recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nordisk Samisk Institutt (NSI)** var ein nordisk kultur- og forskingsinstitusjon i Kautokeino oppretta i 1973. Instituttet er no underlagt Sámi allaskuvla/Samisk høgskole og har som formål å styrka og utvikla samisk språk, kultur og samfunnsliv i eit allsamisk perspektiv.

Instituttverksemda blir delvis finansiert av Nordisk ministerråd, Utdannings- og forskingsdepartementet i Noreg, Utbildingsdepartementet i Sverige og Undervisnings-ministeriet i Finland. Tidlegare Nordisk Samisk Institutt er i dag samlokalisert med resten av Samisk høgskole i eit felles vitskapsbygg i Kautokeino, Diehtosiida.

Instituttet blei skipa i 1973 som ein forskings- og allmennkulturell institusjon og ein del av organisasjonen til Nordisk ministerråd. Etter kvart blei verksemda endra til samisk forsking som hovudaktivitet. I dag er det kring tjue seniorforskarar og forskarar her som gjennomfører forskingsprosjekt innan samisk språk, samfunns- og rettsforsking. Forskinga blir driven fram gjennom samarbeid med andre forskings- og utdanningsinstitusjonar med eit allsamisk og internasjonalt utgangspunkt. 

Samisk forsking er av avgjerande tyding for å utvikla det samiske samfunnet for framtida. Eit kvart urfolkssamfunn har behov å bygga opp eigen kunnskap og kompetanse. Å bidra til utvikling av internasjonal urfolksforsking er ei viktig målsetjing for instituttet.

Språkforsking
-------------

Bruk av samiske språk i forskinga er vesentleg for Nordisk Samisk institutt. Språkforskinga til instituttet er retta mot den lingvistiske strukturen til språket og vilkåra for bruk av språket. Sosiolingvistiske forskingsprosjekt gir kunnskap til nytte for tilrettelegging for bruk av samiske språk i samfunnet.

Rettsforsking
-------------

Rettsforskinga til instituttet har hatt som siktemål å undersøka den historiske og eksisterande rettsstillinga til samar. Auka press på bruken av samiske område har bidratt til at instituttet har prioritert rettar til land og vatn. Rettsforskinga omfattar internasjonal folkerett, samerett og rettshistorie.

Samfunnsforsking
----------------

Samfunnsforskinga til instituttet omfattar sosiale, kulturelle, politiske og økonomiske vilkår for samisk samfunnsliv, inkludert endringsprosessar og individet og samfunnet sine måtar å forhalda seg til desse prosessane på. Sentrale tema i samfunnsforskinga er forvaltning av naturressursar, samisk natur- og landskapspraksis og samiske primærnæringer. Reindriftsforskinga ved NSI er tverrdisplinær med tilknytingar til forsking ved andre institusjonar.

Publikasjonar
-------------

Forskinga til instituttet blir publisert primært gjennom skriftserien *Dieđut*. *Sámi dieđalaš áigečála* er eit tidsskrift som blir utgitt gjennom eit samarbeid mellom Samisk høgskole, Senter for samiske studiar ved Universitetet i Tromsø og Nordisk Samisk Institutt.

Kjelder
-------

1. ↑  «Historikk». Sametinget. Arkivert frå originalen 5. mars 2017. Henta 26. oktober 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Nordisk samisk institutt» frå Wikipedia på bokmål, den 12. mai 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Hovudbygningen til AlbaNova, der NORDITA ligg i dag
**Nordisk institutt for teoretisk atomfysikk** eller **NORDITA** er eit forskingsinstitutt for teoretisk atom- og kjernefysikk.

Det vart skipa i 1957 av Niels Bohr og den svenske ministeren Torsten Gustafsson som ein fellesorganisasjon for dei fem landa i Norden med hovudkontor i København, der det er nært knytt Niels Bohr Institutet. NORDITA kom til som følgje av eit svensk initiativ i 1953, men på grunn av det europeiske samarbeidsprosjektet CERN, som først hadde den teoretiske avdelinga si i København, vart planen om NORDITA utsett. Prosjektet vart teke opp att då CERN vart flytta til Sveits i 1957 og har sidan fått økonomisk støtte gjennom Nordisk råd.

NORDITA vart hausten 2006 flytta til Stockholm og ligg i dag ved AlbaNova universitetssenter.

Hovudforskingsområdet til NORDITA er i dag astrofysikk, biofysikk, kondensert fase-fysikk og partikkelfysikk.

Kjelder
-------

* «NORDITA». *Store norske leksikon*. 28.02.2013.

---

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Nordic Institute for Theoretical Physics» frå Wikipedia på engelsk, den 27. april 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* ISNI

 |
**Syfilis** er ein seksuelt overførbar infeksjonssjukdom som er årsaka av bakterien *Treponema pallidum*. Sjukdommen er no relativt sjeldan i Noreg, og smitten er oftast importert frå utlandet.

Syfilis går gjennom ulike stadium og fasar. Primært startar det med genitalsår som oppstår der bakteriane gjekk gjennom huda. Dette såret kallar ein ofte ein skjanker, og er indurert. Det vil seia at ein vil kunna kjenna ein slags «skorpekant» om ein klemmer forsiktig på såret mellom tommel og peikefinger. Dette skil syfilis frå mellom anna den sjeldnare sjukdommen blaut sjanker (ulcus molle).

Syfilis er relativt enkelt å behandla i dei tidlege fasane med bruk av penicillin, men om han ikkje vert behandla vil han kunna angripa auget, som vil få problem med å reagera normalt på lys. Symptomet vert kalla Argyll Robertsons pupill etter legen som fyrste gongen skildra det.

Sjå òg
------

* Sjanker
* Seksuelt overførbare sjukdommar

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lommelegen.no om syfilis Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
* Helsenett.no om syfilis Arkivert 2006-10-25 ved Wayback Machine.
* Hudlegekontoret om syfilis Arkivert 2006-10-07 ved Wayback Machine.
* Folkehelseinstituttet om syfilis Arkivert 2012-01-24 ved Wayback Machine.
* Helsebiblioteket.no «Nasjonale faglige retningslinjer for antibiotikabruk i primærhelsetjenesten» Arkivert 2009-06-22 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC
* BNE
* NDL

 |
**Bershawn Jackson** (fødd 8. mai 1983) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå Miami som vart verdsmeister på 400 meter hekk i 2005 og i tillegg var me å vinne VM-gull i 4 x 400 m stafett både i 2009 og 2011.

