recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Andreas lid martyrdøden
**Apostelen Andreas** (ca. år 1-ca. år 60), av gresk Ανδρέας, 'manndom', var ein av Jesu læresveinar og ein av dei tolv opphavlege apostlane i den kristne kyrkja. Minnedagen hans vert feira 30. november.

Andreas sitt liv
----------------

Andreas Bar-Jona (Jonasson) vart fødd i Betsaida ved Genesaretsjøen. Han budde i lag med broren Simon, som Jesus gav namnet Peter, i Kapernaum ved Genesaretsjøen. Begge brørne var fiskarar. Andreas var truande jøde, blant læresveinane til døyparen Johannes, og det var Johannes som oppfordra Andreas til å følgje Jesus. I følgje Johannesevangeliet var Andreas den første som vart kalla til apostel.

Andreas er nemnd fleire gonger i evangelia og ein gong i Apostelgjerningane.

Det finst ikkje sikre opplysningar om kor Andreas virka som apostel, men han er nemnd i mange legender. Truleg misjonerte han rundt Svartehavet før han slo seg ned i Hellas og forkynte evangeliet der som biskop av Patras, hovudstaden i distriktet Akaia. 
Under keisar Nero, rundt år 60, vart Andreas arrestert av statthalderen Aegeas. Den 30. november år 60 eller 62 vart Andreas martyrdrepen i Patras. I følgje ein legende frå 900-talet vart han drepen ved å bli bunden på ein krysstilt kross (Crux decussata, Andreaskrossen). Etter legenden preika han for folket frå denne krossen i to til tre dagar før han døydde.

Den legendariske Andreas
------------------------

Færøysk frimerke med utskjering av apostelen Andreas frå Kirkjubøur.
Det apokryfe skriftet «Andreas' gjerningar» vert tilskrive Leucius Charinus, og er truleg forfatta på 200-talet.. J.R. Hartley, som utgav dei i 1924, meinte at dei var frå rundt år 260.

Hieronymus skriv at relikviane etter Andreas vart ført i triumftog frå Patras til Konstantinopel og bisett i Apostelkyrkja der. Dette skjedde etter eit dekret frå keisar Konstantius II (337-61). Andreas vart sidan vernehelgen for Konstantinopel. 

Etter skotsk tradisjon vart relikviane i Patras vakta av den greske munken Regulus (Rule). Ein engel synte seg for Regulus og bad han ta med store delar av relikviane etter Andreas til ein ukjend stad langt oppe i nordvest. Rugulus reiste dit engelen førte han, opp til kysten av Fife i Skottland, der han bygde ei kyrkje for relikviane. Rugulus vart den første biskopen der og i tretti år forkynte han for skottane. Det er bakgrunnen for at Andreas er vernehelgen for Skottland. Skottland har ein andreaskross i nasjonalflagget. Relikviane i St Andrews vart øydelagde under reformasjonen.

I kunsten blir Andreas vanlegvis framstilt som ein eldre mann, vanlegvis med ei bok. Opphavleg vart martyriet framstil på ein vanleg kross, men frå 900-talet ser vi oftare at framstillingar av Andreaskrossen. Andre helgenattributt er eit fiskegarn eller ein fisk.

Kjelder
-------

* Andreas på katolsk.no

### Referansar

1. ↑  Joh 1,44[*daud lenkje*]
2. ↑  Mark 1,21 og 29[*daud lenkje*]
3. ↑  Joh 1,41[*daud lenkje*]
4. ↑  Apg. 1,13[*daud lenkje*] ved bibel.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC

 |
|  |
| --- |
| ***Burned***  Singel av Buffalo Springfieldfrå albumet *Buffalo Springfield* |
|  |
| **Utgjeve** | 5. desember 1966 |
| **Innspelt** | 1966 |
| **Sjanger** | Folkrock |
| **Lengd** | 2:18 |
| **Selskap** | Atco |
| Låtskrivar(ar) | Neil Young |
| **Produsent** | Charles Greene, Brian Stone |
|
| Buffalo Springfield-kronologi |
| «Nowadays Clancy Can't Even Sing»(1966) | *Burned* | «For What It's Worth»(1966)
 
 |

**«Burned»** er ein song skriven av Neil Young og innspelt av bandet Buffalo Springfield og gjeve ut på albumet *Buffalo Springfield* i 1966. 

Dette var truleg songen som plateprodusent Lenny Waronker då han skildra dei tidlege, heite konsertane til Buffalo Springfield i midten av 1966 og han kalla dei eit elektrisk Everly Brothers. «Burned» er ein ein folkrocksong med drivande gitar og vokalarrangement, og var eit fast innslag på konsertane til bandet. Den oppstemde, muntre musikken gjer skam på den noko mørke teksten til Neil Young. Som mange av dei tidlege komposisjonane hans er dei lett surrealistiske bileta hans fint samanstilt med musikken. Sjølv om Richie Furay opphavleg skulle synge solo, er det Young sjølv som song solovokalen då bandet spelte songen inn hausten 1966. Sidan Young var nokså uerfaren i studio, og Furay hadde ei meir radiovennleg stemme, er det mogeleg at songen kunne ha vorte ein mindre hit om Furay hadde songen solo.

Kjelder
-------

1. ↑  Allmusic
Judas Taddeus, måleri av Georges de La Tour, ca 1615-1620
Symbol på hans martyrdom
**Apostelen Judas Taddeus** var ein av Jesu læresveinar og blant dei tolv opphavlege apostlane. Han er kalla «Judas, son til Jakob» i Lukasevangeliet, medan han i Johannesevangeliet er omtalt som «Judas – ikkje Judas Iskariot». Han har namnet Taddeus i Matteusevangeliet og Markusevangeliet. 

Somme tradisjonar reknar han som forfattar av Judas' brev, den kortaste boka i Det nye testamentet. Den boka skal vere skriven av «Judas, Jesu Kristi tenar og Jakobs bror». Kritisk forsking tyder likevel på at apostelen og brevforfattaren er to ulike personar. I Lukasevangeliet står det at Judas Taddeus var son til Jakob.

Nokre legender fortel at Simon Seloten og Judas Taddeus var brør. Den apokryfe *Simons og Judas' lidingshistorie* fortel at da apostlane etter pinsedag delte verda mellom seg, fekk Simon Egypt og Judas Mesopotamia som misjonsmark. Llegenda fortel vidare at dei to apostlane seinare møtte kvarandre og forkynte evangeliet i Persia. Her leid begge martyrdøden. Judas vart slått i hel med ei kule, medan Simon vart saga i to. 

Judas Taddeus var lenge «den gløymde apostelen», fordi han hadde same namnet som forrædaren Iskariot. På nokre apostelbilete har han derfor bytta plass med Paulus. Han er også forveksla med apostelkollegaen Simon, som vert feira same dag. 

I kunsten er Judas Taddeus oftast framstilt med ein klubbe eller ei kule til minne martyriet hans. Han kan òg vere framstilt med ein fisk eller ei åre, sidan ein meiner han hadde ei fortid som fiskar. 

Minnedagen hans er 28. oktober, ved Simonsmesse.

Kjelder
-------

* Simon og Judas Taddeus på katolsk.no

### Referansar

1. ↑  Luk 16,2[*daud lenkje*]
2. ↑  Joh 14,22[*daud lenkje*]
3. ↑  Matt 10,3[*daud lenkje*]
4. ↑  Mark 3,18[*daud lenkje*]
5. ↑  [ Jud 1,1
6. ↑  Luk 6,16[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NLA
* NKC
* BNE

 |
Ein **appellrett** eller **ankedomstol** er ein domstol med mynde til å ta opp ankar frå ein magistratrett eller ein annan lågare domstol. I dei fleste lovverk er domstolsystemet delt i minst tre nivå: ein magistratrett – som innleier sakene og vurderer prov og vitne for å avgjere kva som er fakta i saka, og fell dom – minst ein appellrett, og ein høgsterett – som fyrst og fremst vurderer saksgangen og resultatet frå dei tidlegare instansane. Ein høgsterett er såleis også ein slags appellrett.

Appellrettane rundt omkring i verda kan ha ulike framgangsmåtar og reglar. Til dømes er den tradisjonelle lokale appellretten på Isle of Man Staff of Government Division, som berre har to dommarar, som er kalla «Deemsters». Avgjerdene deira vert sett i samanheng med avgjerdene i dei tidlegare instansane. Dei utgjer nesten alltid fleirtalet, så lenge ein av dei er einig i den tidlegare avgjersla.

Appellrettane i Noreg er lagmannsrettane.

Kjelder
-------

* «Appellate court» på Wikipedia på engelsk, innhenta 12. mai 2010.
Koordinatar: 32°46′58″N 36°29′0″E﻿

**Al-Mazraa** (arabisk المزرعة, òg skrive **al-Mazra'a** eller **al-Mezra'ah**) er ein landsby sør i Syria i al-Suwayda guvernement, 12 kilometer nordvest for al-Suwayda. Av stader i nærleiken finn ein al-Hirak, Khirbet Ghazaleh og Da'el i vest og Umm Walad og Bosra i sør. I følgje Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS), hadde al-Mazraa eit folketal på 2 596 i 2004. Byen er òg det administrative senteret i al-Mazraa *nahiyah* i al-Suwayda-distriktet som består av 12 landsbyar med eit samla folketal på 16 627.

Historie
--------

Midt på 1800-talet vart al-Mazraa skildra av den reisande Josias Leslie Porter som ein «liten ruinert landsby ... som har ei stor fontene.» Han var busett av Ghawr-arabarar som slo leir på staden.

Under drusaropprøret mot det osmanske styret og verneplikta i den osmanske hæren, leia den osmanske generalen Mustafa Pasha armeen sin til al-Mazraa der han møtte styrkane til Ismail al-Atrash, leiaren for drusarane. Sjølv om mennene til Atrash påførte armeen til Mustafa Pasha store tap, klarte osmanarane til slutt å erobre byen etter å ha fått forsterkingar. I oktober 1862 forhandla al-Atrash så ein avtale med dei osmanske styresmaktene, der al-Atrash skulle skattlegge drusarane og beduinane i Hauran på vegne av styresmaktene mot at drusarar sleppte unna verneplikta.

Byen var åstad for slaget ved al-Mazraa under det store syriske opprøret mot den franske okkupasjonen. Franske styrkar, under general Roger Michaud, bestod av fem bataljonar infanteri, tre skvadronar kavaleri, i tillegg til pansra kjøretøy og artilleri. Dei vart angripen den 2. august 1925 av 500 drusarar og beduinar til hest, leia av sultan Pasha al-Atrash. Opprørarane tvang den franske armeen i full retrett og franskmennene gjekk på eit knusande nederlag. Sigeren til al-Mazraa var eit vendepunkt under opprøret, og inspirerte syriske nasjonalistar i hovudstaden og på landsbygda til å slå seg saman med drusarane i opprøret deira.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Al-Mazraa» frå Wikipedia på engelsk, den 4. juli 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Porter, Josias Leslie (1855). *Five years in Damascus: including an account of the history, topography, and antiquities of that city : with travels and researches in Palmyra, Lebanon, and the Hauran* **2**. John Murray.
* Provence, Michael (2005). *The Great Syrian Uprise and the Rise of Arabian Nationalism*. Universitetet i Texas Press. ISBN 9780292706804.
* Socin, Albert (1912). *Palestine and Syria, with routes through Mesopotamia and Babylonia and the island of Cyprus*. Karl Baedeker.
* Weismann, Itzchak (2005). *osmanske Reform and Muslim Regeneration*. I.B.Tauris. ISBN 1850437572.

1. 1 2  Folketeljing 2004 Arkivert 2020-09-25 ved Wayback Machine.. Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS). Al-Suwayda guvernement. (arabisk)
2. ↑  Porter, 1855, s. 212.
3. ↑  Socin, 1912, s. 174.
4. ↑  Weismann, 2005, s. 154.
5. ↑  Provence, 2005, s. 63-64.
**Anders Gunde Svan** (fødd 12. januar 1962) er ein svensk, tidlegare langrennsløpar frå Järna församling i Vansbro kommun i Dalarna. Han vann fire gullmedaljar, ein sølvmedalje og ein bronsemedalje i to vinter-OL, samt sju gull, tre sølv og ein bronse i fire ulike verdsmeisterskap på ski. 

Svan vann i løpet av 1980-åra verdscupen fem gongar. Han gjekk til topp i 30 enkeltrenn. Mellom 1984 og 1991 vart han 16 gongar svensk meister, fire av SM-gulla kom i stafett for Dala-Järna, alle fire saman med Svenn-Erik Danielsson, medan Erik Östlund og Lars Håland begge var med på to triumfar.

Svan vart tildelt Svenska Dagbladets gullmedalje i 1984, året etter fekk han Holmenkollmedaljen.

Frå 2007 til 2009 var Gunde Svan sjef for det svenske landslaget i langrenn.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gunde Svan» frå Wikipedia på svensk, den 17. juli 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Gunde Svan – Profil og resultatoversikt hos FIS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* ISNI
* LIBRIS
* Munzinger (sport)

 |
**Maria Stavang** (fødd 1995), òg kjend under pseudonymet **Piateed**, er ein norsk komikar og internettpersonlegdom. Ho starta karrieren sin på sosiale medium som 18-åring i 2013, og har sidan nådd over 100 000 og 150 000 følgjarar på både Facebook og Instagram.

Den 2. juni 2018 deltok Stavang i nostalgi-spørreprogrammet *Tidsbonanza* på NRK1, der ho saman med lagkameraten Terje Sporsem vann dagens konkurranse. Ho deltok i 2019 i sesong 1 av *Kongen Befaler* på TVNorge, og i 2020 deltok ho i sesong 2, denne gongen saman med blant anna Magnus Devold, som òg vart kjærasten hennar same år.

Kjelder
-------

1. ↑  Krognes, Marianne Skøien (15. april 2018). «Maria «Piateed» Stavang er årets youtuber» (på norsk bokmål). Henta 8. april 2021.
2. ↑  «Tidsbonanza – 2003 – NRK TV». *NRK TV*. Besøkt 21. mars 2019.
3. ↑  Johansen, Martine (28. september 2020). «Slik bekrefter de forholdet» (på norsk). Henta 8. april 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Maria Stavang» frå Wikipedia på bokmål, den 9. november 2021.*
**Gunn Vigdis Olsen-Hagen** (14. august 1946–30. desember 1989) var ein norsk politikar frå Sandnes i Rogaland. Ho representerte Arbeidarpartiet og Rogaland på Stortinget frå 1977 til ho døydde i 1989.

Olsen-Hagen arbeidde frå 1969 i annonse- og abonnementsavdelinga til Rogalands Avis, abonnementssjef 1975-77. Ho var medlem av Sandnes bystyre valbolken 1972-75, og av formannskapet 1976-79.

Ved stortingsvalet i 1977 vart Olsen-Hagen vald inn på Stortinget som representant for Rogaland Arbeidarparti. I si fyrste fireårsperiode var ho medlem av Justiskomitéen, etter den fyrste Brundtland-regjeringa kom til makta i februar 1981 var ho nestformann i komitéen. 
Dei to neste valbolkane (1981-85 og 1985-89) var ho leiar av Sosialkomitéen. 1985-89 var ho òg medlem i Fullmaktskomitéen, ein komite ho vart vald til leiar i hausten 1989. Ho heldt elles fram som medlem i Sosialkomitéen. 

Olsen-Hagen sokna i mange saker til dei radikale i stortingsgruppa til Arbeidarpartiet.

Kjelder
-------

* Stortinget.no - Biografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
| Aberfoyle  |
| --- |
| HovudgataHovudgata Hovudgata |
| Plassering |
| 

Aberfoyle is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Skottland |
| Region | Stirling |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 576 |
| Koordinatar |  56°11′″N 4°23′″W﻿Koordinatar: 56°11′″N 4°23′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | FK8 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Aberfoyle**
 |

 **Aberfoyle**  (skotsk-gælisk **Obar Phuill**) er ein landsby i regionen Stirling i Skottland. Han har kring 500 innbyggjarar. Aberfoyle ligg ved elva Forth, like søraust for utspringet til elva i fjellkjeda the Trossachs. Han er innanfor grensa til Loch Lomond and the Trossachs nasjonalpark. Aberfoyle ligg om lag midt mellom byen Stirling i aust og Loch Lomond i vest, ca 40 kilometer nord for Glasgow. 

Det var eit skiferbrot i åsen Craigmore (387 moh) frå om lag 1820 til 1950, i dag er turisme og skogbruk dei viktigaste næringsvegane i Aberfoyle. 

Rob Roy vart fødd ikkje langt unna Aberfoyle, og landsbyen opptrer i romanen til Walter Scott om klanleiaren.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Aberfoyle» frå Wikipedia på bokmål, den 4. november 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things

 |
Østensjøvannet med Abildsø i bakgrunnen.Foto: Kjetil Ree

**Abildsø** er eit bustadsstrøk i det søraustlege Oslo, mellom Østensjøvannet og E6. Abildsø ligg i Bydel Østensjø, og tilhøyrde Bydel Manglerud før bydelreforma i 2003.

Abildsø ligg sør for Manglerud og Ryen, austom Lambertseter, nord for Langerud og vest for Østensjøvannet og Bøler.

Namnet er teke frå Abildsø gard som eksisterer framleis. Namnet kjem eigenleg frå gamalnorsk *Apaldasin* – «enga der det gror villeple». Området vart busett av arbeidsfolk frå Oslo som bygde småhus på tomter som var utparsellerte frå gardane i området. Mange av husa vart oppførte som sjølvbygde frå ca 1900 og etter kvart forandra bustadstrøket karakter frå eit arbeidarstrøk til eit veletablert villaområde. 

Hovudvegen gjennom Abildsø er Enebakkveien, langs denne ligg mellom anna Abildsø skule.

Frå Abildsø går busslinjene 70 (Rådhuset – Skullerud), 73 (Bjørndal – Jarnbanetorget), 78A,78B (Østensjø ring), 79 (Holmlia stasjon – Grorud).

Referansar
----------

1. ↑  «Abildsø gård». Østensjøvannets Venner. Henta 31. mars 2008.
*Morava er òg det tsjekkiske namnet på regionen Mähren. Sjå òg den serbiske elva Velika Morava.*

**Morava** (tysk March) er ei elv i Sentral-Europa, og ei av dei viktigaste elvene i Moravia, som ho har fått namnet sitt frå. Elva har sitt utspring i Králický Sněžník-fjellet i det nordvestlege hjørnet av Moravia, nær grensa mellom Tsjekkia og Polen, og går gradvis sørover. Den nedre delen av elva dannar grensa mellom Tsjekkia og Slovakia, og så mellom Austerrike og Slovakia. Etter om lag 358 km renn Morava ut i Donau ved Bratislava-Devín. Dei einaste store byane langs elva er Olomouc i Moravia og Bratislava, hovudstaden i Slovakia.

Flaum i Bratislava-Devínska Nová Ves på grunn av Morava
Låglandet som elva har skapt er den øvre Moraviadalen (*Hornomoravský úval*), den nedre Moraviadalen (*Dolnomoravský úval*), Moraviasletta (mellom Wien og Morava) i Nedre Austerrike, og låglandet Záhorie (*Záhorská nížina*) i Slovakia (slette mellom Moravia og Bratislava).

Den viktgaste sideelva er Thaya (på tysk) eller Dyje (på tsjekkisk og slovakisk), som renn på grensa mellom Nedre Austerrike og Moravia. Ei anna sideelv er Myjava (som renn ut i Morava ved Kúty).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Morava River» frå Wikipedia på engelsk, den 7. februar 2007.*


| * v
* d
* e
Donau |
| --- |
| Land | Tyskland  · Austerrike  · Slovakia  · Ungarn  · Kroatia  · Serbia  · Romania  · Bulgaria  · Ukraina  · Moldova |
| Byar | Donaueschingen  · Ulm  · Ingolstadt  · Regensburg  · Passau  · Linz  · Wien  · Bratislava  · Győr  · Komárno  · Esztergom  · Budapest  · Baja  · Vukovar  · Ilok  · Bačka Palanka  · Novi Sad  · Beograd  · Smederevo  · Drobeta-Turnu Severin  · Vidin  · Ruse  · Brăila  · Galaţi  · Tulcea |
| Sideelvar | Iller  · Lech  · Regen  · Isar  · Inn  · Enns  · Morava  · Rába  · Váh  · Hron  · Ipeľ  · Drava  · Tisza  · Sava  · Timiș  · Velika Morava  · Jiu  · Iskar  · Olt  · Osam  · Jantra  · Vedea  · Argeș  · Ialomița  · Siret  · Prut |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
*For musikkfestivalen i Oslo, sjå Nordic Fest.* 
Decorah sentrum
**Nordic Fest** er ein årleg weekendfestival i Decorah i Iowa som feirar tradisjonelle skikkar og kultur frå dei skandinaviske landa, særleg Noreg. Hendinga finn alltid stad den siste helga i juli og tiltrekkjer seg ofte ein folkemasse på mellom 50 000 og 75 000.

Sidan oppstarten i 1967 har Nordic Fest vakse fram frå Luther College Womens Club si årlege feiring av den norske grunnlovsdagen 17. mai. Kvart år steller innbyggjarane i Decorah i stand ei feiring av kulturarva sin som trekkjer til seg folk til fjella i Nordaust-Iowa og tener som ein heimkomst for norsk-amerikanarar frå mange statar.

Frå starten har heile samfunnet vorte engasjert i Nordic Fest gjennom lag som Decorah Nordic Dancers. Utvalde dansarar startar i tredje klasse og underheld på Nordic Fest og andre festivalar gjennom high school-åra, noko som inneber ei forplikting over ti år. Nordic Fest er kjenneteikna av tradisjonell mat, show, kunst og handverk, musikalsk underhaldning og forteljarkunst. Demonstrasjonar inkluderer knivlaging, rosemåling, veving og treskjering, saman med andre norske folkekunstar. Det finn stad eit elveløp og ein stor parade med innslag av bunader.

Mange av aktivitetane til den norske festen skjer på Luther College og Vesterheim Norwegian-American Museum. Norske immigrantar i Decorah valde tidleg at dei ville verna den gamle kulturen. I 1861 skipa dei Luther College, og i 1877 starta dei museet Vesterheim. Internatet på Luther College innlosjerer mange av dei vitjande til Nordic Fest. Vesterheim sørgjer for utstillingar med skandinavisk kunst i Hauge Gallery på Westby-Torgerson Education Center.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nordic Fest, Decorah» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*

Referansar
----------

1. ↑  «Nordic Fest | A Scandinavian Festival in Decorah, Iowa». Henta 21. oktober 2018. «Nordic Fest is an annual celebration of Scandinavian heritage, culture, and food.»
2. ↑  «Nordic Fest a celebration for Decorah». KWWL News. Arkivert frå originalen 14. februar 2012.
3. ↑  «News of Norway».  [*daud lenkje*]
4. ↑  Nordmanns-Forbundet
5. ↑  Norwegian American Foundation «Decorah's 42nd Annual Nordic Fest». Arkivert frå originalen 14. juli 2011. Henta 23. mars 2009.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nordic Fest Official Website, Decorah Iowa
* Iowa Museum Association Arkivert 2011-07-26 ved Wayback Machine.
| Aberlady  |
| --- |
| Kyrkja i AberladyKyrkja i Aberlady Kyrkja i Aberlady |
| Plassering |
| 

Aberlady is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Skottland |
| Region | East Lothian |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 873 |
| Koordinatar |  56°1′″N 2°52′″W﻿Koordinatar: 56°1′″N 2°52′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | EH32 *xxx* |
| Telefon-retningsnummer | 0 1875 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Aberlady**
 |

**Aberlady** (skotsk-gælisk **Obar Lìobhaite**) er ein landsby i regionen East Lothian  i Skottland. Han har kring 900 innbyggjarar.

Aberlady ligg på austkysten av Skottland sør for Firth of Forth. Han ligg om lag åtte kilometer nordvest for Haddington og 30 km austom Edinburgh. 

I mellomalderen var Aberlady ein viktig hamneby på austkysten, og vart omtalt som *the Port of Haddington* (Haddingtons hamn). I dag er landsbyen først og fremst kjent for verneområda i Aberlady Bay. Aberlady vart det første verneområdet med status som Local Nature Reserve i 1952, sidan har det fått vernestatus som Site of Special Scientific Interest, Special Protection Area og Ramsarområde.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Aberlady» frå Wikipedia på bokmål, den 3. november 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Moratsjøen**, (fransk: *Lac de Morat*, tysk: *Murtensee*), er ein innsjø i det vestlege Sveits. Han ligg i og mellom kantonane Fribourg og Vaud. Fribourg omkrinsar nordaustdelen av innsjøen, Vaud den sørvestlege delen. Han er den minste av tre innsjøar i Seeland-området ved foten av Jurafjella. 

Moratsjøen har eit areal på 22,8 km². Han er 8,2 kilometer lang og 2,8 km på det breiaste. Innsjøen ligg 429 meter over havet, og er på det djupaste 45 meter. Elva Broye er hovudvasskjelda til innsjøen, medan Broyekanalen er avlaup til den nærliggande Neuchâtelsjøen, som ligg på same nivå. Neuchâtelsjøen er i sin tur knytt til Bielsjøen gjennom ein annan kanal. Slik fungerer dei tre innsjøane som flaumreservoar i høve til den store elva Aare, som renn ut i Bielsjøen. 

Lac de MoratLac de Morat

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lake Murten» frå Wikipedia på engelsk, den 15. august 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC
* GeoNames

 |
Alexis Copello
**Alexis Copello** (fødd 12. august 1985) er ein kubansk tresteghoppar som sidan 2017 representerer Aserbajdsjan. Han vann VM-bronsen i øvinga i 2009 og tok sølvmedaljen ved europameisterskapen 2018, begge desse meisterskapane fann stad i Berlin. Copello oppnådde sitt personbeste på 17,68 meter i 2011.

Aktiv
-----

Copello vann i 2009 både ALBA-leikane og Sentral-Amerika/Karibia-meisterskapen, begge tevlingane fann stad i Habana. Same året vart han tredjemann i verdsmeisterskapen i Berlin, einast britiske Phillips Idowu og Portugals Nelson Évora hoppa lengre. Den 17. juli 2011 sette Copello personleg rekord med 17,65 meter ved eit stemne i Avila i Spania. Sju veker seinare vart han fjerdemann i Daegu-VM, før han seint i oktober vann panamerika-leikane.

Frå 2012 var ikkje Copello lengre i stand til å hoppe 17,50 m, slik han hadde vore i fire år. Med bestehopp på litt over 17 meter fekk han ikkje plass i Cuba sine troppar til dei største internasjonale meisterskapane. Frå 2017 representerte han Aserbajdsjan. I ei uvanleg svak trestegtevling under EM 2018 vart han nummer to med moderate 16,93 m. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2008 i Beijing: Utslått i kvalifiseringa (17,09 m=nr 13)
* VM 2009 i Berlin: Bronsemedalje – 17,36 m
* VM 2011 i Daegu: Nr 4 – 17,47 m
* OL 2012 i London: Nr 8 – 16,92 m
* VM 2017 i London: Nr 5 – 17,16 m
* EM 2018 i Berlin: Sølvmedalje – 16,93 m, bakom Nelson Évora (17,10 m)
* VM 2019 i Doha: Nr 7 – 17,10 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alexis Copello» frå Wikipedia på tysk, den 5. oktober 2019.*

* *Denne artikkelen bygger på «Alexis Copello» frå Wikipedia på engelsk, den 29. september 2019.*
Dei øvste hårnålssvingane på sørvestsida av Malojapasset
**Malojapasset** er ein fjellovergang, 1 815 meter over havet, i den sveitsiske kantonen Graubünden, mellom Engadin i nordaust og Val Bregaglia i sørvest. Vasskiljet mellom Svartehavet, via elvane Inn og Donau på den eine sida, og Middelhavet med elvane Mera, Adda og Po på den andre, går over passhøgda.

Vegen til Malojapasset stig frå Vicosoprano på sørvestsida 750 meter på 19 km. Nordaustsida er meir som eit platå, vegen stig nesten umerkeleg fram mot passhøgda. Høgdeskilnaden mellom passet og St. Moritz, som ligg 15 km lenger mot nordaust, er 50 m. Den italienske byen Chiavenna, som ligg 32 km sørvest for passet, er nesten 1 500 meter lågare.

Malojapasset dannar også ei kulturell og lingvistisk grense, sidan det er nært samanfallande med skiljet mellom tyske og retoromanske språk i nord og det italienske i sør.

Julierpasset og Malojapasset var lenge ein viktig alpe-travers som knytte saman Chur og områda lenger nord, St. Gallen og Tyskland, med Milano i Italia. Denne rolla minka først med opninga av San Bernardino-tunnelen.

Fjellvegen over Malojapasset er heilårsveg.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Denne artikkelen bygger på «Malojapasset» frå Wikipedia på bokmål, den 12. februar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* HDS
* LIR
* GeoNames

 |
Kart over urfolksspråk i Mexico med færre enn 20 000 talarar.
Kennekuk (ca. 1790–1852), kickapoo-medisinmann og -leiar, kjend som «kickapoo-profeten».
**Kickapoo-språket** er eit algonkinsk språk som blir tala i Midtvesten og Texas i USA og nord i Mexico.

Kickapoo blir tala av noko over 800 menneske – 539 i USA og 400 i Mexico – av ei etnisk gruppe på om lag 3000. I USA bur talarane i Horton i det nordaustlege Kansas, i McCloud og Jones i det sentrale Oklahoma og i Nuevo Nacimiento i Texas, og i Mexico bur dei i Nacimiento de Kikapú, 40 km nordaust for Muzquiz i delstaten Coahuila. Kickapoo blir rekna som ein dialekt av det fox-sauk-kickapoo i lag med fox, sauk og det utdøydde mascouten.

Fonologi
--------

Kickapoo har eit enkelt fonemsystem, med fire vokalar og elleve konsonantar.

### Vokalar

Dei fire vokal-fonema kan vere både korte og lange:

**Vokalar**|  | **Fremre urunda** | **Sentral urunda** | **Bakre runda** |
| **Trong** | **i** – **ii** |  |  |
| **Midtre** | **e** – **ee** |  | **o** – **oo** |
| **Open** |  | **a** – **aa** |  |
|

Vokalane blir normalt uttala om lag som dei vokalane som blir skrivne [i e a o] i IPA-transkripsjonen, men **e** blir ofte uttala noko trongare, som [ɪ], mellom konsonantar. Ein trykksvak vokal er ustemd på slutten av ei ytring etter **p t c k θ s** og etter **w y** som fylgjer ein av desse konsonantane. Ein trykksvak vokal er knirkestemd etter andre konsonantar og etter ein annan vokal sist i ei ytring.

### Konsonantar

Språket har ti konsonant-fonem, som her er attgjevne ortografisk:

**Konsonantar**|  | **Labial** | **Dental** | **Alveolar** | **Postalveolar** | **Palatal** | **Velar** | **Glottal** |
| **Plosiv/affrikat** | **p** |  | **t** | **c** |  | **k** |   |
| **Frikativ** |  | **θ** | **s** |  |  |  | **h** |
| **Nasal** | **m** |  | **n** |  |  |  |  |
| **Halvvokal** | **w** |  |  |  | **y** |  |  |
|

Mellom ein vokal og ein vokal eller halvvokal kan **p t c k θ s** vere stemde, slik at dei er uttala [b d ʤ g ð z], medan dei elles er ustemde (og alltid usapirerte), det vil seie [p t ʧ k θ s]. **T** er apikal-alveolar.

Kickapoo har desse konsonantgruppene: **hp ht hc hk hm hn sk**. I tillegg kan dei fleste einskildkonsonantane og konsonantgruppene fylgjast av halvvokalane **w y**.

Kjelder
-------

* Kickapoo ved ethnologue.com

1. ↑  Framstillinga byggjer på Paul H. Voorhis 1974. *Introduction to the Kickapoo language.* (Indiana University Publications. Language Science Monographs, Vol. 13.) Bloomington: Indiana University.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* UNESCO lang

 |
'Væpna tsjerkessar til hest'
**Franz Roubaud**, også kjend som *Frants Aleksejevitsj Rubo* *Francois Iwan Roubaud* og *Frants Roubaud*, ( 17. juni 1856–11. mars 1911) var ein russisk kunstmålar. Han er mest kjend for sine panoramamåleri av slagscener, og bilete som syner folkelivet i Kaukasus.

### Liv

Franz Roubaud var fødd i Odessa (i dagens Ukraina), og var son av ein kjøpmann som hadde emigrert til Odessa frå Marseille i Frankrike. Franz fekk undervising i teikning frå 6-årsalderen. Frå 1877 til 1878 studerte han i München hos Carl von Piloty, Otto Seitz, Wilhelm von Diez og soldatmålaren Joseph von Brandt. I 1880- og -90-åra reiste han fleire gonger til Kaukasus, og henta motiv derifrå.

Roubaud vart adla i 1889, og hadde ei høg stjerne hos tsarane Aleksandr III og Nikolaj II.

Etter studieopphald i Paris kom han til St. Petersburg, der han var professor ved kunstakademiet frå 1903 til 1912. I 1913 flytta Roubaud til München i Tyskland, han døydde der i 1928.

### Verk

I St. Petersburg måla Roubaud to store panorama. Det eine, 'Beleiringa av Sevastopol' (1904), vart frakta frå St. Petersburg til Sevastopol og utstilt i eit eige museum der. Bygget og det 100 meter lange måleriet vart skadd i 1942, då byen atter var under beleiring. Restaureringa av verket vart sluttført i 1950-åra. Biletet *Slaget ved Borodino* (1912) vart i 1962 flytta til Poklonnajahøgda i Moskva, og er der ein del av ein krigsminnepark. Eit verk som vart fullført i 1896, *Stormen mot Aschulgo*, er under restaurering.

'Slaget ved Borodino', 1912

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Denne artikkelen bygger på «Franz Roubaud» frå Wikipedia på bokmål, den 23. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* ULAN

 |
Kiek in de Kök
**Kiek in de Kök** (norsk: *Ein kik inn på kjøkkenet*) er eit festningstårn i Tallinn, hovudstaden i Estland.

Namnet er ikkje heilt unikt; det er eit nedertysk namn som i mellomalderen vart teke i bruk også fleire stader om konkrete festningstårn. Ein kunne frå desse høge byggverka så å seie kike inn på kjøkkena til borgarane i husa nedanfor.

Det aktuelle tårnet i Tallinn er ein del av festningsverket til borga Castrum Danorum. Det vart bygt som kanontårn seint på 1400-talet, om lag i 1475. Tårnet er 49,4 meter høgt, har ein diameter på 17 m, og murane er 3–4 m tjukke. Det var i si tid det største av sitt slag i Nord-Europa.

Under Livlandskrigen vart tårnet delvis øydelagt, men vart seinare gjenoppbygt. I dag er det mura inn kanonkuler i veggene som minne om skadane. Det er no heilt restaurert til den utsjånaden det hadde på 1600-talet, og husar ein del av bymuseet i Tallinn, med ei utstilling om Tallinn si utvikling og militære historie.

Bakgrunnsstoff
--------------

*
**Tropering** (av gresk Tropos: figur) er ein praksis som vart utvikla innanfor gregoriansk song. Ein **Trope** tydde eit tillegg til den liturgiske songen, anten i form av tekst eller melodi. Innanfor troperingskunsta fann songarar og komponistar i tida rom for improvisasjon og skaparevne. Tropering vart mest nytta til festhøgtidane, jul og påske.

Den mest einfelte forma for tropering var eit nydikta teksttillegg i ein melisme, der ein før ikkje hadde hatt anna ein ein vokal å syngje på. Særskild lange melismar i kyrie eller halleluja-song kunne handsamast slik. I songar utan melismar, vart nye melodiliner lagde til, slik at songen vart lengre. 

Troperingar i alleluiaen vert oftast kalla sekvensar. Frå desse utvikla det seg eit heilt sett nye hymnar i høgmellomalderen.

### verknad

Frå den utvida troperingsteknikken sprang det fram eit heilt liturgisk drama, som tok utgangspunkt i at tropane skifte i spørsmål og svar. Dette skjedde alt på 900-talet. Utover i mellomalderen voks kyrkjespelet fram av denne praksisen. Med tida reiv spelet seg heilt laus frå den faste liturgien og vart ein sjølvstendig sjanger, med ulike bibelhistoriske emne.
**Franz Keller** (fødd 19. januar 1945) er ein tysk, tidlegare kombinertløpar og skihoppar frå Nesselwang. Han var medlem av SK Nesselwang og deltok internasjonalt for Vest-Tyskland. Keller vart olympisk meister i kombinert i Grenoble i 1968. Under VM i Oslo to år tidlegare vann han sølvmedaljen bakom landsmannen Georg Thoma. Keller vart vesttysk meister i kombinert i 1967 og 1970-1973, samt spesielt hopp i 1966.

Aktiv
-----

Keller vart i 1965 nummer tolv både i hopprennet i Bischofshofen og i kombinertrennet i Lahti. Året etter vann han kombinertsølvet i ski-VM i Oslo, like bak landsmannen Georg Thoma, og vart elles nummer 11 i normalbakken og 17 i storbakken i spesielt hopp. Han imponerte som skihoppar i den tysk-austerrikske hoppveka 1966/67, der han i Innsbruck einast vart slått av Bjørn Wirkola. Samanlagt fekk Keller ein sjetteplass. I mars 1967 vann han kombinertrennet i Holmenkollen.

Keller nådde høgdepunktet i si tid som aktiv då han vann OL-gull i kombinert i Grenoble i 1968, vel eitt poeng føre sveitsaren Alois Kälin. I Holmenkollen måtte han same året nøye seg med ein fjerdeplass i kombinertøvinga. Året etter var Keller tilbake på sigerspallen i Holmenkollen, der han vart nummer to, langt bakom den nye flinke kombinertrennaren frå Finland, Rauno Miettinen. Keller vart nummer elleve i kombinert i verdsmeisterskapen på ski i 1970, året etter kom han på fjerdeplass i kombinerttevlinga i Holmenkollen.

I OL i Sapporo i 1972 vart Keller berre nummer 33 i kombinert. Han kom i 1973 på tredjeplassen i Holmenkollen, slått av den suverene vinnaren Rauno Miettinen og nordmannen Stein Gullikstad.

Keller vart tildelt Holmenkollmedaljen i 1973.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* Sports Reference: Franz Keller Arkivert 2011-01-21 ved Wayback Machine.
* FIS: Resultat Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
|  |
| --- |
| **polabisk****(venskă rec)** |
|
| **Klassifisering:** | indoeuropeiske språk slaviske språk  vestslaviske språk   lechitiske språk    **polabisk** |
| **Bruk** |
| **Utdøydd:** | 1700-talet |
|
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-2:** | sla |
| **ISO 639-3:** | pox |
|

**Polabisk** (*venskă rec*) er eit utdøytt vestslavisk språk frå den lechitiske greina som vart brukt frå 600-talet til midten av 1700-talet i områda som i dag utgjer den nordaustlege delen av Tyskland. Språket hadde mange felles særdrag med pommerske talemål og polsk, men isolasjon av den polabisktalande befolkninga førte til store dialektskilnader. Polabisk hadde heller ikkje eit standardisert skriftspråk. Det kunne skrivast med det latinske alfabetet, men tekstuelle bevis er faktisk ganske få: hovudsakleg korte ordlister med omsetjing til tysk. Dei to lengste tekstane – Herres bøn og folkevisa «Fuglebryllaup» vart skrivne ned av tyskarar då språket allereie var døyande, difor er dei fulle av tyske lånord. 

Mangel på skriftstandarden og isolering av dialektar frå einannan og frå andre slaviske språk førte til stor grad av språkleg innovasjon, medan utsetjing for fortysking ligg bak leksikalsk utarming. Dette hadde til fylgje fleirtydigheit i vokabular, til dømes ordet *zaīvët* (< frå urslavisk \*živòtъ) tydde både 'kropp' og 'mage', medan *rånü* (< frå urslavisk \*ráno) tydde 'morgon', 'tidleg' og 'snart'.

Referansar
----------

1. 1 2  Polański, K.; Lehr-Spławiński, T. (1962). *Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich*. Wrocław: Ossolineum.
2. 1 2  Siatkowska, E. (1992). «Dlaczego Drzewianie połabscy nie mieli ogólnonarodowego języka?». *Rodzina języków zachodniosłowiańskich*: 242-250.
3. ↑  Muka, K. A. (1904). «Szczątki języka połabskiego Wendów Lüneburskich». *Materiały i prace Komisyi językowej Akademii Umiejętności w Krakowie* **1**: 313-569.

| * v
* d
* e
Slaviske språk |
| --- |
| Austslaviske språk | 
* belarusisk
* russisk
* ukrainsk

 |
| Vestslaviske språk | 
* tsjekkisk
* slovakisk
* polsk
* pommersk
* kasjubisk
* polabisk
* schlesisk
* sorbisk (over- og nedersorbisk)

 |
| Sørslaviske språk | 
* bulgarsk
* makedonsk
* serbokroatisk
	+ bosnisk
	+ kroatisk
	+ montenegrinsk
	+ serbisk
* slovensk

 |
| Andre | 
* urslavisk
* gammalkyrkjeslavisk
* kyrkjeslavisk
* interslavisk
* russenorsk

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
Koordinatar: 31°57′14.4″N 34°55′29.64″E﻿

**Ben Shemen** (hebraisk skrift בֶּן שֶׁמֶן, tyder 'Feit') er ein moshav sentralt i Israel. Han ligg kring fire kilometer aust for Lod og høyrer til Hevel Modi'in regionale kommune. I 2006 hadde han eit folketal på 627.

Moshaven vart opphavleg grunnlagd i 1905, og var eina v dei første landsbyane som vart grunnlagd på landområda til Jewish National Fund. I 1947 hadde han 75 innbyggjarar. Namnet kjem frå Jesaja 5:1;

> Eg vil syngja om min kjære ven, ein song om min ven og vingarden hans. Ein vingard hadde min kjære ven, med den **feitaste** jord.
> 
> 

 og syner til planen om å plante oliventre i området.

I 1923 vart moshaven delt i to og ei gruppe prøvebønder danna etter kvart ein eigen moshav, Kerem Ben Shemen. Moshaven vart grunnlagd på ny i 1952 av immigrantar frå Romania. Somme av husa i moshaven vart bygde av grunnleggjaren av Bezalel akademi for kunst og design, Boris Schatz.

Under andre verdskrigen var Ben Shemen åstad for brutale britar som leitar etter våpen. Liknande sør var eit vanleg svar frå britane til valdelege Yishuv-opprør Kviteboka frå 1939.

Landsbyen fekk store skadar i starten av den israelsk-arabiske krigen i 1948 og måtte byggast opp att.

Den første skogen til Jewish National Fund vart planta i Ben Shemen.

Ben Shemen ungdomslandsby, stundom kalla *Ben Shemen barnelandsby*, vart grunnlagd i 1927 og er i dag ein stor jordbrukskostskule, som ligg like ved moshaven.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ben Shemen» frå Wikipedia på engelsk, den 1. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3 4 5 6  Jewish National Fund (1949). *Jewish Villages in Israel*. Jerusalem: Hamadpis Liphshitz Press. s. 16.
2. ↑  Jesaja kapittel 5 biblen.no
3. ↑  Anita, Shapira (1992). *Land and Power, The sionist Resort to Force*. Chapter 7: Oxford University Press. s. 288.
4. ↑  Chaya H. Roth (16. september 2008). *The fate of Holocaust memories: transmission and family dialogues*. Macmillan. s. 83–. ISBN 978-0-230-60607-4. Henta 10. april 2011.

| * v
* d
* e
Hevel Modi'in regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzim | Be'erot Yitzhak |
| Moshavim | Ahisamakh**·** Bareket**·** Beit Arif**·** Beit Nehemia**·** Ben Shemen**·** Bnei Atarot**·** Ginaton**·** Gimzo**·** Giv'at Ko'ah**·** Hadid**·** Kerem Ben Shemen**·** Kfar Daniel**·** Kfar Ruth**·** Kfar Truman**·** Mazor**·** Nehalim**·** Rinatia**·** Shilat**·** Tirat Yehuda |
| Fellesbusetnader | Lapid**·** Mevo Modi'im**·** Nofekh |
| Ungdomslandsbyar | Ben Shemen ungdomslandsby |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Dischma frå *Uf den Chaiseren*
**Dischma** er ein dal i kommunen Davos i Sveits. Han er den midterste av tre lange, slake, parallelle fjelldalar som strekkjer seg søraust frå Davosplatået mot Engadin. I nordaust ligg Flüela og i sørvest ligg Sertigdalen. Dischmadalen vert drenert av Dischmabach. Dalbotnen ligg om lag 1500-2000 moh. Dei viktigaste sidedalane er Rüedisch Tälli og Rinertälli.

Det ligg fleire små busetnader og fjellenger i dalen. Av dei viktigaste finn ein In den Büelen, Wildi, Uf den Chaiseren, In den Stücken, Stillberg, Hof, Teufi, Boden, Gadmen, Am Rin, Grossalp og Dürrboden.

I enden av dalen går det to pass over til Engadin: Scalettapasset og Fuorcla Grialetsch. Dette passet var viktig i seinmellomalderen og tidleg moderne tid for vinimport frå Valtellinadalen til Davos. Øvst i dalen ligg Scalettabreen mellom Piz Grialetsch (3131 moh) og Scalettahorn (3068 moh).

Av fjell på Flüelasida finn ein Schwarzhorn, Piz Radönt, Sentischhorn og Baslersch Chopf. På Sertigsida finn ein Bocktenhorn, Jatzhorn og Jakobshorn, som er omgjeven av skiheisar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dischma» frå Wikipedia på engelsk, den 8. mars 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Den tyske versjonen av artikkelen.


Koordinatar: 46°46′33″N 9°52′12″E﻿
**Henrik L'Abée-Lund** (fødd 26. mars 1986) er ein norsk skiskyttar som i 2013 vart verdsmeister med Noreg i 4 x 7,5 km stafett. Han er medlem av Oslo Skiskytterlag.

### Aktiv

L'Abée-Lund vann sølvmedaljen på 10 km under NM i skiskyting 2010 på Simostranda, hans einaste individuelle NM-medalje pr 2015. Norsk meister vart Emil Hegle Svendsen.

L'Abée-Lund debuterte i verdscupen i skiskyting i 2011-sesongen. Han var med då Noreg vann verdscup-stafetten i Hochfilzen 9. desember 2012. Seinare i 2013-sesongen fekk han sin fyrste individuell pallplass i verdscupen, ein tredjeplass på 10 km i Sotsji. Høgdepunktet i karriere hans kom då han fekk gå den andre etappen for det norske laget som vann gull i 4 x 7,5 km stafett under VM i skiskyting 2013 i Nové Město na Moravě i Tsjekkia. Ole Einar Bjørndalen, Tarjei Bø og Emil Hegle Svendsen var dei andre gullvinnarane. I same meisterskapen kom han på niandeplassen og vart beste nordmann i 20 km normalprogram.

I januar 2014 vart L'Abée-Lund nummer tre i ein jamn jaktstart i Antholz, knapt fem skundar bak vinnaren. Færre sterke prestasjonar etter den tid førte mellom anna til at han ikkje fekk plass i troppa til VM i skiskyting 2016 på hans heimearena i Holmenkollen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Henrik L’Abée-Lund» frå Wikipedia på tysk, den 7. mars 2016.*
Lang strøklengd gjev bølgjer med høg energi..
**Strøklengd** (engelsk *fetch*) er lengda ein bølgjeskapande vind har blese over open sjø. Omgrepet vert nytta innan geografi og meteorologi og effektane er vanlegvis knytte til sjøgang. 

Strøklengda og vindstyrken er dei to avgjerande faktorane for sjøgangen og kor store bølgjene kan verte. Vindretninga vert rekna som konstant. Dess lengre strøklengda og større vindstyrken er, dess meir vindenergi vert påført vassflata og dess større vert havbølgjene.

Flyttande strøklengd
--------------------

Lågtrykk skapar gjerne kraftig vind, og når lågtrykka flyttar seg med same fart som bølgjene får ein det ein kallar flyttande strøklengd («moving fetch»). Dette fører til at dei same bølgjene får tilført meir og meir energi frå vinden, og dermed kan bølgjehøgda vert høgare enn det strøklengda normalt skulle tilsei.

Døme
----

Vind som bles frå austkysten av Nord-Amerika til vestkysten av Irland har ei ekstrem lang strøklengd, og skapar særs høge bølgjer om vindstyrken er høg og vindretninga den same lengda. 

Dei største bølgjene i sørlege og sentrale område av Nordsjøen oppstår i samband med nordavind som strekkjer seg frå Svalbard og heilt sør til sørkysten av Nordsjøen. Bølgjehøgdene kan då verte over 12 meter.

Sjå òg
------

* sjøgang
* havbølgje
* stormflod

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Fetch (geography)» frå Wikipedia på engelsk, den 9. desember 2013.*
**Lowell Bailey** (fødd 15. juli 1981) er ein USA-amerikansk skiskyttar frå Lake Placid. Han er pr 2022 den einaste frå USA som er verdsmeister i idrettsgreina.

Aktiv
-----

Bailey deltok i sitt fyrste verdsmeisterskap i 2003, og i sine fjerde og siste olympiske vinterleikar i 2018. Under VM i skiskyting 2017 i Hochfilzen var han i sitt livs form. Etter fjerdeplass i sprint-tevlinga fylgde han opp med sjetteplass på jaktstarten. På 20 km skaut han 20 treff og tok gullmedaljen på øvinga, 3,3, sekund føre Ondřej Moravec frå Tsjekkia. Sigeren var hans einaste i verdscup-tevlingar, i tillegg kom han på pallen i to andre verdscuprenn. Også på den avsluttande fellesstarten i VM 2017 prikka Bailey inn 20 treff, noko som gav han sjetteplassen. I dei individuelle tevlingane i meisterskapen trefte han på 59 av 60 skot. Prestasjonane under VM 2017 gjorde at han enda på 8. plass i verdscupen i skiskyting.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lowell Bailey» frå Wikipedia på tysk, den 25. februar 2022.*
|  |
| --- |
| ***Dirofilaria repens*** |
| Dirofilaria repens*Dirofilaria repens* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Rundormar Nematoda |
| **Klasse:** | Secernentea |
| **Underklasse:** | Spiruria |
| **Orden:** | Spirurida |
| **Familie:** | Onchocercidae |
| **Slekt:** | *Dirofilaria* |
| **Art:** | ***D. repens*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Dirofilaria repens***Alcide Railliet, 1911 |

***Dirofilaria repens*** er ein parasittisk rundorm som påverkar hundar og andre rovdyr, så som kattar, ulv, prærieulv, rev og sjøløve, i tillegg til bisam. Parasitten vert overført av mygg. Sjølv om menneske kan smittast, vil som regel ikkje ormane nå vaksen alder i ein menneskekropp.

Epidemiologi
------------

*Dirofilaria repens* er oftast funne i Middelhavsregionen, Afrika sør for Sahara og Aust-Europa. Italia har den høgaste byrda av europeiske dirofilariasistilfelle hjå menneske - 66 %, etterfølgd av Frankrike (22 %), Hellas (8 %) og Spania (4 %).[*treng kjelde*]

Livssyklus
----------

Myggen kan overføre parasitten til menneske ved at myggen får i seg embryo frå parasitten når han syg blod. I myggen utviklar embryoet seg til ein larve, og når myggen syg blod frå eit dyr eller menneske, nyttar larven høvet til å kravle inn i den nye verten. Der utviklar han seg til ein vaksen orm.[*treng kjelde*]

Livssyklysen til Dirofilaria repens

Referansar
----------

1. ↑  AS, TV 2, «Det så ut som en blemme - så begynte den å bevege seg», *TV 2* (på norsk bokmål), henta 30. april 2019

* *Denne artikkelen bygger på «Dirofilaria repens» frå Wikipedia på engelsk, og «Dirofilaria repens» frå Wikipedia på bokmål den 9. juli 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* FaunEur

 |
*For andre tydingar, sjå tone.*
Ein **tone** er regelmessige lydsvingingar karakterisert ved lydstyrke, høgd og klangfarge.

Styrken (høyrestyrken) vert gjeven i phon. Frekvensen vert gjeven i svingingar per sekund (hertz, Hz), og viss tonen inneheld fleire frekvenskomponentar, er tonen som regel avgjort av den lågaste av desse (grunntonen). Klangfargen er avgjort av kor mange overtonar det er og amplituden av desse i høve til amplituden til grunnkomponenten. Viss tonen inneheld berre éin frekvens, blir tonen kalla rein eller enkel. Med fleire frekvensar blir tonen kalla samansett. Den lågaste tonen kallar ein grunntonen, dei andre overtonar. Viss frekvensen til overtonane eit heiltal gonger frekvensen til grunntonen, blir overtonane kalla overharmoniske av grunntonen. Tonen i blåseinstrument og strengeinstrument er bygd opp av harmoniske overtonar. Tonar i kyrkjeklokker har ikkje-harmoniske overtonar. Klangfarga til eit instrument avheng òg av kor snøgt grunntonen og dei ulike overtonane bygger seg opp og døyr ut. Nokre instrument, som til dømes fiolin, har små variasjonar i frekvensane til grunntonen og dei overharmoniske komponentane.

Reeferansar
-----------

1. ↑  Howard, D.M. og Angus, J. *Acoustics and prychoacoustics*, 3. utg. Focal Press, 2001.

Kjelder
-------


* «tone» i *Store norske leksikon*.