recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Anna Elisabeth Westerlund** (4. oktober 1907–12. september 1995) var ei norsk kvinne og forfattar som meinte ho var klarsynt (synsk). Ho var fødd på Hamarøy i Nordland, men ho levde det meste av livet sitt i Oslo. 

Westerlund vart kjend for dei synske evnane sine i 1970-åra. Fleire gonger peikte ho ut for politiet stader som likna dei stadane sakna personar seinare vart funne. Slik vart ho etter kvart ein vekebladkjendis. Før ho døydde, testamenterte ho lekamen sin til medisinsk forsking.

Saker Westerlund uttala seg om
------------------------------

Etter ein massiv leiteaksjon hausten 1982 i Bergen der 130 personar deltok, vart det funne ein kjole som tilhøyrde den sakna May Britt Jensen etter at Westerlund hadde peika ut ein stad der ho «kunne sjå noko som hadde med saka å gjere». Den sakna kvinna vart ikkje funnen.

Mikkel Falck, syskjenbarn av den svenske TV-journalisten Cats Falck som forsvant i 1984, sa at det var Westerlund som peika ut staden der Falck og venninna Lena Gräns vart funne i Hammarbykanalen ved Stockholm. Etterforskningsleiar Eric Skoglund skal i 1997 ha sagt at det vart leita på funnstaden etter tips frå ei synsk kvinne i Noreg.

I mars 1997 vart *Allers* dømd i ei injuriesak etter ein spådom fra Westerlund der ho hadde føresagt økonomisk kriminalitet og der kjende personar var namngitte. Vekebladet hadde attgjeve fleire saker der dei meinte at spådommen stemde utan å kontrollere om personane verkeleg var skuldige, noko dei ikkje var. *Allers* vart dømd til å betale 70 000 kr.

Bibliografi
-----------

* *Synsk: Av en clairvoyant kvinnes erfaringer* (1968) Gyldendal Med forord av Harald Schjelderup
* *Jeg fant liket* (1972)
* *Bak fasaden* (1972)
* *Den gode Guds øy* (1976) erindringer, Aschehoug ISBN 82-03-08525-3
* *Hybel uten nøkkel* (1977), erindringer, 2. bind *Den gode Guds øy*
* *Så lenge det var liv : minner fra krigsårene* (1978), erindringer, 3. bind
* «Å være synsk» (s. 3-14). *Tradisjon. Tidsskrift for folkeminnevitskap* nr. 12-1982. Universitetsforlaget ISSN 0332-5997
* *Telepatiens gåte* (1986)
* *Synsk?* (1988)
* *Den allmektige Gud* (1988)
* *Det brenner : mysteriet i Olsok-trusten* (1991)

Referanser
----------

1. ↑  Bergensavisen: «May Britt savnet i 19 år» Publisert 1. juli 2001, besøkt 3. april 2011
2. ↑  Dagbladet: «- Forgiftet og drept av DDR-regimet» Publisert 27. september 2003, besøkt 3. april 2011
3. ↑  NTNU: Sprøytvarslerens arkiv, April 1997 Arkivert 2012-05-26 ved Archive.is

Bakgrunnsstoff
--------------

* En helt spesiell hjerne, A-magasinet 23. februar 2009
* Artikkel om Westerlunds hjerne
* – Forgiftet og drept av DDR-regimet (om en gammel drapssak) (Dagbladet, 2003)
* – Liten nytte av synske (Bergens Tidende, 2008)

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
Den spanske trålaren Arosa Quince ved kai i Tromsø etter å ha blitt arrestert av kystvakta. Trålaren og reiarlaget er ilagt den største bota nokonsinne for overfiske - 15 millionar kroner.[*treng kjelde*]
Ein **pirattrålar** er i norsk språkbruk ein trålar som fiskar ulovleg i Norsk økonomisk sone (NØS) eller utan kvote i internasjonal farvatn i Barentshavet. Mange pirattrålarar er eigd frå Island, Spania eller Noreg, men fiskar under flagget til andre land.[*treng kjelde*] Eit godt døme er trålaren Kabou. Kabou vart arrestert i Barentshavet sommaren 2006. Trålaren bar då namnet Joanna og bar flagget til São Tome, seinare vart det klårt at trålaren var registrert i Guinea under namnet Kabou.

Også trålarar som ikkje seglar under falsk flagg blir omtalt som pirattrålarar om dei medvite og over lang tid overfiskar kvotene sine eller på anna måte driv med alvorlege brot på reglane for fiskeri. Døme på dette er trålarane Elektron frå Russland og Arosa Quince frå Spania.[*treng kjelde*]

Norske styresmakter har dei siste åra tatt problemet med overfiske og piratfiske meir alvorleg og prøver å få til eit samarbeide med EU og Russland om dette. Norske styresmakter har og tatt til å kontrollere trålarar som landar fisk i utanlandske hamnar. Mellom anna vart Kabou kontrollert ved hamn i Portugal i august i 2006.[*treng kjelde*]

1. ↑  VG om arrestasjonen
|  |
| --- |
| **Dvergbjørk** |
| DvergbjørkDvergbjørk |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Bøkeordenen Fagales |
| **Familie:** | Bjørkefamilien Betulaceae |
| **Underfamilie:** | Betuloideae |
| **Slekt:** | Bjørk *Betula* |
| **Art:** | **Dvergbjørk** *B. nana* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Betula nana***L. 1753 |

**Dvergbjørk** eller **(fjell)rape** (*Betula nana*) er ein busk i bjørkeslekta. 

Dvergbjørka har lodne kvister og runde centimeterbreie blad. Busken vert halvmeterhøg, og veks i fjellet opp til 1570 moh. i Jotunheimen. Dvergbjørka er vanleg i fjellet, men ho finst òg i låglandet. Dvergbjørka veks heilt nord til Isfjorden på Svalbard.

