recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
«Hip hip Hurra!» (1888) av Peder Severin Krøyer.
**Hurra** er eit utrop som blir brukt til å uttrykka glede, hylling, feiring og liknande.

Ordsoge
-------

Ordet «hurra» har usikkert opphav, men finst på mange europeiske språk som tysk (*hurra*), engelsk (*hurrah, hooray, huzzah*), nederlandsk (*hoera*), fransk (*houra, hourra*) og russisk (*ura*).

Ordet kan ha ein samanheng med verbet «hurre» (norrønt *hurra*) som kan visa til noko som dundrer, kvervler eller ruser ståkande fram. Det er også blitt sett i samband med jaktrop og med eit sjømannsrop brukt til å dra eller heisa med («heisau! hissa!»), særleg i den eldre engelske forma «huzza».

Bruk
----

I eldre tekstar blir hurrarop ofte sagt å koma frå folkemengder, gjerne sjøfolk eller militære. Det kan brukast til å æra høgtståande folk, som kongelege. Utropet kan også brukast i samband med ulike sigrar. I mange høve kan det ganske enkelt uttrykka glede over å ropa det: «The populace of a great city, who huzza for any thing that brings them together, huzzaed.»

«Hurra» var kampropet til prøyssiske soldatar i fridomskrigane (*Befreiungskriege*) under Napoleonskrigane. På tysk nytta ein det mykje i nasjonalistisk tyding, og ordet *«Hurra-Patriotismus»* blei eit omgrep for ei negativ form for nasjonalisme knytt til krigshissing.

Ordet er blitt knytt til feiringar og festlege høve, som nasjonaldagar, fødselsdagar og anna. Songen «Hurra for deg som fyller ditt år!» illustrerer tilknytinga til fødselsdagsfeiring. Filmen *Hurra for Andersens* handlar om ei planlagd bryllaupsfeiring. Det har vore eit vanleg ord brukt til skåling, gjerne i forma «hipp hipp hurra», som i det kjende måleriet «Hip hip Hurra!» av Peder Severin Krøyer frå 1888.

Merknadar
---------

1. ↑  Sjå «Hurra-Patriotismus» på Tysk Wikipedia.

Kjelder
-------

1. 1 2  «hurrah | hurray, int. and n.» *OED Online*. Oxford University Press, December 2014.
2. ↑  «hurra» i Nynorskordboka.
3. 1 2  «huzza, int. and n.», *OED Online*. Oxford University Press, December 2014.
4. ↑  John Home, *The History of the Rebellion in Scotland in 1745]*, 1802. *The Annual review, and history of literature, Volume 1*. Prenta for T.N. Longman and O. Rees, 1803. Også oppgjeve i «huzza, v.», *OED Online*. Oxford University Press, December 2014.
Plasseringa av Xuchang-prefekturet i Henan
**Xuchang** (kinesisk: 许昌; pinyin: *Xǔchāng*) er eit byprefektur midt i provinsen Henan i det sentrale Kina. Byprefekturet har eit areal på 4 997 km² og hadde vel 4,3 millionar ibuarar i 2010.

Byprefekturet Xuchang omfattar eitt bydistrikt (区 *qū*), to byfylke (市 *shì*) og tre fylke (县 *xiàn*).

### Næring

Xuchang er eit senter for tobakksindustrien i Kina. Området er elles kjent for sin eksport av hår.

### Samferdsle

Jingguangbana, toglinja mellom Beijing i nord og Guangzhou i sør, har stoppestad her. Denne sterkt trafikkerte jarnbanelinja er også innom mellom andre Baoding, Shijiazhuang, Handan, Anyang, Zhengzhou, Wuhan, Changsha og Shaoguan.

Kinas riksveg 107 går gjennom området. Han fører frå Beijing til Shenzhen og er innom provinshovudstadene Shijiazhuang, Zhengzhou, Wuhan, Changsha og Guangzhou. Også Kinas riksveg 311 går gjennom Xuchang. Han tek til i Xuzhou og går gjennom provinsen Anhui og vidare inn i Henan, der han endar opp i fylket Xixia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Xuchang» frå Wikipedia på engelsk, den 27. desember 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Cupvinnarcupfinalen i fotball 1965** fann stad på Wembley stadion i London 19. mai 1965, framfor 97 974 tilskodarar. London-laget West Ham United vann finalen, den 5. i sitt slag, med siffera 2-0 over vesttyske 1860 München.

### Kampen

Lagoppstillingane
Etter ein mållaus fyrste omgang vart kampen avgjort vel midtvegs i den andre. Fyrst spelte Ronnie Boyce fri høgrevengen Alan Sealey, som skåra frå kort hald i det 70. minutt, og allereie to minuttar seinare la same karen på til 2-0 etter at 1860-målvakta ikkje klarte å fange eit innlegg frå Bobby Moore.

István Zsolt frå Ungarn dømde kampen.

### Laga

**West Ham** stilte fylgjande 11, alle saman englendarar; Jim Standen, Joe Kirkup, Ken Brown, Bobby Moore (kaptein), Jack Burkett, Martin Peters, Ronnie Boyce, Brian Dear, Alan Sealey, Geoff Hurst og John Sissons.

**1860 München** mønstra; Petar Radenković, Manfred Wagner, Hans Reich, Wilfried Kohlars, Stevan Bena, Otto Luttrop, Alfred Heiß, Hans Küppers, Rudi Brunnenmeier (kaptein), Peter Grosser og Hans Rebele.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1965 European Cup Winners' Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 7. mai 2018.*
**George Stubbs** (25. august 1724–10. juli 1806) var ein britisk målar, særleg kjend for sine mange måleri av hestar.

Liv og gjerning
---------------

Stubbs var fødd i Liverpool, son til ein hestepassar. Sjølv var han lærling hos målaren og gravøren Hamlet Winstanley i Lancashire, men slutta snart i tenesta då han meinte han einast fekk lage kopiar av ulike verk. På 1740-talet arbeidde han som portrettmålar i Nord-England, og frå omkring 1745 til 1751 studerte han den menneskelege anatomien på sjukehuset York County Hospital. 

År 1755 reiste Stubbs ein tur til Italia. Seinare på 1750-talet leigde han eit stutteri i Lincolnshire, der han i 18 månader dreiv på med å dissekere hestar. Han flytta til London omkring 1759. Sju år seinare publiserte han *The anatomy of the Horse* (*Hestens anatomi*).

*Whistlejacket*, ca 1762
Same året som Stubbs kom til London, 1759, bestilte den tredje hertugen av Richmond tre store måleri av han. Desse måleria vart avgjerande for livet hans. Fram til 1763 laga han måleri til fleire hertugar og andre lordar, nok til at han kunne kjøpe eit hus i bydelen Marylebone i London. Der han levde resten av livet.

Gjennom 1760-talet måla Stubbs mange ulike individuelle og gruppe-portrett av hestar, av til saman med hundar. Han måla til og med hestar saman med stallgutar. I same perioden fekk han bestillingar på portrett av både einskild-personar og grupper av menneske. På oppdrag frå privatpersonar måla Stubbs også meir eksotiske dyr, så som løver, tigrar, sjiraffar, aper og nashorn. Han måla fleire bilete av ein villhest som var truga av ei løve, og han laga ulike variantar over same temaet. Eitt av hans mest berømte verk er *Whistlejacket*, eit måleri av ein hest som stiller seg på bakbeina. Dette og to andre måleri, braut konvensjonen då det mangla utsmykka bakgrunn. 

Stubbs måla også historiske motiv, men desse vart lite kjende. Frå siste delen av 1760-talet laga han nokre emalje-arbeid. Etter ynskje frå Stubbs utvikla Josiah Wedgwood på 1770-atlet ei ny og større emalje-plattel. På 1770-talet fekk han elles fleire oppdrag i å måle jaktlag med dei hundane som deltok i jakta. Frå 1761 til 1776 stilte han ut på 'Society of Artists', men gjekk i 1775 over til det nyare og meir prestisjefylte Royal Academy of Arts.

*Marar og føl i eit elvelandskap*, 1763-68
På 1780-talet måla Stubbs ein serie med motiv frå bondelivet; *Haymakers and Reapers* (*Slåttefolk og kornbergarar*). I 1791 måla han kong Georg III av Storbritannia på ein hesterygg. Hans siste prosjekt tok til i 1795, det gjekk ut på å samanlikne anatomien hos mennesket, tigeren og ein vanleg fugl.

Han døydde i London, nærare 82 år gammal.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **George Stubbs**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «George Stubbs» frå Wikipedia på svensk, den 28. september 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Koordinatar: 55°53′9.2508″N 14°0′55.984″E﻿

Östra Sönnarslövs kyrka.
**Östra Sönnarslöv** er ein tettstad i Kristianstads kommun i Skåne län i Sverige. I 2010 hadde tettstaden 294 innbyggjarar.

Östra Sönnarslöv ligg ved foten av Linderödsåsen, og bygda har eit særs variert og kupert terreng. Östra Sönnarslöv er høgst truleg eit særs gamalt busetnadsnamn. Löv-namna er sjeldne i Sverige, og har opphavet sitt i det danske «lev», som tyder etterleivning, eit arvegods frå ein person. «Sönnarslöv» tyder altså at nokon med namnet Sonner eller Sender ein gong fekk området i arv, truleg før kristendomen kom til Skåne.

Området er rikt på fornminne frå bronsealderen og vikingtida.

Herrelaget til fotballklubben Östra Sönnarslövs IF spelar i 7. divisjon (avd. NÖ Skåne).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Östra Sönnarslöv» frå Wikipedia på bokmål, den 6. juli 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Informasjon om Östra Sönnarslöv på Kristianstads kommunes nettsider Arkivert 2009-02-01 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Tittelbladet til *Piæ Cantiones*
***Piæ Cantiones*** (latin for 'fromme songar') er ei samling andelege mellomaldersongar som kom ut i 1582. Ho er rekna som den eldste songboka frå Norden. Songane vart samla frå Katedralskulen i Åbo og prenta i Greifswald, som då høyrde til Sverige. Dei 74 songane er hovudsakleg på latin, men har òg noko svensk tekst. I samlinga finn ein mellom anna dei kjende julesongane «In dulci jubilo» («Eg synger jolekvad»), «Puer natus in Betlehem» («Eit barn er født i Betlehem»), «Personent hodie» og «Gaudete».

Førstesida av «Resonet in laudibus».
Den fullstendige boktittelen er *Piæ Cantiones ecclesiasticae et scholasticae veterum episcoporum*, 'Fromme geistlege og lærde songar etter dei gamle biskopane'. Songane blei skrivne ned av Theodoricus Petri, ein finsk student ved universitetet i Rostock, og redigerte og gjevne ut av Jacobus Petri Finno, eller Jaakko Suomalainen, rektor ved katedralskulen i Åbo. Songane i samlinga er delte inn etter emne, som fødselen til Jesus, treeininga og det akademiske livet. Nokre av songane har tydeleg mellomaldersk, medan andre stammar frå seinrenessansen. Om lag halvparten av songane kan knytast til musikk frå andre stader i Europa, medan andre berre finst i denne samlinga. Andre stammar truleg frå Finland eller Norden elles. 

Samlinga skil seg ut gjennom å vera eit samarbeid mellom den katolsksinna Petri og den lutheranske Finno kort tid etter reformasjonen, i ei tid prega av religiøs strid. Nokre av songane ber preg av dette, gjennom at fleire tilvisingar til jomfru Maria er blitt bytta ut med namnet Jesus. I andre høve står det katolske preget att, som i «Ava Maris Stella».

Det eldste gjenverande eksemplaret av *Piæ Cantiones* er oppbevart ved Jyväskylä universitet. Samlinga blei gjeven ut på nytt i 1625, med eit tillegg på 13 nye songar av ein komponist frå Rostock, Daniel Friderici. Gjennom dei neste hundreåra blei *Piæ Cantiones* trykt fleire gonger, og songane har lenge vore brukte i finske skular. På 1800-talet danna songane utgangspunkt for fleire engelske songar, i nokre høve omsetjingar, i andre høve nydiktingar til dei eldre songane, som julesongen «Good King Wenceslas» til vårmelodien «Tempus adest floridum».

Bakgrunnsstoff
--------------

* Digitalisert utgåve ved lillhannus.net
* Faksimileutgåve ved spielleut.de

Kjelder
-------


* «Piæ Cantiones» ved hymnsandcarolsofchristmas.com
* spielleut.de
**Cumulus congestus**| 

|  |
| --- |
| Cumulus congestus |
| Cumulus congestus |

 |
| **Høgd** | opp til 5000 m |
| **Utsjånad** | Opptårna cumulus |
| **Nedbørsky?** | Ja |
| **Forkorting** | TCU |

**Cumulus congestus** eller **opptårna haugskyer** oppstår i ustabile område av atmosfæren med mykje konveksjon. Dei har ofte skarpe og klåre konturar og kan av utsjånad minne om blomkål. Skyene har stor vertikal ustrekking, og pga kraftige vertikale luftrørsler blir dei som oftaste høgare enn dei er breie. Skytoppane kan nå høgder på 5000 m, men sidan skybasen er under 2500 m, høyrer dei til skygruppa «låge skyer». Cumulus congestus blir oftast vidareutvikla frå cumulus mediocris, men kan også bli danna frå altocumulus castellanus eller stratocumulus castellanus. Cumulus congestus kan produsere kraftige regn- eller snøbyer, og den kraftige konveksjonen i desse skyene kan føre til ein god del turbulens for flytrafikk. Det kan medføre ein del humping og risting, men er vanlegvis ufarleg. 

Av og til kan ein sjå fleire «tårn» som reiser seg frå same skytopp, noko som indikerer kraftige, vertikale luftrørsler. Denne typen cumulusskyer vert kalla «*cumulus castellanus*». Visst atmosfæren er instabil nok vil skya fortsette å utvikle seg vertikalt til «*cumulonimbus calvus*», som er ei moderat høg cumulonimbussky som ikkje enno har utvikla seg til «cumulonimbus incus» (som har amboltforma topp). Denne overgangen kan ein sjå ved at dei skarpe konturane på toppen av skya blir meir slørete, fiberaktige og strimlete. Desse skyene kan føre til kraftigare regnbyer. Tida på dagen er derimot viktig for om cumulus congestus kan vidareutviklast vertikalt, fordi konveksjonen over land blir svekka når temperaturen minkar seint på ettermiddagen. Visst den høgaste skya på himmelen er congestus på ettermiddagen, er det tvilsamt at den vil utvikle seg vidare. 

* Opptårna cumulusOpptårna cumulus
* Cumulus congestusCumulus congestus
* Cumulus castellanusCumulus castellanus
* Cumulus calvusCumulus calvus

Sjå og
------

* Cumulus
* Cumulonimbus

| * v
* d
* e
Skytypar |
| --- |
| Høge skyer (Type A) | Cirrus (Ci) • Cirrus uncinus • Cirrus Kelvin-Helmholtz • Cirrostratus (Cs) • Cirrocumulus (Cc) • Pileus • Kondensstriper |
| Midlare skyer (Type B) | Altostratus (As) • Altostratus undulatus • Altocumulus (Ac) • Altocumulus undulatus • Altocumulus makrellsky • Altocumulus castellanus • Altocumulus lenticularis |
| Låge skyer (Type C) | Stratus (St) • Orografisk stratus  • Nimbostratus (Ns) • Cumulus humilis (Cu) • Cumulus mediocris (Cu) • Stratocumulus (Sc) |
| Konvektive skyer (Type D): | Cumulonimbus (Cb) • Cumulonimbus incus • Cumulonimbus calvus • Cumulonimbus med mammatus • Cumulus congestus  • Pyrocumulus |
| Andre skytypar | Nattlysande skyer • Perlemorskyer |
**Cassard-toktet** var ei sjøreise av den franske kapteinen Jacques Cassard i 1712 under den spanske arvefølgjekrigen. Han segla ut frå hamnebyen Toulon med ein flåte på åtte skip, 3 000 sjømenn og 1 200 soldatar, og plyndra og raida Kapp Verde-øyane, dei britiske øyane Montserrat og Antigua i Vestindia, og dei nederlandske koloniutpostane Surinam, Berbice og Essequibo i Sør-Amerika. Han gjekk så vidare og raida nederlandske St. Eustatius, og klarte med noko vanskar å få kontroll over Curaçao, den sterkaste nederlandske busetnaden i Karibia. Mange av stadane han gjekk i land betalte styresmaktene pengar for å unngå plyndring, men dette hjelpte ikkje alltid og Cassard braut stundom vilkåra han hadde gått med på.

Toktet gjorde at Cassard fekk utmerkinga Saint Louis-ordenen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cassard expedition» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mai 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Norman, Charles Boswell. *The corsairs of Frankrike*. pp. 139-150
* Rodway, James. *History of British Guiana*
**Caspar Wolf** (3. mai 1735–6. oktober 1783) var ein sveitsisk kunstmålar, best kjend for sine dramatiske måleri av Alpane. Han var sterkt påverka av Albrecht von Haller sitt dikt om Alpane, og av *Sturm und Drang*-rørsla. Wolf vert rekna som den fremste av dei førromantiske målarane i Sveits, og ein banebrytar for høgfjellsbilete.

'Grindelwald-Fieschergletscher', 1774-77
'Bre i Berner Oberland'

Liv
---

Wolf var fødd i Muri i Aargau. Faren var ein møbelsnikkar som hadde vorte bortvist frå byen sin. Wolf gjekk i lære i Konstanz, mellom 1753 og -59 arbeidde han som dekormålar i Augsburg, München og Passau. Då han ikkje fekk selt verka sine, vende han vonbroten tilbake til heimbyen.

På 1760-talet handteikna han tapeten i første etasjen av slottet Horben. I 1768 var Wolf aktiv i Basel. Frå 1769 til -71 heldt han til i Paris der han arbeidde med Philip James de Loutherbourg. Etter ei tid i Muri, flytta han i 1774 til Bern. Wolf inngjekk ein avtale med den lokale forleggaren Abraham Wagner om å levere 200 måleri. Saman med den geologisk interesserte Wagner og/eller presten Jakob Samuel Wyttenbach reiste han i kring i Berner Oberland og kantonen Valais. Åra 1777-79 arbeidde han i Solothurn, deretter 1780-81 i Spa, Aachen, Köln og Düsseldorf.

Wolf døydde fattig på eit hospital i Heidelberg. Sonen Theodor Wolf var ein stillebenmålar.

Grindelwald, 1774

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Caspar Wolf» frå Wikipedia på engelsk, den 10. februar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN
* HDS

 |
Koordinatar: 49°43.′4″N 2°22.′7″W﻿

Plasseringa til Les Casquets
**Les Casquets** eller the **Casquets** er ei lita øygruppe 13 km nordvest for Alderney og er ein del av ein undervassrygg av sandstein. Andre delar av ryggen stikk opp av havet som øyane Burhou og Ortac. Det er lite vegetasjon på øyane.

Det har vore mange skipsforlis ved øyane og tidvasstraumen her når 6-7 knop på det verste. Det mest kjende forliset var SS «Stella» i 1899. Det største skipet som forliste her var vasstankaren «Constantia S» på 8000 tonn.

Fyr
---

Det første fyret på øya kom i drift 30. oktober 1724 og bestod av tre tårn fyrt med kol. Det vart bygd tre tårn for at det ikkje skulle forvekslast med andre franske fyr i nærleiken. Dei vart oppgraderte med oljelampar i 1790, og i 1818 med ei roterande lysstråle. Fyra vart hardt skadde under ein storm i 1823, og vart bygd 10 meter høgare i 1854 og utstyrt med nye lampar. I 1877 vart det eine fyret påbygd igjen, og lyset frå dei to andre vart sløkte. Fyret vart elektrifisert i 1954. Dagens tårn er 23 meter høgt og 37 meter over havet med fem blink kvart 30. sekund. Eit av dei andre tårna er utstyrt med tåkelur. Fyret vart automatisert i 1990.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Casquets» frå Wikipedia på engelsk, den 4. februar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ SS *Stella* Website (requires JavaScript)
	+ Trinity House website Arkivert 2010-05-02 ved Wayback Machine.
	+ The Lighthouses of Alderney Arkivert 2011-05-27 ved Wayback Machine.
	+ Alderney society og museum - Geology Arkivert 2005-04-19 ved Wayback Machine.
	+ *Channel Islets* - Victor Coysh

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av Casquets Arkivert 2007-04-08 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Kanaløyane |
| --- |
| Bailiwick of Jersey | Jersey**·** Les Écréhous**·** La Motte**·** Les Minquiers**·** Pierres de Lecq**·** Les Dirouilles |
| Bailiwick of Guernsey | Guernsey**·** Alderney**·** Sark**·** Herm**·** Brecqhou**·** Burhou**·** Ortac**·** Les Casquets**·** Jethou**·** Lihou**·** Crevichon**·** Les Houmets |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Jan Kristian Fjærestad** (fødd 4. september 1963) er ein tidlegare fotballspelar frå Sarpsborg. Han vart seriemeister for Moss Fotballklubb i 1987 og deltok 1987-88 i åtte landskampar for Noreg. Fjærestad var angrepsspelar, sterk i hovudduellar.

Karriere
--------

### Klubbspel

Fjærestad var med å ta Hafslund Idrettsforening frå 5. til 3. divisjon. Våren 1984 melde han overgang til Moss FK. Han var litt ut og inn av startellevaren dei fyrste to sesongane i Moss, men etablerte seg under Nils Arne Eggen då laget var innom 2. divisjon i 1986. 
Med 18 mål av Moss sine totalt 44 seriemål vart han i 1987-sesongen toppskårar i 1. divisjon. Han bidrog såleis mykje til at Moss vart norsk seriemeister for fyrste og hittil siste gong. Trass i at han ikkje var særs flink i å skyte, viste Fjærestad seg effektiv i straffefeltet. I 1989 var han plaga av skader på vårparten, og lukkast sidan lite i Moss-laget. 
Han avslutta med spel for 4. divisjonslaget Hafslund åra 1991-93.

### Landslagsspel

Fjærestad fekk sin landslagsdebut 12. august 1987 i ein mållaus heimekamp mo Sverige. Han skåra sitt einaste mål i landslagsdrakt 28. oktober 1987 mot Aust-Tyskland. 28. juli 1988 fekk Fjærestad kome på bana i staden for målskårar Jan Åge Fjørtoft då Noreg og Brasil spelte uavgjort 1–1 på Ullevaal stadion. Etter 8 landskampar var landlagstida over.

### Merittar

* Norsk seriemeister: 1987 for Moss FK

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jan Kristian Fjærestad» frå Wikipedia på bokmål, den 10. oktober 2022.*
* eu-football
**Kristian Peder Moursund** (20. juli 1853–16. april 1892) var ein norsk sakførar og stortingsmann frå Tromsøysund. Han representerte Venstre.

Moursund var son til ein proprietær. Sjølv vart han student frå Tromsø skole i 1870 og cand. jur. tre år seinare. 1876-77 var han sorenskrivarfullmektig i Hardanger, frå 1878 sakførar i Tromsø. I 1891 vart han sorenskrivar i Lofoten, døydde året etter. Moursund var medlem av Tromsø bystyre frå 1882 til han i 1885 flytta ut or byen. Frå 1886 var han kasserar i Hypotekbanken sitt lånekontor i Tromsø. Formann i prestelønningskommisjonen frå 1891.

Moursund representerte Tromsø amt på Stortinget frå 1886 til 1892. Han var 1886-88 medlem av justiskomite nr 2, 1888 av næringskomite nr 1, 1889-91 av konstitusjonskomiteen og 1892 av valkomiteen. Elles var han 1889-92 medlem av Lagtinget, 1892 formann i konstitusjonskomiteen og sekretær i fullmaktskomiteen.

Han døydde i Kristiania i 1892.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
**Jan Olaf Roaldset** (fødd 28. mars 1946) er ein norsk tidlegare skihoppar frå Molde. Han vann hopprennet i Svenska skidspelen i 1968, med stor margin til toaren Topi Mattila. Same året fekk han sølv under noregsmeisterskapen i Skuibakken, berre 0,2 poeng bak gullvinnaren Bjørn Wirkola. Roaldset deltok for Noreg i Vinter-OL 1968 i Grenoble med 13. plass i storbakken og 21. plass i normalbakken.

Roaldset representerte Idrettslaget Hjelset-Fram, saman med lagkameratane Hans Jørgen Næss og Ingolf Mork vart han ofte kalla for Hjelset-trioen.

### Besteplasseringar i internasjonale meisterskap og renn

* 1968: Nr 1 i Svenska skidspelen i Falun. Nr 13 i storbakken under Vinter-OL
* 1970: Nr 10 i Svenska skidspelen i Falun

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 1965: Nr 7 i storbakken i Bærum
* Ski-NM 1967: Nr 11 i normalbakken i Mo i Rana
* Ski-NM 1968: Sølvmedalje i storbakken i Bærum
* Ski-NM 1969: Nr 5 i storbakken på Odnes
* Ski-NM 1970: Nr 5 i storbakken i Meldal

Roaldset er svigerfar til Håvard Bjerkeli.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
**Kristian Matre** (25. januar 1877–4. mars 1943) var ein forfattar frå Nordhordland. Sjølv om Matre i sitt vaksne liv budde i Skien, var han ein typisk heimstaddiktar som skreiv om livet på strilelandet.

Liv og gjerning
---------------

Foreldra til Matre kom opphavleg frå Masfjorden kommune. Sjølv vart han fødd på garden Kleiven i Myking i Lindås kommune. Familien flytta i 1884 til Mjølkeråen i Åsane, i dag ein del av Bergen kommune. I tenåra gjekk han på Garnes folkehøgskule, der han skreiv dei fyrste forteljingane sine. Han arbeidde ei tid i spinneriet på Salhus Tricotagefabrik, før han gjekk underoffiserskulen.

Han og kona busette seg i Gjerpen i Telemark kring 1901. Der hadde han ymse arbeid hjå fleire bokhandlarar og var forretningsførar i ei avis. Han hadde også eiga handelsverksemd ei tid, og folketeljinga 1910 viser at han dreiv ei kro. I tillegg var han politisk aktiv.

Matre nærma seg femti år då debutromanen *Folkje i Botn* kom ut i 1926. Tre år seinare kom *I bast og band*, ei ny bok om folket i Botn. Åra 1930-33 kom ein romantrilogi om ei bondeslekt frå garden Rabben, med titlane *Denne jammerdal*, *Den harde striden* og *Millom eldar*. I 1934 kom den siste romanen, *Det nye bodet*.

Handlingane i Matre sine fem fyrste bøker er lagt til Åsane. Bøkene om folket i Botn skildrar tida på slutten av 1850-talet. Romantrilogien om folket på Rabben tek til kring same tida, men flyttar seg snøgt til siste halvdel av 1860-talet, så 1870-talet og til sist 1880-åra. Matre er særleg oppteken av religiøse og moralske forhold i dei miljøa han skildrar. I sine folkelivsskildringar er han påverka av psykoanalysen.

Matre døydde i 1943.

Kjelder
-------

* Nordhordland Bibelsenter om Kristian Matre Arkivert 2016-03-05 ved Wayback Machine.

Referansar
----------

1. ↑  *Aftenposten* 10. mars 1943, s. 5, dødslysing

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bøker av Kristian Matre digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
* Olav A. Loen (1970). «Kristian Matre». *Bygda gav diktarsyn : 25 forfattarportrett*. Trondheim: Rune. s. 52-59.
* Utgjevingar av Kristian Matre i BIBSYS Ask[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* ISNI

 |
**Kopaonik** (serbisk Копаоник) er eit av dei største fjellområda i Serbia. Det ligg sentralt i Serbia og nordaust i Kosovo. Den høgaste toppen, Pančić er 2017 meter over havet. 

Ein nasjonalpark på 118,1 km² dekkjer sentrale område av Kopaonik-platået og vart oppretta i 1981. Fjellet er det lengste i Serbia, meir enn 100 km. 

Nebeske Stolice hotell i Kopaonik

Historie
--------

Området var eit viktig gruvesenter i mellomalderen og mange saksarar arbeidde i området. I dei dagane var det omfattande handel med Ragusa (Dubrovnik).

Forutan gamle kyrkjer og kloster, finst her festningar frå mellomalderen og før den tid, bygd av det serbiske dynastiet som regjerte her.

Turisme
-------

I dag er sport og rekreasjon viktige faktorar for turisme i Kopaonik. På Kopaonik finst eit skisenter, men òg andre ting som luksuriøse hotell og underhaldning trekkjer turistar til området. Skisenteret har 24 skiheisar og 70 km løyper i alle kategoriar.

Nasjonalpark
------------

Kopaonik om sommaren
Kopaonik nasjonaplark vart grunnlagd i 1981. Lauvskog og naturleg barskog dominerer det meste av parken. Her finst mykje fugl, som raud rapphøne, dverghornugle, tornskate og trelerke.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Uoffisiell nettside
* Kopaonik turistsenter
* Kopaonik skisenter
* 2800 bilete frå Kopaonik
* Kopaonik nasjonalpark
* MK Mountain Resort
* Fugleliv i Kopaonik Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kopaonik» frå Wikipedia på engelsk, den 16. februar 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC
* GeoNames

 |
**Noregsmeisterskapen i handball 2016** for kvinner vart vunnen av Larvik Håndballklubb etter finalesiger 24 – 19 over Tertnes Idrettslag.

### Semifinalane

* Tertnes IL – Sola HK 31 – 27
* IK Våg – Larvik HK 26 – 32

Finalen
-------

Finalen vart avvikla i Oslo Spektrum torsdag 29. desember. Kampen var lenge heilt jamn. Storfavoritt Larvik gjekk opp i 4-1. Tertnes snudde til 6-5, før Larvik tok leiinga att på 7-6. Så var Tertnes framom på 10-9, før Larvik snudde til fordel 12-11 ved pause. I byrjinga av andre omgang tok Tertnes føringa 13-12, atter snudde Larvik til fordel 14-13. Endå ein gong tok Tertnes leiinga på 15-14 og auka til 17-15. Ti minutt før slutt utlikna Larvik til 18–18. Deretter styrte dei rutinerte Larvik-spelarane kampen til femmålssiger og tok klubbens niande strake kongepokal.

**Larvik**s fremste målskårar var Linn-Kristin Riegelhuth Koren med 8 nettkjenningar. Marit Malm Frafjord og Amanda Kurtovic skåra 5 gongar begge, Tine Stange stod for 2 mål, medan Gro Hammerseng, Vilde Johansen, Sanna Solberg og målvakta Sandra Toft skåra kvar sitt mål.

Med sine 9 mål vart Kjerstin Solås kampens og **Tertnes** toppskårar. Elles skåra Julie Lygren og Maren Lied 2 mål kvar. På skåringslista kom også Birgitte Karlsen-Hagen, Celine Sivertsen, Madeleine Hilby, Caroline Aar Jakobsen, Malene Bergset, Tina Abdula.

Dommarane straffa Larvik med tre 2-minuttsutvisingar og Tertnes med fire.

Kjelder
-------

* Dagbladet 30. desember 2016
**Kristian Edvard Johannessen Jahren** (17. januar 1865–12. august 1937) var ein norsk gardbrukar og politikar frå Rakkestad, og som var stortingsmann for partiet Høgre i valperioden 1916-18. Han var bror til Gunder Anton Jahren.

Jahren gjekk i 1883 eit privat landbrukskurs hos den tidlegare landbrukslæraren Anders Grimstad i Berg herad. To år seinare gjekk han på Smaalenenes folkehøgskule i heimbygda. I 1895 tok han over farsgarden Jaren i Rakkestad og dreiv denne. Han var elles medeigar i sagbruk og eit teglverk.

Jahren sat i leiande posisjonar i Rakkestad i 50 år. Han var mellom anna formann 1888-1907 i Smaalenenes Skyttersamlag og i Rakkestad Brandkasse frå 1898 til han døydde 39 år seinare. Frå 1908 til -16 var han ordførar i heradet, og overformyndar i tida 1916-25. Nasjonalt var han nestformann i Norske Melkeprodusenters Landsforbund frå 1918 til 1927.

Valperioden 1910-12 var han varamann til Stortinget frå Tune krins. Sidan var han i perioden 1916-18 fast tingmann frå same einmannskrinsen, som representant for Høgre. Han var medlem i Protokollkomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Noregsmeisterskapen i handball 2021/22** for kvinner vart vunnen av Vipers Kristiansand som vann finalen med 38–20 over Molde Håndballklubb. Finalen var utsett i over fire månader, grunna smittetiltak vedkomande covid-19.

### Kvartfinalane

* Fana IL – Sola HK 32–26
* Tertnes IL – Aker 23–27
* Fredrikstad BK – Molde HK 28–31
* Vipers Kristiansand – Storhamar IL 38–23

### Semifinalane

* Molde HK – Aker 34–19
* Vipers Kristiansand – Fana IL 35–28

Finalen
-------

Finalen vart avvikla på Jordal Amfi i Oslo laurdag 14. mai 2022 framfor 1580 tilskodarar. Kampen var jamn til stillinga 6 – 5, derifrå tok storfavoritt Vipers styringa og leia 22–8 ved pause. I den andre omgangen kontrollerte laget frå Kristiansand kampen inn til siger 38–20.

For **Vipers Kristiansand** skåra Ragnhild Valle Dahl og Nora Mørk 8 mål, Sunniva Andersen 7, Jana Knedlíková 4, Lysa Tchaptchet 3, Ana Debelić, Markéta Jeřábková, Marta Tomac, 2 alle, Isabelle Gulldén og Vilde Jonassen 1 skåring. Katrine Lunde, Evelina Eriksson og Andrea Austmo Pedersen var målvakter.

**Molde**-spelaren Mona Obaidli var toppskårar i kampen med 9 fulltreffarar, elles skåra Julie Lygren 4, Thale Deila, Sherin Obaidli og Elise Skinnehaugen, 2 alle, og Elke Karsten 1 mål.

Dommarane Magnus Nygren og Andreas Borge dømde Vipers Kristiansand til to 2-minuttsutvisingar.

Kjelder
-------


* handball.no
**Noregsmeisterskapen i handball 2019** for kvinner vart vunnen av Idrettsklubben Våg, som stilte under klengenamnet Vipers, etter finalesiger 29 – 26 over Storhamar Idrettslag frå Hamar.

### Kvartfinalane

* IL Flint – Sola HK 30 – 26
* Fana IL – Molde HK 26 – 28
* Fredrikstad BK – IK Våg 27 – 34
* Storhamar IL – Tertnes IL 42 – 32

### Semifinalane

* IK Våg – Molde HK 28 – 23
* Storhamar IL – IL Flint 27 – 24

Finalen
-------

Finalen vart avvikla i Oslo Spektrum sundag 29. desember framfor 4 000 tilskodarar. Storfavoritten Vipers tok styringa i kampen og leia 15 – 11 ved pause. I den andre omgangen, etter «noen sløve sluttminutter», reduserte Storhamar til 25 – 27. Nærare kom ikkje Hamar-laget, så Vipers rodde inn sigeren med 29 – 26. 

For **Vipers** skåra Emilie Hegh Arntzen 8 mål, Heidi Løke 5, Henny Reistad 5, Silje Waade 4, Sunniva Andersen 3, Vilde Jonassen 2, Malin Aune 1, Marta Tomac 1. Andrea Austmo Pedersen var målvakt.

**Storhamar** sine skåringar kom frå Tonje Enkerud 6, Else Skinnehaugen 5, Mia Svele 4, Kristin Venn 4, Ellen Folkvord 3, Emilie Hovden 3, Linn Andresen 1.

Dommarane Sondre Liltved og Jørgen Jørstad straffa begge mannskapa med tre 2-minuttsutvisingar.

Kjelder
-------

handball.no
**Noregsmeisterskapen i handball 2020/21** for kvinner vart vunnen av Idrettsklubben Våg som under klengenamnet Vipers vann finalen med 29 – 16 over Sola Håndballklubb. Finalen var utsett i over fire månader, mellom anna grunna i Covid-19-tiltak. Tilskodartalet vart også avgrensa av same grunn.

### Kvartfinalane

* Molde HK – IK Våg 19 – 36
* Fana IL – Tertnes IL 27 – 22
* Byåsen IL – Fredrikstad BK 22 – 23
* Sola HK – Storhamar IL 33 – 28

### Semifinalane

* IK Våg – Fana IL 33 – 24
* Fredrikstad BK – Sola HK 22 – 29

Finalen
-------

Finalen vart avvikla i Stavanger idrettshall laurdag 15. mai 2021 framfor 100 tilskodarar. Dei to laga fylgde kvarandre til 4 – 4, derifrå drog storfavoritt Vipers frå til 8 – 4. Sidan reduserte Sola forspranget, så ved pause leia Vipers med 10 – 8. I den andre omgangen skrudde laget frå Kristiansand opp tempo og auka til 16-10 på mindre enn ti minutt. Ti minutt før slutt skilde det framleis seks mål mellom laga; 21 – 15. Deretter skåra Vipers åtte strake mål, før Sola sette inn sitt siste finalemål tre sekund før sluttsignalet lydde.

For **Vipers** skåra Henny Reistad 6, Nora Mørk 5, Vilde Jonassen 4, Sunniva Andersen 3, June Andenæs 3, Heidi Løke 2, Marta Tomac 2 mål. Jana Knedlíková, Tonje Refsnes, Ragnhild Valle Dahl og Karine Dahlum skåra kvar sitt mål, medan Emilie Hegh Arntzen og Malin Aune vart verande mållause. Katrine Lunde og Andrea Austmo Pedersen var målvakter.

**Sola** sine skåringar kom frå Kristiane Knutsen 6, Maja Magnussen 4, Hege Danielsen 2, Kristina Novak 2, Malin Holta 1, Frøydis Wiik 1. Camilla Herrem kom ikkje på skåringslista.

Dommarane Jo Are Johannessen og Tom Larsen straffa Sola med fire 2-minuttsutvisingar og raudt kort, Våg/Vipers vart idømt to 2-minuttarar.

Kjelder
-------

* handball.no
**Jan III Sobieski** av huset Sobieski (17. august 1629–17. juni 1696) var ein av dei mest framtredande monarkane i Polen-Litauen, som konge av Polen og storhertug av Litauen frå 1674 til han døydde. Det 22 år lange styret til Sobieski innleia ein periode med stabilisering i realunionen etter «den svenske syndefloden» og Khmelnytskyj-oppstanden. Han var populær blant undersåttane sine og var òg ein framragende militærleiar, mest kjend for å ha sigra over tyrkarane 13. september 1683 i slaget ved Wien. For sigrane sine over Det osmanske riket vart han gjeven oppnamnet *«Lehistans løve»* av tyrkarane og *«Vaktar av trua»* av dei kristne.

Jan Sobieski byrja den militære karrieren sin som 20-åring etter å ha utdanna seg ved Det jagellonske universitet og reist i tre år i Vest-Europa (han lærde seg tysk, latin, fransk, italiensk og seinare òg tyrkisk og tatarisk). I 1656 vart han Kongeleg Standartbærar, i 1665 Kongeleg Marskalk, i 1666 Kongeleg Feltshetman og i 1668 Kongeleg Storhetman.

Etter sigeren sin i slaget ved Wien – då han dreiv osmanarane ut av Austerrike og Ungarn – fekk han av Johannes Hevelius eit stjerneteikn kalla opp etter seg («Sobieskis skjold»).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jan III Sobieski» frå Wikipedia på bokmål, den 5. desember 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Koordinatar: 85°45′S 153°0′W﻿

**Scottbreen** er ein stor isbre, som er 190 km lang og som drenerer Den austantarktiske innlandsisen gjennom Dronning Maudfjella til Rossisen. Scottbreen er ein av fleire store brear som flyt gjennom Dei transantarktiske fjella, med Amundsenbreen i vest og Leverett- og Reedybreane i aust.

Geografi
--------

Scottbreen startar på Polarplatået i nærleiken av D'Angelo Bluff og Mount Howe og flyt ned mellom Nilsen Plateau og fjellet ved Watson Escarpment og ut i Rossisen like vest for Tapley Mountains.

Tapley Mountains, Watson Escarpment, Mount Blackburn og La Gorce Mountains grensar mot Scottbreen i aust, medan Karo Hills, Hays Mountains, Faulkner Escarpment og Rawson Mountains ligg langs vestkanten.

Historie
--------

Scottbreen vart oppdaga i desember 1929 av eit geologisk lag under Byrd-ekspedisjonen leia av Laurence Gould. The Scottbreen vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter den britiske polfararen Robert Falcon Scott, som aldri såg Scottbreen, men i staden klatra opp Beardmorebreen i vestleg rute til Sørpolen i 1911-12.

Sjå òg
------

* Isbrear i Antarktis
* Isstraumar i Antarktis

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Scott Glacier» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**CFE-avtalen** (engelsk *Treaty on Conventional Armed Forces in Europe*) er ein nedrustingsavtale frå 1990 som vart freista inngått mellom dåverande Warszawapakta og NATO-landa. Avtalen vart underteikna den 19. november 1990 i Paris av dei 22 medlemane av NATO og Warszawapakta, og trødde i kraft i 1992.
Warszawapakta vart oppløyst 1. juli 1991, før avtalen skulle setjast i verk.

CFE-avtalen er den mest omfattande nedrustningsavtalen som nokon gong er inngått. Hovudhensikta med avtalen var å få redusert slagkraft for konvensjonelle våpensystem. Det vart sett opp maksimumstal for kvar våpentype for kvar av aust-vest-sidene, og ved fristen for gjennomføring av avtalen i 1995 var reduksjonane praktisk talt gjennomførte. Eit stort tal stridsvogner, pansra kampvogner, artilleriskyts, kampfly og kamphelikopter vart destruerte. Avtalen inneheld òg regler om inspeksjon og kontroll.

Avtalen gjeld for konvensjonelle våpen i Europa frå Atlanterhavet til Uralfjella. Det er eit ufråvikeleg krav at materielltaka skal overhaldast. Medlemslanda skal haldast rettidig informert om mengda av avtalerelatert materiell og plasseringa av materiellet. Avtalen gjev rett og plikt til å gjennomføra og ta imot ei mengd inspeksjonar og/eller evalueringar av militære avdelingar.

Historie
--------

Forhandlingane før avtalen starta i 1989 etter at MBFR-forhandlingane om MBFR - Gjensidige og balanserte styrkereduksjoner vart avslutta utan avtale. Arbeidet med avtalen vart i 1990-åra ført vidare av KSSE (OSSE) og samarbeidsorganet mellom NATO og den tidligare Warszawapakta, NACC. Etter Sovjetunionen vart oppløyst klaga Russland over skeiv styrkefordeling og kravde derfor endringar i avtalen.

Forhandlingane om å tilpassa CFE-avtalen til nye tryggingspolitiske rammer i Europa resulterte i at «Tilpassing av CFE-avtalen» vart underteikna under OSSE-toppmøtet i Istanbul i 1999. Russland har ratifisert den, men dei andre partane har ikkje ratifisert fordi Russland ikkje har halde dei såkalla «Istanbul-pliktene» som gjaldt tilbaketrekking av styrkar frå Georgia og Moldova.

Status
------

I 2007 annonserte Russland at dei mellombels trekte si deltaking i avtalen med verknad frå 12. desember 2007.
Etter at Barack Obama overtok som president har USA prøvd å gjenopplive avtalen gjennom forhandlingar med Russland, men forhandlingane har stranda sidan 2011. I 2015 annonserte Russland at dei trekte seg heilt frå deltaking, med grunngjevinga at NATO de facto hadde brote han.

Forvalting i Noreg
------------------

Avtalen vert forvalta i Noreg av Rustningskontrollseksjonen (RKS) i Forsvaret på vegne av Forsvarsdepartementet og Utanriksdepartementet.

Referansar
----------

1. ↑  Utanriksdepartementet: «Russland suspenderer CFE-avtalen», 13.12.2007.
2. ↑  А.Ю.Мазура (10 March 2015). «Заявление руководителя Делегации Российской Федерации на переговорах в Вене по вопросам военной безопасности и контроля над вооружениями». RF Foreign Ministry website.
3. ↑

---

* *Denne artikkelen bygger på «CFE-avtalen» frå Wikipedia på bokmål, den 16. april 2017.*
| Bøkene i *Dansen gjenom skuggeheimen* |
| --- |
| * *Stigeren* – (1919)
* *Trolldom i lufta* – (1912, 1922)
* *Vandringa* – (1923)
* *Kongen* – (1920)
* *Dansen gjenom skuggeheimen* – (1911, 1921)
* *Domkyrkjebyggjaren* – (1921)
* *I skiftet* – (1922)
* *Røysingfolke* (1914, 1923)
* *Fjellskjeringa* – (1924)
* *Herdsla* – (1924)
 |

***Vandringa*** (1923) er plassert som det tredje bindet i den episke kronologien til romanserien *Dansen gjenom skuggeheimen* av Kristofer Uppdal, men står relativt fritt i høve til dei lange episke linjene i verket elles. Hovudpersonen *Øl-Kalle*, eigentleg *Kal Ølstad*, opptrer berre som bifigur i nokre av dei andre binda. Romanen er ein meir tradisjonell utviklingsroman enn dei fleste andre bøkene i verket, og kan lett lesast uavhengig av desse. 

Steinkjer ca. 1890, då Uppdal og Øl-Kalle budde der Foto: Axel Lindahl

Unge menn sitt oppbrot frå bondesamfunnet og klassereisa deira inn i arbeidarklassen er eit hovudmotiv i heile verket. Likevel vert sjølve oppbrotet og årsakene til dette lite skildra. Denne «proletariseringa av bondeungdom» er likevel hovudmotivet i romanen, som forfattaren sjølv tematiserte som «lausrivinga frå upphavet». Livsferda til Kal Ølstad vert skildra frå femårsalderen, gjennom familien sitt oppbrot frå garden, flytting til byen, tapet av mora, og livet som gjetargut, anleggsarbeidar og til slutt uteliggjar i Kristiania. Romanen fortel både om den individuelle livsreisa hans frå Kal Ølstad til Øl-Kalle, og om den store reisa som familien og bondestanden gjer.

Romanen har eit meir sjølvbiografisk preg enn mange av dei andre binda i serien. Uppdal var sjølv eldste son på garden *Opdal* i Beitstad, ein gard faren måtte selje då Kristofer var fire år gammal, og familien busette seg deretter i Steinkjer. Sju år gammal miste han mora, og etter at faren stifta ny familie, vart han sett bort i teneste på ulike gardar i Steinkjerområdet. Romanen gjentek også mykje av materialet frå den fyrste prosaboka til Uppdal, novellesamlinga *Ved Akerselva* (1910), der novellene var skrivne i eg-form. Samanlikna med novellene, har romanen meir stoff frå barndommen til hovudpersonen og familien sitt oppbrot frå garden.

Fotnotar
--------

1. ↑  Hovudkjelda for omtalane av dei enkelte binda i verket er Leif Mæhle sine føreord til kvart bind i nyutgåva frå 1985–1991 og presentasjonen av romanane på nettstaden uppdal.no
*For Vangen på Voss, sjå Vossavangen*

---

Koordinatar: 60°54′23″N 7°11′16″E﻿

Vangen kyrkje er truleg frå 1200-talet, med koret som eldste delen bygd kring 1200 og kyrkjeskipet bygd til kring 100 år etter.
**Vangen** er eit kyrkjesokn i Indre Sogn prosti. Soknet har ei kyrkje, Vangen kyrkje som truleg er frå 1200-talet. Kyrkja står på Aurlandsvangen og er hovudkyrkje i kommunen. Vangen er ikkje nemnd i Bjørgvin Kalvskinn frå 1300-talet, då det vart Rygg som vart nytta som namn på soknet. På Rygg, litt oppom Vangen, stod det i mellomalderen ei stavkyrkje. Vangen finn ein omtala ved namn i kjeldene først i 1498, men ei truleg forklåring på det kan vere at ein fortsette å bruke Rygg som namn på soknet også etter at ein byrja å bruke Vangen kyrkje som soknekyrkje.

Fotnotar
--------

1. ↑  Torkjell Djupedal og Sigurd Vengen: «Vangen kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
2. ↑   Øystein Ekroll, Morten Stige, Jiri Havran: *Middelalder i stein* 1. band i serien *Kirker i Norge*, Oslo 2000, ISBN 82-91399-09-3

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Vangen sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Den norske kyrkja
* Ingvar Vikesland: «Kyrkja på Rygg» på nettstaden til Sogn og Fjordane Fylkesarkiv

| * v
* d
* e
Sokn i Sogn |
| --- |
| Arnafjord • Balestrand • Borgund • Dale • Feios • Fet og Joranger • Fjærland • Flåm • Fortun • Fresvik • Gaupne • Hafslo • Hauge • Jostedal • Kaupanger • Leikanger • Nedre Årdal • Nes • Norum • Nærøy • Solvorn • Stedje • Tønjum • Undredal • Vangen • Vangsnes • Vik • Øvre Årdal |
Byane og landa som søkte om å få arrangere sommar-OL 2008.
**Søknadsprosessen til sommar-OL 2008** omfatta ti byar som søkte om å halde sommar-OL 2008. Beijing vann bodgjevinga etter å ha fått absolutt fleirtal etter to røystingar.

Søknadar
--------

Fem av dei ti byane som søkte om leikane blei raskt eliminerte, då dei ikkje møtte dei strenge krava frå Den internasjonale olympiske komitéen (IOC).

Desse byane var:

* Flagget til Thailand Bangkok
* Flagget til Egypt Kairo
* Flagget til Cuba Havana
* Flagget til Malaysia Kuala Lumpur
* Flagget til Spania Sevilla

Val
---

Beijing blei vald som vertsby 13. juli 2001, under den 112. IOC-konferansen som blei halden i Moskva. Til slutt stod Beijing, Toronto, Paris, Istanbul og Osaka igjen. Etter fyrste valrunde hadde Beijing ei monaleg leiing over dei fire andre kandidatane. Osaka fekk berre seks røyster og rauk dermed ut. I andre runde fekk Beijing 56 av 105 røyster og absolutt fleirtal, og avgjerda var teken.

Sjølv om medlemmane av IOC ikkje kunne røpe kva dei røysta, blei det spekulert i at det var den breie internasjonale støtta til Kina som førte til at Beijing vann, spesielt støtta frå utviklingsland som hadde fått hjelp av Kina til å bygge nye stadion og idrettsplassar. Storleiken til Kina, det auka fokuset deira på anti-doping, og tapet for Sydney i 2000 var også viktige faktorar for resultatet.

Røysting| By | 1. runde | 2. runde |
| --- | --- | --- |
| Den kinesiske flagget Beijing | 44 | 56 |
| Flagget til Canada Toronto | 20 | 22 |
| Flagget til Frankrike Paris | 15 | 18 |
| Flagget til Tyrkia Istanbul | 17 | 9 |
| Flagget til Japan Osaka | 6 | – |
|  |
| --- |
| **Sølvmaurfugl** |
| SølvmaurfuglhannSølvmaurfuglhann |
| SølvmaurfuglhoeSølvmaurfuglhoe |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av sølvmaurfugl Utbreiinga av sølvmaurfugl |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Maurfuglar Thamnophilidae |
| **Slekt:** | *Sclateria* |
| **Art:** | **Sølvmaurfugl** *S. naevia* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Sclateria naevia***Gmelin, 1788 |

**Sølvmaurfugl**, *Sclateria naevia*, er ein mellomstor maurfugl i den biologiske familien Thamnophilidae. Han er monotypisk i slekta ***Sclateria***.

Dei har utbreiing i tropisk Sør-Amerika frå Colombia og øya Trinidad sørover til Peru, Bolivia og sentrale Brasil. 

Dette er ein sky bakkelevande fugl som lever i våte, skyggefulle område, slik som i undervegetasjon eller under overhengande vegetasjon nær bekker, lagunar eller sumpar. Dei er vanlegvis funne i par, beitar på bakken etter små insekt og andre leddyr plukka frå blad eller vassoverflata. 

Sølvmaurfugl er vanlegvis 15 cm lang, og veg 20 g. Den vaksne hannane av nominatunderarten *S. n. naevia* har mørk grå overside og mørke venger med to rader av små, kvite flekker. Undersida er kvit, omfattande og breitt smykka med grått. Hoa har mørk brun overside, med gulbrune vengeflekker og mykje gråstripa underside. 

Hannar av den særeigne Amazonas-underarten *S. n. argentata* har flankane og øvre bryst i gråkvitt med grå flekker, og hoene har kvit, sentral underside, sider på hovudet, nakke og kroppsidene er raudbrune. 

Sølvmaurfugl har eit høgt *pi-pi-pi-pi-pi-pi-pi* rop, ofte den første indikasjonen på at dei finst i habitata sine.

Kjelder
-------

* *Første utgåva av artikkelen byggjer på «Silvered Antbird» frå Wikipedia på engelsk, den 10. juli 2011*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Sølvmaurfugl**

* Videoar, bilete og lydopptak av sølvmaurfugl hos Internet Bird Collection
* BirdLife International (2014) Species factsheet: *Sclateria naevia*. Henta frå .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS

 |
**Orografi** er læra om høgdeforhold. 

I ein datamodell er orografi den gjennomsnittlege høgda i eit visst område målt i geopotensielle meter. I vêr- og klimamodellar definerer orografi den nedre grenseflata, i tillegg til havoverflata. Orografi er ei middelhøgd innanfor eit visst område, og derfor vil høgda til fjell i ein datamodell vere avhengig av den horitsontale oppløysinga til modellen. Jo høgare oppløysing, jo betre vil orografien følgje det verkelege terrenget. 

Når bielvene til ei elv eller busetnadar langs ei elv er lista opp i *orografisk rekkefølgje* så er rekkefølgja frå den høgaste (nær utspringet til elva) til den lågaste (nær munningen).

Orografisk nedbør
-----------------

Orografisk nedbør er nedbør som vert danna av at luft som strøymer mot eit fjell vert løfta oppover av fjellet. Denne rørsla oppover fører til at lufta vert avkjølt, noko som igjen fører til at luftfukta kondenserer og dannar skyer og nedbør. I delar av verda der ein har lange periodar med vind frå ei spesiell retning (som vestavinden på Vestlandet) har ein eit våtare klima på losida (oppstraums) av fjellet enn på lesida (nedstraums) (som på Austlandet). Tørrare luft søkk ned på andre sida av fjellet og er hovudsakleg varmare, og fører til ein regnskugge på lesida. 

I tillegg til Vestlandet og vestkysten av Canada og Alaska, har ofte havøyane som ligg i området der passatvindane regjerer store nedbørsmengder på vindsida, og ofte tørt og nesten ørkenliknande klima på lesida. Øyane på Hawaii er eit godt døme der vindsida kan få rundt 2 500 mm (nokre fjellsider kan derimot få opp til 12 000 mm), medan lesida kanskje berre har 500 mm.

Sjå òg
------

* Orografisk heving