelsk): http://imslp.org/wiki/List\_of\_works\_by\_Francis\_Poulenc

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
|  |
| --- |
| **Fjellrapp** |
| FjellrappFjellrapp |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Orden:** | Grasordenen Poales |
| **Familie:** | Grasfamilien Poaceae |
| **Underfamilie:** | Pooideae |
| **Stamme:** | Poeae |
| **Understamme:** | Poinae |
| **Slekt:** | *Poa* |
| **Art:** | **Fjellrapp** *P. alpina* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Poa alpina***L. 1753 |

**Fjellrapp** (*Poa alpina*) er ei plante i grasrotfamilien. Planta vert kring 47 cm høg. Ved grunnen av strået sit dei gamle lysgrå bladslirene tett og fast saman som ein runding. Nye bladskott og strå kjem fram langsmed strået inne i sylinderen. Fjellrapp har mørkgrøne blad som er breie fram til nær spissen. Strået er grant øvst. Planta har kort og brei topp med to greiner i nedste kransen. Ho ha mangeblomstra breie raudfiolette småaks. Alle agner er breitt eggrunde. 

Fjellrapp
Arten har ei amfi-atlantisk utbreiing. I Noreg er fjellrapp vanleg i alle fjelltrakter, og blomstrar kring juli månad i vierkratt, enger og snøleger, helst på kalkrik grunn. Planta finst og på turre bakkar i låglandet. Ho er funnen opp til 2000 m i Jotunheimen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fjällgröe» frå Wikipedia på svensk, den 9. august 2011.*

* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
Ankang (gul) si plassering i Shaanxi
**Ankang** (kinesisk: 安康市, pinyin: *Ānkāng shì*) er sidan 1998 eit byprefektur sør i provinsen Shaanxi i Kina. Prefekturet dekker eit areal på 23 391 km² og har om lag 2,63 millionar ibuarar.

Byprefekturet Ankang omfattar eitt bydistrikt (区 *qū*) og ni fylke (县 *xiàn*).

### Samferdsle

Kinas riksveg 316 går gjennom området. Han fører frå Fuzhou i Fujian via Nanchang i Jiangxi og Wuhan i Hubei til Lanzhou i Gansu.

Byen har flyplass og ein jarnbanestasjon som er endepunktet for jarnbanestrekninga Xi'an – Ankang som vart opna i 2001. Fleire jarnbanelinjer kryssar kvarandre i Ankang, slik at byen er eit knutepunkt for landtransport i Kina. 

Elva Hanshui renn gjennom byen.

### Norsk misjon

Den Evangelisk Lutherske Frikirke dreiv frå 1916 misjonsarbeid i Ankang. Sigurd Aske var misjonsprest og bibelskulelærer her frå 1936 til 1944. Eit stort kyrkjebygg stod ferdig julaftan 1933. Ho vart sprengt i lufta under kulturrevolusjonen i 1967, og det vart bygt ein yrkesskule på tomta. Kring 1990 fekk den protestantiske kyrkjelyden tilbake halve kyrkjetomta, og i mars 1992 vart eit nytt kyrkjebygg innvigd.

Byen er også katolsk bispesete, eit bispedømme som i år 2000 hadde nær 2 000 medlemmer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ankang» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Cornelius Middelthon** (12. april 1869–6. april 1934) var ein norsk kjøpmann og Høgre-politikar frå Stavanger. Han var stortingsrepresentant 1919-24 og arbeidsminister i tre regjeringar i 1920-åra.

Liv og gjerning
---------------

Middelthon var son til ein kjøpmann i Stavanger. Han var frå 1886 tilsett i familieverksemda i Stavanger, og tok over eigarskapen i 1890. Forretninga omfatta dampskipsekspedisjon, utreiing av skip samt handel med korn og sild. Middelthon utvida aktiviteten til også å omfatte kolhandel og sal av maskinar til hermetikkindustrien.

Middelthon var formann i Stavanger (Rogaland) Skogselskap 1911–34, formann i Stavanger Handelsforening 1903–09 og styremedlem i Den Norske Handelsstands Fællesforening 1906–09. Han var elles formann i Stavangers Kunstforening i 10 år og hadde styreverv i ei fleire industritiltak.

Frå 1916 til -22 var Middelthon medlem i sentralstyret i Høgre. Perioden 1919-21 representerte han partiet og einmannskrinsen Holmen i Stavanger på Stortinget, i den neste treårsperioden var han vald frå kjøpstadene i Vest-Agder og Rogaland. På Stortinget var han med i Vegkomitéen, formann i komiteen 1922–23. 

Middelthon var 1920-21 arbeidsminister i Otto B. Halvorsen si første regjering, i 1923 i Otto B. Halvorsen si andre regjering i 1923 og i 1923-24 i Berge-regjeringa 1923–24. Abraham Berge og alle statsrådane i regjeringa han leidde, vart i 1926 stilt for riksrett. Alle vart frifunne i 1927.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi Arkivert 2016-04-15 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Anja Garbarek** (fødd 24. juli 1970) er ein norsk jazzmusikar frå Oslo. Ho er einaste barnet til jazzsaksofonisten Jan Garbarek.

Biografi
--------

Allereie som liten fekk Anja Garbarek treffa mange musikarar og høyra mykje musikk, men ville likevel fyrst utdanna seg innan drama. Difor tok ho eitt år på dramalinja ved Romerike folkehøgskole og gjekk musikk/drama-linja på vidaregåande. Men då ho her song i ein scenemusikal, vart ho oppdaga av den norske plateindustrien. Resultatet vart platedebuten hennar; albumet *Velkommen inn* frå 1992. Det vart produsert i samarbeid med Håkon Iversen, og Jan Garbarek hjelpte til ein del. Den mest kjende songen frå plata var den erotiske *Male øynene dine*, som også kom ut som singel i tillegg til *Er det flere her?*. 

Oppfylgjaralbumet *Balloon Mood* kom ut i 1996, i samarbeid med den kjende produsenten Marius de Vries. Albumet var dristigare og meir innovativt enn debuten, og Garbarek var her inspirert av både Tom Waits, m.fl. 