Ho har same kromosomtal som hengjebjørk, 2n=28, og dannar hybrid både med denne og med dunbjørk.

Kjelder
-------


* Johannes Lid *Norsk og svensk flora* Det Norske Samlaget 1974 ISBN 82-521-0297-2
* Olaf I. Rønning: *Svalbards flora* ISBN 82-90307-04-7

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Dvergbjørk**
**Manuel Valls** (fødd 13. august 1962) er ein fransk sosialistisk politikar som blei statsminister i Frankrike 31. mars 2014.

Manuel Valls blei fødd i Barcelona og blei fransk statsborgar i 1982. Han var rådgjevar for statsminister Michel Rocard med ansvar for spørsmål knytt til ungdom frå 1988 til 1991. Frå 1997 til 1991 var han kommunikasjonsrådgjevar for statsminister Lionel Jospin. Han var medlem av den franske nasjonalforsamlinga 2002–2012 og borgarmeister i Évry 2001–2012.

Manuel Valls var kandidat til å bli kandidaten frå sosialistpartiet til det franske presidentvalet i 2012. Han hamna på femteplass i første runde, og støtta kandidaturet til François Hollande i andre runde. Med François Hollande som president frå 15. mai 2012 blei Valls innanriksminister i regjeringa til Jean-Marc Ayrault. Etter at Ayrault gjekk av blei han statsminister 31. mars 2014.

Kjelder
-------

1. ↑  «Décret du 31 mars 2014 portant nomination du Premier ministre», *Journal officiel de la République française*, nr. 0077, 1. april 2014.
2. ↑  Qui est Manuel Valls, l'homme qui monte à gauche ? La Depeche, 9. mai 2012
3. ↑  Primaire socialiste: les principales réactions Paris Match, 9.oktober 2011

* *Denne artikkelen bygger på «Manuel Valls» frå Wikipedia på bokmål, den 23. desember 2014.*
**Svetlana Aleksandrovna Masterkova** (fødd 17. januar 1968) er ein russisk tidlegare friidrettsutøvar som vart olympisk meister både på 800 meter og 1500 m i 1996, europameister 1998 og verdsmeister 1999 på 1500 meter.

Aktiv
-----

Masterkova, som var frå Atsjinsk i Sibir, fekk sitt gjennombrot då ho i 1991 vart sovjetmeister på 800 meter. Ho tok seg same året til finalen på 800 meter i Tokyo-VM, men enda på åttande og sisteplass.

Dei neste sesongane hadde ho lite suksess, med andreplassar på 800 m i innandørs-VM 1993 og i verdscupen same året, som det beste. Ho sleit tidvis med skadar, og ho fødde ei dotter i 1994.

Våren 1996 vart Masterkova nummer tre på 800 m i innandørs-EM i Stockholm. Same året byrja ho å delta også på 1500 meter, og i den russiske friidrettsmeisterskapen vann ho både 800 m og 1500 m. Ho vart likevel ikkje rekna med mellom favorittane på 800 m under Sommar-OL i Atlanta, der ein forventa eit oppgjer mellom Maria Mutola og Ana Fidelia Quirot. Masterkova tok leiinga frå start, og heldt sidan alle konkurrentane bak seg til målstreken var passert, Quirot vart nummer to, 0,38 sekund bak. Fem dagar seinare vann Masterkova også gullmedaljen på 1500 m etter same oppskrifta, sju tidels sekund føre Gabriela Szabo. Dermed hadde ho kopiert Tatjana Kazankina sin dobbeltriumf på dei same distansane, tjue år tidlegare.

Masterkova deltok i VM 1997, men ein akhilles-skade førte til at ho braut forsøka på 1500 meter. Derimot toppa ho ein stor 1998-sesong med siger på 1500 m under europameisterskapen. I 1999 deltok ho på ny på begge mellomdistansane i verdsmeisterskapen. På 800 m måtte ho sjå Ludmila Formanová, 1.56,68, og Maria Mutola, 1.56,72, eit par tidels sekund framfor seg, men på 1500 meter vann ho med romsleg margin, 0,82 sekund, til Regina Jacobs frå USA. Året etter var Masterkova på plass i Sydney-OL, der ho braut sitt 1500-meterheat.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1991 i Tokyo: Nr 8 på 800 m – 2.02,9
* OL 1996 i Atlanta: Gull på 800 m – 1.57,73, og 1500 m – 4.00,8
* VM 1997 i Aten: Utslått i semifinalane på 1500 m (nr 24 – 4.22,7)
* EM 1998 i Budapest: Gullmedalje på 1500 m – 4.11,9, framom Carla Sacramento (4.12,6)
* VM 1999 i Sevilla: Gull på 1500 m – 3.59,5, bronse på 800 m – 1.56,93
* OL 2000 i Sydney: Braut forsøket på 1500 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Svetlana Masterkova» frå Wikipedia på engelsk, den 31. juli 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Firdausi si grav i Tus.
**Tus** er ein gammel by i den iranske provinsen Razavi Khorasan. 
Tus ligger i nærleiken av storbyen Mashhad, ein av dei viktigaste religiøse stadene innan sjiaislam.

Byen var kjend som *Susia* (Σούσια) for dei gamle grekarane. Han blei hærteken av Aleksander den store i 330 f.Kr.

