recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bendix Edvard Reutz Bendixen** (6. september 1838–28. februar 1918) var ein norsk skulemann, oldtidsgranskar og politikar frå Bergen.

Bendixen var son til ein skipper. Sjølv vart han student frå Bergens katedralskule i 1857 og cand. philol. i 1863. Frå 1864 var han adjunkt ved den lærde skulen i Kristiansund. Sidan var han frå 1875 til 1908 styrar ved Tanks skole i Bergen. Med stipend frå det offentlege dreiv han 1870-72 undersøkingar i historiske minne og oldtidsminne i Nordmøre og Romsdal. Åra 1873-75 studerte han ulike museum i Danmark, Sverige, Tyskland, Austerrike-Ungarn, Italia, England, Belgia og Hellas.

Bendixen var medlem av Bergens bystyre, ordførar 1883-85. 

Han gav ut ei rad arkeologiske og historiske avhandlingar i tiddskrift og avis, samt forfatta skulesoga for Tank skole 1850-1900.

Bendixen var 3. representant for Bergen på Stortinget 1886-88. Han var medlem av budsjettkomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
| Valence |
| --- |
|  |
| 

|  |
| --- |
| Byvåpenet til Valence |
| **Byvåpenet til Valence** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Auvergne-Rhône-Alpes  Drôme |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  36,69 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 64 260   1 751/km² |
| Koordinatar | 44°56′00″N 04°53′30″E﻿Koordinatar: 44°56′00″N 04°53′30″E﻿ |
| Høgd over havet | 123 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.mairie-valence.fr |
| Plassering |
|  |

**Valence** er ein by og kommune søraust i Frankrike og *prefecture* (hovudstad) i departementet Drôme, ved den venstre breidda av Rhône. Han ligg om lag 100 km sør for Lyon langs jernbanelinja til Marseille. Byen har om lag 65 000 innbyggjarar, som vert kalla *valentinois*.

Tidlegare var byen kjend som *hertugdømet Valentinois*, styrt av Hertugen av Valentinois, ein tittel som Fyrsten av Monaco framleis har, sjølv om han ikkje har noko administrativ kontroll over området.

Historie
--------

Byen var i romartida kjend som *Valentia Julia* og var hovudstad i Segalauni og sete for ein lovprist skule før den romerske erobringa. Han vart ein koloni under Keisar Augustus, og vart ein viktig by i Viennensis Prima under Valentinian I. Byen var sete for eit bispedøme kanskje så tidleg som på 300-talet. Ataulf omleira og erobra Jovinus ved Valentia i 413. Byen fall så inn under styret til burgundarane, frankarane, maurarane, fyrstedømet Arles, keisarane i Tyskland, grevane av Valentinois, grevane av Toulouse, i tillegg til sine eigne biskopar, som kjempa for å halde kontroll over byen dei hadde vunne på 400-talet. Desse biskopane var ofte i konflikt med innbyggjarane og grevane av Valentinois. For å styrke kampen mot desse grevane slo paven i 1275 saman bispedømet med Die.

Innbyggjarane vart derimot verna av dauphinen (den franske kronprinsen), og i 1456 fekk dei av Louis XI dei same rettane og privilegiane som resten av Dauphiné. Biskopane gav seg dermed på det. På 1500-talet vart Valence eit senter for protestantisme i provinsen i 1563. Det vart bygd festningsverk i byen av Kong Frans I. Byen vart sete for eit lovprist universitet på midten av 1400-talet, men opphevinga av Ediktet i Nantes i 1685 gjekk hardt ut over industrien, handelen og busetnaden i byen.

Økonomi
-------

Hovudnæringen til Valence er i dag metallurgiske produkt, tekstilar, lærvarer, smykker og krigsmateriell, og er òg eit foredlings- og handelssentrum for det omliggande jordbruksområdet. 

Nokre høgteknologiske selskap har slått seg ned i Valence, som Thalesgruppa, Crouzet/Schneider, Alcatel og Ascom Monetel.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell turistside Arkivert 2005-01-03 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Brannstellet i arbeid under ein brann i Quebec i Canada.
Brannstellet på plass ved ei bilulukke i Tyskland.
**Brannstell** har som oppgåve å berge menneske, dyr og eigedom frå brann og andre typar ulukker, oversvømmingar og anna. Brannstellet er organisert som ein fast mannskapsstyrke med vakt døgeret rundt, eventuelt med mannskap som skal tilkallast, og skal ha til disposisjon særlege utstyrte køyretøy og anna reiskap som er naudsynt for å sløkke brannar i bygningar, transportmiddel eller andre konstruksjonar, få ut personar frå brennande bygningar, frå kollisjonsskadde bilar, tog, fly og anna. Utstyr og mannskap er samla på *brannstasjonar*. 

Røykdykkarar frå Bamble brannvesen.
Brannstellet skal dessutan stå for kontrollar og opplysningsarbeid som skal hindre at brann kan oppstå.

I Noreg er brannstellet i hovudsak eit kommunalt ansvar, ofte organisert som eit samarbeid mellom grannekommunar. Men somme verksemder med særleg ulukkerisiko, som til dømes flyplassar, skal i tillegg ha sitt eige lokale og spesialtrente brannvern med eige utstyr eigna til å berge folk frå dei ulukkene som kan skje i vedkomande verksemd.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Brannstell**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC

 |
| Salford  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Salford is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Stor-Manchester |
| Distrikt | City of Salford |
| Grunnlagd |  |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2007) | 69 853 |
| Koordinatar |  53°29′″N 2°18′″W﻿Koordinatar: 53°29′″N 2°18′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | M3, M5–M7, M50 |
| Telefon-retningsnummer | 0161 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Salford**
 |

**Salford** er ein by i det nordvestlege England. Han utgjer kjernen i det urbane distriktet City of Salford i grevskapet Stor-Manchester. Byen ligg vest for Manchester, skilt frå storbyen av elva Irwell, og blir rekna som ein av forstadane til Manchester.

Historie
--------

Namnet *Salford* kjem frå angelsaksisk *seahlford*, «vadestaden med piletre», ein referanse til piletrea som veks langs breidda av Irwell og ein gammal vadestad der byen ligg. Våpna til byen reflekterer dette, med tre bua blå linjer, som representerer vadestaden i elva, omkransa av blad frå piletre.

Det mellomalderske sentrumet låg ved elva, på andre sida av elva for Manchester. Under den industrielle revolusjonen voks byen, og var ein av dei første industrielle sentera i landet. I viktoriansk tid vart sentrum flytta, og etterkvart som Manchester vart ein stadig større og viktigare by mista Salford tydinga si.

I 1960- og 1970-åra vart mykje av byen fornya, med betongblokker som erstatta dei tradisjonelle terrassehusa. I dei siste åra av 1900-talet byrja ein å endre dette tilbake, men blokkene er enno eit markant innslag i byen.