Aktiv
-----

Jackson sette personleg rekord i 400 meter hekk med tida 47,86 sekundar i eit stemne i Monaco i september 2004. Året etter gjorde han sitt livs beste løp på langhekken då han vann øvinga under VM i friidrett 2005 i Helsinki, klokka inn på 47,30. I den neste verdsmeisterskapen i 2007 rauk han ut i semifinalane, der han tom for krefter snubla i den siste hekken.

Under Sommar-OL 2008 i Beijing tok Jackson bronsen på 400 meter hekk, einast landsmennene Angelo Taylor og Kerron Clement sprang fortare. Også frå VM i Berlin året etter reiste Jackson heim med bronse frå hekkeløpet, etter han slo fjerdemann med 0,03 sekund. I den same meisterskapen sprang han også ein etappe då USA kvalifiserte seg til finalen i 4 x 400 m stafett, men vart vraka frå finalemannskapet som seinare vann ein suveren siger. Under verdsmeisterskapen 2011 derimot fekk Jackson springe den andre etappen på USA sitt vinnarlag på den lange stafetten, VM-tittelen vart sikra med eit halvt sekunds margin til Sør-Afrika sitt mannskap. Dei andre stafettløparane til USA var då Greg Nixon, Angelo Taylor og LaShawn Merritt.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2003 i Paris: Diskvalifisert i forsøket på langhekken
* VM 2005 i Helsinki: Gullmedalje på langhekken – 47,30, framom James Carter (47,43)
* VM 2007 i Osaka: Utslått i semifinalane på langhekken (48,95 =nr 10)
* OL 2008 i Beijing: Bronsemedalje på langhekken – 48,06
* VM 2009 i Berlin: Bronsemedalje på langhekken – 48,23
* VM 2011 i Daegu: Gullmedalje i 4 x 400 m stafett
* VM 2013 i Moskva: Utslått i semifinalane på langhekken (braut =nr 23)
* VM 2015 i Beijing: Utslått i forsøket på langhekken (50,14 =nr 34)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bershawn Jackson» frå Wikipedia på engelsk, den 20. juli 2018.*

* Track & Field Arkivert 2018-07-20 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Nordisk kulturkontakt** (fram til og med 2016 *Kulturkontakt Nord*) er ein av institusjonane til Nordisk Ministerråd, som vart oppretta i 2012. Nordisk kulturkontakt har som hovudoppgåve å auka interessa for Norden og nordisk samarbeid i Finland, og å administrera to nordiske støtteordningar: Kultur- og kunstprogrammet og Nordisk-baltisk mobilitetsprogram for kultur. Organisasjonen er òg eit kontaktpunkt for nordisk kulturelt samarbeid og for informasjon om dette samarbeidet i Norden.

Organisasjonen vart til den 1. januar 2012 gjennom ei samanslåing av Nordens Institut i Finland (Nifin) og den tidlegare Kulturkontakt Nord. Samanslåinga vart gjennomført slik at den tidlegare Kulturkontakt Nord vart overført til Nifin, som skifta namn til Kulturkontakt Nord. Verksemda til begge institusjonane vert halde fram uavbrote under ein felles paraply. I 2017 skifta organisasjonen altså namn til *Nordisk kulturkontakt*.

Organisasjonen har som mål å spreia kunnskap om, og interesse for Norden i Finland innan fleire ulike område, og å vera eit samlingspunkt for nordisk kultursamarbeid og informasjon om dette samarbeidet i Norden. Organisasjonen har Finland med det øvrige Norden med nærområde som arbeidsfelt.

Kjelder
-------

* Årsrapportar for Nordisk kulturkontakt Arkivert 2019-08-26 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
| **Romstasjonen Saljut 1 / (DOS-1)** |
| --- |
|  |
| Omtrentlege dimensjonar |
| **Lengde:** | 13-15 m |
| **Diameter:** | 4 m |
| **Volum:** | 90-100 m³ |
| **Vekt:** | 18-19.000 kg |
| Statistikk |
| **Skoten opp:** | 19. april 1971 |
| **Retur til jordatm:** | 11. oktober 1971. |
| **Mannskap:** | 3 |
| **I bane rundt jorda:** | 175 dagar |
| **Bebudd:** | 24 dagar |

**Saljut 1 / (DOS-1)** (kyrillisk skrift Салют-1) var den første romstasjonen som vart skoten opp i bane rundt jorda. Romstasjonen vart skoten opp den 19. april 1971. 

Dei første som vitja romstasjonen var mannskapet frå Sojuz 10. Ein fekk fysisk kontakt med romstasjonen, men ein greia ikkje kople seg til skikkeleg. Tilkoplinga var for usikker til at ein kunne opne dørene mellom fartøyet og stasjonen. Låsen i Soyoz 10 hadde kilt seg fast, viste det seg og etter 5 timar bestemte ein seg for å gje opp forsøket med å kome inn i stasjonen. Deretter viste det seg at ein og hadde problem med å kople seg frå romstasjonen igjen, sjølv om ein til slutt fekk det til. Dei tre kosmonautane om bord Soyuz 10 returnerte til jorda utan å ha vore om bord romstasjonen.

Det andre mannskapet som vitja romstasjonen var Sojuz 11 som etter tre timar kopla seg til romstasjonen og var om bord i romstasjonen i 23 dagar før ein returnerte med Soyouzfartøyet til jorda. Ein ventil som skulle utlikna lufttrykket i fartøyet ved tilbakekomsten til jorda, opnast alt då ein kopla seg frå romstasjonen og all lufta forsvann ut i rommet. Mannskapet på 3 omkom ved tilbaketuren.

Den 11. oktober 1971 brann Saljut 1 opp ved den planlagde tilbakekomsten til jordatmosfæren. 

| * v
* d
* e
*Saljut-programmet* |
| --- |
| 
* Saljut 1
* DOS-2
* Saljut 2
* Kosmos 557
* Saljut 3
* Saljut 4
* Saljut 5
* Saljut 6
* Saljut 7

 |
Koordinatar: 31°57′32.47″N 34°55′40.19″E﻿

**Ben Shemen ungdomslandsby** (hebraisk skrift כפר הנוער בן שמן, *Kfar HaNo'ar Ben Shemen*) er ein ungdomslandsby og jordbrukskostskule sentralt i Israel. Han ligg nær Ben Shemen og Ginaton og høyrer til Hevel Modi'in regionale kommune. I 2006 hadde han eit folketal på 627.

Historie
--------

Ben Shemen ungdomslandsby, 1920 til 1930-åra
Landsbyen vart grunnlagd i 1927 på landområdet til fabrikken Hadid av Siegfried Lehman. Målet var å gje born sionistisk etikk og lære dei å arbeide med jorda. Dei første elevane ved skulen kom frå Kaunas i Litauen. I dag har han kring 1 000 elevar, og 400 bur i landsby.

I 1947 hadde han eit folketal på kring 1 000.

Under den arabisk-israelske krigen i 1948 vart den isolerte landsbyen kringsett av den arabiske legionen. Elleve ungdommar vart drepne i eit forsøk på å føre inn forsyningar.

Kjende elevar har vore Shimon Peres, Shulamit Aloni, Moshe Katsav, Dan Ben Amotz, Micha Tomkiewicz, Amitai Etzioni og Haim Saban.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ben Shermen Youth Village» frå Wikipedia på engelsk, den 1. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Jewish National Fund (1949). *Jewish Villages in Israel*. Jerusalem: Hamadpis Liphshitz Press. s. 16.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

| * v
* d
* e
Hevel Modi'in regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzim | Be'erot Yitzhak |
| Moshavim | Ahisamakh**·** Bareket**·** Beit Arif**·** Beit Nehemia**·** Ben Shemen**·** Bnei Atarot**·** Ginaton**·** Gimzo**·** Giv'at Ko'ah**·** Hadid**·** Kerem Ben Shemen**·** Kfar Daniel**·** Kfar Ruth**·** Kfar Truman**·** Mazor**·** Nehalim**·** Rinatia**·** Shilat**·** Tirat Yehuda |
| Fellesbusetnader | Lapid**·** Mevo Modi'im**·** Nofekh |
| Ungdomslandsbyar | Ben Shemen ungdomslandsby |
|  |
| --- |
| ***Farewell***  Singel av Rod Stewartfrå albumet *Smiler* |
|  |
| B-side | «Bring It On Home to Me/You Send Me» |
| **Utgjeve** | 1974 |
| **Sjanger** | Folk rock |
| **Lengd** | 4:34 |
| **Selskap** | Mercury |
| Låtskrivar(ar) | Martin Quittenton, Rod Stewart |
| Rod Stewart-kronologi |
| «Oh! No Not My Baby»(1973) | *Farewell* | «Mine for Me»(1974)
 
 |

«**Farewell**» er ein song skriven av Martin Quittenton og Rod Stewart. Stewart gav han ut i 1974 på albumet *Smiler*. Musikarar som spelte på innspelinga var mellom andre Ray Jackson frå Lindisfarne på mandolin og Ric Grech på fiolin.

Då songen kom ut på singel i Storbritannia i september 1974 nådde han sjuandeplassen på lista som ein del av ei dobbel A-side i lag med medleyen «Bring It On Home to Me/You Send Me». I USA vart songen gjeven ut på singel, men det var B-sida «Mine For Me» som gjekk inn på lista der.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Farewell (Rod Stewart song)» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juni 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
Solstorm som eit glimt på venstre side av sola, avbilda i 2015.
**Solstorm** er eit samleomgrep på ulike reaksjonar i koronaen til sola. Solstormar fører til at store skyer med energirike, elektrisk ladde partiklar vert sende ut i det interplanetare rommet. Ofte er dei følgde av forsterkning av magnetfeltet, røntgenstråling og av auka UV-stråling. Dei kraftigaste partikkelutsendingane skjer i samband med koronautbrot, CME (av engelsk Coronal Mass Ejections) og flares. 

Aktiviteten på sola, og dermed utbrot av solstormer, varierer med ein 11-årsperiode. Ein registrerer periodisiteten lettast i førekomst av solflekkar fordi mengda solflekkar kan gje eit mål på solaktiviteten.

Når partikkelskyer og stråling i ein solstorm treff jorda, vil det gje opphav til straumar og forstyrringar av magnetosfæren, polarlys, magnetiske stormar og forstyrringar i ionosfæren. Solstormar vil òg kunne påverke tekniske installasjonar i rommet og på bakken. Romvêrvarsling er eit forsøk på å føresjå verknadane av solstormane i den ytre jordatmosfæren.

Sjå òg
------

* solvinden
* solaktivitet

Kjelder
-------

* «solstorm», *Store norske leksikon*, 27.02.2013

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Solstorm**
Bendik Riis på 73-årsdagen 20. november 1984.
**Bendik Riis**, **Bendik Arnold Riis Kristiansen** (20. november 1911–20. januar 1988) var ein norsk kunstmålar og teiknar, fødd i Fredrikstad. Foreldre var tømmermann Albert Kristiansen (1882–1945) og Thora Marie Riis (1882–1943). Bendik Riis var ugift heile livet.

Riis gjekk i lære hjå målarmeister Andreas Nilsen i Fredrikstad frå 1928, og fekk eit godt ord på seg som dekorasjonsmålar. Han tok òg privat kunstundervisning hjå kunstmålaren Waldermar S. Dahl og seinare hjå Bjørn Smith-Hald.

I 1933 debuterte Riis på Haustutstillinga (Statens Kunstutstilling) i Oslo med ei teikning. Han deltok i idékonkurransen for utsmykkinga av Oslo rådhus i 1938, og tok òg del i mange andre utsmykkingskonkurransar.

Hausten 1939 gjekk han på Statens håndverks- og kunstindustriskole i Oslo med Per Krohg og Karl Høgberg som lærarar, og i januar og februar 1940 studerte han på Statens Kunstakademi under Axel Revold. 

Bendik Riis har skapt nokre av dei mest særprega verka i den norske målarkunsten, både mellom dei meste fantasifulle og vakre, og mellom dei mest traumatiske og sosialt opprørande. I det store og heile er verka av Riis ein sjølvbiografi med mange sterke skildringar av det som han såg på som overgrep frå styresmaktane og frå den legestanden han møtte under sine mange år på psykiatriske sjukehus. Ei hending som sette djupe spor, og som han ofte tok opp i kunsten sin, var då han som sekstenåring opplevde at familien vart kasta ut av heimen med makt grunn av økonomiske problem. Eit av hovudverka hans er *Utkastelsen* frå 1954, der han syner korleis truande og overmektige politimenn tvingar den hjelpelause familien ut av huset deira.

Då Bendik Riis døydde i 1988, arrangerte Galleri Dobloug minneutstilling, og då Museet for samtidskunst i Oslo opna i 1990, var verk av Bendik Riis blant hovudverka i utstillinga. I 1998 arrangerte Galleri F 15 i Moss den fyrste større retrospektive utstillinga av verka hans. Han er elles representert i fleire av dei offentlege kunstsamlingane i Noreg.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ein presentasjon av biografien om kunstmålaren Bendik Riis.
* Jon-Ove Steihaug, Jan Erik Vold ; omsetjar: Peter Cripps. 2010. *«Norge, Norge mitt fædreneland» : Bendik Riis : malerier og arbeider på papir*. Oslo : Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design. ISBN 978-82-8154-047-7
* Ketil Bjørnstad. 2011. *Drømmemesteren Bendik Riis : en livshistorie*. Oslo : Aschehoug. ISBN 978-82-03-35046-7

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
| Bender |
| --- |
| Horisonten til BenderHorisonten til Bender |
| Styresmakter |
| Land  Region | Moldova  Transnistria |
| Grunnlagd | 1408 |
| Borgarmeister | Vyatsjeslav Kogut |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  97,29 km² |
| Innbyggjarar  - By (2004)   - folketettleik | 97 027   997/km² |
| Koordinatar | 46°50′″N 29°29′″W﻿Koordinatar: 46°50′″N 29°29′″W﻿ |
| Tidssone | EET (UTC+2) |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** bendery.md |
| Plassering |
| 

Bender is located in Moldova
Plasseringa til Bender i Moldova

 |

**Bender** (rumensk *Tighina*, russisk Бендéры, *Bendery*, ukrainsk Бендéри, *Benderi*) er ein by i Moldova, styrt av den de facto sjølvstendige regionen Transnistria, sjølv om han ligg på høgre sida av Dnestr (resten av Transistria ligg på venstresida av elva). I lag med landsbyen Proteagailovca dannar byen ein kommune som Moldova ikkje reknar som ein del av Transnistria. Bender ligg i ei buffersone oppretta etter Transnistriakrigen i 1992.

Historie
--------

Dei første busetnadane i området, der elvane Dnestr og Bîc renn saman, oppstod på 100-talet. Gjennom tidene har området vore styrt av Kiev-riket, fyrstedømet Moldavia, Genova, Det osmanske riket, Russland og Romania.

Stefan cel Mare grunnla ei festning på staden på byrjinga av 1500-talet. I 1538 tok Suleiman I festninga, og gav ho det tyrkiske namnet *Bender*. 

Karl XII av Sverige søkte tilflukt rett utanfor byen etter nederlaget ved Poltava, saman med kosakkane sin leiar Ivan Stepanovitsj Mazepa. Sidan ein under einveldstida i Sverige definerte hovudstaden som det staden der kongen hadde hoffet og arkivet sitt, låg Sverige sin hovudstad i fleire år på sletta utanfor Bender. Tyrkarane nekta han å reise vidare, for å utnytte han i det politiske spelet i Sentral-Europa. I 1713 vart det utkjempa eit mindre slag mellom Karl sine menn og tyrkarane, kjend som kalabaliken ved Bender. 

Under den russisk-tyrkiske krigen 1806-1812 fall byen til russarane og vart verande på russiske hender fram til Sovjetunionen kollapsa. Mesteparten av kampane i Transnistriakrigen stod i og ved Tighina.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tighina» frå Wikipedia på engelsk, den 5. februar 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over byen
* Reiseinformasjon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 26°15′N 50°37′E﻿

**Muharraq** (arabisk المحرق) er den tredje største byen i Bahrain og tente som hovudstad i landet fram til 1923, då han vart erstatta med Manama.

Byen ligg på Muharraq og har lenge vore eit religiøst senter. Bahrain internasjonale lufthamn ligg òg på øya. Like ved Muharraq ligg dei kunstige Amwajøyane, kjend for store bygg, hotell og strender. Fotballaget i byen er Muharraq Club, som er den mest sukessrike fotballklubben i Bahrain. Byen er òg kjend for sin souq.

Historie
--------

Muharraq har eit opphav som strekkjer seg attende til antikken, då han vart kalla Arwad. Det er funne spor her etter Dilmun-sivilisasjonen for kring 5 000 år sidan, men vart viktig i historisk tid under Tylos då Bahrain vart underlagd selevkidane, og Muharraq vart eit senter for ein heidensk kult dedisert til haiguden Awal. Innbyggjarane i byen, som livnærte seg av sjøfart og handel, dyrka Awal i form av ein stor statue av ein hai i byen. 

På 400-talet evt. var Muharraq eit stort senter for nestorianistisk kristendom, som kom til å dominere sørkysten av Persiabukta. Som ei sekt vart nestorianarane ofte forfølgd som kjettarar av Austromarriket, men Bahrain var utafor kontrollen til dette riket og var derfor ein trygg stad. Namnet på fleire av landsbyane på Muharraq reflekterer denne gamle kristne arva, og Al-Dair tyder «klosteret» og Qalali tyder «munkeklosteret».

Byen vart erobra av portugisarane (1521) og persarane (1602), før Al-Muḥarraq kom inn under Āl Khalīfah-dynastiet i 1783 med resten av Bahrain.

Økonomi
-------

Gulf Air har hovudkvarteret sitt i Muharraq, og Bahrain Air hadde tidlegare hovudkvarteret sitt her.

Sjå òg
------

* Amwajøyane, kunstige øyar nær Al Muharraq.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Muharraq» frå Wikipedia på engelsk, den 2. september 2017.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Al Khalifa." Al Khalifa. Henta 24. desember 2011.
2. ↑  "Arkivert 2012-05-13 ved Wayback Machine.." Ibn Utub. Henta 24. desember 2011.
3. ↑  Encyclopædia Britannica: Al-Muḥarraq.
4. ↑  Summers, Mark. «'It's business as usual' at Gulf Air[*daud lenkje*].» *Gulf Daily News*. Wednesday 25. juli 2007. Henta 24. september 2009.
5. ↑  "Contact Us." Bahrain Air. Henta 22. juni 2010.
6. ↑  "HQ Map." (image) Bahrain Air. Henta 22. juni 2010.

| * v
* d
* e
Guvernement i Bahrain |
| --- |
| Noverande inndeling (guvernement) | Hovudstadsguvernementet**·** Muharraq**·** Nord**·** Sør | Tidlegare regionar (kommunar) i Bahrain. |
| Tidlegare inndelingar (regionar) | Al Hidd**·** Manama**·** Vesstregion**·** Sentralguvernementet**·** Sentralregionen**·** Nordregionen**·** Muharraq**·** Rifa og Sørregionen**·** Jidd Haffs**·** Hamad by**·** Isa by**·** Hawarøyane**·** Sitra |

| * v
* d
* e
Store byar i Bahrain |
| --- |
| Al Hidd**·** Hamad by**·** Isa by**·** Jidd Haffs**·** Manama**·** Muharraq**·** Riffa**·** Sitra |
**Solum Forlag A/S** var eit ubunde norsk bokforlag, skipa i 1973 av Knut Endre Solum, og hadde lokale på Skøyen i Oslo. Frå 2013 har forlaget vore ein del av forlagsgruppa BVT, som òg femnar om forlaga Bokvennen forlag AS , Vidarforlaget AS, Transit AS og Pandora forlag AS, og har no adressa Universitetsgata 14, 0164 Oslo. Vidarforlaget AS er eit frittståande selskap, medan dei andre forlaga er dotterselskap under Transit AS. Eigar er Gunnar R. Totland. Gruppa hadde ei tid sams internettbokhandel med namnet KULTBOK.

Solum/Bokvennen-forlaga har organisert bokutgjevingane etter sjangrar, slik at Solum Forlag skal gje ut omsett og norsk skjønnlitteratur, essaystikk, sakprosa, undervisningslitteraur og oppdragsutgjevingar. Vidarforlaget skal gje ut omsett og norsk filosofisk litteratur og sakprosa, det komplette romanverket av Jules Verne om dei ekstraordinære ferdene i norsk omsetjing, litteratur av og om Rudolf Steiner, og kulturtidsskriftet *Personae*. Transit skal gje ut norsk og omsett dramatikk, nyomsette barne- og ungdomsklassikarar i komplette utgåver, sakprosa og oppdragslitteratur, medan Pandora skal ta for seg massemarknadslitteratur og sjølvhjelpsbokserien Din egen advokat.

Soga til Solum Forlag
---------------------

Solum forlag blei til som ei forlenging av kulturtidsskriftet *Ergo*, der både Stein Mehren og André Bjerke var flittige skribentar.

Solum Forlag AS har gjeve ut norsk og utanlandsk skjønnlitteratur. Forlaget har markert seg med ei brei satsing på klassisk russisk litteratur, og har mellom anna gjeve ut Fjodor Dostojevskij sine verk i samling. Dessutan har vitskapelege avhandlingar og verk på mange ulike språk vore ein stor part av produksjonen. Mange av disse bøkene vart distribuert internasjonalt ved hjelp av samarbeidspartnarar i Europa og USA.

Forlaget har lagt ned mykje arbeid i å gje ut litteratur som er særleg tilpassa folk som av ulike årsaker har vanskar med å lese, anten det er vaksne eller born, skuleelevar eller andre. Det har òg laga undervisningslitteratur som eit moderne Noreg treng i slike framande språk som somali, tyrkisk og urdu. Dessutan arbeidde forlaget stendig med å gje ut undervisningslitteratur i sørsamisk, både som fyrste- og andrespråk. 

Solum Forlag AS stod òg ei tid, fram til 1. juli 2009, for drifta av det katolske St. Olav forlag, som deretter har drive forlagsverksemda sjølv frå lokale i Akersveien 5 i Oslo.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger mellom anna på «Solum Forlag» frå Wikipedia på bokmål, den 5. februar 2011, og opplysningar på forlagets eiga internettside.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
Koordinatar: 31°39′10.86″N 35°13′44.52″E﻿

**Tekoa** (hebraisk skrift תְּקוֹעַ) er ein israelsk-jødisk fellesbusetnad og israelsk busetjing nord i Judeafjella, 20 km nordaust for Hebron og 16 km sør for Jerusalem på den okkuperte Vestbreidda. Tekoa er underlagt Gush Etzion regionale kommune. Busetjinga vert, saman med dei andre israelske busetjingane på Vestbreidda, rekna som ulovleg etter folkeretten. Like i nærleiken ligg den arabiske landsbyen Tuquʿ (arabisk تقوع).

Historie
--------

Tekoa frå Herodion.
### Antikken

I følgje Samuel, skal Joab ha skaffa ei «vis kvinne» frå Tekoa for å overtale David om å hente Absalom attende til Jerusalem (2 Sam. 14:2, 4, 9). Landsbyen var fødestaden til Ira, son av Ikkesh, som var ein av krigarane til kong David. Tekoa er kjend som fødestaden til profeten Amos i Gamletestamentet (Amos 1:1). Bibelen hevdar byen vart grunnlagd av efratittar frå Betlehem i nord og kalebittar frå Hebron i sør. Det vart bygd festningsverk og han tente som administrativt senter i området.

Den moderne busetjinga vart grunnlagd i 1975 som ein Nahal-utpost. I 1977 vart han gjeven over til sivile innbyggjarar. Busetjinga ligg på toppen av ei høgd blant ruinane av den bibelske Tekoa, 8 km sør for Betlehem ved foten av Herodion (Herodospalasset).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tekoa, Gush Etzion» frå Wikipedia på engelsk, den 14. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑
2. ↑  «The Geneva Convention». BBC News. 10. desember 2009. Henta 27. september 2011.
3. ↑  Thekoa - (Tuqu'a) Studium Biblicum Franciscanum - Jerusalem.
4. ↑  Historie of Tekoa
5. ↑  Nahal-busetnader (hebraiske) Arkivert 2021-03-01 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettsida til Tekoa

| * v
* d
* e
Gush Etzion regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzar | Kfar Etzion**·** Migdal Oz**·** Rosh Tzurim |
| Fellesbusetnader | Alon Shvut**·** Bat Ayin**·** Elazar**·** Gva'ot**·** Har Gilo**·** Karmei Tzur**·** Kedar**·** Kfar Eldad**·** Ma'ale Amos**·** Metzad**·** Neve Daniel**·** Nokdim (El David)**·** Tekoa |
| Utpostar | Ibei HaNahal**·** Ma'ale Rehav'am**·** Pnei Kedem**·** Sde Boaz**·** Tzur Shalem |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Tekst-TV frå det tyske fjernsynsselskapet ZDF i 2005. Biletet viser skjermbilete frå den første standarden Teletext Level 1.0 samanlikna med Teletext Level 2.5.
**Tekst-TV** eller **tekst-tv** er eit system for kringkasting av tekst og enkle grafiske figurar saman med fjernsynskanalar. Systemet er hovudsakleg brukt til overføring av korte meldingar, samandrag av nyhende, programoversyn og liknande. Tekst-TV vart lansert i Noreg i 1983. I dag er det berre NRK som framleis har tekst-TV, etter at TV2 la ned løysninga si i 2017. Same året var det kring 400 000 nordmenn som framleis brukte tekst-TV, trass den aukande populariteten til internett som informasjonskanal. Tekst-TV sidene til NRK er også tilgjengelege på internett.

Fjernsynsmottakarar som skal ta imot tekst-TV, må vere utstyrt med ein dekodarkrins og fjernkontroll. Sjåaren kan kalle opp tekstinformasjon på skjermen ved å trykke på knappane på fjernkontrollen. Tekst-TV er også brukt for teksting av fjernsynsprogram for personar med svekt høyrsel.