Han blei teken av omajjadekalifen Abd al-Malik og blei verande under omajjadekontrol fram til 747, då ein underordna av Abu Muslim Khorasani nedkjempa omajjadeguvernøren under Abbasideoppreisten. I 809 blei abbasidekalifen Harun al-Rashid sjuk og døydde i Tus medan han var undervegs for å få slutt på uroa i Khorasan. Han er gravlag i området.

I 1220 blei Tus plyndra og øydelagd under den mongolske leiaren Subutai. Eit år etter drap Tolui og styrkane hans størsteparten av innbyggjarane, og øydela grava til Harun al-Rashid. Fleire tiår seinare blei byen gjennoppbygd under guvernøren Kuerguez.

Byen er best kjend som opphavsstaden til diktaren Abu l-Qasim Firdausi (død ca. 1020), som stod bak det monumentale persiske nasjonaleposet Sjāhnāmeh, eller Den iranske kongeboka. Den betydelege islamske lærde Abu Hamid Muhammad al-Ghazali kom også herfrå, fødd her i 1058. Andre større personar frå Tus er Asadi Tusi (død 1072), Sharaf al-Din al-Tusi (død 1213) og Nasir ad-Din at-Tusi (død 1274).

Merknadar
---------

1. ↑  Også romanisert som **Tous**, **Toos** eller **Tūs**

Kjelder
-------

1. ↑  *Tus*, V. Minorsky, *The Encyclopaedia of Islam'*, ol. X, red. P.J. Bearman, T. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs, (Brill, 2000), 741.
2. ↑  The Court of the Caliphs by Hugh N Kennedy (ISBN 0 297 83000 7)
3. ↑  Hudud al-Alam translated by V. Minorsky (SBN 7189 -2-1 7)
4. ↑  *Tus*, Gisela Helmecke, *Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia*, Vol. I, red. Josef W. Meri, (Routledge, 2006), 838.
5. 1 2  *Mediaeval Researches from Eastern Asiatic Sources*, Vol. 2, red. E. Bretschneider, (Routledge, 2000), 65.

* *Denne artikkelen bygger på «Tus» frå Wikipedia på bokmål og «Tus, Iran» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mars 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
**Hans Andreas Melhuus Gutzeit**, (17. juli 1836–1. januar 1919) var ein norsk industrigrunnleggjar, fødd i Drammen. Han er mest kjend for å ha grunnlagd den såkalla "*Norske sågen*" i Kotka i Finland. Hans Gutzeit sin far hadde eit sagbruk i Fredrikstad, W. Gutzeit & Co. Hans arva sagbruket i 1869. 

Høgkonjunkturen i Europa etter den tysk-franske krigen tydde at prisane på tømmerstokkar i Noreg vart høgare. 

I 1872 flytta Hans Gutzeit føretaket til Kotka i Finland. Der i sjøregionen *Päijänne* var tømmerprisane framleis særs låge. 

Gutzeit sitt sagbruk voks til det største føretaket innan papirindustri i Finland, Ab Enso-Gutzeit Oy, den finske delen av det noverande Stora Enso.

Hans Gutzeit tok med seg kring 20 norske familiar. Mange flytta attende til Noreg etter at prisane gjekk nedover. Mange vart att i Finland. Til dømes seinare president i Finland Martti Ahtisaari sin farfar heitte *Adolfsen* og var ein av dei norske som flytta i 1872. Etternamnet vart forfinska til Ahtisaari på 1920-talet.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hans Gutzeit på
* Norge i Finland Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.
* Nordmenn i Finland Arkivert 2007-09-30 ved Wayback Machine.
* Phønix klubbhuset i Fredrikstad Arkivert 2007-10-08 ved Wayback Machine. - pdf-file
* Gutzeit i Fredrikstad Arkivert 2007-10-08 ved Wayback Machine. - pdf-fil
* Utdjupande artikkel om Gutzeit i NBL, skriven av Reginald Norby.
Dhow ved Unguja (Zanzibar).Foto: Muhammed Mahdi Karim

Dhow fotografert ved Lamu.Foto: Karl Ragnar Gjertsen

**Dhow** er ein båttype som tradisjonelt vart bygd rundt Arabiahavet og Persiabukta. Han fører eit eller fleire latinske segl, g kan også drivast med årer. Storleiken kan variera frå mindre båtar, 15 til 20 fot, til større havgåande fartøy opp til 300 tonn. Nemninga «dhow» vert ikkje brukt av arabarane, men er truleg ei avleiing frå swahili eller eit gammalt arabisk ord for båt.

Heilt opp til 1960-talet segla det dhower som handelsfartøy mellom Persiabukta og Aust-Afrika. Frakten var for det meste dadlar og tørka fisk til Aust-Afrika og tømmer til landa rundt Persiabukta. Slavar var lenge òg ei viktig handelsvare frå Aust-Afrika til Arabia. 

Det finst mange ulike typar dhowar, blant anna ghanja, boom og battil. Båtane kunne ha skrog med flatt akter, eller med ein akterstamn. Eit døme på dhow med akterstamn er boomen, som var svært vanleg i Kuwait.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på Dhow på Wikipedia på bokmål den 18. oktober 2018*

1. ↑  «dhow» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dhow i Merriam-Webster
**Anna Petrovna Bunina** (7. januar 1774–4. desember 1829) var ein russisk diktar. Ho var den første kvinnelege diktaren i Russland til å livnæra seg berre av litteraturen sin. Ho var i slekt med nobelprisvinnaren Ivan Bunin.

Liv
---

Anna Bunina blei fødd i landsbyen Urusovo i Ryazan guvernement (dagens Lipetsk oblast). Mor hennar døydde i barsel. Ho blei oppseda hjå diverse slektningar, og fekk berre ei enkel utdanning. Ho byrja å skriva då ho var rundt 13. Ho gav ut sitt første verk i 1799.

I 1802 flytta Anna Bunina til Sankt Petersburg takka vera ei lita arv etter far sin. Her skipa ho ein eigen husstand og forbetra utdanninga si ved hjelp av huslærarar. Ho vigde seg heilt til å skriva, og klarte seg ved hjelp av støtte frå mesenar og sine eigne utgjevingar. Den russiske keisarfamilien tildelte henne pensjon i 1809, 1810 og 1813. Frå 1807 til 1810 var ho del av den litterære sirkelen til Gavrila Derzjavin og Aleksandr Sjisjkov. Ho var blitt introdusert for Sjishkov ved hjelp av slektningar, og han blei ein mentor for henne. I 1811 blei ho gjeven æresmedlemskap i det litterære selskapet 'Elskarar av det russiske ordet'.

Det fyrste verket hennar, 'Den uerfarne musa', kom ut i 1809. I 1812 følgde eit nytt band med same tittel. Bunina drog til Storbritannia i 1815-17 for å få brystkreftbehandling, men denne lukkast ikkje. Ho gav ut ei 'Verk i samling' i 1819. I 1820 blei ho utnemnd til æresmedlem av 'Det frie samfunnet av litteratur-, vitskaps- og kunstelskarar'. Ho forlét Sankt Petersburg i 1824 på grunn av den pågåande sjukdommen sin, og budde hjå slektningar, men var framleis økonomisk uavhenging. Ho dødde i Denisovka i Ryazan i 1829, og blei gravlagd i Urusovo.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Smith, Bonnie (2008). *The Oxford Encyclopedia of Women in World History, Volume 1*. Oxford University Press. s. 265–266. ISBN 0-19-514890-8. Henta 24. november 2011.
2. ↑  Bagdasarova, Sofya. «Первая в профессии: поэтесса Анна Бунина». *Культура.РФ* (på russisk). Ministry of Culture of the Russian Federation. Henta 21. mai 2018.
3. 1 2 3  Cornwell, Neil; Christian, Nicole (1998). *Reference Guide to Russian Literature*. Fitzroy Dearborn Publishers. s. 210. ISBN 1-884964-10-9. Henta 24. november 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* RLS

 |
**Anna-Lisa Kumoji** (fødd 26. februar 1990) er ein norsk songar, skodespelar, stemmeskodespelar og musikalartist. Ho har spela i fleire musikaloppsetjingar, blant anna *The Book of Mormon*, *Flashdance* og *West Side Story* i tillegg til tv-seriar som *Farfar* og *Familien Lykke*. I 2019 deltok ho i Melodi Grand Prix med låten «Holla». Kumoji har sidan delteke i tv-program som *Beat for beat, Idrettsgallaen, Senkveld, Kvelden før kvelden, All Together Now og Stjernekamp.* Ho har også lagt norsk stemme på figurar i to Disney-filmar og to Netflix-filmar.

Bakgrunn
--------

Kumoji har røter frå Ghana og Bodø og er oppvaksen på Borgen i Asker. Per 2022 bur ho i Drammen. Ho er storesystera til Beatrice Akuvi Hosen Kumordzie, som også er musikar under artistnamnet Akuvi.

Kumoji gjekk på musikklinja på Steinerskolen i Bærum, og gjekk deretter eit år på musikallinja på Seljord Folkehøgskule (2009–2010). Frå 2011 til 2013 gjekk ho på Bårdar Akademiet i Oslo.

Karriere
--------

Etter utdanninga har ho jobba som profesjonell songar, stemmeskodespelar og musikalartist. Blant oppsetjingane ho har spela i er *The Book of Mormon* på Det Ny Teater i København og *Flashdance* og *West Side Story* på Chateau Neuf i Oslo. Ho har også den norske stemmen til figuren «Bulda» i Disney-filmen *Frost,* «Plumette» i *Skjønnheten og udyret* og «Louisa» i *Encanto.*

Kumoji er soulrock-songar, men syng også innanfor sjangrane jazz, storband, gospel, funk og pop. I mars 2019 deltok ho i Melodi Grand Prix 2019 med songen «Holla», skriven av Ashley Hicklin, Jeroen Swinnen og Maria Broberg. I Melodi Grand Prix gjekk ho vidare til gullfinalen og enda til slutt på en fjerdeplass.

I 2022 var Kumoji blant finalistane i Melodi Grand Prix med låten «Queen Bees», som er skriven av Olli Äkräs, Alan Roy Scott, Elsbeth Rehder og Anna-Lisa Kumoji. Songen var produsert av Äkräs. Ho gjekk ikkje videre frå første runde.

Kjelder
-------

1. ↑  «Anna-Lisa fra Asker med i MGP». *www.budstikka.no* (på norsk). 25. januar 2019. Henta 25. januar 2019.
2. 1 2  Hyttebakk, Jon Marius (25. januar 2019). «Her er artistene i MGP 2019». *NRK* (på norsk bokmål). Henta 25. januar 2019.
3. ↑  «Anna-Lisa Kumoji». *Seljord Folkehøgskule* (på norsk bokmål). Arkivert frå originalen 26. januar 2019. Henta 25. januar 2019.
4. 1 2  «annalisakumoji | CV». *Artist | Norge | Anna-Lisa Kumoji* (på engelsk). Arkivert frå originalen 26. januar 2019. Henta 25. januar 2019.
5. ↑  «- Jeg er halvt nordlending, så jeg har jo litt faenskap i meg allerede der!». *KK.no*. 25. januar 2019. Henta 25. januar 2019.
6. ↑  «Melodi Grand Prix-sirkuset over for Anna-Lisa». *www.budstikka.no* (på norsk). 2. mars 2019. Henta 3. mars 2019.
7. ↑  «Her er artistene i Melodi Grand Prix 2022». *www.vg.no* (på norsk bokmål). Henta 12. februar 2022.
8. ↑  Khorami, Aida (19. februar 2022). «Subwoolfer er Norges bidrag til Eurovision». *NRK* (på norsk bokmål). Henta 20. februar 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Anna-Lisa Kumoji» frå Wikipedia på bokmål, den 10. november 2022.*
1400-tals framstilling av kyrkjemøtet og leiaren av møtet, keisar Sigismund
**Kyrkjemøtet i Konstanz**, eller Konstanz-konsilet, var eit kyrkjemøte halde i Konstanz i Tyskland i tida 1414-18. 