Kultur og idrett
----------------

Salford er ein av dei få større byane i Storbritannia som ikkje har sitt eige profesjonelle fotballag. Det næraste laget er Manchester United FC, og dei fleste støttar dette laget, men mange er òg fans av Manchester City FC. Old Trafford Football Ground ligg òg i Salford.

Det katolske Salford bispedømme har sete i byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Salford» frå Wikipedia på bokmål, den 12. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
Kart som viser Rhonddas plassering i Wales
**Rhondda** er eit dalstrøk og valdistrikt i det sørlege Wales.

Rhondda-dalen består av to dalar, *Rhondda Fawr* (den store dalen) og *Rhondda Fach* (den vesle dalen). Både eintalsforma *Rhondda-dalen* og fleirtalsforma *Rhondda-dalane* blir brukt som eit fellesomgrep om dei to dalane. Forutan dei store byane Cardiff, Swansea og Newport er Rhondda-dalen, med om lag 60 000 innbyggjarar, eit av dei tettast folkesette områda i Wales. Dalstrøket er nok mest kjent for den historiske tilknytinga si til kolindustrien.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rhondda» frå Wikipedia på bokmål, den 13. juli 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Williams, Gwyn A. (1985): *When was Wales?: A History of the Welsh* (Black Raven Press) ISBN 0-85159-003-9

1. ↑  Williams G. A.: When was Wales?, s. 183

Bakgrunnsstoff
--------------

* www.therhondda.co.uk Arkivert 2010-06-22 ved Wayback Machine. a socio-economic history of the Rhondda Valleys during the period 1800 - 1950
* www.destinationrct.co.uk Arkivert 2010-08-06 ved Wayback Machine. Visit Rhondda Cynon Taf

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
**Bendiks Andreas Heide** (13. november 1898–14. august 1981 i Harstad) var ein norsk lærar, lokalpolitikar og lokalhistorikar. Han var fødd og oppvaksen på Ytter-Byndra (Ytre Bjørnå) på Grytøya i Harstad kommune (tidlegare Trondenes herad) og busett på Vollstad i Harstad kommune (tidlegare Sandtorg herad). 

Bendiks Heide var gift med Ingrid Antonie Øllegård Mork. 

Foreldra var Hans Fyhn Heide og Maren Nilsdatter.

Liv og virke
------------

Bendiks Heide tok eksamen ved Volda lærarskule i 1921, og tilleggsutdanning ved Noregs Lærarhøgskole 1924-25.

Bendiks Heide var lærar på Andenes eitt år (1921-22) og deretter i Fauskevåg i Harstad kommune (tidlegare Sandtorg herad) (1922-1948) før han gjekk over i stillinga som skoleinspektør i Sandtorg herad (1948-1968).

Bendiks Heide var formann i Trondenes lærarlag ein periode.

Bendiks Heide var aktiv politikar for Kristeleg Folkeparti. I 1946-48 representerte han borgarleg fellesliste i Sandtorg heradstyre, men frå 1948 til 1963 representerte han Kristeleg Folkeparti, og det same i 1963-1967 i Harstad kommunestyre. Han var formann i Sandtorg skolestyre i lengre tid.

Bendiks Heide kom til Fauskevåg skolekrins etter at denne og Melvik skolekrins hadde gått over til nynorsk i 1917, han var aktiv målmann og brukte nynorsk all sin dag.

Utgjevingar
-----------

Bendiks Heide hadde djupe lokalhistoriske interesser, og han skreiv fleire lengre artiklar:

* Skoleinspektør Bendiks Heide: "Skole- og opplysningsarbeid". Side 473-555 i: *Trondenes bygdebok. Trondenes sogns historie'. Ved Trygve Lysaker. Trondenes bygdeboknemnd. [Harstad] 1958.*
* *Harstad samvirkelag 50 år 1921-1971*. [Harstad] 1971. 23 sider, ill.
* *Handel i Fauskevåg. Fauskevåg samvirkelag 25 år 1947 – 1973*. [Fauskevåg samvirkelag], [Fauskevåg] 1973. 24 sider. ill.

Bendiks Heide skreiv i tillegg ei rekke lokalhistoriske artiklar, blant anna i *Håløygminne*, *Harstad Tidende* og fleire andre blad.

Kjelder
-------

* Karl Bakke, red: *Norske skolefolk. Bind 1*, Dreyer forlag, Stavanger, 1952
* Lars Beite, red: *Norske skolefolk. Bind 1*, Tredje utgave. Paul T. Dreyers forlag, Stavanger, 1966.
Koordinatar: 38°14′6″S 73°2′49″W﻿

**Valdiviajordskjelvet** eller **det store chilenske jordskjelvet** skjedde søndag 22. mai 1960 og er det kraftigaste jordskjelvet som nokon gong er registrert med ein styrke på 9,5 på momentmagnitudeskalaen. Det skjedde i Chile på ettermiddagen kl. 15:11 lokal tid og førte til ein tsunami som råka Sør-Chile, Hawaii, Japan, Filippinane, austlege New Zealand, søraustlege Australia og Aleutane. 

Episenteret låg nær Lumaco, kring 570 km sør for Santiago, og Valdivia vart den byen som vart hardast råka. Skjelvet skapte lokale tsunamiar som trefte den chilenske kysten med bølgehøgder opp mot 25 meter. Hovudtsunamien raste over Stillehavet og råka Hilo på Hawaii hardt. Bølgjer så høge som 10,7 meter vart registrert 10 000 km frå episenteret, så langt borte som i Japan og på Filippinane. 

Dødstala og skadeomfanget frå ein så vidtomfattande katastrofe er uvisse. Forskjellige estimat for dei totale dødstala etter skjelvet og tsunamiane er publiserte og ein studie frå United States Geological Survey har dødstal på 2231, 3000 eller 5700 omkomne og andre kjelder nyttar estimat på 6000 døde. Forskjellige estimat har estimert kostnaden til å variere frå USD 400 millionar til 800 millionar (eller 2,9 til 5,8 mrd. 2011 dollar, justert for inflasjon).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1960 Valdivia earthquake» frå Wikipedia på engelsk, den 19. januar 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «ShakeMap Atlas». Earthquake.usgs.gov. 14. oktober 2009. Henta 11. juni 2012.
2. ↑  U.S. Geological Survey (21 March 2006).
3. 1 2  «Emergency & Disasters Data Base». Centre for Research on the Epidemiology of Disasters (CRED). Arkivert frå originalen 11. januar 2014. Henta 19. januar 2014.
4. ↑   *Video: Cataclysm. Volcano, Tidal Waves, Devastate Pacific Area, 1960/05/27 (1960)*. Universal Newsreel.
5. 1 2  «The Largest Earthquake in the World – Articles». U.S. Geological Survey. Arkivert frå originalen 7. januar 2007. Henta 19. januar 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Chilean earthquake and tsunami — University of Washington
* Tsunami of 1960 — George Pararas-Carayannis
* 22 May 1960 South Central Chile Tsunami Amplitudes Arkivert 2013-03-05 ved Wayback Machine. — National Oceanic and Atmospheric Administration
Koordinatar: 59°54′43.203″N 10°44′47.0254″E﻿

