recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Grastjønnaks** |
|  |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** LC Livskraftig |

**Grastjønnaks** (*Potamogeton gramineus*) er ei plante i tjønnaksslekta i tjønnaksfamilien. Arten er sirkumpolar.

I Noreg er arten heimleg på grunt og stille vatn. Arten er vanleg over det meste av landet, men berre spreiddd på Sørlandet og Vestlandet. I Raudlista 2021 er arten rekna som livskraftig (LC).

Grastjønnaks dannar hybridar med fleire av dei andre artane i slekta. Mest utbreidd er hybriden med blanktjønnaks (*P. gramineus* × *P. lucens* eller *P.* ×*zizii*, òg kalla *P.* ×*angustifolius*), som har fått sitt eige normerte norske namn glanstjønnaks. Hybriden med tjønnaks (*P. gramineus* × *P. natans* eller *P.* ×*sparganiifolius*) er funnen spreidde stader nær kysten frå Østfold til Finnmark. Ein hybrid med rusttjønnaks (*P. alpinus* × *P. gramineus* eller *P.* ×*nericius*) er funnen somem stader på Austlandet nord til Oppdal. I innlandet på Austlandet og spreidd langs kysten til Aust-Finnmark er det registrert funn av hybriden med hjartetjønnaks (*P. gramineus* × *P. perfoliatus* eller *P.* ×*nitens*). Det er òg gjort funn i Trøndelag av ein hybrid mellom dei tre artane grastjønnaks, blanktjønnaks og hjartetjønnaks (*P. gramineus* × *P. lucens* × *P. perfoliatus* eller *P.* ×*torssanderi*).

Kjelder
-------

1. ↑  «Artsdatabanken: Grastjønnaks». Artsdatabanken. Henta 21. februar 2024.
2. 1 2 3  Reidar Elven mfl. (2022). *Norsk flora* (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 175.
3. ↑  «Raudlista: Grastjønnaks». Artsdatabanken. 24. november 2021. Henta 21. februar 2024.
4. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *angustifolius*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.
5. ↑  «Artsdatabanken: Glanstjønnaks». Artsdatabanken. Henta 21. februar 2024.
6. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *sparganiifolius*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.
7. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *nericius*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.
8. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *nitens*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.
9. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *torssanderi*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Artikkelen er ikkje kopla til Wikidata*
Koordinatar: 61°38′28.144″N 17°4′28.711″E﻿
**Iggesund** er ein svensk tettstad i Hudiksvalls kommun i Gävleborgs län i landskapet Hälsingland. I 2005 hadde tettstaden 3 398 innbyggjarar. Iggesund ligg cirka ti kilometer sør for Hudiksvall 45 km nord for Söderhamn og 70 km søraust for Ljusdal. I aust grensar tettstaden til Bottenhavet. Næraste større byer er Sundsvall (92 km) i nord og Gävle (126 km) i sørleg.

Infrastruktur
-------------

Iggesund er delt av E4 og Ostkustbanan som går parallelt gjennom staden i nord/sør-retning. I retninga aust/vest vert Iggesund delt av veg 669 (Forsavägen) som strekkjer seg dei 12 kilometrane mellom Iggesund i aust og Sörforsa i vest.

Iggesund vert dagleg trafikkert av to busslinjer. Det er togsamband til Sundsvall, Hudiksvall, Söderhamn og Gävle via X-Tåget frå Iggesunds jernbanestasjon. I tilknyting til Iggesunds bruk er det ei stor hamn for import og eksport av kartong og trevarer.

Historie
--------

I 1672 blei Östanå pappersbruk oppretta, den første store verksemda i Iggesund, ved Viksjön, eit par kilometer vest for det noverande tettstaden. I 1685 starta industriepoken for alvor. Dette året grunnla ein jernverket Iggesunds Bruk, og Iggesund vart sakte forvandla frå ei jordbruksbygd til eit industrisamfunn. Dei følgjande åra ekspanderer Iggesunds bruk stadig meir, og i dag omtalar ein ofte, feilaktig, stadnamnet som synonym til fabrikken.

På 1980-talet blei Iggesunds Bruk kjøpt opp av Mo och Domsjö AB.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Iggesund» frå Wikipedia på bokmål, den 2. juli 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Krustjønnaks** |
|  |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** NT Nær truga |

**Krustjønnaks** (*Potamogeton crispus*) er ei plante i tjønnaksslekta i tjønnaksfamilien. Arten er kjend frå Europa, Asia og Afrika.

I Noreg er arten heimleg i næringsrikt ferskvatn. Han veks sør på Austlandet og meir spreidd nær kysten til Møre. Arten kan vere innvandra i nyare tid og ser ut til å spreie seg noko. I Raudlista 2021 er arten rekna som nær truga (NT).

Hybriden med hjartetjønnaks (*P. crispus* × *P. perfoliatus* eller *P.* ×*cooperi*) er registrert frå Klepp på Jæren.

Kjelder
-------

1. ↑  «Artsdatabanken: Krustjønnaks». Artsdatabanken. Henta 21. februar 2024.
2. 1 2 3  Reidar Elven mfl. (2022). *Norsk flora* (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 177.
3. ↑  «Raudlista: Krustjønnaks». Artsdatabanken. 24. november 2021. Henta 21. februar 2024.
4. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *cooperi*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Artikkelen er ikkje kopla til Wikidata*
Bullaren i Bohuslän
**Bullaren**, òg kalla **Bullarebygden**, er ei bygd i det nordre Bohuslän. Han har tidlegare vore både Bullarens härad og Bullarens kommun, men er no den nordaustre delen av Tanums kommun.

Bullarebygden er eit jord- og skogsbrukslandskap, med dei langstrakte Bullaresjøane frå nord til sør, der òg busetnaden er konsentrert. I aust grensar bygda naturleg til Kynnefjäll frå Sörbygden i Munkedals kommun, og til Kornsjöarna frå Dalsland. I nord grensar Bullaren til Noreg, der Norra Bullaresjön renn ut i Enningdalselva. Hovedbyen i bygda er Östad, som var tingstad fram til 1903. Ein tidlegare tingstad har eksistert i Tingvall nokre kilometer mot sør.

Bullarens härad bestod av sokna, seinare kommunane, Naverstad og Mo. Bullarens kommun vart oppretta ved den svenske kommunereformen i 1952, ved at dei to kommunane i heradet vart slått saman. Kommunen eksisterte frå til 1971 då han vart innlema i Tanums kommune.