Møtet tok til 5. november 1414 kom i stand for å løyse vanskane den romersk-katolske kyrkja hadde med tre rivaliserande pavar. Den tyske keisaren Sigismund var den drivande krafta bak kyrkjemøtet, eit møte som hevda det stod over paven og som avsette dei tre pavane og i staden valde Martin 5. til ny pave. Avrøystingane gjekk føre seg såkalla nasjonsvis, fem ulike «nationes» avgjorde valet. Ordninga var laga for å hindre at dei italienske utsendingane skulle ha reint fleirtal, noko dei hadde på det førre kyrkjemøtet.

Kyrkjemøtet i Konstanz dømde John Wycliffe, Jan Hus og Hieronymus frå Praha til vranglærarar. Jan Hus og Hieronymus var begge til stades på møtet i Konstanz. Etter dei var dømde, i høvesvis 1415 og 1416, vart dei begge brende til døde.

Kyrkjemøtet vart avslutta 22. april 1418.

Kjelder
-------

* Store norske leksikon
*The Doctor* av Samuel Luke Fildes (1891)
**Diagnose** (frå gresk *dia*, 'ved' og *gnosis*, 'kunnskap') er det å finna fram til ein sjukdom ved hjelp av symptom og andre teikn.

Å setje ein diagnose på ein person blir kalla å **diagnostisere**. Typisk vil ein person med eitt eller fleire uvanlege symptom vitja ein lege som får høyre om plagene og kan spørja ut og undersøka pasienten. Legen set so fram ei hypotese om sannsynlege diagnosar. Denne lista, basert på den tilgjengelege informasjonen, vert kalla *differentialdiagnosar*. Legen vil så syte for vidare testar for å verifisere eller avkrefte dei sannsynlege diagnosene, inntil han kan konkludere med ein diagnose. 

I Noreg og internasjonalt nyttar ein *International Classification of Diseases* (ICD) som kodeverktøy for å klassifisere sjukdom. Ein nyttar for tida (2016) den tiande utgåva, ICD-10. Den ellevte utgåva, ICD-11, er under arbeid og planlagt utgjeve i 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* ICD-10 – Den internasjonale statistiske klassifikasjonen av sjukdomar og relaterte helseproblem, 2016 (norsk utgåve)
* International Classification of Diseases (engelsk utgave) (Verdas helseorganisasjon)
* Om kodeverket ICD-10 (og ICD-11) Arkivert 2018-03-31 ved Wayback Machine. *ehelse.no*
**Natalija Vladimirovna Jurtsjenko** (fødd 26. januar 1965) er ein russisk-fødd tidlegare turnar frå Norilsk som representerte Sovjetunionen. Ho vart i 1983 verdsmeister i mangekamp i Budapest, i den same meisterskapen og to år seinare vann ho VM-gull med Sovjetunionen i lagtevlinga. Jurtsjenko var ein nyskapande turnar, særleg kjent som opphavsperson til Jurtsjenko-hoppet.

Karriere
--------

### Aktiv turnar

Jurtsjenko vart sovjetmeister i 1982. Ho imponerte stort då ho under verdscupfinalen 1982 i Zagreb sigra i så vel mangekamp som i hopp og på bom. År 1983 vann ho alle øvingane ved universiaden og i sovjet-meisterskapen, med unnatak for frittståande. Ho gjekk til topps i mangekampen under verdsmeisterskapen i Budapest, undervegs oppnådde to blanke 10-iarar. I tillegg vann ho gull i lagtevlinga, men etter ho skada seg i hoppfinalen trekte ho seg frå dei andre apparatfinalane. 

I 1985 vann Jurtsjenko, bortsett frå hopp og bom, alle tevlingane ved universiaden. Ho bidrog sterkt til at Sovjetunionen vann lagtevlinga under Turn-VM 1985, individuelt vart ho i nummer 6 i mangekampen og to av apparatfinalane.

### Trenar

Ho utvandra til USA i 1999. Ho var trenar ved klubben LVSA i Pennsylvania i nær ni år, og deretter ved Parkettes National Gymnastics Training Center i Pennsylvania og Lakeshore Academy of Artistic Gymnastics i Chicago. In June 2015, she opened her own gymnastics academy, C.I.T.Y. Club Gymnastics Academy, in Chicago's South Loop.

Kjelder
-------

1. ↑  Astor, Maggie (24. juli 2021). «Your Guide to Olympics Gymnastics: Vault». *The New York Times* (på engelsk). ISSN 0362-4331. Henta 24. oktober 2022.
2. ↑   Lakeshore Academy of Artistic Gymnastics
3. ↑  «C.I.T.Y. Club Gymnastics Academy».