Brannvakta med tårnet ut mot Karl Johans gate.Foto: Pål Giørtz

Vår Frelsers kyrkje - Oslo domkyrkje - Stortorget og Brannvakta fotografert av Ole Tobias Olsen ca. mellom 1863 og 1883.
**Brannvakta** eller **Brannvakten** ligg i Karl Johans gate 11 ved Oslo domkyrkje og er bygd i tilknyting til Basarane som omkransar arealet attmed austparten av domkyrkja. Brannvakta er reist i upussa raud tegl i nyromantisk stil i åra 1854–1856. Arkitekt var Christian H. Grosch som òg har teikna Basarane.

Tidlegare var det gravlund rundt domkyrkja med fire gravkapell ut mot det som fekk namnet Karl Johans gate i 1852, akkurat denne korte strekninga blei kalla Kirkebakken.Brannvakta blei bygd der familiane Collett og Leuch hadde hatt kapell. Dei gravlagde vart flytta til krypten i kyrkja og brannvesenet nytta kapellet til sprøytehus.

Brannkorpset på 35 mann og ein overbrannmeister flytta inn på 1860-talet. I 1861 vart det oppretta eit yrkesbrannkorps, inntil da var det eit reint borgarkorps og alle borgarar hadde plikt til å gjere teneste.

Brannvakta var hovudbrannstasjon i Oslo fram til 1939. 

Fram til 1902 hadde brannkorpset utkikkspunkt på døgnbasis frå tårnet i domkyrkja. Tårnet på Brannvakta vart nytta til å tørke vasslangane.

Lokala blir no nytta som sokneprestkontor for prestane ved domkyrkja. Bygninga er freda.

Kjelder
-------

1. 1 2  *Oslo byleksikon*, side 97
2. ↑  Arno Berg og Bernhard Hagtvedt: *Vår Frelsers kirke*, forlaget Land og kirke, Oslo 1950, side 160
3. ↑  *Oslo byleksikon*, side 98
4. ↑  Brannvakten i Riksantikvarens nettstad kulturminnesok.no

Bakgrunnsstoff
--------------

* Knut Are Tvedt (red): *Oslo byleksikon*, Kunnskapsforlaget 2010, ISBN 978-82-573-1760-7
Koordinatar: 62°16′22″ N 10°17′34″ E﻿

Melhus prestegardFoto: Riksantikvaren

**Melhus prestegard** ligg ved Melhus kyrkje. Våningshuset er ei trønderlån som vart bygd i 1720–22. I 1744 vart låna påbygd i begge endar.

I 1878 vart våningshuset omfattande oppgradert. Det fekk delvis ny grunnmur, ompaneling, omtekking, utskifting av vindauge og fornying av golv. Ombygginga vart leia av arkitekt Johan P. Digre.

Dei ulike prestane som budde i huset, klaga til Riksantikvaren om trekk og for store rom, og dette vart opptakta til ei større restaurering etter teikningar av den unge arkitekten Roar Tønseth i 1922. På grunn av problem med finansieringa vart ikkje restaureringa gjennomført før i 1929. Restaureringa innebar å føre bygningen attende til slik han var før ombygginga til sveitserstil i 1878.

Bygningen var prestebustad fram til 1962. I 1980-åra var det behov for å utvide kyrkjegarden, og det kom forslag om å rive våningshuset. Dette førte til at samskipnaden Prestegårdslånas Venner vart stifta i 1985. I 1996 vart våningshuset og hagen freda av Riksantikvaren.

Kjelder
-------

* 

* *Denne artikkelen bygger på «Melhus prestegård» frå Wikipedia på bokmål, den 6. september 2019.*

* Mette Bye: *Hundre år med vern gjennom bruk*, i Fortidsminneforeningens Årbok 2011 Vol. 165, s. 117–136.
* Tonte Hegard (1986): *Fredede hus og anlegg. 4: Trøndelag*, s. 273–75.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Melhus prestegard i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Stiftelsen Prestegårdslåna i Melhus Arkivert 2011-07-24 ved Wayback Machine.
Koordinatar: 63°11′S 56°36′W﻿

**Bransfield Island** er ei øy som er nær 5 nautiske mil lang og som ligg 3 nautiske mil sørvest for D'Urville Island utanfor nordaustenden av Den antarktiske halvøya. Ho fekk namnet «Point Bransfield», etter Edward Bransfield i Royal Navy i 1842 ein britisk ekspedisjon under James Clark Ross som vestenden av Joinville Island-gruppa. Under ei kartlegging i 1947 av Falklands Islands Dependencies Survey oppdaga at ho var ei eiga øy.

Dette er ei av fleire øyar i Antarktis øyar kring halvøya kjend som Graham Land, som ligg nærmare Sør-Amerika enn andre delar av kontinentet.

Kjelder
-------

1. ↑  «Bransfield Island». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 19. oktober 2012.
2. ↑  ESA Science & Technology: Graham Land

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Bransfield Island» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
MAN stigebil i Berlin i Tyskland.
**Brannbil** er eit køyretøy, ofte ein lastebil, utstyrt for å sløkkja brann. Det finst mange ulike typar. Byar og tettstadar har som oftast eigne brannstasjonar, med eigne brannbilar. Flyplassar har òg eigne brannbilar, som er reie til å rykkja ut ved naudlandingar, eller andre høve der det er fare for brann.

Ulike typar brannbilar
----------------------

### Stigebil

Stigebil er ein brannbil utstyrt med ei roterande plattform med ein teleskopisk stige, som vert nytta for å redda folk ned frå taket eller ut gjennom vindauge i brennande bygningar. Dei vert òg nytta for at brannfolka skal koma til å sløkkja høgt oppe på bygningar. 

### Sprøytebil

Ein slovensk sprøytebil.
Ein sprøytebil, elle pumpebil, er ein brannbil utstyrt med ei kraftig vasspumpe, som vert nytta for å sprøyta vatn på brennande bygningar, skog, kratt og andre ting som brenn. 

### Pulverbil

Ein pulverbil er ein brannbil utstyrt med ein pulvertank og pulversprøyte, nytta for å sløkka brann i brennbare vesker, som bensin og dieselolje. Dei vert òg nytta for å sløkkja brann i motorkøyretøy.

### Mannskapsbil

Ein mannskapsbil er ein brannbil som vert nytta for å transportera brannmannskap og utstyret deira til/frå ein brann. Slike bilar kan vera alt frå minibussar til større bussar. 

### Kommandobil

Ein kommandobil er eit køyretøy nytta av den som har kommandoen under ein brann. Dette kan vera ein ombygd personbil eller SUV.

| * v
* d
* e
Lastebil |
| --- |
| Påbygg | Plattbil **·** Tippbil **·** Skåpbil **·** Kapellbil |
| Vogntog | Vogntog **·** Trekkvogn **·** Påhengsvogn**·** Slepvogn **·** Semitrailer **·** Modulvogntog **·** Dolly |
| Spesialbilar | Tømmerbil **·** Tankbil **·** Mjølkebil **·** Dyretransport **·** Bulkbil **·** Frysebil **·** Biltransporter **·** Bergingsbil **·** Kombinertbuss |
| Anleggsbilar | Grusbil **·** Dumparbil **·** Betongbil **·** Kranbil |
| Vekselsystembilar | Kontainerbil **·** Vekselplatt **·** Opptrekksplatt **·** Krokløftbil **·** Løftekontainerbil |
| Kommunalbilar | Brøytebil **·** Strøbil **·** Brannbil **·** Feiebil **·** Spylebil **·** Søppelbil **·** Slamsugar |
| Spesialtransport | Spesialtransport **·** Svanehalshengar **·** Ballasttrekkvogn |



| * v
* d
* e
Brannvern |
| --- |
| Brannbilar | Stigebil  | Sprøytebil  | Pulverbil  | Mannskapsbil  | Kommandobil |
| Sløkkjeutstyr | Brannpumpe  | Brannslange  | Brannsløkkjingsapparat  | Overrisningsanlegg |
| Brannfolk | Brannmann |
| Brannvern til sjøs | Brannsløkkingsbåt |
| Brannsløkking frå lufta | Brannfly  | Helikoptersløkking |


| * v
* d
* e
Kommunalmaskinar |
| --- |
| Lette anleggsmaskinar | Frontlastar  | Vegskrape  | Jordbor |
| Parkmaskinar | Jordfres  | Trommel  | Grasklyppar  | Lauvblåsar |
| Snørydding | Snøplog | Snøskjer  | Snøfresar  | Strøbil |
| Transport | Industritraktor  | Tilhengar  | Lastebil |
| Renovasjon | Feiemaskin  | Spylebil  | Søppelbil  | Søppelkompaktor  | Slamsugar |
Eit tsjekkisk fugleskremsel.
**Fugleskremsel** (*fugleskræme*) er ei innretning sett opp i hagar, dyrka mark og liknande for å halde fuglar frå å ete eller skade avlinga. Ofte er eit fugleskremsel forma meir eller mindre som ei etterlikning av eit menneske, med lause klede og andre ting som vinden kan sette i rørsle, eller forma som figurar som kan gje inntrykk av å vere flygande rovfuglar. Som fulgeskremsel vert det òg nytta strimlar av blenkande og knitrande aluminiumsfolie eller cdar som vert hengt opp på greinene i frukt- og bærtrea, eller på snorer over bærbuskane eller plantane.

Fugleskremsel i kulturen
------------------------

I tillegg til nyttebruk kan ein også ha fugleskremsel som pynt, ofte i samband med haust, halloween og liknande. Fleire stader i verda blir det halde fugleskremselfestivalar der ein lager forseggjorte fugleskremsel.

Det finst fleire døme på levande eller medvitne fugleskremsel i litteratur og tradisjon. I japansk mytologi har jordbruks- og kunnskapsguden Kuebiko form som eit fugleskremsel. Han kan ikkje røra på seg, men oppfattar alt. I novella «Feathertop» frå 1852 av Nathaniel Hawthorne blir eit fugleskremsel fortrolla slik at det blir levande. Eit levande fugleskremsel på jakt etter hjerne er ein av hovudfigurane i boka *The Wonderful Wizard of Oz* (1900 ) og filmatiseringa *The Wizard of Oz* (1939). «The Scarecrow», eit fugleskremselvesen, opptrer som fiende for Batman i fleire teikneseriar og filmane *Batman Begins* (2005) og *The Dark Knight* (2008).

Galleri
-------

* Fransk fugleskremselFransk fugleskremsel
* Nordirsk fugleskremsel.Nordirsk fugleskremsel.
* Fugleskremsel i Indiana i USA.Fugleskremsel i Indiana i USA.
* Fugleskremsel i Kerala i India.Fugleskremsel i Kerala i India.
* Hovud som fugleskremsel i England.Hovud som fugleskremsel i England.
* Daud kråke brukt som fugleskremsel.Daud kråke brukt som fugleskremsel.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Scarecrow» frå Wikipedia på engelsk, den 3. november 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Fugleskremsel**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
Et eksemplar av ryolitt.
**Rhyolitt**, **ryolitt** (eller **liparitt**) er ein ekstrusiv magmatisk bergart med felsisk samansetnad. Ryolitt har gjerne lys farge, ofte blåleg grå med lyse striper, og han vert derfor ofte kalla *årekvarts*. Han vanlegvis samansett av mineral som kvarts, feltspat og plagioklas. Ryolitt har stort sett same kjemiske samansetnad som granitt. Dersom ryolitten vert avkjølt for raskt, vert det ikkje nok tid til å få danna krystall, og i staden vert det vulkansk glas, kalla obsidian. Ved langsamare avkjøling vert det danna mikrokrystallinske strukturar.

Mikrokrystallinsk ryolitt kan ha tilnærma same spaltingseigenskapar som flint, og vart som denne brukt i steinalderen til å lage våpen og reiskapar. Slik ryolitt opptrer ganske sjeldan, men på Siggjo i Bømlo kommune i Vestland, er det ein stor førekomst. Her har det i yngre steinalder vore brote ryolitt over fleire dekar, og lekamar og avslag med dette materialet er funne på buplassar over heile det sørlege vestlandsområdet. Rhyolitt er elles ein særs utbreidd bergart, men opptrer i vesentleg mindre mengder enn basaltiske lavaer. Han finst i den sentrale norske fjellkjeda, særleg i Trondheimsfeltet og på Stord, og dessutan i Telemark og i Oslofeltet.

Liparitt er kalla opp etter Dei lipariske øyane i Italia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ryolitt» frå Wikipedia på bokmål, den 30. desember 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av ryolitt Arkivert 2004-12-23 ved Wayback Machine.
**Jón Sigurðsson** (17. juni 1811–7. desember 1879) var leiar av den islandske sjølvstenderørsla på 1800-talet.

Bakgrunn
--------

Jón Sigurðsson var fødd i Hrafnseyri, nær Arnarfjörður, vest på Island, som son til presten Sigurður Jónsson. Han fór til København i Danmark i 1833 for å studera historie ved universitetet der, og etter kvart få arbeid ved Den arnamagnæanske samlinga, som på den tida hyste manuskripta til dei islandske ættesogene. Han vart ekspert på islandske ættesoger og på islandsk historie. Han tok aldri nokon universitetseksamen, ettersom islandsk politikk kom til å ta meir og meir av tida hans. 

Jón Sigurðsson gifta seg med søskenbarnet sitt, Ingibjörg Einarsdóttir, og dei busette seg i København, der heimen deira vart eit senter for alle islendingar i byen. Dei hadde ingen born, men kalla «alle islendingar [for] borna deira».[*treng kjelde*] Han drog til Island kvart år, 29 gonger i alt, for å leia møta i Alltinget, som på den tida var eit rådgjevande organ for den danske regjeringa og kongen. Dei danske styresmaktene tok etter kvart omsyn til den veltalande måten som Jón Sigurðsson fremja islandske interesser på, og i 1874 fekk Island eit avgrensa sjølvstyre i innanrikssaker.

Jón Sigurðsson vert ofte omtala som president sidan han var preces i det islandske litterære selskapet (Hið íslenzka bókmenntafélag) i ei årrekkje.

Ettermæle
---------

Jón Sigurðsson har vore avbilda på mange av dei islandske setlane, her på ein 10 krónur setet.
Fødselsdagen til Jón, 17. juni, er i dag nasjonaldagen til Island. Han har vorte heidra med bilete på dei islandske setlane, mellom anna på 10- og 500 krónur-setelen, og på frimerke som eithundreårsdagane for når han vart fødd og døydde, 150-årsdagen for når han vart fødd og like eins då den islandske republikken vart danna i 1944 (på den 133. fødselsdagen hans).

Kjelder
-------

* К. Maurer. *Zur politischen Geschichte Islands*. Leipzig, 1880).

* *Denne artikkelen bygger på «Jón Sigurðsson» frå Wikipedia på engelsk, den 6. desember 2005.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jón Sigurðsson of Iceland (arkivert nettstad på engelsk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Fugloy**, òg kalla **Fugløy**, er ei av dei 18 øyane som utgjer Færøyane og er ei av dei seks nordøyane, Norðoyggjar.

Flatevidda er 11,2 km², og det bur 45 innbyggjarar på øya (2002). Det høgaste fjellet er Klubbin på 621 moh.

Fugloy er den minste av Nordøyane og ligg lengst nordaust i øyriket. Saman med naboøya Svínoy, som ligg på den andre sida av fjorden Fugloyarfjørður, har den daglege ferjesamband med Hvannasund på Viðoy. I tillegg vert Fugloy tre gonger for veka vitja av den færøyske helikopterruta.

Fugloy er eit godt utgangspunkt for ornitologiske ekspedisjonar, eller berre turgåing med litt fuglekikking.

7. desember 1941 sokk dampskipet SS «Sauternes» i Fugloyarfjørður.

Litteratur
----------

* P.O. Hansen: *Fuglø* Odense: OAB-Tryk, 1983 (på dansk, 78 illustrerte sider, dels i fargar, 22x30 cm)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Faroeislands.dk: Hattarvík (på engelsk, informasjon og fotografi)
* Faroeislands.dk: Kirkja (på engelsk, informasjon og fotografi)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
Spikarjarn.
Fjerning av golvbord med spikarjarn.
**Spikarjarn** eller **brekkjarn** er ein snikkarreiskap som vert nytta for å trekkja ut gamal fastrusta spikar med og for å løysa bord, riva forskaling osb. 
Spikarjarn med klauv i ein ende, som på ei ku, kan ein også kalla **kubein**.

Utforming
---------

Spikarjarn er ofte laga av ei heksagonalt står, for at det skal vera betre å få eit godt tak. Den eine enden er forma som ei klo, med ei kløyv som vert nytta for å ta tak i spikar som skal dragast ut. Begge endane er flate for at det skal vera lettare å få dei inn under bord og plankar som skal løysast.

Bruk
----

Forskalingssnikkarar nyttar ofte spikarjarn når dei skal fjerna forskaling, bygningsarbeidarar nyttar det for å riva gamal kledning og liknande under restaurering, men òg under nybygg. Båtbyggarar gjer seg òg nytte av spikarjarn for ymse oppgåver. Mange huseigarar, som sjølve gjer mindre reparasjonsarbeid, har ofte eit spikarjarn i kjellaren, eller i ei snikkarbu.

Kjelder
-------

1. ↑  «kubein» i Nynorskordboka.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Jærhus på Garborg i Time kommune. Barndomsheimen til forfattaren Arne Garborg.Foto: Gunleiv Hadland, 2005

**Jærhus** er ein type hus som er rekna som typisk for Jæren i Rogaland fylke. Hustypen vart mykje brukt fram mot byrjinga på 1900-talet. Etter kvart vart hustypen rekna som gamaldags, og mange slike hus vart rivne for å gje rom for meir moderne typar. Det finst truleg berre noko over 100 jærhus att. Få av desse er frå tida før 1800, og få er tekne vare på i opphavleg stil.

Husa vart bygde der landskapet kunne gje ly for vinden. Husa vart helst plasserte slik at vinden frå nordvest trefte gavlen, der skutar av stein tok av for det verste. Ein skut er eit utbygg på kvar side av huset. Ein skut har gjerne skråtak og kunne verta nytta som lagringsplass for torv vinterstid. Slik fekk ein ekstra isolering mot naturkreftene. Sjølve huset er gjerne bygd av tre, men med delar kledd med stein. Bordkledinga er gjerne liggjande panel, såkalla vestlandspanel. Slik var det lettare å skifta ut trebord som lett ròtna nede ved bakken i det våte klimaet. I eldre tider vart gjerne bordkledinga tjørebreidd. Seinare tok ein til å måla med brun eller mørkeraud husmåling. Frå kring 1830 vart husa kvitmåla. Kvitmåling var dyrt, slik at mange måla berre fasaden. Taket vart tekt med halm eller gras, og seinare gjerne tegl eller skifer. Dei fleste jærhusa er korte og låge, med ein og ein halv etasje i høgda. I tillegg til skutar har eit typisk jærhus sâltak, inngangsdør med bislag i tillegg til bakdør nokolunde midt på huset. Det er gjerne to vindauge på kvar side av inngangsdøra.

Omgrepet jærhus vart fyrst nytta av samfunnsforskaren Eilert Sundt i 1862. 


|  |  |
| --- | --- |
| «Her og der oppetter bakkar og res kryp låge hus ihop i småkrullar som søkjande livd. I den tette lufta hildrar dei seg halvt bort, sveiper seg i torvrøyk og havdis som i ein draum; stengde og stille ligg dei burtetter viddene som tusseheimar. Rundt husa skimtar det fram bleike grøne flekkar av åker og eng som øyar i lyngvidda; kvar bite og kvar lapp er avstengd og innlødd med steingjerde som lange røyser. I desse heimane bur folket.»

*Fred* (1892) av Arne Garborg  |  |

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jærmuseet om jærhus
* Jærhuset på

Litteratur
----------

* Marta Hoffmann: *Jærhuset*, Norsk Folkemuseum 1943.
* Torunn Måseidvåg: *Registrering av jærhus i Randaberg, Stavanger, Sola, Sandnes, Klepp, Time, Gjesdal, Hå,* Rapport utgjeven av Rogaland Fylkeskommune og kommunane, 2000.
* Ingebjørg Reigstad: *Jærhuset*, i *Sjå Jæren* Årbok for Jærmuseet 1997, s. 9 - 28.
* Eilert Sundt: *Om bygingsskikken på landet i Norge*, 1862.
Spicules, synlege som mørke røyr. Solaktivt område 10380, juni 2004.
**Spicules** er element, i røynda supersoniske plasmastråler, som dannar finstrukturen av kromosfæren, den inste delen av atmosfæren til sola.

Ei forskargruppe ved University of Lockheed Martin Solar and Astrophysics Lab har funne ut at spicules vert skapt av spesielle lydbølgjer på soloverflata. Ein spicule varer fem minutt og har ei utstrekking på 600 km og ei høgd på 5000 km. Sjsølv om det til ei kvar tid finst kring 100 000 spicules på sola, har ein ikkje forklart opphavet deira før no. 

Ein datamodell vart bygd opp ved å ta samtidige bilete av soloverflate og plasmastrålene. Ein fann ut at lydbølgjene på overflaten vanlegvis vert dempa før dei når atmosfæren. I ein del tilfelle vil de nå heilt ut i atmosfæren og forvandlast til sjokkbølgjer. Desse skyv stoff opp og ut frå sola.

Kjelder
-------


* Delphin, Inger Lise A. (14. oktober 2011), «spicules», *Store norske leksikon*, henta 13. august 2014
Ein koloni med ynglande suler ved Lamberts Bay i Western Cape i Sør-Afrika
**Fuglekoloni** er ei stor samling av ein eller fleire artar av fuglar som lever, lagar reir og/eller ynglar tett samen. Dersom fuglane hekkar i store mengder på ein stad kan ein kalla kolonien ein **hekkekoloni**.
Ein kan finna fuglekoloniar på innsjøar, strender, grasslette,et våtmarksområde eller fuglefjell. Dei kan vera viktige område for mange fuglar under fugletrekke. 

Dansande punaflamingoar ved Laguna Capina i Bolivia Foto: Pedros Szekely

Artar som ikkje forsvarar eit territorium med omsyn til føde, som havfuglar og seglarfuglar, ynglar ofte i koloniar. Dette blir rekna for å gje dei vern mot predatorar. Kolonirugande fuglar forsvarar berre sjølve reirplass, og konkurransen mellom og innan artane om desse reirplassane kan vera kjempestor.
Nokre døme på kolonirugande fuglar er måkar, skarvar alkefuglar og albatrossar, pingvinar, hegrar, kornkråker og sandsvaler.
Hekkekoloniene gjenoppstår som regel kvart år på dei same stadane, så lenge habitatet held seg, næringstilgangen er god og fuglane ikkje blir forstyrra.

Nokre store hekkekoloniar i Noreg er dei store samlingane med lunde (*Fratercula arctica*) som trekker inn mot kysten frå havet for å hekka i fuglefjell. På Røst i Lofoten hadde kolonien av lundar opp mot 1,4–1,5 millionar par på sitt mest talrike i 1979.

Sjå òg
------

* Fuglefjell

Kjelder
-------

1. ↑  Kokko H, Harris M, Wanless S (2004). "Competition for breeding sites and site-dependent population regulation in a highly colonial seabird, the common guillemot *Uria aalge*." *Journal of Animal Ecology* **73** (2): 367–76. doi:10.1111/j.0021-8790.2004.00813.x
2. ↑  Erling Greftegreff (2021) Havets papegøye i trøbbel: Ingen vet sikkert hvorfor den dør ut. Forklaringen kan være langt dystrere enn man har trodd. Egmont Publishing, 27/01 2021. Klikk.no. Besøkt 2021-06-29.

* *Denne artikkelen bygger på «Fuglekoloni» frå Wikipedia på bokmål, og «Fuglekoloni» frå Wikipedia på dansk den 26. juli 2021.*
**Jóanes Sekjær Nielsen** (fødd 5. april 1953 i Tórshavn) er ein færøysk forfattar. Han voks opp i Tórshavn, og budde også ei tid i Tvøroyri, og har forutan forfattar også vore sjømann og bygningsarbeidar. Nielsen er sjølverklært kommunist, færøysk nasjonalist, og har markert seg som samfunnskritisk. Han har skrive både noveller, skodespel, diktsamlingar og romanar. Mange av Nielsen sine utgjevingar er omsett til dansk og norsk, til sistnemnde av Lars Moa. 

I 1984 mottok han M.A. Jacobsens Heiðursløn for *Pinnabrenni til sosialismuna*, og i 2002 mottok han Nordisk dramatikerpris for *Eitur nakað land week-end?*. Han har vore nominert til Nordisk Råds litteraturpris frå Færøyane seks gonger, i 1988, 1994, 1999, 2004, 2012 og 2018.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jóanes Nielsen» frå Wikipedia på bokmål, den 4. mai 2011.*

Fotnotar

1. ↑  «Kongeriket Jóanes Nielsen». Aftenposten. 25. november 2007.
2. ↑  «Ei stemme som ber». Dag og Tid. 26. juni 2004.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Ein japansk kamikazepilot styrtdykkar ned mot USS «Essex» den 25. november 1944.
Eit **sjølvmordåtak** er eit åtak mot eit militært eller sivilt mål der åtakaren vil drepa andre medan han veit at han truleg sjølv vil døy under aksjonen. 

Sjølvmordåtak er blitt utførte med bilar fylt med eksplosiv, passasjerfly med store mengder brensle og av personar som ber klede eller belte fylt med eksplosiv. Slike åtak blir ofte utført mot mange menneske som er samla i transportmiddel som bussar, fly og undergrunnstog eller på marknader. Bakgrunnen for slike åtak er ofte politisk og/eller religiøs.

Sjølvmordsåtak har funne stad gjennom heile historia. Japanske kamikazepilotar under andre verdskrigen er eit kjend døme. Det moderne fenomenet oppstod i 1980-åra. Etter åtaket på MNF i Beirut i 1983, som drap 300 og førte til at amerikanske og franske troppar trekte seg ut av Libanon, har taktikken spreidd seg til grupper som Den tamilske tigrane på Sri Lanka og islamistiske gruppe som Hamas.

Talet på sjølvmordsåtak har vokse mykje i seinare år; frå under fem om året i 1980-åra til 180 om året i byrjinga av 2000-åra og til 460 i 2005. Det er særleg militære og sivile mål på Sri Lanka, israelske mål i Israel og sidan den USA-leidde invasjonen av Irak i 2003 irakarar som er blitt hardt ramma av sjølvmordsåtak. Eit av dei valdsamaste sjølvmordsåtaka i nyare tid føregjekk den 11. september 2001, då terroristar med tilknyting til Al-Qaida flaug to fly inn i World Trade Center i New York og drap seg sjølv og 3 038 andre.

Eksplosjonane i Stockholm den 11. desember 2010 var etter alt å dømma det første sjølvmordsåtaket i Norden.

Nokre forskarar meiner at depresjon hjå gjerningsmannen spelar ei rolle i eit sjølvmordsåtak; det vil seie at det primære målet med slike åtak er sjølvmord.

Kjelder
-------

1. ↑  The Moral Logic and Growth of Suicide Terrorism Figur 2, side 129

* *Denne artikkelen bygger på «Selvmordsangreb» frå Wikipedia på dansk, den 7. september 2020.*
**Torneträsk** eller **Torne träsk**, nordsamisk: *Duortnosjávri*, finsk: *Torniojärvi*, er ein innsjø nordvest i Lappland i Kiruna kommun, med eit areal på 332 km². Torneträsk er Sveriges sjuande (eller sjette, avhengig korleis ein reknar innsjøen Siljan) største sjø. Han er den nest djupaste innsjøen i Sverige og den største fjellsjøen i Skandinavia. 

Torneträsk er ein sjø som er grave ur av ein isbre (glasialt utgravd). Den er over 70 km lang og er Sveriges nest djupaste sjø med største djup på 168 meter (djupast er Hornavan). Sjøen har eit vassvolum på 17 100 millionar kubikkmeter. Torne älv renn ut av sjøen. Sjøen er normalt islagd frå desember til juni, men årsvisse fluktuasjonar forekjem. Nedslagsfeltet for sjøen er 3346 km² stort og Abiskojåkka er den største elva som renn inn i Torneträsk. 

Innsjøen er vanlegvis islagt frå desember til juni.

Langs størsteparten av sørbreidda av Torneträsk går E10 og Malmbanan. På vestsida av innsjøen ligg stadane og turistanlegga Abisko og Björkliden.

Nord for innsjøen er området stort sett urørt, med nasjonalparker på både norsk og svensk side av grensa. Snøscootertrafikk er lov berre på sjølve innsjøen, som òg er eit populært område for sportsfiske. Om våren, spesielt i helgene, reiser mange frå Kiruna for å drive isfiske på sjøen. Eit årleg arrangement som lokkar mange fiskarar er *Lapplandsmästerskapet* i isfiske, som vert arrangert ved Stenbacken.

Bakgrunnsstoff
--------------

Panoramautsikt frå fjellet Nuolja (1169 m ö.h.) over Torneträsk.

| * v
* d
* e
Sveriges største innsjøar |
| --- |
| Sveriges flagg | Vänern 5 648 km² • Vättern 1 893 km² • Mälaren 1 120 km² • Hjälmaren 484 km² • Storsjön 464 km² • Siljan med Orsasjön 354 km² • Torneträsk 332 km² • Hornavan 252 km² • Uddjaure 210 km² • Bolmen 184 km² | Sveriges flagg |
Jærhøne
Jærhane og høner.
**Jærhøns** er den einaste attlevande norske landrasen av høns. Rasen stammar frå Jæren, og vart redda frå utrydding ein gong på starten av 1900-talet. Jærhøns er i dag bevart ved Genbanken for fjørfe ved Hvam Vidaregående Skule, og er i tillegg ein populær hobbyrase.

Kjenneteikn ved jærhøns
-----------------------

Jærhøns høyrer til dei lette hønserasane. Hanen veg omtrent 2 kg og høna veg omtrent 1,75 kg. Fjørdrakten finst i to variantar: Mørke Jærhøns (MJ) og Ljose Jærhøns (LJ). Begge variantane har ljosebrune fjør rundt hals og hovud, med mørk skifergrå stripa eller spragla fjørdrakt på rygg, bryst, venger og halefjør. Forskjellen er at MJ er stripa skifergrå og mørkegrå på dunet på bak-/undersida av kroppen, medan LJ har ljosebrun dun på denne staden. Hanane er hovudsakleg kvite i fjørdrakten i begge variantar, med noko brunt på ryggen hjå hanar av MJ. 

Skalfarga på egga er kvit hjå LJ, og kremfarga hjå MJ. Egga veg om lag 55 gram (lågare eggvekt for unge høns; høgare for eldre høns) - altso relativt store egg i førhald til kroppsvekten. Jærhøns har kjønnsvisande tjukklingar som dagsgamle og dei byrjar å verpe ved om lag 5 månaders alder, og verpar rundt 160 egg i året.

Åtferd og instinktar
--------------------

Jærhøns er ei kvikk og årvaken rase. Dei er ofte nervøse rundt menneske, og det er vanskeleg å få dei handtamme (i motsetnad til dverghøns og mellomtunge rasar). Jærhøns er svært ivrig fôrsøkjande, og i sumarhalvåret kan dei finne mesteparten av sin eigen føde sjølv. Dei verpar imidlertid mykje betre om dei får tilskot av heilkorn, f eks havre og kveite, eventuelt havre og bygg. I vinterhalvåret bør dei få kraftfôr med vitamin og mineraltilskot. 

Instinktet for ruging er heilt bortfalt i dagens jærhøns; det vart sannsynleg avla bort ein gong i fyrste halvdel av 1900-talet.

Likt andre lette hønserasar er jærhøns flinke til å fly. Jærhøns tek seg lett opp på vaglar to meter over bakken. Ei skremt høne kan ta 10 til 20 meters horisontal flukt. Det er med andre ord ein kostbar rase å gjerde inn, samanlikna med til dømes dverghøns eller mellomtunge rasar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jærhøns» frå Wikipedia på bokmål, den 26. august 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Jærhøns**
Moderne elektronisk sjøkart.
Sjøkart frå 1748 av Baja California og Stillehavet.
Eit **sjøkart** eller **draft** er eit kart over sjøområde med tilgrensande kyst der landdelen av kartet er lite detaljert, men med markering av landskapsformasjonar som er karakteristiske sett frå sjøen. Eit hovudpoeng ved sjøkarta, i tillegg til å vise konturen av land, holmar og skjer, er å oppgje detaljerte opplysningar om djupner ved full fjøre; tidlegare vart desse oppgjevne som famner, men frå innpå 1900-talet har norske sjøkart gradvis gått over til å vise djupner i meter.

Om namna
--------

Norsk «sjøkart», svensk *sjökort* og dansk *søkort* er lånt frå tysk *Seekarte* eller nederlandsk *Zeekaart*. «Sjøkart» er det tradisjonelle namnet i utanriksfart og offentlege samanhengar.

«Draft» er lånt frå engelsk — *draft*, ‘konturteikning, skisse’. Det blir hevda at ordet opphavleg vart bruka om dei foreløpige skissene som vart laga av nyoppdaga kystområde ved dei store oppdagingsferdene frå 1400-talet og framover. Draft er det tradisjonelle namnet i norsk kystfart, inkludert kystfiske. Ordet blir ofte avvist som feil  med argumentasjonen at lånet kjem frå *draught* (‘djupn, djupgang’) gjennom at norske sjømenn misforstod engelske sjøoffiserar som sa: *«Read the draught!»* (‘Logg djupna!’).

Norske sjøkart
--------------

Den offisielle oppmålinga av kysten og sjøen for sjøkartbruk vart starta av Norges geografiske Opmaaling i 1785. Den hydrografiske seksjonen vart skilt ut som eigen institusjon direkte under Forsvarsdepartementet ved Marinen med namnet Norges Sjøkartverk ved stortingsvedtak den 26. mars 1930. Sjøkartverket fungerte som eigen institusjon frå 1932 til samanslåinga med fylkeskartkontora under namnet Norges kartverk i 1986.

Den viktigaste sjøkartserien er hovudkartverket (målestokk 1:50 000).

Kjelder
-------

### Fotnotar

1. ↑  Sjå «draft» i Nynorskordboka.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BNE
* NDL

 |
**Sjølvskulda rus** er eit omgrep innan rettsvitskapen som kan ha rettsleg tyding i fleire ulike situasjonar. At rus er sjølvskulda vil så godt som alltid vera tilfelle, og vil leggjast til grunn så sant ikkje det motsette kan godtgjerast. Døme på at rus ikkje er jølvskulda kan vera at nokon har tilført noko oppi drykkjen til ein person utan kunnskap til dette hjå vedkomande, eller i situasjonar der produkt har innehalde rusmiddel (mest praktisk alkohol) utan at den som har fått det i seg hadde  rimeleg forventing om dette (eit døme i praksis har vore tannkrem). Det gjeld likevel ei streng aktsemdplikt på dette punktet, slik at det er svært vanskeleg å høyrast med at ein rus ikkje er sjølvskulda.

Strafferetten
-------------

Sjølvskulda rus har først og fremst tyding innan strafferetten. For det første vil ein ved vurderinga av om det finst forsett sjå vekk frå at gjerningsmannen har opptredd i sjølvskulda rus, sjå Almindelig borgarleg Straffelov § 40 første ledd andre punktum. I slike tilfelle skal retten sjå bort frå rusinga, og setja seg inn i korleis gjerningsmannen hadde tenkt dersom han var edru. Ei alvorleg valdshandling begått i rusa tilstand vil såleis vurderast ut ifrå kva gjerningsmannen ville forstått om konsekvensane dersom han var edru, og dette vil kunna føra til ein langt meir alvorleg bedømming av tilhøvet. Det seiast i slike tilfelle gjerne at forsettet *fingerast.* Overlegg og føremål kan derimot ikkje fingerast, sistnemnde kan få tyding blant anna ved tjuveri, som krev «vinnings føremål» for at straff kan koma til anvendelse.

For det andre vil ein ikkje sjåast på som utilregnelig (og dermed sleppa unna straff) sjølv om ein er medvitslaus i gjerningsaugneblunken, dersom medvitløysa er grunna sjølvskulda rus, sjå straffeloven § 45. Begge desse grunnprinsippa vert skulda moralske betraktninger: det ville vera støytande overfor almugen dersom forbrytarar unnslapp straff ved å visa til at dei var rusa. Òg breidare alkoholpolitiske betraktninger har nok spelt inn.

Erstatningsretten
-----------------

Òg innan erstatningsretten vil selvforskyldt rus koma inn ved skuldvurderinga. Sjølv om det her ikkje finst faste lovfeste prinsipp, vil ein vanskeleg kunna høyrast med at tilstrekkeleg skuld ikkje er utvist dersom ein har handla i rusa tilstand. Rusen vil såleis koma inn som eit moment i aktløysevurderinga, som talar til skadevolderens ugunst.

Innan eit spesielt område er selvforskyldt rus tillagt uttrykkeleg rettsverknad, nemleg innan bilforsikring. Dersom det må leggjast til grunn at ein kollisjon skulda at føraren var rusa vil forsikringsselskapet uavhengig av skuld forresten kunna krevja regress frå føraren for den erstatninga dei har måtta betala ut til andre. Eigen retten til føraren til erstatning vil dessutan falla bort, sjå nærare bilansvarsloven §§ 12 og 7. Unntak frå dette prinsippet kan berre verta der gjort særlege tilhøve talar for det.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Selvforskyldt rus» frå Wikipedia på bokmål, den 9. desember 2017.*
**Tsjusovaja** (russisk Чусовая) er ei elv i Perm kraj i Russland og ei av sideelvane til Kama frå venstre i nedslagsfeltet til Volga.

Elva er 592 km lang med eit nedslagsfelt på 23 000 km². Ho munnar ut i Tsjusovojbukta i Kamareservoaret. Ho frys vanlegvis til i november og er islagd til vårløysinga i april–mai. Vårflaumen varer vanlegvis til midten av juni.

Dei viktigaste sideelvane er Mezjevaja Utka, Serebrjanka, Kojva, Usva, Revda og Lysva. Ei anna interessant sideelv er Kumysj, som renn rundt 6 km under jorda. Staden der ho forsvinn heiter *Nyrok* (russisk нырок, som tyder 'dukk') av dei lokale innbyggjarane, medan staden der han dukker opp att heiter *Bynyrok* (russisk вынырок, som tyder 'kjem til overflata').

Tsjusovaja er mykje nytta til vassforsyning og forsyner mellom anna Jekaterinburg. Elvehamner ved Tsjusovaja er Perm og Tsjusovoj

Tsjusovaja er kjend for dei store klippene langs elvebreidda. Nokre av klippene var farlege for båttrafikken under vårflaumen og vart kalla *Bojtsy* (russisk: бойцы, som tyder «krigarar»). Mange av dei største klippene langs elva har namn.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tsjusovaja» frå Wikipedia på bokmål, den 17. oktober 2008.*

Fotnotar

1. ↑  Есть многое на свете, друг Горацио[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |