recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Den kaledonske kanalen nær Inverness
Den kaledonske kanalen, sluse ved Fort Augustus
**Den kaledonske kanalen** (engelsk: Caledonian Canal) i Skottland bind saman den skotske austkysten ved Inverness med vestkysten ved Corpach nær Fort William. 

Kanalen strekkjer seg om lag 100 kilometer (62 miles) frå nordaust mot sørvest. Berre om lag tredjeparten av denne distansen er utgraven, resten består av innsjøane Loch Dochfour, Loch Ness, Loch Oich og Loch Lochy. Desse sjøane er ein del av landskapsformasjonen *The Great Glen*, ei geologisk forkasting i jordskorpa. Det er 29 sluser (medrekna åtte ved *«Neptune’s Staircase»*), fire akveduktar og 10 bruer langsetter kanalen.

Kanalen vart planlagt av ingeniøren Thomas Telford, bygd mellom 1803 og 1822, men vart aldri nokon kommersiell suksess. I utgangspunktet var han bygd for grunn for mykje av båttrafikken, og stadvis var òg konstruksjonen for dårleg, så det meste av trafikken nytta sjøfartsleiene som før. Kanalen vart ikkje gjort djupare før 1847 (arbeidet vart leia av Telfords nære medarbeidar, ingeniøren James Walker). Men på den tida var dei fleste skipa vortne for store for kanalen, og Inverness fekk også jarnvegssamband med låglandet, så kanalen fekk heller ikkje no noka større rolle i transport eller samferdsel. Kanalen vert no for ein stor del nytta av lystfarty. Han vert vedlikehalden og driven av British Waterways, eit statleg føretak.

Bakgrunnsstoff
--------------

*
**Sylvain Guillaume** (fødd 6. juli 1968) er ein fransk, tidlegare kombinertløpar frå Champagnole i Jura som vann OL-sølv i øvinga i 1992 og VM-bronse i 1995. I 1998 var han med på Frankrikes bronselag i lagtevlinga under olympiaden i Nagano. Han vann eitt verdscuprenn og stod på pallen fem gongar i same.

Aktiv
-----

Guillaume debuterte i verdscupen i kombinert i 1988 med ein 12. plass i slutten av mars månad. Nokså nøyaktig eitt år seinare gjorde han sin klart beste prestasjon til dess, då han vart nummer fire i Thunder Bay i Canada.

Etter to svake sesongar presterte Guillaume på eit heilt anna nivå då vinterleikane 1992 gjekk av stabelen i heimlandet og Albertville. Her vann han sølvmedaljen i kombinert, landsmannen Fabrice Guy vann rennet og vart olympisk meister. I lagtevlinga vart Frankrike nummer fire. Dei neste to sesongane var Guillaume ikkje i stand til å måle seg mot den ypparste verdseliten i øvinga. Han vart likevel såpass bra som nummer ni under OL på Lillehammer i 1994.

Også i 1995-sesongen hamna han nede på resultatlistene i verdscupen, men overraska stort og tok bronsen under VM 1995 i Thunder Bay, berre norske Fred Børre Lundberg og finske Jari Mantila var betre.

Guillaume vann den 20. januar 1996 sitt einaste verdscuprenn, med Kenji Ogiwara og Knut Tore Apeland på dei neste plassane. I ski-VM 1997 i Trondheim vart han nummer 19. Under OL 1998 i Nagano var Guillaume med på det franske laget som fekk bronse i lagtevlinga. Sjølv kom han på niandeplass i det individuelle rennet undr olympiaden, same plasseringa fekk han i normaløvinga i ski-VM 1999 i Ramsau.

Dei siste tre år han var aktiv, 2000-02, var han på ingen måte i stand til å hamle opp mot verdseliten i kombinert.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* 

* (en) Sylvain Guillaume – Profil og resultatoversikt hos FIS
* 

* (en) Sylvain Guillaume – Profil og resultatoversikt hos FIS

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Sylvain Guillaume» (på engelsk). olympedia.org. Henta 27. januar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* SUDOC

 |
Plasseringa til Kapp Tsjeljuskin nord på Tajmyrhalvøya.
**Kapp Tsjeljuskin** (russisk мыс Челюскина eller *mys Tsjeljuskija*) er det nordlegaste punktet på det eurasiatiske kontinentet og ligg 1370 km frå Nordpolen ved 77°44′N 104°15′E﻿Koordinatar: 77°44′N 104°15′E﻿. Det ligg ytst på Tajmyrhalvøya, sør for øygruppa Severnaja Zemlja i Krasnojarsk kraj i Russland. Det vart først kalla *Kapp Aust-nord*, men vart gjeve nytt namn i 1842 til ære for Semjon Tsjeljuskin som sklidra området under ein ekspedisjon i mai 1742.

Historie
--------

I 1919 segla Roald Amundsen med skipet «Maud» forbi Kapp Tsjeljuskin og let to menn, Peter Tessem og Paul Knutsen, vere att etter at ekspedisjonen hadde overvintra der. «Maud» heldt fram austover Laptevhavet og mennene fekk beskjed om å vente her til Karahavet fraus til og så nytte kjelke sørvestover mot Diksonøya med brev frå Amundsen. Dei to mennene forsvann derimot utan spor og vart aldri funne igjen. I 1922 bad den norske regjeringa ein sovjetisk ekspedisjon leia av Nikifor Begitsjev om å leite etter Peter Tessem og Paul Knutsen, men dei fann dei ikkje. 

Ein vêrstasjon og ein hydrologisk forskingbase kalla Polarstasjonen Kapp Tsjeljuskin vart bygd i 1932 og styrt av Ivan Papanin. Han vart gjeven namnet «E. K. Fjodorov Hydrometeorologiske Observatorium» i 1983.

På neset ligg den nordlegaste flystripa i Eurasia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cape Chelyuskin» frå Wikipedia på engelsk, den 14. juli 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:* 
		- William Barr, *The Last Journey of Peter Tessem og Paul Knutsen*, 1919.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ekspedisjon frå 1600-talet
* Russisk-sovjetiske polarstasjonar og rolla deira for utforskinga av Nordishavet
* Drivande stasjonar rundt Nordpolen (1930-1980-åra)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Eiketre fotografert på vinteren utan lauv.
Ei **lauvfellande** plante er i botanikken ei plante som i ein periode av året feller blada sine og går inn i ei kviletilstand. På norske breiddegrader skjer dette om hausten. Lauvfelling er ei tilpassing til økologiske tihøve der risikoen for energitap og uttørking overstig føremonane som ligg i å oppretthalde blada med fotosyntese. Lauvfellande planter skil seg frå eviggrøne planter som har blad året rundt.

Årsakene til at ei plante feller blada kan vere ulike:

* **Vassparing.** Ein hel del vatn dunstar bort gjennom blada. Å felle blada, til dømes før ein tørkeperiode, er ein måte for planta å redusere slikt tap av vatn.
* **Energisparing.** I vinterhalvåret då tilgangen på sollys er mindre kan planta felle sine blad for å spare energi. I svakt lys kan ei plante avgi meir koldioksid gjennom andinga enn den tar opp gjennom fotosyntesen.
* **Kuldevern.** Blada på somme artar kan bli skadd av kulde og blir blada skadde kan desse utsettast for parasittangrep.

Vinter med frosen jord inneber at vatn ikkje er tilgjengeleg for plantene, slik at vinteren i praksis er en tørkeperiode. Dette tyder at planter kan vere lauvfellande i varme og kalde strok av samme årsak, mangel på tilgjengeleg vatn. 

Før lauvet fell vert klorofyllet i lauvet brote ned og viktige næringsstoff blir lagra i planta. Attende i blada blir dei øvrige fotosyntese-pigmenta som karotenoider og desse gir lauvtrea karakteristiske haustfargar.

Somme stoveplanter som normalt er eviggrøne, kan reagere med lauvfall dersom andingstapet overstig fotosyntesevinsten (i kombinasjonen stovevarme og svakt dagslys). Eit velkjent eksempel er bjørkefiken.

Sjå òg
------

* Vintergrøn
* Haustfarge
* Lauvfall
* Eviggrøn
**John Jonsson Utheim** (13. januar 1847–16. september 1910) var ein norsk lærar, forfattar, Venstre-politikar og amtmann. Peder J. Utheim var bror hans.

Utheim var frå Kornstad på Nordmøre, der far hans var gardbrukar. Sjølv var han lærar i omgangsskule i Kvernes 1862 og Kornstad 1862-64. I 1868 vart han student og tok til på universitetet i hovudstaden. Han studerte fyrst filologi, sidan teologi, og vart uteksaminert cand. theol. i 1874. Mellom 1870 og -75 var han lærar både på Qvams skole og huslærar i Trøgstad. Frå 1875 var han lærar på Oslo katedralskole. I 1878 byrja han i lærarstilling på Sjøkrigsskulen i Horten, frå 1890 med yrkestittelen dosent. Både i 1879 og 1881 var Utheim skipsforvaltar på «Nornen» sitt tokt til England og Spania.

Utheim var medlem av bystyret i Horten frå 1883 til 1902, ordførar 1899-1901.

Perioden 1892-1894 var Utheim 2. representant til Stortinget frå Jarlsberg og Larvik amt. Han var då sekretær i militærkomiteen, 1893-94 medlem av valkomiteen og 1894 sekretær i konsulatkomiteen.

Utheim var 1898 medlem av kongeleg kommisjon om den sivile legetenesta i Noreg, og formann 1902 i ein parlamentarisk kommisjon om inndeling av einmannskrinsar ved stortingsval. Han var også forfattar av ymse verk om stortingsval og andre tema.

Utheim var amtmann i Nordre Bergenhus amt frå 1902, til han døydde i 1910.

Utheim var republikanar, og agiterte i 1905 mot innføring av monarki som styreform.

Han døydde hausten 1910 i Leikanger i Sogn.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* 1905 - Amtmannen i Nordre Bergenhus amt - John Utheim Sogn og Fjordane fylkesarkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* PolSys
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Polsk notasjon** er ein skrivemåte for aritmetiske og logiske uttrykk som ikkje krev bruk av parantesar eller ei bestemt rangfølgje for operatorane. Notasjonen vart utvikla av den polske matematikaren Jan Łukasiewicz. 

Notasjonen finst i to variantar, prefiks- og suffiksnotasjon, den siste vert òg kalla *omvendt polsk notasjon*.

Døme
----

Det aritmetiske uttrykket 

{\displaystyle \ ((a+b)\cdot c)(d-e)}
vert i omvendt polsk notasjon skriven slik 

{\displaystyle \ ab+c\cdot de-/}

  

Ved utrekninga går ein frå venstre mot høgre fram til ein møter ein operator (her +) som får virke på operandane som står føre (her a og b). Resultatet vert oppbevart, og utgjer ein av operandane for neste operator, som her er · og gjev multiplikasjonen av den oppbevarte summen med storleik c osv. Polsk notasjon er ein økonomisk måte å skrive og lagre uttrykk på, og overføring til polsk notasjon er ofte eit ledd i omsetjinga til kompilatorar av datamaskinprogram til maskinspråk. Mange lommekalkulatorar nyttar seg òg av polsk notasjon.

Kjelder
-------

* polsk notasjon. (2012-01-31) I *Store norske leksikon*. Henta frå
Kart over austlege Middelhavet og avgrensa land, med Kappadokia markert i grønt.
Üçhisar, ein typisk fjellby i Kappadokia som i dag har fått ein moderne busetnad ved foten av fjellet.
Turiststader i Kappadokia
**Kappadokia** (gresk *Kappadokia*, latin *Cappadocia*, gammelpersisk *Katpatuka*) var eit oldtidsrike og landskap i innlandet i det midtre og austlege Vesleasia (Tyrkia). Området ligg mellom svartehavskysten i nord og Taurusfjella i sør og dessutan elvane Halys i vest og Eufrat i aust.

Namnet Kappadokia kjem opphavleg frå gammalpersisk og tyder «landet med dei vene hestane». Det vart nemnt første gongen på 500-talet fvt. Tidlegare var det eit hettittisk rike rundt byen Hattusa, og vart i hellenistisk tid eit sjølvstendig rike. Frå år 17 evt. var Kappadokia ein provins i Romarriket. Kappadokia består for ein stor del av fjell, kor blant anna Argaios (i dag Erdjijas dag) og Antitaurus er dei høgaste. Urfolkesetnaden vart kalla «kvite syriar» (*leukosyroi*) av Herodot. Peters første brev i Bibelen er stilt til blant anna forsamlinga i Kappadokia.

Ein del av Kappadokia tilhøyrer storlandskapet Karamania. Under Persarriket var det store, utstrakte området delt i to høvdingedøme (satrapier): Kappadokia ved Pontos og dessutan det indre eller sørlege Kappadokia (òg nemnt som Stor-Kappadokia). Namnet vart etterkvart innskrenka til å gjelde den sørlege delen, og i denne utstrekkinga gjenstod Kappadokia såvel som områda til Alexander den store og Selevkidriket som tilsvarande innanfor Romerriket etter at det i mellomtida hadde eksistert som eit eige rike med eigne kongar.

Göreme nasjonalpark og formasjonane av tuffstein i Kappadokia, eit slags trollslandskap, er i dag eit populært turistmål. Den vesle byen Göreme ligg midt i dette området og har mange hotell. I det same området finst det mange hus og kyrkjer som hogd ut av fjellet. Göreme Frilandsmuseum har ei rekkje kyrkjer og dette området skriven inn på verdsarvlista for Europa.

Steinformasjonar i Kappadokia

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kappadokia» frå Wikipedia på bokmål, den 21. august 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  UNESCO, Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Kappadokia
* Bilete frå Kappadokia
* Bilete frå kyrkje og landskap
* Kapadokya Arkivert 2011-10-09 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* NDL

 |
Sierra Nevada de Santa Marta
**Kankuamo**, **kankuaka**, **kankui** eller **kankuané** er ei urfolksgruppe frå Colombia som tradisjonelt held til i dei sørlege fjellsidene av Sierra Nevada de Santa Marta opp til norddelen av Cesar-departmentet (corregimientoa Atánquez, Guatapurí, Chemesquemena, Los Haticos, La Minha og Rio Seco). Ein reknar med at det finst rundt 15 000 kankuamofolk. Dei snakkar sánha, ein dialekt av atanque i den chibchanske språkgruppa. Dei reknar Sierra Nevada de Santa Marta, den høgaste fjellkjeda nærast havet, som heilag. På språket sitt kallar dei fjella *Umunukunu*. Mange kankuamofolk, særleg dei som driv med handel, snakkar ikkje dette språket.

Kankuamofolket er i slekt med arhuaco-, wiwa- og kogifolk. Av desse fire urfolka i Sierra Nevada de Santa Marta er det tradisjonelt kankuamofolk som har hatt minst kontakt med andre, og dei har utvikla strategiar for å halda seg avsondra frå omverda.

Klesdrakten til kankuamofolk skil seg frå den til dei andre urfolka i Sierra Nevada. Kvinner ber to overlappande klede, medan menn bruker korte bukser og ein sivhatt.

Hovudnæringa til kankuamofolk er landbruk. Dei viktigaste produkta deira er yuca, ñame, ertebønner, mais, banan, kokablad, fique, arracacha og Xanthosoma-stive.

Kjelder
-------

1. ↑  *Localization of the Kankuamo people and language] - Pueblos Originarios* (på spansk), henta 18-04-2016
2. 1 2  "Kankuamo people" - Minority Rights - accessed 18-04-2016
3. ↑  *Kankuamo people and their languages* (på spansk), Banco de la República, arkivert frå originalen 10. november 2017, henta 18-04-2016
4. ↑  *Dressing style of the Kankuamo people* (på spansk), TodaColombia, henta 18-04-2016

* *Denne artikkelen bygger på «Kankuamo people» frå Wikipedia på engelsk, den 26. mai 2020.*

Bskgrunnsstoff
--------------

* Nettstad for kankuamofolket

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN

 |
| **Kandersteg** |
| --- |
| Kandersteg frå elva KanderKandersteg frå elva Kander Kandersteg frå elva Kander |
| 

|  |
| --- |
| Kommunevåpenet til Kandersteg |
| **Kommunevåpenet til Kandersteg** |

 |
| Plassering |
| 

Kandersteg is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | kantonen Bern |
| Distrikt | Frutigen-Niedersimmental |
| Språk | tysk |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  133,9 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2010)   - folketettleik | 1 231   9,2 /km² |
| Koordinatar | 46°30′0″N 7°40′0″E﻿Koordinatar: 46°30′0″N 7°40′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 1174 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 3718 |
| **Nettstad:** www.kandersteg.ch |

**Kandersteg** er ein kommune i distriktet Frutigen-Niedersimmental i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har 1 231 innbyggjarar (2010) og eit areal på 134 km². Kommunesenteret ligg 1174 meter over havet. Han ligg langs dalen til elva Kander, vest for Jungfrau-massivet. Han er kjend for det spektakulære fjellandskapet og turisme er ein viktig del av økonomien. 

Kandersteg ligg på nordsida av Bern-Alpane ved foten av Lötschen- og Gemmipasset. Landsbyen ligg i øvre Kanderdalen. i kommunen ligg Gasterndalen (øvre Kanderdalen) og Oeschinensee. Han omfattar landsbyane Kandersteg og Gastern.

Kandersteg er omgjeven av høge fjell. Balmhorn (3698 moh), ved grensa til kantonen Valais i sør er den høgaste i dalen. 

Den største innsjøen i dalen er Oeschinensee. Øvst i dalen ligg Kanderbreen, kjelda til elva Kander. 

Delar av kommunen ligg innanfor Jungfrau-Aletsch verneområde, ein verdsarvstad sidan 2001.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kandersteg» frå Wikipedia på engelsk, den 25. mars 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Landsbyen Kandersteg

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* HDS
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Trunking** er ein teknologi for radiosamband der eit radiosystem vert brukt til å maksimera den tilgjengelege kapasiteten på eit sambandsnettverk ved å gje grupper av brukarar ei logisk «samtalegruppe» på deling  i staden for ein eigen radiofrekvens.

Den enkelte sitt radiosett sender datapakkar til ei datamaskin som opererer på ein eigen fast frekvens, ein såkalt kontrollkanal, for å be om kommunikasjon for ei spesifikk samtalegruppe. Kontrollaren sender eit digitalt radiosignal til alle radioar som overvaker denne samtalegruppa og instruerer radioane om automatisk frekvensbyte for å følgja kommunikasjonen. Etter at brukaren er ferdig med å snakka returnerer radioane til å overvaka kontrollkanalen for ytterlegare sendingar. 

Denne organiseringa gjer at fleire grupper av brukarar kan dela på ei lita mengd radiofrekvensar utan å høyra hverandre sine samtalar. System med frekvenshopping har som hovudfunksjon å spara på avgrensa kanalkapasitet og gjev òg høve for andre avanserte funksjonar for brukarane.

Ulike typar radiosystem med trunking
------------------------------------

1. Association of Public Safety Communications Officials
2. Ercisson GE
	* EDACS Provoice
	* EDACS
3. Logic Trunked Radio
4. Motorola
	* Type I
	* Type II
	* Type IIi Hybrid
	* Type II SmartZone
	* Type II SmartZone OmniLink
	* iden (integrated Digital Enhanced Network)
5. MPT-1327
6. MRR
7. OpenSky
8. APCO Project 25
9. SmarTrunk
10. TETRA
11. TETRAPOL
12. GSM

Kjelder
-------

Referansar
1. ↑  Talk groups, scanning, and group calls are defined in, "Section 2: Needs Summary," *Arizona Phase II Final Report: Statewide Radio Interoperability Needs Assessment,* Macro Corporation and The State of Arizona, 2004, s. 16.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Frekvenshopping» frå Wikipedia på bokmål, den 28. oktober 2018.*
**Infeksjonssjukdom** er ein sjukdom som kjem av mikroorganismar: Bakteriar, virus, sopp eller parasittar. Det er ikkje heilt det same som infeksjon, som ikkje treng medføra sjukdom. Symptoma ved ein slik sjukdom kjem både av mikrobane sin invasjon av kroppen og svaret frå immunforsvaret. Infeksjonssjukdommar kan smitta frå ein organisme til ein annan.

I moderne medisin finst mange legemiddel mot bakteriebaserte infekjsonssjukdommar, ein del mot soppinfeksjonar, men mindre mot parasittar og svært lite mot virus. Det finst ingen legemidddel som kan utrydda virus, men ein kan bruka antivirale middel mot til dømes hiv-infeksjon.

Døme på infeksjonssjukdommar
----------------------------

* dysenteri
* forkjøling/krimsjuke
* hiv/aids
* influensa
* karies
* kikhoste
* koppar
* listeriose
* lepra/spedalsksjuke
* malaria
* pest
* tuberkulose
* vasskoppar

Sjå òg
------

* infeksjon
* epidemi
* farang

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Infeksjonssjukdom**

Kjelder
-------

* Myrvang, Bjørn, «infeksjonssykdom», *Store medisinske leksikon (SML)*
* *Denne artikkelen bygger på «Infeksjonssykdom» frå Wikipedia på bokmål, den 31. desember 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC
* BNE
* NDL

 |
Koordinatar: 58°38′25.34″N 9°08′10.22″E﻿

Lyngør
Holmen og Odden har vegsamband over ei bru over eit grunt sund.
**Lyngør** er ei gamal uthamn (lita hamn i den ytre skjærgarden) og ein tettbygd liten stad på fleire øyar i Tvedestrand kommune i Agder, om lag midtvegs mellom byane Risør og Tvedestrand. Dei øyane i Lyngør som det bur folk på, har namna Holmen, Odden, Lyngøya, Steinsøya og Askerøya. Vegane på øyane er oppmurte gangvegar utan biltrafikk av noko slag. Det greiaste viset å kome seg til Lyngør på, er med båtskyss frå Gjeving på den andre sida av fjorden, der det er parkeringsplass.

For det meste vert husa i Lyngør no nytta som fritidsbustader. Det er berre om lag åtti som bur fast her, og mange av dei er knytt til små, lokale verksemder, mellom anna ein seglmakarverksemd. Om sommaren er det eit yrande liv i Lyngør.

Lyngørsundet er kjent for at det i 1812 stod eit dramatisk sjøslag her under Napoleonskrigen, slaget ved Lyngør, då britiske marinefartøy senka den dansk-norske fregatten «Najaden». Vraket av «Najaden» vart funne i sundet i 1957. Kvar olsok vert slaget minnast med eit såkalla «putteslag».

På ei øy i nærleiken av Lyngør ligg Lyngør fyr.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Tysk frimerke frå 1981 som reknar rettsstaten som ein av grunntankane i eit demokrati.
**Rettsstat** eller **lovstat** er nemningar for ein stat som blir styrt etter offentlege generelle rettsreglar. I ein rettsstat står prinsipp om legalitet, rettstryggleik og maktfordeling sentralt.
Ein reknar også med at ein slik stat har eit velutvikla og sivilisert rettssystem. Motsatsar til rettsstat er til dømes politistat eller anarki.

Idé og grunnprinsipp
--------------------

Tanken om rettsstaten voks fram i Europa på 1700-talet under eineveldet til ulike monarkar. Til motsats frå desse skulle ein ikkje kunne handle slik han sjølv finn det for godt. Det var den franske opplysningsfilosofen Charles Montesquieu som unnfanga maktfordelingsprinsippet, ein modell som delar staten inn i tre sjølvstendige delar: den lovgjevande makta, den utøvande makta og den dømmande makta. Kvar del av statsmakta skulle føre tilsyn med dei andre, slik ein del ikkje kunne opptre lovstridig eller kritikkverdig utan innblanding frå dei andre delane. Med dette ville ein få ein balanse mellom statsmaktene.

Legalitetsprinsippet
--------------------

Eit av dei viktigaste prinsippa i moderne rettssystem er kravet om legalitet. Dette prinsippet medfører at den utøvande makta aldri kan gripe inn overfor borgarane i landet utan å ha heimel for dette i gjeldande rettsreglar. Staten sitt maktområde er difor underlagt ei *negativ avgrensing*, medan borgarane i landet er omfatta av ei *positiv avgrensing*. I praksis vil dette seie at ein person eller ei verksemd kan utføre ein alle aktivitetar som ikkje er forbodne eller regulerte gjennom rettsreglar. Staten derimot, må han ein rettsregel for å til dømes krevje inn skatt eller påleggje folk verneplikt.

Sjå òg
------

* Rettstryggleik

Kjelder
-------


* «rettsstat» (26.01.2012) i Store norske leksikon.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* HDS
* NKC
* BNE

 |
**Mattilsynet** er eit norsk statleg forvaltingsorgan som skal ha tilsyn med plantar, fisk, dyr og næringsmiddel. Det bidreg til å sikra forbrukarar helsemessig trygg mat og trygt drikkevatn.

Mattilsynet blei oppretta i 2004 ved at fire statlege tilsynsetatar (Statens dyrehelsetilsyn, Statens landbrukstilsyn, Statens nærinsmiddeltilsyn og sjømatdelen av Fiskeridirektoratet) og 89 kommunale næringsmiddeltilsyn blei slegne saman. Føremålet var å skape eit felles og einskapleg tilsyn, med ansvar for heile kjeda frå jord og fjord til bord. 

Mattilsynet har i dag hovudkontor (Oslo), åtte regionkontor og 54 distriktskontor. I alt har etaten om lag 70 kontorstader.

Mattilsynet er underlagt tre departement; Landbruks- og matdepartementet (LMD), Nærings-og fiskeridepartementet (FKD) og Helse- og omsorgsdepartementet (HOD). Det administrative ansvaret for etaten ligg hos LMD.

Regionane i Mattilsynet
-----------------------

* Region Midt (Nord-Trøndelag, Sør-Trøndelag, Møre og Romsdal).
* Region Nord (Nordland, Troms og Finnmark).
* Region Stor-Oslo (Akershus, Oslo, Østfold).
* Region Sør og Vest (Aust-Agder, Vest-Agder, Rogaland, Hordaland, Sogn og Fjordane).
* Region Øst (Buskerud, Vestfold, Telemark, Hedmark og Oppland).

Arbeidsområdet til Mattilsynet
------------------------------

Mattilsynet forvaltar alle lovene som handlar om produksjon og omsetnad av mat, det vil seie matkjeda frå jord og fjord til bord. Dette omfattar alle verksemder innan primærproduksjon, næringsmiddelindustri og småskalaproduksjon, importørar, daglegvarebutikkar og alle slag serveringsstader. Mattilsynet har òg tilsyn med veterinærar og anna dyrehelsepersonell, med dei som behandlar biprodukt (til dømes slakteavfall), og med alle som held dyr (også private). Det er også Mattilsynet som fører tilsyn med kosmetikk og kroppspleieprodukt, og med omsetnad av legemiddel utanom apotek. 

Dyrevelferd er eit viktig tilsynsområde. Mattilsynet fører tilsyn med dyrevelferd både i profesjonelle dyrehald og hos private.

Lovverket
---------

Dei viktigaste lovene på Mattilsynet sitt område er: 

*Matlova*, som skal sikre forbrukarane helsemessig trygg mat og trygt drikkevatn, fremje god helse, samt ivareta miljøvennleg produksjon og hindre spreiing av dyre- og plantesjukdommar. 

*Dyrevelferdslova*, som skal sikre at dyr, også fisk, blir behandla godt. 

*Kosmetikklova*, som skal medverke til at kosmetikk og kroppspleieprodukt er helsemessig sikre for menneske og dyr. 

Mattilsynet har vidare også ansvar for lov om veterinærar og anna dyrehelsepersonell (*dyrehelsepersonellova*), lov om planteforedlerrett (*planteforedlerloven*) og lov om husdyravl (*husdyravlsloven*). 

Til alle desse lovene er det utarbeidd forskrifter med meir detaljerte føresegner. Det aller meste av lovene og forskriftene inngår i EØS-avtalen og er felles europeisk regelverk.

Joakim Lystad var administrerande direktør frå etaten blei oppretta til september 2010.

Harald Gjein er administrerande direktør frå juni 2011.

Kjelder
-------

1. ↑  Om Mattilsynet
2. ↑  Talet på tilsette i følge Norsk samfunnsvitenskapelig datatjenestes forvaltningsdatabase

Bakgrunnsstoff
--------------

* Mattilsynet
**Reuben Seroney Kosgei** (fødd 2. august 1979) er kenyansk tidlegare hinderløpar frå Kapsabet i Marakwet-distriktet som vart olympisk meister i 3000 meter hinder i 2000 og verdsmeister i 2001.

Aktiv
-----

Kosgei vann 3000 meter hinder då juniorverdsmeisterskapen 1998 fann stad i Annecy. To år seinare sprang han inn til gullmedalje i hinderløpet under dei olympiske leikane 2000 i Sydney. Sommaren 2001 sette han personleg rekord med tida 7.57,2 under eit stemne i Brussel, og han vann 3000 meter hinder i verdsmeisterskapen i Edmonton.

Ved VM 2003 i Paris kvalifiserte Kosgei seg til finalen i hindertevlinga, ein finale han ikkje fullførte. I 2006 kom han tilbake i eit stort meisterskap og tok tredjeplassen i 3000 m hinder ved samveldeleikane i Melbourne, slått i spurten av landsmennene Ezekiel Kemboi og Wesley Koech.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2000 i Sydney: Gullmedalje – 8,21,4, framom Wilson Boit Kipketer (8.21,7)
* VM 2001 i Edmonton: Gullmedalje – 8.15,1, framom Ali Ezzine (8.16,2)
* VM 2003 i Paris: Braut finalen – nr 14

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Reuben Kosgei» frå Wikipedia på engelsk, den 30. august 2016.*
Motorane som driv ståltaua som dreg kabelsporvognene gjennom gatene i San Francisco i USA
Ei kabelsporvogn i California Street i finansbydelen i San Francisco i USA
**Kabelsporvogn** («kabeltrikk») er eit sporvognsystem for kollektivtransport som fungerer som vanlege sporvogner (trikkar), men skil seg frå dei ved at dei einskilde sporvognene ikkje har eigne motorar, men vert drege fram av eit ståltau, ein kabel, som ligg i ei langsgåande spalte (kanal) i gata midt mellom skjenene. Ståltauet vert halde i konstant fart av eit maskineri som står fast montert i eit maskinhus, og dei einskilde sporvognene på lina stoggar og startar ved å løyse seg frå eller hekte seg på ståltauet ved hjelp av ei gripeklo. Ståltauet går i ei endelaus sløyfe mellom endene på lina og det stasjonære maskineriet. Gripekloa som festar eller løyser vogna frå ståltauet, vart opphavleg manøvrert med handemakt av vognføraren, som òg skulle ta seg av dei mekaniske bremsene på vogna. Manøvreringa av gripekloa var tungt, og kravde dessutan ei viss varsemd for at vogna kunne starte utan for mykje rykk og napp og slitasje på tauet. Der kabelsporvegar var i brukt i seinare tider, vart dette gjort med automatiske mekanismar.

Soga
----

Kabelsporvogn i Paris i Frankrike omlag år 1900. Bana gjekk mellom place de la République og kyrkja Saint-Jean-Baptiste de Belleville, og var i bruk frå 1891 til 1924.
Skisse som syner kabelsporvogna i Paris, med tilkoplinga til kabelen midt under vogna
Sporvegar for kabeldrift vart planlage og bygde i fleire byar i både USA, Europa og andre stader i verda i sporvegane sin spede barndom på slutten av 1800- talet og framover. Dette vart rekna som eit framsteg i høve til å dra sporvognene med hestar. Den fyrste kabelsporvegen skal ha vore bygd i  New York i USA, opna i 1868, men nedlagd allereie i 1870 etter store tekniske problem, og erstatta med damplokomotivdrivne vogner. I San Francisco i USA vart det opna ei line i 1873 med ein teknikk som synte seg å fungere godt, og dette vart byrjinga til det vidgjetne kabelsporvognsystemet som byen framleis har i ei modernisert utgåve. Men dei fleste stadene kringom i verda vart systemet oppgjeve etter relativt stutt tid, og erstatta av sporvogner med eigne elektriske motorar som fekk energien frå eit leidningsnett hengt opp over gatene, slik systemet er den dag i dag. Etter at kabelsporvegen i Dunedin på New Zealand vart stengd i 1957, opna i 1881, er kabelsporvegane i San Francisco dei einaste att i verda. Her er det tre liner, Powell-Hyde, Powell-Mason og California, som vert drivne av fire ståltau frå maskinhus kalla Powell, Hyde, Mason og California.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kabelsporvognsmuseet i San Francisco
**Kaare Strøm** (18. april 1915–29. juni 1982) var ein norsk friidrettsutøvar og apotekar. Han tevla både i tresteghopp og lengdehopp. Tre gongar gjekk han til topps i øvingar i noregsmeisterskap; to gull kom i tresteggropa og eitt i lengdegropa. Strøm var fødd i Stavanger og voks opp i Arendal, der han sidan var busett. Far hans var apotekar i byen, og Strøm tok i si tid over praksisen. Han var medlem av IK Grane.

### Aktiv

Strøm kom på sølvplass i tresteghopp både under NM 1934 og NM 1935, begge gongane vart Eugen Haugland noregsmeister. I 1938 vart Strøm noregsmeister i øvinga, ein prestasjon han gjentok året etter. Same året, i august 1939, sette han europarekord i trestehopp på Bislett stadion. Hoppet målte 15,49 meter, og var ein centimeter lengre enn finske Vilho Tuulos sin gamle rekord. Strøm hoppa heile 15,82 m i september 1939 i Göteborg, men vinden målte i kring 8 m/s og det vart såleis ikkje godkjent som rekord.

Strøms personlege rekord i lengdehopp på 7,46 m sette han på Bislett i september 1937. Han tok sølvmedaljen i lengdehopp under NM 1938, bak Nils Uhlin Hansen. Under NM 1939 gjekk han til topps både i tresteg og i lengde, i lengdehopptevlinga vann han gull framom Hansen og Haugland.

Også etter andre verdskrigen deltok Strøm i friidrettstevlingar. Han kom på bronseplass i tresteg i NM 1947, og erobra sølvet i same øvinga i NM 1949, bak Rune Nilsen.

Strøms 15,49 m var norsk rekord i tresteghopp til Odd Bergh hoppa 15,63 m i 1962.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kaare Strøm (athlete)» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juni 2012.*
**Lynsey Sharp** (fødd 11. juli 1990) er ein britisk friidrettsutøvar frå Dumfries i Skottland som tevlar internasjonalt på 800 meter. Ho vart europameister på 800 m i 2012 og tok EM-sølv på same distansen i 2014. Faren Cameron Sharp vann EM-sølv på 200 m i 1982.

### Aktiv

Sharp vart opphavleg nummer to på 800 meter under friidretts-EM i Helsingfors i juni 2012. Etter at den opphavlege vinnaren, Jelena Arzjakova frå Russland, i april 2013 vart dømd for unormale verdiar i sitt biologiske pass, rykte Sharp opp til fyrsteplass. Gullmedaljen fekk ho tildelt ved eit innandørsstemne i Glasgow i mars 2014. Sharp vart etter litt om og men teken ut til å representere Storbritannia under Sommar-OL 2012, der ho vart slått ut i semifinalane på 800 m. 

I juli 2014 sprang Sharp for fyrste gong under to minuttar på 800 meter, tida 1.59,67 vart oppnådd i DL-stemnet i Lausanne. Nokre veker seinare tok ho sølvmedaljen på 800 m ved samveldeleikane i Glasgow, den regjerande verdsmeisteren, Eunice Sum frå Kenya, vann løpet. Berre to veker etterpå tok Sharp under EM i friidrett 2014 i Zürich endå ei sølvmedalje. Her sette ho personleg rekord med 1.58,80, kviterussiske Maryna Arzamasava vart europameister etter å ha vorte klokka inn på 1.58,15.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lynsey Sharp» frå Wikipedia på engelsk, den 23. september 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |
**Bøndenes Hus AS** er eigedoms- og morselskapet for forretningsdrifta til Bondeungdomslaget i Oslo (BUL). 

Etter §3 i vedtektene skal selskapet: ".. tryggja økonomien og fremja føremålet til Bondeungdomslaget i Oslo, i drifta av sin eigedom eller lokale til rimeleg leie, og gjennom eige av annan fast eigedom eller partar, aksjar o.l. å verna om laget sine interesser." 

BUL eig selskapet fullt ut og generalforsamling i selskapet er eit årsmøte i laget.
Selskapet eig bygarden Rosenkrantz' gate 8 og driv forretningar gjennom dei tre driftsselskapa LL Lagsbruka til BUL i Oslo, Heimen LL Husflitsutsal og aksjemajoriteten i Den norske Husfliden AS (91%). Selskapet har kontor saman med Bondeungdomslaget i Oslo (BUL) i Rosenkrantz’ gt. 8. Gardselskapet Rosenkrantz’ gt. 8 AS blei skipa i 1911 og blei fusjonert inn i Bøndenes Hus AS i 1998.

LL Lagsbruka til BUL i Oslo driv Hotell Bondeheimen og Kaffistova i Rosenkrantz' gt 8. Dette er verksemd som har vore drive i denne garden sidan han stod ferdig i 1913. Hotellet har no om lag 135 rom, høgt belegg og blei i 2010 er høgt rangert i ei internasjonale kåring over gode hotellopplevingar.

Heimen LL Husflitsutsal kom i Bondeungdomslaget sitt eige i 1923, og driv både med produksjon av bunader og butikk med sal av husflid. 

Bøndenes Hus AS tok over 91 prosent av aksjane i Den norske Husfliden AS seint i 2007. Den norske Husfliden driv no butikken i kjellaretasjen i Glassmagasinet.

Kjelder
-------
Tom Rudi Torjussen reiste i 2014-'15 med «Flyt» i Aust-Agder. Foto: Ola Sundström (AAbk, 2014)

Eit ensemble frå Agder teater reiste i 2013-'14 med dokketeaterforestillinga «Prinsessen på erten» i Aust-Agder. 
Foto:
Heidi Arild, AAbk, 2013
 

**Den kulturelle skulesekken (DKS)** er ei nasjonal satsing som skal bidra til at alle skuleelevar i Noreg får møte profesjonell kunst og kultur av alle slag. Den kulturelle skulesekken er eit samarbeidsprosjekt mellom kultur- og opplæringssektoren på nasjonalt, regionalt og lokalt nivå, og omfattar alle skular i Noreg. Fylkeskommunen har ansvar for koordineringa regionalt, men kommunane har også høve til å utvikle sitt eige program. Det er stor variasjon i korleis skulesekken vert organisert på regionalt og lokalt nivå.

Målsetjing
----------

Måla for Den kulturelle skulesekken skal vere:

* å medverke til at elevar i skulen får eit profesjonelt kunst- og kulturtilbod
* å leggje til rette for at elevar i skulen lettare skal få tilgang til, gjere seg kjende med og utvikle forståing for kunst- og kulturuttrykk av alle slag
* å medverke til å utvikle ei heilskapleg innlemming av kunstnarlege og kulturelle uttrykk i realiseringa av skulen sine læringsmål.

Gullsekken
----------

Gullsekken var den årlige prisutdelinga som er knytt til Den kulturelle skulesekken. Éin skule og éin produksjon vinn kvar sin pris, og vert kåra av ein fagjury.

Kjelder
-------

1. ↑  Kulturrådet - Den kulturelle skulesekken  Arkivert 2014-02-02 ved Wayback Machine. 22.01.14
2. ↑  Nettsida til Gullsekken Arkivert 2014-02-01 ved Wayback Machine. 22.01.14

Bakgrunnsstoff
--------------

* Oversikt nettsider Den kulturelle skulesekken i fylker og kommunar
* "Kulturell skulesekk for framtida" (Stortingsmelding nr. 8 (2007-2008))
* Kulturrådet - Den kulturelle skulesekken Arkivert 2014-02-02 ved Wayback Machine.
**Bønes kyrkje** er ei arbeidskyrkje frå 1997 i Bergen kommune i Vestland fylke. Kyrkja er teikna av arkitekt Helge Hjertholm, som òg har teikna Søreide kyrkje og Fyllingsdalen kyrkje i Bergen.

Kyrkja på Bønes vart reist etter mange år med kronerulling mellom folk på Bønes. Frå slutten av 1970-åra til byrjinga av 1990-åra auka folketalet på Bønes med om lag 8500, frå eit utgangspunkt på 500 menneske. Området sokna då til Storetveit kyrkje, men det voks fram eit lokalt ønskje om eiga kyrkje på Bønes. Dette var ikkje inne i Bergen kommune sine planar før tidlegast i 2010, og det vart difor teke private initiativ for å få bygd ei kyrkje. Ein byggekomité vart sett ned i 1994, og i 1996 kunne ein starte bygginga. Kyrkja vart vigsla av biskop Ole D. Hagesæther 7. desember 1997, og Bønes vart eige sokn 1. januar 2002.

6. desember 2009 vart andre byggetrinnet av Bønes kyrkje offisielt opna.

Det vert normalt halde gudsteneste i kyrkja kvar søndag.

Kjelder
-------

* 

* *Denne artikkelen bygger på «Bønes kirke» frå Wikipedia på bokmål, den 26. august 2019.*

* *Bønes kirke. Åpen synlig og tilstede*, informasjonsbrosjyre frå kyrkjelyden

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Bønes kyrkje». *Kirkesøk*. Den norske kyrkja.
* 

* Bønes kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Fana prosti |
| --- |
| Austevoll • Bekkjarvik • Birkeland • Bønes • Fana • Fyllingsdalen • Hundvåkøy • Møkster • Nore Neset • Os • Skjold • Slettebakken • Storekalsøy • Storetveit • Sælen • Søreide • Ytrebygda |
**Real Zaragoza** er ein spansk fotballklubb som høyrer heime i Zaragoza, i regionen Aragon. Klubben vart skipa 18. mars 1932. Klubbstadion La Romareda kan ta mot 34 596 tilskodarar.

Klubben har dei fleste sesongane delteke i La Liga, med har sidan 2013 spelt i andre divisjon. Real Zaragoza vann Cupvinnarcupen 1995 etter å ha slått Arsenal 2-1 i finalen på Parc des Princes i Paris, der midtbanespelaren Nayim avgjorde kampen i det 120. minutt med ei skåring frå over 50 meters hald. Klubben har vunne den spanske cupen, Copa del Rey, seks gongar. I La Liga er andreplassen i 1975 den aller beste plasseringa. Real Zaragoza spelte seg fram til finalen i Messebycupen i 1964 og 1966, og sigra i den fyrste og tapte den andre.

Laget stiller vanlegvis i kvite skjorter og strømper, buksene er kongeblå.

Merittar
--------

* Cupvinnarcupen: 1995 (1)
* Messebycupen: 1964 (1)
* Copa del Rey: 1965, 1966, 1986, 1994, 2001, 2004 (6)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Real Zaragoza» frå Wikipedia på engelsk, den 16. september 2015.*
Kabal på data
**Kabal** er eit kortspel for éin spelar. Å spele kabal vert oftast kalla «å leggje ein kabal». Spelet har to moglege utfall; anten vinn ein (kabalen «går opp»), eller så taper ein. 

Dei fleste kabalar går opp sjeldnare enn dei ikkje gjer det. Somme kabalar er heilt tilfeldige og mekaniske, og då kan ein i prinsippet rekne ut sannsynet for at han går opp. I andre kabalar er eit godt utfall avhengig av at spelaren spelar godt. Nokre få kabalar er spel med fullstendig informasjon, som tyder at ein i prinsippet kan sjå ut frå korleis han er delt ut om det er mogleg at han går opp, og i tilfelle korleis. Likevel set minnet og tankegangen til mennesket ei grense for dette. 

Ein kabal handlar ofte om å leggje ut korta i eit mønster på bordet, og sidan sortere dei «rett» etter visse reglar, til dømes frå lågaste til høgaste valør i kvar kortfarge. Somme kabalar er delte ut slik at det er umogleg å få dei til å gå opp uansett kva ein gjer. Andre kabalar igjen kan teoretisk sett gå opp uansett tangegong. 

Kabal kan òg vere nemninga på ein fordekt organisasjon av konspiratorisk karakter.
Gestapo-flagget
**Gestapo** er den vanlege nemninga ikkje berre for det tyske hemmelege statspolitiet («Geheime Staatspolizei» - oppretta i 1933), som var ei avdeling (avdeling IV) i Sipo, det tyske «Sicherheitspolizei», men er ofte nytta om heile Sipo. Men i tillegg til det politiske politiet omfatta Sipo både kriminalpolitiet (avdeling V) og utanlandsetterretninga (avdeling VI). I 1939 vart Sipo slegen saman med SD ("Sicherheitsdienst" - avdeling III i Sipo), som hadde vore ein del av det tyske nazipartiet sin organisasjon. 

Oppgåvene til avdeling IV (Gestapo) var å etterforske, arrestere, fengsle og forhøyre, og alt før krigen var Gestapo frykta for sine metodar. Politifolka i Gestapo nytta normalt SS-uniformer med SD-merke. Det tyske politiet rykte inn i dei okkuperte områda kort etter at den militære okkupasjonen var eit faktum, og vart fort både hata og frykta. 

I løpet av krigen vart Gestapo bygd opp til ein svært stor organisasjon, og den hadde om lag 45 000 tilsette. I Noreg var det i overkant av 850 tilsette i Sipo då krigen slutta. Sipo hadde direkte ansvar for minst 171 norske dødsfall frå januar 1942 til 1945. 

Rudolf Kerner i Skrekkens hus i Kristiansand
I tillegg til vanleg forhøyr kunne Gestapo ta i bruk tortur. Det stod skrekk av namnet Gestapo, som folk ofte nytta om heile Sipo. Victoria Terrasse i Oslo vart kjend som «Gestapos hovedkvarter». I Bergen heldt Gestapo/Sipo til i Veiten 3, eigentleg Bergens Haandværks og Industriforenings hus, i Kristiansand i Statsarkivet (Arkivet) og i Trondheim i Misjonshotellet.

Ved rettsoppgjeret i Noreg vart 103 tilsette i Sipo dømde for krigsforbrytelsar. I tillegg vart nokre dømde for alliert rett, og mange vart utleverte til andre land og dømde der.

Etter kvart som amerikanske arkiv frå etterkrigstida vert opna, finn ein mange av dei leiande Sipo-folka att i organisasjonar underlagt CIA, t.d. var Sipo-kommandørane Ernst Weimann (i Bergen) og Oswald Poche (i Tromsø) knytte til Gehlenorganisasjonen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk Krigsleksikon om Gestapo Arkivert 2006-01-04 ved Wayback Machine.

Litteratur
----------

* Berit Nøkleby: GESTAPO Tysk politi i Norge 1940-45 (Aschehoug 2003). ISBN 82-03-22788-0

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Den kaspiske senkinga og det nordlege Kaspihavet sett frå rommet
**Den kaspiske senkinga** (russisk Прикаспийская низменность, *Prikaspijskaja inzmjennost*) er ei lågtliggande slette i området nord for Kaspihavet, den største innsjøen i verda.. Senkinga ligg i den sørlege enden av Rynørkenen i både Kasakhstan og Russland og er ein del av Den aralsk-kaspiske senkinga. Det meste av den russiske republikken Kalmykia ligg i Den kaspiske senkinga. Elva Volga renn gjennom området på veg til Kaspihavet. Dei andre store elvane som renn gjennom senkinga til Kaspihavet er Sefid-Roud frå Iran og Uralfjella. Uralelva og Volga sine elvedelta er kjenneteikna ved vidstrekte våtmarksområde.

Den nordkaspiske senkinga er ein del av den kontinentale eller halvtørr ørkenbiomet. Området får om lag 300 mm nedbør eller mindre i løpet av eit år, og mindre enn 10 % av området er irrigert. Karagije, det lågaste punktet i Kasakhstan, ligg i senkinga, 132 meter under havnivå.

Det meste av Den kaspiske senkinga ligg under havnivå og består av store område med myrland i aust. Det er eit av dei største flate låglanda i Sentral-Asia og dekkjer om lag 200 000 km². Området er rikt på olje og naturgass og fleire gass- og oljerøyrleidningar kryssar området frå nord til sør og frå aust til vest. Mange geologar meiner at Kaspihavet og senkinga vart danna av tektoniske krefter. Enkelte av dei meiner i tillegg at den nordkaspiske senkinga vart skild frå det opne havet for lenge sidan og danna ein enorm salt sjø. Ein del av den gamle Silkevegen gjekk gjennom regionen. Dei to største byane i senkinga er Astrakhan i Russland og Atyrau i Kasakhstan. I dag vert regionen hovudsakleg nytta som beitemarker for buskap.

Senkinga er òg kjenneteikna av saltdomar, særleg volgogradsaltet, der storleiken på domane veks kraftig frå Ryn og mot Kaspihavet. Russiske satellittbilete har vist store førekomstar av saltdomar (om lag 1 200) i Den kaspiske senkinga vest i Kasakhstan. Ein dom heiter Tsjeklarfeltet og dekkjer eit areal på 3 237 km² og er nesten 8 km djupt.

I dei sørlege områda av senkinga, eller nordkysten av Kaspihavet, finn ein store fuktige område på grunn av tidvassfenomen. Ein finn òg mange insektartar i senkinga og truleg fleire hundretusen artar i regionen rundt Kaspihavet. Studiar har vist at vassforureining, truleg frå Volga, truar det biologiske mangfaldet i Den kaspiske senkinga. Vassforureininga kjem hovudsakleg frå industri, jordbruk og hushaldningar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Caspian Depression» frå Wikipedia på engelsk, den 15. januar 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* The Caspian Environment Programme -
* Evaporites of North Border of North Caspian Depression - Internet Geology News Letter No. 178, 13. januar 2003
* Space Today Online -
* World Atlas, Millennium Edition, s. 260

### Fotnotar

1. ↑  «Caspian Sea » General background». Caspian Environment Programme. Henta 31. desember 2006.

Koordinatar: 47°02′N 47°24′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* SUDOC
* GeoNames

 |
Den kinesiske muren

**Den kinesiske muren** (kinesisk 萬里長城; forenkla 万里长城; pinyin *Wànlĭ Chángchéng*, 'den lange borga på 10 000 li¹), er ein 8 851,8 kilometer lang mur og er eit forsvarverk bygd av jord og stein. 

Muren ligg i det nordlege Kina. Han vert rekna som jordas største byggverk og vart bygd under Ming-dynastiet frå slutten av 1300-talet til byrjinga av 1600-talet. Muren skulle verna Kina mot plyndringar fra mongolske og tyrkiske stammer. Fleire andre murar vart påbyrja på 200-talet fvt. av Shi Huangdi, den første keisaren av heile Kina. 

Fleire delar av den kinesiske muren er øydelagt eller forsvunne med tida. Lokale innfødde har nytta steinen til byggemateriale. I dag er muren freda og vart oppført på verdsarvlista til UNESCO i 1987.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Den kinesiske muren**

* Julia Lovell: The Great Wall - China Against the World, 1000 BC-2000 AD. ISBN 1-84354-212-9
* Jacquetta Megarry: Explore the Great Wall. ISBN 1-898481-17-2
* Arthur Waldron: The Great Wall of China - From History to Myth. ISBN 0-521-36518-X

* Offisiell heimeside
* Bilete av Den kinesiske muren i Simatai
* Side om Den kinesiske muren
* Bilete av Den kinesiske muren
* Hiking langs Den kinesiske muren
* CBC.ca News: «Den kinesiske muren er usynleg frå verdsrommet»
* Snopes.com: Legenda om Den kinesiske muren
* Side om Den kinesiske muren
* Kart over Den kinesiske muren

### Fotnotar

¹ 10 000 li = 5 760 km. 10 000 er eit bilete for uendeleg på kinesisk, slik at namnet på muren tyder «den uendeleg lange borga».

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* NDL

 |
**Enzo Finger**, eigenleg **Heinz Finger** (fødd 1. mai 1955 i Sveits) er ein sveitsisk-norsk grafisk designar. 

Finger byrja 16 år gammal som elev på Kunstgewerbschule i Zürich. Han flytta til Noreg i 1976 og jobba først for Bruno Oldani. I 1982 skip han sitt eige firma, Enzo Finger Design, med kontor i Drøbak.

Han har laget grafisk profil for flere store verksemder: Kloster cruiserederi, Flytoget, Alpharma, Universitetet i Oslo og Oslo 1000 år. Han er også ansvarleg for fleire frimerkeutgjevingar sidan 1994, blant anna Prinsessedåpen, Posthorn, Oslo lufthavn Gardermoen, Norges Fotballforbund 100 år og 100 års markering av Nobels fredspris.

Han har fått Merket for god design 12 gonger frå 1994 til 2005, for grafiske profilar og for frimerke, Gullblyanten i 1989, 1990, 1991 og 1992, pris i Årets vakreste bøker i 1989 og 1991, Visueltprisen fleire gonger frå 1993 til 2004, og har vunne fleire konkurransar om minnemynter i regi av Norges Bank. Då han fekk Jacobprisen for 2005 sa juryen at han «har satt sitt preg på norsk design med sin personlige og elegante stil og sine avstemte farger. Det fremheves at hans arbeider er uavhengig av trender og hippe tendenser i bransjen. Enzo Fingers fokus er på kundene og det å finne de komplette visuelle svar på deres problemstillinger.» Han har, som den tredje nordmann, vært medlem av AGI – Alliance Graphique Internationale, siden 1993.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Enzo Finger» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*

Referansar
----------

1. ↑  «Offisielt nettsted».
2. 1 2  Aftenposten, 8.9.2005; Jubelkveld for unge formgivere
3. ↑  norskdesign.no[*daud lenkje*] Søk i designpriser
4. ↑  *a-g-i.org*, arkivert frå originalen 26. januar 2012, henta 13. oktober 2018
5. ↑  Rolf Karlstrøm. «Møte med Enzo Finger : vår nye AGI'er» I: *Visuelt*, nr 4, 1992