Kort tid etter dette flytte Anja Garbarek til London, der ho fyrst signerte platekontrakt med BMG, seinare med Virgin Records. Album nummer tre, *Smiling and Waving* vart gjeve ut på Virgin med assistanse frå m.a. Robert Wyatt og Mark Hollis. Det fekk gode kritikkar for å kombinera elektroniske lydar, akustiske instrument og Anja Garbarek på ein stilig måte. Albumet vann Spellemannprisen 2001 i *open klasse*.

Anja Garbarek er gift med den engelske musikaren John Mallison, og dei fekk ei dotter saman i 2002. Etter å ha bidratt på to Satyricon-cdar og samarbeidd med Rita Marcotulli i same året, flytte Anja Garbarek attende til Noreg med familien sin i 2003. Herifrå gav ho ut albumet *Briefly Shaking* i 2005. Dette blir skildra som eit mørkare album enn dei tidlegare - mykje av tekstane er basert på krimhistorier. Det er produsert i samarbeid med den islandske artisten Gisli. 

I 2005 komponerte Garbarek filmmusikken til den franske *Angel-A* av Luc Besson, og ho gav ut filmmusikken på plate året etter.

Diskografi
----------

* *Velkommen inn* (1992)
* *Balloon Mood* (1996)
* *Smiling & Waving* (2001)
* *Briefly Shaking* (2005)
* *Angel-A* (2006)
* *The Road Is Just A Surface* (2018)

Kjelder
-------

* *Bokmålswikipedia om Anja Garbarek, henta inn 14. desember 2011.*
* Biografi på engelsk frå Anja Garbarek si offisielle nettside Arkivert 2011-12-28 ved Wayback Machine.
* 

* «Anja\_Garbarek» i *Store norske leksikon*, snl.no. skrive av Jon Vidar Bergan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Francisco Castillo Fajardo, 2. marki av Villadarias** (17. desember 1642–1716) var ein spansk general. 

I 1693 mislukkast han i å forsvare Charleroi mot franskmennene, men i 1698 klarte han å forsvare Oran mot tyrkarane. I 1702 vart han generalkaptein i Andalucia og klarte å forsvare Cadiz mot ein britisk-nederlandsk flåte under George Rooke i slaget ved Cádiz i 1702 under den spanske arvefølgjekrigen. I 1704 kommanderte han styrken som invaderte Portugal og erobra Castelo de Vide og Marvão. Dei to neste åra prøvde han å ta attende Gibraltar frå britane, før han vart erstatta den 8. februar 1705 av den franske marskalken de Tessé, som gav opp omleiringa og trekte seg attende. I 1710 var han kommandant for armeen som tapte slaget ved Almenar. Etter dette slaget vart han erstatta av Marquis de Bay. Han vart generalkaptein i Valencia i 1713.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Francisco Castillo Fajardo, Marquis of Villadarias» frå Wikipedia på engelsk, den 29. mai 2011.*
Koordinatar: 72°4′S 68°25′W﻿

**Corner Cliffs** er ei gruppe klipper nedanfor to fjell med flate toppar like sør for Saturnbreen og 3,5 km nordaust for Coal Nunatak søraust på Aleksanderøya i Antarktis. Klippene var ikkje mogeleg å sjå frå isbakkane i vest, men dei to fjellryggane som utgjer nordvestskuldra av klippene vart oppdaga og fotografert frå lufta av Lincoln Ellsworth den 23. november 1935 og kartlagt frå desse bileta av W.L.G. Joerg. Klippene vart først kartlagt i 1949 av Falkland Islands Dependencies Survey, som gav dette namnet til enden der dei eksponerte klippene aust på Aleksanderøya svingar frå nord til sørvest.

Sjå òg
------

* Burn Cliffs
* Callisto Cliffs
* Cannonball Cliffs

Kjelder
-------

1. ↑  «Corner Cliffs». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 15. januar 2014.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Corner Cliffs» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Costinha
**Francisco José Rodrigues da Costa** (fødd 1. desember 1974), kjend som **Costinha**, er ein portugisisk fotballspelar frå Lisboa. Han var med å vinne UEFA-cupen 2003 og Meisterligaen 2004 for FC Porto. I Fotball-EM 2004 spelte han på Portugals lag som tapte finalen 0-1 mot Hellas. Costinha var ein taklingssterk defensiv midtbanespelar.

### Klubbspel

Costinha var aktiv i lågare divisjonar i det portugisiske seriesystemet til 1997. Han fekk då kontrakt med den franske storklubben AS Monaco og spelte i fransk fotball til 2001, med siger i seriemeisterskapen 2000 som høgdepunkt. Etter å ha vorte overført til FC Porto fekk Costinha vere med på fleire suksessrike sesongar. Våren 2003 deltok han då Porto slo skotske Celtic med 3-2 i UEFA-cupfinalen, samstundes som han og klubben hans sigra i såvel serien og den nasjonale cupmeisterskapen. Eit år seinare forsvarte Porto seriemeisterskapen, før suksessen toppa seg med meisterligatriumf i Gelsenkirchen, der hans tidlegare klubb Monaco vart påført eit 3-0-tap. Sommaren 2005 gjekk turen til Dynamo Moskva, der Costinha gjorde ein dårleg figur. I 2006/07 var han i teneste hos Atlético Madrid. Perioden 2007-10 var han solid plassert mellom reservane i italienske Atalanta.

### Landslagsspel

Costinha deltok i 53 landskampar for Portugal i temmeleg nøyaktig åtte år frå oktober 1996. Han spelte for landslaget både under EM 2000 i Nederland og Belgia, EM i fotball 2004 i heimlandet og i VM i fotball 2006 i Tyskland. Under europameisterskapen på heimebane tok Portugal seg til finalekamp mot Hellas. I ein sjansefattig finale skåra Hellas det einaste målet, dermed måtte Costinha og lagkameratane nøye seg med sølvmedaljar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Costinha» frå Wikipedia på engelsk, den 24. april 2020.*

