recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **Ustica** |
| --- |
|  |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Tyrrenhavet |
| **Koordinatar** | 38°43′N 13°11′E﻿Koordinatar: 38°43′N 13°11′E﻿

 |
| **Areal** | 8 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Italia |
| **Region  Provins** | Sicilia  Palermo

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 1 330 (2001) |
| **Folketettleik** | 166 /km² |

**Ustica** er ei lita øy 52 km nord for Capo Gallo på Sicilia i Italia. Ho er om lag 9 km på tvers og har om lag 1 300 innbyggjarar. Øya har regelmessig ferjesamband til Palermo.

Historie
--------

Øya har vore busett sidan om lag år 1500 f.Kr. av fønikarar. Grekarane kalla øya *Osteodes* (beinhus) til minne om dei mange tusen kartagenske mytteristane som vart forlatne her for å døy av svolt på 300-talet fvt. Romarane gav øya namnet *Ustica*, latin for *brend*, på grunn av den svarte bergarten. Øya vert lokalt kalla «den svarte perla». 

På 500-talet slo benediktinarmunkar seg ned på øya, men måtte snart forlate ho på grunn av krigar mellom europearar og arabarar. Det vart òg prøvd å kolonisere øya i mellomalderen, men på grunn av plyndringar av berbiske sjørøvarar. 

På midten av 1700-talet flytta om lag 90 menneske til øya frå Lipari, ei anna øy som ligg nord for Sicilia og aust for Ustica. Dei tok med seg vernehelgenen til Lipari, San Bartolomeo, som snart òg vart vernehelgen for Ustica. På midten av 1800-talet til tidleg på 1900-talet vart det for mange innbyggjarar på Ustica, og mange familiar emigrerte til USA. Mange av desse familiane slo seg ned i New Orleans og området rundt. 

I fasciståra i Italia og fram til 1950-åra vart Ustica nytta som eit fengsel. Benito Mussolini forviste tusenvis av politiske motstandarar til Ustica, ofte så mange som 1500 om gongen. Mange var homoseksuelle som vandra gjennom gatene med leppestift og silkepysjamas, dansa om nata eller oppførte blodige knivkampar. Tidleg i 1940-åra vart feilernærte og tuberkulosesjuke, jugoslaviske krigsfangar pressa inn på øya. I 1950-åra vart dei etterfølgt av mafiamedlemmar frå Sicilia. Den mest kjende politiske fangen som sat på øya var Antonio Gramsci. 

Øya vart kjend i nyheitene den 27. juni 1980 då eit fly styrta like ved øya og alle 81 passasjerar og mannskap mista livet.

Turisme
-------

Ustica er særleg kjend som ein god stad for dykking og har fleire dykkeskular.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ustica» frå Wikipedia på engelsk, den 4. november 2007.*

Fotnotar
--------

1. ↑  New Capri? Arkivert 2013-07-21 ved Wayback Machine. 1. september 1961

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
**Dikemark Jernverk** var eit jarnverk som vart skipa i 1697 på Dikemark i Asker kommune av generalauditør Frants Henrich Schade etter at det sist på 1600-talet var funne jarnmalm i åsane i nærleiken. Men etter at verket var kome i gang, vart desse førekomstane kjapt tømde, og seinare vart malmen henta frå gruver på Sørlandet. Verket vart lagd ned i 1804.

Verket, som vart opna i 1699 og hadde ein 13 meter høg masomn, låg med bygningane på både sider av Verkenselva nedanfor fossen ved utløpet frå Verkensvannet, slik at vatnet i fossen kunne drive vasshjula som skulle halde mekaniske hamrar og blåsebelgar i gang. Det vart produsert rujarn, stangjarn og støypegods som omnar, gryter og gravstøttar, og dessutan stål i ein periode på 4 – 5 år frå 1754. Etter at masomnen og hovudbygningen brann ned i 1804, vart verket lagt ned, og slagghaugane som låg att etter det, vart i 1912 selde til Tyskland. I dag er det ikkje andre spor etter Dikemark Jernverk enn dei 468 kølabonnane (stader der det vart brent trekol til verket) som finst i skogane i Kjekstadmarka og vestre luten av Vestmarka; trekolet frå resten av Vestmarka gjekk hovudsakleg til jarnverket Bærums Verk ved elva Lomma i Bærum kommune.

Men fossen i Verkenselva gav grunnlag for ny verksemd, og på 1800-talet kom det her ei stor kornmølle, stampemølle, sagbruk og reiparbane (innretning nytta til å tvinne reip, tau og trosser). Denne verksemda vart kombinert med gardsdrifta på garden Dikemark, som vart etablert som ein stor gard ved at grannegardar vart kjøpte opp og slegne saman. I 1898 vart denne garden kjøpt av Kristiania (Oslo) kommune, som bygde eit sinnsjukehus her som framleis er i drift som psykiatrisk sjukehus, men vart statleg etter omorganiseringa av sjukehusvesenet i Noreg i 2002. Fossen i Verkenselva dreiv frå 1899 dette sjukehuset sitt eige elektrisitetsverk.

Kjelder
-------

* Borgen, Per Otto. 2006.  *Asker og Bærum leksikon*, side 121. Drammen: Forlaget for by- og bygdehistorie. ISBN 82-91649-10-3
* *Kulturminneåret 2009 i Asker*, kulturminnekalender utarbeida av folk frå Asker og Bærum Historielag, Asker Turlag og Asker velforbund, med stønad frå Asker museum og Asker kommune.
**Karl Martin Lauer** (2. januar 1937–6. oktober 2019) var ein tysk friidrettsutøvar og popsongar frå Köln. Han vart europameister i 110 meter hekk i 1958 og vann olympisk gullmedalje i 4 x 100 meter stafett i 1960. Åra 1962-68 song han inn fleire musikk-plater som vart omsett i store opplag i heimlandet.

Idrett
------

Lauer vart nummer fire på korthekken og nummer fem i tikampen under dei olympiske leikane i Melbourne. I 1958 vann han ein suveren siger i 100 m hekk ved friidretts-EM i Stockholm, slo nestemann med fire tidels sekund. Den 7. juli 1959 forbetra han verdrekorden i øvinga til utrulege 13,2 sekundar under eit stemne i Zürich, ein rekord som ikkje vart sletta før enn i 1972. I sommarleikane 1960 i Roma vart Lauer atter nummer fire i 110 m hekk, med same tid som bronsevinnaren. Tre dagar seinare sprang han ankeretappen for eit tysk mannskap som tangerte verdsrekorden i 4 x 100 meter stafett og vann den olympiske gullmedaljen i øvinga, etter at USA, som hadde same tid, vart diskvalifisert for vekslingsfeil. Dei andre på det tyske laget var Bernd Cullmann, Armin Hary og Walter Mahlendorf.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1956 i Melbourne: Nr 4 på korthekken – 14,5 og nr 5 i tikamp - 6 853 poeng
* EM 1958 i Stockholm: Gullmedalje på korthekken – 13,7, framom Stanko Lorger (14,1)
* OL 1960 i Roma: Nr 4 på korthekken – 14,0. Gull i 4 x 100 m stafett (39,5)

Musikk
------

Like etter Sommar-OL 1960 var over, vart Lauer blodforgifta og låg på sjukehus i mange månader. Ein kronisk beinskade hindra han sidan å drive idrett. I staden fekk han kontrakt med plateselskapet Polydor som gav ut nokre plater der Lauer framførte nordamerikanske country-songar i tysk språkdrakt. Perioden 1962-66 var songane ofte på dei vesttyske hit-listene, skal ha seldt minst 6 millionar stykk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Martin Lauer» frå Wikipedia på tysk, den 24. august 2018.*
|  |
| --- |
| **Boarsvineblom** |
| BoarsvineblomBoarsvineblom |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** Framandart med svært høg risiko |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Korgplanteordenen Asterales |
| **Familie:** | Korgplantefamilien Asteraceae |
| **Underfamilie:** | Asteroideae |
| **Stamme:** | Senecioneae |
| **Slekt:** | Svineblom *Senecio* |
| **Art:** | **Boarsvineblom** *S. inaequidens* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Senecio inaequidens***DC. |

**Boarsvineblom** (*Senecio inaequidens*) er ein opptil 60 cm høg plante med gule, prestekrageliknande blomstrar. Han høyrer naturleg heime i høglandet i Sør-Afrika, men veks no også i store delar av Europa.

Boersvineblomen er giftig for dyr og menneske, og beitedyr unngår han til vanleg. Likevel er det meldt om at beitedyr har døydd etter å ha ete planten.

Spreiing til Europa
-------------------

Boarvineblomen kom til Europa gjennom eksport av saueull. 
Boarsvineblomen har sidan 1980 spreidd seg massivt på industriområde og langs vegkantar i Tyskland. I 1995 vart planten funnen i Noreg, på eit jarnbanespor i Oslo. 
Sidan er han påsvist i fleire kommunar, mellom anna på eit industriområde på Lista.

Kjelder
-------

1. ↑  «Taxon: Senecio inaequidens DC.8», Germplasm Resources Information Network (GRIN), United States Department of Agriculture. Henta 25. mai 2015.

* *Nationen*: «Slår alarm om giftplante» Arkivert 2008-10-06 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Boarsvineblom**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Dyntaxa
* EOL

 |
**Digital lyd** eller **digital audio** er eit omgrep som vert nytta om prosessering, lagring og distribusjon av lydmateriale på digital form. Digital lyd stammar frå 1970-talet, då ein tok til å eksperimentere med å konvertere analoge lydsignal til sekvensar av binære tal for å kunne handsama dei med datamaskiner og lagre dei på tape på binær form. Utstyr for digital lyd var opphavleg svært kostbart og vart berre nytta i profesjonell samanheng. Det var fyrst då kompaktplatene kom på marknaden fyrst på 1980 at folk flest vart kjent med digital lyd.

AD- og DA-omformarar for lyd
----------------------------

For å unngå bruk av steile antialiasing- og antispeilfiltre og for å oppnå eit høgt SNR er 
AD- og DA-omformarane som vert nytta i samband med digital lyd vanlegvis Δ-Σ-omformarar, som nyttar oversampling og støyforming. Medan kompaktplateer (CD) nyttar ei ordlengd på 16 bit og ein sampelrate på 44100 Hz, har det etter kvart vorte vanleg å ta opp musikk med 24-bits AD-omsettarar og med sampelratar på 48, 96, eller 192 kHz.

Redigering av digital lyd
-------------------------

Lydeditorar vert stort sett nytta for å redigera ein- og to-kanals lydopptak, men nokre lydeditorar kan handsama fleire kanalar. For miksing av fleirsporsopptak og syntetisert lyd vert digitale audioarbeidsstasjonar nytta. Desse kan handsama fleire titals spor samstundes (fleire ti tusen «virtuelle spor») og kan utvidast med modular for analyse eller prosessering.

Komprimering av digital lyd
---------------------------

Det finst både tapsfrie komprimeringsalgoritmar, som FLAC og MLP, og metodar som fører til tap av kvalitet, som MP3, AAC og Vorbis. Den siste gruppa fjernar noko informasjon for å redusera datamengda, men på ein slik måte at det har så liten innverknad på kvaliteten som mogeleg.

Lagringsmedia for digital lyd
-----------------------------

Digitalt lydmateriale kan lagrast på magnetiske lagringsmedia som digitale bandopptakarar og magnetisk platelager, eller media som CD og DVD. Ulike media høver for ulike bruksområde. Medan magnetiske platelager høver godt til korttidslagring under opptak og redigering, vert optiske media ofte nytta for langtidslagring, arkivering og distribusjon.

Distribusjon av digital lyd
---------------------------

Digitalt lydmateriale kan distribuerast på optiske media som CD og DVD, kringkastast over radio (DAB) eller pakkesvitsja nett (internett).

Sjå òg
------

* Lydteknologi
* Lydsignalhandsaming

  



| **Lydteknologi** |  |
| --- | --- |
| Lydopptak og attgjeving | Transdusarar | Analog lyd | Digital lyd | Lydsignalhandsaming | Distribusjon | Organisasjonar |
| **Fårö** |
| --- |
|  |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Austersjøen |
| **Koordinatar** | 57°56′N 19°09′E﻿Koordinatar: 57°56′N 19°09′E﻿

 |
| **Areal** | 113 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Sverige |
| **Len** | Gotlands län

 |

**Fårö** er ei særprega øy nordaust for Gotland, skild frå Gotland av Fårösund. Arealet til Fårö er 113 km². Øya er ei moreneøy med mange små innsjøar. I dei austlege delane av øya finn ein det særeigne flygesandområdet Ulla Hau. 

I sommarmånadene er øya godt besøkt av turistar, inkludert ein og annan profilert politikar; den faste folkesetnaden er mindre, men inkluderte tidlegare Ingmar Bergman. På Fårö finn ein også Kutens bensin. Det austlegaste punktet er Fårö fyrplats med det 30 meter høge fyret Holmudden.

Heilt inn på 1990-talet var det forbode for utlendingar å reise til nordre Gotland og Fårö. Store skilt ved vegkanten på fleire språk informerte besøkjande om dette, og dette vart handheva strengt. Etter at Sverige vart medlem av EU, kunne den svenske regjeringa ikkje lenger halde fram denne praksisen.

Galleri
-------

* Rauken i naturreservatet Gamlehamn.Rauken i naturreservatet Gamlehamn.
* Rauken i naturreservatet Langhammars.Rauken i naturreservatet Langhammars.
* Avaeken, eit av dei største og eldste eiketrea på Gotland.Avaeken, eit av dei største og eldste eiketrea på Gotland.
* Fårö fyr frå 1847.Fårö fyr frå 1847.

Sjå òg
------

* Fårö kyrka

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Fårö**

* Alt om Fårö. Folkesetnad, restaurantar og informasjon om Fårö, samt oversiktskart
* Fårö Web-Fårös egen hjemmeside. Folkesetnad, reiser, hendingar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
Koordinatar: 64°56′S 63°26′W﻿

**Bob Island** er ei klipperik øy som er 1 nautiske mil lang og 145 meter høg. Ho ligg 4 nautiske mil søraust for Cape Errera på Wiencke Island i Antarktiske Arkipel. Ei øy i dette området vart kartlagd og fotografert av Belgica-ekspedisjonen (BelgAE) under Gerlache i 1898. Ho vart opphavleg kalla «Ile Famine», men i rapportane etter ekspedisjonen var over vart ho kalla «Ile Bob». I ei landmåling av området i 1955 av Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) gjekk dei i land på øya. Sjølv om posisjon og storleiken er noko forskjellige frå det BelgAE rapporterte. FIDS rekna derimot med at det var denne øya BelgAE fotograferte.

Sjå òg
------

* Antarktiske og subantarktiske øyar

Kjelder
-------

1. ↑  «Bob Island». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 19. oktober 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Bob Island» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*For den andre stortingsrepresentanten med same namn, sjå Frederik Baltazar Fraas.* 
**Frederik Baltazar Fraas** (27. august 1856–20. mai 1924) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå Hafslo i Sogn. Han representerte Nordre Bergenhus amt og Moderate Venstre på Stortinget 1903-05.

Fraas tok over farsgarden Sjøtun i Solvorn. «Garden hadde i mange år vore ringt styrt, og det var eit tungt tak for unge Fraas å få skikk på gardsdrifta. Det varde (..) ikkje så lenge før han hadde rudt opp garden, flytta og bygd nye tidhøvelege hus og planta og fått til ein gild frukthage, (..) eit mønsterbruk.»

Frå 1884 til 1913 var Fraas medlem i heradsstyret i Hafslo. Han var med i styret for Hafslo Sparebank frå 1887 til 1924, dei siste tolv åra som formann. Dessutan var han med i landbruksskulestyret i fylket, og ein av leiarane i lekmannsrørsla i Sogn. Valperioden 1903-06 møtte han på Stortinget, der han var medlem i Landbrukskomiteen. «Fraas var ein uvanleg dugande styresmann... Han tenkte før han gjekk i veg.»

Kjelder
-------

* Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
Koordinatar: 67°7′45.98″N 14°57′19.8″E﻿

Oldereid kraftverkFoto: PeltonMan

**Oldereid kraftverk** er eit vasskraftverk i Misvær i Bodø kommune i Nordland. 

Kraftverket nyttar fallet på 321 meter frå reguleringsmagasinet Børnupen. Vatnet er regulert mellom 320 og 308 moh. Det vert òg overført vatn frå Gjømmervatn og Mangevatn. Gjømmervatn er regulert mellom 398 og 389 moh. Mangevatn er regulert mellom 472 og 465 moh.

Samla effekt er 12 MW og middels årsproduksjon er på 53 GWh. Samla nedslagsfelt er på 50 km2

Kraftverket er eigd av Salten kraftsamband og starta produksjonen i 1953.

Eigar har fått konsesjon til ytterlegare utbygging og vatna Tindvatn og Lurfjellskavlen vil blir overført til kraftverket. Det skal òg byggast ein kraftstasjon ved Svartevatn som vil bruke eksisterande overføringstunnel som vasskjelde. Utbygginga er forventa å gje 14 GWh i auka årsproduksjon.

Kraftverket vart bygd for å gje straum til Bodø, og bygginga gjorde òg at folk i nærområdet fekk straum. Kraftverket erstatta 6 mindre elvekraftverk i området.

Kjelder
-------

* NVE
* Salten Kraftsamband Arkivert 2007-02-14 ved Wayback Machine.
**Per Daniel Holm** (fødd 11. september 1835 i Malingsbo, daud 7. august 1903 i Stockholm) var ein svensk målar kjend for landskapsmåleria sine.

*Saggat-träsk, Kvikkjokk* (1861)

Liv
---

Holm var son av Alexander Holm, som var kyrkoherde i Järnboås församling, og Christina Elisabeth Askergren.

Han var elev ved Teknologiska institutet til 1855, og var maskinteikna ved Köping-Hults jernbane i 1856. Kort tid seinare blei han teikna ved Vetenskapsakademien sitt zoologiske museum. 1858–63 var han elev ved Konstakademien, der han studerte landskapsmåleri hjå Nils Andersson. Han drog også på studiereiser i Nord-Sverige og Noreg. I 1862 vann han ein kongeleg medalje for eit landskapsbilde frå Lappland. 1864–67 studerte han i Düsseldorf, München, Karlsruhe og Paris. I 1871 blei Holm medlem av Konstakademien. Han bei utnemnd til viseprofessor i 1873 og professor i 1881. Same året blei han konservator ved Nationalmuseum i Stockholm. I 1900 gjekk han av som professor.

Verk
----

*Norrländskt kustlandskap med kvinna på väg* av Per Daniel Holm (1864).
Holm er kjend for skisser og måleri av natur frå Bergslagen, Norrland og Lappland. Av oljemåleria hans eig den svenske staten *Landskap från Kvickjock* (1869, deponert i Uppsala universitetshus), *Utsikt i Nora bergslag* (1869, deponert i riksdagshuset) og *Svenskt skogslandskap* (1870, 
Nationalmuseum).
Han er representert i Stadsmuseet i Stockholm.

Holm laga også teikningar til fergetrykka i C.A. Pettersson sitt verk *Lappland* (1864-1966).

Kjelder
-------

1. ↑  Jonas Gavel: Per Daniel Holm i *Svenskt biografiskt lexikon* (1971-1973)
2. ↑  Nationalmuseum

* *Denne artikkelen bygger på «Per Daniel Holm» frå Wikipedia på svensk, den 5. oktober 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Per Daniel Holm**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* LIBRIS
* ULAN
* KulturNav

 |
**Bob Baldori** (fødd 1943), òg kjend som «Boogie Bob», er ein amerikansk rock, blues og boogie-musikar og advokat. Han spelar gitar, piano, munnspel og piano.

Baldori skipa rockebandet The Woolies i 1964 og gruppa fekk ein nasjonal hit i 1966 med Bo Diddley sin «Who Do You Love?». Han hadde òg ei lengre solokarriere og spelte i 1994 inn eit soloalbum. Han byrja å arbeide med Chuck Berry i 1966 og spelte på to album med han. Han har òg arbeidd og spelt med Muddy Waters, John Lee Hooker, Tom Rush, Luther Allison, Del Shannon, John Hammond, Hubert Sumlin og Bo Diddley og i nyare tid Bob Seeley.

Delvis diskografi
-----------------

* *Basic Rock* - The Woolies, 1971
* *Live at Lizards* - 1973
* *Who Do You Love* - 1994
* *Boogie Stomp!* - with Bob Seeley, 2006

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bob Baldori» frå Wikipedia på engelsk, den 8. juli 2017.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Bob Baldori | Credits». AllMusic. Henta 7. juli 2017.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside
* Seeley/Baldori si musikkside
* Advokatside
Weinan (gul) si plassering i Shaanxi
Vesttoppen av Hua Shan
**Weinan** (kinesisk: 渭南; pinyin: *Wèinán*) er eit byprefektur i provinsen Shaanxi i det sentrale Kina, litt aust for metropolen Xi'an. Prefekturet dekker eit areal på 13 134 km² og har om lag 5,29 millionar ibuarar.

Byprefekturet Weinan omfattar eitt bydistrikt (区 *qū*), to byfylke (市 *shì*) og åtte fylke (县 *xiàn*). Byen Weinan ligg i Wei He-dalen på Guanzhongsletta, ved jarnbanelinja mellom Xi'an og Zhengzhou, hovudstaden i naboprovinsen Henan.

Søraust i byprefekturet reiser fjellmassivet Hua Shan seg, eit av Kinas fem mektige fjell.

Historikaren Sima Qian var fødd i Weinan.

### Næring

Jordbruksproduksjonen i området er mellom anna basert på egg-produksjon, kveite og bomull. Også kiwifrukt, såkalla kinesiske stikkelsbær, vert dyrka.

### Samferdsle

Longhaibana, Kinas viktigaste jarnbanelinje i aust-vest-retning, som strekker seg frå Lianyungang til Lanzhou, stoppar i Weinan.

Kinas riksveg 108 går gjennom området. Riksvegen tek til i Beijing og fører via Taiyuan, Xi'an og Chengdu sørover til Kunming i den sørvestlege provinsen Yunnan.

### Historie

Arkeologiske utgravingar vitnar om at Weinan var eit kulturområde allereie under det vestlege Zhou-dynastiet.

I 1556 var fylket Hua i Weinan episenter i det mest daudbringande av alle historiske jordskjelv.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Weinan» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juli 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Per Gjelten** (5. desember 1927–25. januar 1991) var ein norsk kombinertløpar og skihoppar, fødd og død i Trondheim. Han vart norsk meister i kombinert i 1952 og kom på fjerdeplassen i verdsmeisterskapen på ski i 1954. Gjelten representerte Slemmestad Idrettsforening.

Aktiv
-----

Gjelten byrja tevle mot kombinerteliten i Noreg i 1949-sesongen, og fekk ein åttandeplass i NM på Steinkjer og ein sjetteplass i Holmenkollen. Året etter vart han i noregsmeisterskapen på ski nummer fem i kombinert og nummer sju i hopprennet. Som året før gjorde han det betre i Holmenkollen, der han tok fjerdeplassen i kombinertrennet. Han vann så kombinertøvinga i Falun i 1951, framom landsmennene Johan Vanvik og Ottar Gjermundshaug. Sidan i sesongen vart han nummer sju i Lahti og kom på andreplass etter Simon Slåttvik i Holmenkollen. I NM i Narvik vart han nummer åtte. 

Gjelten sigra i kombinert under NM på ski i 1952, sølvmedaljen gjekk til Ottar Gjermundshaug, medan kombinertkjempene Simon Slåttvik og Sverre Stenersen fekk kvar sin bronsemedalje. I det spesielle hopprennet kom Gjelten på delt tolvteplass. Han deltok for Noreg i vinter-OL i Oslo og kom på femteplass i kombinertøvinga. I 1953 kom Gjelten på andreplass både i NM, bakom Slåttvik, og i Lahti, bakom Eeti Nieminen frå Finland, medan han i Holmenkollen vart nummer fire. 

I 1954 deltok Gjelten i VM på ski i Falun og vart nummer fire i kombinert. Same plasseringa fekk han i noregsmeisterskapen på Kongsvinger. I 1955 vart han nummer sju i Holmenkollen. Betre gjekk det i 1956, han tok då bronsemedaljen i NM i Drammen, bak Stenersen og Tormod Knutsen. Elles vart han same sesongen nummer fire i Falun og seks i både Lahti og Holmenkollen. Han kom på åttandeplass i NM i Oslo 1958, og la deretter opp.

Kjelder
-------


* *Sportsrevy*, aktuelle årgangar
* *Denne artikkelen bygger på «Per Gjelten» frå Wikipedia på bokmål, den 16. mars 2013.*
* Profil på FIS-Ski.com Arkivert 2012-11-06 ved Wayback Machine.
* (en) Per Gjelten – Profil og resultatoversikt i olympiske konkurransar på *sports-reference.com*.
**Per Fett** (10. november 1909–20. mars 1966) var ein norsk arkeolog og konservator, frå Oslo.   

Per Fett tok magistergraden i 1934, og var heile sitt yrkesaktive liv tilsett ved Bergen Museum. Han forska mykje på helleristningar og jarnaldermateriale, men er best kjend for det store arbeidet han la ned i å registrere dei vestnorske fornminna, som kravde at han reiste ikring og fann fram til kvart einskild fornminne. Forminna vart stadfesta og skildra i dei prenta hefta *Førhistoriske minne på Vestlandet*, digitalisert i det såkalla Dokumentasjonsprosjektet. Til saman vart det 80 hefte, eit for kvart prestegjeld i Hordaland, Sogn og Fjordane og Sunnmøre, som var Bergen Museums geografiske ansvarsområde.

Per Fett var son av tidlegare riksantikvar Harry Fett, og far til Tryggve Fett , seniorrådgjevar ved Bymuseet i Bergen.

Per Fett var gift med arkeologen Eva Fett.

Referansar
----------

1. ↑  Per Fetts serie "Førhistoriske minne på Vestlandet Søkbar database
2. ↑  Sjå artikkel om Tryggve Fett i Bergens Tidende 12. juli 1993

Bakgrunnsstoff
--------------

* Interview: Eva og Per Fett av Knut Andreas Bergsvik (PDF 1988)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NLA

 |
Ei **jordebok** er eit register over landeigedommar som er eigd av ein person eller ein institusjon - det vil seie eigedommane i eit jordegods. Jordebøker frå mellomalderen er ei viktig kjelde til kunnskap om gamle eigedomstilhøve, busettingssoge og tyding av stadnamn.

Norske jordebøker
-----------------

I Noreg vart kyrkja gjennom mellomalderen den største jordeigaren. Kyrkjegodset var ikkje samla på ei eigarhand, det var mange kyrkjer og bispestolar som alle kunne eige jordegods. Derfor finst det heller ikkje nokon samla oversikt over eigdedomane som høyrde til kyrkja.

Dei viktigaste registra over kyrkjeeigedom i Noreg er

* Aslak Bolts jordebok (ca 1433)) med oversikt over eigedommar som høyrde til erkesetet i Nidaros, trykt utgåve 1852 og 1997 (Riksarkivet).
* Gautes jordebok frå 1491, ikkje fullført, trykt utgåve 1926 (Riksarkivet).
* Olav Engelbrektssons jordebok (1533) med oversikt over St. Olavs det vil seie erkebispestolens, jord over heile landet og kongens jord i Skogn, Verdalen, Frosta og Gauldalen, trykt utgåve 1926 (Riksarkivet).
* *Jordebok for Nordmøre futedøme*, Landkommisjonen, 1661. Trykt utgåve: Bruns bokhandels forlag, 1971.

Sjå òg:
-------

* Matrikkel
* Norske Gaardnavne

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* HDS

 |
**Per Haldor Indrehus** (fødd 6. juni 1937 på øya Hovden utanfor Florø, død 21. juli 2004) var ein norsk musikar, komponist og arrangør.

Heilt sidan barndommen var han aktiv i ulike musikkmiljø, og han byrja tidleg å spela piano. Han var utdanna som faglærar i musikk, først ved musikklina på Bergen Lærerhøgskole med eksamen i 1961, og sidan vart det eksamen i musikk mellomfag ved Universitetet i Oslo i 1972 og hovudfagseksamen i musikkpedagogikk ved Bergen Lærerhøgskole i 1983. I åra 1961–64 var han tilsett som musikklærar ved Rothaugen skole i Bergen. Frå 1964 hadde han stilling som lærar ved Voss Folkehøgskule, der han gjennom ein 30-årsperiode bygde opp og leidde musikklina, berre avbroten av kortare permisjonar (studiepermisjonar, konsertturnéar i inn- og utland, anna prosjektverksemd, komposisjonsoppdrag med meir). Samstundes busette han seg på Haga på Bulken på Voss. 

I åra 1977–1994 førelas han fast på kursa ved Ole Bull Akademiet på Voss, i hovudsak innan emnet *Bruk av norsk folkemusikk i vår tid*. Ein periode underviste han også ved Stord Lærarhøgskule. Frå 1992 var Per H. Indrehus knytt til Voss Gymnas, først som timelærar ved musikklina, frå 1994 i fast heil stilling som lektor. Frå 1998 og fram til 2004 hadde han redusert stilling der, samstundes som han var tilsett av Hordaland fylkeskommune i fri stilling med oppgåve å komponera og arrangera musikk til ulike høve. Per H. Indrehus døydde på Voss 21. juli 2004.

Gjennom nesten 40 år som komponist, arrangør, utøvande musikar og pedagog sette Per H. Indrehus tydelege spor etter seg både lokalt og nasjonalt. Han var oppteken av og er særleg kjend for evna si til å kryssa tradisjonelle skilleliner, og drivkrafta hans var at musikken er eit språk som er sams for alle. Såleis skapte han forståing for éin musikkarv på tvers av grenser og kulturar. Han var heile tida opptatt av at musikken skulle røre ved tilhøyrarane, og vare melodilinjer og klangar er typiske for stilen hans. Han hadde ein omfatande produksjon, og gjennom åra heldt han mange konsertar. Som pedagog var han svært avhalden, og han var mykje nytta som instruktør på ulike kurs og seminar, og då særleg i korsamanheng.

Per H. Indrehus fekk fleire prisar for arbeidet sitt, mellom anna Sparebankenes initiativpris, Trygve Hoffs minnepris og Voss kommune sin kulturpris. Tidleg på 1980-talet gav han ut LP-en *Tid å hausta inn*, og seinare har det kome fleire CD-ar med hans musikk og arrangement. Han var mykje nytta i radio-, TV- og film-produksjonar, og i 1988 viste NRK eit eige fjernsynsportrett av Per H. Indrehus – *Viser langs vegen* – med eit tverrsnitt av produksjonen hans.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstad til minne om Per H. Indrehus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)

 |
Kvintsirkelen
**Kvintsirkelen** er ein geometrisk framstilling av forholdet mellom dei tolv like-tempererte tonane som finnest i ein kromatisk skala. Nabotonene i kvintsirkelen har ein kvints avstand. 

Ein kvintsirkel gjev oversyn over dur- og moll-toneartar, og syner kor mange forteikn (heva og senka tonar) dei ulike toneartane har. Den ytre sirkel viser dur-toneartane (f.eks C-dur) medan den indre viser moll-toneartane (f.eks A-moll). C-dur og A-moll er parallelltoneartar. C-dur og A-moll vil ikkje ha nokon senka eller heva tonar. Kvar toneart eit steg til høgre har ein heva tone meir i forhold til tonearten føre. G-dur vil til dømes ha ein heva tone. Kvar toneart eit steg til venstre i sirkelen har ein senka tone meir i høve til tonearten føre i sirkelen. F-dur vil til dømes ha ein senka tone.

I C-dur til dømes vil tonika vera C og dominanten G ligg til høgre og subdominanten F ligg til venstre i sirkelen. Til saman dannar tonika dominanten og subdominanten ein treklang.

Kvintsirkelen er eit utbreidd visuelt hjelpemiddel i musikopplæring.

Sirkelen vart først publisert 1728 i *Der Generalbass in der Composition* av Johann David Heinichen.
*Power chord*-grep på gitar
**Kvintakkord** eller **powerakkord** (frå engelsk *power chord*) er ein akkord som i grunnform består av to tonar, grunntone og kvint. Ofte vert grunntonen spelt i oktav, og stundom òg kvinttonen. 

Ein kvintakkord er ikkje i røynda ein akkord, men ein toklang, alternativt ein terslaus treklang utan dur/moll-karakter. Slike akkordar høyrest kraftig ut, og fordi tersen manglar, kling dei ikke dissonant når instrumentsignalet vert forvrengd, og vert derfor gjerne nytta i rockemusikk med mykje forvrenging, t.d. i heavy metal.

Spel med kvintakkordar har enkelte likskapar med kvartharmonikken frå mellomalderen, og enkelte musikkstykke frå mellomalderen kan fungere i rockeversjonar. 

I besifringsnotasjon vert kvintakkordar vist som grunntonen og eit femtal, til dømes som C5 eller C5. Sjeldnare nytta variantar syner til at tersen skal utelatast: Cno3, Comit3 eller C~~3~~.

For standardstemt gitar (E–A–d–g–h–e') kan E5 og G5 visast grafisk slik:

* E5E5
* G5G5
* G5G5

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kvintakkord» frå Wikipedia på bokmål, den 18. februar 2018.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Guitar Power Chords Lesson*, fretjam.com
2. ↑  «Glossary of Guitar Terms», *Mel Bay Publications, Inc.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (de)*Die gängigsten Powerchords*
* (de)*Powerchords* Arkivert 2014-06-14 ved Wayback Machine. en innføring for gitar
| Riom |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Auvergne-Rhône-Alpes  Puy-de-Dôme |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  31,97 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 18 548   580/km² |
| Koordinatar | 45°33′″N 03°44′″E﻿Koordinatar: 45°33′″N 03°44′″E﻿ |
| Høgd over havet | 337 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 63200 |
| **Heimeside:** www.ville-riom.fr |

**Riom** (oksitansk *Riam*) er ein by og kommune sentralt i Frankrike. Han er *sous-préfecture* (underprefektur) i departementet Puy-de-Dôme i regionen Auvergne-Rhône-Alpes og har om lag 20 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Fram til den franske revolusjonen var Riom hovudstad i provinsen Auvergne og sete for hertugane av Auvergne. Byen har gallisk opphav og vart kalla *Ricomagus* av romarane. I det sterkt føydalistiske Auvergne på 900-talet voks byen opp rundt kyrkja St. Amable, ein lokal helgen som trekte til seg pilegrimar. På 1300-talet verna John, hertug av Berry byen og bygde hertugpalassaet og Saint-Chapelle. I 1531 kom Riom og Auvergne inn under den franske krona. 

I 1942 var Riom åstad for Vichy-regimet sin mislykka krigsrett kalla Riom-prosessen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turisme i Riom
* Jeanne d'Arc sitt brev til Riom

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Kvinnenamnet Charlotte på skilt som viser at det også er eit populært stadnamn. Foto: Ernie & Katy Newton Lawley

**Kvinnenamn** er personnamn som hovudsakleg blir gjevne til kvinner. Slike namn kan òg knytast til andre vesen eller ting eller for å gjera dei «kvinnelege». 

Medan mange kulturar skil mellom kvinne- og mannsnamn, finst det òg ein del som ikkje gjer det (til dømes på Hawaii før amerikaniseringa.). Det er også vanleg å ha ein større eller mindre del namn som kan brukast av begge kjønn. 

Kvinnenamn har ein tendens til å følgja moten meir enn mannsnamn, både ved at bruken endrar seg raskt og ved at ein lettare lager nye, gjerne fantasifulle namn.

Utforming
---------

Ulike samfunn har ulike konvensjonar for korleis ein former kvinnenamn, og det finst ingen universelle reglar. Det finst likevel nokre trekk ved kvinnenamn som er vanlege mange stader i verda.

### Form

Kvinnenamn som følgjer latinske-inspirerte, europeiske tradisjonar ender ofte med -a eller -i. Mange av dei er avleidde frå mannsnamn ved å legga til ei ending, gjerne ei som tyder 'lita' (diminutiv) (som -erl, -ette, -ina, -ita).

I norrøn tid laga ein gjerne namn ved å setja saman to delar der andredelen vista kva kjønn beraren hadde. Kvinnelege namneendingar var til dømes -borg, -dis, -frid, -hild, -run og -veig.

### Tyding

* Namna viser ofte til venleik, som arabisk Ghada eller skandinavisk Frida.
* Namna kan enda med noko som tyder 'mor', som norsk Tullemor eller tamilsk Cellamma.
* Namna kan koma frå blomar, som europeisk Rosa/Rose eller indisk Padma

Annan bruk
----------

På engelsk har båtar svært ofte kvinnenamn. I India har elvar nesten alltid kvinnenamn.

Sjå òg:
-------

* Om etternamn jenter har brukafør dei skifta namn ved giftarmål, sjå oppvekstnamn.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dei hundre mest brukte kvinnenamna i Noreg frå SSB

### Fotnotar

1. ↑  John E. Reinecke: «Personal Names in Hawaii» i American Speech, Vol. 15, No. 4. (Dec. 1940), pp. 345-352.
2. ↑  «Kvinnenavn som pynt?» Arkivert 2007-06-11 ved Wayback Machine. Nyhetstorget ved Universitetet i Tromsø og «name» (2007) i *Encyclopædia Britannica*.
| Ripon  |
| --- |
| Fountains Abbey ved RiponFountains Abbey ved Ripon Fountains Abbey ved Ripon |
| Plassering |
| 

Ripon is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | North Yorkshire |
| Distrikt | Harrogate |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 15 922 |
| Koordinatar |  54°8′″N 1°31′″W﻿Koordinatar: 54°8′″N 1°31′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | HG4 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1765 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Ripon**
 |

**Ripon** er ein by i grevskapet North Yorkshire  i England. Han har kring 16 000 innbyggjarar og er ein katedralby og marknadsby som ligg der elvane Ure, Laver og Skell renn i hop. Byen er kjend for Riponkatedralen og Ripon Racecourse. Sjølve byen er litt over 1300 år gammal og er ein av berre to byar med status som *city* i North Yorkshire. Den andre er York.

Byen vart opphavleg kalla *Inhrypum* og vart grunnlagd av den heilage Wilfrid i tida til anglar-kongedømet Northumbria. Etter ein periode under vikingane gjekk byen til Cerdic-dynastiet som samla England og så under normannarane som øydela mykje av byen. Etter ein kort periode med utbyggingar under Plantagenet-familien, vart byen ein viktig stad for ull- og tekstilproduksjon. Ripon vart kjend for produksjon av sporar på 1500- og 1600-talet, men endra seg ikkje stort før den industrielle revolusjonen.

Historisk var byen ein del av West Riding of Yorkshire. Ripon er den fjerde minste byen med status som *city* i England. Han ligg 18 km sørvest for Thirsk, 26 km sør for Northallerton og 19 km nord for Harrogate. I tillegg til katedralen og bilbanen trekkjer Ripon turistar fordi han ligg nær verdsarvstaden Studley Royal Park og Fountains Abbey.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ripon» frå Wikipedia på engelsk, den 21. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
«**Superstar**» er ein song frå 1969 av Bonnie Bramlett og Leon Russell) som har vore ein hit for mange artistar gjennom åra. Den mest kjende versjonen er spelt inn av the Carpenters i 1971.

Originalversjonen vart spelt inn av Delaney & Bonnie and Friends, som var Delaney og Bonnie Bramlett, Leon Russell, Eric Clapton, og fleire andre. Songen heitte då «Groupie (Superstar)» og vart gjeven ut som B-sida til singelen «Comin' Home» i desember 1969. I 1970 spelte Joe Cocker songen på konsertturneen sin i USA og denne kom ut på konsertalbumet *Mad Dogs and Englishmen* med Rita Coolidge på vokal.

Den då ukjende, men særs livlege songaren Bette Midler byrja å synge fast på *The Tonight Show Starring Johnny Carson* i august 1970. Her song ho mellom anna «Superstar» berre akkompagnert av piano. Kring september 1970 spelte Cher inn songen som den siste singelen hennar for Atco Records. Vikki Carr brukte songen som tittelsporet på albumet hennar frå 1971. Peggy Lee spelte inn songen året etter for albumet *Norma Deloris Egstrom from Jamestown, North Dakota*.

Andre versjonar
---------------

Mange andre artistar har spelt inn songen som Luther Vandross, Nora Aunor, American Spring, Frances Yip, Raquel Welch, David Spinozza, Elkie Brooks, Keely Smith, David Sanborn, Regine Velasquez, Gals Panic, Dogstar, Me First and the Gimme Gimmes, Usher, The Motels, Shock of Pleasure, James Wilsey, Megurine Luka, Chrissie Hynde med James Walbourne frå The Pretenders.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Superstar (Delaney and Bonnie song)» frå Wikipedia på engelsk, den 4. februar 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* October 2002 *Blender* magazine article by Johnny Black
* Allmusic discussion of song's origins
* Randy L. Schmidt, *Little Girl Blue: The Life of Karen Carpenter*, Chicago Review Press, 2010, ISBN 1-55652-976-7, pp. 77–78.
* IMDB listing of Bette Midler television appearances
* Australian PopArchives entry Arkivert 2015-02-04 ved Wayback Machine.
* Australian Countdown entry

1. ↑  «BMI Repertoire Search: Superstar (Legal Title)». BMI. Arkivert frå originalen 31. august 2004. Henta 4. februar 2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
**Riple** er ein gard i Fana i Bergen kommune. Garden ligg aust for Totlandsgardane ved enden av Totlandsvegen

Namn
----

Namnet kjem truleg av det norrøne *ripill* som tyder «strimmel» eller «band» etter plasseringa på ei langstrekt høgd.

Historie
--------

Garden låg i mellomalderen til Munkeliv kloster og vart etter reformasjonen krongods. I 1661 vart garden kjøpt av generaltollforvaltar Herman Garmann. I 1690 tok bøndene på garden sjølv over eigarskapen. 

Her er framleis gardsdrift.

Geografi
--------

Garden er langstrekt og strekkjer seg frå Ystafjellet (329 moh) i sør og nordover til toppen av Ulvursfjellet (677 moh). I vest ligg Totlandsfjellet (546 moh)

Garden grensar til Øvre og Nedre Totland i vest, Hedno i sørvest, Gimmeland i sør, Frotveit i aust og Bontveit i nordaust.

Kjelder
-------

* Gunnar Hagen Hartvedt (2003). *Bergen Byleksikon* (4 utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. ISBN 82-573-1036-0.
* Bergenskart - stednavnskart Arkivert 2020-02-17 ved Wayback Machine.
**Rosa Maria Correia dos Santos Mota** (fødd 29. juni 1958) er ein portugisisk tidlegare langdistanseløpar frå Porto som i 1987 vart verdsmeister og 1988 olympisk meister i maratonløping. Ho vann elles dei tre fyrste maratonløpa for kvinner i europameisterskap; 1982. 1986 og 1990.

Aktiv
-----

Under EM 1982 i Aten sprang kvinner maraton i ein internasjonalt meisterskap for aller fyrste gong. På dei siste kilometerane av løpet stod medaljekampen mellom italienske Laura Fogli, norske Ingrid Kristiansen og Rosa Mota. Mota drog til sist ifrå og vann med ein margin på 25 og 35 sekundar til Fogli og til Kristiansen. Året etter måtte Mota nøye seg med fjerdeplassen på maraton ved VM i Helsinki, litt over halvminuttet bakom sølv- og bronsemedaljørane. Under sommarleikane 1984 i Los Angeles sprang ho inn til bronse, 39 sekundar bak sølvvinnar Grete Waitz og 37 sekundar framom Ingrid Kristiansen på fjerdeplass. I 1985 sprang Mota sitt livs kjappaste maraton då ho i Chicago Marathon kom i mål på tida 2.23.29, ho vart likevel slått av Joan Benoit frå USA og Ingrid Kristiansen.

Både i EM 1986 i Stuttgart og i VM 1987 i Roma var Mota i ei eiga klasse i kvinnene sitt maratonløp, i Stuttgart kom ho i mål fire minuttar før nummer to og i Roma passerte ho målstreken meir ein sju minuttar føre sølvmedaljøren. Derimot vart det tette oppgjer då ho vann den olympisk gullmedaljen i Seoul hausten 1988 og då ho i 1990 for andre gong forsvarte EM-tittelen i maraton. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1982 i Aten: Gullmedalje – 2.36.03, framom Laura Fogli (2.36.28)
* VM 1983 i Helsinki: Nr 4 – 2.31.50
* OL 1984 i Los Angeles: Bronsemedalje – 2.26.57
* EM 1986 i Stuttgart: Gullmedalje – 2.28.38, framom Laura Fogli (2.32.52)
* VM 1987 i Roma: Gullmedalje – 2.25.17, framom Zoja Ivnova (2.32.38)
* OL 1988 i Seoul: Gullmedalje – 2.25.40, framom Lisa Martin (2.25.53)
* EM 1990 i Split: Gullmedalje – 2.31.27, framom Valentin Jegorova (2.31.32)
* VM 1991 i Tokyo: Braut maratonløpet

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rosa Mota» frå Wikipedia på engelsk, den 10. august 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)
* NDL

 |
| Milton Keynes  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Milton Keynes is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Buckinghamshire |
| Distrikt | Milton Keynes |
| Grunnlagd | 1967 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  89 km² |
| Innbyggjarar  - By (2008)   - folketettleik | 195 687   2 198,7 /km² |
| Koordinatar |  52°1′″N 0°44′″W﻿Koordinatar: 52°1′″N 0°44′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | MK1–15 |
| Telefon-retningsnummer | 01908 |
| **Nettstad:** www.milton-keynes.gov.uk |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Milton Keynes**
 |

**Milton Keynes** er ein by i Buckinghamshire, England, omkring 80 km nord for London. Det er ein av dei nye byane som blei grunnlagd i 1960-åra for å legge til rette for ekspansjon i søraust-England. Den blir ofte kalla *New City* eller *MK*. Byen har opp under 200 000 innbyggjarar, og er i sterk vekst. I 1997 blei han lausrive frå Buckinghamshire i politisk samanheng, og blei sentrum i distriktet Milton Keynes. Lokalt er det eit ynske om at byen skal få status som *city*, men folketalet må truleg vekse noko meir før dette blir aktuelt. 

Meiningane om byen er delte; engelske byar er kjende for å vere stolte av historia si, og Milton Keynes har lite å konkurrere med i så måte. På plussida kan ein seie at trafikksystemet er moderne og kan handtera biltrafikk i dag, og bustadprisane er òg svært mykje lågare enn i London, samstundes som det er mogleg å pendle både til hovudstaden og til andre byar i nærleiken.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Rose Chelimo** (fødd 12. juli 1989) er ein kenyansk friidrettsutøvar som sidan 2016 representerer Bahrain. Ho vart i 2017 verdsmeister i maratonløping.

### Aktiv

Chelimo er ein av fleire, opphavleg afrikanske, løparar som sidan 2002 har hatt suksess under framandt flagg. Under verdsmeisterskapen 2017 lukkast ho vinne eit jamnt maratonløp, sju sekund føre den tidlegare landskvinna Edna Kiplagat og USAs Amy Cragg. Året etter sigra Chelimo på maraton ved Asia-leikane i Jakarta, halvtanna minutt framom ein japansk utøvar. Hausten 2019 sprang ho inn til sølv i VM i Doha, minuttet bak vinnaren og eit knapt halvminutt føre bronsemedaljøren. Chelimo si bestetid i maraton på 2.24.14 er frå 2016.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 8 – 2.27.36
* VM 2017 i London: Gullmedalje – 2.27.11, framom Edna Kiplagat (2.27.18)
* VM 2019 i Doha: Sølvmedalje – 2.33.46, bakom Ruth Chepngetich (2.32.43)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rose Chelimo» frå Wikipedia på engelsk, den 7. juli 2022.*

* «Rose Chelimo» (på engelsk). Olympedia. Henta 17. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Rosemarie Ackermann**, tidlegare **Rosemarie Witschas**, (fødd 4. april 1952) er ein tysk tidlegare høgdehoppar frå Lohsa i Sachsen som tevla for Aust-Tyskland. Ho vart europameister i høgdeøvinga i 1974 og olympisk meister i same i 1976. Ackermann vart den fyrste kvinna i verda som svinga seg over to meter i høgdehopp.

Aktiv
-----

Witschas deltok i høgdetevlinga under Sommar-OL 1972 i München og enda på sjuandeplass. Under europameisterskapen 1974 i Roma vann ho gullmedaljen med sigershøgda 1,95 meter. Dermed forbetra ho den to år gamle verdsrekorden til bulgarske Jordanka Blagojeva med ein centimeter.

Den 3. juli 1976 forbetra Ackermann verdsrekorden til 1,96 m. Under den olympiske høgdetevlinga i Montreal nokre veker seinare sikra ho seg OL-gullet med eit vinnarhopp på 1,93 meter, i hard konkurranse med Sara Simeoni frå Italia og Jordanka Blagojeva.

Ackermann forbetra verdsrekorden to gongar i 1977-sesongen. Den 14. august gjekk ho over 1,97 m i Helsinki. Knappe to veker seinare, 26. august 1977, vart ho under eit stemne i Berlin den aller fyrste kvinna som svinga seg over 2,00 meter. Ho vart med det hoppet den siste store utøvaren av dykkstilen i høgdehopping.

Under europameisterskapen 1978 i Praha klarde Ackermann sterke 1,99 meter, men måtte nøye seg med sølvmedaljen bakom Sara Simeoni som tok over verdsrekorden med vinnarhoppet på 2,01 m. Ackermann avslutta si tid som aktiv høgdehoppar i 1980, i ein sesong der ho vart nummer fire i øvinga under sommarleikane i Moskva.

Kjelder
-------


* «Rosie Witschas-Ackermann» (på engelsk). Sports-Reference. Arkivert frå originalen 4. desember 2016. Henta 18. februar 2017.
* (en) Rosemarie Ackermann – Profil på nettsida til IAAF

---

* *Denne artikkelen bygger på «Rosemarie Ackermann» frå Wikipedia på tysk, den 25. august 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
**Shotokan** er ei av dei største greinene innanfor karate, og er utvikla av Gichin Funakoshi (1868-1957). Han har samla fleire kampsportar i lag med sonen sin, og shotokan-karate er resultatet av dette. 
Funakoshi regnas som den moderne karates grunnleggjar. Shõtõ var Funakoshis kunstnarnamn. Namnet betyr «vaiande furuer», men kan også bety «hus». Det er derfor denne karatestilarten kallast for Shotokan. 
I byrjinga var karatesporta ulovleg. Seinare fekk Gichin Funakoshi moglegheita til å demonstrere sporten offentleg. Då blei myndigheitene i Okinawa så imponerte at dei innførte karate som pensum i dei fysiske fangane i skulane.

### JKA

Det finst mange forskjellige karateorganisasjonar i verda i dag som for eksempel WKF karate, Kyokushinkai Karate, fullkontakt og Shotokan karate. JKA er den organisasjona som er styst. JKA står for Japan Karate Association.
Det er mange som lurer på kva forskjellane på dei forskjellige stilartanne er. I hovudsak er det at i WKF og i fullkontakt skal alle utøvarane som konkurrera være utstyrt med beskyttelse på hovudet, hender og føter, medan i Shotokan og Kyokushinkai karate er det påbydt med hanskar og tannbeskyttarar. I alle stilartane blir det brukt tannbeskyttare, brystbeskyttar og susp.

### Sensei/Sempai

Sensei er en japansk tittel som brukas om læraren og instruktørar i karate for å vise respekt for dei. Tittelen brukas på hovudinstruktøren i en karateklubb saman med namnet på instruktøren. Sensei er ikkje nødvendigvis den høgaste graderte i klubben.
Sempai er en tittel som brukas om de andre instruktørane i klubben. Ordet betyr senior elev. Denne tittelen blir også brukt for å vise respekt for dei som har høgare grad.

### Dojo

En dojo er det same som ein treningshall. Når ein kjem inn i eller forlate ein Dojo må utøvaren alltid bukke for å vise respekt. Kjem ein utøver for seint til trening, må han eller ho sitje i Seiza (som betyr "knesittande kvilestilling) i utkanten av Dojo’en heilt til Sempai seier i frå at man kan delta på treninga.

#### Kjelder

* Arkivert 2013-09-30 ved Wayback Machine.
*