recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Relieff av ei fiskegeit frå Det nære Austen frå 2. tusenåret fvt.
**Havgeit**, **sjøgeit** eller **fiskegeit** er eit fabeldyr som har framkroppen til ei geit og bakkroppen til ein fisk.

Stjernebildet Steinbukken blir ofte framstilt som ei havgeit. Dette har vore gjort sidan bronsealderen i Mesopotamia. Då brukte babylonarane nemninga *MULSUḪUR.MAŠ*, 'Geitefisken', til å symbolisera guden Ea.

Keisar Augustus sitt teikn som viser Steinbukken som ei havgeit.
Gresk relieff av ei kvinne på ei havgeit.
Geiter ved Middelhavet.

Jødisk tradisjon
----------------

Det finst også havgeiter i jødisk folkeminne. Som andre vesen i havet må dei ofra seg til monsteret Leviatan når tida kjem. Ein sjømann skal ha funne ei havgeit langt ute til havs. På horna hennar stod det innskrive: «Eg er eit lite sjødyr, men eg har reist tre hundre parasang for å ofra meg sjølv som mat til leviatanen.»

Sjå òg
------

* Havfrue
* Hippocampus
* Ichthyokentaur

Kjelder
-------

1. ↑  «The Capricorn goat/sea goat». Mythology. *Gods and Monsters*.
2. ↑  Rogers, John H. (1998). «Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions». *Journal of the British Astronomical Association* **108**: 9–28. Bibcode:1998JBAA..108....9R.
3. ↑  Espak, Peeter (2006). *Master's Thesis* (PDF) (Masters). s. 104.
4. ↑  Tamsyn Barton (1995). «Augustus and Capricorn: Astrological Polyvalency and Imperial Rhetoric». *The Journal of Roman Studies* (Society for the Promotion of Roman Studies) **85**: 47.
5. ↑  Louis Ginzberg. (1909) *Legends of the Jews*. Vol I, "The Creation of the World: The Sixth Day" og Vol IV, "Elisha and Jonah: Jonah in the Whale".

---

* *Denne artikkelen bygger på «Sea goat» frå Wikipedia på engelsk, den 21. januar 2020.*
**Hermann** eller **Herman** er mannsnamn og kan koma frå tysk, samansett av *hær* og *mann*. Herman har i nyare tid vorte brukt som ei latinisering av det greske namnet Γερμανός (Germanós) eller av dei slaviske variantane Герман/Херман (German/Herman).

Hermann har namnedag den 29. januar eller 20. oktober i Noreg. Ifylgje den ortodokse kalenderen vert Herman feira den 13. desember.

Bruken av namnet i Noreg
------------------------

Namnet har vore bruka som førenamn sidan 1400-talet, men bruken av namnet har gått attende inntil det dei aller siste åra har stige kraftig i popularitet. Ved folketeljinga i 1801 var det 509 personar som heitte Herman(n/d), ved folketeljinga i 1900 var det 4550 som hadde dette namnet.

Per 26. januar 2022 var det 4930 som hadde *Herman* til førenamn, og 532 som hadde *Hermann* til førenamn.

Kjende namneberarar
-------------------

* Hl. Herman av Alaska (1756-1837), russisk oppdagar og munk
* Herman Wedel-Jarlsberg (1779-1880), eidsvollsmann
* Herman Foss (1790-1853), norsk politikar
* Herman Wildenvey (1885-1959), norsk diktar
* Hermann Göring (1893-1946), tysk nazist
* Hermann Jónasson (1896-1976), islandsk politikar
* Hermann Bongard (1921-1998), norsk teiknar
* Herman Friele (f. 1943), norsk forretningsmann
* Hermann Starheimsæter (f. 1950), norsk forfattar

Kjelder
-------

1. ↑  «Navn», *SSB* (på norsk bokmål), henta 4. juli 2022

* Folketeljingar i Digitalarkivet
* Olav Veka 1991: *Namneboka*, Det Norske Samlaget ISBN 82-521-3604-4
* Søk etter norsk namnestatistikk for Herman hjå Statistisk Sentralbyrå
|  |
| --- |
| **Smal vasspest** |
|  |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** Framandart med svært høg risiko |

**Froskebit** (*Elodea nuttallii*) er ei plante i vasspestslekta i froskebitfamilien. Arten kjem opphavleg frå Nord-Amerika.

I Noreg er arten ein framandart som er innført eller har kome med fuglar frå Storbritannia, der han er innført. Arten er bufast og i auke. Han er så langt funnen i Rogaland og truleg i Hordaland. I Framandartslista 2023 er arten registrert med svært høg risiko (SE).

Det er forbod mot import, omsetjing, hald og utsetjing av vasspest i Noreg. Forbodet gjeld òg den nære slektningen vasspest.

Kjelder
-------

1. ↑  «Artsdatabanken: Smal vasspest». Artsdatabanken. Henta 19. februar 2024.
2. 1 2  Reidar Elven mfl. (2022). *Norsk flora* (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 169.
3. ↑  «Fremmedartslista 2023: smal vasspest *Elodea nuttallii* (Planch.) H.St.John». *Framandartslista 2023*. Artsdatabanken. 11. august 2023. Henta 19. februar 2024.
4. ↑  «Vasspest og smal vasspest», *Miljøstatus* (på norsk bokmål), henta 19. februar 2024

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Artikkelen er ikkje kopla til Wikidata*
**Anguilla** er ei øy i Karibia som er eit britisk oversjøisk territorium. I tillegg til sjølve øya Anguilla omfattar territoriet òg fleire mykje mindre, ubygde øyar. Arealet er 91 km² med eit estimert folketal på 19 000 innbyggjarar i 2023. Den næraste naboøya er den delte fransk-nederlandske øya St. Martin.

Soge
----

Øya vart først busett av indianarar frå Sør-Amerika. Nokon seier at Christopher Columbus såg øya i 1493, men dei første europearane som heilt sikkert vitja øya var franskmenn i 1564 eller 1565. Øya vart først kolonisert av engelske nybyggjarar frå Saint Kitts i 1650. Det vart gjort forsøk på å utvikla ein slaveribasert plantasjeøkonomi på øya, men dette vart aldri særleg vellukka grunna jordsmonnet og klimaet på øya. Då Storbritannia avskaffa slaveriet i 1830-åra forlét mange plantasjeeigarar øya. Mesteparten av folkesetnaden som vart igjen var fiskarar og bønder av afrikansk opphav.