* eu-football

| * v
* d
* e
Portugal sitt landslag – EM i fotball 2000 (semifinalistar) |
| --- |
| 
* 1 Baía (lagkaptein)
* 2 J. Costa
* 3 R. Jorge
* 4 Vidigal
* 5 Couto
* 6 Sousa
* 7 Figo
* 8 João Pinto
* 9 Sá Pinto
* 10 R. Costa
* 11 Conceição
* 12 Espinha
* 13 Teixeira
* 14 Xavier
* 15 Costinha
* 16 Beto
* 17 Paulo Bento
* 18 Pauleta
* 19 Capucho
* 20 Secretário
* 21 Nuno Gomes
* 22 Quim
* Landslagstrenar: Coelho

 | Flagget til Portugal |
|  |


| * v
* d
* e
Portugal sitt landslag – EM i fotball 2004 (sølvmedalje) |
| --- |
| 
* 1 Ricardo
* 2 Ferreira
* 3 Rui Jorge
* 4 J. Andrade
* 5 Couto (kaptein)
* 6 Costinha
* 7 Figo
* 8 Petit
* 9 Pauleta
* 10 Rui Costa
* 11 Simão
* 12 Quim
* 13 Miguel
* 14 Valente
* 15 Beto
* 16 R. Carvalho
* 17 C. Ronaldo
* 18 Maniche
* 19 Tiago
* 20 Deco
* 21 Nuno Gomes
* 22 Moreira
* 23 H. Postiga
* Landslagstrenar: Scolari

 | Flagget til Portugal |
|  |


| * v
* d
* e
Portugal sitt landslag – VM i fotball 2006 (4. plass) |
| --- |
| 
* 1 Ricardo
* 2 Ferreira
* 3 Caneira
* 4 Costa
* 5 Meira
* 6 Costinha
* 7 Figo (kaptein)
* 8 Petit
* 9 Pauleta
* 10 Viana
* 11 Simão
* 12 Quim
* 13 Miguel
* 14 Valente
* 15 Boa Morte
* 16 Carvalho
* 17 C. Ronaldo
* 18 Maniche
* 19 Tiago
* 20 Deco
* 21 Nuno Gomes
* 22 Santos
* 23 H. Postiga
* Landslagstrenar: Scolari

 | Flagget til Portugal |
|  |
**Jordskifte** (før: utskifting) går ut på å endre eigar- og/eller brukstilhøve for å skape ei meir tenleg og effektiv utnytting av faste eigedomar «som det er vanskeleg å nytte ut på tenleg måte etter tid og tilhøve», det vil seie landbrukseigedomar som til dømes ikkje kan nyttast på høveleg vis av di sameige, omfattande bruksrettar, ulaglege grenser osb. gjer eigedomen eller eigedomane vanskelege å drive. Meininga er å omforme eigedomane slik at kvart bruk får jorda mest mogleg samla og kan verte ei høveleg driftseining. 

Dersom jordskiftet ikkje kan gå føre seg friviljug, kan det gjennomførast med tvang av jordskifteretten, som er ein særdomstol samansett av ein jordskiftedommar og to domsmenn. Jordskifteretten står særs fritt i valet av midlar for å nå målet for jordskiftet, og kan fritt endre eigedomsgrenser, avløyse bruksrettar, oppløyse sameige, gjere vedtak om felles tiltak i eit område, fastsette at hus, vegar og liknande skal flyttast, og kan etter krav frå ein eller fleire av partane, gje føresegner om korleis bruksrettar skal nyttast, korleis beiting i ålmenningar skal gå føre seg osb. Dei nye eigedomsgrensene som jordskifteretten fastsett, skal merkast opp i terrenget og dessutan skildrast med ord, og i regelen vert heile området kartlagt.

Avgjerder i jordskifteretten kan ankast til jordskifteoverretten eller lagmannsretten av den eller dei av partane i saka som meiner det er grunn til det. Dersom anka gjeld avgjerder om grenser, eigedomsrett eller bruksrett innanfor det området som jordskiftet femner om, det såkalla *jordskiftefeltet*, eller anka gjeld feil i saksførehavinga, skal det ankast til lagmannsretten. I alle andre høve skal det ankast til jordskifteoverretten, som er samansett av ein jordskifteoverdommar og fire meddommarar.

Jordskiftedommarar skal ha ei særskild utdanning frå Universitetet for miljø- og biovitskap (UMB) i Ås kommune i Akershus fylke.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lovgrunnlaget for jordskifte – en kort historikk på
* Lov om jordskifte o.a. (jordskifteloven). (Lovdata)
**Ankenesstrand** er ein forstad til byen Narvik i Narvik kommune i Nordland fylke. Ankenesstrand ligg på sørsida av Beisfjorden, om lag sju kilometer sørvest for byen Narvik. I 2001 var det om lag 3 300 ibuarar i Ankenesstrand. Statistisk Sentralbyrå reknar Ankenesstrand som ein del av tettstaden Narvik.

Ankenesstrand var kommunesenter i den tidlegare landkommunen Ankenes, ein kommune som i 1974 vart slått saman med Narvik kommune. Forstaden er bygd ut langs ei lang landskråning opp mot Ankenesfjellet, skråninga strekker seg heilt frå Emmenestangen i vest til Millerjordnes i aust, der E6 kryssar Beisfjorden over Beisfjordbrua.

E6 er hovedåra gjennom Ankenesstrand. Vegen går langs strandkanten mot Beisfjorden heile strekninga gjennom Ankenesstranda. Tidlegare gjekk E6 gjennom det tettast bebygde Ankenesstrand, gjennom etappevise utbyggingar på 1980-talet vart ny veglinje lagt langs strandkanten av Beisfjorden.

Ankenes kyrkje er ei åttekantkyrkje som vart reist på Ankenesstranda i 1842.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ankenesstrand» frå Wikipedia på bokmål, den 15. oktober 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Modell som syner ein såkalla *sveitsisk ankergang*.
Verket i eit mekanisk ur, *Kaliber J88*, frå 1946 frå den tyske urfabrikken Junghans. Uroa med justerings-mekanismen er å sjå i nedre parten som eit hjul med ei spiralfjør kring akselen.
**Ankergang** er eit reguleringssystem for gangen i eit mekanisk urverk (klokke eller ur til måling av tida), funne opp i 1671 av engelskmannen William Clement. Ankergangen syter for at urverket går med jamn fart, og verkar ved at ankeret (òg kalla ankerhaka) på ein aksel svingar att og fram og slepp fram ein tann på eit tannhjul, ganghjulet, for kvar einskild svinging. For å styre frekvensen på dei svingningane som ankeret (ankerhaka) gjer, er ankeret knytt til anten ein pendel (i pendelur som til dømes golv- og veggur) eller til ein såkalla uro, eit hjul som svinger att og fram ved hjelp av ei spiralfjør ikring akselen (i til dømes armbandsur og lommeur).