Innlandslandskapet i Bullarebygden skil seg frå og er mindre kjent enn øvrige delar av Bohuslän, men trekkjer likevel til seg turistar. Blant attraksjonane kan nemnast Naverstad kyrkje frå mellomalderen, Bullaren dyrepark, Älgafallet og Olsborg slottsruin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bullaren» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bullarens turistinformasjon Arkivert 2016-03-05 ved Wayback Machine.
* Gamla postkort frå Bullaren

Koordinatar: 58°47′54″N 11°33′30″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Ida Mathilda Basilier-Magelssen** (fødd ) var ein norsk-finsk operasongar (sopran) av svensk opphav.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Ida Basilier var dotter av Carl Frederik Basilier og Gustafva Mathilda Garvolin, syster av Fanny Virginia Basilier, og dimed også tante til Ida Emilia Basilier Flodin (gift med Ivar Aavatsmark). Ida Basilier-Magelssen tok avgangseksamen ved pikeskulen i Uleåborg i 1862. 

Basilier-Magelssen studerte song i Helsingfors under Emilie Mechelin i 1867, ved konservatoriet i Paris under professor Jean Jacques Masset i 1867-1870 og i St. Petersburg under Henriette Nissen-Saloman.

### Karriere

Basilier-Magelssen konsertdebuterte i Helsingfors 4. juni 1868. I åra 1870–1880 opptreddee ho som solist på 400 konsertar i Finland, Sverige og Noreg, og song også i Paris, München og St. Petersburg. 

I 1870-åra var Basilier-Magelssen den leiande innan finsk opera og song med stor suksess på operascener i Skandinavia, Tyskland og Frankrike. I åra 1872–1874 var ho den fremste koloratursanger ved den Kungliga Operan. Ho var best kjend for sin tolking av Rosina i Rossini sin opera *Barberaren i Sevilla*.

Basilier-Magelssen gifta seg med nordmannen J.S. Cammermeyer Magelssen (død 1910), redaktør av *Aftenposten*, i 1878. Etter at ho blei gift underviste ho frå 1890 til 1915 i Kristiania. 

Johan og Ida fekk tre barn; dottera Ida Ajagela blei gift med forfattaren Øvre Richter Frich, og sonen Johan blei kommandør på festningane Hegra og seinare Vardøhus.

Ida Basilier-Magelssen døydde av slag 23. mai 1928. Ein veg i Hegra har fått namnet «Ida Basiliers vei».

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Ida Basilier-Magelssen» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2024.*
|  |
| --- |
| **Hjartetjønnaks** |
|  |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** LC Livskraftig |

**Hjartetjønnaks** (*Potamogeton perfoliatus*) er ei plante i tjønnaksslekta i tjønnaksfamilien. Arten er sirkumpolar. I Noreg er det nominatunderarten ssp. *perfoliatus* som veks.

I Noreg er arten heimleg i ferskvatn og brakkvatn på Austlandet og frå Trøndelag til Finnmark. Han veks òg spreidde stader på Sørlandet og i Rogaland, men er elles svært sjeldan på Vestlandet I Raudlista 2021 er arten rekna som livskraftig (LC).

I innlandet på Austlandet og spreidd langs kysten til Aust-Finnmark er det registrert funn av hybriden med grastjønnaks (*P. gramineus* × *P. perfoliatus* eller *P.* ×*nitens*). Det er òg gjort funn i Trøndelag av ein hybrid mellom dei tre artane grastjønnaks, blanktjønnaks og hjartetjønnaks (*P. gramineus* × *P. lucens* × *P. perfoliatus* eller *P.* ×*torssanderi*). Hybriden med rusttjønnaks (*P. alpinus* × *P. perfoliatus* eller *P.* ×*prussicus*) er funnen på Austlandet og ved Farsund. Dessutan er det registrert ein hybrid med nøkketjønnaks (*P. perfoliatus* × *P. praelongus* eller *P.* ×*cognatus*) i Asker og spreidd frå Trøndelag til Troms.

Kjelder
-------

1. ↑  «Artsdatabanken: Hjartetjønnaks». Artsdatabanken. Henta 21. februar 2024.
2. 1 2 3  Reidar Elven mfl. (2022). *Norsk flora* (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 175.
3. ↑  «Raudlista: Hjartetjønnaks». Artsdatabanken. 24. november 2021. Henta 21. februar 2024.
4. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *nitens*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.
5. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *torssanderi*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.
6. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *prussicus*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.
7. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *cognatus*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Artikkelen er ikkje kopla til Wikidata*
Kart over Tsjerkessia i 1750.
**Tjerkessia** er ein region i Nord-Kaukasus, nordvest i Kaukasia, ved nordaustkysten av Svartehavet. 
Han har namn etter dei tradisjonelle innbyggjarane her, tjerkessarar.

Det historiske området femner om store delar av innlandet i novarande Krasnodar kraj, og tidvis også Stavropol kraj, i Russland. I sør grensar det til Abkhasia. I snervare forstand femner omgrepet berre om ein del av dei russiske delrepublikkane Karatsjajevo-Tsjerkessia, Adygia og Kabardino-Balkaria.

Tjerkessarar ein samlingsterm for fleire folkeslag der adygeararar er den største gruppa. Tsjerkessarar er no berre ein liten minoritet av innbyggjarane i området. Mange av dei lever i ein diaspora, særleg i noverande Tyrkia.

Da russerne begynte å legge området under seg Frå slutten av 1700-talet byrja Tsar-Russland å prøva ta over området. Tsjerkessarane gjorde kraftig motstand, men blei slått ned. Frå slutten av 1800-talet emigrerte mange muslimske tjerkessarar til Det osmanske riket etter ei rad opprør som blei slått ned av .

Ved slutten av 1400-talet reiste Giorgio Interiano frå Genova gjennom området og laga ei detaljert skildring av Tsjerkessia og innbyggjarane her.

Kjelder
-------

1. ↑  Chisholm, Hugh, red. (1911). «Circassia». *Encyclopædia Britannica* (på engelsk) **6** (11. utg.). Cambridge University Press. s. 380–381.
2. ↑  Alver, Alv (24. mars 2022). «tsjerkessere». *Store norske leksikon* (på norsk).
3. ↑  Biblioteca Italiana.Vita de' Zichi chiamati Ciarcassi di G. Interiano

* *Denne artikkelen bygger på «Circassia» frå Wikipedia på engelsk, og «Tjerkessien» frå Wikipedia på svensk den 25. mai 2019.*
**Sara Marielle Gaup Beaska** (fødd ) er ein norsk-samisk musikar, songar og joikar opphavleg frå Kautokeino. Ho er både ein formidlar og ein fornyar av samiske musikktradisjonar. Gaup driv med samisk kunsthandverk og blir sett på som ei viktig røyst for samisk miljø- og rettighetskamp.

Karriere
--------

I 2004 deltok Gaup Beaska i Sámi Grand Prix med joiken «Lena Sunná». Same året lanserte ho bandet Adjágas saman med Láwra Somby. Både Gaup og Somby song og joika i bandet som spelte på scener over heile verda. Dei opptredde blant anna under Vinter-OL 2010 i Vancouver i 2010, varma opp for Madrugada i Oslo Spektrum og vann Sami Awards pris for levande samtidsmusikk i 2012. Bandet blei oppløyst i 2014.

På same tid som Adjágas blei oppløyst, annonserte Gaup Beaska at ho og bassisten og vokalisten Steinar Raknes hadde skipa bandet Arvvas. Arvvas er eit nordsamisk ord som betyr å jobbe frå hjartet, å ha energi, og bandet leverer musikk i skjæringspunktet mellom joik og americana.

I 2017 deltok Gaup Beaska i NRK-serien *Muitte mu – Husk meg,* der ho var coach for Elisabeth Andreassen som skulle lære seg å joike.

Gaup Beaska hadde ei sentral rolle i den samiske alliansen under protestane i Standing Rock i USA i 2016.

Priser og utmerkingar
---------------------

I 2002 blei Gaup Beaska kåra til Årets unge kunstnar for Riddu Riđđu-festivalen i 2002. I 2018 blei ho tildelt musikkprisen Áillohaš under Sámi Grand Prix.

Kjelder
-------

1. ↑  «SaraMarielle Gaup Beaska, kreative i nord». Henta 12. oktober 2023.
2. ↑  «SamiskOL suksess». Henta 12. oktober 2023.
3. ↑  «Adjagasvant sapmi awards». Henta 12. oktober 2023.
4. ↑  «Oppløseradjagas». Henta 12. oktober 2023.
5. ↑  «Arrvas». Henta 12. oktober 2023.
6. ↑  «Elisabethog Sara Marielle». Henta 12. oktober 2023.
7. 1 2  «ForfatterSara Marielle Gaup». Henta 12. oktober 2023.
8. ↑  «Standingrock kvinnene takker samene for all hjelp». Henta 12. oktober 2023.

* *Denne artikkelen bygger på «Sara Marielle Gaup Beaska» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2024.*
**Hjartdal kommune** er ein kommune som ligg i Telemark fylke og grensar til Notodden i aust, til Tinn i nord og i sør og vest til Seljord. Kommunen har sine noverande grenser frå 1905, då eit mindre område vart overført til Seljord.

Administrasjonssenteret i Hjartdal er Sauland. Lokalavisa er Telen, som òg dekkjer to andre kommunar.

Kommunenamn og -våpen
---------------------

Namnet «Hjartdal» stammar truleg frå eit eldre namn *Hjarta* på Hjartdøla, av dyrenamnet «hjort». Ein person frå Hjartdal vert kalla for **hjartdøl**.

Kommunevåpenet vart godkjent ved kongeleg resolusjon den 17. februar 1989. Motivet er på grøn grunn ein ståande sølv hjort og viser til ein mindre hjortestamme som held til innan kommunen.

Geografi
--------

Gaustakne, ein av dei lågare toppane på Gaustatoppen
Busetnaden i Hjartdal er for det meste spreidd. Kommunen har ingen tettstader, men tre mindre bygder, Tuddal, bygda Hjartdal og kommunesenteret Sauland. Landskapet i Hjartdal utgjer for det meste fjell og hei, og om lag ein fjerdedel av kommunen ligg innan landskapsområdet Brattefjell-Vindeggen. Sør for det største dalføret ligg Mælefjell på 1413 moh. ved grensa til Seljord og i nordvest Vindeggen på 1516 moh. Det høgste punktet i kommunen ligg på ryggen opp mot Gaustatoppen og er på 1615 moh.

Næringsliv
----------

Utsyn over innsjøen Hjartsjåvatnet, sett mot aust
Skog- og jordbruk er viktige næringar i kommunen, hovudsakleg med husdyrhald kombinert med skogdrift og andre næringar, som anleggs- og byggearbeid. I Sauland vert det dyrka korn, sidan jordbotnen, terrenget og klimaet dannar eit gunstig grunnlag for dette. Av dei yrkesaktive har nærare halvparten arbeid utanfor kommunen, særleg i Notodden og i Seljord. Turisme er ei viktig næring i fjellbygda Tuddal, med me.a. fleire hytter i området. Det er tre kraftverk i kommunen med ein årleg kapasitet på 114 MW. Størst av desse er Hjartdøla attmed Hjartsjåvatnet som vert drive av vassdraga vest for Tuddal og nord for det største dalføret i kommunen.

Samferdsle
----------

Europaveg 134 (Drammen–Haugesund) passerer kommunen i sør og langsmed denne vegen ligg bygdene Hjartdal og Sauland. Frå Sauland er det veg gjennom Tuddal, vidare langsmed austsida av Gausta til Rjukan med passhøgd 1260 moh. Den øvre delen er stengd vinterstid.

Kjelder
-------

* Hjartdal SNL. Vitja 29. august 2010
* Hjartdal kommune, Telemark Allkunne. Vitja 29. august 2010

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hjartdal kommune
* Opplev Hjartdalsbygda - Turistinfo om bygda Hjartdal
* Historiske arkiv etter Hjartdal kommune på Arkivportalen

| * v
* d
* e
Kommunar i Telemark |
| --- |
| Bamble • Drangedal • Fyresdal • Hjartdal • Kragerø • Kviteseid • Midt-Telemark • Nissedal • Nome • Notodden • Porsgrunn • Seljord • Siljan • Skien • Tinn • Tokke • Vinje | Telemark fylke |
| **Tidlegare kommunar:** Brevik • Bø • Eidanger • Gjerpen • Gransherad • Heddal • Holla • Hovin • Langesund • Lunde • Lårdal • Mo • Rauland • Sannidal • Sauherad • Skåtøy • Solum • Stathelle |

Koordinatar: 59°36′46″N 8°56′57.9″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1950 for menn** vart avvikla i Eskilstuna i Sverige helga 18. og 19. februar 1950. 29 utøvarar frå 10 land deltok i meisterskapen, av dei fire frå Noreg.

Norske Hjalmar Andersen vart verdsmeister framom landsmannen Odd Lundberg. Hjallis Andersen var suverent best både på 5 000 meter og 10 000 m. På 500 m og 1500 m viste tredjemann i meisterskapen, Johnny Werket frå USA seg som den beste løparen.

