recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sør-Elvåga** er eit vatn i Austmarka på grensa mellom Oslo og Lørenskog kommunar. Vatnet gjev drikkeforsyningar til delar av det søraustre Oslo.

Etter at Nord-Elvåga vart demd opp med 9 meter i 1964, vart Sør-Elvåga hengjande saman med Nord-Elvåga og heva 4 meter. Det oppdemde vassmagasinet inngår i drikkevassforsyninga til Oslo. Det er difor ikkje tillate å bada i denne delen av Elvåga.

Vatnet er regulert 14 meter. Grensa mellom Oslo og Akershus går midt langs Nord- og Sør-Elvåga. Vatnet har avløpet gjennom Ellingsrudelva via Fjellhammarelva til Nitelva ved Lillestrøm.

Etter at vatnet var demt opp er den største djupna i Sør-Elvåga 23 meter. Vatnet med strandlinje vart ekspropriert i 1947 for å bidra til Oslos vassforsyning. Fleire busetnadar rundt vatnet vart rivne før oppdemming og desse tomtene står til dels under vatn.

Namnet kjem truleg av «el» i tydinga «kald byge» eller «vind» (terrengformasjonen fører til kalde trekk frå nord), og våg i tydinga vik. «Elivågar» i Edda går ein ut i frå er Elvåga og var ifølgje Hymeskvadet og Vaftrudnismål to kalde innsjøar på grensa mellom landet til jotnane og menneska.

Sjå òg
------

* Liste over innsjøar i Oslo

Referansar
----------

1. 1 2  *Marka fra A til Å*. Universitetsforlaget. ISBN 8200069044.
2. ↑  Dybdekart, NVE
3. 1 2  Senje, Sigurd. *Østmarka*. Gyldendal. ISBN 8205063176.
4. ↑  *Oslo-marka: Nordmarka, Østmarka, Lillomarka, Sørmarka, Vestmarka, Krokskogen, Romeriksåsene*. Halvorsen & Larsen forl.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Skiforeningen, Markadatabasen om Sør-Elvåga Arkivert 2004-12-14 ved Wayback Machine.
**Primærnæringar** er næringar som framstiller råvarer, som landbruk og sjøbruk. Denne næringa gav tradisjonelt mat og inntekter til store delar av folket i Noreg, men dette endra seg på 1800-talet. Då byrja folk å flytte frå landsbygda og inn til byane, mange for å jobbe i sekundærnæringar. Den store endringa som kom i denne perioden vert kalla *det store hamskiftet*.

Landbruk
--------

Potetdyrking
Landbruk femnar om næringar som jordbruk, hagebruk, skogbruk, reindrift, jakt, fangst og sanking. I Noreg har endringa i sysselsetjinga heldt fram heilt til i dag, det vert til dømes stadig færre og færre gardsbruk att. Til samanlikning var 20 % av folket i Noreg sysselsette i jordbruket i 1950, medan det i dag berre er om lag 2 %. Produksjonen har likevel auka sidan den gongen.

Sjøbruk
-------

Lofotfiske
Sjøbruk femnar om næringar som fiske og fiskeoppdrett. Det er i dag mange færre fiskarar i Noreg enn tidlegare. Samstundes har fangstmengda auka, og fiskeoppdrett har vore ei næring som har vokse stort sidan produksjonen byrja, tidleg på 1970-talet.

Sjå og
------

* Sekundærnæringar
* Tertiærnæringar

Kjelder
-------

* Westersjø Martin, Laurizen Åse og Berg Jorun: *Standpunkt – Samfunnsfag for videregående skole – fellesfag* (Oslo: Damm, 2006)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
Eit dataspel med **ikkje-lineær struktur** tilbyr spelaren utfordringar som kan fullførast i ulike sekvensar. Kvar spelar kan ta på seg (eller møta på) berre nokon av dei mogelege utfordringane, og dei same utfordringane kan spelast i andre rekkjefølgder. Det motsette er eit dataspel med **lineær struktur**, som vil konfrontera spelaren med utfordringar i ein fastsett orden der kvar spelar møter alle utfordringane og må klara dei i same rekkjefølgd.

Eit ikkje-lineært spel gjev spelaren større fridom enn eit lineært spel. Til dømes, eit ikkje-lineært spel kan tillata fleire sekvensar å greia spelet på, eit val mellom måtar å vinna på, ulike måtar å vinna på eller valfrie sideoppdrag og «subplots». Nokre spel har både lineære og ikkje-linæere element, og nokre spel tilbyr ein «sandkasse-modus» som lèt spelaren utforska eit open verd-miljø uavhengig av hovudmåla i spelet, dersom slike er gjevne i det heile.

Eit spelt som er særleg ikkje-lineært er nokre gonger skildra som ope («open ended») eller som ei sandkasse («sandbox»), og er karakterisert av at det lèt spelarane måla progresjonen gjennom eigendefinerte mål, uavhengige av føreskrivne spelelement.

Kjelder
-------

1. ↑  «About Kenshi». 25 August 2014.
2. ↑  «Elite Dangerous - Frontier Store».
3. ↑  «New Study: Understanding the Impact of Minecraft in the Math Classroom | Minecraft Education Edition».

* *Denne artikkelen bygger på «Nonlinear gameplay» frå Wikipedia på engelsk, den 20. februar 2022.*
**Inderøy Idrettslag** er eit idrettslag frå Inderøy i Trøndelag. Det blei stifta i 1863, og er eit av dei eldste idrettslaga i Noreg. Opphavleg heitte laget *Inderøens Skiløberforening*, seinare bytta det namn til *Inderøy turn- og idrettslag* og til slutt Inderøy Idrettslag.

Klubben driv med idrettar som fotball, volleyball, friidrett, sykling, handball, vektløfting men har skiskyting og langrenn i hovudsetet. Inderøy har også eit godt orienteringsmiljø, med store profilar som mellom anna Per Morten Kvam. 
Langrennsmiljøet har også fått fram mange talent som Ole-Marius Bach, Kristin Gausen, Eirik Lorentsen og Julie Gausen. 

Inderøy Idrettspark har kunstgrasbane med løpebane rundt, ein tennisbane og ein basketballbane. Inderøy har 3 lysløyper. Desse er på Lyngstad (Kjerknesvågen, Rostad (Utøy) og Gran (Vuddu).

Kjelder
-------

1. ↑  *Trøndersk språkhistorie: språkforhold i ein region*. Tapir akademisk forlag. 2008.

* *Denne artikkelen bygger på «Inderøy Idrettslag» frå Wikipedia på bokmål, den 25. desember 2017.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
		- Oversikt over anleggene på Inderøy ILs nettsted

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Amerikansk satireteikning frå 1867 som gjer narr av ideen om at andre enn kvite (menn) skal røysta ved val.
Kvinner røyster i Bangladesh. *(Kjelde: USAID)*
**Røysterett** er retten til å røysta i val. Allmenn røysterett blir i dag sett på som ein viktig byggestein i eit demokrati. Gjennom tidene har likevel røysteretten vore avgrensa ut frå kjønn, rase, sosial klasse, eigedom eller utdanning. I dag er han avgrensa ut frå alder i alle land, medan visse grupper kan vera utelukka, til dømes psykisk utviklingshemma, innsette i fengsel, dømde kriminelle eller tilsette i politi eller militæret.

Det finst ulike måtar å avgrensa røystretten på. Det kan anten gjerast direkte gjennom lovverket, eller indirekte, ved at ein gjer det vanskeleg for ei særskild gruppe å røysta. Eit døme på det førstnemnde er måten kvinner som noko ganske naturleg var utelukka frå å røysta dei fleste stader fram til 1900-talet (i Liechtenstein fram til 1984). Det sistnemnde hende mellom anna i Sørstatane i USA, der mange afroamerikanarar og amerikanske urfolk blei haldne frå å skriva seg på vallistene ved hjelp av skriftlege prøvar, selektiv koppskatt for å kunne røysta og systematisk plaging og truging av minoritetsgruppene og dei som ville hjelpa dei.

Røysterett i Noreg
------------------

Den norske grunnlova frå 1814 gav stemmerett til embetsmenn, byborgarar og jordeigande bønder. I 1814 kunne kring 40 % av alle menn over 25 år stemma ved stortingsval. Likevel var den norske grunnloven lenge ein av dei mest radikale og demokratiske forfatningane i Europa.

Utover på 1800-talet sokk talet på dei som hadde røysterett fordi det blei stadig fleire husmenn og eigedomslause. Det er rekna ut at i tida 1860-1870 hadde 7,5 % av innbyggjarane i landet stemmerett.

I 1884 vedtok Stortinget ein forsiktig utviding av røysteretten på grunn av gjennombrotet til parlamentarisme. Retten var fortsatt reservert eit mindretal av den vaksne mannlege befolkninga.

Då Venstre oppnådde grunnlovsfleirtal i 1898 vedtok Stortinget å innføra allmenn røysterett for menn. Kvinner frå borgarskapet og middelklassen kunne røysta for første gong i 1909. I 1910 fekk kvinnene allmenn røysterett ved kommuneval, og etter eit forslag frå regjeringa i 1913 vedtok Stortinget einstemmig at kvinner skulle ha røysterett på same vilkår som menn.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om kampen for røysterett

Sjå òg
------

* Røysteplikt

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC
* NDL

 |
Fly frå Indian Airlines
**Indian Airlines**, også kalla **Indian**, var eit større indisk flyselskap som verka frå 1953 til 2011. Saman med Air India var det eit av to nasjonale flyselskap i India.

Indian Airlines tilhøyrde den indiske staten og var administrert av den sivile luftfartsstyresmakta i landet, *Ministry of Civil Aviation.* Det hadde base i Mumbai og fokuserte først og fremst på innanrikstrafikk.

7. desember 2005 tok flyselskapet namnet «Indian» i bruk i reklamesamanheng.

I 2007 kunngjorde den indiske regjeringa at Indian Airlines skulle slåast saman med Air India. 26. februar 2011 slutta Indian Airlines å verka under eige namn og kodar, og fullførte samanaslåinga med Air India.

Kjelder
-------

1. ↑  «Indian Airlines to be called 'Indian' now». *Rediff.com*. 7. desember 2005.
2. ↑  «AI/IC merger being completed». *pata.org*. Arkivert frå originalen 7. mars 2012. Henta 21 March 2018.
3. ↑  «AI/IC complete merger». Arkivert frå originalen 1. mars 2011.

* *Denne artikkelen bygger på «Indian Airlines» frå Wikipedia på engelsk, den 12. juli 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
Røyrtong. Justeringsringen, ein mutter på gjenger, er å sjå på den nedre armen. I denne posisjonen skal tanga vriast medsols.
Johan Petter Johansson i 1940.
**Røyrtong** er ein gripereiskap som er laga spesielt for røyrleggjararbeid, og som kan stillast inn til passande gripevidd ved hjelp av ein justeringsring på den eine armen. Tonga er slik innretta at kjeften på tonga kan klemme hardare til når tonga vert halden berre etter den andre armen, og vridd eller halden i mot i den eine retninga. Ein må difor feste tonga på arbeidsstykket i samsvar med rotasjonsretninga, og treng berre å halde i den armen på tonga som ligg godt i neven.

Røyrtong av «amerikansk» modell. I den posisjonen tonga er synt i her, skal ho vriast medsols.
Denne typen røyrtong vart funnen opp i 1888 av svensken Johan Petter Johansson (1853-1943), og vert difor ofte kalla kalla *svensk modell*, *svensk rørtang* og liknande på ulike språk, til dømes *Schwedenzange* på tysk, *Swedish wrench* eller *Swedish pattern wrench* på engelsk. Røyrtenger med berre ein arm, og difor med eit anna justeringsprinsipp, er vanlegare i Sambandsstatane.
| **Olonets Олонец** |
| --- |
| Horisonten tilHorisonten til  |
|  |
| Byvåpenet til Olonets |
| **Byvåpenet til Olonets** | 
 |
| Plassering |
| 

Olonets is located in Russland

 |
| 

Olonets is located in Karelia

 |
| Styresmakter |
| Land |  Russland |
| Føderasjonssubjekt | Karelia |
| Grunnlagd | 1137 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008) | 9 342 |
| Koordinatar | 60°59′″N 32°58′″E﻿Koordinatar: 60°59′″N 32°58′″E﻿ |
| Tidssone- Ved sommartid | MSK (UTC+3)MSD (UTC+4) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 186000 |
| Retningsnummer (tlf) | +7 81436 |
| Bilnummer | 10 |
| **Nettstad:** olonets.onego.ru/ |

**Olonets** (russisk Олонец, finsk Aunus, karelsk *Anus*) er ein by i republikken Karelia i Russland med om lag 9000 innbyggjarar. Han ligg ved elva Olonka, aust for Ladoga. 

Olonets er den eldste dokumenterte busetnaden i Karelia, nemnt i kjelder frå Novgorod så tidleg som 1137. Historia til byen er uklår fram til 1649, då ei festning vart bygt der for å verne Storfyrstedømet Moskva mot svenskane. Same år fekk staden byrettar. Fram til den store nordiske krigen utvikla Olonets seg som ein leiande marknad for russisk handel med Sverige. Sørover frå byen strekte det seg eit belte med festningskloster, der Aleksander-Svirskij-klosteret var det viktigaste.

På 1700-talet endra Olonets fokus frå handel til jernindustri. I 1773 vart byen hovudstad i Olonets gubernija. Elleve år seinare vart den regionale hovudstaden flytta til Petrozavodsk og Olonets vart mindre viktig. 

Dagens Olonets er rekna som ein av dei historiske byane i Karelia og det er den einaste byen i republikken der karelar er i fleirtal (over 60 % per 2004). I 1999 feira byen 350-års jubileum.

| * v
* d
* e
Byar i Republikken Karelia |
| --- |
| Hovudstad: Petrozavodsk |
| Våpenskjoldet til Republikken Karelia | Belomorsk · Kem · Kondopoga · Kostomuksja · Lakhdenpokhja · Medvezjegorsk · Olonets · Pitkjaranta · Pudozj · Segezja · Sortavala · Suojarvi | Flagget til Republikken Karelia |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
| **Rùm****Lokalt namn: Rùm (hjelp·info)** |
| --- |
| Kinloch på Rum, sett frå sør.Foto: Anne BurgessKinloch på Rum, sett frå sør.Foto: Anne Burgess |
| Geografi |
| 

Rùm is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 56°59′38″ N 6°20′38″ W﻿Koordinatar: 56°59′38″ N 6°20′38″ W﻿ |
| **Øygruppe** | Indre Hebridane

 |
| **Areal** | 104,63 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Askival (812 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Skottland |
| **Region** | Highland |
| **Største busetnad** | Kinloch

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 22 (2001) |
| **Folketettleik** | 0,2 /km² |

**Rùm** (eit skotsk-gælisk namn som ofte vert anglisert til *Rum*, mogleg frå norrønt *Romey*) er ei øy i Small Isles i Indre Hebridane i Skottland. Gjennom det meste av 1900-talet heitte øya *Rhum*, ei staving som den tidlegare eigaren Sir George Bullough kom på, fordi han ikkje likte tittelen «godseigar av Rum».

Loch Fiachanis på Rum, sett mot Cuillin
Ho er den største av Small Isles og den femtande største i Skottland, men er berre busett av om lag 30 innbyggjarar. Alle desse bur i landsbyen Kinloch på austsida. Øya har vore busett sidan 7000-talet f.Kr. og er ein av dei tidlegaste busetnadane ein kjenner til i Skottland. Dei tidlege keltiske og norske busetjarane etterlet seg berre få skriftlege kjelder og gjenstandar. Frå 1100- til 1200-talet vart øya underlagt forskjellige klanar, mellom anna MacLean-klanen frå Coll. Folketalet voks til over 400 seint på 1700-talet, men under Highland clearances vart folketalet kraftig redusert mellom 1826 og 1828. Øya vart så ein jaktområde og det eksotiske Kinloch Castle vart bygt av Bullough-familien i 1900. Rùm vart kjøpt av Nature Conservancy Council i 1957.

Bullough-mausoleet ved Harris på Rum, med Rùm Cullin i bakgrunnen.
Rum er av vulkansk opphav og fjella vart erodert ned under isbreane i pleistocen. Han er i dag ein viktig stad for økologiforsking, særleg på rådyr, og ein har med suksess redda havørnbestanden på øya. Økonomien er heilt avhengig av Scottish Natural Heritage, eit offentleg organ som i dag styrer øya. Det går båtsamband frå øya til fastlandsbyen Mallaig.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete
* Nettsida til Rum

| * v
* d
* e
Busette øyar i Hebridane |
| --- |
| Indre Hebridane | Canna · Coll · Colonsay ·  Danna · Eigg · Eilean Bàn · Eilean Donan · Eilean Shona · Erraid · Gigha · Gometra · Iona · Islay · Isle of Ewe · Jura · Kerrera · Lismore · Lunga · Muck · Mull · Oronsay · Raasay · Rona · Rùm · Sanday · Scalpay · Skye · Slate Islands · Soay · Summer Isles · Tiree · Ulva |  |
| Ytre Hebridane | Baleshare · Barra · Benbecula · Berneray · Eriskay · Flodaigh · Fraoch-Eilean · Great Bernera · Grimsay (nord) · Grimsay (sør) · Lewis og Harris · North Uist · Scalpay · South Uist · Vatersay |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Storhjelm** |
| StorhjelmStorhjelm |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Ranunculales |
| **Familie:** | Soleiefamilien Ranunculaceae |
| **Underfamilie:** | Ranunculoideae |
| **Stamme:** | Delphinieae |
| **Slekt:** | Hjelmar *Aconitum* |
| **Art:** | **Storhjelm** *A. napellus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Aconitum napellus***L. 1753 |

**Storhjelm** (*Aconitum napellus*) eller **venusvogn** er ein blome i hjelmslekta i soleiefamilien. 

Storhjelm er ein fleirårig plante Han har ein stiv opprett stengel som kan bli opptil 100-120 cm høg med flikete, blanke blad. Han blomstrar med djupblåfiolette blomar i juli til august. Storhjelm liker jamn fukt og kan trivast i sol eller lett skygge.

Nærbilde av blomen.
Storhjelm er mykje brukt som hageplante. Han er svært hardfør, og var tidlegare ein av dei mest brukte hageplantane i Nord-Noreg. Planten blei ofte brukt som «fattigmannshekk» i gamle dager. I Hornindal blei han kalla «Fruens tøffel». Andre stader blei han kalla «Studenternæse» eller «Duva». Storhjelm er ein nær slektning av tyrihjelm, som veks vilt i Noreg.

Heile planten er svært giftig. Han blei tidlegare brukt i medisin, til bedøving og som gift mot fiendar. Munkane innførte han til Noreg som klosterhageplante. Storhjelm blir svært gammal som hageplante, og kan ofte stå igjen på tuftene ved fråflytta hus. Planten kan spreia seg med frø, og finst forvilla mange stader i Noreg. 

Plansje av storhjelm.
Det fints også rosa og kvite variantar av storhjelm, *A. napellus 'Carneum'* , *A. napellus 'Rubellum'*  og *A. napellus 'Album'* .

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Storhjelm» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juni 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Olofströms kommune** er ein kommune i Blekinge län i Sverige. Kommunen grensar til to andre kommunar i Blekinge län, Sölvesborgs kommun og Karlshamns kommun, høvesvis i sør og aust. Han grensar også til tre kommunar i Skåne län, Osby kommun og Kristianstads kommun i vest og Bromölla kommun i sør. I nord grensar han til Tingsryds kommun og Älmhults kommun i Kronobergs län. Administrasjonssenteret i kommunen er Olofström.

Olofström har mykje skog, mange vatn og mange myrar. Næringslivet i kommunen er dominert av industriverksemder.

Administrativ historikk
-----------------------

16. oktober 1863 braut kommunen Kyrkhult ut av Jämshög. I 1941 braut Olofströms köping ut av Jämshögs kommun. I 1966 vart alle sameinte att under namnet Olofström (framleis köping fram til kommunereforma i 1971 då einskapleg kommunetype vart innførd og Olofströms kommun vart grunnlagd.)

Kommunevåpenet
--------------

Blasonering: *På gullfarga bakgrunn, ein ståande svart hammar, omgjeven av elleve svarte sirklar i runding*.

Våpenet vart laga for Olofströms köping i 1950. Hammaren kjem frå seglet til Villands härad og sirklane frå eit jernverksstempel. Begge dei andre kommunane som hadde vorte innlemma i kommunen hadde også våpen. Men det var våpenet til den tidlegare köpingen som i 1974 vart registrert for Olofströms kommun i Patent- och registreringsverket.

Tettstader
----------

Det er fem tettstader i Olofströms kommun.

Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. Administrasjonssenteret er utheva.

| Nr. | Tettstad | Folketal |
| --- | --- | --- |
| 1 | **Olofström** | 7 425 |
| 2 | Jämshög | 1 605 |
| 3 | Kyrkhult | 1 016 |
| 4 | Vilshult | 327 |
| 5 | Gränum | 208 |

Kjelder
-------

* Artikkelen var opphavleg basert på ei omsetjing av «Olofströms kommun» på Wikipedia på svensk.
* «Olofström» på Store Norske Leksikon.

Fotnote
-------

1. ↑  «*I fält av guld en stolpvis ställd svart smideshammare, omgiven av elva i cirkel ordnade svarta rundlar*.».

| * v
* d
* e
Kommunar i Blekinge län i Sverige |
| --- |
|  | Karlshamn • Karlskrona • Olofström • Ronneby • Sölvesborg |  |
| Sjå òg: Liste over Sveriges kommunar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Kerið
**Kerið** er ein vulkansk kratersjø sør på sentrale delar av Island ved ein populær turistveg kalla Den gylne sirkelen. Han er ein av fleire kratersjøar i området, danna då landområdet flytta seg over eit lokalt varmepunkt, men han er ein av dei mest synlege kalderaane som framleis er intakt. Kalderaen, som anna vulkansk stein i området, består av raud vulkansk stein. Kalderen er om lag 55 meter djup, 170 meter brei og 270 meter lang. Kalderan er estimert til å vere om lag 3 000 år gamal, berre halvparten så gamal som det omliggande vulkanske landskapet. 

Det meste av krateret har bratte sider med lite vegetasjon, men ein vegg er slakare og er dekt av eit teppe med djup mose. Sjølve vatnet er forholdsvis grunt, 7-10 meter avhengig av regnfall og andre faktorar, men på grunn av mineral i jordsmonnet er han ikkje gjennomsiktig og kraftig blågrøn.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kerið» frå Wikipedia på engelsk, den 5. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kerið**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Eigil Hesstvedt** (fødd 16. september 1920 i Oslo, død 29. april 1979 i Oslo) var ein norsk meteorolog og ein internasjonal pioner innan problem knytte til atmosfærisk kjemi og forureining. 

Han tok cand.real. innan matematikk i 1947 og dr.philos. i 1961. Han var professor i meteorologi ved Universitetet i Oslo frå 1966. Hesstvedt arbeidde først hovudsakleg med skyfysikk, mellom anna perlemorskyer og nattlysande skyer. Seinare arbeidde han mest med problem knytte til kjemi i atmosfæren og forureining. 

Eigil Hesstvedt var formann i Oslo geofysikeres forening 1963–1965 og formann i Den nasjonale komité for geodesi og geofysikk frå 1969. Han vart medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi i 1966. Han hadde fleire verv i Verdas meteorologiorganisasjon og International Union of Geodesy and Geophysics. 

Hesstvedt vart nordisk meister i fekting med sabel i 1969 og var noregsmeister i fekting i 1959 med florett og i 1964 med sabel.

Utgjevingar (utval)
-------------------

* *On the physics of mother pearl clouds*, i Geofysiske publikasjoner, nr. 9/1960
* *On the photochemistry of ozone in the ozone layer*, i Geofysiske publikasjoner, nr. 5/1968
* *Long range transport of ozone* (saman med Ø. Hov og I. S. A. Isaksen), i Institutt for geofysikks rapportserie, nr. 32, 1977
* *Possible increase in total ozone due to anthropogenic release of carbon monoxide and nitrogen oxides near the ground*, i Institutt for geofysikks rapportserie, nr. 35, 1978

Kjelder
-------

* «Eigil\_Hesstvedt» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
| Bøkene i *Dansen gjenom skuggeheimen* |
| --- |
| * *Stigeren* – (1919)
* *Trolldom i lufta* – (1912, 1922)
* *Vandringa* – (1923)
* *Kongen* – (1920)
* *Dansen gjenom skuggeheimen* – (1911, 1921)
* *Domkyrkjebyggjaren* – (1921)
* *I skiftet* – (1922)
* *Røysingfolke* (1914, 1923)
* *Fjellskjeringa* – (1924)
* *Herdsla* – (1924)
 |

***Røysingfolke***, også kalla ***Røysingfolket***, (1914 og 1923) er det åttande bindet i den episke kronologien til romanserien *Dansen gjenom skuggeheimen* av Kristofer Uppdal. Det var den tredje romanen i den fyrste runden med utgjevinga av verket. Det var då han seinare vart gjenutgjeven i revidert utgåve at han var plassert som nummer åtte. Romanen følgjer handlinga og personane frå *Dansen gjenom skuggeheimen*, rallaren *Sjugur Rambern* og bondedottera *Innbranna Røysing*, og går føre seg 10–12 år seinare enn denne. Paret er gift, og driv Røysing, garden til far hennar. Etter stadnamnet som vert brukt i boka å dømme, ligg garden i Steinkjer-området..

Handlinga i romanen følgjer både gardsdrifta, parforholdet og ein politisk karriere for Sjugur. Rallaren må fyrst slite for å få respekt frå svigerfaren *Gamle-Stål*. Sjugur sin son frå eit tidlegare kjærleikstilhøve, *Litl-Sjugur*, vert introdusert, og arbeider som gjetar på garden. Sjugur vert vald til ordførar i bygda, og legg mykje energi i arbeidet med å byggje ned klassemotsetnader, mellom anna ved å hjelpe arbeidarane til å eige jord. («Ein skulle hjelpe arbeidarane til å få jord, noko fast å stå på i samfundet. Då turvte ikkje bøndene ottast dei. Frå jorda si vil dei då koma til å sjå både utetter og innetter».). Mot slutten av romanen vert han også vald til stortingsrepresentant. Tilhøvet mellom Sjugur og Innbranna er sterkt, og eldfullt i meir enn éin forstand.

Romanen har ei heroiserande skildring av Sjugur, og ei skildring av velstand og framgang i gardsdrifta som i enkelte avsnitt kan verke idylliserande. Uppdal sitt eige stikkord til romanen, «sambandet med upphavet», kan oppfattast som eit ynske om ein avspenningsallianse mellom bønder og arbeidarar, slik hovudpersonen Sjugur også arbeidde for i det politiske livet sitt.

Fotnotar
--------

1. ↑  Hovudkjelda for omtalane av dei enkelte binda i verket er Leif Mæhle sine føreord til kvart bind i nyutgåva frå 1985–1991 og presentasjonen av romanane på nettstaden uppdal.no
2. ↑  Det finst faktisk ei Røysing-grend; denne ligg aust i kommunen.
3. ↑  Sitert frå s. 180 i *Røysingfolket*, 1990-utgåva

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Røysingfolke* i fyrsteutgåve (1914), digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
* *Føysingfolket* i utgåve frå 1923, digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
**Kerogen** er ei blanding av organisk sambinding som finst i sedimentære bergartar. Det er uløyseleg i vanlege løysemiddel på grunn av stor molekylvekt (over 1000) for bestanddelane. Den løyselege bestanddelen av petroleum blir kalla bitumen. Når kerogen blir oppvarma til riktig temperatur i jordskorpa, avgjer einskilde typar av kerogen råolje eller naturgass, som blir kalla hydrokarbonar (fossilt brensel). Når slikt kerogen er tilstades i høg konsentrasjon i bergarter slik som skifer, og ikkje er varma opp til ein tilstrekkeleg høg temperatur til å avgje hydrokarbonet sitt, kan dei danne oljeskiferavsetningar.

Stoffet er samansett som eit makromolekyl av karbon, hydrogen, litt oksygen og mindre mengder svovel og nitrogen, vanlegvis innanfor grensene 77–83 % karbon, 5–10% hydrogen og 10–15% oksygen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kerogen» frå Wikipedia på bokmål, den 5. april 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Oilfield Glossary*, arkivert frå originalen 3. juni 2012, henta 5. april 2011
Fotskammel eller pall.
Pall av tre
Sigerspall
**Pall** (norrønt *pallr*) er ei forhøging, avsats eller hylle som kan ha ulike bruksområde.

Interiør
--------

I norrøn tid var pall eit forhøga bordgolv langs langveggen og endeveggen i ei stove, og ein veggfast benk på eit slikt bordgolv.

Også i seinare norsk byggeskikk kunne pall vera ein veggfast benk i heimar. Pallen var gjerne fylt med jord for isolasjonen si skuld, og blei nokre stader kalla arubenk eller moldbenk.

Ein kunne også ha pallar som kyrkjebenkjar. I nyare tid kan ein bruka omgrepet pall om ein fotskammel.

I badstover kan pallar vera hyller som blir brukt til å liggja på.

På Bryggen i Bergen var pall eit rom under matskapet i ytrestova.

Opphøgingar
-----------

I båsar kan pallen vera eit opphøgd golv. 

I moderne idrett bruke ein sigerspallar til å æra først-, andre- og tredjemann i ei tevling.

Transport
---------

Innan varetransport er ein pall ein laus lem for oppstabling og transport av stykkgods. Slike pallar kan lett løftast og flyttast av gaffeltruckar. 
Eit døme på ein slik pall er Europall.

Kjelder
-------

1. ↑  «pall» i Nynorskordboka.
2. 1 2 3 4  
«Pall: interiørarkitektur». *Store norske leksiko*. 2017. Henta 11. februar 2018.
3. ↑  «Moldbenk». *Norsk historisk leksikon* (2 utg.). 2004.

* *Denne artikkelen bygger på «Pall» frå Wikipedia på bokmål, den 11. februar 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
**Apostelen Filip** var fiskar frå Betsaida i Galilea, og truleg ein av læresveinane til Døyparen Johannes da Jesus kalla han til seg. Johannesevangeliet fortel at det skjedde dagen etter at Peter og Andreas var kalla. Filip og Andreas var dei einaste av apostlene som hadde greske namn, og da nokre grekarar ville sjå Jesus, var det Filip dei tok kontakt med.

Kor det vart av Filip etter at apostlane var samla den første pinsa, er usikkert, tradisjonen er vag. I nokre tradisjonar vert han forveksla med ein diakon ved namn Filip, som levde og døydde i Hierapolis og hadde fleire jomfruelege døtrer med profetiske gåver.

Apostelen Filip med ei oppslått bok og ein *†-Kross*. Glasmåleri frå 1849
Etter katolsk tradisjon skal Filip ha misjonert i Sørvest-Asia og Skythia i det som no er Sør-Russland. Sidan skal han ha forkynt evangeliet i Frygia. Etter legenda vart han krossfest i år 81 under keisar Domitian. Relikvia etter Filip skal ha vorte førte til Konstantinopel og Roma, og skal elles finnast i kyrkjer i m.a. Troyes, Köln, Praha, Andechs, Paris og Toulouse. 

Den heilage Filip vert i kunsten framstilt med latinsk kross eller ein T-forma Antoniuskross, som eit teikn på martyriet hans. Han kan også bli avbilda med ein lang kross; den kan vise til eit våpen som han i følgje ei legende om at han dreiv bort ei drake med. FPå bilete er Filip gjerne avbilda som svært ung.

Kjelder
-------

* Filip på katolsk.no

### Referansar

1. ↑  Joh 1,43[*daud lenkje*]
2. ↑  Joh 12,20-22[*daud lenkje*]
3. ↑  Apgj 21,8[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* LIBRIS

 |
Bryozoa & Brachiopoda, Ordovician.
**Paleoøkologi** er læra om økologien i fortida og rekonstruksjonen av tidlegare økosystem. På grunn av at det er denne perioden det finst mest bevarte restar frå er det særleg kvartærtida som vert undersøkt, det vil seie dei siste par millionar åra. Vitskapen er knytt til biologi, geologi, kjemi, arkeologi og fleire andre disiplinar, og nyttast til å kasta lys over naturlege så vel som menneskeskapte endringar i fauna og flora over tid.

Paleoøkologien søker særleg å forstå livet i fortida, som vegetasjonshistorie, utviklingshistoria til innsjøar (paleolimnologi), istidar og verknaden av menneskeleg aktivitet som jordbruk, industrialisering og liknande. Ein gjer òg rekonstruksjonar av fysiske og kjemiske tilhøve, til dømes klima, pH, CO2-innhald i atmosfæra og liknande.

Metode
------

Som regel nyttar paleoøkologar kjerneprøvar frå innsjøar, myrer og is for å vinna ut data å basera rekonstruksjonane sine på. Data som vert brukt i feltet omfattar mellom anna pollen, fossil av plantar og dyr, ulike konsentrasjonar av radioaktive og/eller stabile isotopar, sedimentsamansetnad (litologi), spor av pigment og andre biokjemiske stoff, prosentdel av organisk materiale og meir.

Organismar som særleg eignar seg til rekonstruksjonar av miljøtilhøve omfattar mellom anna diatomear, fjørmygglarvar, bladfotkreps, algegruppene *Chrysophyta* og *Foraminifera*, biller og ikkje minst planter.

Ei paleoøkologisk undersøking tek til med å definera ei problemstilling ein ønskjer å kasta lys over. Vidare må ein velja ein stad å ta prøver frå og kva slags data ein skal ta utgangspunkt i. Dei fleste forskarane innanfor feltet meiner dei beste resultata kjem når ein undersøker fleire slags indikatorar i same undersøking, gjerne frå same prøvekjerne.

Filosofi
--------

Palaeoøkologien byggjer på eit uniformitarianistisk prinsipp om at naturlege endringar har vore av same slag som dei prosessane me ser i naturen i dag og at dei har gått føre seg om lag like fort. Dette vert ofte summert opp i setninga "notida er nøkkelen til fortida".

Bruk
----

Gjennom paleoøkologien kan ein kasta lys over ei rekkje prosessar som går føre seg i naturen; evolusjon, istider og mellomistider, korleis menneskesamfunn og natur påverkar kvarandre, naturlege klimaendringar, svingingar i bestandar av ymse organismar og meir. Sidan mange av desse prosessane går føre seg over lengre tid enn det individuelle forskarar har på seg til å gjennomføra sjølvstendige eksperiment, er det lettare å studera dei gjennom rekonstruksjonar av kva som allereie har skjedd.

Sjå òg
------

* Pollenanalyse
* Paleolimnologi

Kjelder
-------

* Birks, H.J.B. & Birks, H.H. (1980): *Quaternary Palaeoecology* Blackburn Press, New Jersey – ISBN 1-930665-56-3

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**WinMLS** er eit multifunksjonellt måle- og analyseverktøy for akustiske målingar. WinMLS er eit sokalla virtuelt målesystem, som køyrer på ein PC og nyttar lydkort for å konvertere mellom diskrete sekvensar (nytta internt i WinMLS) og analoge signal.

Måleprinsipp
------------

WinMLS genererer ulike typar eksitasjonssekvensar som *eksiterer* (driv) eit testobjekt, som til dømes ein høgtalar, eit ristebord, e.l. Responsen frå testobjektet vert målt med ein mikrofon, aksellometer, e.l. og konvertert til ein diskret sekvens av lydkortet. 

Eksitasjonssignet kan vera ein maksimumlengdsekvens (MLS), eit sinussveip, e.l. WinMLS samanliknar responsen med eksitasjonssignalet og finn ut frå dette impulsresponsen til måleobjektet. Under føresetnad av at måleobjeketet er eit LTI-system inneheld impulsresponsen all informasjon som skal til for å finna og plotta frekvensrespons, gruppeløpstid, tidfrekvensplot (fossefallplott), osb.

Måling av romakustikk
---------------------

For å måla romakustikk vert det nytta ein rundtstrålande høgttalar for å *eksitere* rommet. Responsen frå rommet vert målt med ein kalibrert målemikrofon, forsterka og lese inn via lydkortet. Under føresetnad av at høgtalaren som vert nytta er (tilnærma) lineær kan ein måla høgttalaren før ein tek til med rommålingar (sjå avsnittet «Høgtalarmålingar») og nytta resultatet for å filtrera bort innverknaden til høgttalaren. Dette gjer det mogleg å nytta ein høgtalarar som ikkje har heilt rett frekvensrespons. 

Oktavbandfiltrering vert utført i samsvar med IEC 1260 (1995)-standarden og akustiske parametre som RT60, C80, D50, osb. i samsvar med ISO 3382 (1997)-standaren.

Høgtalarmålingar
----------------

Ein høgttalar vert målt på same måte som eit rom, men ein nyttar berre den fyrste delen av impulsresponsen. På grunn av at direktelyden frå høgtalaren til mikrofonen har ei kortare veglengd enn dei fyrste refleksjonane frå rommet filtrerer ein på denne måten bort innverkninga frå rommet.
**Kvite Drin** (albansk: **Drini i Bardhë**; serbisk: **Beli Drim**, kyrillisk: **Бели Дрим**) er ei elv som renn frå Kosovo og gjennom nordlege delar av Albania, før ho etter 175 km flyt i saman med Svarte Drin og dannar elva Drin som renn ut i Adriahavet. Like ved utgangspunktet fell elva ned ein 25 meter høg foss, nær landsbyen Radovac.

Kvite Drin renn først austover, nær kurbadet Pećka banja og landsbyane Banjica, Trbuhovac og Zlokućane der ho møter elva Istočka frå venstre og så snur sørover. Resten av elveløpet går gjennom det frodige og tett folkesette sentralområdet i Metohija (Podrima-regionen), men det er merkeleg nok ingen større busetnadar nær sjølve elva. Dei største byane er fleire kilometer unna (Peć, Đakovica, Prizren) medan nokre mindre byar (Klina) og større landsbyar (Velika Kruša, Đonaj) ligg litt nærare.

Brua «Ura e Fshejte» over Kvite Drin.
Kvite Drin har relativt lange sideelvar: Pećka Bistrica, Dečanska Bistrica, *Prue potok* og Erenik frå høgre; Istočka, Klina, Miruša, Rimnik, Topluga og Prizrenska Bistrica frå venstre.

Kosovar-delen av Kvite Drin sitt nedslagsfelt er 4 360 km². Fleire av sideelvene vert brukt til vassverk for dei større byane i nærleiken, som vatning og straumproduksjon (særleg sideelvene til høgre). Ved Vrbnica-Shalqin kryssar elva grensa til det austlege Albania og regionen Trektan.

Trektan
-------

Den albanske delen av elva er berre 19 km lang med eit nedslagsfelt på 604 km². Det er ingen busetnadar nær elva, og ho har Lumë som sideelv frå venstre (som òg har sitt utspring i Metohija frå fleire elvar i Gora-regionen). Til slutt når Kvite Drin byen Kukës der ho flyt saman med Svarte Drin og dannar elva Drin, som renn ut i Adriahavet. Det er ikkje mogeleg med transport på elva.

Heile den albanske delen (og noko av den kosoviske) er dekt av ein kunstig innsjø med namn Fierza.

Sjå òg
------

* Svarte Drin
* Drin

Kjelder
-------

* *Mala Prosvetina Enciklopedija*, Tredje utgåve (1985); Prosveta; ISBN 86-07-00001-2
* Jovan Đ. Marković (1990): *Enciklopedijski geografski leksikon Jugoslavije*; Svjetlost-Sarajevo; ISBN 86-01-02651-6
|  |
| --- |
| **Paleoarkeikum***3600 - 3200 million år sidan* |
| Geologiske periodarsjå • diskuter • endre-4500 —–-4000 —–-3500 —–-3000 —–-2500 —–-2000 —–-1500 —–-1000 —–-500 —–0 —HadeikumArkeikumProtero-zoikumFanero-zoikumEoPaleoMesoNeoPaleoMesoNeoPaleoMesoKeno  Skala:Millionar år sidan |

**Paleoarkeikum** er ein geologisk æra i eonet arkeikum. Han strekkjer seg frå tida 3600 millionar år sidan til 3200 millionar år sida. Denne perioden er definert kronometrisk og referer ikkje til eit spesifikt berglag eller paleontologisk hending som mange nyare geologiske periodar gjer. Dei eldste sikre spora etter livsformer ein kjenner til er frå denne perioden med godt bevarte fossil av bakteriar eldre enn 3,46 milliardar år funne i Vest-Australia.

Paleoarkisk stromatolitt frå Pilbara i Vest-Australia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Paleoarchean» frå Wikipedia på engelsk, den 18. august 2008.*


| Arkeikum |
| --- |
| Eoarkeikum | Paleoarkeikum | Mesoarkeikum | Neoarkeikum |
Utsyn over bukta
Gangbru mot det lokale naturreservatet
**Aberlady Bay** er ei bukt i East Lothian i Skottland mellom Aberlady og Gullane. 

I 1952 vart Aberlady Bay det første lokale naturreservatet (LNR) i Storbritannia. Den skotske ornitologklubben har hovudkvarteret sitt ved Aberlady med panoramautsikt over bukta. 

Aberlady Bay er ein del av John Muir Way, ein lang vandringsveg frå Fisherrow (Musselburgh) til Dunglass. Vegen er òg ein del av nordsjøløypa i East Lothian.

Skipsforlis
-----------

Åtte historiske fiskefartøy ved Kilspindie har vorte erklært maritimt *scheduled monument*. 

To forliste XT-fartøy, treningsutgåva av ubåtklassen X frå 1946, vart taua til bukta og ligg i dag fortøydd til ei betongblokk og nytta under flyøvingar i Royal Air Force som skytemål.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Aberlady Bay
* Informasjon om verna skipsvrak

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Aberlady Bay» frå Wikipedia på engelsk, den 11. januar 2010.*

  

Koordinatar: 56°00′N 2°55′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* BBC Things

 |
**Pietro da Cortona**, eigentleg **Pietro Berettini** (1. november 1596–16. mai 1669), var ein produktiv italiensk målar og arkitekt som var aktiv under barokken. Ved sidan av Giovanni Lorenzo Bernini og Francesco Borromini var Pietro da Cortona den fremste representanten for den romerske høgbarokken.

Liv og gjerning
---------------

*Det guddomlege forsynets triumf*, 1633-39
Pietro Berettini var frå byen Cortona i Toscana, noko som etterkvart skulle vise att i namnet han vart omtalt med. Han gjekk fyrst i lære hos den florentinske målaren Andrea Commodi og arbeidde så frå 1613 hos Baccio Ciarpi i Roma. I Roma vart han kjend med verk av Rafael og beundra denne målaren, dessutan vart han ein beundrar av antikk målarkunst. I 1620 fekk Pietro eit oppdrag til Barberini-familien av mesenen sin, greven Marcello Sacchetti. Frå då av var paven Urban VIII oppdragsgjevaren hans. Tida 1633-39 måla Pietro det allegoriske takmåleriet *Det guddomlege forsynets triumf* i hovudsalen i Palazzo Barberini på Quirinalen i Roma.

Pietro, som mellom 1634 og -38 var styreleiar for det romerske kunstakademiet 'Accademia di San Luca', hadde stor makt over kunstlivet i Roma. Med sine livaktige freskomåleri, overfløymde av lys, vert han rekna som ein innovatør i utviklinga av takmåleriet under høgbarokken. Han er mest kjend for sine freskar, der han konkurrerte med mellom andre Andrea Sacchi.

Han er minst like kjend for sin arkitektur. I samtida var han mykje etterspurd, sjølv om han i dag ikkje får like mykje merksemd som Caravaggio, Bernini og Borromini. I eigenskap av arkitekt laga Pietro fleire kyrkjeprosjekt som vart stilskapande. Eit av hans viktigaste arkitektoniske verk er *Santi Luca e Martina*-kyrkja i Roma. Arbeidet med kyrkja, som står ved Forum Romanum, tok til i 1634 og vart fullført i 1664. Andre arkitektoniske verk som er verd å merke er fasaden til *Santa Maria della Pace* (1656-67), samt fasaden med den uvanlege loggiaen til Santa Maria i Via Lata.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pietro da Cortona» frå Wikipedia på svensk, den 3. mai 2013.*

Wikipedia på svensk oppgav denne kjelda:

* Wittkower, Rudolf, *Art and Architecture in Italy 1600-1750*. Harmondsworth: Penguin Books 1986. ISBN 0-14-056116-1

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pietro da Cortona**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Handseparator på museum i Finland.
Skisse av ein Westfalia-separator for separering av mjølk på garden
Ein **separator** er eit apparat som ved hjelp av sentrifugalkraft skil to væsker som ikkje er løyselege i kvarandre, til dømes olje og vatn. Ordet separator kjem frå latin *separo* som tyder 'skilje'.

Separering av mjølk
-------------------

Snitt-teikning av Westfalia-separator, ca. 1935
Separatoren blir mellom anna brukt til å skilje fløyte frå mjølk. Skummamjølka har større tettleik enn fløyten og vert kasta mot ytterkanten, slik at fløyten vert pressa inn mot sentrum. I dei første separatorane måtte fløyten skummast av for hand. Den kontinuerlege separatoren vart konsturert i 1878 av L.C. Nielsen i Danmark og Gustaf de Laval i Sverige, som fann han opp uavhengig av kvarandre. Separatoren vart forbetra fram mot 1890 med separatorkula (Alfa-innsatsen), som var kjernen i Alfa-Laval-separatoren. Separatorkula har ein stabel tynne skåler med små mellomrom, desse roterer i sentrifuga og skil fløyten frå skummamjølka. Framstilling av separatorar vart storindustri i Sverige, og Alfa-Laval vart den største produsenten. Andre store produsentar var tyske Westfalia og Diabolo. 

### Separering på gardane

Krona med skruven som justerer feittinnhaldet i fløyten. Fabrikkinnstilling gjev 12 % feitt.
Ein handriven separator har kapasitet på frå 100 til 600 liter mjølk for timen. Mjølka bør vere kuvarm eller lydd til vel 30 ˚C før ho blir helt i bollen. Så kan ein starte sveivinga, og ei bjølle gjev lyd om farten er for låg eller for høg. Når farten er rett, opnar ein slik at mjølka renn ned gjennom kula. Etter kort tid kjem fløyten ut av ein tut og skummamjølka ut av ein annan. Feittinnhaldet i skummamjølka vert større om mjølka er kald. Feittinnhaldet i fløyten kan regulerast med ein skrue på separatorkrona. 

Mot hundreårsskiftet var separatoren folkeeige i det norske landbruket, og i 1939 var det kring 125 000 separatorar i landet. I vår tid skjer nesten all kommersiell foredling av mjølk på meieria, men det finst nokre få gardar som leverer smør til meieriet eller har produksjon av mjølkeprodukt for sal frå garden.

Kjelder
-------

* Westfalia, brukarhandbok for separator (ca 1935)
* Kunnskapsforlaget, *Store norske leksikon*
* Svensk Wikipedia
* Inge Krokann: *Det store hamskiftet i bondesamfunnet*, Det norske samlaget, 1976.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Du skal sjå ho har skrudd»[*daud lenkje*], kåseri av Sverre Bungum i *Vestnytt*

| * v
* d
* e
Jordbruksreiskapar |
| --- |
| Jordarbeiding, planting og såing | 
* Spade
* Hakke
* Grev
* Spett

 |
| Gjødsling og vatning | 
* Greip
* Bøtte

 |
| Innhausting | 
* Ljå
* Sigd
* Slegel
* Soll
* Høygaffel
* Rive
* Lauvkniv
* Potethakke
* Myrski

 |
| Husdyrstell | 
* Råkkå
* Bøtte
* Hakkelsesmaskin
* Rotfruktkvern
* Soplime
* Kost

 |
| Foredling av mjølk | 
* Separator
* Kinne
* Smørsil

 |
**Straffeprosesslova**, eigenleg **Lov om rettergangsmåten i straffesaker (Straffeprosessloven)**, er ei lov som fastsett korleis rettargangen i straffesaker skal gå føre seg. I lova er det gjeve føresegner om kva slags saker som skal til førehaving i domstolane, korleis domstolane skal gå fram i dei sakene dei får, kven som har rettar som part i sakene og kva slag rettar og plikter dei har. I lova er det òg føresegner om bruk av sakkunnige, om arrestasjon og fengsling, ransaking, kverrsetjing, telefonkontroll, heftingar og om forbod som kan ileggjast mot å vitje eller ta kontakt med andre personar.

Straffeprosessen i Noreg skil strengt mellom domstolane og påtalemakta, Her finst ikkje forhørsdommarar av den typen ein har i til dømes fleire andre søreuropeiske land. Kvar av partane, altså både påtalemakta og den som påtalemakta held for å vere lovbrytar, har rett til å uttale seg for ei uavhengig domstol. Det er påtalemakta som skal prove at vilkåra for straff er til stades, og skjer ikkje det, skal vedkomande frikjennast. Det er såleis to partar i straffesaker: Staten ved den offentlege påtalemakta, og tiltalte med sin forsvarar. 

Rettssaka går munnleg for domstolane etter at førebuingane er ferdige, og som hovudregel kan ålmenta vere til stades. Prova i saka blir førte direkte for domstolen under møtet, og domstolen står i utgangspunktet fritt under vurderinga av dei. Det er i norsk rettsprosess soleis ikkje formelle bindingar når det gjeld kva slags prov som skal leggjast vekt på eller sjåast bort frå og nektast å førast for retten, slik det er i mange andre land. Slike protestar i open rett mot vitneprov, kjend frå mellom anna USA-amerikansk straffeprosess og TV-underhaldning, er soleis ikkje vanlege i Noreg.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Straffeprosesslova på Lovadata.
Måleriet Le vanneur (drøftaren) av Jean-François Millet.
**Drøfting** av korn vil seie å skilje agna frå kornet. Ein drøfting er også nemninga for eit trau eller ei båtforma trekasse med handtak på sidene, laga for drøfting av korn.

Før drøftemaskina og skurdtrøskaren kom, vart kornet drøfta ved hjelp av ein slik drøfting. Etter at kornet var trøska, vart kornet med agn tømt oppi drøftingen. Den som drøfta kornet, heldt drøftingen med båe hendene, og kasta kornet og agna opp i lufta, slik at kornet fall attende til drøftingen og agna fauk vekk med vinden. Slik vart agna skild frå kornet. Drøfting som siste ledd i reinseprosessen heldt seg i nokre vestlandsbygder i Saltdalen heilt til dei første reinsemaskinene kom på slutten av 1800-talet. Drøftemaskinar har òg vore nytta for å reinska blåbær.

Galleri
-------

* Illustrasjon frå Encyclopaedia Biblica.Illustrasjon frå Encyclopaedia Biblica.
* Frøfting i Kina.Frøfting i Kina.
* To georgianske kvinnear som drøftar korn på slutten av 1800-talet.To georgianske kvinnear som drøftar korn på slutten av 1800-talet.
* Drøfting i Sudan.Drøfting i Sudan.
* Nederlandsk handdregen drøftemaskin frå 1839.Nederlandsk handdregen drøftemaskin frå 1839.
* Drøftemasin i County Durham i England.Drøftemasin i County Durham i England.
* Handriva drøftemaskin.Handriva drøftemaskin.
* Handriva drøftemaskin.Handriva drøftemaskin.

Referansar
----------

1. ↑  Historisk leksikon
2. ↑  *«Blåbærkongen»*, NRK Sogn og fjordane. (vitja 31/5-2011)