Svingningsfrekvensen på pendelen kan endrast ved å endre lengda mellom opphenget og den vekta som heng på pendelen, og svingsfrekvensen på uroa kan endrast ved å stramme eller slakke på fjøra i uroa. Ved slike endringar endrast òg svingningsfrekvensen på ankeret (ankerhaka), og med dette farten på ganghjulet. Slik kan urverket justerast til den farta som er rett for at uret skal syne rett tid. Ganghjulet, og urverket i det heile, vert drive av anten ei stålfjør som må strammast manuelt (som i armbandesur, lommeur, somme typar veggur, kaminur og liknande) eller av eit lodd som heng i ein kjede og fell sakte nedover, og må dragast opp att manuelt, slik som i mange vegg- og golvur: ura må trekkast opp.

Den mest nytta typen av ankergang var den såkalla «sveitsiske ankergangen». Her er ankerhaka opplagra i syntetiske edelsteinar. I billegare ur og i vekkarur vart det nytta stiftanker, og i pendelur vart det nytta ulike typar ankergang kalla slepegang eller kvilegang, som til dømes i dei norske Toten-ura og dei tyske Schwarzwald-ura.

Kjelde
------

* Store norske leksikon, Ankergang, 12. august 2015.
**Frederik Messel Olsen** (5. oktober 1814–24. april 1863
) var ein norsk skulemann og politikar, fødd i Oslo, stortingsmann frå Drammen 1854 og 1862-63.

Far til Olsen var bordskrivar. Sjølv vart han student 1830 frå Møllers institutt i heimbyen og der etter cand.filos. i 1836. Han underviste ved Møllers institutt 1830-37 og var lærar ved Drammens lærde skole 1837-39. Åra 1840-46 var han adjunkt ved Christiania katedralskole, til han vart styrar og overlærar ved Drammens skole, ei stilling han hadde til han døydde.

I Drammen var Olsen medlem av bystyret i mange år, ordførar 1851 og 1859, varaordførar 1849-50, 1852, 1857 og 1860. Han var i 1859 med i ein kongeleg kommisjon om «de lærde skoler».

Olsen representerte Drammen på Stortinget i 1854 og på ny 1862-63. I 1854 var han medlem Kyrkjekomiteen og Komiteen om stortingsbygningen, i 1862-63 med i Lagtinget og formann i Kyrkjekomite nr 2. Olsen, som var ugift, døydde 48 år gammal heime i Drammen, seks dagar etter han vart permittert frå Stortinget.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
**Jus soli** (latin: grunnens rett) er ein rett der nasjonalitet og statsborgarskap blir gitt til kvar ein som er fødd på den aktuelle staten sitt territorium. Ved utgangen av 1800-talet delte dei fleste nasjonalstatane seg i ei gruppe som gav nasjonalitet på grunnlag av *jus soli*, til dømes Frankrike, og ei gruppe som gav statsborgarskap på grunnlag av *jus sanguinis* (blodets rett), til dømes Tyskland før år 2000. Dei fleste europeiske landa valde den tyske oppfatninga om ein objektiv nasjonalitet basert på blod, rase og språk i tråd med Fichtes klassiske definisjon av ein nasjon. Dei stilte seg dermed i opposisjon til Ernest Renans subjektive nasjonalitet basert på ei medviten tilslutning til fedrelandet.

Denne ikkje-essensialistiske oppfatninga av nasjonalitet gav rom for å tillempa *jus soli*, mot den essensialistiske *jus sanguinis*. Den auka innvandringa i mange land har likevel til ein viss grad viska ut grensene mellom desse motsette kjeldene til rett.

Land som har godkjent Konvensjonen om reduksjon av statsløyse frå 1961 gir statsborgarskap til elles statslause personar som er fødde på deira territorium eller på eit skip eller fly som bar landets flagg.
**Frederik Wilhelm Weidemann Norgreen** (11. november 1818–26. juni 1902) var ein norsk embetsmann og stortingsmann, fødd på Eidsvoll. Han representerte Finmarkens amt (Troms og Finnmark) stortinget 1862-66 og Hedemarkens amt 1874-76.

Norgreen var son til ein militær offiser. Sjølv vart han student i 1835 og cand.jur. i 1842. Deretter var han sorenskrivar- og futfullmektig i to år og frå 1845 kopist i Revisjonsdepartementet. Han var så underrettssakførar 1849 i Smålenene og 1851 i Buskerud. I tida frå 1855 til 1867 var han fut og sorenskrivar i Tana, med unnatak for 1861-62 då han var sorenskrivar i Nord-Gudbrandsdal. Sidan i livet var han sorenskrivar 1867-79 i Nord-Østerdal, busett på Tynset, og 1879-99 i Solør, busett i Grue.

Etter å ha vore fyrste varamann til Stortinget 1859-60 frå Finmarkens amt, representerte Norgreen same valkrinsen på Stortinget 1862-63, Omframtstortinget 1864 og Stortinget 1865-66. Då han var komen til Hedmark, møtte han på Stortinget 1874-76 som fjerde representant frå landkommunane i amtet. På Stortinget var han 1862-63 medlem av Justiskomite nr 2, 1865-66 sekretær i Konstitusjonskomiteen, 1874 medlem i Justiskomite nr 1 og 1875-76 formann i Justiskomiteen.

Norgreen døydde i Vinger i 1902.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
***Four Weddings and a Funeral***, kalla ***Fire bryllup og en gravferd*** på norsk, er ein britisk romantisk komedie frå 1994. Filmen er regissert av Mike Newell. Han var den fyrste av fleire filmar skrivne av Richard Curtis med Hugh Grant i ei av hovudrollene. Elles spelar Andie MacDowell den andre hovudsrolla i filmen som handlar om engelskmannen Charles og den amerikanske dama Carrie som møter kvarandre i ulike bryllaup og i ei gravferd. Til slutt vil Charles gifte seg med Carrie. Ho takkar nei, men ho vil dele livet med Charles utan å gifte sig. Deretter lever dei lukkeleg med kvarandre og sonen sin.

