recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Topografisk kart over Cambria (Wales) med dagens grenser.
**Cambria** er eit eldre namn for Wales, danna som ei latinisert utgåve av det walisiske (eller kymriske) namnet *Cymru*. Det kan lett forvekslast med Cumbria nordvest i England.

Ordsoge
-------

Orda *cymry*, 'walisarar', *Cimbri* og *Cymru* er avleidd frå gammalwalisisk *combrog*, som tyder 'landsmann'. Både Cumbria og Cumberland har liknande opphav.

Cambria i soga
--------------

Geoffrey av Monmouth fortel i første delen av sin pseudohistorie, *Historia Regum Britanniae* ('Soga om dei britiske kongane') frå rundt 1136, at Brutus frå Troja hadde tre søner som han delte Britannia mellom etter at han hadde erobra landet. Den eldste sonen Locrinus fekk landet mellom elvene Humber og Severn, og kalla det for Loegria eller Logres (latin for det walisiske namnet *Lloegr*, 'England'). Den yngste sonen Albanactus fekk alt landet nord for Humber som var Albania ('Skottland'). Den midtre sonen, Kamber, blei gjeven alt landet bortanfor Severn og det fekk namnet «Cambria» etter han. Denne soga var omfattande sitert frå 1100-talet til ut på 1500-talet. Namnet «Cambria» levde vidare i litterært språk.

Oppkallingar
------------

«Cambria» har gjeve namn til den geologiske perioden kambrium som var for rundt 542 millionar år til 488,3 millionar år sidan. Perioden fekk namnet kambrium av geologen Adam Sedgwick i 1835, etter at han hadde studert bergarter frå denne tidsalderen i Wales.

Det finst fleire småstader som heiter Cambria i USA, til dømes Cambria i California og Cambria i Wisconsin.

Cambria er også eit sjeldant brukt jentenamn i den engelskspråklege verda.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cambria» frå Wikipedia på bokmål, og «Cambria» frå Wikipedia på engelsk den 11. november 2012.*

Fotnotar

1. ↑  Lambert, P.-Y. (1994): *La Langue Gauloise*, Éditions errance
2. ↑  Gove, Philip Babcock, red. (2002): *Webster's Third New International 'Dictionary*. Springfield, MA: Merriam-Webster, s. 321. Oppgjeve av engelske Wikipedia; cymru i etymonline.com.
3. ↑  «Adam Sedgwick (1785–1873)». *University of California Museum of Paleontology*.
4. ↑  behindthename.com
|  |
| --- |
| **Katta** |
| Ein katta sit på bakken i Berenty-reservatet på Madagaskar.Ein katta sit på bakken i Berenty-reservatet på Madagaskar. |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av katta Utbreiinga av katta |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Primatar Primates |
| **Familie:** | Lemuridae |
| **Slekt:** | *Lemur* |
| **Art:** | **Katta** *L. catta* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Lemur catta***Linnaeus, 1758 |

**Katta** eller **ringhalelemur** (*Lemur catta*) er ein art i lemurfamilien i ordenen primat. Han er den einaste arten i slekta *Lemur*. Katten lever på Madagaskar i galleri- og lauvskog.

Skildring
---------

Kattaen har storleik liknande ein katt. Han vert om lag 39-46 centimeter lang, medan halen er lengre enn kroppen med ei lengd frå rundt 50 cm og opptil 63 cm. Dyret har eit langt hovud som liknar på reven sitt, med ganske store auge og øyre. Øyra har tett hårvekst. Framtennene er er små, og alle har same storleik. Bakføtene er ein del lenger enn framføtene. Halen er dekt av eit lett kjenneleg svart og kvitt stripemønster. Pelsen er grå eller brunleg på ryggen av dyret, lysare på lemmane og gråkvit på buk, hender og føter. Nasen og ringen rundt kvart av auga er svarte.

Kattamor i Zoo de Valencia sit med diande unge i fanget.
Ei gruppe kattaer i Dierenpark Emmen i Nederland prøver å bli varme om morgonen. Gruppa til venstre har samla seg i ein tett «ball», medan dei to til høgre vender magane sine mot sola.

Levevis
-------

Kattaer held seg i grupper på 5–30 dyr som blir styrte av hodyr. Dei styrker sosiale band og held seg varme ved å halda seg tett saman, i «ballar». Om morgonen varmar kattaene seg også gjerne ved å sola seg, då sit dei oppreiste med den kvite magen vend mot sola.

Dei finn først og fremst føde oppe i trea, men leiter også nede på bakken. Kattaer er altetande som nyttar dei matkjeldene som finst. Dei et mest frukt og blad, då særleg tamarindblad (*Tamarindus indica*).

Luktesansen er viktig for dyra. Dei bruker luktkjertlar til å markera territorium. Hannane har harde sporar nær luktkjertlane på armane, nær rista, som dei bruker til å skjera små spor i materiale med og leggja igjen luktspor. Kattahannar kan også påføra halen sin lukt og kjempa mot rivalar ved å vifta halen mot dei. Under paringstida tilnærmer dei seg hoer ved å vifta den luktande halen sin mot dei.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ring-tailde lemur» frå Wikipedia på engelsk, den 28. august 2010.*

* 

* «katta» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* ITIS
* EOL

 |
**Andreas Olai Schei** (7. oktober 1902–25. desember 1989) var ein norsk jurist, høgsterettsdommar og den første sivilombodsmannen i Noreg frå 1962 til 30. juni 1974.

Schei var fødd i Førde.
Han vart cand.jur. i 1926, og var dommarfullmektig frå 1926 to 1929 og tilsett i Justisdepartementet frå 1929 til 1939. Frå 1939 arbeidde han i Forsyningsdepartementet, og frå 1941 til 1942 var han ekspedisjonssjef i Handelsdepartementet. Han var deretter tre år i Norsk Brændselolje, og frå 1945 ekspedisjonssjef i Justisdepartementet. 

I 1946 vart han utnemnd til høgsterettsdommar. Frå 1962 til 1974 var han den første Sivilombodsmannen i Noreg. Han hadde mange verv i offentlege styre og komitear. 

Han blei tildelt Storkors av Den Kongelige Norske St. Olavs Orden i 1972.

Scehi døydde i Bærum.
Han var far til høgsterettsjustitiarius Tore Schei og bror til tidlegare fylkesmann Nikolai Andreas Schei.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister

 |
Interiørbilete frå bybiblioteket i Vyborg
**Vyborg bibliotek** er eit bibliotek i Vyborg i Russland. Bygget er utforma av den kjende finske arkitekten Alvar Aalto. På finsk heiter biblioteket *Viipurin kirjasto*. 

Aalto vann ein arkitektkonkurranse i 1927. Det tok tid å avgjera om bygget skulle reisast, og teikningane vart endra etter kvart. Bygget vart reist i tida frå 1933 til 1935. På denne tida var Vyborg (finsk Viipuri, svensk Viborg, russisk Vyborg) ein del av Finland. Etter andre verdskrigen vart området ein del av Sovjetunionen. 

Bygget er sett på som eit tidleg viktig verk av Aalto, med typisk funksjonalistisk arkitektur. Internasjonalt er biblioteket rekna som eit viktig arkitekturhistorisk kulturminne, som bør takast var på nær slik det vart bygd. Aalto teikna og var formgjevar for alt frå sjølve bygget til interiør og møblar. Mykje trematerial vart nytta. 
Under krigen vart byen utsett for sterk bombing, men bibliotekbygget vart ikkje råka. 

Etter krigen stod bygget lenge tomt, og det vart gjort lite vedlikehald. På 1950-talet vart bygget på nytt opna som bibliotek, men mykje av innreiinga og interiøret hadde gått tapt. Noko oppussing vart gjort, ut frå fotografi. Ein kunne då, på grunn av politiske tilhøve, ikkje ha kontakt med Aalto sitt arkitektkontor. 

På 1990-talet vart det sett i gang eit prosjekt med å restaurera bygget i høve Aalto sine teikningar. Prosjektet er eit samarbeid mellom Finland og Russland. Det er laga til eit fond for restaureringsarbeidet, som det vert samla inn pengar til.

Kjelder
-------

* Viipuri Library Arkivert 2000-05-26 ved Wayback Machine. www.alvaraalto.fi
* greatbuildings.com
* Viipuri Library - Alvar Aalto Arkivert 2010-05-22 ved Wayback Machine. www.lesterkorzilius.com
* Viipuri Library: 70th Anniversary in 2005 Arkivert 2007-12-20 ved Wayback Machine. virtual.finland.fi
* Viipuri Municipal Library, 1933-35, Viipuri, Russia Arkivert 2006-01-29 ved Wayback Machine. www.artek.fi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* SUDOC

 |
SS «Sørlandet» ved hamna i Oslo den 7. juni 2005.   
Foto:J. P. Fagerback
**SS «Sørlandet»** er eit seglskip som vart bygd i 1927. Skipet vart bygd for å nyttast til grunnleggjande fagopplæring av sjøfolk, og er i dag verdas eldste operative fullriggar.

Bygging og dei første tokt
--------------------------

«Sørlandet» er byggnummer 1 frå Høivold mekaniske verksted i Kristiansand. «Sørlandet» var det første norskbygde seglskipet i stål bygd som skuleskip. Skipet var 210 fot langt (64,2 meter), og utan motor. Det gjekk av stabelen i 1927 og hadde då ein bruttotonnasje på 588 tonn.

Ein donasjon frå skipsreiar O.A.T. Skjelbred samt eit legat på 25.000 pund sterling, var grunnkapitalen i institusjonen og finansierte bygginga av skipet. 

Jomfruturen i 1927 gjekk til Oslo der skipet vart inspisert av Kong Haakon og Kronprins Olav. Seinare same år var Sørlandet på tokt til utlandet for fyrste gong. Det var London som var målet.

Som det første norske skuleskipet kryssa Sørlandet Atlanteren i 1933 og gjekk til Chicago der skipet var det norske innslaget på utstillinga «A Century in Progress».

Krigsår
-------

Under den andre verdskrigen vart «Sørlandet» taua til Kirkenes der skipet gjorde teneste som kollager og fangeskip. Etter å ha blitt treft under eit flyangrep sokk Sørlandet i hamna i Kirkenes. Skipet vart seinare heva og fram mot krigsslutten fungerte Sørlandet som losjiskip for tyske ubåtmannskap. Skipet fekk brakkeoverbygg og innreiinga vart og bygd om. Baugsprydet blei kappa. Skipet låg som depotskip då krigen slutta. 

Då det etter krigen etterkvart vart tilgang på dei nødvendige materialar, vart Sørlandet reparert ved verftet som hadde bygd skipet. Skroget var solid, men skipet måtte gjennom ei omfattande og kostbar gjenoppbygging før det igjen kunne reise segl i 1948.

Først i 1958 vart Sørlandet utstyrt med motor og propellar.

I privat eige
-------------

Sørlandet vart utrangert som skuleskip i 1974 og seld til skipsreiar Helmer Staubo i Oslo. Skipet vart registrert i Arendal og låg for anker i Kilsund fram til 1977 då det vart kjøpt tilbake til Kristiansand av Skjelbreds rederi, som og hadde finansiert bygginga av skipet 50 år tidlegare. I dag driv skipet ein internasjonal vidaregåande skule, A+ World Academy.

Tekniske data
-------------

* Bygd: Høivolds Mek. Verksted i 1927
* Deplasement: 891 tonn
* Bruttoregistertonn: 499 tonn
* Lengd på skroget: 57 meter
* Lengd med baugspryd: 64,15 meter
* Største breidd: 8,87 meter
* Djuptgåande: 4,5 meter
* Masterhøgd: 34,2 meter
* Seglføring: 27 segl
* Seglareal: 1.236 m²
* Høgste fart med segl: 14 Knop
* Høgste fart med motor: 9 Knop
* Motor: 560 hk
* Mannskap: 20
* Maksimalt tal på medseglarar: 70
* Maksimalt passasjertal: 150

Bakgrunnsstoff
--------------

* 


1. ↑  «A+ World Academy».
**Calvin Smith** (fødd 8. januar 1961) er ein tidlegare friidrettsutøvar frå Bolton i delstaten Mississippi i USA. Han var to gongar verdsmeister på 200 meter og ei tid verdsrekordhaldar på 100 meter, og gullmedaljør i 4 x 100 m stafett både ved VM 1983 og OL 1984.

Aktiv
-----

Den 3. juli 1983 forbetra Smith den 15 år gamle verdsrekorden til Jim Hines på 100 meter med to hundredels sekund til 9,93 sekundar i Colorado Springs. Fem veker seinare, under den aller fyrste verdsmeisterskapen i friidrett vann Smith i Helsinki gullmedaljen på 200 meter og tok sølvmedaljen bak landsmannen Carl Lewis på 100 meter. Smith fekk VM-gull nummer to då han saman Emmit King, Willie Gault og nettopp Lewis sprang USA inn til verdsrekord på tida 37,86 sekundar i finalen på 4 x 100 meter stafett. Eit par veker seinare vart Smith i Zürich den fyrste sprintaren som ein og same kvelden sprang under 10 sekunder på 100 meter og under 20 sekunder på 200 meter; høvesvis 9,97 og 19,99 sekundar.

Ved Sommar-OL 1984 i Los Angeles forbetra USA verdsrekorden i 4 x 100 meter stafett til 37,83 sekundar. Vinnarlaget bestod av Sam Graddy, Ron Brown, Calvin Smith og Carl Lewis. I VM 1987 i Roma forsvarte Smith VM-tittelen på 200 meter med minst mogleg margin. Han fekk same tid, 20,16 sekundar, som franske Gilles Quénéhervé, men vart dømd framom franskmannen.

Under sommarleikane 1988 i Seoul tok Smith seg til finalen på den i ettertid berykta 100-meteren. Ben Johnson frå Canada braut målsnøret framom Carl Lewis. Linford Christie frå Storbritannia vart nummer tre og Smith nummer fire. Etter Johnson testa positivt på det forbodne stoffet stanozolol vart han diskvalifisert og Smith rykte samstundes opp på tredjeplassen. Smith var elles med på det USA-amerikanske stafettlaget som vart diskvalifisert.

Smith var aktiv til 1992.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1983 i Helsinki: Gull på 200 m – 20,14, sølv på 100 m – 10,21 – gull og verdsrekord i 4 x 100 m stafett – 37,86
* OL 1984 i Los Angeles: Gull og verdsrekord i 4 x 100 m stafett – 37,83
* VM 1987 i Roma: Gull på 200 m – 20,16, framom Gilles Quénéhervé (20,16)
* OL 1988 i Seoul: Bronse på 100 m – 9,99

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Calvin Smith» frå Wikipedia på engelsk, den 2. juli 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Calvin Smith» (på engelsk). olympedia.org. Henta 15. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**SS-18** eller **R36** (russisk P-36) er ei gruppe interkontinentale ballistiske missil (ICBM) og rakettar for utplassering av satellittar som vart utvikla av Sovjetunionen under Den kalde krigen. Den første utgåva av R-36 fekk NATO-kallenamn SS-9 medan den siste utgåva, R-36M, vert kalla SS-18 Satan av NATO. Denne versjonen gav Sovjet såkalla førsteslagskapasitet i høve til USA sine landbaserte ICBM-ar grunna dens store nyttelast (Throw-weight).

Utviklinga av R-36 byrja i Ukraina i 1962. Dei bygde på R-16, og den første utgåva av missilet var operativt i 1966. R-36M vart utplassert frå 1975 og har gjennomgått seks oppgraderingar. R-36M har vore utstyrt med MIRV for 10 stridshovud. Den maksimale mengda R-36M utplassert var 308 missil, ved oppløysinga av Sovjetunionen var 104 av desse lokaliserte i Kasakhstan og dei vart etterkvart destruerte. Russland har planlagt å ha missilet operativt fram til 2020 og underteikna i 2006 ei avtale med Ukraina om vedlikehald.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «R-36» frå Wikipedia på bokmål, den 28. januar 2017.*
**Andrej Valentinovitsj Khomutov** (fødd 21. april 1961) er ein tidlegare sovjet-russisk ishockeyspelar frå Jaroslavl. Han vann i tida 1981-93 sju VM-gull og tre OL-gull for Sovjetunionen og sidan Russland.

Khomutov var frå vinteren 1980 høgreveng på CSKA Moskva, det suverene topplaget i sovjetisk ishockey. Etter ti suksessrike år i CSKA flytta han i 1990 til Sveits og var aktiv på Fribourg-Gottéron til han la opp i 1998.

Åra 1981-84 vann Khomutov med Sovjetunionen sitt landslag tre strake VM-titlar og den olympiske ishockey-turneringa i Sarajevo. Etter bronseplass i VM 1985, var Khomutov og lagkameratane tilbake på gullplassen året etter. I 1987 tapte Sovjetunionen den avgjerande VM-kampen mot Sverige. Under Vinter-OL 1998 vart det atter OL-gull til Sovjetunionen og Khomutov, deretter vart han verdsmeister i 1989 og 1990. Frå vinterleikane 1992 i Albertville reiste Khomutov med sin tredje olympiske gullmedalje. Året etter henta han sitt sjuande VM-gull, då saman med eit heilrussisk mannskap. I sitt siste ishockey-VM enda Khomutov i 1995 for fyrste gong opp utan medalje.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Andrei Walentinowitsch Chomutow» frå Wikipedia på engelsk, den 7. april 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
|  |
| --- |
| ***White Houses***  Singel av Eric Burdon & the Animalsfrå albumet *Every One Of Us* |
|  |
| B-side | «Anything» (USA)«River Deep, Mountain High» |
| **Utgjeve** | November 1968 |
| **Sjanger** | Rock, psykedelisk rock |
| **Lengd** | 3:45 |
| **Selskap** | MGM Records |
| Låtskrivar(ar) | Eric Burdon |
| **Produsent** | Tom Wilson |
|
| Eric Burdon & the Animals-kronologi |
| «Sky Pilot» (1968) | *White Houses* | «Ring of Fire» (1969)
 
 |

**«White Houses»** er ein song av Eric Burdon & The Animals i 1968. Det var opningssporet på det psykedeliske rockealbumet *Every One Of Us*. «White Houses» nådde 67. plassen på den amerikanske poplista og 46. plassen på den kanadiske RPM-lista. B-sida i USA var «Anything» frå *Winds of Change* frå året før, og som hadde vore gjeven ut som singel frå det albumet før. I Canada, Tyskland, Spania og Brasil, var B-sida «River Deep, Mountain High», som seinare kom ut på albumet deira *Love Is*. «River Deep, Mountain High» vart òg rekna som A-side og gjeven ut på ein eigen singel i 1969. 

I 1995 spelte Burdon inn songen på ny. Denne kom ut på *Absolutely the Best* (1999).

I 2002 vart songen spelt inn av Ed Kuepper som ein del av ein medley, med songen «Hey Gyp», ein annan song Eric Burdon spelte.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «White Houses (Eric Burdon and the Animals song)» frå Wikipedia på engelsk, den 24. mars 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  The Animals USA chart history, Allmusic. Henta 11. juni 2012.
2. ↑  Particulars of release versions of «White Houses»; Discogs. Henta 24. mars 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
**Adrianopel-traktaten** vart underteikna i 1713 under den store nordiske krigen. 

Den russiske tsaren Peter den store følgde etter Karl XII av Sverige etter det svenske nederlaget i slaget ved Poltava. Karl XII rømde inn i Det osmanske riket, men Peter den store kravde han utlevert. Då sultanen nekta, sende russarane inn ein styrke i Det osmanske riket, men vart fanga av ein langt større osmansk styrke ved elva Prut. Peter den store klarte å forhandle fram denne avtalen om tilbaketrekking, med enkelte territoriale konsesjonar og lovnad om å trekkje styrkane sine ut av Det tysk-romerske riket og la Karl XII vende attende til Sverige i fred. Vilkåra vart lagt ned i Adrianopel.

Kjelder
-------

1. ↑  Frost (2000), p. 230

| * v
* d
* e
Avtalar i den store nordiske krigen (1700–1721) |
| --- |
| Preobrazjenskoje – Dresden – Traventhal – Narva – Warszawa – Altranstädt (1706) – Altranstädt (1707) – Dresden – Thorn – København – Hannover – kapituleringa til Estland og Livland – Prut – Adrianopel – Schwedt – Stettin – Berlin – Greifswald – Frederiksborg – Stockholm – Nystad |
| Felttog |
**Arna gymnas** var ein vidaregåande skule i Arna bydel i Bergen kommune. 1. august 2006 vart han slått saman med Garnes vidaregåande skule, og det nye namnet vart Garnes vidaregåande skule.

Historie
--------

Skulen vart skipa som middelskule i 1935, og hadde ikkje eksamensrett. Frå 1950 fekk skulen eksamensrett og vart realskule. I 1965 vart skulen gymnas. Frå 1972 til 1976 husa skulen to av klassene til Garnes Husflidskule. Husflidskulen, seinare Garnes vidaregåande skule, har sidan 1972 nytta gymsalen til Arna gymnas. Hausten 1977 starta skulen eit samarbeid med Garnes Husflidskule og Arna yrkesskule om eit toårig grunnkurs, og då elektronisk tekstbehandling kom inn på undervisningsplana låna gymnaset vekk utstyr, lærar og rom til husflidskulen.

1. august 2006 vart Arna gymnas slått saman med Garnes vidaregåande skule, og fekk namnet Garnes vidaregåande skule. Garnes vidaregåande skule føreslo at den nye skulen skulle få namnet Garnes vidaregåande skule etter staden skulen ligg på, eller Hambro vidaregåande skule etter Cristian Hambro som i 1887 starta Garnes Folkehøiskole på Garnes. Arna gymnas ville at skulen skulle få namnet Arna vidaregåande skule, eit namn Arna yrkesskule tok i bruk i 2010. Den nye skulen fekk to avdelingar. Avdeling Garnesstølen heldt til lokalane til Arna gymnas, og avdeling Tunesvegen heldt til i lokalane til Garnes vidaregåande skule. Ein ny rektor vart tilsett, tidlegare lærar på Garnes vidaregåande skule frå 1975 og hovudlærar frå 1977, Aud Åsne Kvamme. 1. august 2016 vart Garnes vidaregåande skule slått saman med Arna vidaregåande skule. Den nye skulen fekk namnet Arna vidaregåande skule, og har tre avdelingar: Vestlivegen, Garnesstølen og Tunesvegen.

Sjå òg
------

* Garnes vidaregåande skule
* Arna vidaregåande skule

Kjelder
-------

* Johnsen, Aslaug Garnes (1988). *Garnes husflidskule 100 år : 1888-1988 : frå privat handgjerningsskule til fylkeskommunal vidaregåande skule*. Bergen. ISBN 8299182018.

Fotnotar
--------

1. 1 2 3 4  «Arna gymnas». Bergen byleksikon. Henta 7. desember 2016.
2. 1 2  «Nytt namn på Arna gymnas og Garnes vidaregåande skule» (PDF). Hordaland fylkeskommune. 26. juni 2006. Henta 7. desember 2016.
**SSC-8 Novator**, òg kalla 9M729 for sjølve missilet, er eit nytt russisk kryssarmissil som truleg bryt INF-avtalen dersom missilet vert utplassert i operative avdelingar i Russland. Det er ein variant av SSC-7 ISKANDER-K (9M728) med auka rekkevidde til over 500 km og opptil 6000 km. Missilet brukar fast brennstoff og navigerer som SSC-7 ISKANDER-K. Første prøveskyting fann stad 2. september 2015.
Skuldingane om brot på INF-avtalen kom frå USA i 2017 etter at SSC-8 skulle ha vorte utplassert i Kapustin Jar. Russland vil ikkje tillata USA å inspisere desse missila fordi USA ikkje tillet Russland ein tilsvarande inspeksjon på USA sine ubåtar.

Referansar
----------

1. ↑  «NFL, College Sports, NBA and Recruiting», *scout.com* (på engelsk), henta 31. oktober 2018
2. ↑  Majumdar, Dave (7. desember 2017). «Novator 9M729: The Russian Missile that Broke INF Treaty's Back?». *The National Interest* (på engelsk).
3. ↑  Pike, John, «9M729 - SSC-X-8», *www.globalsecurity.org*, henta 31. oktober 2018
4. ↑  «Russia Deploys Missile, Violating Treaty and Challenging Trump» (på engelsk).
5. ↑  «Vil ikke la USA inspisere SSC-8-rakettene» (på norsk). 20/12/2018.
**Adrian Clemens Di Ruscio** (fødd 2. juli 1981) er ein norsk komponist frå Torshov i Oslo. Far hans var den italienske lyrikaren Luigi Di Ruscio.

Verksemd
--------

Adrian Di Ruscio tok fiolintimar ved musikkskulen i Oslo i oppveksten, og skreiv sine fyrste komposisjonar allereie som fjortenåring. Han fordjupa seg i bratsj ved musikklinja på Foss vidaregåande skule, og deretter studerte han komposisjon ved Norges Musikkhøgskole. Adrian Di Ruscio bur og arbeider i Oslo.

Adrian Di Ruscio har til no skrive over 100 verk. Dei strekkjer seg frå kammermusikk og orkestermusikk, til musikk for vokal, musikk for soloinstrument og elektroakustiske verk. Dei fleste av verka hans er skrivne mellom 1998 og 2004. Han er inspirert av musikarar som dei franske serialistane Pierre Boulez, Jean Barraqué, italienske Luigi Nono og engelske Brian Ferneyhough. Di Ruscio hentar også inspirasjon frå litteratur og filosofi, m.a. Karl Marx, Bertolt Brecht og den norske retorikkprofessoren Georg Johannesen.

Kjelder
-------

* Adrian Di Ruscio si offisielle nettside Arkivert 2013-08-10 ved Wayback Machine.

Fotnotar
--------

1. ↑   Adrian Di Ruscio på kulturnett.no
2. ↑   Adrian Di Ruscio på Mic.no
**Ian Ralph Samwell** (19. januar 1937–13. mars 2003) var ein engelsk musikar, songar-låtskrivar og plateprodusent. Han er mest kjend som låtskrivaren av debutsingelen til Cliff Richard, «Move It», og tilknytinga hans til rockebandet America, som han hadde sin største kommersielle suksess for med hitsingelen «A Horse with No Name».  Han arbeidde òg med rockeband som Small Faces, The Grateful Dead, Frank Zappa, Joni Mitchell, John Mayall og Hummingbird.

Samwell skreiv for mange andre britiske artistar, mellom anna Joe Brown, Elkie Brooks, Kenny Lynch og Dusty Springfield. Fleire av songane hans vart spelt inn på spansk av den meksikanske gruppa Los Teen Tops og vart gitt ut i Latin-Amerika og dei spansktalande områda i verda. Han arbeidde òg som plateprodusent med Sounds Incorporated, Georgie Fame, John Mayall og mod-bandet The Small Faces, der han var med på å skriva hitsingelen «Whatcha Gonna Do About It» frå 1965.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ian Samwell» frå Wikipedia på engelsk, den 17. april 2023.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3  Colin Larkin, red. (2002). *The Virgin Encyclopedia of Fifties Music* (3. utg.). Virgin Books. s. 378. ISBN 1-85227-937-0.
2. 1 2  Mindy, Giles (20. mars 2003). «Ian Samwell, the father of British rock». *Newsreview.com*.
3. 1 2  «Ian Samwell Obituary». *The Guardian*. 27. mars 2003. Henta 17. april 2023.

Mal:The Shadows

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Dame **Whina Cooper** (9. desember 1895–26. mars 1994) var ein kjend māorileiar på New Zealand. Ho vart fødd i Te Karaka i Hokianga som dotter til iwileiaren i Te Rarawa.

Politisk arbeid
---------------

Heilt frå ung alder var Cooper interessert i lokale samfunnssaker og politikk, og dei medfødde evnene og dugleiken hennar gjorde henne til den sjølvsagte leiaren for māorifolket i det nordlege Hokianga frå ho var midt i 30-åra.

I 1949 flytta ho til Auckland, og i 1951 vart ho vald til den første presidenten i den nystifta organisasjonen, *The Māori Women’s Welfare League*. Organisasjonen sin framgang kom for ein stor del av arbeidet til Whina, og ho vart velkjend over heile landet. I 1957 drog ho seg attende som president, og årsmøtet hylla henne med tittelen *Te Whaea o te Motu* («mor til nasjonen»).

Whina Cooper heldt fram med å arbeida for å fremja māoriske interesser gjennom 1960-åra, men ho er best hugsa for at ho i 1975 leia ein hikoi — ein symbolsk marsj — i protest mot tap av māoriland. Marsjen, som gjekk frå nordspissen av Nordøya til parlamentet i Wellington i den andre enden av øya, gav henne nasjonal merksemd, der den bestemte skapningen, ikkje lenger kroppssterk, men sterk i vilje og mana, gjekk fremst i marsjen frå Te Hapua til Wellington.

Utmerkingar
-----------

Ho vart utnemnd til *Dame of the British Empire* (DBE) i 1981, og medlem av Order of New Zealand i 1991. Whina Cooper vende attende til Panguru i Hokianga i 1983, og døydde der 98 år gamal.

Kjelder
-------

* Dictionary of New Zealand Biografisk essay om Dame Whina Cooper

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NLA

 |
**White Island** er ei øy i Lough Erne i County Fermanagh i Nord-Irland. Ho ligg i Castle Archdale Bay utanfor austsida av Lough Erne. Det ligg ruinar av ei gammal kyrkje ved kysten, bygt av munkane i eit tidlegare kloster her. Kyrkja har framleis ein intakt romansk boge i inngangspartiet. Kyrkja og utskjeringa frå staden har status som State Care Historic Monuments. Øya har tilkomst med båt frå Castle Archdale Country Park, nær Irvinestown.

Vikingane gjekk til åtak og øydela klostera i Lough Erne i 837. I 400 år kan derfor desse utskjeringa ha lagt i ruinane før den romanske steinkyrkja vart bygd.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Culture Northern Ireland Arkivert 2007-03-18 ved Wayback Machine.
* Utskjeringane på White Island Arkivert 2006-03-01 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «White Island, County Fermanagh» frå Wikipedia på engelsk, den 5. februar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «White Island» (PDF). *Environment og Heritage Service - State Care Historic Monuments*. Henta 5. februar 2010.

Koordinatar: 54°29′20″N 7°44′10″W﻿
**Adveksjon** er transport av skalare storleikar i eit vektorfelt. Eit døme på adveksjon kan vere transport av varme, fukt eller salinitet i hav eller atmosfæren, men alle substansar og storleikar kan advekterast i alle slags væsker. Adveksjon er ein viktig prosess i danninga av orografiske skyer og nedbør frå skyer. Adveksjon følgjer isobarflater og derfor i hovudsak horisontale. Adveksjonsoperatoren i høgde- (*z*) og trykkoordinatar (*p*) er:

{\displaystyle \mathbf {v} \cdot \nabla =u{\frac {\partial }{\partial x}}+v{\frac {\partial }{\partial y}}+w{\frac {\partial }{\partial z}}=u{\frac {\partial }{\partial x}}+v{\frac {\partial }{\partial y}}+\omega {\frac {\partial }{\partial p}}}.
der vektoren **v** og skalarane *u* og *v* er dei horisontale komponentane av straumen, *w* er den vertikale komponenten av straumen. *x* og *y* er den horisontale posisjonen, medan *z* er høgda.

Meteorologi
-----------

I meteorologi og fysisk oseanografi viser adveksjon ofte til transport av ein storleik i atmosfæren eller havet, som varme, fukt eller salinitet. Meteorologisk eller oseanografisk adveksjon følgjer isobarflater og er derfor hovudsakleg horisontal. Adveksjon er viktig for danninga av orografiske skyer og nedbørsdanninga i skyer, som ein del av vasskrinslaupet.

Andre storleikar
----------------

Adveksjonslikninga gjeld òg viss storleikar som vert advektert er representert av ein sannsynstettleiksfunksjon i kvart punkt. Å gjere greie for diffusjon vert derimot vanskelegare i slike tilfelle.

Sjå òg
------

* Adveksjonslikninga
* Jordatmosfæren
* Vind
**Ekaterina Dafovska** (fødd 28. november 1975) er ein bulgarsk tidlegare skiskyttar frå landsbyen Tsjepelare i Smoljan oblast. Ho vart olympisk meister på 15 km under Vinter-OL 1998 i Nagano. I same øvinga vann to bronsemedaljar i høvesvis VM 1995 i Antholz og VM 1997 i Osrblie.

### Aktiv

Dafovska var ein særleg treffsikker skiskyttar, noko ho viste då ho slo gjennom under VM i skiskyting 1995 i italienske Antholz. Med 20 treff på 15 km overraska 19-årige Dafovska med å take bronsemedaljen i øvinga. To år seinare sikra ho seg ein ny bronsemedalje i spesialøvinga 15 km då verdsmeisterskapen vart avvikla i Osrblie i Slovakia.

Høgdepunktet for Dafovska kom under vinterleikane 1998 i Nagano. Med eitt bomskot lukkast ho å vinne OL-gullet på 15 km, ettersom dei sterkaste utfordrarane også fekk eitt tillegsminutt. Seinare vart ho nummer fem på 15 km både under Vinter-OL 2002 i Salt Lake City og i VM i skiskyting 2005 i Hochfilzen.

Dafovska la opp som skiskyttar i 2006. Gjennom sine mange år i verdstoppen i skiskyting vann ho fem renn i verdscupen; to på 15 km, to jaktstartar og ein 7,5 km.

I 2010 vart Dafovska vald til president i det bulgarske skiskyttarforbundet.

Merknadar
---------

1. ↑  Bulgarsk skrift Екатерина Дафовска

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

---

* *Denne artikkelen bygger på «Ekaterina Dafowska» frå Wikipedia på tysk, den 4. mars 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Ekaterina Dafovska». olympedia.org. Henta 15. november 2022.
**1380** (romartal MCCCLXXX) var eit skotår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

Hendingar
---------

Kong Håkon VI Magnusson døydde i 1380
### Utlandet

### Noreg

* Danmark-Noreg. Olav IV Håkonsson av Danmark vart også konge av Noreg. Dei to landa kom saman i ein personalunion som varte fram til Kielfreden i 1814.

Fødde
-----

Døde
----

* Kong Håkon VI Magnusson av Noreg
* 16. september: Kong Karl V av Frankrike

**<<   1300-talet   >>**
<< 1300 | 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 | 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 | 1318 | 1319 | 1320 | 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329 | 1330 | 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339 | 1340 | 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349 | 1350 | 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359 | 1360 | 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369 | 1370 | 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379 | 1380 | 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 | 1390 | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 >>
**Konstantinos Karamanlis** (8. mars 1907–23. april 1998) var ein gresk jurist og konservativ politikar, statsminister 1955–1963, 1974–1980 og president 1980–1985, 1990–1995 i Hellas. Han var onkel til den seinare greske statsministeren Kostas Karamanlis.

Karamanlis var medlem av det greske parlamentet frå 1935 til 1967 og på ny frå 1974 til 1980. I 1950-åra var han medlem i fleire regjeringar og statsminister frå 1955 til 1963. Under det såkalla junta-styret frå 1967 til -74 budde han i Paris.

Etter juntaen fall i 1974 vende Karamanlis tilbake til Hellas og danna det konservative partiet Nytt demokrati. Gjennom parlamentsvalet i juli 1974 vart han vald til statsminister, ein posisjon han hadde fram til 1980. Frå 1980 til 1985 var Karamnlis president i Hellas. Han var såleis president då Hellas i 1981 vart det tiande medlemslandet i Den europeiske unionen (EU). Han gjekk av i 1985, men vart i 1990 vald til president for ein ny femårsperiode.

Kjelder
-------

* Konstantinos Karamanlis i Store norske leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Longyan (gul) i Fujian
**Longyan** (kinesisk skrift 龙岩, pinyin *Lóngyán*) er eit byprefektur sørvest i provinsen Fujian i Folkerepublikken Kina. Byprefekturet har eit areal på 19 028 km² og 2 559 545 innbyggjarar i 2010. Longyan grensar mot provinsane Jiangxi i vest og Guangdong i sør.

Byprefekturet Longyan omfattar eitt distrikt (区 *qū*), eitt byfylke (市 *shì*) og fem fylke (县 *xiàn*).

### Næring

Longyan er rik på naturressursar, med store skogar og svære førekomstar av ulike mineral.

### Samferdsle

Kinas riksveg 319 fører gjennom byprefekturet. Riksvegen tek til i Xiamen og går nordvestover gjennom provinsane Fujian, Jiangxi, Hunan og Chongqing, til han endar opp i Chengdu, hovudstaden i provinsen Sichuan.

### Historie

I 736 etablerte Tang-dynastiet prefekturet Tingzhou i det vestlege Fujian (eller «Minxi» (闽西); prefekturet administrerte fylka Changting, Huanglian og Xinluo. Seks år etter fekk Xinluo namnet Longyan etter ei spektakulær grotte i området. 

Mange han-kinesarar flytta sørover frå nord på den sentrakinesiske sletta, der det jamt var stridar mellom kinesarar og inntrengar frå nord. Ei stor gruppe av desse, hakkaene, drog til Longyan. Byen Changting vert ofte omtala som hakkaene sin heim, og elva Tingjiang som «moderelva» til hakkafolket.

Minxi var eit strategisk baseområde under den kinesiske borgarkrigen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Longyan» frå Wikipedia på bokmål, den 2. mai 2012.*
* *Denne artikkelen bygger på «Longyan» frå Wikipedia på engelsk, den 2. mai 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
**Ekaterini Thanou** (fødd 1. februar 1975) er ein gresk tidlegare sprintar som vart europameister på 100 meter i 2002, og vann OL-sølv i 2000 og VM-sølv i 2001 på same distansen. I alt stod ho att med fem medaljar frå dei store internasjonale meisterskapane då karrieren tok ein brå slutt. Kring opninga av Sommar-OL 2004 i Aten vekte det mykje merksemd at ho og landsmannen Konstantinos Kenteris prøvde å lure seg unna ein dopingtest, begge vart deretter utestengde frå leikane.

Aktiv
-----

Både i VM 1995 og 1997 var Thanou svært nær ved å kvalifisere seg til finalen på 100 meter. Ho fekk sitt gjennombrot i 1998-sesongen med bronsemedalje på spesialdistansen i EM, på ny gresk rekord på 10,87 sekundar. Året ettergjekk det endå fortare då ho vann ein ny bronse i verdsmeisterskapen i Sevilla.

I dei olympiske leikane i Sydney hausten 2000 vann Thanou sølvmedaljen på 100-metere, einast Marion Jones kom i mål før henne. Etter at Jones i 2007 vedgjekk å ha brukt dopingmidlar under leikane mista ho gullmedaljen. Thanou fekk likevel ikkje rykke opp på olympiameisterplassen, som vart ståande tom.

Også i friidretts-VM 2001 vart Thanou nummer to på 100 m, ved det høve var det ukrainske Zjanna Pintusevytsj som kom i mål før henne. Derimot kom Thanou fyrst i mål og vann gullmedaljen på 100 meter under EM 2002 i München.

Thanou enda på fjerdeplass på yndlingsdistansen då VM 2003 vart avvikla i franske Saint-Denis. Ho var også i fremste favorittsjiktet på 100 m før Sommar-OL 2004 på gresk heimebane, då ho vikla seg inn i ei hårreisande historie om ei motorsykkelulukke straks før OL-elden skulle tennast.

### Doping

Thanou vart utestengd i to år etter at ho ikkje stilte på ein dopingtest framom OL i Aten i 2004. Ho kom ikkje tilbake på friidrettsbanen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1995 i Göteborg: Utslått i semifinalane (11,09 -nr 9)
* OL 1996 i Atlanta: Utslått i mellomheata (11,48 -nr 23)
* VM 1997 i Aten: Utslått i semifinalane (11,34 -nr 9)
* EM 1998 i Budapest: Bronsemedalje – 10,87
* VM 1999 i Sevilla: Bronsemedalje – 10,84
* OL 2000 i Sydney: Sølvmedalje – 11,12 sekundar, framom Tayna Lawrence (11,18)
* VM 2001 i Edmonton: Sølvmedalje – 10,91, bakom Zjanna Pintusevytsj (10,82)
* EM 2002 i München: Gullmedalje – 11,10, framom Kim Gevaert (11,22)
* VM i 2003 i Paris: Nr 4 – 11,03

Merknadar
---------

1. ↑  Gresk skrift Αικατερίνη Θάνου

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ekaterini Thanou» frå Wikipedia på engelsk, den 10. september 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**1388** (romartal MCCCLXXXVIII) var eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

Hendingar
---------

Dronning Margrete Valdemarsdotter vart vald til regent av Noreg i 1388
### Utlandet

### Noreg

* Dronning Margrete Valdemarsdotter vart vald til regent av Noreg etter at sonen hennar, Olav, hadde døydd året før.

Fødde
-----

Døde
----

**<<   1300-talet   >>**
<< 1300 | 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 | 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 | 1318 | 1319 | 1320 | 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329 | 1330 | 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339 | 1340 | 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349 | 1350 | 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359 | 1360 | 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369 | 1370 | 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379 | 1380 | 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 | 1390 | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 >>
Looe Island.
**Looe Island**, eller **St George's Island** og tidlegare **St Michael's Island**, er ei lita øy like utanfor byen Looe i Cornwall i England. 

I følgje ei lokal segn kom Josef frå Arimatea i land her med Jesusbornet.

Historie
--------

Folk har kome til øya sidan jernalderen. Ein har funne spor etter tidlege busetnader, mellom anna bitar av romerske amforaer og steinanker.. I mellomalderen vart det eit kapell og bustader her. 

Seint i mellomalderen kom øya under Glastonbury abbedi. Det var ho fram til klostera vart nedlagde i 1536 og eigedomane kom under krona. På 1600- og 1700-talet vart øya nytta av smuglarar som prøvde å unngå tollskipa til styresmaktene i Plymouth og Falmouth. På 1900-talet var øya eigd og busett av to systrer, Babs og Evelyn Atkins, som skreiv to bøker om livet på øya. Då Babs døydde i 2004 vart øya testamentert til Cornwall Wildlife Trust.

Geografi
--------

Øya har status som særleg vakkert naturområde og er eit fuglereservat. Ho er 91 hektar stor og har ein omkrins på kring 1,5 km. Det høgaste punktet på øya er 47 meter over havet. Øya er normalt tilgjengeleg med båt, men det går an å gå til øya ved fjøre.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettside
* Smugglarhistorie

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Looe Island» frå Wikipedia på engelsk, den 24. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑   *Time Team*

Koordinatar: 50°20′12″N 4°27′7″W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Eivind Osnes** (fødd 11. mai 1938) er ein norsk fysikar. Osnes er professor i kjernefysikk og var instituttleiar ved Fysisk institutt ved Universitetet i Oslo fram til år 2009. 

Osnes er dr. philos. frå UiO i 1966, og disputerte med avhandlinga «Shell model calculations in calcium isotopes». Etter å ha vore postdoc ved blant anna Nordisk Institut for Teoretisk Atomfysik i UiO og State University of New York vart Osnes dosent ved Universitetet i Oslo i 1977, før han vart professor i 1985. Osnes har gjeve viktige bidrag innanfor teoretisk kjernefysikk, særleg til forståinga av strukturen til atomkjernen. 

Osnes var formann i Det norske lutherske Indremisjonsselskap i perioden 1992-2000. Han var leiar for leiar for Teknologirådet frå 1999 til 2007, president i Norsk Fysisk Selskap frå 1979 til 1990, og har òg sete i styret i Det Norske Videnskaps-Akademi og i ei lang rekkje andre andre styre og utval. I 2001 var han kandidat i rektorvalet ved UiO.

I 2008 fekk Osnes Kongens fortenestmedalje i gull.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Eivind Osnes» frå Wikipedia på bokmål, den 19. august 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Eivind Osnes i BIBSYS
* Publikasjonar av Eivind Osnes i forskingsdokumentasjonssystemet Cristin

* Osnes sine nettsider ved UiO Arkivert 2005-08-10 ved Wayback Machine.
* Portrett i *Forskning* Arkivert 2008-06-20 ved Wayback Machine.
* Kongens gull til Eivind Osnes, Fylkesmann Hans J. Røsjordes tale til Osnes 4. september 2008

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* CRIStin

 |
**Adriano Banchieri** (3. september 1568–1634) var ein italiensk komponist, musikkteoretikar, organist og diktar seint i renessansen og tidleg i barokken. Han grunnla Accademia dei Floridi i Bologna.

Han vart fødd og døydde i Bologna. I 1587 vart han munk i benediktinarordenen, og gav løftet i 1590. Han endra då namnet sitt til Adriano (frå Tommaso). Ein av lærarane hans ved klosteret var Gioseffo Guami, som hadde stor innverknad på stilen hans. 

Som Orazio Vecchi var han interessert i å forvandle madrigalen til dramatiske føremål. Han var ein av dei som utvikla forma kalla «madrigalkomedie» — ikkje iscenesett, men ei dramatisk madrigalsamling som vart sunge i lag og fortalte ei historie. Tidlegare vart madrigalkomedien rekna som ein av dei viktige forgjengarane til opera, men dei fleste musikklærde ser i dag på stilen som ei eiga utvikling, og ein del av ei generell interesse i Italia på denne tida i å skape musikalske dramaformer. I tillegg var ein viktig komponist av canzonettaer, eit lettare og særs populært alternativ til madrigalen på slutten av 1500-talet.

Banchieri mislikte monodiar med all dei nyskapande harmoniske tendensane sine. Om dette uttrykte han seg kraftig i verket sitt *Moderna Practica Musicale* (1613), medan han systematiserte den legitime bruken besifra bass frå den monodiske kunsten.

I fleire utgåver frå 1605 (trykt opp att minst seks gonger før 1638), gav Banchieri tu ei rekkje orgelverk kalla *l'Organo suonarino*.

Den siste utgjevinga til Banchieri var *Trattenimenti da villa* frå 1630. I følgje Farahat skreiv han fem madrigalkomediar mellom 1598 og 1628 med «handling- og karakterutvikling», frå og med *La pazzia senile* i 1598, til *La saviezza giovenile*, som var den siste. 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | 

|  |
| --- |
| Slaget |
|  |
|  |
| 

---

 |

 |
| *Problem med å høyra denne fila? Sjå mediahjelp.* |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Adriano Banchieri» frå Wikipedia på engelsk, den 1. april 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3   «Banchieri, Adriano». *Encyclopædia Britannica* (11. utg.). 1911.
2. ↑  Bonta, Stephen (Spring 1969). «The Uses of the 'Sonata de Chiesa'». *Journal of the American Musicological Society* (Richmond, Va.: American Musicological Society) **22** (1): 56. ISSN 0003-0139. Henta 1. april 2010.
3. 1 2  Farahat, Martha (1991). «On the Staging of Madrigal Comedies». *Early Music History* (Cambridge, U.K.: Cambridge University Press) **10**: 123–143. OCLC 8595852. doi:10.1017/S026112790000111X. Henta 1. april 2010.  CS1 maint: Date and year (link)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Adriano Banchieri, biographie de CInzia Zotti.
* *Contraponto bestiale alla mente*
* Original texts of *Bertoldino* og *Caccasenno*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Koordinatar: 68°30′05″N 15°19′33″E﻿
**Lonkanfjorden** er ein fjordarm av Hadselfjorden på vestsida av Hinnøya. Fjorden strekkjer seg 8 km søraustover til Indre Nordbotn. 

Innløpet går mellom Lonkanholmene og Lonk(an)neset i vest og grendene Hennes og Kaljord i nordaust. Like sør for Lonkanneset ligg grenda Lonkan, som har gjeve namn til fjorden. Lonkan har ferje og rutebåt. Kaljord har buss, ferje og rutebåt. Landhandel sidan 1926, ble lagt ned i 2014.

Fjorden går først sørover. Mellom Finndalen og Aggursklubben er fjorden på det smalaste. Innfor Aggursklubben svingar fjorden brått rett austover. Fjorden er lun og elvene frå fjellheimen rundt fører med seg mykje ferskvatn slik at isen ligg store delar av vinteren, somme år heilt ut til Aggura. 

Nordsida av fjorden ligg på Kaljord, gardsnr. 4 i Hadsel kommune. Her finst tuftene etter hus og gammar til småbruka til folket som levde inne i fjorden. Berre på Åselv Vestre står våningshuset att. Siste garden Åselv Østre, blei fråflytta i 1963. 

På sørsida av fjorden ligg Kvanntoa, ei gamal setergrend som tilhøyrer bruka på garden Lonkan, gnr. 5 i Hadsel. Sætringa vart slutt på 60-talet, men kulturbeite heldt fram i mange år etter. Her står seks seterstuer og ei løe att. Sætervollen er tilplanta med gran.

Først på 1900-talet var der gruvedrift etter jernmalm i Norddalen og i Setfjellet og Rødhatten på Kaljord, Feltet som det heiter i dag. Utskipinga gjekk over Malmklubben i Nordbotn og Fangenkaia i Kaljordfeltet. 

Turstien innover Lonkanfjorden er eigenleg den gamle skulevegen til borna som gjekk på skule i Helgenes, frå 1957 på Lonkan. Fra Malmklubben via Nordbotn og opp følger stien Lina, banen frå gruvetida, til Norddalen og derfra opp Memurskaret. Dette er den mest brukte tilkomsten til toppen av Møysalen (1262 moh.), høgste fjellet på Hinnøya og i Lofoten og Vesterålen, og det nest høgaste fjellet på ei øy i Noreg. Kommunegrensa mellom Sortland og Lødingen går over Møysalen, medan den mest brukte løypa går i Hadsel kommune som når om lag til Fonnisen, eit stykke nedanfor sjølve toppen.

Turen til Møysalen vart kåra til landets beste tur av magasinet UTE i 2009. Fjordlandskapet inngår i Møysalen landskapsvernområde og nasjonalpark. Grensa går frå Kaljordtinden (801 moh.) i nord via Høystakkneset over til sørsida av fjorden Grunnvikklubben og til toppen av Ingelsfjordnipa (759 moh).

Sjå òg
------

* Møysalen nasjonalpark
* Møysalen landskapsvernområde

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**«Åsmund Frægdegjeva»** er ei norsk folkevise, rekna til trollvisene innanfor balladekategorien. Handlinga i visa er knytt til helten Åsmund, som lyt vinne dottera til kongen av Irland frå eit troll nord i Trollebotn. Tematikken har eit norrønt-mytisk preg. *Frægdegjeva* tyder 'ein som er gjeven frægd eller lykke'.

Handling
--------

Irlandskongen har mist dottera si til eit troll, og bed ein helt om hjelp til å vinne ho att. Fram til då har ingen greidd dette, og Åsmund stig fram med krav om handa til dottera som vederlag for arbeidet. 

Vel framme i Trollebotn møter Åsmund «skumegygri» som vaktar over jomfrua, og Åsmund tek livet av henne. Sidan drep han alle bergtrolla, og reiser heim med kongedottera. 

Handlingsmønsteret i visa kan ein og finne att i viser som Heming unge eller Kappen Iddugen, som og handlar om utfriing frå trolla.

Overlevering
------------

Balladen «Åsmund» Frægdegjevar er ei mellomaldersk norsk legende og ballade med fleire varianter. Dei fortel alle om eventyra til ein helt med same namn, som kongen ber redde prinsessa. Balladen er grunna på ei fornaldarsaga. Åsmund Frægdegjeva vart skriven ned i Telemark etter mellom andre Anne Godlid i Seljord. Olea Crøger har òg funne ein variant i same området. Seinare vart visa teken opp som dansevise av Klara Semb, og var mykje nytta i songleik-vitaliseringa tidleg på 1900-talet. Marit Rognlien dramatiserte visa til bruk for songlag i 1960.