Tidleg på 1800-talet vart øya administrativt slått saman med Saint Kitts og Nevis. Misnøye med å verta administrert frå Saint Kitts slo ut i ope opprør i 1967. Då fekk kolonien Saint Kitts-Nevis-Anguilla eit omfattande indre sjølvstyre frå Storbritannia. 30. mai 1967 vart det sanktkittiske politiet kasta ut frå øya, som erklært seg lausriven frå Saint Kitts og Nevis. Forhandlingar med britane førte ikkje til noka løysing og i februar 1969 erklærte øya seg som ein sjølvstendig republikk. Ikkje lenge etterpå intervenerte britiske troppar og politi, offisielt for å «gjenoppretta orden». I 1971 kom ein fram til ein avtale som i praksis separerte Anguilla frå Saint Kitts og Nevis. Separasjonen vart formalisert 19. desember 1980, då Anguilla vart eit eige britisk territorium. Medan Saint Kitts og Nevis fekk fullt sjølvstende i 1983 er Anguilla framleis eit britisk område.

Kart over Anguilla.

Kjelder
-------

1. ↑  «Anguilla» (på engelsk). CIA – The World Factbook. Henta 18. februar 2024.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Anguilla**

* 

| * v
* d
* e
Britiske oversjøiske territorium og kroneige |
| --- |
| Oversjøiske territorium | Anguilla**·** Bermuda**·** Britisk Antarktis**·**  Det britiske territoriet i Indiahavet**·**   Dei britiske Jomfruøyane**·**  Caymanøyane**·** Falklandsøyane**·** Gibraltar**·** Montserrat**·** Pitcairnøyane**·**  St. Helena, Ascension og Tristan da Cunha1**·**   Sør-Georgia og Sør-Sandwichøyane**·**   Turks- og Caicosøyane  | Britiske oversjøiske territorium og kroneigedomar |
| Kroneige | Guernsey • Jersey • Isle of Man |
| Suverene baseområde | Akrotíri og Dekélia |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* GeoNames

 |
**Håøya** er ei øy i Færder kommune. Ho ligg i Vestfjorden, vest for øya Nøtterøy og nord for Veierland. Fram til 1. januar 1901 høyrte øya til Stokke kommune.

Festninga på Håøya vart nytta til å forsvare Marinen si reservehamn i Melsomvik mot svenskane i perioden før og rundt 1905. Der var det både kanonar og utlagte miner. Festninga vart òg nytta som vern for norsk nøytralitet under den første verdskrigen.

12. april 1940 vart festninga overgitt til tyskarane, og dei nytta øya til ubåteksperiment under heile den andre verdskrigen.

Øya var i nokre år feriekoloni for Oslo kommune, og er i dag feriesenter for personell i Forsvaret.

Kjelder
-------

1. ↑  «Håøya». Kartverket / Faktaark. Henta 24. januar 2018.

* *Denne artikkelen bygger på «Håøya i Nøtterøy» frå Wikipedia på bokmål, den 8. april 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Nøtterøy kommune (2002). *Rundt deg blåner fjorder... vakre Nøtterøy*. ISBN 82-991504-2-6



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 49°32′N 25°35′E﻿

**Ternopildammen** (ukrainsk: Тернопільський став, kjend som **Komsomolsjøen** før 1992) er eit reservoar i Ternopil i Ukraina. Det vart skapt i 1548 av Jan Amor Tarnowski som eit ledd i ei rekkje festningsverk kring busetaden hans, Tarnopolborga. På 1500-talet strekte vatnet seg 7 km til den høge demninga som i dag ber Lviv-vegen.

Vatnetn, som var kjend for det gode fiske sitt, hadde mudra til på midten av 1900-talet og vart ytterlegare øydelagd under andre verdskrigen. Han vart ombygd og utvida i 1952 for å omfatte ein del av myrområda som grensa til Seret-elva. Det går framleis ein gammal sovjetisk motorbåt på vatnet.

Galleri
-------

* Ternopildammen*Ternopildammen*
* 
* 
* HamnaHamna
* Øy i TernopildammenØy i Ternopildammen
* Båten Heroi TanzorowBåten Heroi Tanzorow
* 
* BorgaBorga

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ternopil Pond» frå Wikipedia på engelsk, den 2. september 2012.*


1. ↑  INFO, TERNOPIL, «Тернопільський став: Перлина Тернополя | ТЕРНОПІЛЬ.ІНФО», *ternopil.info* (på ukrainsk), henta 20. februar 2024
Lyden av torebrak.
**Torebrak** er lyden skapt av eit lyn. Avhengig av korleis lynet oppstår og avstanden til lynet, kan lyden variere frå eit skarpt og høgt skrall til ei lang og låg romling. Lyden oppstår av ei sjokkbølgje som følgje av at lufta raskt utvidar seg rundt lynet.

Årsak
-----

Kva som skapar torebraket er noko mennesket har undra seg over i lang tid. Den første dokumenterte teorien kom frå den greske filosofen Aristoteles på 200-talet fvt. som meinte at det kunne vere skyene som kolliderte. På midten av 1800-talet var den aksepterte teorien at lynet skapte eit vakuum langs leia si, og at braket kom av lufta som raskt fylte vakuumet. Seinare på 1800-talet meinte ein at torebraket kom av eksplosjon av damp når vatnet langs lynkanalen vart oppvarma. Ein annan teori var at lynet skapte gassar som så eksploderte. På 1900-talet byrja ein å gå ut i frå at torebraket oppstod som ei sjokkbølgje i lufta på grunn av brå termal ekspansjon av plasma i lynkanalen. I løpet av brøkdelen av eit sekund vert lufta varma opp til ein temperatur på om lag 28 000 °C. Denne oppvarminga skapar ein ekspansjon utover i den kaldare lufta med ein fart raskare enn lydfarten. 

I nyare tid har ein gått noko bort frå dette etter å ha observert at det målte overtrykket i eit simulert lyn er større enn det oppvarminga kunne skape på eiga hand. Alternative forslag baserer seg på elektrodynamiske effektar av den massive straumen som verkar på plasmaen i eit lyn.

Sjå òg
------

* Torevêr
* Lynstråle
* Lyn

Kjelder
-------

1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 17. juni 2007, henta 30. juli 2007

* *Denne artikkelen bygger på «Thunder» frå Wikipedia på engelsk, den 30. juli 2007.*
**Kristiansand katedralskole Gimle** er ein vidaregåande skule i Kristiansand som vart grunnlagd 20. november 1686, etter at privilegia for katedralskule vart ført over frå Stavanger til Kristiansand. Han vart latinskule i 1734, og er den eldste skulen på Sørlandet.

Historie
--------

Kristiansand katedralskole (*Katta*) vart grunnlagd omtrent 535-635 år etter dei fem andre norske katedralskulane i Oslo, Hamar, Trondheim, Bergen og Stavanger - som vart grunnlagde i tida 1152-1153 og 1260. Skulen låg fyrst ved Kristiansand domkyrkje, i den såkalla Latinskulen (frå 1734). På 1930-talet vart skulen utvida med ein ny bygning i Kirkegaten. Etter å ha hatt tilhald i Kvadraturen i nesten 300 år, flytta skulen inn i nybygde lokale på Gimle på 1970-talet.

Hausten 2007 vart skulen slått saman med Gimle videregående skole, tidlegare Kristiansand Handelsgymnas. Arne Rosenvold var den siste rektoren før skulane vart slegne i hop. Opphavleg tilbydde Kristiansand katedralskole ålmennfaglege studietilbod, medan Kristiansand handelsgymnas tilbydde økonomisk-administrative fag. Den samaslåtte skulen har eit breiare fagtilbod, med undervisning også i enkelte yrkesfag.

Latinskulebygningen huser no kontor for Domkyrkja kyrkjelyd. Bygningen i Kirkegata/Skippergata blei teken over av Sørlandets kunstmuseum i 2000.

Kjelder
-------

1. ↑  «Kristiansand katedralskole». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 14. desember 2021.
2. ↑  Hope, Tim, «Skolens historie - Kristiansand Katedralskole Gimle», *kkg.vgs.no* (på norsk bokmål), henta 2. november 2022
3. ↑  Faltin, Annette (3. mars 2024). «Sørlandets Kunstmuseum». *Store norske leksikon* (på norsk).

* *Denne artikkelen bygger på «Kristiansand katedralskole» frå Wikipedia på bokmål, den 1. oktober 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida til Kristiansand katedralskole
Utsyn mot Hermanus og Grotto Beach frå Rotary Way.
**Hermanus** (opphavleg kalla *Hermanuspietersfontein*, men forkorta i 1902 då namnet var for langt for postverket) er ein by på sørkysten av Western Cape-provinsen i Sør-Afrika. Han er ein kjend stad for å sjå på sørkaperar under den sørlege vinteren til våren, og er ein populær stad å flytta til for pensjonistar.

Historie
--------

Hermanus Pieters (ca. 1778-1837) var ein nederlandsk lærar som kom til Kappstaden i 1815. Han blei rekruttert av nederlandsktalande bønder som ikkje likte at engelsk var det einaste språket som blei brukt i alle dei statlege skulane. Pieters budde i Caledon, men underviste på nederlandsk til bønder i eit stort område rundt byen, inkludert Hemel-en-Aarde-dalen. Han var ofte på ferie ved kjelda (*fontein*) i dagens Hermanus, der han fiska og hadde sauene sine på beite, og staden blei etterkvart kjend som «Hermanus Pieters se Fonteyn». Han døydde før byen Hermanuspietersfontein eksisterte. 65 år etter at han døydde bestemte postverket seg for å forkorta namnet til Hermanus.

### Kvalar og kvalkikking

Kvalutroparen (*Whale Crier)* Wilson Salukazana.
Byen er kjend for at det ofte sym kvalar forbi som er synlege frå byen. Sørkaper er den vanlegaste arten i Hermanus-bukta, men det kjem også andre artar til området. Ein kan sjå kvalane frå klippene langs kysten frå juni og vanlegvis tik byrjinga av desember. Historisk jakta ein kval i Betty's Bay i nærleiken, men dei er no verna. Old Harbour Museum har fleire utstillingar om lokal kvalfangsthistorie, og De Wetshuis Photo Museum har ei bildeutstilling av T. D. Ravenscroft som skildrar historia til Hermanus. The Whale Museum har eit skjelett av ein kval og ein audio-visuell presentasjon av kvalar og delfinar som blir vist to gonger om dagen.

Vitjande kan sjå kvalar frå klippene eller dra på kvalsafari med båtar eller luftfartøy. Sidan august 1992 har Hermanus hatt den einaste kvalutroparen i verda, der den fyrste var Pieter Classen 1992-1998, så Wilson Salukazana 1998-2006 og sidan Zolile Baleni. Kvalutroparen bles i eit tarehorn for å melda at det er sett kval. I 2005 gav Zakes Mda ut romanen *The Whale Caller* der kvalutroparen i Hermanus er hovudpersonen.

#### Kvalfestival

Hermanus har ein årleg kvalfestival, Hermanus Whale Festival, i slutten av september, for å feira kalvings- og paringssesongen. Økoturisme er hovudtema for festivalen Hermanus med Eco-Marine Village. Innbyggjarane og vitjande feirar migrasjonen til sørkaperar og andre marine dyrearter med aktivitetar og utstillingar knytte til havet. Før denne hovudfestivalen blir det halde ein Kalfiefees (Kalvefestival) for å ønska dei fyrste kvalane velkomen, vanlegvis i august. Ved begge festivalane har ein mat- og handverksbuer, miljøpresentasjonar og sørafrikanske dramaproduksjonar.

1. 1 2  Hermanus Pieters: The Beginnings of Hermanus Arkivert 2022-01-28 ved Wayback Machine. at the official
2. ↑  . Arkivert frå originalen April 6, 2005.  Missing or empty `|title=` (hjelp)
3. ↑  ? [*daud lenkje*]
4. ↑  «Home».
| **Ilanz** |
| --- |
| Horisonten til IlanzHorisonten til Ilanz |
| 

|  |
| --- |
| Kommunevåpenet til Ilanz |
| **Kommunevåpenet til Ilanz** |

 |
| Plassering |
| 

Ilanz is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | Graubünden |
| Distrikt | Surselva |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  4,50 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2010)   - folketettleik | 2 315   514,4 /km² |
| Koordinatar | 46°46′0″N 9°12′0″E﻿ / ﻿46.76667°N 9.20000°E﻿ / 46.76667; 9.20000 |
| Høgd over havet | 699 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 7130 |
| **Nettstad:** www.ilanz.ch |

**Ilanz** (Romansch *Glion*) er ein kommune i distriktet Surselva i den sveitsiske kantonen Graubünden. Kommunen har 2 315 innbyggjarar (2010) og eit areal på 5 km². Kommunesenteret ligg 699 meter over havet. 

Ilanz 2007
Kommunen ligg i Ilanz kreis og er den første byen ved Rhinen etter kjelda hennar, som her vert til Vorderrheindalen.

Illanz er eit handelssenter for det omliggande område og den næraste større byen til vintersportstaden Weisse Arena lenger oppe i dalen. Ilanz har ein stor togstasjon, supermarknad og sjukehus. 

Ilanz ligg der Surselva- Vrin/Valsdalen møter. Mellom dei ligg Piz Mundaun. Nabolandsbyane Ruschein og Ladir are accessed from Ilanz, samt Vrin, Vals og Obersaxen. Han består av landsbyen Ilanz og sidan 1978 landsbyen Strada.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ilanz» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mars 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad (tysk)
* *Ilanz* på tysk, fransk og italiensk i det nettbaserte *Historisches Lexikon der Schweiz/Dictionnaire historique de la Suisse/Dizionario storico della Svizzera*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* GeoNames

 |
Bv206 i USA si teneste, under namnet M973 SUSV (engelsk: *Small Unit Support Vehicle*)
**Hägglunds Bv206** er eit svenskprodusert amfibisk rammestyrt beltedrive terrengkøyretøy, utvikla på 1980-talet. I 2005 var det i bruk i 35 land, mellom anna av det norske forsvaret, der det erstatta Volvo BM BV202. Forsvaret kallar det BV-206 (altså med bindestrek), og brukar det i hovudsak som personellkøyretøy for motorisert infanteri. Den blir òg bruka i fleire versjonar som til dømes bombekastar, sambandsberar og ambulanse. Forsvaret oppgir prisen på ei vogn til å vera rundt 1,3 millionar og driftskostnadene per kilometer til å vere kroner 63, begge i 1996-kroner.

Vogna består av to separate delar, og er rammestyrt ved at hydrauliske sylindrar verkar på leddet mellom vognene. Det er drift på alle fire belta, som er av stålforsterka gummi. Den ekstra girkassa er utstyrt med lågserie. Bv206 flyt, og kan ta seg over ope vatn med belta som framdrift.

Bv206 på lån til US Marines.

Variantar
---------

Namnet på variantane er Hägglund sine namn. Dei forskjellige militærvesna der vognene er i bruk kan ha andre nemningar.

* Bv206 – basisvariant, vanlegvis fem- eller seksylindra turbodieselmotor frå Mercedes eller i enkelte tilfelle sekssylindra (V6) bensinmotor frå Ford.
* Bv206S – pansra mot splintar, turbodieselmotor.
* BvS10 – tyngre pansra enn Bv206S.
* TL-4 – større versjon med Cummins turbodieselmotor og hytte frå Volvo lastvagnar, mellom anna i bruk av Sysselmannen på Svalbard. Ikkje amfibisk.
* TL-6 – vidareutvikling av TL-4, bl.a. i bruk av Norsk Polarinstitutt. Ikkje amfibisk.

Referansar
----------

1. ↑  *Fakta om Forsvaret 1999*, odin.dep.no

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hägglunds Bv206**

* Hägglunds heimeside Arkivert 2007-02-20 ved Wayback Machine. (engelsk)

Sjå òg
------

* Volvo BM BV202
*«Hemsedal» omdirigerer hit. For administrasjonssenteret i kommunen, sjå Trøym.* 

**Hemsedal kommune** er ein kommune i Hallingdalen nordvest i Buskerud fylke. Kommunen grensar i søraust til Gol, i sørvest til Ål, i nordvest til Lærdal i Sogn og Fjordane og i nordaust til tre kommunar i Innlandet fylke; Nord-Aurdal, Vang og Vestre Slidre. Hemsedal fekk kommunestatus i 1897, då han vart skilt ut frå Gol.

Administrasjonssenter i Hemsedal er tettstaden Trøym. Lokalavisa er *Hallingdølen*, som òg kjem ut i dei fem andre kommunane i Hallingdal.

Geografi
--------

Skogshorn (1728 moh.) i solnedgang.
Hemsedal kommune omfattar det meste av dalen Hemsedal og Grøndalen, der sistnemnde er ein sidedal til Hemsedal. Over fire femdelar av kommunen ligg høgre enn 900 moh, og dette er staden i Sør-Noreg der Austlandet møter Vestlandet. Av den grunn har du brytinga mellom to ulike typar fjellformasjonar i kommunen, noko som er særleg fascinerande for fjellinteresserte. Høgste punktet i kommunen er Høgeloft på 1920 moh. Hydnefossen, den høgste fossen i Buskerud ut frå totalt fall, ligg ved Hornset i kommunen.

Folkesetnaden ligg for det meste langsmed det største dalføret, og her ligg kommunesenteret Trøym og dei to andre bygdene Ulsåk og Tuv. På begge sidene av dalen er det fjellområde, med Høgeloft på 1920 moh. som det høgste punktet i kommunen. Andre høge fjell i kommunen er Raudebergnuten på 1818 moh. og Skogshorn på 1728 moh. Heilt i aust ligg grenda Lykkja 830-900 moh. i sollia over Tisleifjorden og Storevatnet. Desse sjøane har avløp ved Tisleia til Valdres.

Næringsliv
----------

Hemsedal sett frå fly vinterstid.
Viktige næringar i kommunen er jordbruk med hald av husdyr, særleg av storfe og sau. Det er litt industri med nokre føretak i trevare-, møbel- og næringsmiddelindustrien, me.a. meieri. Turisme er vorte ei viktig satsing frå 1970-åra av. Det er satsa sterkt på vinterturisme med fleire alpinanlegg, mellom anna Hemsedal Skisenter. Reiselivsnæringa og varehandelen sysselset nesten ein fjerdedel av dei yrkesaktive. Av anna næringsliv kan nemnast nokre hotell, pensjonat, campingplassar og hyttegrender.

Samferdsle
----------

Riksveg 52 (Gol-Lærdal) går gjennom Hemsedal og fylgjer Mørkedalen opp til fjellovergangen på 1137 moh. Private vegar går over fjellet til Vestre Slidre i aust og Ål/ Hol i vest.

Kjelder
-------

* «Hemsedal» av Geir Thorsnæs og Svein Askheim i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hemsedal kommune
* Hallingdølen - lokalavis i Hemsedal
* Historiske arkiv etter Hemsedal kommune på Arkivportalen

| * v
* d
* e
Kommunar i Buskerud |
| --- |
| Drammen  • Flesberg  • Flå  • Gol  • Hemsedal  • Hol  • Hole  • Hurum  • Kongsberg  • Krødsherad  • Lier  • Modum  • Nedre Eiker  • Nes  • Nore og Uvdal  • Ringerike  • Rollag  • Røyken  • Sigdal  • Øvre Eiker  • Ål | Buskerud fylke |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* GeoNames
* SSR (namn)
* MusicBrainz (area)

 |
**Gjermund Nilsson Skaar** (26. november 1814–29. november 1892) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå garden Skåro opp for austsida av Fyksesund i Kvam herad i Hordaland. Han var ordførar i heimkommunen i 13 år og møtte 1851-sesjonen på Stortinget.

Liv og gjerning
---------------

Skaar var frå garden Skåro og tok over denne i 1841. Han dreiv garden til 1856, då den yngre broren Nils Nilsson Skaar kjøpte han. Dei to brørne bytte då gard, Gjermund tok over garden Botnen som Nils hadde drive. Berre tre år seinare måtte Gjermund gå frå Botnen. Same året som han tok over Botnen vart han lensmann i heimbygda, dette ombodet måtte han også forlate i 1859.

Sidan budde han mellom anna på Torpe og på prestegarden i Øystese. Under folketeljinga 1865 budde han i Øystese, og kalla seg fotograf. 1868 vart han tilsett som kyrkjetenar. Han dreiv elles med treskjering.

Skaar var 1842-56 med i heradstyret i heimkommunen Vikør. Frå 1844 til -56 var han ordførar. Medan han var ordførar var han og amtsrevisor og han var valmann til stortingsvala. 1851 vart han vald til stortingsmann for Søndre Bergenhus som fjerde representant. På tinget var han medlem av gasje- og pensjonskomiteen. Til 1857-sesjonen vart han vald til andre varamann.

Gjermund Nilsson Skår var bror til Nils og Johannes Nilsson Skaar. Han døydde på husmannsplassen Torpestranda under garden Torpe.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*, Kristiania 1914
**Eemil Nestor Setälä** (27. februar 1864–8. februar 1935) var ein finsk språkforskar og politikar.

Vitskapsmannen Setälä
---------------------

Setälä er berømd for som 17-åring å ha skrive *Suomen kielen lauseoppi*, 'Det finske språkets syntaks', ei bok som skulle kome til å bli standardverket innanfor finsk syntaks i to mannsaldrar. Boka var mykje godt basert på A.W. Jahnsson's avhandling *Finska språkets satslära* og Josef Budenz's grammatikk *Finn nyelvtan olvasmányokkal és szótárral*, men ho var skriven på finsk, av ein finne, og var på ein måte det rette verket til rett tid for den unge finske nasjonen. Setälä var sentral i å innføre junggrammatikken i Finland, eit paradigme som skulle kome til å dominere finsk språkforsking til langt innpå 1970-talet. Han var sterkt påverka av den danske språkforskaren Vilhelm Thomsen, og gifta seg også i 1913 med dottera hans, Kirsti Thomsen.

E.N. Setälä på finsk frimerke
I 1890-1891 utkom det viktige *Yhteissuomalainen äännehistoria*, 'Fellesfinsk lydhistorie', eit verk som påverka debatten kring lydhistoria, særleg kring ulike teoriar om finsk stadieveksling, for fleire tiår. Seinare forsking har forkasta Setälä sine teoriar.

Setälä grunnla i lag med Kaarle Krohn tidsskriftet Finnisch-ugrische Forschungen, ssv. det viktigaste fennougristiske tidsskriftet, og i det første nummeret publiserte han skildringa av det finsk-ugriske fonetiske alfabetet, fennougristikkens parallell til Norvegia.

Politikaren Setälä
------------------

Setälä var politikar, m.a. utdanningsminster i 1917-1918 og 1925 og utanriksminister i 1925-1926, og ambassadør i København og Budapest i åra 1972-1930. Setälä var sentral i opprettinga av det finskspråklege universitetet i Åbo, Turun yliopisto, på ein svært dramatisk måte: Han ville nemleg gjere heile universitetet om til ein forskingssentral for finskugriske språk, Suomen Suku, ein forskingssentral som han var deleigar av.

Bibliografi
-----------

* Setälä, E. N. (1891). *Suomen kielen lauseoppi*.
* Setälä, E. N. (1899). *Yhteissuomalainen äännehistoria*. Helsinki.

Litteratur
----------

* Fred Karlsson (1999): *E.N. Setälä vaarallisilla vesillä*
* Paavo Ravila (1964): *E.N. Setälä kielentutkijana*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Gunvor Ulstein** (fødd 11. juni 1969) er ein norsk industrileiar, konsernsjef i Ulstein Group, styreleiar i Ulsmo AS og ei rekke selskap i Ulstein Group, og nestleiar i styret i Ulstein Group. Ho er styremedlem i Hareid Fastlandsamband A/S (Hafast), medlem av SOS Barnebyers Råd og Advisory Board AKP-IMD.

Gunvor Ulstein er dotter av Idar Ulstein (1934-2012). Ho er utdanna siviløkonom frå Norges Handelshøyskole, og har 1. avdeling jus frå Universitetet i Bergen.

Karriere
--------

I 1993-1994 var ho trainee ved Columbia Shipmanagement på Kypros, arbeidde som marknadsanalytikar 1994-1997, og ved motorfabrikken Ulstein Bergen var ho deretter salssjef (1997-1999). Ho vart tilsett som administrerande direktør for Ulstein Verft i mars 1999, etter at Brynjulv Mugaas gjekk til Fred. Olsen. Broren Tore Ulstein var då teknisk direktør same stad, og dei var begge medeigarar. I 2003 vart ho konsernsjef, ,ei stilling ho hadde fram til 2020. Ho kom tilbake som konsernsjef hausten 2023. Gunvor Ulstein er øvste leiar i dotterselskapet Ulstein Shipping. I tillegg er ho eineeigar og leiar av selskapet Mogul Invest som er medeigar i Ulsmo AS, som igjen er største eigar av Ulstein Group.

Av tidlegare verv har ho mellom anna vore nestleiar i styret for NRK 2013-2017, styreleiar i Hafast 2010-2020, medlem i NHH sitt Advisory Board og Nor-Shipping Advisory Board, nestleiar i Rådet i Det Norske Veritas (DNV), medlem av nærings- og handelsministeren sitt Råd for Maritim Utvikling (MARUT), medlem i representantskapet for Norges Bank, styremedlem i Eksportfinans (2003–2007), medlem av hovudstyret i Teknologibedriftenes Landsforening (nå Norsk Industri), nestleiar i styret til NHO Møre og Romsdal, medlem i strategigruppe for Maritim21, i styringsgruppa til GCE Blue Maritime Cluster, i og i Arbeidsinnvandrerutvalget oppnemnd av Solberg-regjeringa.

Prisar og utmerkingar
---------------------

Gunvor Ulstein har motteke fleire utmerkingar. I 2006 vart ho utnemnd til Årets Forretningskvinne av sjampanjehuset Veuve Clicquot, og i 2008 fekk ho WISTA-prisen som Årets Shippingnamn. I 2011 fekk ho prisen *Seatrade Young Person in Shipping*. I 2013 mottok ho Tekna sin gullmedalje for «framståande innsats i å skapa nye moglegheiter for norsk teknologi.»

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gunvor Ulstein» frå Wikipedia på bokmål, den 21. september 2013.*

### Fotnotar

1. ↑  *Ulsmo AS*, arkivert frå originalen 21. september 2013, henta 20. september 2013
2. ↑  Rosbach, Marius (10. juni 2014), «Gunvor Ulstein blir nestleder i NRK-styret», *smp.no* (på norsk), henta 7. juli 2022
3. ↑  *Årets Forretningskvinne*, arkivert frå originalen 21. september 2013, henta 20. september 2013
4. ↑  *WISTA-prisen*, arkivert frå originalen 24. juli 2011, henta 20. september 2013
5. ↑  *Seatrade Young Person in Shipping*, arkivert frå originalen 21. september 2013, henta 20. september 2013
6. ↑  *Tekna sin gullmedalje*, arkivert frå originalen 21. september 2013, henta 20. september 2013

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Ringerike** er ein kommune i Buskerud fylke. Hønefoss er kommunesenter, og nesten halvparten av innbyggjarane i kommunen bur her. Andre tettstadar er Tyristrand, Sokna, Hen og Hallingby.

Geografi
--------

Ringerike strekker seg frå Oslomarka i søraust til åsane mot nedre Hallingdal i nordvest, og i Ådalen til nord for innsjøen Sperillen.

Kommunen er eit trafikk-knutepunkt der vegar som E-16, Rv. 7 og Rv. 35 og jarnbanelinjer som Bergensbanen, Randsfjordbanen og Roalinja møter kvarandre.

Historie
--------

Namnet Ringerike er sett saman av dei norrøne orda *Hringr* (ring) og *Riki* (rike eller landskap). Dette namnet er blitt brukt sidan ein byrja å skriva norsk historie.

I 1964 blei dei tidlegare kommunane Hole, Norderhov, Tyristrand, Hønefoss og Ådal del av Ringerike kommune. Hole vart sidan ein eigen kommune igjen.

Næringsliv
----------

Ringerike er den største jord- og skogbrukskommunen i eit fylke der dei fleste kommunane driv med desse næringsvegane. Dei viktigaste industrigreinene er treforedling (Norske Skogindustrier, Follum og Huhtamaki), betongproduksjon (Spenncon og Unicon), mekaniske verkstadar og kartproduksjon (Statens kartverk).

Folk frå Ringerrike
-------------------

* Engelbrecht Hesselberg (1728—1788), jurist og byfogd i St. Croix i Danmark-Noreg (Norderhov)
* Amal Aden (f. 1983), forfattar, fødd i Nord-Somalia

Bilete
------

* Ringerike rådhus frå 1962Foto: Tom Bjørnstad, 2008Ringerike rådhus frå 1962Foto: Tom Bjørnstad, 2008
* TyrifjordenFoto: Tom BjørnstadTyrifjordenFoto: Tom Bjørnstad
* Hjulhus nr. 5 ved kjerraten i ÅsaHjulhus nr. 5 ved kjerraten i Åsa

Referansar
----------

1. ↑  En opplyst bøddel. Morgenbladet. Vitja 20. juni 2020

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ringerike kommune

| * v
* d
* e
Nabokommunar |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Sør-AurdalSøndre Land |  |
| ModumKrødsheradFlå | 
**Ringerike**
 | GranJevnakerLunnerOslo |
|  | BærumHole |  |

 | Kompassrose |

| * v
* d
* e
Kommunar i Buskerud |
| --- |
| Drammen  • Flesberg  • Flå  • Gol  • Hemsedal  • Hol  • Hole  • Hurum  • Kongsberg  • Krødsherad  • Lier  • Modum  • Nedre Eiker  • Nes  • Nore og Uvdal  • Ringerike  • Rollag  • Røyken  • Sigdal  • Øvre Eiker  • Ål | Buskerud fylke |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* ISNI
* GeoNames
* SSR (namn)
* MusicBrainz (area)

 |
**Haagen Ludvig Bergh** (24. februar 1809–10. mars 1863) var ein norsk prest og stortingsmann frå Kristiania.

Bergh var son av ein kjøpmann i Kristiania. Sjølv vart han student i 1827 og cand. theol. i 1832. Han var personalkapellan i Øyestad fram til 1835, då han vart residerande kapellan i Hoff i Solør. Sokneprest i Åsnes 1848-57 og deretter i Skjeberg til han døydde.

Bergh var representert på alle Storting frå 1845 til 1863. Fram til og med 1858 representerte han Hedmark, sidan Smaalenene. På alle tingsamlingane sat han i Lagtinget, var president for dette 1851-63. Elles var han i 1845 og 1848 sekretær i gasje- og pensjonskomiteen, formann i same i 1851, 1854, 1857, 1859-60 og 1862-63. Medlem av valkomiteen 1854, 1857, 1858, 1859-60 og 1862-63. I 1860 var han medlem av komiteen om statthaldarsaka.

Bergh døydde i Kristiania i 1863, straks etter eit møte i Lagtinget.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Haagen Bergh NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Sigdal** er ein kommune i Buskerud fylke. Han grensar mot Flå i nord, Krødsherad i aust, Modum i søraust, Flesberg i sørvest, Rollag i sørvest , og Nore og Uvdal i vest.

Kommunen er prega av høgfjell og dalar. Kring 72 % av kommunen er dekt av skog, 20 % er fjell – vesentleg lågalpin sone. 4 % av flatevidda er dyrka og om lag 4 % er vatn og vassdrag. Til saman 842 km².

Innbyggjarane lever hovudsakleg av jord- og skogbruk og turisme.

Andersnatten
------------

Theodor Kittelsen: *Andersnatten*, 1910
Folkemusikksenteret i Sigdal
Foto:
Mahlum
 

Dette kjende landemerket er både spennande og sagnomsust. Det karakteristiske fjellet har gjeve liv til både segn og eventyr. Den kjende kunstnaren Theodor Kittelsen budde like ved, og han brukte fjellet som inspirasjon til sine mest kjende trollteikningar. 
I dag er Andersnatten ein ynda valfartsstad for eventyrlystne fjellklatrarar, og den bratte veggen er skildra som eit fjellklatrareldorado.

Lauvlia
-------

Theodor Kittelsen er kjent for sine stemningsfulle måleri og eventyrteikningar av troll, dyr og landskap. Han budde saman med familien i Lauvlia som ligg vakkert til ved Soneren i Sigdal. Det var den vakre utsikta som gav han inspirasjon til måleria og teikningane hans.

Christian Skredsvig og Hagan
----------------------------

Her budde og arbeidde den kjende kunstnaren Christian Skredsvig (mellom anna kjend for måleriet «Gutten med seljefløyten») store delar av sitt liv. Staden har fantastisk utsikt over heile dalen, som med sin vakre natur har inspirert mange kunstnarar opp gjennom åra. 

Huset ber preg av å vera ein kunstnarheim. Her er alle møblar og måleri intakte som då kunstnaren sjølv levde der. Her kan ein oppleva det særpreget og den sjarmen som gav han inspirasjon til måleria og bøkene hans.

Kjende folk frå Sigdal
----------------------

* Erling Kroken (f. 1928), skihoppar

Bakgrunnsstoff
--------------

* - Nettstad med nyhende og informasjon frå Sigdal
* kunstnerhjem.net
* Kommunefakta Buskerud frå Statistisk Sentralbyrå
* kunstnerhjem.net

| * v
* d
* e
Kommunar i Buskerud |
| --- |
| Drammen  • Flesberg  • Flå  • Gol  • Hemsedal  • Hol  • Hole  • Hurum  • Kongsberg  • Krødsherad  • Lier  • Modum  • Nedre Eiker  • Nes  • Nore og Uvdal  • Ringerike  • Rollag  • Røyken  • Sigdal  • Øvre Eiker  • Ål | Buskerud fylke |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Frederik Wilhelm Klumpp Bugge** (20. mai 1838–7. april 1896) var ein biskop, teolog og stortingsrepresentant frå Trondheim. Frederik Moltke Bugge var far hans.

Bugge vart student frå Bergens katedralskule i 1854 og teologisk kandidat i 1862. Frå 1863 til -66 var han universitetsstipendiat i teologi, og samstundes 1865-66 lærar ved Aars og Voss skule i hovudstaden. Åra 1866 til 1870 var han sokneprest i Holmestrand.

Frå 1870 til 1894 var Bugge professor i teologi ved Universitetet i Oslo. Han forska og førelas i nytestamentleg eksegese, og det meste av hans omfattande skriftproduksjon omhandla i hovudsak dette emnet. Hovudverka hans er ei rekke oversetjingar av Det nye testamente. Dei var skrivne med tanke på ein større lesarkrins og hadde ei samanhengande framstilling av innhaldet og tankegangen i grunntekstane, samanstilt mot historisk-kritiske innleiingar og kommentarar. Alle vart trykt i fleire opplag og vart omsett til andre språk. Han laga også ei rekke forarbeid og utkast til ei ny, norsk omsetjing av bøkene i Nytestamentet.

Frå 1875 til 1876 var han og Johan Christian Heuch redaktørar av *Luthersk Kirketidende*. Forlaget fann at deira høgkyrkjelege linje samsvara for lite med indremisjonen sitt konservative kristensyn. Dei vart då fjerna frå redaktørkrakken. I staden var dei frå 1877 redaktørar for det nystarta *Luthersk Ugeskrift*, eit verv Bugge hadde fram til 1890. Gjennom dette organet deltok han jamt i debatten om kristendomen og kyrkja, der han hevda sitt høgkyrkjelege syn. Han var elles formann i sentralstyret for Det norske bibelselskap.

Bugge var frå 1881 til 1886 medlem av Kristiania bystyre. Perioden 1883-1885 var han 4. representant på Stortinget for Kristiania, Hønefoss og Kongsvinger. Han var medlem av budsjettkomiteen.

Frå januar 1894 til han døydde to år seinare var han biskop i Kristiania bispedømme. I 1894 vart han heidra med æresdoktorgrad i teologi ved København Universitet.

Verk
----

* *Apostlen Paulus’ Breve* 2 bind, 1879-81
* *Apostlenes Gjerninger*, 1884
* *Apostlene Peter’s og Judas’ Breve*, 1889
* *Lukas-Evangeliet*, 1891
* *Johannes-Evangeliet*, 1893

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Bokmålswikipedia
* Biografisk informasjon om Wilhelm Bugge NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF
* GND

 |
**Halvor Olsson Stamsø** (2. juni 1800–18. februar 1890) var ein norsk lærar, gardbrukar, lensmann og stortingsmann frå Søndeled i Aust-Agder. Ole Toresson Rød var far hans.

Stamsøy var skulehaldar frå 1819 til -33. I 1833 kjøpte han garden Stamsøy i Søndeled og dreiv denne i lang tid. Han var lensmann 1845-55. Stamsøy var forlikskommissær 1834-37 og medlem av heradsstyret 1838-64, ordførar i åtte år.

Stamsøy representerte Nedenes og Robygdelagets amt på Stortinget 1848-51 og 1857-60. I Både i 1848 og 1851 medlem av budsjettkomiteen, 1851 også av Lagtinget. Han heldt fram som lagtingsmedlem 1857-60, då han elles var med i konstitusjonskomiteen.

Han døydde på garden sin i Søndeled i 1890.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Halvor Olsson Stamsøy NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Halvor Stamsø». *Risør og Søndeled 1837-1987: glimt fra kommunenes historie gjennom 150 år : utgitt i anledning Formannskapslovenes 150 års jubileum*. Risør: Historielaget. 1987. s. 146–147. ISBN 8299096715.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Frederik Michael Frantz Wilhelm Løvenskiold** (23. november 1790–28. januar 1869) var ein norsk godseigar, jarnverkseigar, stortingsmann og postmeister, fødd i Porsgrunn. Severin Løvenskiold var bror hans.

Løvenskiold var fødd i Porsgrunn, faren var godseigar. Sjølv vart han sjøkadett i 1800, knapt 10 år gammal. 1808-14 var han sekondløytnant i sjøetaten, deltok i strid i 1814. Frå 1814 var han eigar av herregarden Rafnes i Bamble, og året etter av Bolvik jarnverk.

Løvenskiold var stortingsrepresentant frå Bratsbergs amt både i 1827, 1828 og 1830. I 1827 var han medlem av militærkomiteen, komiteen om berg- og skogvesen og sekretær i komiteen om borgarvæpninga. På omframstortinget 1828 var han sekretær i komiteen om vernepliktslova, medan han i 1830 var medlem av militærkomiteen og komiteen om kjøpstadskatten.

1832-62 var Løvenskiold postmeister i Christiania. Han døydde i hovudstaden i 1869.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Bokmålswikipedia
* Biografisk informasjon om Frederik Løvenskiold NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Våler kommune** er ein kommune i Østfold. Kommunen grensar til Indre Østfold i nord og aust, Moss og Vestby i vest, Sarpsborg og Råde i sør, og Skiptvet i aust. Han har tre tettstader der om lag to tredelar av innbyggjarane bur. Desse er Våk, Kirkebygda og Svinndal.

Namn og kommunevåpen
--------------------

Namnet Våler kjem frå det norrøne ordet *valir*, som tyder rydning(ar). Kommunevåpenet har òg gamle røter, det var knytt til slekta Bolt som hadde eigedom i området frå 1300-talet. Våpenet er kløyvd, med ei halv lilje i sølv til høgre, og to sparrar i gult til høgre. Det blei teikna av Truls Nygaard i 1986 etter Leiv Merlie sitt føreslag.

Innbyggjarar
------------

Frå gammalt av har dei som har budd i Våler livnært seg ved jord- og skogbruk. Sidan 1970-talet har likevel mange funne seg arbeid i Moss, og kommunen er blitt litt som ein forstad, med mange nye byggjefelt i kort avstand til byen i vest.

Gjennomsnittsalderen i kommunen er blant dei lågaste både i Østfold og resten av Noreg.[*treng kjelde*]

Geografi
--------

Våler er prega av både flate landbruksområde og åsar med store samanhengande skogområde. Her finn ein over 200 registrerte artar av vilt, mellom anna ulv. Den såkalla Mosseflokken av desse dyra har hovudreviret sitt her.

Kommunen blir gjennomskoren av fire riksvegar: 114, 115, 120 og 121.

Han har ikkje kystline, men ei strandline på meir enn tjue mil mot innsjøen Vansjø.

Verd å vitja
------------

Våler kyrkje
* Våler kyrkje, ei romansk kyrkje i stein frå 1100-talet
* Bergerås bygdeborg, ei av fleire bygdeborger frå folkevandringstida som finst i kommunen

Bakgrunnsstoff
--------------

* Våler kommune

| * v
* d
* e
Kommunar i Østfold |
| --- |
| Aremark  • Askim  • Eidsberg  • Fredrikstad  • Halden  • Hobøl  • Hvaler  • Marker  • Moss  • Rakkestad  • Rygge  • Rømskog  • Råde  • Sarpsborg  • Skiptvet  • Spydeberg  • Trøgstad  • Våler | Østfold fylke |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Christian Fredrik Nergard Havig** (13. oktober 1855–1927) var ein embetsmann og stortingsmann frå Namsos. Christian Havig var far hans.

Han vart student i 1873 og cand. jur. i 1878. Åra 1879-83 var han konstituert sorenskrivar i Nord-Gudbrandsdal, deretter i tre år sakførar på Kongsberg. Tida 1886-96 var han sakførar i Mosjøen. Vidare var han fut i Lofoten og Vesterålen i to år, sorenskrivar i Lofoten 1898-1909 og sidan i Ringerike.

Havig var medlem av Vågå heradsstyret 1881-83, ordførar på Kongsberg 1885-86 og i Mosjøen 1890-94. Medlem av representantskapen i Noregs Bank frå 1895.

Valbolken 1892-94 var Havig 1. varamann for Nordlands amt til Stortinget. Etter Kristian Moursund døydde, møtte han fast frå 22. april 1892. Han representerte sidan amtet på Stortinget til 1900 og på ny 1903-06, deretter einmannskrinsen Lofoten 1906-09. Heile tingtida var han medlem av justiskomiteen, dessutan var han medlem av Lagtinget 1895-1900 og 1903-09, og av valkomiteen 1898-00 og 1905-09, samt fullmaktskomiteen 1903-09. Valbolken 1898-1900 var han sekretær i Stortinget.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
**Valerij Viktorovitsj Ljukin** (fødd 17. desember 1966) er ein tidlegare turnar som representerte Sovjetunionen. Han vart i 1988 olympisk meister i svingstang og i lagtevlinga.

### Aktiv

Ljukin sikra seg fire gullmedaljar, ein sølvmedalje og ein bronsemedalje ved europameisterskapen 1987 i Moskva, mellom anna vart han europameister i mangekampen. Hausten same året vann han gull i lagtevlinga ved Turn-VM 1987 i Rotterdam, saman med karar som Dmitrij Bilozertsjev og Vladimir Artemov. Under Sommar-OL 1988 i Seoul bidrog dei same tre turnarane til at Sovjetunionen tok gull i lagkampen. I mangekampen sigra Artemov føre Ljukin og med Bilozertsjev på tredjeplass. I apparat-finalane vann Ljukin gull i svingstang og sølv i skranke. Hausten 1991 vann han gull med det sovjetiske mannskapet i lagkampen ved verdsmeisterskapen i Indianapolis, då med lagkameratar som belarusaren Vitalj Sjtsjerba og ukrainaren Hryhorij Misjutin. I mangekampen vart Ljukin tredjemann, bak nettopp Misjutin og Sjtsjerba.

Ljukin utvandra til USA i 1992. Der var han trenar for dottera Nastia Liukin som i 2008 vart olympisk meister for USA.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Valeri Liukin» frå Wikipedia på engelsk, den 27. mars 2024.*
|  |
| --- |
| **Svart granbarkbukk** |
| 

  |
| **Systematikk** |
| **Rekkje:** | *Arthropoda* |
| **Underrekkje:** | *Hexapoda* |
| **Klasse:** | *Insecta* |
|
|
| **Orden:** | *Coleoptera* |
| **Familie:** | *Cerambycidae* |
| **Slekt:** | *Tetropium* |
|
| Vitskapleg namn |
| Tetropium castaneum

Linné , 1758 |

**Svart granbarkbukk** (*Tetropium castaneum*) er ei bille i trebukkfamilien. Han finst gjennom heile den Palearktiske regionen, frå Europa til nordlege Japan. I Noreg finn ein han vanleg frå Vest-Agder til og med Troms, rett nok berre med spreidde førekomstar på Vestlandet.

Levesett
--------

Den svarte granbarkbukken lever som larve under borken på svekka eller døyande bartre, særleg gran. Dei er vanlegast i ståande tre, men finst òg stundom i falne tre og i tømmer. Puppekammeret vert oftast greve djupt nede i veden. Utviklingstida er 1 til 2 år her i landet, og dei vaksne billene vert klekt seint på våren i mai til juni.

Arten kan skade trevyrke når han borar i veden for å laga puppekammeret sitt. Han klekkast ofte frå ved som ligg inne om vinteren. Dette er ikkje farleg for treverk innomhus.

Kjelder
-------

* Norges Biller
Voksne med medfødd hjartefeil (VMH) er ein medlems- og interesseorganisasjon for **vaksne med medfødd hjartefeil**, genetisk hjartefeil eller tidleg erverva hjartesjukdom, og deira pårørande i Noreg. Foreininga vart stifta i april 2010. Initiativet kom frå Foreningen for hjertesjuke barn (FFHB). VMH hadde sitt første ordinære landsmøte i januar 2012. Marit Haugdal blei vald som ny leiar i foreininga.

For ein generasjon sidan var det ikkje vanleg at barn med medfødd hjartefeil levde lenge nok til å nå vaksen alder. I dag blir 85% av alle som blir fødde med medfødd hjartefeil i Noreg vaksne. Det er rundt 9000 hjartebarn og unge under 18 år i Noreg, og truleg rundt dobbelt så mange over 18 år. Talet er aukande, og dette er ei av dei raskast veksande pasientgruppene i verda.

Det å ha ein medfødd hjartefeil følgjer deg heile livet. Også i vaksen alder kan det føre til mange sjukehusopphald med stor uvisse om framtida.

Vaksne med medfødd hjartefeil er ei ny pasientgruppe som ein relativt sett har lite kunnskap om. Det er eit stort behov for informasjon, nettverk og fellesskap for vaksne med medfødd hjartefeil.

**Voksne med medfødd hjartefeil (VMH) skal mellom anna arbeide for:**

* betre livskvalitet for vaksne med medfødd hjartefeil
* å gi vaksne med medfødd hjartefeil eit sosialt fellesskap
* å arrangere fagseminar
* helsepolitiske tema som rettar, forsikringar, utdanning, arbeidsliv etc.
* å gi god informasjon til målgruppa, helsevesenet og samfunnet elles. Eit aktivt samarbeid med sjukehusa
* meir forsking på - og om vaksne med medfødd hjartefeil
* å delta aktivt i det europeiske samarbeidet rundt medfødd hjartefeil

Voksne med medfødd hjartefeil (VMH) si nettside.