Filmen har vunne fleire prisar og vart ein stor publikumssuksess.

Rolleliste
----------

* Hugh Grant: Charles
* Andie MacDowell: Carrie
* James Fleet: Tom
* Simon Callow: Gareth
* John Hannah: Matthew
* Kristin Scott Thomas: Fiona
* David Bower: David
* Charlotte Coleman: Scarlett
* Rowan Atkinson: Father Gerald
* Anna Chancellor: Henrietta («Duckface»)

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Four Weddings and a Funeral* ved The Internet Movie Database (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* MusicBrainz (release-group)

 |
**Anton Frederik Winter Jakhelln Prytz** (14. februar 1878–19. februar 1945) var ein norsk forretningsmann, offiser og politikar for det nazistiske partiet Nasjonal Samling (NS). Han var sentral i NS-rørsla frå grunnlegginga i 1933, og frå 1942 fram til han døydde var han statsråd i Quisling si «nasjonale» NS-regjering og sjef for Finansdepartementet.

Bakgrunn
--------

Frederik Prytz var son til presten Anton *Frederik* (Fritz) Winter Jakhelln Prytz (1853–1937) frå Oslo og kona hans Milda Dorothea Olsen frå Nordland. Gullsmeden, arkitekten og statsråden Torolf Prytz var onkelen til Frederik Prytz. Gullsmeden Eiler Hagerup Krog Prytz var bror hans.
Slekta Prytz hadde tilknyting til Nordland og kom frå bergverksfolk på Røros.

Yrkeskarriere og politisk virke
-------------------------------

Fredrik Prytz (i bowlerhatt), dåverande fylkesmann i Sør-Trøndelag, med NS-føraren Quisling (i filthatt) og ei gruppe hirdmenn på Torvet i Trondheim i november 1941. Prytz vart finansminister i Quisling si «nasjonale regjering» 1942–1945.
Propagandafoto:
Frå samlingane til Riksarkivet

Frederik Prytz vart ein nær ven av Vidkun Quisling, føraren i NS, under den russiske revolusjonen i 1917, då dei begge var stasjonerte ved den norske legasjonen i Petrograd. Han dreiv skogbruk i Russland i stor skala, noko han tente gode pengar på. I 1920-åra flytta Prytz tilbake til Noreg for godt, der han heldt fram som forretningsmann og kjøpte Storfosen gods i Trøndelag.

Frederik Prytz engasjerte seg i norsk politikk og heldt ein klår avstand til kommunismen. Prytz var truleg med og påverka dei nazistiske ideane til Quisling. Prytz var med på å skipa Nasjonal Samling, og var sentral i partiet frå etableringa i 1933.

Under den andre verdskrigen var Frederik Prytz fylkesmann i Sør-Trøndelag og sjef for Finansdepartementet i perioden 1942–1944. Prytz var ikkje antisemitt, og mislikte jødepolitikken under krigen. Han var «anglofil» og hadde kjennskap til skjebnen til jødane etter deportasjonen, truleg ved at han høyrde på BBC.

Prytz mottok ei revidert utgåve av Storkrossen av St. Olavs Orden frå Quisling personleg på dødsleiet sitt. Under krigen gav Quisling ut ordenar med modifiserte ordensinsignium. Desse var rivaliserande tildelinger til dei kong Haakon gjorde frå London. Tildelinga til Prytz er seinare ikkje offisielt godkjent. 

Prytz døydde av kreft i februar 1945 (før verdenskrigen var over), og etterlét seg enke og barn. Han er gravlagd i Oslo.

Bøker
-----

* *Omkring 9. april 1940*, Stenersen, 1942

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på Frederik Prytz i Wikipedia på bokmål, utgåva frå 12. november 2018*

Referansar
----------

1. 1 2 3  Magne Skodvin (27. april 2017). «Frederik Prytz». *Store norske leksikon*.
2. ↑  Dahl, Hans Fredrik (1992). *Vidkun Quisling : En fører for fall*. Aschehoug. ISBN 8257409782.
3. ↑  «IDAG». *Aftenposten*. 23. februar 1942. s. 3.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Politiske talar av Frederik Prytz, virksommeord.uib.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF
* ISNI
* SUDOC

 |
**Simone Niggli-Luder** (fødd 9. januar 1978) er ein sveitsisk tidlegare orienteringsløpar frå Burgdorf i Bern. Ho er den mestvinnande orienteringsløparen, perioden 2001–2003 sanka ho heile 23 gullmedaljar i verdsmeisterskap i orientering. Ho la opp etter 2013-sesongen, då ho sikra seg sigeren i verdscupen i orientering for niande gong.

Karriere
--------

Simone Luder, gift Niggli-Luder, vart i 2001–2013 verdsmeister sju gongar i klassisk løype og like mange gongar i kort løype, og fem gongar i mellomlang løype. Ved fire høve sprang ho Sveits inn til VM-gull i stafett.

Ho gjekk til topps i verdscupen i orientering åra 2002, 2004–2007, 2009–2010 og 2012–2013. År 2000 kom ho på andreplassen i turneringa.

Simone Niggli-Luder sanka til saman ti gullmedaljar i europameisterskap i orientering, og ho vann begge distansane under Nordisk meisterskap 2007 på Bornholm.

### Medaljar og plasseringar i verdsmeisterskap

* VM 2001: Gull i klassisk løype, bronse i kort i løype
* VM 2003: Gull i klassisk, mellom og kort løype, samt stafett
* VM 2004: Gull i kort løype
* VM 2005: Gull i klassisk, mellom og kort løype, samt stafett
* VM 2006: Gull i klassisk og mellom-løype, sølv i kort løype, bronse i stafett
* VM 2007: Gull i mellom og kort løype, bronse i klassisk løype
* VM 2009: Gull i klassisk løype, bronse i mellom og kort løype
* VM 2010: Gull i klassisk og kort løype, sølv i mellom-løype
* VM 2012: Gull i klassisk og kort løype, samt stafett
* VM 2013: Gull i klassisk, mellom og kort løype, bronse i stafett

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Simone Niggli-Luder» frå Wikipedia på engelsk, den 26. juni 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Simone Niggli-Luder**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Ene Ergma** (fødd 29. februar 1944) er ein estisk politikar og vitskapskvinne. Ho er professor emerita i teoretisk fysikk og astrofysikk ved Universitetet i Tartu.