Kjelder
-------

1. ↑  «Ho brukar heller Tekst-TV enn smarttelefonen». NRK. 2. februar 2018. Henta 1. mars 2019.
2. ↑  «TV 2 avvikler tekst-tv». TV2. 31. januar 2017. Henta 1. mars 2019.
3. ↑  «400.000 bruker tekst-TV hver dag». NRK. 2. februar 2017. Henta 1. mars 2019.

Bakgrunnsstoff
--------------

* NRK Tekst-TV
Koordinatar: 34°01′N 35°49′E﻿

**Faraya** (arabisk **فاريا**) er ein libanesisk landsby som ligg i Kesrwan distrikt. Han ligg i ei høgd frå 1300 til 2300 meter over havet.

Etymologi og geografi
---------------------

Namnet **Faraya** tyder «Landet av frukt og grønsaker» på fønikisk og kjem av den gode jorda her. Frukthagane i regionen Chabrouh var kjende over heile Libanon for epla og pærene. I 2007 vart Chabrouhdammen vart ein av dei høgastliggande kunstige innsjøane i Midtausten, men som følgje av overfløyminga vart meir enn tre fjerdedelar av frukthagane lagt under vatn. Skibakkane her er i dag populære i regionen. 

Faraya ligg i Kesrwan distrikt i Libanon, 42 km frå Beirut (med bil, men 35 km i rett linje), og 20 km frå Jounieh. Vegen til Faraya frå kysten passerer gjennom Ajaltoun, Achkout, Faytroun, Mairouba, Hrajel før han når Faraya, og held fram mot Ouyoun som Siman der det er ein skisenter. Han når ikkje Bekaadalen på andre sida av Libanonfjella.

Klima
-----

Om vinteren har Faraya eit kaldt klima med snø som kan nå ei djupne på 1,5 m eller meir, og temperaturar under -6 °C eller lågare. Om sommaren kan temperaturen i juli og august nå over 30 °C.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Faraya» frå Wikipedia på engelsk, den 10. juli 2014.*


| * v
* d
* e
Flag of Lebanon Keserwan distrikt i Libanonfjella guvernement |
| --- |
| Administrasjonsstad: **Jounieh** |
| Byar og landsbyar | Adma**·** Ain Al Rihaneh**·** Aintoura**·** Ajaltoun**·** Ashqout**·** Azra**·** Ballouneh**·** Batha**·** Bkerké**·** Bzommar**·** Daraya**·** Daroun**·** Dlebta**·** Faitroun**·** Faraya**·** Ghazir**·** Ghebaleh**·** Ghineh**·** Ghosta**·** Hrajel**·** Jeita**·** Jouret Bedran**·** Jouret el Termos**·** Jwar El Hous**·** Kaslik**·** Kfardebian**·** Kleiat**·** Mayrouba**·** Rayfoun**·** Safra**·** Sehaileh**·** Tabarja**·** Yahchouch**·** Zouk Mikael**·** Zouk Mosbeh |  |
| Kjende landemerke | Harissa**·** Nahr al-Kalb**·** Jeitagrotta |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Nordhordlandsbrua kryssar Salhusfjorden
**Salhusfjorden** er ein fjord i kommunane Bergen og Alver i Vestland. Han ligg mellom Salhus i søraust og Frekhaug på Holsnøy i nordvest og startar der Byfjorden, som kjem sør frå Bergen sentrum, møter Herdlefjorden som kjem nordvest frå. Både Byfjorden og Herdlefjorden kan reknast som fjordarmar til Hjeltefjorden. 

Fjorden har innløp i sørvest mellom Galleneset på Holsnøy og Salhus. Frå her strekkjer han seg om lag 4 km nordaustover. Fjorden vert kryssa av Nordhordlandsbrua, som har ei lengd på 1,6 km, det neste lengste i landet etter Drammensbrua. Brua er ein del av E39 og går frå Klauvaneset ved Tellvik og over fjorden til Flatøy. Krossnessundet og Håøysundet ligg mellom Flatøy og Holsnøy og går nordover til Kvernafjorden og Radfjorden. 

Salhusfjorden endar mellom Klubben i Knarvik i nord og Hordvikneset i sør. Frå her går Osterfjorden vidare nordaustover, medan Sørfjorden går søraustover.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Oni (fleirtyding).* 
To treøygde oniar. Detalj frå tresnitt av Hokusai.
**Oni** (japansk skrift 鬼) er ein type yōkai, eller fabelvesen, i shintoistisk japansk mytologi. Dei finst i ulike inkarnasjonar som kan leva i havet, blant skyene eller i fjella. Oniar blir skildra som hornprydae og mannevonde jetter, ofte med ei imponerande klubbe av jern, og tre auge som sprakar i forskjellige fargar.

Dei opptrerofte i no-teater, kabuki og eventyr, som i forteljinga om Momotaro. 

Oni er også utbreidde motiv i biletkunst og kunsthandverk. På tsuba og i småskulpturar som netsuke blir dei gjerne avbilda som overvunne og fanga av demonjegeren Shōki.

Galleri
-------

* Ein oni blir skremd vekk med bønner. Tresnitt av Hokusai.Ein oni blir skremd vekk med bønner. Tresnitt av Hokusai.
* No-maske for ei onirolle.No-maske for ei onirolle.
* Skulptur av ein oni som svingar jernklubba si.Skulptur av ein oni som svingar jernklubba si.
* Statue av ein oni i Beppu med typisk jernklubbe og foten på eit offer.Statue av ein oni i Beppu med typisk jernklubbe og foten på eit offer.
* Shōki, demonjegeren i aksjon.Shōki, demonjegeren i aksjon.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Oni (folklore)» frå Wikipedia på bokmål, den 18. mars 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Oni**
**Oneworld** er den nest største flyselskapalliansen i verda. Medlemmene er Aer Lingus, American Airlines, British Airways, Cathay Pacific, Finnair, Iberia Airlines, Lan og Qantas.

Canadian Airlines var medlem til selskapet vart overteke av Air Canada. Swiss International Air Lines heldt på å bli medlem til ein vedtok å ikkje slutte seg til alliansen, den 3. juni 2004.

Moglege framtidige medlemmer
----------------------------

Japan Airlines, Mexicana, SN Brussels Airlines og TAM Airlines er potensielle kandidatar for tilslutting til Oneworld Alliance. Dei har allereie såkalla *code sharing* med Oneworld-medlemmer slik som American Airlines, British Airways, Cathay Pacific, Lan, Qantas med fleire.

Øvrige moglege medlemmer er China Eastern og Dragonair. Desse to flyselskapa har slutta seg til Asia Miles, Cathay Pacific sitt stamkundeprogram.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Oneworld Alliance

  



|  |
| --- |
| **Medlemmer av Oneworld Alliance** |
| Aer Lingus | American Airlines | British Airways |  Cathay Pacific | Finnair | Iberia Airlines | Lan | Qantas
**Framtidige medlemmer:** Malév | Royal Jordanian | Japan Airlines | Dragonair |
Clark Dome ved Lowell-observatoriet
**Lowell-observatoriet** er eit astronomisk observatorium i Flagstaff i Arizona i USA. Lowell-observatoriet vart grunnlagd i 1894 og er av dei eldste i USA. Det fekk status som National Historic Landmark i 1965. I 2011 vart observatoriet kåra til ein av dei 100 viktigaste stadane i verda av magasinet TIME. 

Observatoriet ligg 2200 meter over havet. Opphavleg vart det bygd for studiet av Mars, men observasjonsprogrammet vart snart utvida til òg å omfatte dei andre planetane. Arbeidsfeltet har seinare ekspandert ytterlegare, og det er blitt utført viktige undersøkingar, mellom anna over galaksar.

Kjelder
-------

1. ↑  Marilynn Larew (October 31, 1977). «National Register of Historic Places Inventory-Nomination: Lowell Observatory» (PDF). nasjonalpark Service. Arkivert frå originalen (PDF) 21. oktober 2013. Henta 7. juni 2016.  and *Accompanying six photos, exterior, from 1964 and 1976* Arkivert 2013-10-21 ved Wayback Machine.

* «Lowell Observatoriet», *Store norske leksikon*, 2013, 3. desember, henta 13. august 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lowell-observatoriet**

* Lowell Observatory
* Discovery Channel Telescope Arkivert 2012-09-02 ved Wayback Machine.
Lysskilt utanfor eit detektivbyrå i rue du Louvre i Paris.
**Privatetterforsker** eller **privatdetektiv** er ein person som tar på seg å etterforska saker for private, uavhengig av politiet. Dette kan vera fordi saka ikkje har interesse for politiet, fordi dei ikkje har funne svar eller fordi oppdragsgjevaren ikkje er nøgd med konklusjonen deira. 

Saker av meir triviell karakter som nokre privatetterforskarar tar på seg, er saker der ein ektefelle ønsker å finna bevis på utruskap hjå den andre ektefellen.

Privatetterforskaren er ein kjend figur innan detektivforteljinga, frå Sherlock Holmes til Varg Veum.

Historie
--------

Illustrasjon frå 1859 av Vidocq som arresterer ein ranar etter å ha spora han opp.
I 1833 skipa Eugène François Vidocq, ein fransk soldat, kriminell og kaper, det fyrste kjende privatdetektivbyrået, Le Bureau des Renseignements Universels pour le commerce et l'Industrie. Han hyra folk som tidlegare var blitt straffa, og tok saker som folk meinte politiet ikkje kunne eller ville handsama.

I Storbritannia skipa Charles Frederick Field eit etterforskingsbyrå etter at han var pensjonert frå Metropolitan Police i 1852. Field blei ein venn av Charles Dickens, som skreiv artiklar om han.

I USA skipa Allan Pinkerton sitt kjende Pinkerton National Detective Agency i 1850. Pinkerton blei kjend for å ha avverja det såkalla Baltimore Plot, ein plan om å snikmyrda Abraham Lincoln, som nett var vald til president, i 1861.

Noreg
-----

Tittelen er ikkje verna i Noreg, og kven som helst kan etablera seg som privatetterforskar. Dei fleste norske privatetterforskarar har likevel bakgrunn frå politiet eller eit anna relevant yrke, slik som Ola Thune. Det er også utarbeidd eit etisk regelverk for medlemmer av Norsk Forening for Etterforsking og Sikkerhet og Norske Privatetterforskeres Forbund.

Kjelder
-------

1. ↑  Historique des détectives et enquêteurs privés et grandes dates de la profession Arkivert 2008-03-15 ved Wayback Machine. – "Le Bureau des Renseignements Universels pour le commerce et l'Industrie"
2. ↑  "Our History: Our roots trace back to 1850," *Pinkerton Consulting & Investigations,* 2021.
3. ↑  Krokfjord, Espen Sandli, Torgeir P. (9. mai 2011), «- Hvem som helst kan kalle seg privat etterforsker», *dagbladet.no* (på norsk), henta 16. mars 2023
4. ↑  Andersrød, Benjamin Vorland (16. april 2023), «Vil avskilte useriøse privatetterforskarar», *NRK*, henta 20. april 2023
5. ↑  «Etiske retningslinjer», *Norsk Forening for Etterforskning og Sikkerhet* (på norsk bokmål), 13. oktober 2013, henta 16. mars 2023
6. ↑  «NPEF - Norske Privatetterforskeres Forbund». *npef.no*. Henta 16. mai 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Privatetterforsker» frå Wikipedia på bokmål, den 16. mars 2023.*

* *Denne artikkelen bygger på «Private investigator» frå Wikipedia på engelsk, den 20. april 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BBC Things

 |
Fig. 1 Døme på planetgir.
Fig. 2 Døme på planetgir nytta for nedgiring.
**Planetgir** er eit gir som har fleire tannhjul utanpå kvarandre. To eller fleire (ofte tre, som i fig. 1) *planethjul* er i inngrep med eit sentralt plassert *solhjul*. På yttersida er planethjula i inngrep med ein *tannring*. Planethjula er opplagra på ein brakett. Planethjula har ein episyklisk rotasjon og namnet *episyklisk gir* er av og til nytta. 

Eit planetgir kan nyttast for å redusera eller auka turtalet, avhengig av kva for hjul som kan rotera fritt. Om ein låser den ytre tannringen og driv braketen med planethjula vil solhjulet rotera med større turtal enn braketen. Om ein derimot låser solhjulet og driv braketen vil den ytre tannkransen rotera med mindre turtal enn braketen. Ein kan òg låsa braketen med planethhjula og driva enten solhjule eller den ytre tannkransen. Ein føremon med planetgir er at kreftene vert balanserte. Dei kan difor overføra stor dreiemoment utan at dimensjonane vert for store.

Døme
----

Fig. 2 syner eit planetgir nytta for å redusera turtalet. Den ytre tannkransen (rosa) er låst i dette dømet og solhjule (gult) vert drive av inngåande aksling (gul). Solhjulet driv planethjula (blå), som så driv braketen (grøn) slik at han roterer i same retning som solhjulet, men med redusert turtal. Dei raude merka syner vinkelen til solhjulet og braketten i utgangspunktet (venstre) og etter at solhjulet har rotert litt under ein halv omdreining og braketten har rotert 30° med klokka.

Bruk
----

På grunn av at planetgir er kompakte og kan overføra store dreiemoment vert dei ofte nytta som navreduksjon på lastebilar, anleggsmaskinar, skogsmaskinar og liknande. Dei vert òg nytta i automatgirkassar og i navgir på trøsykklar. T-Forden var utstyrt med manuell girkasse som nytta planetgir[*treng kjelde*].
**Peder Knudsen** (fødd 14. november 1819 i Vågå, død 9. desember 1863 i Ålesund) var ein norsk organist. Han er kjend for å ha sett melodi til julesongen «Jeg er så glad hver julekveld»/«Eg er så glad kvar julekveld».

Liv
---

Peder var fødd på husmannsplassen Bakken ved Vågåmo, son til husmann og bygdesongar Knut Olsson Bakken og kona Anne Pedersdotter. Peder gjekk fyrst i skreddarlære før han reiste til Christiania for å utvikle sitt musikalske talent. I hovudstaden vart han teken opp i militærmusikken, der lærte han å spele fleire andre instrument enn fele, som var hans særlege instrument. Mellom anna spelte han under leing av fiolinisten Ole Bull. I Christiania hadde Peder Knudsen også kontakt med kordirigenten Johan Diederich Behrens.

Knudsen flytta så til Holmestrand og arbeidde som songinstruktør. I 1854 flytta han vidare til Kragerø, der han deltok i musikklivet som toneskapar og arrangør. Etter Ålesund by fekk eiga kyrkje i 1858 vart det oppretta organiststilling. Knudsen byrja i stillinga i 1859. Seinare same året sette han melodi til «Jeg er så glad hver julekveld», med tekst av Marie Wexelsen.

Knudsen døydde 44 år gammal og vart gravlagd på kyrkjegarden ved Ålesund kyrkje. Kunnskapen om melodien til den nemnde julesongen gjekk tapt. Det var fyrst etter toneskaparen Per Bolstad kom over originalmanuskriptet i 1920-åra det vart allment kjent at Peder Knudsen var opphavsmann til melodien. Far til Per Bolstad, som òg heitte Per Bolstad, var ein ven av Peder Knudsen og hadde i si tid teke vare på saker og ting etter organisten.

Ettermæle
---------

I samband med Ålesund sitt 100-årsjubileum i april 1948 vart eit minnesmerke reist ved Ålesund kyrkje. Det viser Peder Knudsen sitt portrett i relieff og var utført av Ambrosia Tønnesen.

Kjelder
-------

* Bjørn Iversen: «Den glade julesongen» i Sunnmørsposten 24. desember 1998.

* *Denne artikkelen bygger på «Peder Knudsen» frå Wikipedia på bokmål, den 24. desember 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Prinsipal** (ofte skrive *principal* eller *prinzipal*) er det grunnleggjande registeret i eit pipeorgel. Pipene er opne, av metall (sylinderforma) eller tre (rektangelforma). Prinsipalregister finst i alle tonehøgder frå 32' til 1'. Andre vanlege namn er *montre* (fransk), *prestant* (nederlandsk), *open diapason* (engelsk) og *flautado* (spansk).

Endå det finst småe orgelpositiv utan prinsipal, er prinsipallause pipeorgel særs sjeldsynte. I kyrkjeorgel er det prinsipalklang som ber salmesongen, og ofte dannar fleire prinsipalar i eit verk med ulik tonehøgd eit *prinsipalkor*. Denne klangen er unik for pipeorgelet, og mange reknar han for sjølve «orgelklangen». I eit prinsipalkor vert vanleg berre det djupaste registeret kalla *prinsipal*, medan dei andre prinsipalane får namn som *oktav*, *kvint* (i 5–1/3'- og 2–2/3'-lægje) og *superoktav* (i 2'-lægje). I klassisk verkoppbygging er prinsipalkor toppa med ein eller fleire miksturar.

Verkprinsippet, ei av hovudrettesnorene i nyklassisk orgelbygging, går ut på at kvart verk har eit prinsipalkor, og at prinsipalkora har ulikt grunnlag. Er det i eit mellomstort orgel tre verk – pedalverk, hovudverk og oververk – vil gjerne pedalverket ha eit prinsipalkor frå 16' og oppover, hovudverket frå 8' og oververket frå 4'. Djupare tonar, til dømes 8'-tone i oververket, vil då koma frå fløyte- eller tungestemmer.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dictionary of Organ Stops
**Peder Christian Holst** (27. april 1798–14. desember 1873) var ein norsk offiser, næringsdrivar og stortingsmann frå Trondheim.

Holst var son til ein skulemann. Sjølv var han offiser i trondhjemske infanteriregiment frå 1816 og i artilleribrigaden frå 1821. Han vart forfremja til premierløytnant i artilleriet i 1829 og kaptein i 1837. Frå 1842 til 1854 var han direktør for Kongsberg Våpenfabrikk.

Holst representerte Smaalenenes amt på Stortinget i 1839 og 1842, og bykrinsen Kongsberg i 1848 og 1851. Han var 1839 medlem i Militærkomiteen, 1842, 1848 og 1851 i Protokollkomiteen, samt i 1842 i komiteen om embetsgardane, i 1848 i Adressekomiteen og 1851 i Valkomiteen. På tingsamlinga i 1848 var han også sekretær i komiteen om vernepliktslova.

Holst var ordførar i Kongsberg i 1847 og 1849–1850. Han døydde i Moss, 75 år gammal.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Peder Christian Holst NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* PolSys
* KulturNav

 |
Inne i Beograd planetarium i Serbia.
Eit **planetarium** er opphavleg ein mekanisk modell av planetsystemet.

I dag vert det vanlegvis nytta om eit instrument (òg bygningen der instrumentet står) som viser utsjånaden til himmelen og rørsla til himmellekamane ved hjelp av projeksjonsapparat som kastar bilete av innsida av ein stor, halvkuleforma kvelving over tilskodarane. Det første mekaniske planetariet vart bygd alt av Arkhimedes kring. 250 fvt. Det første moderne planetariet vart oppført 1924 i Jena i Tyskland. Det største planetariet i Europa ligg i London. Det vart opna 1958 og har plass til 550 tilskodarar. Det einaste offisielle planetariet i Noreg, Nordlysplanetariet, ligg i Tromsø.

Kjelder
-------


* «Planetarium», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Planetarium**

* WPD (Worldwide Planetariums Database)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |