recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Jupitertrojanane kan her sjåast i grønt fordelte på to populasjonar: i L4 ved 60° føre Jupiter og i L5 ved 60° bak.
Eit **trojansk objekt** er ein asteroide eller ein naturleg satellitt som delar bane med ein større planet eller måne, men som ikkje vil kollidera med det større objektet av di det går i bane i eit av dei stabile lagrangepunkta. Desse er L4 og L5 som respektivt ligg 60° føre og bak det større objektet.

Trojan-konseptet vart først tatt i bruk for asteroidane i bane i Jupiters lagrangepunkt. Sidan har objekt også vorte funne i lagrangepunkta til andre planetar, samt i lagrangepunkta til nokre av Saturns større månar.

Dei følgjande objekta har selskap av trojanar:

* Jupiter - jupitertrojanar
* Mars - marstrojanar
* Neptun - neptuntrojanar
* saturnmånen Tethys - Telesto og Calypso
* saturnmånen Dione - Helene og Polydeuces

Bakgrunnsstoff
--------------

* Liste over marstrojanar
* Liste over neptuntrojanar

Sjå òg
------

* Lagrangepunkt
* trojansk planet
* trojansk måne
* trojanane
**Slaget om Kollaa** starta 7. desember 1939 og vart avslutta 13. mars 1940 i finsk Karelen], som ein del av vinterkrigen. Sjølv om de finske forsvararane var sterkt underlegne dei sovjetiske angriparane, klarte den finske 12. divisjon å stoppe dei sovjetiske styrkane. Dei sovjetiske styrkane var berre budd på framrykking langs vegar, og det var svært få vegar i dette området. Langs dei vegane som fanst, hadde finnane sterke defensive stillingar. 

Finnane greidde å stanse dei sovjetiske styrkane, men det kosta dei ein høg pris. Kampane ved Kollaa helt fram heilt til våpenkvila vart underteikna. Dei finske styrkane var nær samanbrotet mot slutten, dei forlet stillingane sine 12. mars, men gjennomførte eit motåttak den 13. mars og tok stillingane att. Den kjende finske skarpskyttaren Simo Häyhä gjorde teneste ved Kollaa.

Slagets gang
------------

Den 30. november 1939 kryssa den sovjetiske 56. divisjon grensa ved Suojärvi og snudde deretter sørvest mot Kollaa, med målet å komme bak hovudforsvarslina til finnane, nord for Ladogasjøen. Finnane, som ikkje hadde rekna med ein sovjetisk offensiv i dette området, var talmessig underlegne, og måtte trekke seg attende til Kollaanjoki. Her valde dei å ta opp kampen, og oppretta ei forsvarsline langs elva.

Den 7. desember gjekk dei sovjetiske styrkane til åtak på dei finske troppane i Kollaalina for første gong. Åtaket vart mislykka, og mellom desember og mars prøvde russarane gong på gong å bryte igjennom dei finske linene ved Kollaa. Kvar gong klarte finnane å forhindre eit gjennombrot her, på tross av at sovjetisk artilleri og infanteri støtta av stridsvogner påførte dei store tap.

Eit kjent sitat frå slaget om Kollaa er spørsmålet til generalmajor Woldemar Hägglund: «Vil Kollaa-lina halde stand? (Kestääkö Kollaa?)», og svaret frå Aarne Juutilainen: «Kollaa held stand (Kollaa kestää) inntil vi får ordre om å trekkje oss attende.»

Den finske forsvarslina var nær ved å kollapse då dei finske troppane forlet hovudstillingane langs Kollaanjoki den 12. mars, men dei utførte et motangrep mot de sovjetiske troppene den 13. mars. Tapa var omkring 1 000 falne på finsk side, mens over 8 000 sovjetiske soldatar fall i dei harde kampane om forsvarslina.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Slaget om Kollaa» frå Wikipedia på bokmål, den 21. mars 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene: Trotter, Willam R.:* The Winter War: The Russo-Finnish War of 1939-40*, Aurum Press Ltd 1991*
|  |
| --- |
| ***«Looking Back»***  Song av Aksel Kankaanranta |
|  |
| **Land** | Finland |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 28. januar 2020 |
| **Sjanger** | Popballade |
| **Lengd** | 02:51 |
| **Selskap** | The Fried Music Oy, EMI Finland |
| Låtskrivar(ar) | Joonas Angeria, Whitney Phillips, Connor McDonough, Riley McDonough, Toby McDonough |
|

**«Looking Back»** (norsk 'ser seg tilbake') er ein popballade frå 2020 som vert framført av den finske songaren Aksel Kankaanranta. Songen vann den finske songtevlinga *Uuden Musiikin Kilpailu* 7. mars 2020 og skulle ha vore det finske bidraget til Eurovision Song Contest 2020 i Rotterdam i Nederland, men 18. mars 2020 avlyste EBU Eurovision Song Contest på grunn av koronaviruspandemien i Europa vinteren 2020.

Om songen
---------

«Looking Back» er skriven av Joonas Angeria, Whitney Phillips, Connor McDonough, Riley McDonough og Toby McDonough og handlar om kjærleik og ei kjensle av å vere utilstrekkeleg. Songen handlar òg om å feire livet, som då ein var ung og berre ville verte vaksen – men så vert ein vaksen og innser at ungdomstida er over. Låtskrivar Joonas Angeria seier om teksta: «Å leve i noet er verkeleg viktig».

Den finske kringkastaren Yle kunngjorde i januar 2020 at «Looking Back» var eit av seks bidrag i den finske songtevlinga *Uuden Musiikin Kilpailu* 7. mars 2020 i Tammerfors. Songen vann juryavrøystinga og vart nummer to i telefonavrøystinga, men vann tevlinga samanlagt. Med sigeren skulle «Looking Back» ha vore det finske bidraget til Eurovision Song Contest 2020.

### Eurovision Song Contest

I januar 2020 vart Finland trekt til å delta i den andre semifinalen av Eurovision Song Contest. Semifinalen skulle ha vore halden i Rotterdam Ahoy i Nederland torsdag 14. mai. På grunn av koronavirusutbrotet i Europa vinteren 2020 vedtok EBU å avlyse Eurovision Song Contest for å hindra spreiing av koronaviruset SARS-CoV-2 og den medfølgjande sjukdomen COVID-19. Songen fekk dimed aldri delteke i Eurovision Song Contest.

Kjelder
-------

1. ↑  Granger, Anthony (20. mars 2020). «Belgium: Hooverphonic Will Compete At Eurovision 2021» (på engelsk). Henta 20. mars 2020.
2. ↑  «Tässä ovat UMK20-finalistit – Kenestä Suomen euroviisuedustaja 2020?» (på finsk). Henta 8. mars 2020.
3. ↑  «Finland: Aksel Kankaanranta wins UMK 2020 with "Looking Back"» (på engelsk). 7. mars 2020. Henta 8. mars 2020.
4. ↑  Slotte, Malin. «Aksel Kankaanranta vann UMK – förhandsfavoriten Erika Vikman blev tvåa» (på svensk). Henta 8. mars 2020.
5. ↑  Svendsen, Maiken (18. mars 2020). «Eurovision Song Contest avlyst» (på norsk bokmål). Henta 20. mars 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Looking Back» frå Wikipedia på bokmål, den 13. desember 2021.*
| Bøkene i *Dansen gjenom skuggeheimen* |
| --- |
| * *Stigeren* – (1919)
* *Trolldom i lufta* – (1912, 1922)
* *Vandringa* – (1923)
* *Kongen* – (1920)
* *Dansen gjenom skuggeheimen* – (1911, 1921)
* *Domkyrkjebyggjaren* – (1921)
* *I skiftet* – (1922)
* *Røysingfolke* (1914, 1923)
* *Fjellskjeringa* – (1924)
* *Herdsla* – (1924)
 |

***Trolldom i lufta*** (1912, 1922 og 1953) er det andre bindet i den episke kronologien til romanserien *Dansen gjenom skuggeheimen* av Kristofer Uppdal. Det var også den andre boka Uppdal skreiv i den fyrste arbeidsperioden sin med verket. Handlinga vert vanlegvis oppfatta som at ho er lagd til Ålesund, som vert omtala som «byen ved havet», i gjenoppbyggingsperioden etter bybrannen i 1904. Fleire grupper anleggsarbeidarar kjem til byen, lokka av utsiktene til arbeid i samband med gjenoppbygginga. I denne kaotiske perioden lever mange av dei på eit eksistensminimum både fysisk og etisk, og romanen tematiserer mellom anna tilhøvet mellom svik og solidaritet mellom arbeidarane. 

Hovudpersonen *Ølløv Skjølløgrinn* vart introdusert i det fyrste bindet, *Stigeren*, som ein av bondegutane som vert gruvearbeidarar. Seinare kjem han att i *Domkyrkjebyggjaren*, der han vert følgd fram til ei leiarrolle i arbeidarrørsla. Slik sett er også dette bindet ein introduksjon til dei tilhøva som skapte arbeidarklassen, og ei opptakt til klassemedvitet, idégrunnlaget og organiseringa til arbeidarrørsla. Uppdal sitt eige nøkkelord «sjølvbergingsdrifta» peikar på Ølløv sine erfaringar og utviklinga hans: Han forkastar individualismen og retten til den sterkaste, for å finne berging gjennom klassesamhaldet. 

Mot slutten av romanen reiser fire av arbeidarane frå byen, og vert overmanna av ein snøstorm på veg over fjellet. Både i den intense skildringa av den øydelagde byen og av dei valdsame naturkreftene har forfatteren skapt en nærast mytisk dimensjon over prøvingane til menneska.

Fotnotar
--------

1. ↑  Hovudkjelda for omtalane av dei enkelte binda i verket er Leif Mæhle sine føreord til kvart bind i nyutgåva frå 1985–1991 og presentasjonen av romanane på nettstaden uppdal.no
Arkitektplanen til Union College og landskapet rundt utforma av Joseph Jacques Ramée i 1813.
**Landskapsarkitektur** er planlegging og formgjeving av landskap til ulike føremål. Ein bruker landskapsarkitektur til å utforma offentlege område som veganlegg, parkar og friluftsområde, og privateigedom som hagar og uterom mellom bygningar. Hovudmål ved landskapsarkitekturen kan vera å gje eit godt livsmiljø og å endra eller oppretthalda dei estetiske eigenskapane til landskapet.

Kompetansen til ein landskapsakitket er samansett av formkunnskap og estetikk, plantekunnskap, material- og konstruksjonskunnskap, økologi og samfunnskunnskapar. Landskapsarkitektar som arbeider med prosjektering gjer det ofte i private kontor og teiknar for hand eller med dataprogram. Landskapsarbeid blir som regel sett ut på anbod for å utførast av entreprenør eller anleggsgartnar. Mange landskapsarkitektar arbeider òg i offentlege etatar med til dømes byggesaker og parkforvalting eller på eit meir overordna nivå med kulturlandskap og kulturminne, tettstadutvikling og skjøtsel av friområde og bynære naturområde.

Utdanning i Noreg
-----------------

I Noreg finst landskapsarkitektutdanning på Noregs Noregs miljø- og biovitskaplege universitet (NMBU) på Ås ved Institutt for landskapsplanlegging. Det er den eldste landskapsarkitektutdanninga i Europas. Utdanninga er femårig og ein kan velje mellom 3 spesialiseringar: landskapsforming, landskapsplanlegging og landskapsforvalting. 

I 2006 vart i tillegg dei første landskapsarkitektane ferdige frå Bergen Arkitektskole som gjev ei spesialisering under arkitektstudiet. I 2005 oppretta Arkitekthøgskolen i Oslo eit 2,5-årig mastergradsstudium i landskapsarkitektur som føreset minst 3 år med forkunnskapar innan faget eller nærskylde fag, som arkitektur eller byplanlegging.

Kjelder
-------


* "Landskapsarkitektur" i *Store Norske Leksikon* Besøkt 30.12.2015
* *Denne artikkelen bygger på «Landskapsarkitektur» frå Wikipedia på bokmål, den 28. november 2010*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Landskapsarkitektur**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* BNE
* NDL

 |
Manger kyrkje som ligg om lag midt på Radøy.
**Radøy skipreide** var ei av elleve skipreider i Nordhordland, som stort sett femna om øya Radøy, unntatt den sørlegaste spissen.

Geografisk område etter gammal inndeling:

* Sæbø sokn
* Manger sokn (unntatt øyane Toska og Flona)
* del av Bø (Hordabø) sokn (området aust for Hjeltefjorden)
* del av Lygra sokn (gardane Sletta, Pletten, Instebø, Ystebø, Mellingen, Gjerde, Skjelvik og Vallersnes)
* del av Austrheim sokn (garden Straume)
* del av Alversund sokn (garden Fjellsenda)

Geografisk område etter noverande inndeling:

* Radøy kommune (unnateke øyane Toska, Flona, Bognøy og Rådmannsholmane)
* del av Lindås kommune (garden Fjellsenda)

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet, og etterkvart vart grensene regulerte slik at dei samsvarte betre med sokne- og kommunegrensene. 1853 vart Radøy tinglag oppløyst, og storparten av området vart overført til det nye Manger tinglag, mens mindre område vart flytta til Lindås tinglag og det nye Hamre tinglag.

Fotnotar
--------

1. ↑  Arkivverket
2. ↑  Arkivverket

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over Hordaland med skipreidene innteikna (frå *Norsk historisk leksikon*)
Koordinatar: 50°03′58″N 05°44′45″W﻿

Longships fyr
Kvart over Longships frå 1946
**Longships** er ei gruppe skjer om lag 2 km vest for Land's End i Cornwall i England.

Det står eit fyr på Longships, opphavleg bygd i 1795 på det høgaste punktet på det største skjeret. Det første tårnet stod berre 12 meter over havet, så ved grov sjø var det ikkje mogeleg å sjå fyrlykta. Dermed valde Trinity House å byggje eit større tårn. Bygginga av det nye tårnet starta i 1870 og vart først tent i desember 1873.Sjølv med desse utbetringane forliste «S.S. Bluejacket» like ved fyret ei klår natt i 1898, og øydela nesten fyret i same slengen. Sidan 1988 har fyret vore automatisert. Lyset er isofase med eit intervall på 10 sekund. Fyret har òg ein tåkelur som gjev frå seg lyd kvart 10. sekund i skodde.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Information on the Longships lighthouse at Trinity House Arkivert 2008-09-17 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Longships» frå Wikipedia på engelsk, den 24. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Nicholson, Christopher (1995). *Rock lighthouses of Britain - The end of an era?*. Whittles Publishing. s. 72–73. ISBN 1870325419.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Coulonhûs, der Fryske Akademy heldt til.
**Fryske Akademy**, grunnlagt i 1938, er eit forskings- og dokumentasjonssenter for spørsmål knytte til Friesland og til frisisk språk, samfunn og kultur. Institusjonen held til i Coulonhûs i Ljouwert.

Fryske Akademy gir ut *Wurdboek fan de Fryske taal* ('Frisisk ordbok'), den viktigaste ordboka for frisisk. Akademiet spelar generelt ei viktig rolle i arbeidet for å fremje frisisk språk, både ved å gi innspel og kunnskap i språkdebatten og gjennom forsking på og bruk av språket. Akademiet har gitt ut kring 1000 vitskaplege bøker og ei rad artiklar og rapportar. Kring halvparten er publisert på frisisk.

Fryske Akademy deltek i internasjonalt samarbeid, særleg med institusjonar knytte til andre europeiske minoritetsspråk. Gjennom Mercator-nettverket har Fryske Akademy ansvaret for «Mercator-Education», dvs. at det skal vere knutepunkt for spørsmål knytte til bruk av minoritetsspråk på alle utdanningsnivå.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fryske Akademy Arkivert 2007-07-01 ved Wayback Machine.
* Arkivert 2009-06-20 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Slaget om Moskva** var eit slag mellom Sovjetunionen og Tyskland under den andre den andre verdskrigen som varte frå 2. oktober 1941 til 7. januar 1942. I oktober 1941 gjekk tyskarane i gang med ein forseinka offensiv for å ta Moskva. Det såg ei tid ut til at hovudstaden skulle bli oppgjeve, men sovjetarane vann att motet og stridsevnen. Den tyske offensiven rørte seg sakte framover, og store delar av oktober vart brukt på å overmanne sovjetiske styrkar i Vyazma-Bryansk-enklaven. Haustregnet gjorde jordvegane til gjørme, noko som førte til at den tyske hæren sette seg fast i søle. Då vinteren kom i midten av november, fraus gjørma, og framrykkinga heldt fram. på den tida hadde Georgi Zhukov organisert ei forsvarslinje utanfor Moskva. Tyske fortroppar kom fram til byen den 30. november, men var i dårleg form og hadde verken vinterklede eller -utstyr. Samstundes førebudde Zhukov ein motoffensiv. Nye reservar gjekk til åtak på dei utmatta tyskarane nord og sør for Moskva den 5. desember, medan luftborne troppar og partisanar gjekk til åtak bak dei tyske linjene. I januar var tyskarane drivne halvvegs attende til Smolensk.

Kjelder
-------

* Grant, R.G.: *Slag: kriger og store slag gjennom 5000 år*. Pegasus forlag a.s, 2007 ISBN 978-82-442-0024-0
**Vuoksen** (finsk *Vuoksi*, russisk *Reka Vuoksa*) er ei elv som renn gjennom den nordlegaste delen av Det karelske neset, mellom innsjøane Saimaa søraust i Finland og Ladoga nordvest i Russland. Elva munnar ut i Ladoga i to greiner, den nordlegaste og eldste ved Priozersk *(Käkisalmi /Kexholm)* og sidan 1857 ei ny sørleg grein 50 km lenger søraust ved Taipale. 

Fallet mellom Saimaa og Ladoga er 69 meter, og lengda til elva er 162 km via Priozersk-greina eller 150 km via Taipale-greina. Gjennom store delar av elva dannar ho ei rekkje innsjøar, som er knytte saman av kortare elveliknande stykke. Ein av desse innsjøane, *Suurselkä* nær Priozersk, er av russarane kalla *Ozero Vuoksa* («Vuoksasjøen»). 

Vuoksen knyter Ladoga til sentrale område av Finland, og var ein gong ei viktig handelsrute. Ei vestleg grein, som i dag har overgrodd, var ei alternativ rute for karelarane til Finskebukta, då elva Neva var blokkert av fiendar. Saimaa-kanalen går rundt Vuoksen ved å følgje denne gamle leia, og munnar ut i Viborgvika i Finskebukta nær mellomalderebyen Viborg. 

Under både Vinterkrigen og Den finske framhaldskrigen var Vuoksen ei viktig finsk forsvarslinje mot den sovjetiske framrykkinga i Slaget ved Vuosalmi. 

Under den industrielle revolusjonen førte straum produsert av stryka i Vuoksen til at Vuoksenområdet vart det industrielle senteret i Finland seint på 1800-talet. Sidan Vinterkrigen (1940) har Det kareliske neset høyrt til Russland, og berre 13 km av elva er i dag finsk. 

Dei største vasskraftverka ved Tainionkoski og Imatra er på finsk side i sentrum av byen Imatra.

Omgivnadane rundt elva, inkludert Korela-festeningen (tidlegare: *Käkisalmi),* er ein populær feriestad for innbyggjarar i St. Petersburg.

Elva er vidkjend for dei flotte stryka, til dømes ved Imatra og tettstaden Losevo. Staden der Vuoksen renn ut i innsjøen Suhodolskoje vert ofte nytta til internasjonale kajakk-, kano- og katamarankonkurransar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Luftfoto av Vuoksi i Russland Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Vuoksi River frå Engelsk Wikipedia .*
**Ingo Schultz** (fødd 26. juli 1975) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Lingen i Niedersachsen. Han vart europameister på 400 meter i 2002, året etter han vann VM-sølv på same distansen.

Schultz sette personleg rekord med 44,66 sekundar då han vann semifinalen under VM i friidrett 2001 i Edmonton. I finalen sprang han i mål til sølvmedalje med tida 44,87, einast Avard Moncur frå Bahamas sprang fortare med sine 44,64 sekundar. Året etter vann Schultz gullmedaljen på distansen då EM i friidrett 2002 vart avvikla i München. Vinnartida hans vart 45,14, 0,10 sekund betre enn det andremann i løpet fekk notert. Schultz var elles del av det tyske mannskapet som enda på sjuandeplassen i 4 x 400 meter stafett, same plasseringa fekk han og lagkameratane i stafetten under Sommar-OL 2004 i Aten.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ingo Schultz» frå Wikipedia på tysk, den 11. august 2019.*

* «Ingo Schultz» (på engelsk). Olympedia. Henta 20. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Ingolv Arnarson** (norrønt *Ingólfr Arnarson*, også kalla Ingolv Ørnsson) er halden for å vere den første norrøne busetjaren på Island. I fylgje dei islandske kjeldene hadde han reist ut frå «Fjalir» i Fjordane i Noreg.

*Ingolf tager Island i besiddelse* av Johan Peter Raadsig (1850)
Nordmannen Ingolv var ikkje den første frå Norden som vitja og levde på Island. *Landnåmaboka* hevdar at den første norrøne mannen som sette beina sine på Island var ein nordmann frå Agder ved namn Naddodd. Men Naddodd vart berre ei kort tid på øya, og då han drog attende til Noreg kalla han øya for «Snølandet» (*Snæland*). Ei tid etter kom ein svenske, Gard Svavarsson, ein gong rundt 860 då ein storm bles skipet hans så langt nord at han nådde den austlege kysten av Island.

Ingolv busette seg sør for Reykjavík, seier *Íslendingabók*, i 874. Det markerte byrjinga på landnåmstida som varte til rundt år 930, ein periode der mange norrøne menn og kvinner busette seg på Island.

Då Ingolv nådde den ubebudde øya kasta han i følgje *Íslendingabók* ættestolpane over bord og på den staden der dei vart skylt i land av bølgjene bestemte han seg for å setje bu. Dette var den første permanente busetjinga på Island.

I 1907 vart det reist ei statue av han i Reykjavík, utforma av Einarr Jonsson. I 1961 vart ein kopi av monumentet sett opp i Rivedal langs fylkesveg 609 på nordsida av Dalsfjorden i Askvoll kommune i Sogn og Fjordane.

Rivedal i Askvoll med kopi av minnesmerket over Ingolv Arnarson.

Kjelder
-------

1. ↑  Hermund Kleppa. «Island - Minnesmerke over Ingolv Arnarson i Rivedal». Sogn og Fjordane Fylkesarkiv. Arkivert frå originalen 5. mars 2016.
2. ↑  *Ingolfr Arnarson*, NRK.no - Fylkesleksikon, henta 18. mai 2022
3. ↑  NRK om Ingolfr Arnarson
Side i Landnåmabok
**Landnåmabok** (*Landnámabók*) er ei forteljing som vart skriven på slutten av 1100-talet om busetjinga av Island, med eit oversyn over alle landnåmsfolka og slektene deira, omkring 3 000 personnamn og 1 400 stadnamn. Av landnåmsfolka var 13 kvinner og 412 menn. Ei av landnåmskvinnene var Åsgerd Asksdotter, som hadde drepe ein av mennene til kongen i Noreg og drog med borna sine og halvbroren sin til Island og busette seg der.

Landnåmaboka fortel om korleis Island vart busett frå omkring 870. Det byrjar med Ingolf Arnarsson som buset seg i Reykjavík og krava hans om land i nord, vest, aust og sør. Boka inneheld ei rekkje ættelister som fører spora tilbake til Noreg, men òg mindre forteljingar om livet på Island i den første tida. Enno i dag er boka ei uvurderleg kjelde til både historie og genealogi for islendingar. Boka fortel at av dei 425 landnåmsfolka kom rundt 130 direkte frå Noreg. Av desse kom rundt 40 frå Frostatingslov-området, om lag 85 frå Gulatingslov-området, og rundt 10 frå Austlandet. Frå området ved Irskesjøen kom 50–60, og resten hadde ukjent heimland. Dei fleste av dei med ukjent opphav hadde skandinaviske namn eller høyrde til ei skandinavisk ætt. DNA-analysar stadfestar at dei fleste islandske mennene stammar frå Noreg, medan fleirtalet av kvinnene kom frå Irskesjø-området, og kan ha vore slavar.

Forskarane meiner Kolskeggr hinn vetri (eller fróði) var ein som var med å skrive Landnåmaboka, men det blir òg spekulert i om Are Torgilsson Frode har bidrege. På 1200-talet vart boka utvida av andre forfattarar.

Det er tre overleverte versjonar av Landnåmaboka:

* *Sturlubok* av Sturla Tordsson
* *Hauksbok* av Hauk Erlendsson, basert på Sturlubok og ei tapt utgåve ved Styrmir Kárason
* *Melabok*

Sjå òg
------

* Landnåm
* Landnåmstida

Kjelder
-------

* Titlestad, Torgrim (red.), *Landnåmabok: etter Hauksbók*, Erling Skjalgssonselskapet, 2002. ISBN 82-91640-17-3
* Jakob Benediktsson. «Landnámabók som historisk kilde». *Saga-Book*, Vol. XVII. London, 1969.

### Referansar

1. ↑  Jon Vidar Sigurdsson: *Det norrøne samfunnet* (s. 43), forlaget Pax, Oslo 2008, ISBN 978-82-530-3147-7
2. ↑  Jon Vidar Sigurdsson: *Det norrøne samfunnet* (s. 43)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Landnámabók frå heimskringla.no
* Landnåmsboken : beretningen om landnåmet på Island ca. 870-930 Omsett av Liv Kjørsvik Schei (Oslo 1997) ISBN 8203177530
Skisse av ein badedrakt
**Badedrakt** er ein type klesplagg ein kan bada eller symja i. Vanlegvis blei nemninga badedrakt brukt om ein drakt som er samanhengande og dekker det meste av torsoen.

Tidlegare var badedrakt brukt for begge kjønn, men i dag viser det gjerne til badetøy for kvinner, sidan menn sjeldan går i samanhengande badetøy som dekker brystet. Dei brukar i staden badeshorts eller badebukse.

I tidlegare tider var det vanleg at kvinner gjekk med badetøy som gjerne bestod av nokon større bukser og toppar som dekte mykje av kroppen.

Den vanlegaste typen moderne badedrakt for kvinner har ikkje bein eller erme, slik at låra og skuldrene er heilt bare. Kor mykje av ryggen badedraktene dekker, varierer. 

Todelt badetøy for kvinner blir kalla bikini, etter Bikiniatollen.

Galleri
-------

* Bademote frå 1920-taletBademote frå 1920-talet
* Tre kvinner i badedrakter mellom 1910 og 1930.Tre kvinner i badedrakter mellom 1910 og 1930.
* Badedraktmote (1954)Badedraktmote (1954)
* Badedraktmote med bikini på veg inn (1954)Badedraktmote med bikini på veg inn (1954)

Sjå òg
------

* Badetøy
* Badebukse

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Badedrakt» frå Wikipedia på bokmål, den 6. desember 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Badedrakt**

* Søk etter 'badedrakt' i DigitaltMuseum
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Norvegia (fleirtyding).* 

**Norvegia**, tidlegare *Norsk Gouda*, er ein norsk fast løypeost av Gouda-type ysta av pasteurisert kumjølk. Osten har ein mild, lett syrleg smak. Han vert produsert av meierisamvirket TINE, og er den mest selde osten i Noreg.

TINE lagar osten i fleire ulike variantar. Norvegia Original inneheld 27 prosent feitt og er lagra i kring tre månader før han kjem i sal. Det vert også produsert lengre lagra utgåver av osten, kalla Norvegia Vellagret (9 månader) og Norvegia Ekstra Vellagret (15 månader). Den magrare Norvegia Lettere har 16 prosent feitt og fire månaders lagring, medan Norvegia Fyldig har 30 prosent feitt og er lagra i tre månader. I tillegg vert det laga ein økologisk variant med same feittprosent og lagringstid som Norvegia Original. Osten vert seld til forbrukarane i pakningar med stykke av ymse storleik, og i oppskiva og riven form.

Norvegia vert mykje nytta som pålegg, ofte skoren i tynne skiver med ostehøvel. Dei lengre lagra variantane vert gjerne skorne i bitar med kniv eller streng til osteanretningar. Norvegia vert også mykje nytta i matlaginga i Noreg, til dømes til gratinering, sausar og pizza.

Referansar
----------

1. ↑  Åge Stavran (1993). *Sunnmøre meieri 75 år : 1918-1993*. Ålesund: Sunnmøre Meieri. s. 88. ISBN 8299287804.
2. ↑  
«Norvegia». Opplysningskontoret for mjølk og mjølkeprodukt. Henta 6. november 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* TINE sin nettstad om Norvegia
Landskap i Cuesta del Obispo i Provincia de Salta i Argentina
Feios ved Sognefjorden, fotografert frå Leikanger i 2009.
*Brudeferden i Hardanger*, landskapsmåleri av Adolph Tidemand & Hans Gude, 1848.
**Landskap** er eit avgrensa geografisk område. Ein kan bruka omgrepet i to hovudtydingar, ei naturgeografisk og ei kulturgeografisk/kulturhistorisk. Ofte kan eit landskap vera knytt til ein viss naturtype, geografisk form, planteliv og liknande.

Eit landskap treng ikkje nødvendigvis å falla saman med moderne administrative grenser eller landegrenser, og dei nøyaktige grensene for eit landskap kan vera omtrentlege. 

Ordet «landskap» kjem truleg frå lågtysk *lantschop*, jamfør norrønt *landskapr*, 'tilhøve i eit land, landsdel') Ordet hadde ei anna tyding i gammalnorsk der *landskapr* vart nytta synonymt med våre ord landsdel og region. Denne tydinga har ein framleis i svensk. Ein kan nytta ordet i samanhengar som kulturlandskap, fjordlandskap , bylandskap eller månelandskap. Det kan bli nytta om innreiinga av større rom innomhus som i kontorlandskap og skulelandskap. Landskap kan òg bli nytta i overført tyding som i «politisk landskap». 

I naturgeografisk forstand omfattar eit landskap synlege trekk i eit landområde, i første rekke sjølve landformene, som fjell, bakkar og skråningar, sletter og vassvegar som elver, innsjøar og hav. I landskapet inngår også levande element som vegetasjonsdekket og menneskeskapte element: Arealbruk, bygningar og andre menneskeskapte strukturar. Vekslande element som lys og vêrforhold er viktige i eit kvart landskap. Eit måleri med eit omfattande utsyn av eit stykke natur, som fjell, fjord, tre og lignende, blir kalla eit landskapsmåleri.

I kulturgeografisk forstand er eit landskap eit geografisk område, ofte ein landsdel eller provins, som dannar ein einskap geografisk, historisk og/eller kulturelt gjennom naturlege grenser, fellestrekk og kulturell identitet, og eventuelt også gjennom eldre administrative inndelingar.

Sjå òg
------

* Landskapsmåleri
* Landskap i Sverige
* Landskap i Finland
* Historiske landskap i Finland

Kjelder
-------

1. ↑  Simensen, Trond; Halvorsen, Rune; Erikstad, Lars (24. april 2018). «Methods for landscape characterisation and mapping: A systematic review». *Land Use Policy* (på engelsk) **75**: 557–569. doi:10.1016/j.landusepol.2018.04.022. Henta 19. august 2020.
2. ↑  «landskap» i Nynorskordboka.
3. ↑   «landscape», *New Oxford American Dictionary*
4. ↑  «Landskap» i Det norske akademis ordbok

* *Denne artikkelen bygger på «Landskap» frå Wikipedia på bokmål, den 6. februar 2021.*
| **Baden-Baden** |
| --- |
| Stiftskirche i Baden-BadenStiftskirche i Baden-Baden Stiftskirche i Baden-Baden |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Baden-Baden | 

Baden-Baden is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Baden-Württemberg  Karlsruhe  Kreisfri by |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  140,21 km² |
| Innbyggjarar  - By (2012)   - folketettleik | 52 585   375/km² |
| Koordinatar | 48°46′0″N 8°14′0″E﻿Koordinatar: 48°46′0″N 8°14′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 161 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 76530–76534 |
| Telefon-retningsnummer | 07221, 07223 |
| Bilnummer | BAD |
| **Heimeside:** www.baden-baden.de |

**Baden-Baden** er ein by i Tyskland i delstaten Baden-Württemberg med om lag 52 000 innbyggjarar. Byen ligg på vestsida av Schwarzwald ved breidda av elva Oos i *landkreisen* Karlsruhe.

Historie
--------

Kjeldene i Baden-Baden var kjende alt for romarane og grunnlegginga av byen referer til keisar Hadrian i ein inskripsjon, som er noko tvilsam. Staden fekk namnet Aurelia Aquensis til ære for Aurelius Severus. Det er framleis mogeleg å sjå bitar av dei antikke skulpturane i byen, og i 1847 vart restane av eit godt bevart romersk dampbad oppdaga like nedanfor Neues Schloss.

Byen vart kalla **Baden** i mellomalderen. Frå 1300-talet til slutten av 1600-talet var Baden-Baden residens for markgrevane av Baden, som gav namn til byen. Dei budde først i Schloss Hohenbaden (det gamle slottet), som ein kan sjå ruinane av på ein ås over byen, men i 1479 flytta dei til Neues Schloss, som ligg i ei åsside nærmare byen, og som er kjend for den underjordiske fangekjellaren. Under trettiårskrigen vart Baden-Baden hardt råka, særleg av franskmennene som plyndra byen i 1643 og brende han til grunnen i 1689. Markgreven Ludvig Vilhelm flytta til Rastatt i 1706.

I 1931 fekk byen offisielt det doble namnet Baden-Baden (ei kort form av «Baden i (delstaten) Baden»). Byen slapp unna utan øydeleggingar under begge verdskrigane. Under den andre verdskrigen låg det ein underavdeling av Flossenburg konsentrasjonsleir i byen. Etter krigen vart Baden-Baden hovudkvarter for dei franske okkupasjonsstyrkane i Tyskland og ein leir for tvangsflytta folk.

Den russiske forfattaren Fjodor Dostojevskij skreiv «Igrot» (Spelaren) medan han var avhengig av å spele på Baden-Baden Casino.

Galleri
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Statue av Fjodor DostojevskijStatue av Fjodor Dostojevskij
* Schloss HohenbadenSchloss Hohenbaden
* Neues SchlossNeues Schloss

Kjelder
-------

1. ↑  Christine O'Keefe.*Concentration Camps.* www.tartanplace.com/tartanhistory/concentrationcamps.html

* *Denne artikkelen bygger på «Baden-Baden» frå Wikipedia på engelsk, den 27. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Baden-Baden**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Åsnen** er ein stor innsjø sør i Småland i Sverige, med ein storleik på kring 150 km². Elva Mörrumsån renn sørover frå Åsnen til Austersjøen. Innsjøen ligg sør for Alvesta og Växjö og nordvest for Tingsryd og er den nest største innsjøen i Småland, etter Bolmen. Om lag 19 km&suf2; av innsjøen består av små øyar. Åsnen har mange små bukter og øyar, og den største av øyane er Sirkön.

Frukt (hovudsakleg eple og jordbær) vert dyrka på sørsida av innsjøen, inkludert på Sirkön.

Aktivitetar
-----------

Åsnen er velkjend for det rike fiskelivet, og er ein populær stad for fritidsfiskarar. Den vanlegaste fisketypen er gjørs , gjedde, åbor og ål.

Innsjøen er òg populær for båtfart og kanopadling, og det er fleire campingplassar langs breidda.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Åsnen» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sportfiskeguide.se Arkivert 2012-02-16 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Mauragn på ein fiskekrok.
**Agn**, **lokkemat, åt** eller **åte** er noko ein bruker for å lokka eit bytte i jakt, fangst eller fiske.

Jakt og fiske
-------------

Åte kan nyttast til å jakte på rovdyr. Ved å leggje ut åte eller lokkemat, som til dømes kan vere eit åtsel eller eit stoff med liknande lukt, kan ein trekkje rovdyr til åtet, medan jegeren ligg i skjul til dyret er på skothald. Åte kan òg nyttast til å lure dyr inn i ei felle, som til dømes ei musefelle. 

Agn viser til åte som ein nyttar som lokkemat for fisk. Fiskaren kan då setje agnet på ein ongul for å få fisken til å bite over kroken.

Andre tydingar
--------------

* Åte er eit fellesnamn på dyreplankton eller fiskeyngel i havet. Dette er viktig næring for fisk og kval.
* Åte kan òg tyde ein stim av fisk, som ei åte med sild.
* Å strø åte vil seie å strø jord eller grus på snøen om våren for at han skal smelte raskare. Dette vert òg kalla aure, mele, volde eller mylde.

Kjelder
-------

* «åte» i Nynorskordboka.
* «Åte» i *Caplex*.
* *Norsk historisk leksikon* 2. utgåve, 3. opplag (2004)
**Ingrid Lafforgue** (fødd 5. november 1948) er ein fransk tidlegare alpin skirennar frå Bagnères-de-Luchon. Ho vann gull og sølv i høvesvis slalåm og storslalåm under VM i alpine greiner 1970. Både mora, svenske May Nilsson, faren Maurice Lafforgue og tvillingsystera Britt Lafforgue hevda seg i verdseliten i alpin skiidrett.

Ingrid Lafforgue hevda seg i verdseliten i sesongane 1969 og 1970. Ho vann sitt fyrste verdscuprenn i St. Gervais i januar 1969, i spesialgreina slalåm. Gjennom to månader vinteren 1970, frå 13. januar til 12. mars, sikra ho seg seks triumfar i verdscupen, fem av dei i slalåm. Mellom anna vart ho verdsmeister i Gherdëina, med ein margin på 1,71 sekundar til toaren, US-amerikanske Barbara Cochran. I same meisterskapen tok ho sølvmedaljen i storslalåm, 0,07 sekundar bakom kanadiske Betsy Clifford. Lafforgue avslutta sesongen og skikarrieren med å vinne storslalåmrennet på Voss, det aller fyrste verdscuparrangementet i Vest-Noreg. Med sine fem slalåmsigrar i verdscupen 1970 vart ho ein suveren vinnar av FIS-pokalen i øvinga.

Kjelder
-------

FIS-biografi
|  |
| --- |
| Linjer i London Underground |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Bakerloo |
|   | Central |
|   | Circle |
|   | District |
|   | Hammersmith & City |
|   | Jubilee |
|   | Metropolitan |
|   | Northern |
|   | Piccadilly |
|   | Victoria |
|   | Waterloo & City |
|   |
|   | Docklands Light Railway |
|   | London Overground |

 |

**Jubilee-linja** er ei linje i London Underground. Den blei opna 1. mai 1979 på ei av dei to greinene på Bakerloo-linja, for å avlaste denne. Ein fire kilometer lang seksjon blei lagt til dette, slik at den går fram til Charing Cross. Den gamle undergrunnsstasjonen Charing Cross blei då omdøypt til Embankment. Linja er markert med grå farge, ofte referert til som sølv, på undergrunnskartet. 

Linja skulle eigentleg heite *Fleet-linja*, etter elva Fleet, men på grunn av dronning Elisabeth II sitt sølvjubileum i 1977, og fordi planane om å forlenge linja til Fleet street hadde blitt skrinlagt, valde ein å kalle den Jubilee-linja. Gråfargen på kartet blei vald for å minne om sølvjubileet.

Ei utviding til Lewisham på den andre sida av Themsen var planlagt frå starten av, men blei ikkje starta på grunn av pengemangel. Ingenting skjedde før i 1990-årene, då arbeidet blei sett i gang. På det tidspunktet hadde det vore store forandringar i landskapet, spesielt i Docklands, og utvidinga fekk ein annan form enn den som opphavleg var planlagt. Strekninga frå Green Park til Charing Cross blei nedlagt, og linja blei lagt om via Westminster og Waterloo.

Kart
----

Kart over Jubilee-linjaKart over Jubilee-linja

Stasjonar
---------

*Frå vest mot aust.*

* Stanmore
* Canons Park
* Queensbury
* Kingsbury
* Wembley Park
* Neasden
* Dollis Hill
* Willesden Green
* Kilburn
* West Hampstead
* Finchley Road
* Swiss Cottage
* St. John's Wood
* Baker Street
* Bond Street
* Green Park

*Blir delt i to greiner etter Green Park*

### Charing Cross-greina

* Charing Cross (nedlagt for Jubilee-linja i 1999)

### Stratford-greina

* Westminster
* Waterloo
* Southwark
* London Bridge
* Bermondsey
* Canada Water
* Canary Wharf
* North Greenwich
* Canning Town
* West Ham
* Stratford

* *Denne artikkelen bygger på «Jubilee-linja» frå Wikipedia på bokmål, den 7. juni 2008.*
**Róbert Vittek** (fødd 1. april 1982) er ein slovakisk fotballspelar som for tida spelar for den tyrkiske klubben MKE Ankaragücü.

Karriere
--------

Vittek starta karrieren sin i heimklubben Slovan Bratislava i 1999. I 2003 gjekk han over til 1. FC Nürnberg, som på den tida låg i andre divisjon i den tyske Bundesligaen, men som rykte opp til 1. divisjon (og øvste divisjon) i 2004/05-sesongen. I Nürnberg hadde Vittek litt varierande prestasjonar, men i andre halvdel av 05/06-sesongen spela han så bra at fleire internasjonale klubbar vart interesserte i han. Til slutt skifte han til franske Lille OSC i 2008. Den fyrste februar 2010 forlét Vittek Lille og signerte ein halvtårs låneavtale med tyrkiske MKE Ankaragücü. Seinare same året kjøpte Ankaragücü overføringsbeløpet frå Lille, og Vittek spelar framleis for den tyrkiske klubben.

Vittek har også spela på det slovakiske landslaget sidan 2001. Under fotball-VM 2010 i Sør-Afrika vart Vittek Slovakia sin toppscorar med til saman fire mål. Slovakia vart slått ut av Nederland i ein åttandedelsfinale i denne meisterskapen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Róbert Vittek» frå Wikipedia på engelsk, den 17. november 2010.*


| * v
* d
* e
Slovakia sitt landslag – VM i fotball 2010 |
| --- |
| 
* 1 Mucha
* 2 Pekarík
* 3 Škrtel
* 4 Čech
* 5 Zabavník
* 6 Štrba
* 7 Weiss
* 8 Kozák
* 9 Šesták
* 10 Sapara
* 11 Vittek
* 12 Perniš
* 13 Hološko
* 14 Jakubko
* 15 Stoch
* 16 Ďurica
* 17 Hamšík Lagkaptein
* 18 Jendrišek
* 19 Kucka
* 20 Kopúnek
* 21 Saláta
* 22 Petráš
* 23 Kuciak
* Landslagstrenar: Weiss

 | Flagget til Slovakia |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Norvagisering** vil seie å gje importerte lånord ei skriveform etter mønster frå norsk språk, som «teip» for «tape» og «pønk» for «punk».

Heilt tilbake til 1800-talet har det vore arbeidd aktivt for å norvagisere ulike lånord. På tidleg 1900-tal var det først og fremst lånord frå romanske språk som braut med norsk skriftmønster og som det var tenleg å norvagisere. Følgjande retningsliner vart følgde:

* u → y (bureau → byrå)
* qu → qv (qualificere → kvalifisere)
* eau → å (bureau → byrå)
* stum e forsvinn (ceremonie → seremoni)
* eu → ø eller øy (chauffeur → sjåfør, neutral → nøytral)
* ph → f (philosoph → filosof)
* nasal n → ng (terrain → terreng)
* ge, ch og j → sj (sergeant → sersjant, chauffeur → sjåfør, jaloux → sjalu))
* c, q, x og z → s og/eller k etter uttalen (citron → sitron)

Eit alternativ til norvagisering kan vere tilnærma bokstavrett uttale av lånordet, som når engelsk «jungle» vert uttalt «jungel». Den norvagiserte skriveforma «djungel», som vart forsøkt introdusert i mellomkrigstida, har derfor ikkje fått gjennomslag i norsk. Eit døme på ein kombinasjon av norvagisering og avløysarord er det norske «girkasse», frå engelsk *gear box*.

I dag er nordmenn flest så fortruleg med engelsk språk at dei reagerer negativt på norvagisering av engelske ord. Framlegg om norvagisering av ord som «guide» til «gaid» og «service» til «sørvis» har derfor fått lite gjennomslag. Derimot dominerer skriveforma «streit» over den engelske forma *straight*..

Sjå òg
------

* Avløysarord

Kjelder
-------

* *Aftenposten* 15.10.2010

1. ↑  «Teip» i Nynorskordboka
2. ↑  «Pønk» i Nynorskordboka
3. ↑  «Gir» i Nynorskordboka
4. ↑  «Guide» i Nynorskordboka
5. ↑  «Service» i Nynorskordboka
6. ↑  «Streit» i Nynorskordboka
**Ingolf Elster Christensen** (fødd 28. mars 1872 i Førde i Sunnfjord, død 3. mai 1943 i Førde) var ein norsk jurist, offiser, embetsmann og politikar for Høyre. Christensen var amtmann og fylkesmann i til saman 33 år, og hadde også verv som stortingsrepresentant og statsråd i 1920-åra. Han var justisminister og forsvarsminister. Politisk var han særleg oppteken av forsvar, landbruk og samferdsle. Sommaren 1940 spelte han ei viktig rolle som formann i Administrasjonsrådet og deltakar i riksrådsforhandlingane.

Sogn og Fjordane
----------------

3. november 1910 vart Christensen amtmann (seinare fylkesmann) i Nordre Bergenhus (Sogn og Fjordane). Han var pådrivar i viktige saker som samordning og offentleg drift av rutebilar, utbygging av jernbane og vegnett, samt kraftutbygging for allmenn bruk. Christensen vert rekna som den fremste forkjemparen for Flåmsbana, og har difor fått sitt minnesmerke reist på Flåm stasjon.

Stortingskomitear
-----------------

* 1925–1927 medlem i Landbrukskomiteen
* 1922–1924 nestformann i Militærkomiteen

Bibliografi
-----------

* 1916 – *Fædrelandet i verdenskrigens lys*, med Hjalmar Christensen

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  Ingolf Elster Christensen, Norsk biografisk leksikon
2. ↑  tittel=Ingolf Christensen NRKSogn og Fjordane
3. ↑  *Kleppa, Hermund: Minnesmerke over fylkesmann Christensen*, arkivert frå originalen 11. desember 2013, henta 19. august 2013

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografisk informasjon om Ingolf Elster Christensen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Norton-ekvivalent.
**Norton-ekvivalent** er ein ein-port-krins som representerer ein meir kompleks krins. Ekvivalentkrinsen er tufta på Notons teorem, som seier at ein vilkårleg lineær krins med ei eller fleire spenningskjelder, straumkjelder og motstandar er ekvivalent med ei ideell straumkjelde {\displaystyle i\_{N}} i parallell med ein motstand {\displaystyle R\_{N}}. Straumen {\displaystyle i\_{N}} frå den indre straumkjelda {\displaystyle i\_{N}} blir kalla Norton-straumen og motstanden {\displaystyle R\_{N}} blir kalla Norton-motstaden, eller «den indre motstanden». Med open utgang er utgangsspenninga {\displaystyle u\_{ut}=R\_{N}i\_{N}}.

Norton-ekvivalent med lastmotstand.
At ein vilkårleg krins kan omformast til ein ekvivalent krins med berre to komponentar forenklar i mange samanhengar analysen mykje. Når ein lastmotstand {\displaystyle R\_{L}} blir kopla til utgangen dannar Norton-motstanden {\displaystyle R\_{N}} og lastmotstanden {\displaystyle R\_{L}} ein straumdelar, så når Norton-ekvivalenten og lastmotstanden {\displaystyle R\_{L}} er kjende kan ein finna straumen gjennom {\displaystyle R\_{L}} som

{\displaystyle i\_{L}=i\_{N}\left({\frac {R\_{N}}{R\_{L}+R\_{N}}}\right)}.
For å få størst mogeleg straum over lasten må Norton-motstanden vera stor i høve til lastmotstanden: {\displaystyle R\_{N}\gg R\_{L}}. Om ein kortsluttar utgangen blir {\displaystyle i\_{L}=i\_{N}}.

Referansar
----------

1. ↑  S. Franco, *Electric circuits fundamentals*, Saunders College Publishing, 1995.

Sjå òg
------

* Thévenin-ekvivalent
*For anna bruk av etternamnet, sjå Namnet Lenin*

**Vladimir Iljitsj Lenin** (22. april 1870–21. januar 1924) var grunnleggjaren av den moderne kommunismen og den sovjetiske staten. På Karl Marx si tid og frametter blei omgrepa sosialistisk, kommunistisk og sosialdemokratisk ofte bruka om kvarandre, men frå og med Lenin er kommunisme ei særskild retning i politikken.

Vladimir Lenin blei fødd i Russland i 1870. Det eigentlege etternamnet hans er Uljanov, og Lenin er eit pseudonym han bruka fordi sosialistiske rørsler var ulovlege i det gamle Russland. Lenin blei leiaren for bolsjevikane, den eine hovudfløya i det russiske sosialdemokratiske partiet. Den andre hovudfløya blei kalla mensjevikar, og der var Julius Martov ein av leiarane. Det var bolsjevismen eller leninismen som blei grunnlaget for den moderne kommunismen. Bolsjevikfløya braut etter kvart med dei andre sosialdemokratane, og bruka frå 1918 namnet kommunistisk om partiet sitt.

  

Bolsjevikane tok makta i Russland i oktober/november 1917. Lenin stod i brodden for denne maktovertakinga, etter at han hadde komme tilbake til Russland frå eksil i utlandet. Statsmakta skulle no byggjast på arbeidarråda (sovjeta), men i løpet av borgarkrigen 1918-1920, som også vestlege land blanda seg inn i, mista desse råda mykje av makta si. Etter at både andre sosialistiske parti og organiserte fløyer i kommunistpartiet blei forbodne, låg heile den reelle makta i den nye sovjetstaten i leiinga for kommunistpartiet. Lenin var likevel tilhengar av eit visst fritt ordskifte innanfor partiet, men etter at han døydde i 1924, og Josef Stalin gradvis tok all makt i parti og stat, blei det slutt på dette. Då blei det politiske politiet bruka mot opposisjonen i partiet, der Lev Trotskij var ein leiande figur.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Leninisme
* marxists.org – Meir om Lenin og verka hans

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Vladimir Lenin**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Ingrid Eide** (fødd 12. juli 1933) er ein norsk politikar og sosiolog. Ho var sentral i grunnleggjinga av Institutt for fredsforskning (PRIO) i 1959, og arbeidde i fleire år ved instituttet. Ho var av avgjerande tyding for PRIO sin kontakt med fredsrørsla og kvinnerørsla. Seinare var ho i mange år amanuensis i sosiologi ved Universitetet i Oslo.

Bakgrunn
--------

I 1960 tok ho ei magistergrad i sosiologi ved Universitetet i Oslo, og frå 1973 til 1976 var ho statssekretær i Kyrkje- og undervisingsdepartementet.

Eide har vore gift med Johan Galtung og Sverre Lodgaard. Ho er mor til juristen Andreas Galtung.

Politisk karriere
-----------------

Eide var vararepresentant til Stortinget for Arbeidarpartiet frå Oslo frå 1977 til 1985, der ho møtte for Knut Frydenlund og Sissel Rønbeck. Frå 2007 sat ho i Oslo bystyre for Arbeidarpartiet. Eide har òg ei omfattande internasjonal yrkesrøynsle, mellom anna frå UNESCO og som direktør i UNDP, FN sitt program for kvinner og utvikling. Ho var òg sentral i Internasjonal kvinneliga for fred og fridom i Noreg, saman med Johanne Reutz Gjermoe.

Kjelder
-------

1. ↑  Midtbøen, Arnfinn H. (2010). «Portrett: Ingrid Eide» (PDF). Sosiolognytt (4): 15–21.
2. ↑  *Portretter fra norsk historie*. Oslo: Universitetsforl. 1993. s. 198. ISBN 8200211738.

* *Denne artikkelen bygger på «Ingrid Eide» frå Wikipedia på bokmål, den 5. november 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* PolSys
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**1051** (romartal MLI) var eit normalår som byrja på ein tysdag etter den julianske kalenderen.

Hendingar
---------

### Utlandet

* Henrik I av Frankrike gifta seg med Anna av Kiev.

Fødde
-----

* 
* Bertha av Savoia, tysk-romersk keisarinne.
* Edgar Ætheling, ukrona konge av England
* Mi Fu, kinesisk kunstnar, rekna som ein av dei største kalligrafane i Song-dynastiet

Døde
----

* Bi Sheng, kinesisk tøyhandlar som fann opp trykking med rørlege typar

**<<   1000-talet   >>**
<< 1000 | 1001 | 1002 | 1003 | 1004 | 1005 | 1006 | 1007 | 1008 | 1009 | 1010 | 1011 | 1012 | 1013 | 1014 | 1015 | 1016 | 1017 | 1018 | 1019 | 1020 | 1021 | 1022 | 1023 | 1024 | 1025 | 1026 | 1027 | 1028 | 1029 | 1030 | 1031 | 1032 | 1033 | 1034 | 1035 | 1036 | 1037 | 1038 | 1039 | 1040 | 1041 | 1042 | 1043 | 1044 | 1045 | 1046 | 1047 | 1048 | 1049 | 1050 | 1051 | 1052 | 1053 | 1054 | 1055 | 1056 | 1057 | 1058 | 1059 | 1060 | 1061 | 1062 | 1063 | 1064 | 1065 | 1066 | 1067 | 1068 | 1069 | 1070 | 1071 | 1072 | 1073 | 1074 | 1075 | 1076 | 1077 | 1078 | 1079 | 1080 | 1081 | 1082 | 1083 | 1084 | 1085 | 1086 | 1087 | 1088 | 1089 | 1090 | 1091 | 1092 | 1093 | 1094 | 1095 | 1096 | 1097 | 1098 | 1099 >>