Liv og virke
------------

Ergma tok kandidatgraden i fysikk og matematikk ved Statsuniversitetet i Moskva i 1972 og doktorgraden i astronomi ved Insituttet for romforsking i Moskva i 1984. Ho har særleg forska på utviklinga av faste objekt, som kvite dvergar og nøytronstjerner, og på gammaglimt. Ho fekk professorstillinga si ved det dåverande Statsuniversitetet i Tartu i 1988. Ho vart seinare også instituttleiar. Ho emeriterte i 2015.

Ene Ergma er medlem av Det estiske vitskapsakademiet og Kungliga Ingenjörsvetenskapsakademien. Ho har teke imot ei lang rekkje med nasjonale og utanlandske ordenar og æresbevisninger.

Ergma var medlem av den estiske riksforsamlinga Riigikogu frå 2003 til 2015, som representant for Res Publica og seinare Isamaa. Ho var riksforsamlingspresident frå 2003 til 2006 og frå 2007 til 2014. Ergma ivra sterkt for eit estisk EU-medlemskap før folkeavrøystinga i 2003, og «kombinerte ein formidabel intelligens med ein jordnær stil som tiltala mange estlendarar», slik to utanlandske journalistar observerte det.

I 2006 var Ergma nær å samle eit kvalifisert fleirtal i Riigikogu for å bli vald til president i Estland.

Ergma har seinare representert Det estiske reformpartiet i bystyret i Tartu.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Ene Ergma» (på engelsk). Det estiske vitenskapsakademiet. Henta 25. april 2022.
2. 1 2 3  «CV – Ene Ergma» (PDF) (på estisk). Det estiske vitenskapsakademiet. Arkivert frå originalen (PDF) 8. mars 2022. Henta 25. april 2022.
3. ↑  Peel, Quentin og Wagstyl, Stefan (19. september 2003). «Estonia hopes for a match made in heaven». *Financial Times* (på engelsk): 5. «She was a leading speaker for the government- backed Yes campaign, combining her formidable intelligence with a down-to-earth style that appealed to many Estonians.»  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
4. ↑  Pettai, Vello (2007). «Estonia». *European Journal of Political Research Political Data Yearbook* (på engelsk) **46** (7–8): 943–948. doi:10.1111/j.1475-6765.2007.00766.x.
5. ↑  «Estonia: Tartu council elects Aadu Must chairman, Ene Ergma deputy chair» (på engelsk). 7. november 2017. «Ene Ergma of the Reform Party, former longtime speaker of the parliament of Estonia, was elected deputy speaker of the Tartu council […]»

* *Denne artikkelen bygger på «Ene Ergma» frå Wikipedia på bokmål, den 6. mars 2023.*

 Commons har multimedium som gjeld: **Ene Ergma**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Frederik Moltke Bugge** (23. september 1806–9. juni 1853) var ein norsk skulemann. Han var rektor ved Trondhjems katedralskole 1833-51. Bugge var ordførar i Trondheim i to år. Peder Bugge var far hans, Wilhelm Bugge sonen hans.

Liv og gjerning
---------------

Bugge var fødd i Trondheim, der far hans var biskop. Han avla artiumseksamen i 1823, og i 1829 filologisk embetseksamen frå universitetet i Kristiania (Oslo). 1831 var han ei kort tid overlærar ved Kristiania katedralskole, før han same året vart styrar av den lærde skulen i Stavanger.

I 1833 vart Bugge rektor ved katedralskulen i heimbyen Trondheim. 1836-37 hadde han stipend for å studere dei høgare skulane i Tyskland og Frankrike. I perioden 1840-42 var han medlem av ein kommisjon som skulle kome med forslag til revideringar av undervisingsplanen for dei høgare skulane. Kommisjonsarbeidet hadde stor innverknad på utviklinga innanfor norsk skule.

Bugge var 2. varamann (suppleant) til Stortinget 1839. Han deltok i styret av Trondheim, sat nokre år i bystyret og var ordførar 1844-45.

I si tid som rektor i Trondheim var Bugge sentral i Kongelige Norske Videnskabers Selskab. Fleire år var han preses i selskapet, mellom anna då Ivar Aasen i 1842 av selskapet fekk stipendet som sette han i stand til å reise land og strand rundt, for å granske dei norske dialektane.

Bugge flytta til Bergen då han gjekk av som rektor. Han døydde der etter berre to år.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*, Kristiania 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
Koordinatar: 55°33′00″N 14°21′00″E﻿

**Simrishamn** (tidlegare dansk *Simmershavn*, tidlegare òg *Cimbers hamn*) er ein svensk by og centralort i Simrishamn kommun i Skåne län i landskapet Skåne. I 2020 hadde byen 6 844 innbyggjarar.

Historie
--------

Sigurd Jorsalfare skal ifølgje Heimskringla ha kome siglande til «Svimraros» (Simris) i år 1123 og herfrå ha gjort utfall mot Tommerup.

Før byen blei kjøpstad var det eit lite fiskeleie på staden, som var hamn for den nærliggande kjøpstaden Tommerup, der den danske kongen hadde eit myntverk. Simmershamn fekk kjøpstadsprivilegium og ei ny kyrkje, Sankt Nicolai på byrjinga av 1300-talet. Byen blømde under Kristian IV, men blei i 1655 kraftig råka av pest. Byen var ein viktig del i handelen med det nærliggande Bornholm. 

I 1657 vitja kong Frederik III byen, og året etter gjekk Simrishamn over til Sverige. Den svenske arméen hogg ned den omkringliggande bøkeskogen, for å unngå at motstandsmenn og snapphanar kunne gøyme seg i han. Busetjarane sørgde over tapet av skogen, og over at svina ikkje lenger kunne finne føde i han. Det blei innført toll og restriksjonar på handelen med Danmark og Bornholm, noko som medverka til at byen gjekk i dvale i ein lengre periode. 

I dag er Simrishamn eit ynda turistmål på Österlen.