Skeise-VM 1950
--------------


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Hjalmar Andersen |  Noreg | 210,580 |
| Sølv | Odd Lundberg |  Noreg | 211,567 |
| Bronse | Johnny Werket |  USA | 212,195 |
| 4 | Ken Henry |  USA | 214,408 |
| 5 | Göthe Hedlund |  Sverige | 214,433 |
| 6 | Ivar Martinsen |  Noreg | 215,718 |
| 7 | Kees Broekman |  Nederland | 215,937 |
| 8 | Reidar Liaklev |  Noreg | 215,983 |
| 9 | Kornél Pajor |  Ungarn | 216,207 |

Dato: 18./19. februar 1950

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wereldkampioenschap schaatsen allround mannen 1950» frå Wikipedia på nederlandsk, den 3. januar 2021.*
*«Hol» omdirigerer hit. For andre tydingar av ordet, sjå Hol (fleirtyding). For ei fysisk opning gjennom noko, sjå hòl.*

**Hol kommune** er ein kommune i Buskerud fylke, øvst i Hallingdal. Kommunen grensar i nord til Lærdal, i nord og aust til Ål, i sør til Nore og Uvdal, og i vest til Eidfjord, Ulvik og Aurland.

Frå Geilo
Dei sentrale og nordre delane av kommunen består av to hovuddalføre, Holsdalføret og Ustedalen, der elvane i dalane dannar Hallingdalselve. I sør går dei to fjelldalane Seterdalen (Dagali) med Numedalslågen og Skurdalen med tilløpet Skurdalselva. Hol kommune har sine noverande grenser frå 1944, då Dagali vart overført frå Uvdal.

Tettstaden og vintersportstaden Geilo ligg i kommunen. Det gjer òg store delar av Hardangervidda. Det er her Hallingdalselve blir til ved at fleire vassdrag møter kvarandre.

Hol er om lag midtvegs på Bergensbanen, og har ein småflyplass på Dagali.

Næringsliv
----------

Jordbruket betyr mindre i Hol enn i dei andre kommunane i Hallingdal, og det blir drive mest husdyrhald med storfe og særleg sau. Hol har derimot velutvikla industri og turistnæring, særleg i kommunesenteret Geilo. Det meste av industrien ligg ved Geilo, der det er jern- og metallindustri med lange tradisjonar, og i Kleivi ved grensa til Ål.

Den viktigaste næringa i kommunen er reiseliv med tyngdepunkt på Geilo, med ei rekkje hotell og overnattingsbedrifter. Om lag 20 % av dei yrkesaktive er sysselsette i denne næringa (1990). Det er bygd mange hytter fleire stader i kommunen. Ved Geilo er det eit større alpinanlegg.

Samferdsel
----------

Hol har frå gamalt av vore ei viktig ferdselsåre mellom Aust- og Vestlandet. Tidlegare gjekk ferdselsvegen opp Holsdalføret på nordsida av Strandavatnet, over Geiteryggen, ned til Aurland eller vestover til Hallingskeid og Vossavangen. I den sørlege delen av Hol går ein gamal ferdselsveg (Nordmannsslepa) frå Numedal, gjennom Skurdalen over Krækkjeheia og over Hardangervidda. No går både riksveg 7 (Hønefoss–Trengereid) og Bergensbanen gjennom Ustedalen. Dagali og Skurdalen blir kryssa av fylkesveg 40 mellom Kongsberg og Geilo. Ved Hagafoss tar fylkesveg 50 av frå riksveg 7, og går vidare gjennom Holsdalføret over til Aurland i Sogn.

Fotnotar
--------

1. 1 2  «Hol – kommune i Buskerud». Store Norske Leksikon. Henta 22. oktober 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Gamle bilete frå Hol Arkivert 2005-01-10 ved Wayback Machine.
* Nettsidene til Hol kommune

| * v
* d
* e
Kommunar i Buskerud |
| --- |
| Drammen  • Flesberg  • Flå  • Gol  • Hemsedal  • Hol  • Hole  • Hurum  • Kongsberg  • Krødsherad  • Lier  • Modum  • Nedre Eiker  • Nes  • Nore og Uvdal  • Ringerike  • Rollag  • Røyken  • Sigdal  • Øvre Eiker  • Ål | Buskerud fylke |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* SSR (namn)
* BR orgnr
* MusicBrainz (area)

 |
**Ida Emilia Basilier Flodin Aavatsmark** (fødd ) var ei finskfødd, norsk songarinne. 

Flodin tilhøyrde ei finlandssvensk embetsmannsslekt som dotter av bokhalder Frithiof Flodin (1828–1921) og hustru Fanny Virginia Basilier (1842–1897). Ho var niese av operasongerinna Ida Basilier-Magelssen (1846–1928), som var gift med Johan Sigfried Cammermeyer Magelssen (1835–1910), redaktør i *Aftenposten*, og kusina til teaterskodespelarinna og songerinna Aja Basilier-Magelssen, som var gift med journalist og forfattar Øvre Richter Frich. Ida Flodin var sopran, og song ved blant andre Tivoli Opera og Eldorado Theater i Kristiania (Oslo) før ho slutta seg til svenske ensemble frå midten av 1890-åra.

Flodin gifta seg med den norske yrkesoffiseren og venstrepolitikaren Ivar Aavatsmark (1864–1947) i Den tyske kyrkja i Helsingfors i 1898. Ivar og Ida Aavatsmark fekk seks born saman, der fem av dei vaks opp. Dottera Fanny Aavatsmark (gift MacTaggart) var journalist og var busett nesten heile sitt vaksne liv i Skottland.

Ekteparet Aavatsmark er gravlagd i ei familiegrav på Vestre gravlund i Oslo.

Kjelder
-------

1. ↑  «Folketelling1910 for 0301 Kristiania kjøpstad. Ida Emilia Basilier Flodin Aavatsmark». Arkivverket. Henta 7. oktober 2014.
2. 1 2  Agøy, Nils Ivar (2005). «Ivar Aavatsmark». *Norsk biografisk leksikon* (2 utg.). Kunnskapsforlaget.
3. ↑  «IdaBasilier-Flodin (1870–1957) i Maud Hurums operaoversikt». Norsk musikkhistorisk arkiv. 2003. Henta 7. oktober 2014.
4. ↑  Skarland, Ola (1972). *Bygdebok for Høylandet*. Høylandet kommune. s. 496–498.
5. ↑  «FannyMacTaggarts privatarkiv». Norges Hjemmefrontmuseum. Arkivert frå originalen 10. oktober 2014. Henta 7. oktober 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Ida Flodin» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2024.*
**Karl I den djerve** (også omsett som «den dristige; fransk *Charles le Téméraire*; nederlandsk *Karel de Stoute* fødd ), døypt Charles Martin, var hertug av Burgund frå 1467 til 1477. Han var den siste hertugen av Burgund frå huset Valois. Han var son av Filip III av Burgund og Isabella av Portugal. Han blei etterfølgd av det einaste barnet sitt, Maria av Burgund.

Den tidlege døden hans i slaget ved Nancy ved sveitsiske leigesoldatar som kjempa for René II, hertug av Lorraine, fekk store konsekvensar for europeisk historie. Landområda til Burgund, som lenge var blitt kilt inn mellom dei framveksande stormaktene Frankrike og Habsburgriket, blei delte, men den nøyaktige fordelinga av det store og ueinsarta territoriale innehavingane som var involverte var lenge eit stridsemne blant dei europeiske maktene.

Namn
----

Krønikeskrivarar i Burgund skildra personlegdommen til hertugen som alvorleg, streng og rettskaffen, men utan medynk, fromheit og kyskleik, og med ei forbitra kjensle a ære. Av samtidige blei han mellom anna kalla *le Hardi* eller *der Kühne*, «den dristige» eller «modige», eller *le Guerrier*, «krigaren», eller *le Terrible*, «den forferdelege».

Epitetet som blei tilnamnet hans i historia, *le Téméraire*, «den djerve» eller til og med «den dumdristige», opptrer allereie hjå Thomas Basin, ein historikar og biskop av Lisieux, som skreiv ein gong rundt 1484. Likevel blei desse tilnamna nytta på 1400-talet som kvalifikasjonar for karakteren hans, men ikkje på noko systematisk vis; hertugen var kjend som og blei omtalt som *Charles de Bourgogne*, det vil seia Karl av Burgund. Prosessen med epitetet *le Téméraire* var gradvis. På 1600-talet omtalte *Grand Dictionnaire Historique* til Louis Moreri han som «Charles de Bourgogne, surnommé le Guerrier, le Hardi ou le Téméraire». På 1700-talet omtalte Dom Plancher han framleis som *Charles le Hardi*. På 1800-talet var tilnamnet *le Téméraire* blitt standard i franske og belgiske skrifter.

Kjelder
-------

1. ↑  Baker, Ernest, red. (1951): *Cassall's New French Dictionary*, 5. utg. Funk & Wagnalls Company. s. 362.
2. ↑   En tittel avledet fra hans grusomme oppførsel mot sine fiender, og i særdeleshet fra en krig mot Frankrike i slutten av 1471. Frustrert over at franskmennene nektet å gå i åpen kamp, og rasende over franske angrep mot hans ubeskyttede grenser i Hainault og Flandern, marsjerte Karl sin hær tilbake fra Ile-de-France og til burgundisk område, brente mer enn 2000 byer og landsbyer på sin vei. Jf. Taylor, Aline S. (2002): *Isabel of Burgundy*, Tempus Publishing Ltd, s. 212–213
3. ↑  Le Cam, Anne (1992): *Charles le Téméraire, un homme et son rêve*, éditions In Fine, s. 11, 87.
***Charlotte's Web*** (norsk tittel *Charlottes tryllevev*) er ei amerikansk barnebok frå 1952 skriven av E.B. White og illustrert av Garth Williams. Boka handlar om grisen Wilbur og venskapen hans med vevkjerringa Charlotte. Boka vart svært populær, er rekna som ein moderne klassikar i USA, og appellerer både til born og vaksne. I 2000 oppførte Publishers Weekly boka som den mest selde barneboka nokosinne.

Handling
--------

Boka byrjar med at purka til bonden John Arable føder eit kull med grisungar, og bonden oppdagar at ein av dei er mindre og svakare enn dei andre. Han bestemmer seg for å avlive grisungen, men den åtte år gamle dottera hans, Fern, bed faren om å spare livet til grisungen. Faren gjev henne grisungen som eit kjæledyr og jenta gjev grisen namnet Wilbur. Grisungen er hyperaktiv og er alltid på utforsking etter nye ting. Han bur med Fern i nokre veker og vert seinare selt til onkelen hennar, Homer Zuckerman. Fern vitjar grisen Wilbur hjå onkelen så ofte ho kan, men ho kjem gradvis sjeldnare innom etter kvart som ho vert eldre, og Wilbur kjenner seg gradvis meir einsam. Grisen vert etter kvart kjent med vevkjerringa Charlotte.

Wilbur kjem med i ein fellesskap av dyr som bur i kjellaren i fjøset til Zuckerman. Når ein gamal sau i kjellaren seier at Wilbur kjem til å verte slakta og eten opp til jul, søkjer Wilbur hjelp frå Charlotte. Vevkjerringa får ideen om å skrive ord i vevet hennar der ho framhevar kor framifrå Wilbur er, og grunngjev med at dersom ho klarer å gjere Wilbur kjent nok vil han unngå å verte slakta. Takka vere hjelpa frå Charlotte og rotta Templeton, overlever Wilbur og fer attpå til eit fesjå der han vinn ein pris. Charlotte døyr på fesjået sidan ho har nådd enden av den naturlege levetida si. Wilbur gjengjelder Charlotte ved å ta eggsekken ho la under fesjået før ho døydde med seg heim. Når egga til Charlotte klekker i fjøset til Zuckerman reiser dei fleste av vevkjerringane av garde for å bu andre stader, utanom tre av dei: Joy, Aranea og Nellie, som vert verande i lag med Wilbur.

Filmatisering
-------------

Boka har vorte filmatisert to gonger. Fyrst i 1973 med Debbie Reynolds i hovudrolla som Charlotte. Henry Gibson spelte Wilbur, og komikaren Paul Lynde spelte Templeton. I 2006 vart boka filmatisert på nytt og Dakota Fanning spelte rolla som Fern.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Charlottes tryllevev (barnebok)» frå Wikipedia på bokmål, den 31. mai 2011.*
* *Denne artikkelen bygger på «Charlotte's Web» frå Wikipedia på engelsk, den 31. mai 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Samandrag av boka på bookrags.com (engelsk)
* Karakterane i boka på bookrags.com (engelsk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
Illustrasjon til det engelske barnerimet «Little Miss Muffet», vesle frøken Muffet blir skremt av ein edderkopp.
**Araknofobi** er angst for edderkoppar. Det karakteristiske ved tilstanden er at reaksjonen på edderkoppen er ute av proporsjon med faren som araknofoben er utsett for.Det er ein enkeltfobi som må bli skildra som irrasjonal ettersom berre ganske få edderkoppar er farlege for menneske, og dessutan er edderkoppar berre sjeldan er aggressive. I Noreg finst det ingen edderkoppar som er farlege for menneske, men nokre av dei kan gje smertefulle bit.

  

Ein reknar med at einkvan utviklar araknofobi ved anten sjølv å ha ei skremmande oppleving med edderkoppar eller sjå at andre reagerer med frykt mot edderkoppar.

I motsetnad til sosiale fobiar er ein enkeltfobi som araknofobi nokså lett å behandla, til dømes ved kognitiv terapi.

Ei forklaring på araknofobi som blir støtta av evolusjonær psykologi går ut på at fobiar er ein overreaksjon som stammar frå dei tidlege forfedrane til menneska. Sidan dei ofte levde i farlege miljø, var det gjerne dei med genar som gjorde dei redde for farlege dyr som overlevde, og derfor kunne føra slekta vidare.
Koordinatar: 55°36′2″N 12°45′9″E﻿

Peberholm med Øresundbrua i bakgrunnen
Peberholm med tunnelsambandet mot Amager nedover på fotografiet, og Øresundbrua og Malmö oppover på fotografiet.
**Peberholm** er ei kunstig øy i Danmark, laga sør for Saltholm i Øresund. Peberholm vart bygd som ein lekk i Øresundssambandet mellom Amager i Danmark og Skåne i Sverige, og var naudsynt for å kunne kople dei undersjøiske tunnelane for motorvegen og den dobbelspora jernbanen under Drogdenrenna frå Amager saman med Øresundbrua over til Malmö i Skåne. På øya kjem dei to undersjøiske veg- og jernbanetunnelane opp i dagen, og her er det bygd ein jernbanestasjon som gjer det mogeleg å pense toga over frå det eine sporet til det andre på den dobbeltspora jernbanen når dette trengst i samband med vedlikehald eller av andre årsaker. 

Øya er rundt 4 km lang og 3 km² stor, og er bygd av lausmassar gravne opp frå botn i Øresund i samband med anleggsdrifta. Totalt gjekk det med 1,6 millionar tonn stein og 6 millionar kubikkmeter sand og annan masse frå havbotn til bygginga av øya.

Øya fekk namnet Peberholm ('Peparholm' av krydderet pepar) som eit resultat av ein konkurranse i den danske dagsavisa *Politiken*. Namnet har klar samanheng med at naboøya har namnet Saltholm.

Natureksperiment
----------------

Øya er òg ein del av eit natureksperiment. Det er meininga at det skal etablere seg vegetasjon på den nye øya ved naturleg spreiing av frø, og det vart difor ikkje sådd frø av gras eller andre plantevekstar her. Då kanskje svært gamle plantar kan ha overlevd i mange millionar år i det mudderet frå havbotn som er fylt opp på øya, er det dessutan von om at slike gamle planter skal kunne etablere seg. For å leggje til rette for eit størst mogleg mangfald av planter, er det lagd til nokre basseng og små høgder.

Øya er under stadig overvaking av biologar. Fram til juni 2006 vart det registrert 440 planteartar på øya, 14-16 hekkande fuglearter, og ei mengd insekt, mellom anna fleire sjeldne. Men sjølv om fleire ulike treslag har spirt, er jordsmonnet for tørt til at det vil kunne danne seg skog på øya.

Av tryggleiksomsyn er det ikkje lov for folk flest å gå i land på øya.

### Habitat for giftig edderkopp

I juli 2005 vart det oppdaga ein edderkopp med det vitskaplege namnet *Tegenaria agrestis* på øya. Edderkoppen er svært sjeldan i både Danmark og Sverige, og vart første gong oppdaga i Norden i Jylland i 2003. Edderkoppen er giftig for menneske, og sjølv om gifta ikkje er dødeleg, kan ho føre til kraftige vevskadar og vanskeleg lækjande sår. Ingen i Europa er enno vorte biten av edderkoppen, men i USA har han skapt store problem.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Peberholm frå Øresundsbrua (DK) Arkivert 2007-02-23 ved Wayback Machine.

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Peberholm**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Loch Shiel** (skotsk-gælisk **Loch Seile**) er ein 19,3 km² stor innsjø 20 km vest for Fort William i Lochaber i Highland i Skottland. Han er 120 meter djup. Det djupaste området ligg i nordaust, omslutta av høge fjell, medan han er meir myrlendt og grunn i sørvest. Frå sørvest renn elva River Shiel ut i sjøen ved Loch Moidart nær Castle Tioram.

Loch Shiel må ikkje forvekslast med Glen Shiel, 40 km leger nord i Skye and Lochalsh, der ein finn den lengre River Shiel og ein mykje mindre Loch Shiel.

Området er forholdsvis skogkledd samanlikna med mange andre område i Highland, så breidda av innsjøen har derfor status som særskild verneområde.

Somme av scenane i Harry Potter og fangen fra Azkaban var filma i Loch Shiel.

Historie
--------

Ruinane av eit kapell står på den største øya i innsjøen, og det vert sagt at det var den første heimen til St. Finan, ein av lærarane til St. Columba. Acharacle, sør i innsjøen, var åstad for eit slag i 1140, leia av Somerled der han slo nordmennene og grunnla dynastiet Lord of the Isles.

Galleri
-------

* 
* Mot nordaustMot nordaust
* Glenfinnan-buktaGlenfinnan-bukta
* Frå toppen av Glenfinnan MonumentFrå toppen av Glenfinnan Monument
* Loch Shiel, juni 2010Loch Shiel, juni 2010

Sjå òg
------

* Glenfinnan Viaduct

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Overijssel** (latin *Transiselania*) er ein provins i Nederland og ligg aust i sentrale delar av landet. Namnet tyder «landet på andre sida av elva IJssel». Administrasjonssenteret i provinsen er Zwolle.

Geografi
--------

Overijssel grensar til Tyskland i aust, Gelderland i sør, Flevoland i vest og Friesland og dei tidlegare lyngheiene i Drenthe i nord. Overijssel består av tre regionar Kop van Overijssel i nordvest, Salland i midten og Twente i aust. Bortsett frå Zwolle er andre store byar Almelo, Deventer, Enschede og Hengelo.

I søraust er provinsen hovudsakleg sandete med eit par mindre elvar som Regge og Dinkel. Dei nordlege delane av provinsen var ein gong myrlendt og torv frå dette området vart i tidlegare i stor grad utnytta til brensel. I dag er det berre få område att frå desse myrene. 

Det høgaste punktet i Overijssel er toppen Tankenberg, ein ås i kommunen Losser på 89 meter over havet. Det lågaste punktet er Mastenbroek polder nær Kampen på 2 meter under havnivå.

Historie
--------

Overijssel vart tidlegare kalla Oversticht. I 1336 vart han ein del av Geldern, men vart seinare avstått til erkebiskopen av Utrecht i 1347 og kjend som *het Sticht*. Biskopane gav Oversticht vidare til keisar Karl V av Det tysk-romerske riket i 1528, som kalla seg sjølv «Herre over Overijssel», og som slik gav provinsen det moderne namnet. Folket i provinsen slo seg saman med dei andre nederlendingane i opprøret mot Karl V sin arving, Filip II av Spania. 

Etter ein kort okkupasjon av styrkane til biskopen av Münster (1672–74) fekk Overijssel eit nytt styre som gav statthaldaren mykje makt. Det var mykje motstand mot dette i heile provinsen og det heile enda med opprettinga av Den bataviske republikken i 1795. Frankrike annekterte Den bataviske republikken i 1810 og Overijssel vart ein del av det franske departementet Bouches-de-l'Yssel. Etter Napoleon sitt nederlang i 1814 vart Det sameinte kongedømet Nederland oppretta, som Overijssel så vart ein del av. 

Noordoostpolder vart oppretta og tørrlagd i 1942 og var ein del av Overijssel frå 1962 til 1986, då han vart ein del av den nye provinsen Flevoland.

Kommunar
--------

Overijssel består av følgjande 25 kommunar:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Almelo
* Borne
* Dalfsen
* Dinkelland
* Deventer
* Enschede
* Haaksbergen
* Hardenberg
* Hellendoorn
 |  | * Hengelo
* Hof van Twente
* Kampen
* Losser
* Oldenzaal
* Olst-Wijhe
* Ommen
* Raalte
 |  | * Rijssen-Holten
* Staphorst
* Steenwijkerland
* Tubbergen
* Twenterand
* Wierden
* Zwartewaterland
* Zwolle
 |

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Overijssel» frå Wikipedia på engelsk, den 15. februar 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Overijssel**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

| * v
* d
* e
Provinsar i Nederland |
| --- |
| Drenthe**·** Flevoland**·** Friesland**·** Gelderland**·** Groningen**·** Limburg**·** Noord-Brabant**·** Noord-Holland**·** Overijssel**·** Utrecht**·** Zeeland**·** Zuid-Holland |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Utrecht** er ein provins i Nederland og ut frå areal den minste i landet. Han ligg midt i landet og grensar til Eemmeer i nord, Gelderland i aust, elva Rhinen i sør, Zuid-Holland i vest og Noord-Holland i nordvest. Byen Utrecht er administrasjonssenter og av andre store byar finn ein Amersfoort og Zeist.

Historie
--------

I mellomalderen vart det meste av området og landet rundt styrt av erkebiskopen av Utrecht. Bispedømet vart grunnlagd i 722 av Willibrord. Det har vore mange krigar mellom Utrecht og grevskapa og hertugdøma rundt, som Holland, Gelderland og Brabant. I 1527 selde biskopen områda til keisar Karl V, som alt eigde dei andre nederlandske provinsane. Habsburgstyret varte ikkje lenge og Utrecht vart med i opprøret mot son til Karl V, Filip II av Spania som ein del av Dei sameinte Nederlanda. 

Byane Oudewater, Woerden og Vianen vart overført til provinsen Zuid-Holland, sistnemnde i 2002.

Geografi
--------

Utrecht
Aust i Utrecht ligg Utrechtse Heuvelrug, ei rekkje moreneåsar. Sidan jordsmonnet i provinsen var relativt næringsfattig var området tidlegare dekt av lyngheier. Dei sørlege delane av provinsen er eit elvelandskap, medan dei vestlege områda stort sett er enger.

Kommunar
--------

Overijssel består av følgjande 26 kommunar:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Amersfoort
* Baarn
* Bunnik
* Bunschoten
* De Bilt
* De Ronde Venen
* Eemnes
* Houten
* IJsselstein
 | * Leusden
* Lopik
* Montfoort
* Nieuwegein
* Oudewater
* Renswoude
* Rhenen
* Soest
* Stichtse Vecht
 | * Utrecht
* Utrechtse Heuvelrug
* Veenendaal
* Vianen
* Wijk bij Duurstede
* Woerden
* Woudenberg
* Zeist
 |

Kjelder
-------

1. ↑  .

* *Denne artikkelen bygger på «Utrecht (province)» frå Wikipedia på engelsk, den 15. februar 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Provinsen Utrecht**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

| * v
* d
* e
Provinsar i Nederland |
| --- |
| Drenthe**·** Flevoland**·** Friesland**·** Gelderland**·** Groningen**·** Limburg**·** Noord-Brabant**·** Noord-Holland**·** Overijssel**·** Utrecht**·** Zeeland**·** Zuid-Holland |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Ytre-Standal** er ein gard på Hjørundfjordstranda i Hjørundfjorden i Ørsta kommune. Ytre-Standal er gardsnummer 172 i Ørsta kommune. Fram til kommunesamanslåinga med Ørsta 1. januar 1964 var dette gnr. 62 i Hjørundfjord kommune. Ytre-Standal vart skrive utan bindestrek til for nokre år sidan. 

Ytre-Standal ligg på vestsida av Hjørundfjorden ca 10 km frå innløpet av fjorden, ca 10,5 km frå Festøya. 5 km lenger inne i fjorden ligg Store-Standal. Fylkesveg 70 i Møre og Romsdal går frå Festøya forbi Ytre-Standal til Store-Standal.

Garden har no 5 bruk. Fire av bruka ligg nede ved fjorden, det femte bruket om lag 500 m framme i dalen. 

Tidlegare gnr. 63 i Hjørundfjord, den nedlagde garden Støylen, ligg ca 1 km framme i dalen. Støylen var utsett for ras, og vart i 1901 selt til bnr. 3 og lagt ned som eige bruk, og i 1917 slått saman med bnr. 3.

Ytre-Standal-dalen er ein trong dal som går frå gardane ved sjøen og ca 3 km fram til setra på Hau'en. Dalen vidar seg ut framover, og endar framom setrane i dalbotnane Likkjekoppen og Storekoppen. Her er høge fjell på alle kantar, mellom anna Breitinden, Romedalstinden, Storekopptindane, Likkjedalstindane og Ytstenestinden. Frå setra på Hau'en er det grei rås over Molladalskaret til Molladalen, og ein kan også gå over Likkjekoppskaret mot Kolåstinden og Standaleidet.

Kjente standalingar
-------------------

* Ragnar Standal, bygdebokredaktør

Bakgrunnsstoff
--------------

* Grendelaget si nettside for Ytre-Standal og Stavset.[*daud lenkje*]
* Hjørundfjord sine heimesider.
* Om fjella rundt Ytre-Standal
* Fjellinordvest – om fjellene i Ørsta.

Kjelder
-------

* Lars Strømme og Ragnar Standal: *Hjørundfjordboka Band V Gard og ætt*, Ørsta 1993 ISBN 82-991200-5-5 side 468-509
|  |
| --- |
| **Durra** |
| DurraDurra |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Orden:** | Grasordenen Poales |
| **Familie:** | Grasfamilien Poaceae |
| **Underfamilie:** | Panicoideae |
| **Stamme:** | Andropogoneae |
| **Understamme:** | Andropogoninae |
| **Slekt:** | *Sorghum* |
| **Art:** | **Durra** *S. bicolor* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Sorghum bicolor***Moench, 1794 |

*Sorghum bicolor Moderne*
**Durra**, **sorghum** eller **sorgum** (*Sorghum bicolor* eller *Sorghum vulgare*) er ein eittårig kornplante av slekta *Sorghum*.

Planten er særleg viktig i tropiske område ettersom han toler tørke svært godt. Framfor alt er han ein viktig mat- og fôrplante i Afrika. Ein dyrker òg durra i tempererte område.

Dyrking
-------

Ein reknar med at menneske tok til å dyrka vill durra fann for rundt 2 000 år sidan i Aust-Afrika, truleg i Etiopia, Sudan eller øvre Egypt. I India og på den arabiske halvøya har ein likevel gjort mykje eldre funn av durra som kan ha vore dyrka.

Afrikanske slavar tok planten med seg til Nord-Amerika tidleg på 1600-talet. USA er i dag verdas største durraprodusent, med 12 mill. tonn av en verdensproduksjon på 56 mill. tonn (2004). Deretter kjem Nigeria og India med 8 og 7 mill. tonn.

Bruk
----

Dei mange ulike durratypane blir vanlegvis delte inn i fire grupper etter bruksområde: 

* Korndurra
* Grasdurra, som blir brukt til beiting og høy
* Sukkerdurra eller søtdurra, som blir brukt til å laga sirup
* Sortar som blir brukt til å laga kostar og børster

I fleire regionar i India lagar ein eit ugjæra brød av durra som blir kalla *bhakri*. I Nigeria bryggar ein øl og i Kina lagar ein eit brennevin, *maotai, av durra.*

Kjelder
-------

1. ↑  «durra». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 15. oktober 2020.

* no:Durra

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
|  |
| --- |
| **Broddtjønnaks** |
|  |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** VU Sårbar |

**Broddtjønnaks** (*Potamogeton friesii*) er ei plante i tjønnaksslekta i tjønnaksfamilien. Arten er spreidd sirkumpolar.

I Noreg er arten heimleg i grunt, næringsrikt ferskvatn. Han veks i låglandet spreidd over store delar av landet, men manglar på Sørlandet og Vestlandet. I Raudlista 2021 er arten rekna som sårbar (VU).

Hybriden med butt-tjønnaks (*P. friesii* × *P. obtusifolius* eller *P.* ×*semifructus*) er registrert frå Ullensaker i Akershus.

Kjelder
-------

1. ↑  «Artsdatabanken: Broddtjønnaks». Artsdatabanken. Henta 21. februar 2024.
2. 1 2 3  Reidar Elven mfl. (2022). *Norsk flora* (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 177.
3. ↑  «Raudlista: Broddtjønnaks». Artsdatabanken. 24. november 2021. Henta 21. februar 2024.
4. ↑  «PoWO: *Potamogeton* × *semifructus*». Plants of the World Online. Henta 21. februar 2024.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Artikkelen er ikkje kopla til Wikidata*
Spindelvevmåleri ved domkyrkja i Chester.
**Spindelvevmåleri** er ein delikat kunst der ein måler på lerret laga av larvar eller edderkoppar. Netta blir samla, reinska, lagt i lag og ramma inn.

Historie
--------

Spindelvevbilde (*Spinnwebenbilder*) er fyrst gong dokumentert på 1500-talet i Puster-dalen i dei austerrikske tyrolske Alpane, utført av munkar som laga måleri på lerret laga utelukkande av spindelvev eller materiale frå kokongar. Desse religiøse miniatyrane blei vanlegvis måla for kloster, andre religiøse institusjonar, middelklassen og det lågarare aristokratiet. Berre rundt 100 er kjende til, og er hovudsakleg i private samlingar.

Elias Prunner frå Pusterdalen var den fyrste sekulære kunstnaren som praktiserte spindelvevmåleri, og i 1765 måla han keisarinne Maria Theresa. Den kjende venleiken Philippine Welser (1527-1580) gifta seg i løyndom med erkehertug Ferdinand II av Tyrol, og ho slo seg ned nær Innsbruck, i Schloss Ambras. Små måleri av Philippine i ovale rammer blei selde til turistane av Franz Unterberger (1838-1902) frå Innsbruck, ein kunstnar som brukte andre lokale kunstnarar til å produsere portrettane. Desse spindelvevmåleria blei eksporterte til England, Nord-Amerika og Tyskland i betydelege tal.

På 1800-talet og tidleg på 1800-talet laga spindelvevkunstnarar i Innsbruck landskap og scenar med lokale bønder, og militære hendingar i sjølvstendekrigen. Den industrielle revolusjonen gav mange nye tema til kunstnarane. Etter 1920 er det ikkje registrert nye spindelvevmåleri frå Tyrol.

Domkyrkja i Chester har eit edderkoppmåleri av Jomfru Maria, måla på silke frå heggspinnemøll, og truleg laga av Johan Burgman (d. 1825) frå Tyrol. Det er ein kopi av eit måleri av Lucas Cranach I (1472-1553) i domkyrkja i Innsbruck (*Dom zu St. Jakob*).

1. ↑  Im Kinsky Auctioneers, Vienna, Online Catalogue, 109th Auction, 24 November 2015, Lot 0601
2. 1 2  Cobweb Portraits Retrieved : 2013-02-12
3. 1 2 3 4  Cobweb Painters Retrieved : 2013-02-12
4. ↑  Description panel on frame of object in Chester Cathedral
|  |
| --- |
| **Alfagras** |
| 

Alfagras  Alfagras |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | *Plantae* |
| **Rekkje:** | *Spermatophyta* |
| **Underrekkje:** | *Angiospermae* |
| **Klasse:** | *Monocotyledonae* |
|
|
| **Orden:** | *Poales* |
| **Familie:** | *Poaceae* |
| **Slekt:** | *Stipa* |
|
| Vitskapleg namn |
| Stipa tenacissima

Linné |

**Alfagras**, **halfa** eller **esparto** (*Stipa tenacissima*) er ein urteart i grasfamilien. Det er ei flierårig plante som er mest utbreidd på steppene i Nord-Afrika og Sør-Spania. Ho har lange blad som er røyrforma og sammanrulla. Bladfibrane vert mellom anna brukt som råmateriale for snøre og tau, og til korgfletting. Skotypen espadrille vert laga av alfagras.

Papirproduksjon
---------------

Alfagrasfibrar vert også brukte i papirproduksjon. Fibrane vert vanlegvis blanda med 5–10 % tremasse. Dei gjev eit papir av høg kvalitet som er vanleg i bøker. I Storbritannia vart dette teke i bruk i 1850.

Alfagras som er klart til handverksbruk.

Kjelder
-------

* «Espartogräs» på Wikipedia på svensk, innhenta 7. april 2010.
* «Alfagress» hjå Store norske leksikon, innhenta 7. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Alfagras**