recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Den Internasjonale Transportarbeidarføderasjonen** (ITF) er ein verdsomspennande samanslutning av fagforbund for transportarbeidarar, og vart grunnlagt i 1896. Samanslutninga hadde i 2005 over 600 medlemsforbund med til saman over fem millionar medlemmar fordelt på over 140 land.

ITF står tilslutta ITUC. Kvart uavhengig fagforbund med medlemmar som arbeider ved verksemder i transportnæringa er kvalifisert til medlemskap i ITF.

ITF representerer transportarbeidarinteresser i SN-organ som ILO, IMO og ICAO. Organisasjonen har òg som oppgåve å informere og rådgje fagforbund om utviklinga i transportnæringa i andre land og delar av verda, og organiserer internasjonale solidaritetsaksjonar når medlemsforbund i eit land er i konflikt med arbeidsgivarar eller sine styresmakter.

Hovudkvarteret er i London og organisasjonen har kontor i Nairobi, Ouagadougou, Tokyo, New Delhi, Amman, Rio de Janeiro, Moskva, Brussel og Georgetown i Guyana.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dei offisielle nettsidene til ITF
*Sjå og Operahuset i Oslo*
Den norske Operas orkester framfører Wagner i den nye operasalen i Bjørvika den 19. april 2008. Dirigent er Lorin Maazel.
**Den Norske Opera & Ballett** er ein institusjon for opera og ballett som vart stifta i 1957, Han er den einaste fullt ut profesjonelle institusjonen for produksjon og formidling av desse kunstformene i Noreg. 

Den Norske Opera & Ballett si verksemd er organisert i sju programområde: Opera, ballett, konsertar, utdanning og formidling, utvikling og nyskapning, turné- og riksopera, i tillegg til utanlandsgjestespel.

Soge
----

Folketeateret i Oslo, der operaen heldt til fram til 2008.
Foto: Kjetil Ree, 2007.

Operabygningen er kvit ytst (fasaden), mellombrun i eik i midten og mørkebrun inst (salen).
Den første operasjefen var Kirsten Flagstad. Den norske Operaen & Ballett heldt sidan starten til i Folketeatret på Youngstorget, før han i 2008 kunne flytte inn i det nye Operahuset i Oslo med adresse Kirsten Flagstads plass 1 i Bjørvika. I samband med flyttinga endra institusjonen namn frå «Den Norske Operaen» til «Den Norske Opera & Ballett». Samstundes la Det norske Operafond ned verksemda og overlét eigenkapitalen til institusjonen. Institusjonen er organisert som eit aksjeselskap og var til 2008 eigd av den norske staten (90 %) og Det Norske Operafond (10 %), etter dette heilt av staten. 

Frå 1. januar 2009 bestod administrasjonen av Tom Remlov som administrerande direktør, Paul Curran operasjef, Espen Giljane ballettsjef og John Fiore musikksjef. Styreleiar var Ellen Horn.

Tidlegare operasjefar
---------------------

Operabygningen i Bjørvika sett frå nord.
180° panorama av interiøret i publikumsområdet.
* Kirsten Flagstad
* Odd Grüner-Hegge
* Lars Runsten
* Gunnar Brunvoll
* Martin Turnovski
* Aase Nordmo Løvberg
* Knut Hendriksen
* Bjørn Simensen
* Paul Curran

Bakgrunnsstoff
--------------

* Den Norske Opera & Ballett
* Nasjonalbibliotekets operaportal

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Den Norske Opera & Ballett» frå Wikipedia på bokmål, den 15. februar 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* BR orgnr

 |
**Den Hirschsprungske Samling** er eit kunstmuseum i København. Museet opna i 1911 og inneheld dansk kunst frå 1800-talet og byrjinga av 1900-talet. Det er særleg lagt vekt på dansk gullalderkunst frå 1800–1850, men òg Skagensmålarane og andre representantar for det moderne gjennombrotet er representerte. Kunstverka er stilt ut saman med interiører og møblar frå heimane til den enkelte kunstnar.

Samlinga vart skipa av tobakkfabrikant Heinrich Hirschsprung og kona Pauline, som donerte si private kunstsamling til den danske stat i 1902.

Museet stiller ut meir enn 700 kunstverk og alle dei store målarane frå den danske gullalderen er representerte, som C.W. Eckersberg, Christen Købke, Wilhelm Bendz, Wilhelm Marstrand, J. Th. Lundbye, Dankvart Dreyer og Martinus Rørbye med fleire.

Av Skagensmålarane og andre representanter for det moderne gjennombrot finst mellom anna
P.S. Krøyer, Michael og Anna Ancher og Theodor Philipsen i tillegg til fleire av kunstnarane frå Fyn.

Bygninga
--------

Bygninga til museet er teikna av den danske arkitekten H.B. Storck og stod ferdig i 1911. Den blei freda i 1995.

Kjelder
-------

1. ↑  «Den Hirschsprungske Samling / Administration» (på dansk). Den Hirschsprungske Samling. Henta 21. mars 2017.
2. 1 2  «Den Hirschsprungske Samling / Samlingen» (på dansk). Den Hirschsprungske Samling. Henta 21. mars 2017.
3. ↑  «Den Hirschsprungske Samling / Museumsbygningen» (på dansk). Den Hirschsprungske Samling. Henta 21. mars 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Den Hirschsprungske Samling» frå Wikipedia på bokmål, den 21. mars 2017, revisjon 16403980*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Geul** er ei elv i Belgia og Nederland og ei av sideelvane til Maas frå høgre. Kjelda hennar ligg ved grensa mellom Tyskland og Belgia, sør for Aachen i ei høgd på om lag 300 meter over havet. Etter om lag 20 km renn ho inn i Nederland og etter 58 km munnar ho ut i Maas, nord for byen Maastricht. Ei av sideelvane til Geul er Gulp. Byar langs Geul er Kelmis (Belgia), Valkenburg aan de Geul og Meerssen (Nederland).

Geul i Valkenburg med slottet Halder.
Elva Geul er ei av dei største kjeldene til tilførsel av tungmetall i Maas. Dette kjem av dei tidlegare gruveverksemd etter sink og bly som låg nær dei belgiske byane Kelmis (La Calamine) og Plombières (tidlegare kalla Bleiberg). Den siste gruva vart stengd tidleg på 1900-talet. Ein av årsakene til at gruvene nær Plombières vart lagt ned var at elva stundom førte til flaum i gruvene sidan grunnfjellet hovudsakleg består av porøs kalkstein.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Geul» frå Wikipedia på engelsk, den 8. februar 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
*Denne artikkelen handlar om området i Norskehavet. For andre tydingar av oppslagsordet, sjå egg (fleirtyding).* 
Egga er vist på dette kartet av Norskehavet. Legg merke til at kontinentalsokkelen til Grønland passer saman med Egga.
Det vert fiska etter uer på Eggakanten.
**Egga** er skråningen frå kontinentalsokkelen ned mot djuphavsområdet av Norskehavet.

Han dannar ytterkanten av fiskebankene fra Stad og nordaustover til Andenes. Her svingar han rett nordover og går på vestsida av Sveinsgrunnen, Malangsgrunnen og Tromsøflaket. Egga går vidare nordover på vestsida av Bjørnøya og Spitsbergen og utgjer ei grense mellom Norskehavet og det grunne Barentshavet.

Avstanden til kysten varierer. Utanfor Sunnmøre ligg han ca. 70 km frå land og vert kalla Storegga. Lenger nord er avstanden til kysten større, til dømes 280 km ved Vikna. Ved Andøya er Egga særs nær land og dannar Bleikdjupet, som berre er 7 km frå land. Inn- og utbuktingane passer akkurat saman med forma på kontinentalsokkelen til Grønland, noko som syner Noreg og Grønland ein gong hang saman.

Egga har stor biologisk produksjon og høgt biologisk mangfald med stor konsentrasjon av mange fiske- og sjøfuglarter, og mange kaldtvasskorallrev. Kystvatn og atlantisk vatn møtes her og fører til stor omrøyring av vassmassar og større biologisk produksjon, i tillegg til stor førekomst av dyreplankton og pelagisk stimfisk.

Sjøfugl nyttiggjer seg denne høge produksjonen, og eggakanten er eit viktig beiteområde for spesielt alkefuglar og pelagiske arter som havhest og krykkje. Den store konsentrasjonen av dyreplankton gjer området til eit viktig næringsområde for bardekvalar, og området er særskild viktig for finnkval i sør og blåkval vest og nord av Svalbard. Det er òg viktige gyteområde for djupvassartar som vanleg uer, snabeluer, blåkveite og vassild i ulike delar av området.

Eggafisket er eit tradisjonelt linefiske som vert drive langs Egga i perioden april–august. Det vert fiska etter torsk, brosme, lange, kveite og uer.

Under siste glasiale maksimum gjekk innlandsisen heilt ut på Egga, og det vert avsett enorme mengder sediment. I desse massane har det gått store ras, som Andøyaraset, Trænadjupraset, og det mest kjente og største, Storeggaraset.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Egga» frå Wikipedia på bokmål, den 9. september 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 3.3.4 Eggakanten i Stortingsmelding nr. 37 - Helhetlig forvaltning av det marine miljø i Norskehavet (forvaltningsplan)
* NGU – Blant ras og korallrev i Norskehavet
* Mareano - Generelt naturtypekart for Eggakanten

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Eggesteinen** er ein runestein frå 1150-1350, som tidlegare stod ved den gamle allfarvegen over Eggemoen, på grensa mellom Hadeland og Ringerike. Steinen markerte òg grensa mellom gardane Eggja i Haug sokn, Norderhov og Berger i Jevnaker kommune. I 1866 vart steinen utsett for hærverk. Han vart reparert og forbunden med jarnband og sett opp att, men vart utsett for hærverk på nytt i 1875. Då vart han flytt til Universitetets Oldsaksamling. Det står ein kopi på Eggemoen.

Steinen
-------

Dei fysiske måla på steinen er 40 cm på det breiaste, mellom 15 og 17 cm tjukk og 149 cm høg.

Datering
--------

Dateringa på steinen er sett til omtrent 1100-talet.

Innskriftene
------------

Steinen inneheld fire runeinnskrifter (A, B, C og D), der berre tre er leselege. Innskriftene er:

**þa:ræist:mik:oak:ræisti**
**amundi:ormstæins:a:sun:a:sotrange**
þa reist mik ok Ámundi Ormsteinsson á Sotrangi  
 
Omsett: «Da rista meg, og reiste (steinen), Åmunde Ormsteinsson på Sætrang»   

**hær:er:ændimrki:or austær:i: langæ:fosn**
Hér er endimerki ór austr í Langaforsinn  

Omsett: «Herfrå går grensa aust i Langefossen»  

**fura**:
Fura  

Omsett: trenamnet «furu»

Steinen har òg ei nyare innskrift som omsett er: 

«1689 den 24. mars»

Kjelder
-------

1. ↑  Eggesteinen Arkivert 2016-03-09 ved Wayback Machine. ved jevnaker.org
2. ↑  *Norges innskrifter med de yngre runer*. Oslo: Norsk historisk kjeldeskrift-institutt. s. 73.
3. ↑  Birkeli, Fridtjov (1906-1983). *Norske steinkors i tidlig middelalder: et bidrag til belysning av overgangen fra norrøn religion til kristendom*. Oslo: Universitetsforlaget. ISBN 8200087883.

* Norges innskrifter med de yngre runer, bind II, side 68-80.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Eggesteinen» frå Wikipedia på bokmål, den 23. november 2019.*
| Egham  |
| --- |
| High Street, EghamHigh Street, Egham High Street, Egham |
| Plassering |
| 

Egham is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Surrey |
| Distrikt | Runnymede |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 5 724 |
| Koordinatar |  51°26′″N 0°33′″W﻿Koordinatar: 51°26′″N 0°33′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | TW18, TW20 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1784 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Egham**
 |

**Egham** er ein by i Surrey, innanfor pendlarbeltet til London. Han ligg omkring 30 km sørvest for det sentrale London, ved Themsen og motorvegen M25. Egham Hythe blir ofte rekna som ein del av Egham; dei to har samanlagt omkring 12 000 innbyggjarar.

Royal Holloway, som er ein del av University of London, ligg på Egham Hill ein kilometer vest for byen.

Historie
--------

Då Chertsey Abbey vart grunnlagt i 666 inkluderte eigedomen Ecga's Han, «Ecgas heimstad», som namnet Egham kjem frå. Staden er òg nemnt i *Domesday Book* (1086).

Landsbyen med omegn utgjorde tidlegare eit sokn i Berkshire og Surrey, som inkluderte fleire andre, mindre landsbyar. Herregarden høyrde til Chertsey Abbey fram til oppløysinga av Englands kloster omkring 1540. Han vart då eigedomen til krona, og vart gjeve til fleire ulike forvaltarar gjennom åra.

I 1215 vart *Magna Carta* signert i Runnymede, like ved Egham. Ved ei høgd utanfor byen står eit minnesmerke over dette. På toppen av høgda finn ein eit anna minnesmerke, rett innanfor grensa til landsbyen Englefield Green. Det er ein kenotaf for allierte flygarar som fall under andre verdskrig, viss jordiske leivningar ikkje er funne. Det var den første etterkrigsstrukturen i Storbritannia som vart verna, og er eigd av Commonwealth Wars Grave Commission. Det er god utsikt mot London, Windsor og Surrey Hills frå monumentet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Egham» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
**Khalid Sheikh Mohammed** (fødd 1. mars 1964 eller 14. april 1965 i Kuwait) er ein islamistisk terrorist som vert rekna som hovudarkitekten bak terroråtaka 11. september 2001. Mohammed voks opp i Kuwait, og reiste som ung for å ta utdanning i Sambandsstatane. I 1986 fullførte han ein bachelorgrad innan maskinteknikk ved North Carolina A&T. Sidan reiste han til Peshawar på grensa mellom Pakistan og Afghanistan, der han vart sekretær for den afghanske krigsherren Abdul Rasul Sayyaf. I 1996 møtte Mohammed Osama bin Laden, og kom med fleire forslag til åtak på Sambandsstatane. Han vart arrestert i Pakistan i 2003, og er per 2020 ein av dei insette i Guántanamo-leiren.

Mohammed er onkel til Ramzi Yousef, mannen som stod bak bombinga av Verdshandelssenteret i New York i 1993.

Kjelder
-------

* Wright, L. (2006). *The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11* (s. 429). New York: Vintage Books. ISBN 9781400030842

Fotnotar
--------

1. ↑   Pearson, E. (2014), «Khalid Sheikh Mohammed», Encyclopædia Britannica. Henta 9. juni 2020.
2. ↑  Rosenberg, C. (2020, 17. april). The 9/11 Trial: Why Is It Taking So Long?. *The New York Times*. Henta frå

Mal:Autortietsdata
*For steikjekaret, sjå steikjepanne.* 
Nærbilete av panna på ei kvinne
**Panne** er i anatomien den fremste og øvste delen av eit hovud. På eit menneske sit panna mellom naserota og hårgrensa og er avgrensa på kvar side av tinningane. Skjelettet til panna er danna av pannebeinet.

Rynking av panna

Uttrykk
-------

Musklane knytt til panna er er viktige for å danna ansiktsuttrykk hjå menneske. Ein kan heva eller rynka augebryna for å uttrykka mellom anna overrasking, spørsmål, konsentrasjon, bekymring eller sorg.

Symbolikk
---------

Datogakvinne med pannetatovering.
Røring og dekorasjon av panna kan ha ulike symbolske tydingar. Ein kan røra ved panna til nokon med handa i samband med ei signing. Kyss i panna kan vera eit uttrykk for kjærleik. I russisk tradisjon kysser ein berre lik i panna til avskjed.

Panna kan merkast permanent med ei tatovering, arr eller anna merke. Innan islam kan nokre truande utvikla ein bøneflekk (*zabiba*) ved at panna stadig kjem i kontakt med bakken under bøn. Nokre stader kan flekken vera eit teikn på ei særs ihuga tru. Hinduar og djainar lagar pannemerke med fargestoff i samband med rituale. Påklistra bindiar kan også brukast som pannedekorasjon utan religiøs tilknyting. I nokre kristne retningar teiknar ein prest ein oskekross i panna på kyrkjelyden under markeringa av oskeonsdag. Elles kan panna dekorerast med sminke til ulike høve.

Panneforma kan endrast permanent gjennom kunstig skalleforming, som er kjend frå tradisjonar i Amerika og Europa. Huda i panna kan glattast ut ei tid gjennom behandlingar som panneløft eller injeksjonar med botox og liknande. I nokre høve kan dette føra til nedset ansiktsmimikk.

Sjå òg
------

* Hovud
* Hovudskalle

Kjelder
-------

1. ↑  «Following the Russian standard», *The Economist* (Aug 29th 2008).
2. ↑  Michael Slackman, «Fashion and Faith Meet, on Foreheads of the Pious», *The New York Times* (December 18, 2007)
3. ↑  «Marks on the forehead», devdutt.com (February 03, 2013)
4. ↑  «Panneløft», plastisk-kirurgi.no. Henta 24. oktober 2014.
5. ↑  «Botox», privatklinikken.no. Henta 24. oktober 2014.

* «Panne» (28. oktober 2011), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 24. oktober 2014.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Panne» frå Wikipedia på bokmål, den 24. oktober 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------
Det norske panserskipet «Tordenskjold» frå den første norske panserskip-klassen, Tordenskjold-klassen, bygd i 1897.
HMS «Sverige», eit svensk panserskip bygD i 1915 og utrangert i 1953.
**Panserskip** eller **kystslagskip** er ein type krigsskip som er verna av panser. Den skipstypen som oftast blir omtala som panserskip var ein type høvesvis tungt pansra krigsskip med store kanonar, men med eit deplasement på langt mindre enn 10 000 tonn.

Skipstypen oppstod som ei vidareutvikling av monitorane, som hovudsakleg marinane i mindre land hadde nytta til kystforsvar sidan den amerikanske borgarkrigen, fram til denne skipstypen mista sin militære verdi mot 1870. Monitorane hadde lågt fribord og eigna seg dårleg langs vêrutsette kyststrok. Panserskipea var skip med høgt fribord, kraftig panser for storleiken, og kraftige kanonar. Skipa hadde ikkje spesielt gode eigenskapar på ope hav, og var laga med tanke på kystforsvar. Skipstypen har muligens opphav i den svenske Svea-klassen panserskip, bygd frå 1883: HMS «Svea», HMS «Göta» og HMS «Thule». 

Avhengig av kva definisjon ein vel, varierer epoken for då panserskipa var gjeldande. Som mindre, pansra kystforsvarsskip heldt skipstypen seg til rundt 2. verdskrigen, då dei eldste panserskipa framleis var i bruk i nokre marinar (mellom anna den norske). Før og etter 2. verdskrigen blei skipstypen erstatta av skip som motortorpedobåtar, jagarar og fregattar. Panserskipa var som oftast dei største skipa i dei marinane dei var ein del av.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Panserskip» frå Wikipedia på bokmål, den 26. desember 2017.*
**Pant** er bruken av ein formuesgjenstand som tryggleik for at eit krav skal verta oppfylt. Den som har panterett vil ha ein eksklusiv særrett til å søkje dekning for sitt krav i formuesgodet, til fortrengsel for eigarens øvrige kreditorer. Dersom debitor misligheld pantekravet, kan panthavaren vanlegvis med styresmaktene sin bistand gjennom tvangsfullbyrdelse selje formuesgjenstanden, og ta dekning for sitt krav i salgssummen. Grunnen for å tillate pantsettelse er i hovudsak panterettens kredittskapende effekt. Kreditt gir grunnlag for investeringar, og dermed avkastning. Dette er gunstig for den enkelte og for samfunnet.

Den som innehar panteretten kalles *panthavar* (som normalt, men ikke nødvendigvis, er kreditor for det krav som sikrast). Objektet som panten er sikra i kallas eit *panteobjekt*. Den som stiftar panterett i panteobjektet til fordel for ein annan, kallas *pantsetter* (som også ofte er debitor for det sikra kravet, sjølv om det er relavtivt vanlig at andre, typisk foreldre eller den som starta opp verksemd, stiller sikkerheit for andres – barns eller verksemda si – gjeld).

Et pant er enten eit underpant, det vil seia at eigaren beheld råderetten over pantet, eller eit håndpant, der eigaren fratas råderetten.

Pant i degleglivet
------------------

I Noreg talar ein òg om pant på ulik embalasje i daglegvarer, som mineralvatn, juice og anna.

Kjelder
-------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Sjå òg
------

* Panterett
* Norsk panterett
* Pantsetjing
Plasseringa til kontinenta på jorda for 550 millionar år sidan etter at Pannotia braut saman.
**Pannotia** er eit hypotetisk superkontinent som eksisterte frå rundt 600 millionar år sidan til slutten av prekambrium for om lag 540 millionar år sidan. Det vert òg kalla *Vendia*.

Danning
-------

For om lag 750 millionar år sidan braut det førre superkontinentet Rodinia opp i tre kontinent, Proto-Laurasia (som braut saman og seinare kom saman att som Laurasia), dei kontinentale kratonane Kongo, og Proto-Gondwana (heile Gondwana bortsett frå Kongo-kratonen og Atlantica).

Proto-Laurasia roterte sørover mot Sørpolen. Proto-Gondwana roterte andre vegen. Kongo-kratonen kom mellom Proto-Gondwana og Proto-Laurasia for om lag 600 Ma. Dette danna Pannotia. Med så mykje landmassar rundt polane er det spor som tyder på at det var meir isbredanning i denne tida enn nokon annan gong i historia.

Geografi og levetid
-------------------

Pannotia var forma som ein *V* som peika nordaustover. Inne i denne V-en var eit hav som opna seg opp då Rodinia braut saman. Dette havet vert kalla Panthalassa, eit hav som vart det tidlege Stillehavet. Det var ein midtoseanisk rygg i midten av havet. Utanfor V-en vart eit enormt hav kalla Det panafrikanske havet, som kan ha lege omkring heile Pannotia, som Panthalassa seinare skulle gjere. 

Pannotia varte relativ kort tid. Kollisjonane som danna Pannotia berre streifa kvarandre og kontinenta som utgjorde Pannotia hadde alt aktiv riftdanning. For om lag 540 millionar år sidan, eller berre om lag 60 millionar år etter at kontinentet vart danna, braut Pannotia opp i fire kontinent: Laurentia, Baltica, Sibir og Gondwana. Seinare ville desse landmassane slå seg saman att og danne Pangaea.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pannotia» frå Wikipedia på engelsk, den 19. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Pannotia». Palaeos. Henta 19. august 2008.
2. ↑  «Precambrian Paleobiology». Virtual Fossil Museum. Henta 19. august 2008.
3. ↑  «Pannotia». UCMP Glossary. Henta 19. august 2008.
Lulworth Cove, sommaren 2007
**Lulworth Cove** er ei vik nær landsbyen West Lulworth ved verdsarvstaden Jurassic Coast i Dorset sør i England. Vika er eit flott døme på landforma som på engelsk vert kalla *cove* og er ein turistattraksjon med meir enn éin million vitjande årleg. Han ligg nær steinbogen Durdle Door og andre stader ved Jurassic Coast.

Vika har fått den noverande forma si på grunn av fleire forskjellige lag med bergartar som går parallelt til kysten (ei konkordant kystlinje). På sjøsida har leire og sand vorte erodert bort, eit smalt band (mindre enn 30 meter) av kalkstein dannar kystlinja. Bakom denne ligg eit nytt lag med svakare kalkstein, og bak om her igjen meir leire og sand. Inst i vika ligg eit band med krit. Munningen til vika er smal og vart danna av bølgjeerosjon og smeltevatn frå isbrear.

Sjå òg
------

* Jurassic Coast

Lulworth Cove, sett frå vest

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lulworth Cove» frå Wikipedia på engelsk, den 26. desember 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Dorset County Council, Visitor Numbers at Selected Attractions 1998 to 2002 Arkivert 2006-02-21 ved Wayback Machine..
	+ West, Ian, *The Geology of the Dorset Coast*, Southampton University, 2003.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dr. Ian West si side om Lulworth Cove (arkivert nettside)

Koordinatar: 50°37′6″ N 2°14′49″ W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Lulesamisk ortografi** er settet av reglar for å uttrykke lulesamisk i skrift. Dagens lulesamiske ortografi er frå 1983, men lulesamisk har vorte skrive med fleire ortografiar opp gjennom hundreåra.

Det nordlapska bokspråket
-------------------------

Det første skriftspråket som vart brukt til å skrive lulesamisk var *det nordlapska bokspråket*. Dominerande i Sverige på 1700-talet var *det sydlapska bokspråket*, men det var frå byrjinga klårt at dette skriftspråket berre kunne femne sør- og umesamisk, og ikkje mykje lenger nord enn det. Skriftene utgjeve av Lars Levi Lestadius på lulesamisk vart skrive på det nnordlapska bokspråket.

K. B. Wiklund sin ortografi
---------------------------

I *Lule-lappisches Wörterbuch* frå 1890 og i *Lärobok i lapska språket* (1901, andre opplag i 1915), utarbeidde K. B. Wiklund ein ortografi for lulesamisk som vart ståande i nesten 100 år.

Dagens lulesamiske ortografi
----------------------------

Dagens lulesamiske ortografi vart utarbeidd i kjølvatnet av arbeidet med den nordsamiske ortografien frå 1979. Den mest sentrale arkitekten attom denne ortografien var Mikael Urheim.
**Sigurd Frosterus** (18. juni 1876–2. mars 1956) var ein finsk arkitekt.

Frosterus tok eksamen ved Tekniska högskolan i Helsingfors 1902 og dreiv saman med arkitekt Gustaf Strengell eit arkitektbyrå 1902–1904. Dei teikna blant anna villa Ekudden (1904), som vart presidentbustad og no er eit museum over Urho Kekkonen.

Frosterus' arbeid tilhøyrer jugendstilen, og han er truleg mest kjend for Stockmanns varehus i Helsingfors (1930), som vart bygd etter at han fekk andreplass i ein arkitektkonkurranse. Andre arbeid er blant anna fleire bustader i Helsingfors, det slottsaktige luksushotellet Vanajanlinna nær Tavastehus, og Nordiska Föreningsbankens (no Nordeas) hovudkontor i Helsingfors.

Frosterus var òg ein aktiv kunstkritikar og mesen. Han planla den finske avdelinga på Göteborgs jubileumutstilling i 1923 og valde ut kunsten til utstillinga. Hans eiga kunstsamling vart etter at han døydde donert til Amos Andersons Konstmuseum i Helsingfors.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sigurd Frosterus» frå Wikipedia på bokmål, den 17. september 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Sigurd Verdal** (4. juni 1927–27. august 2010) var ein lærar og politikar frå Eiken i Vest-Agder. Han representerte Arbeidarpartiet og Vest-Agder på Stortinget i tida 1981 til 1993.

Då han var fem år gammel flytta han til garden Verdal i Eiken. 13 år gammal melde han seg inn i Eiken AUL. I 1949 vart han student frå Sørlandets gymnas i Kvinesdal, og utdanna seg så til lærar, tok eksamen ved Kristiansand lærerskole i 1953. 

Verdal arbeidde frå 1953 i framhaldsskulen i Byremo i Audnedal kommune, og frå 1958 i realskulen, då denne kom i staden for framhaldsskulen. Åra frå 1969 til 1981, då han vart stortingsrepresentant, var han skulesjef i Audnedal.

På fritida engasjerte Verdal seg i idrettsrørsla. Han var 1962-64 formann i Grindheim IL, 1965-69 formann i Vest-Agder skikrins og styremedlem i Norges Skiforbund 1969-76 og 1977-82. 

Frå 1981 til 1993 var Verdal stortingsrepresentant. Han var medlem av Landbrukskomiteen fram til 1989. Medan Syse-regjeringa sat ved statsroret, 1989-90, var han medlem av Samferdslekomiteen. Etter Gro Harlem Brundtland i november 1990 vart statsminister for tredje gong, flytta Verdal over i landbrukskomiteen att, då som nestleiar. Elles var han nestleiar av Kontrollkomiteen 1986-89 og leiar 1989-90. Styreformann i Løvebakken mållag 1986-88.

Verdal var leiar av Omsetningsrådet under Statens Landbruksforvaltning frå 1992 til 2000.

Kjelder
-------

* Stortinget.no - Biografi
**Sigurd Hoel** (14. desember 1890–14. oktober 1960) var ein norsk forfattar frå Nord-Odal i Hedmark. Han debuterte med novellesamling *Veien vi gaar* i 1922. Gjennombrotet kom med *Syndere i sommersol* (1927), som vart filmatisert i 1934.

På 1930-talet var Hoel redaktør for Gyldendal norsk forlag sin «Gule Serie», der han var med å omsetja kjende, internasjonale verk til norsk. Dette gjaldt mellom anna verk av forfattarar som Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald og Franz Kafka.

*Veien til verdens ende* (1933) er ei barneskildring frå bondemiljø, og vert rekna som eit av hans hovudverk. Der og i boka *Møte ved Milepelen* (1947) tek han avstand frå nazismen.
*Trollringen* (1958) er òg eit av dei meir kjende verka av han.

Hoel stødde aktivt opp om riksmålsrørsla. Han var mellom stiftarane av Forfatterforeningen av 1952 og var formann for Riksmålsforbundet frå 1956 til 1959. 

Sigurd Hoel døydde av slag, 69 år gamal.

Pristar og utmerkingar
----------------------

* Gyldendals legat 1940
* Bokhandlarprisen 1948

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Sigurd Sigurdsson Markusfostre** var ein tronkrevjar i borgarkrigstida i Noreg. Han var utanomekteskapleg son av Sigurd II av Noreg.

Tronkrevjar
-----------

Flokken til kong Håkon II Sigurdsson Herdebrei vart ikkje oppløyst då han døydde i 1162. Dei fann seg ein annan av Sigurd II Haraldsson Munn sine søner. Namnet hans var Sigurd. Sigurd var fostra hjå Markus på Skog, i Ringsaker. Av den grunn vart han kalla «Markusfostre».

I februar 1633 så møttest hæren til Sigurd ein styrke ledet Erling Skakke på Re. Slaget endte med siger for Erling Skakke. Kongen og Markus vart sende på flukt.

I Viken så tok dei nokre skip og drog austover til Hisingen. Erling Skakke berøvde skipane frå dem. Utan skip så tok dei landeruta til Nidaros. I Nidaros blei Sigurd utropt til konge på Øyratinget. 

Den 29. september så vart Sigurd og fosterfar hans fanga og drepne av mennene til Erling Skakke og kong Magnus V Erlingsson. Drapet skjedde i Bergen.

Kjelder
-------

1. ↑  Brathetland, Bente Opheim (25. februar 2020). «Sigurd Sigurdsson Markusfostre». *Norsk biografisk leksikon* (på norsk bokmål).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki

 |
**Sigurd Mathiesen** (13. juli 1871–20. mai 1958) var ein norsk forfattar frå Langesund. Han skreiv stemningsfulle verk med grunndrag frå nyromantikken, gjerne kring figurar med «spente sinn». 

Mathiesen debuterte i 1903 med novellesamlinga *Unge sjæle* og romanen *Hide Unas*. Seinare kom mellom andre *Nag* (1906), *Augustnætter* (1907), *Hjemlig jord* (1908), *Den evige krig* (1921), novellesamlinga *Lykkens vang* (1924) og dagbokromanen *Johannes Veum* (1927). Dessutan gav han ut skodespelet *Satan som seirer* (1910) og diktsamlinga *Gjennem aarene* (1917).

Under psevdonymet Leo Lønn gav Matiesen ut dei kulturhistoriske romanane *Dengang – I den gamle kjøbmandsgaard* og *I den gamle kjøbmandsgaard* i 1933-34, og *En ny tid*, den siste i 1950 under eige namn. 

Mathiesen var gift med forfattaren Anna Munch.

Verk
----

Sigurd Mathiesen gav totalt ut seksten bøker som inneheldt noveller, romaner, dikt og skodespel. 

* *Unge sjæle: Syv fortællinger* (1903)
* *Hide Unas* (1903)
* *Nag* (1906)
* *Augustnætter: En kvindes optegnelser* (1906)
* *Hjemlig jord: Fortællinger* (1908)
* *Satan som seirer: Drama i fem akter* (1910)
* *Under korsets tegn* (1913)
* *Det urolige hus* (1914)
* *Gjenom aarene: Vers* (1917)
* *Francis Rose: Barndom og ungdom* (1918)
* *Den evige krig* (1921)
* *Lykkens vang: Fortællinger* (1924)
* *Johannes Veum* (1927)
* *Dengang: I den gamle kjøbmandsgaard* (Første band i ein romantrilogi om Larvik i perioden 1848–1884. Skrive under psevdonymet «Leo Lønn» 1933)
* *I den gamle kjøbmandsgaard* (Andre bind band i ein romantrilogi om Larvik i perioden 1848–1884. Skrive under psevdonymet «Leo Lønn» 1934)
* *En ny tid* (band i ein romantrilogi om Larvik i perioden 1848–1884. Skrive under psevdonymet «Leo Lønn» 1950)
* *Mitt liv* (Sjølvbiografisk avisartikkel 1951)

I 1999 blei *Unge sjeler og andre noveller* gjenutgjeven på Aschehoug forlag av Knut Brynhildsvoll. Boka blei også omsett til tysk og russisk.

I 2008 var det femti år sidan Sigurd Mathisen døydde. Aschehoug forlag lanserte i dette høvet Brynhildsvoll si 300 sider lange store studie om Mathiesens debutverk *Unge sjæle: Syv fortællinger*, med tittelen *Sigurd Mathiesen. Norges bortglemte laurbærblad*. Same året gav plateselskapet Grappa i samarbeid med Køppen forlag ut ei lydbok i serien *Mørkets mestere*, der forfattaren Hans Herbjørnsrud las to av Sigurd Mathiesen sine noveller, «Blodtirsdagen» og «Den sorte uke». Denne utgjevinga blei kåra til «Årets lydbok» av Fredrik Wandrup i Dagbladet 24.12.2008.

Kjelder
-------

1. ↑  «Mørkets mestere». Arkivert frå originalen 17. september 2014. Henta 17. september 2014.

* Sigurd Mathiesen i Store norske leksikon


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Sigurd Nergaard** (28. mars 1873–21. januar 1932) var ein skulemann og folkeminnesamlar frå Åmot i Hedmark. Han er kjend som den store folkeminnesamlaren i Østerdalen. Nergaard var morfar til sosiologen Sigurd Skirbekk og filosofen Gunnar Skirbekk.

Nergaards bøker

Liv og gjerning
---------------

Nergaard voks opp på garden Glomstad. Han tok eksamen ved Hamar seminar i 1893 og vart lærar ved ulike folkeskular i Elverum; tida 1904-21 var han også klokkar. 1922 vart han tilsett som lærar i norsk og historie ved Elverum lærarskule. Åra 1927–30 var han sjef for Statens filmkontroll i Oslo, til han i 1931 vart utnemnd til skuledirektør i Hamar bispedømme, kort før han døydde.

Neergard byrja tidleg å samle folkeminne i elverumsbygdene. Etter råd frå språkvitarar nytta han ei blanding av dialektfarga nynorsk og rein dialekt i den første boka, *Segner fraa Elvrom*, som kom ut i 1907.

Med åra samla han folkeminne i heile Østerdalen. I tida 1921-27 gav han ut fem bøker; *Gard og grend*, *Ufredstider*, *Eventyr*, *Hulder og trollskap* og *Skikk og bruk*. Medan banda om eventyr og skikk og bruk er ordna tematisk, er dei tre andre banda ordna etter bygdelag. Bandet med ufredstradisjon er eit spesielt viktig kjeldeskrift. Nergaard nytta i desse folkeminna gjeldande nynorsk rettskriving, stilistisk fylgde han østerdalsmålet.

Nergaard sat i heradsstyret i Elverum i fleire periodar, og frå 1911 til -18 var han skulestyreformann i heradet. Elles hadde han ei rad styreverv, mellom anna i Norsk Bokmannslag og Det Norske Samlaget. Han var ein pådrivar i oppbygginga av Glomdalsmuseet, som han var med på å grunnleggje i 1911.

Bibliografi
-----------

* *Gard og grend*, Kristiania 1921
* *Ufredstider*, Kristiania 1922
* *Eventyr*, 1923
* *Hulder og trollskap*, Oslo 1925
* *Skikk og bruk*, Oslo 1927
* *Skal vi ta norsk eller norsk-dansk i Østerdalen?*, Oslo 1929

Kjelder
-------

* Norsk biografisk leksikon
* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958
* Skirbekk, Håvard, *Sigurd Nergaard og hans ætt*, Hamar, 1972

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
Sigurd Mathisen til venstre, Martin Sæterhaug og Oscar Mathisen representerte Noreg under Skeise-VM 1908 i Davos
**Sigurd Waldemar Mathisen** (26. april 1883–4. mars 1919) var ein norsk skeiseløpar og ekspeditør frå Kristiania, medlem i Kristiania Skøiteklub og bror til Oscar Mathisen.

Sigurd Mathisen var ein av landets beste skeiseløparar i tida 1902 til 1911. I verdsmeisterskapen 1904 vart han andremann etter Peter Sinnerud. Sinnerud vart seinare fråteken VM-tittelen fordi han skulle ha teke mot pengar for skeiseløp i USA, og Mathisen utropt til vinnar. I 1915 vart diskvalifikasjonen av Sinnerud oppheva av ISU, men Mathisen står framleis som verdsmeister.

I 1908 sette Mathisen verdsrekord på 500 meter i Davos med tida 44,4 sekundar. Han oppnådde aldri å verte noregsmeister, men han var på sigerspallen seks gongar, i fleire høve under sin yngre bror Oscar.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister

 |
*Gamle Breim kyrkje*, i Re i Gloppen i Sogn og Fjordane, 1880-åra
**Axel Theodor Lindahl** (fødd 27. juli 1841 i Mariestad, død 11. desember 1906) var ein svensk fotograf som i perioden 1883-89 arbeidde i Noreg. Han er særleg kjend for sine landskapsbilete.

### Liv og gjerning

Lindahl var frå Mariestad i Västra Götalands län. Saman med broren Udo opna han fotoverkstad i Uddevalla i 1865; allereie året etter vart verk av han utstilt på museum. Kring 1867 flytta han verksemda si til Göteborg. Der tok han etter kvart til å interessere seg for landskapsfotografering. Til å byrje med konsentrerte han seg om den svenske vestkysten, før han flytta over grensa til Noreg. I 1883 selde han parten sin i foto-verksemda i Sverige. Frå då av var norske landskapsfotografi hans einaste forretningsfelt, i nært samarbeid med forleggaren Rich. Andvord.

Til skilnad frå mange samtidige naturfotografar, som la vekt på å syne det spektakulære i det norske landskapet, søkte Lindahl å vektlegge det harmoniske og estetiske i naturlandskapet.

Gjennom sine år i Noreg laga han 3 500 negativplater. Ein stor del av Lindahl-bilete frå Noreg vart overteke og innlemma i negativarkivet til den norske fotografen Anders Beer Wilse. Desse er del av Wilses fotoarkiv, som den norske staten kjøpte av private eigarar i 1991, og som i dag er å finne på Norsk Folkemuseum. Delar av fotografia hans er gjort tilgjengeleg på Galleri NOR.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Axel Lindahl» frå Wikipedia på engelsk, den 18. april 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artiklar på norske Wikipedia med bilete av Axel Lindahl
* Axel Theodor Lindahl i Galleri NOR

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Nasjonalbiblioteket fotograf
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
***Vagant*** er eit tidsskrift for litteratur og kritikk, som vender seg mot eit norsk publikum, men også publiserer tekster på svensk og dansk. 

*Vagant* har frå starten av vore eit unglitterært tidsskrift, med stadig nye redaksjonssamansetningar. Redaksjonen er sett saman av både forfattarar og litteraturvitarar. Tradisjonelt har redaksjonen hatt ein flat struktur. I 2007 vart den fyrste ansvarlege redaktøren, Audun Lindholm, tilsett.

Historikk
---------

Dei første åra var *Vagant* eit uavhengig tidsskrift, med base i Oslo. I 1999 vart det oppretta ein parallell redaksjon i Bergen, som mellom 1999 og 2002 laga annakvart nummer av *Vagant*. Frå og med 2002 har tidsskriftet hatt base i Bergen. 

Frå og med 1996 mottok tidsskriftet kontorplass og økonomisk støtte frå Aschehoug & co. I 2005 sa Aschehoug opp sponsoravtala med tidsskriftet, og redaksjonen inngjekk ei ny avtale med det daverande forlaget N. W. Damm & Søn. Mellom 2005 og 2016 vart tidsskriftet utgjeve av Cappelen Damm. Frå og med januar 2017 vert eigarskapet overdrege til redaksjonen.

I 2009 oppretta Vagant internettsatsinga *Vagant Europa*, med det formålet å omsetje artiklar frå den kontinental-europeiske kulturelle og litterære debatt.

Nokre tidlegare medlemmer av Vagant-redaksjonen
-----------------------------------------------

Alf van der Hagen, Tone Hødnebø, Pedro Carmona-Alvarez, Pål Norheim, Arve Kleiva, Henning Hagerup, Olaug Nilssen, Torunn Borge, Linde Hagerup, Espen Stueland, Tore Renberg, Karl Ove Knausgård, Nora Simonhjell, Susanne Christensen, Erlend O. Nødtvedt

Kjelder
-------

Fotnotar

1. ↑  Marius Lien (14. oktober 2016). «Pornoforlag kvitter seg med usexy tidsskrift». *Morgenbladet*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til Vagant
* Om Vagant på nettsidene til Norsk Tidsskriftforening[*daud lenkje*]
* Artikkel om "Vagant Europa" i Morgenbladet
* Melding av Vagants årgang 2010 i Morgenbladet
* Melding av Vagants årgang 2009 i det danske tidsskriftet Standart, # 2/juni 2010
**Vadzim Dzevjatoŭski**, eller **Vadim Devjatovskij** (fødd 20. mars 1977), er ein kviterussisk tidlegare sleggjekastar frå Novopolotsk som tok VM-sølv 2005, OL-bronse 2004 og EM-bronse.

Etter å ha vorte nummer fire i sleggjekasting ved Sommar-OL 2004, tok Dzevjatoŭski sølvmedaljen under verdsmeisterskapen i Helsinki året etter. I EM 2006 hamna Dzevjatoŭski på bronseplassen, 8 cm bakom sølvvinnar Olli-Pekka Karjalainen frå Finland. Vinnaren i Helsinki og under EM 2006, landsmannen Ivan Tsikhan, fekk elles annullert begge resultata etter at dopingprøvene frå 2004 vart testa på ny i 2012. Ved verdsmeisterskapen i Osaka i 2007 enda Dzevjatoŭski på fjerdeplassen, fattige 3 cm unna bronsen.

Under dei olympiske sommarleikane i Beijing vart kviterussarane Dzevjatoŭski og Tsikhan nummer 2 og nummer 3 i sleggjetevlinga. Etter leikane vart begge frådømde medaljane, men etter ein rettsprosess i 2010 tilkjende medaljane, grunngjeve med slurv i prøvetakinga.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2003 i Paris: Nr 7 – 78,13 m
* OL 2004 i Aten: Nummer 4 – 78,82 m
* VM 2005 i Helsinki: Sølvmedalje – 82,60 m
* EM 2006 i Göteborg: Bronsemedalje – 80,76 m
* VM 2007 i Osaka: Nr 4 – 81,57 m
* OL 2008 i Beijing: Sølvmedalje – 81,61 m, bakom Primož Kozmus (82,02 m)

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Wadsim Dsewjatouski» frå Wikipedia på tysk, den 10. juli 2019.*
Moderne vadmålsklede til sals i Sverige.
**Vadmål** er grovt, tjukt ulltøy, vove med doble trådar i varpet. Det er meir eller mindre valka eller stampa. 

Vadmålsklede kan vera varme og ganske vind- og vasstette. Dei sveller ut når dei blir våte, og kan også impregnerast.

Sjøfarande viking med vadmålskufte på eit færøysk frimerke.

Soge
----

Vadmål vart svært mykje nytta i nordiske område i tidlagere tid. Det er funne slikt stoff allereie frå tidleg jernalder. Stoffet blei brukt til klede, sengeklede, til å dekka vegger med og til andre føremål, som segl, sekkar, telt og som tettemateriale i båtar.

Vadmål vart som regel laga av bondekonene sjølve av ull frå sauene på garden. I mellomalderen blei det handla inn vadmål til Noreg frå Island, Færøyane og Shetland.

I mellomalderen blei stoffet brukt som verdimål. I dei tidlegaste standariseringane er 6 alen vadmål lik 1 eyrir (øre).

Kjelder
-------

* 

* «vadmel» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «Hva er bra for deg?» Arkivert 2009-04-14 ved Wayback Machine. ved naturtips.no
Jettegryte i Rovaniemi i Finland.
Jettegryte langs fjellet i Lysefjorden i Rogaland.
Ei **jettegryte** er ei grop i fast berg som mellom anna finst mange plassar i Noreg. Jettegrytene kan vera berre små, på storleik med ei vanleg gryte, og vidare alle variantar opp til fleire meter i diameter.

Ein finn dei fleste jettegrytene på stader som har vore dekte av isbrear, som Skandinavia, USA og Alpane. Ei velkjend jettegrytesamling er
Gletscher-Garten i Lucerne, som har heile 32 gryter. Den største jettegryta i Nord-Europa ligg i Helvete i opplandskommunen Gausdal. Ho har ein diameter på 40 meter.

Opphav
------

Dei vanlege jettegrytene blir danna under isbrear av ein prosess som blir kalla kavitasjon. Dette er noko som skjer når flytande vatn inne i breen under høgt trykk treffer berggrunnen under breen. Da vil vatnet fordampe i det det treffer berget og ein får eit enda større trykk som grev fjell. Ei stor jettegryte kan gravast ut med denne prosessen i løpet at eit par vekers tid. 

Før trudde ein at det var stein sett i rørsle av vatn som danna jettegryter, men denne teorien er forlaten. Kavitasjon er også eit kjent problem i vasskraftverk der vatnet eroderer vekk skålene i turbinane.

Det finst au mange lokale legender om korleis jettegrytene har blitt danna. Ofte er det troll, *jettar*, inne i bildet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NDL

 |
**Jevgenija Ivanovna Setsjenova** (17. august 1918–juni 1990) var ein friidrettsutøvar frå Sevastopol som representerte Sovjetunionen. Ho vann to gullmedaljar og like mange sølv- og bronsemedaljar i europameisterskap i friidrett.

### Aktiv

Setsjenova vann både 100 meter og 200 m under EM i friidrett 1946 i Oslo. I begge tevlingane kom britiske Winifred Jordan på andreplass, høvesvis tre og to hundredels sekund bak. Setsjenova avslutta meistersskapen med å springe den fyrste etappen på Sovjetunionen sitt bronselag i 4 x 100 m stafett.

Også under EM i friidrett 1950 i Brussel vann Setsjenova ein bronsemedalje på den korte stafetten. På dei individuelle sprintdistansane måtte ho sjå seg slått av Fanny Blankers-Koen som var i ei klasse heilt for seg, seks og åtte tidels sekund framom sølvvinnar Setsjenova på høvesvis 100 m og 200 m.

Setsjenova deltok i Sommar-OL 1952. Ho vart slått ut or semifinalane på 200 m, tida 25,2 tilsvarte ein tiandeplass, og ho vart nummer fire med Sovjetunionen i 4 x 100 m stafett.

Setsjenova vart sovjetmeister på 100 m i 1940, 1946-47 og 1949-50. Ho vann det nasjonale gullet på 200 i 1939-40, 1944 og 1949. Setsjenova sette begge sine personlege rekordar, 11,8 på 100 m og 24,7 på 200 m, i 1951-sesongen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jewgenija Iwanowna Setschenowa» frå Wikipedia på tysk, den 26. august 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
**Jevgenij Ivanovitsj Maskinskov** (19. desember 1930–25. januar 1985) var ein kappgjengar frå Sovjetunionen som i 1958 vart europameister på 50-kilometeren, to år etter han vann OL-sølv på same distansen.

Maskinskov sette sommaren 1956 personleg rekord med tida 4.08.57. Under dei olympiske leikane i Melbourne seint i november vann han sølvmedaljen på 4.32.57, frågått av overraskingsmannen Norman Read frå New Zealand med over to minuttar, men sjølv over to minuttar føre ein av favorittane, svenske John Ljunggren på bronseplass.

Ved europameisterskapen 1958 i Stockholm gjekk Maskinskov tidleg fram og danna ei lita tetgruppe. Allereie ved 20-kilometersmerket låg han åleine fremst, ei leiing han heldt til mål. Han vann tevlinga på 4.17.15, likevel ikkje meir 45 sekundar framom sølvmedaljør Abdon Pamich frå Italia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jewgeni Iwanowitsch Maskinskow» frå Wikipedia på tysk, den 28. juni 2019.*

* «Yevgeny Maskinskov» (på engelsk). Olympedia. Henta 13. mars 2023.
**Nr.91 Stomperud** er ein teikneserie som vart starta i 1937. Forbildet var den svenske teikneserien *91:an Karlsson*, laga av Rudolf Petersson. Det var Ernst G. Mortensen, grunnleggar av *Norsk Ukeblad*, som stod bak den norske varianten. Stomperud var å finne i Norsk Ukeblad første gong 24. april 1937. Det var Ernst Gervin, tekstforfattar til serien til 1950, som gav hovudpersonen namnet August Stomperud. Frå 1951 til 1972 var det Odvar Strand, hovudkonsulent i Ernst G. Mortensens forlag, som skreiv teksten. Den første teiknaren var truleg Thorbjørn Weea, men og Rudolf Petersson sine teikningar vart nytta i Norsk Ukeblad. Weea teikna Stomperud til 1960. Frå 1961 til 1973 teikna Odd Jørgensen. Den som har teikna serien lengst er Leif Isaksen. Han assisterte Odd Jørgensen med Stomperudteikninga. Frå 1973 overtok han åleine. Han har og skrive tekst. Frå 2005 har Håkon Aasnes teikna.

Hovudpersonen i teikneserien er August Stomperud frå Sørum i Akershus. Han er soldat i infanteriet. Andre viktige figurar er Nr. 87 og Petra. 87 er Stomperud sin konkurrent, på dei fleste område, og ven. Petra er hushjelp til kapteinen og kjærasten til Stomperud. Ein anna fast figur er sersjanten. Han har 91 og 87 respekt for. Offiserane obersten, kapteinen, majoren og fenriken klarer dei stort sett å kome seg unna.

Stomperud har vore fast teikneserie i *Norsk Ukeblad*. Stomperud har og vore eit populært julehefte. Det har kome sidan 1938, unnateke eit par år under krigen. Nokre julehefte har vore opptrykk av tidlegare utgåver.

Kjelder
-------

* Haakon W. Isachen: *Ingen jul uten Juleheftene* Egmont serieforlag 2004