Stora Rådmansgatan i Simrishamn.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Simrishamn**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
Malabarkysten i India.
Kysten ved festninga Bekal i Kerala.
**Malabarkysten** (eller *Malankara*) er den sørvestlige kystlinja i India. Landskapet består av den lange og smale kystsletta til delstatane Karnataka og Kerala mellom dei vestlege Ghatfjella og Arabiahavet. Kysten strekkjer seg frå sør for Goa (eller, avhengig av definisjonen, frå Konkan) til Kanyakumari (kapp Comorin) i den sørlege enden av India.

Klimatisk består kysten av den våtaste regionen i sørlege India, sidan dei vestlege fjellkjedene fangar opp monsunregnet. Ein dyrker ris og krydder i elveslettene som blir vatna av regnet og elvar frå Ghatfjella. Ei samanhengjande sandstripe der det veks kokospalmar 
følgjer kysten. Parallelt med kystlina ligg mange lagunar som er bundne saman med kanalar og utgjr viktige transportårer for småbåtar. Fiske er ein annan viktig næringsveg langs Malabarkysten.

Malabarkysten har ei rekkje historiske hamnebyar. Dei best kjende er Kozhikode (Calicut), som i dag den tredje største byen i delstaten Kerala, Kochi (Cochin) og Kollam, som tente som senter for handel i Indiahavet i fleire hundreår. Oddeway Torre-busetjinga var ein del av dansk eigedommar i åra 1696–1722 (sjå Det danske austindiakompaniet). 

På grunn av plasseringa ved havet og omfattande skipshandel har byane på Malabarkysten eit utprega kosmopolitisk preg. Dei har vore tilhaldsstad for dei første gruppene av kristne (sjå tomaskristne), jødar (sjå cochin-jødar) og muslimar i India.

Sjå òg
------

* Koromandelkysten

Kjelder
-------

1. 1 2  «Malabar Coast», *Encyclopædia Britannica*
2. ↑  The Clash of Cultures in Malabar : Encounters, Conflict and Interaction with European Culture, 1498-1947 Korean Minjok Leadership Academy, Myeong, Do Hyeong, Term Paper, AP World History Class, July 2012

---

* *Denne artikkelen bygger på «Malabarkysten» frå Wikipedia på bokmål, den 1. mars 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Malabarkysten**
Koordinatar: 59°54′47″N 10°46′10″E﻿

Bustadblokkene på Enerhaugen
Enerhaugen på kart frå om lag1900
**Enerhaugen** er eit område med fire høge bustadblokker på Tøyen nord for stroket Grønland i bydel Gamle Oslo i Oslo. Næraste T-banestasjon er Tøyen. Området ligg på ei høgd, og bustadblokkene i 13-15 etasjar har dominert bybiletet frå 1965, då dei var ferdige, reist i regi av OBOS og teikna av arkitekt Sofus Haugen. 

I Enerhauggata 4, på ei klippe midt mellom høgblokkene, ligg St. Hallvard kyrkje og kloster, kyrkjelydskyrkje for austre kyrkjelyd i Oslo katolske bispedømme. Kyrkja vart bygd i 1966, og er freda av Riksantikvaren på grunn av dei arkitektoniske verdiane ho har.

Det gamle Enerhaugen
--------------------

Stupinngata på Enerhaugen i 1959, før riving og bygginga av høgblokkeneFoto: ukjend /Oslo Museum

Johannesgata sett frå Stupinngata mot Sørligata i 1916. Foto: Anders Beer Wilse/Oslo Museum

Enerhaugen, som ein reknar med har namn etter veksten einer, vart ein slags forstad til Oslo på fyrste halvpart av 1800-talet. Opphavleg låg området under husmannsplassen Ulvebråten, som høyrde til Oslo ladegård i Gamlebyen, det opphavlege Oslo. Ulvebråten vart seld av Ladegården til lensmann Barthold Nicolai Knoph i 1811, som delte eidedomen i tre parseller, og selde til eigedomsspekulant Knud Olsen det arealet som i dag er Enerhaugen. I 1815 vart området kjøpt av Jørgen Young, si tids rikaste mann i Christiania, som stykka opp Enerhaugen i meir 70 parsellar. Her fekk arbeidsfolk rimeleg byggjegrunn utanfor sjølve byen, friteke frå det påbodet om å byggje i mur som var gjeldande i byen. I 1842 var det registrert over 1 200 menneske busett på Enerhaugen i dei små lafta husa eller bindingsverkhusa i ei høgd, eller halvannan høgd, som hadde grodd opp i høgt tempo.

Koleraepidemiar rundt 1850 råka områda aust for Akerselva hardt på grunn av små og tettfolka bustader, skral vatntilførsle og jamt over dårleg hygiene. Desse område av Aker, mellom anna Grønland med Enerhaugen, vart innlemma i byen Christiania i 1859, og det vart sett i verk tiltak for å betre tilhøva. På Enerhaugen vart det bygd nye hus, laga til vasspostar, og dei smale, krokete gatene vart gjort farbare. På slutten av 1800-talet fekk Enerhaugen sitt offentlege bad.

Fem av dei gamle husa frå Enerhaugen vart flytt og attreist på Norsk Folkemuseum på Bygdøy, og innreia etter skildringar i folketeljinga frå 1865 og 1891, opna for publikum i 1969. I 2011-2012 vart husa ominnreia, og to av dem, frå Johannes gate 4 og Stupinngata 10, innreia slik dei hadde vore som heimane til Augusta og Marius Andresen, som hadde budd i Johannes gate 4 frå 1909 til 1940, og dottera deira, Martha Olsen, som hadde budd i Stupinngata 10 frå 1917 til 1959. Nyinnreiinga vart gjort i samarbeid med barneborna til Martha Olsen, som hadde budd i Stupinngata 10 som små, og med basis i fleire hundre fotografi innsamla hjå etterkomarane av Augusta og Marius.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kjenn din by: Enerhaugen Arkivert 2016-08-18 ved Wayback Machine.
* Digaitalt museum: Stupinngata 10
* Enerhaugen på Norsk Folkemuseum

Fotnotar
--------

1. ↑  Kulturminnesøk
**Simona Amânar** (fødd 7. oktober 1979) er ein rumensk tidlegare turnar frå Constanța som vart olympisk meister i mangekamp under Sommar-OL 2000. I tida 1994-2000 vann ho seks gullmedaljar i verdsmeisterskap og like mange i europameisterskap, i tillegg til tre i olympiske sommarleikar. Til saman sanka ho sju OL-medaljar, ti VM-medaljar og tolv EM-medaljar.

Amânar fekk sine fyrste gullmedaljar med Romania sine mannskap i lagtevlinga ved EM 1994 og VM 1994. Sidan vart det lag-gull i VM 1995, EM 1996, VM 1997, EM 1998, VM 1999, EM 2000 og OL 2000. Individuelt kom ho på tredjeplass i mangekampen ved dei olympiske leikane 1996 i Atlanta, der ho elles vann gullmedaljen i hopp, sølv frittståande og bronse i lagtevlinga. Ho utmerkte seg særleg i hopp, ei øving ho vann både i VM 1995, EM 1996, OL 1996, VM 1997 og EM 2000. I EM 1996 gjekk ho også til topps i skranke. Ho avslutta som aktiv med å sigre i mangekampen og lagtevlinga under Sydney-OL, der ho også tok bronse i frittståande.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Simona Amânar» frå Wikipedia på engelsk, den 12. desember 2022.*

* «Simona Amânar» (på engelsk). Olympedia. Henta 8. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Herman Hanssen Aarsrud** (14. juli 1837–14. februar 1927) var ein norsk lærar, gardbrukar og stortingsmann frå Løten i Hedmark. Han representerte Venstre.

Aarsrud var son til ein gardbrukar. Han vart dimittert frå Asker seminar i 1861 og var 1862-69 lærar i Våler i Hedmark. Åra 1870-74 var han lærar ved Lillestrøm bruksskule. Sidan var han gardbrukar på Nordre Våler tilbake i Hedmark, og i 19 år styrar av Våler Handelsforretning.

Han var ordførar i Våler 1879-1904 og forlikskommissær 1883-1905. Vidare var han amtsrevisor 1885-1902 og medlem av amtsutvalet 1889-1903.

Aarsrud var 1. varamann til Stortinget for Hedemarkens amt 1889-91. Etter Eivind Torp døydde møtte han i 1891-sesjonen. Dei tre neste stortingsperiodane var han fast representant frå amtet. Han var medlem av jarnbanekoimteen 1891-1894 og av justiskomiteen 1895-1900. I den siste valperioden var han sekretær for den sitstnemnde komiteen, då han òg var medlem av Lagtinget. 

Aarsrud, som i lang tid skreiv seg for Herman Aars, men som i 1896 av høgsterett vart frådømt retten til å nytte namnet, døydde i Våler i 1927.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
**Grethe Gulbrandsen Fossum** (1. november 1945–29. november 2019) var ein norsk lærar, politikar og byråkrat frå Oslo, busett i Grue. Ho representerte Hedmark fylke og Arbeidarpartiet på Stortinget i tida 1990-2001.

Fossum var dotter til ein lastebileigar i hovudstaden. Sjølv gjekk ho Statens gymnastikkskule i heimbyen og tok i 1968 eksamen ved lærarskulen på Elverum. Etter å ha stifta familie arbeidde Fossum åra 1976-85 som lærar i ungdomsskulen på Grue, deretter var ho rektor på Roverud skole fram til 1990, bortsett frå året 1988, då ho var personleg sekretær i Sosialdepartementet.

Valperioden 1987-91 var Fossum varaordførar i Grue. Då Gro Harlem Brundtland danna si andre regjering i november 1990, fekk Fossum fast sete i Stortinget, etter som ein annan Hedmark-representant, Kjell Borgen, vart statsråd. Også stortingsperioden 1993-97 møtte vararepresentant Fossum fast på Stortinget, då i staden for statsrådane Sigbjørn Johnsen og Sylvia Brustad. I den fireårsbolken lukkast Fossum å sikre seg fast plass gjennom 1997-valet. Stortingsvalet 2001 gjekk Arbeidarpartiet sterkt tilbake og Jens Stoltenberg måtte gå frå regjeringsleiinga den 19. oktober. Dermed fekk ikkje vararepresentant Fossum høve til å kome tilbake på Tinget og hennar tid i rikspolitikken var over. Gjennom dei 11 sesjonane på Stortinget var ho medlem 1990-93 i Kyrkje- og undervisningskomiteen, leiar 1993-97 og sekretær 1997-2000 i Familie-, kultur- og administrasjonskomiteen. Til sist var ho, under den fyrste Stoltenberg-regjeringa, medlem i Finanskomiteen. Fossum var medlem av sentralstyret i Arbeidarpartiet frå 1992 til 2002.

Sidan 2002 var Fossum tilsett som oppvekstsjef og deretter assisterande rådmann i Kongsvinger kommune. Frå 2005 var ho rådmann i Grue kommune i to år, før ho 2007-10 var divisjonsdirektør ved Sykehuset Innlandet på Kongsvinger.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Torunn Lauvdal** (fødd 30. april 1947 i Marnardal) er dr.polit. professor og var rektor ved Universitetet i Agder fra 2007 til 2015. Ho voks opp i Laudal, tok lærarutdanning i Kristiansand og var lærar nokre år. I 1983 tok ho hovudfag i pedagogikk ved NTNU i Trondheim, i 1993 tok ho doktorgrad på avhandlinga *Pedagogikk, politikk og byråkrati - om statlig styring av grunnskolen og reformintensjoner i den statlige forvaltning på grunnskoleområdet 1969-1991*. Ho har vore forskingskoordinator ved Arbeidsforskningsinstituttet og forskingssjef ved SINTEF. I 2002 kom ho tilbake til Kristiansand og vart leiar av Agderforskning. Denne stillinga hadde ho til 2007, då ho vart rektor ved Høgskolen i Agder, som like etter at ho vart tilsett, vart universitet. 

Torunn Lauvdal er spesialist på utdanningspolitikk og har mellom anna evaluert Reform 94 i eit forskingsprosjekt.

Bibliografi
-----------

* 

* Publikasjonar av Torunn Lauvdal i BIBSYS

Kjelder
-------

* Portrett i Bladet Forskning 2-2008