* *Denne artikkelen bygger på «Natalia Yurchenko» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mars 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Forklaring av Jurtsjenko-hoppet. Youtube-film.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Tingstedet med amfi Foto: Nina Aldin Thune

Flolid under arbeid på Tusenårsstaden Gulatinget Foto: Bjarne Thune

 **Tusenårsstaden Gulatinget** ligg på Flolid gard i Gulen kommune i Vestland fylke. Dette var Gulen og Sogn og Fjordane sin Tusenårsstad i 2005

Tingstaden
----------

Kvar sjølve tingstaden for Gulatinget har vore, er heilt sikkert. Den har vore på Guløy/Flolid gard.

Monumentet
----------

Her er det reist eit monument over tingstaden laga av bilethoggar Bård Breivik. Det består av «Tingveggen», «Tinghella» og «Eldsirkelen», og staden vart høgtideleg opna 27. august 2005 av stortingspresident Jørgen Kosmo, og med mellom andre statsminister Kjell Magne Bondevik til stades. Gulatinget var eit høgtideleg samlingspunkt i si tid. Kunstverket er tenkt å markere ein historisk stad, men det skal også vere ein identitetsskapar for staden og naturen.

Tingveggen
----------

Tingveggen skal vere eit symbol på ein historisk møteplass og har eit mektig monumentpreg. Han er laga av 22 steinar som er reiste på høgkant. Kunstverket skal markere ein historisk stad og har likskap med andre monument i naturen for eksempel Stonehenge. Den monumentale utforminga gjer at kunstverket vert eit symbol for tradisjon, makt og historia til staden. Kunstverket er plassert ute i naturen, og tanken er at det skal setjast i samanheng med landskapet, naturen og staden. Staden sine historiske røter skal vere ein del av sjølve kunstopplevinga, men også naturen er teken med i utforminga av Tingveggen. Dette viser seg i materialet, stein som finst i knausane og i landskapet i Gulen.

Monumentet skal også ha ein praktisk funksjon som scene og bakgrunn for framsyningar og musikk. Det er også laga eit amfi i tilknyting til Tingveggen som gjer at monumentet er i dialog med sine omgivnader i staden for å stå som eit framandt element i naturen.

Referansar
----------

1. ↑  Morland, Eirik Stanghelle: «Tingveggen på Gulatinget» i *Kjelda* nr 2, 2010 side 28
2. ↑  Morland, Eirik Stanghelle: «Tingveggen på Gulatinget» i *Kjelda* nr 2, 2010 side 27
3. ↑  Morland, Eirik Stanghelle: «Tingveggen på Gulatinget» i *Kjelda* nr 2, 2010 side 28

Litteratur
----------

* Morland, Eirik Stanghelle: «Tingveggen på Gulatinget» i *Kjelda* nr 2, 2010 utgitt av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane side 27-28

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida til Tusenårsstaden
* Omtale av opninga Arkivert 2006-02-10 ved Wayback Machine.
* Bilde av tusenårsstaden og frå opninga Arkivert 2006-02-10 ved Wayback Machine.
* Gulatinget i Fylkesleksikonet til NRK Sogn og Fjordane
* Gulatinget - Tusenårsstad for Sogn og Fjordane fylke og Gulen kommune, levert av Stiftinga Jensbua og Flora Turistkontor Arkivert 2010-01-19 ved Wayback Machine.
* Soga om Håkon Håkonsson
|  |
| --- |
| ***Let's Have a Party***  Singel av Wanda Jacksonfrå albumet *Wanda Jackson* |
|  |
| B-side | «Cool Love» |
| **Utgjeve** | Juni 1960 |
| **Innspelt** | 7. april 1958Hollywood i California i USA |
| **Sjanger** | Rock and roll |
| **Selskap** | Capitol |
| Låtskrivar(ar) | Jessie Mae Robinson |
| **Produsent** | Ken Nelson |
|
| Wanda Jackson-kronologi |
| «Please Call Today»(1960) | *Let's Have a Party* | «Happy, Happy Birthday Baby»(1960)
 
 |

«**Let's Have a Party**» er ein song frå 1957 skriven av Jessie Mae Robinson og spelt inn av Elvis Presley for filmen *Loving You*. Wanda Jackson spelte inn songen for det første albumet sitt, *Wanda Jackson* frå 1958. Songen vart gjeven ut på singel av Jackson i 1960 og gjekk inn på den britiske singellista den 1. september det året, der han låg i åtte veker og nådde 32. plassen. Singelen nådde òg 37. plassen på *Billboard* Hot 100 i 1960. Jackson-versjonen vart seinare nytta i den kritikarroste filmen *Dead Poets Society* i 1989. Paul McCartney spelte òg inn og gav ut songen (med tittelen «Party») i 1999 på albumet *Run Devil Run*. Den originale songen hans, «Run Devil Run», på albumet med same namn har ein melodi som liknar mykje. Ein versjon av «Let's Have a Party» av Sonia kom ut i 2010.

Songen vart nytta med tittelen «Party» i Broadway-musikalen *Million Dollar Quartet*, som opna i New York i april 2010.

I konsertfilmen til T. Rex frå 1972, *Born to Boogie*, prøver Marc Bolan og Ringo Starr å resitere teksten frå songen («some people like to rock, some people like to roll, but movin' and a-groovin's gonna satisfy my soul»). Men dei bryt ut i latter kvar gong. 

Led Zeppelin spelte òg songen på konsertane sine som ein del av «Whole Lotta Love». Eit døme på dette finst på konsertalbumet *How the West Was Won*.

Det engelske glamrockbandet Mud spelte inn songen i 1975 for albumet *Mud Rock Volume 2*.

Rock and roll-bandet Dr. Feelgood spelte inn songen i 1978 på albumet *Private Practice*.

Lister
------

| Liste (1960) | Plassering |
| --- | --- |
| Den nederlandske singellista | 17 |
| U.S. *Billboard* Hot 100 | 37 |
| Den britiske singellista | 32 |
|

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Let's Have a Party» frå Wikipedia på engelsk, den 2. oktober 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Wanda Jackson Diskografi, part one». *Praguefrank's Country Music Discographies*. Henta 17. desember 2013.
2. ↑  Whitburn, Joel (2011). *Top Pop Singles 1955–2010*. Record Research, Inc. s. 440. ISBN 0-89820-188-8.
3. ↑  «UK Singles chart positions - Wanda Jackson». *Polyhex.net*. Henta 7. mai 2011.
4. ↑  «Billboard chart positions - singles». allmusic. Henta 7. mai 2011.
5. ↑
6. ↑  Zielinski, Peter James (12. april 2010). «Photo Coverage: Million Dollar Quartet Opens on Broadway». Henta 2. oktober 2016.
**Natallja Valerjevna Mikhnevitsj** (fødd **Kharaneka**, 25. mai 1982) er ein kviterussisk friidrettsutøvar, fødd i Nevinnomyssk i dagens Russland. Ho vann EM-gull 2006, OL-sølv 2008 og EM-sølv 2010 i kulestøyt. Sidan 2007 er ho gift med kulestøytaren Andrej Mikhnevitsj.

Aktiv
-----

Natallja Kharaneka vann i 2003 kulestøyt i U23-EM i polske Bydgoszcz med 17,66 meter. Ho deltok i Sommar-OL 2004 der hennar 18,96 m heldt til ein femteplass. Året etter vart ho nummer åtte under VM i Helsinki. To veker etterpå vann ho kulestøyt-tevlinga ved universiaden i Izmir med 18,86 m.

Hennar fyrste store triumf kom i friidretts-VM innandørs 2006, då kula i Moskva landa på 19,84 m. Før siste omgangen i kulestøyt-tevlinga under europameisterskapen 2006 i Göteborg leia landskvinna Nadzeja Astapsjuk med 19,42 m. I sitt siste forsøk presterte Kharaneka 19,43 m og gullmedaljen var hennar. Kort etter EM støytte ho i Padova 20,17 m og passerte 20-metersgrensa for fyrste gong.

I 2007 gifta Kharaneka seg med Andrej Mikhnevitsj og fekk barn. Sommaren 2008 støytte ho i Grodno heile 20,70 m, hennar livs lengste kulestøyt. Under sommarleikane 2008 i Beijing tok ho sølvmedaljen etter å ha nådd 20,28 m, einast newzealandske Valerie Vili støytte lengre. Også i Barcelona-EM i 2010 fekk Mikhnevitsj sølv, klart slått av Astapsjuk, som såleis fekk revansj for finaletapet i førre EM.

### Doping

Mikhnevitsj vart i april 2013 utestengd frå friidrett i to år, grunna bruk av det forbodne middelet stanozolol.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2004 i Aten: Nr 5 – 18,96 m
* VM i 2005 i Helsinki: Nr 6 – 18,34 m
* EM 2006 i Göteborg: Gullmedalje – 19,43 m, framom Nadzeja Astapsjuk (19,42 m)
* OL 2008 i Beijing: Sølvmedalje – 20,28 m, bakom Valerie Vili (20,56 m)
* VM 2009 i Berlin: Nr 4 – 19,66 m
* EM 2010 i Barcelona: Sølvmedalje – 19,53 m, bakom Nadzeja Astapsjuk (20,48 m)
* VM 2011 i Daegu: Nr 11 – 18,47 m
* OL 2012 i London: Nr 11 – 18,42 m
* VM 2015 i Beijing: Nr 8 – 18,24 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Natallja Michnewitsch» frå Wikipedia på tysk, den 22. juli 2016.*
* *Denne artikkelen bygger på «Natallia Mikhnevich» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juli 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Natallia Kharaneka-Mikhnevich» (på engelsk). Olympedia. Henta 13. mars 2023.
|  |
| --- |
| **Sukkertare** |
| SukkertareSukkertare |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Det gule riket Chromista |
| **Rekkje:** | Ochrophyta |
| **Underrekkje:** | Phaeista |
| **Klasse:** | Brunalgar Phaeophyceae |
| **Orden:** | Tare Laminariales |
| **Familie:** | Laminariaceae |
| **Slekt:** | *Saccharina* |
| **Art:** | **Sukkertare** *S. latissima* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Saccharina latissima***(L.) C.E. Lane, C. Mayes, Druehl, et G. W. Saunders |

**Sukkertare** (*Saccharina latissima*, tidlegare kalla *Laminaria saccharina*) er ein brunalge som veks langs heile kysten i Noreg.

Utsjånad
--------

Sukkertare på ei strand.
Stor brunalge som er festa til havbotnen med eit forgreina hefteorgan som sit nedst på ein 5-20 cm lang rund og glatt stilk. Øvst på stilken sit ei opp til 3 m lang bladplate som kan verte 30 cm brei og sterkt buklete, eller iblant breiare men glatt. Kvar vår veks eit nytt blad fram nedanfrå, men restar av det gamle bladet kan sitte att til langt utover sommaren. Når sukkertaren turkar vert det skilt ut eit kvitt søttsmakande belegg av stoffet mannitol på overflata.

Utbreiing
---------

Arten finst langs det nordaustlege Atlanterhavet og Barentshavet sør til Galicia i Spania. Han er ikkje funnen i Biscaya, men er vanleg rundt dei britiske øyane.

Førekomst i Noreg
-----------------

Planta likar seg best ved skjerma strand og i rolege bukter, og finst langs heile kysten frå fjøresonen og ned til om lag 30 m djupn. Sukkertaren sluttar å vekse når sjøtemperaturen kjem over 19 °C.

Kjelder
-------


* Denne artikkelen bygger på «Saccharina latissima» frå Wikipedia på engelsk, den 2. april 2012.
* Floraen i farger 2, Arne Pedersen og Jørgen Vasshaug, H. Aschehoug & Co. ( W. Nygaard ).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* EOL

 |
**Pasco-regionen** (spansk *Región Pasco*, quechua *Pasqu suyu*) er ein region i det sentrale Andes i Peru. Han har grenser mot 
Huánuco i nord, mot 
Ucayali i aust, mot
Junín-regionen i sør og mot 
Lima-regionen i vest. 

Pasco-regionen er på 25 319 km² og har 243 671 innbyggjarar (1996). Regionhovudstaden er Cerro de Pasco og ligg på 4338 moh.

Geografi
--------

Grensa mot Lima-regionen i vest ligg på vasskiljet, elvene i regionen drenerer mot nord og mot aust til regnskogen i Amazonas. Unntaket er Lago Puarun som har avlaup til Rio Huaura i Huaura-provinsen i Lima. 

Pasco-regionen er delt inn i tre provinsar: Oxapampa er ein stor provins i aust, Pasco ein noko mindre provins i vest og ein liten provins ligg i nordvest med namnet Daniel A. Carrión etter medisinstudenten. 

Pasco, Daniel A. Carrión og dei vestlege delar av Oxapampa ligg høgt i Cordillera Occidental, medan terrenget fell mot aust i Oxapampa mot Pacheteaelva i nordaust på under 200 moh. 
Andre viktige elver Pozuzo og Mantaro. Regionen har fleire fjellpass på høgder frå 4800–4900 moh. 

Klimaet er variert gjennom regionen. I høgd over 4000 moh. er det kaldt klima, til dømes har regionshovudstaden Cerro de Pasco ein årleg middeltemperatur på 4 °C, med maksimum rundt 10 °C og ein minimum på -11 °C. Det er regntid frå november til mars. I delar av Oxapampaprovinsen er det tropisk klima med årleg middeltemperatur på 18 °C.

Historie
--------

Regionen var influert av wari under mellomhorisonten. Etter at wari gjekk attende kom det folk utanfrå (taramas, huancas og yarovilcas) og inn i sentrale fjellområda og i sør. Allereie under inkariket var her gull- og sølvgruver som gjorde regionen attraktiv. Ovnøgd frå gruvene trekte til seg tallause *encomenderos* og midt på 1600-talet kom også kyrkja som grunnla byane i Pascoprovinsen. Mellom anna fekk yaneshafolket i Oxapampaprovinsen tidleg vitjingar av fransiskanarmunkar. I 1635 måtte munkane trekke seg attende fleire gonger under uro i området. I moderne tid er yaneshafolket sett på med interesse av vestlege antropologar. Storskala gruvedrift kom ikkje i gang før på 1900-talet. I 1960 vart Pasco utnemnd til gruvehovudstaden i Peru.

Økonomi
-------

Gruveverksemda er ein stor næringsveg med kopar som viktigaste mineral. I Oxapampadalen og Pichis-Palcazú finst rismarkar, det vert dyrka mais, bananar, appelsinar, yucca, kakao, papaya og bønner. Byen Villa Rica er rekna som kaffihovudstaden i Peru. I same område er det utvikla dyrehald med storfedrift og her finst bierøkt. Dei store vassmengda i Oxapampaprovinsen er utnytta i fleire vasskraftverk.

Kjelder
-------

* Tilsvarande Wikipedia-artiklar på spansk og tysk.

| * v
* d
* e
Regionar i Peru |
| --- |
| Amazonas**·** Ancash**·** Apurímac**·** Arequipa**·** Ayacucho**·** Cajamarca**·** Callao**·** Cuzco**·** Huancavelica**·** Huánuco**·** Ica**·** Junín**·** La Libertad**·** Lambayeque**·** Lima metropol |  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Piotr Małachowski** (fødd 7. juni 1983) er ein polsk diskoskastar frå Żuromin. Han har ein personleg rekord på 69,83 meter (Storbritannia, juli 2010).

Karriere
--------

Piotr Małachowski vann sølv under U23-europameisterskap i 2005 som sin fyrste internasjonale medalje. Han deltok under EM i friidrett 2006 i Göteborg og VM i friidrett 2007 i Osaka men kasta ikkje langt nok til å få medalje i desse meisterskapa. 

Małachowski OL-debuterte under sommar-OL 2008 i Beijing. Her kasta han seg til sølvmedaljen med eit kast på 67,82. Gullet gjekk den gongen til estiske Gerd Kanter, og bronsen fekk Virgilijus Alekna frå Litauen.

Under VM i friidrett 2009 i Berlin sette Piotr Małachowski ny polsk rekord med 69,15. Tyske Robert Harting kasta likevel lengre på sitt siste forsøk, og Małachowski fekk VM-sølv. Men under EM i friidrett 2010 i Barcelona tok Małachowski revansje. Her kasta han 68,87 og vart europameister framfor Robert Harting og ungararen Róbert Fazekas.

Piotr Małachowski deltok også under sommar-OL 2012, men enda her på ein femteplass.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Piotr Małachowski» frå Wikipedia på tysk, den 21. august 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* Munzinger (sport)

 |
|  |
| --- |
| ***Pipeline***  Singel av The Chantaysfrå albumet *Pipeline* |
|  |
| B-side | «Move It» |
| **Utgjeve** | Desember 1962 |
| **Innspelt** | Juli 1962 |
| **Sjanger** | Surferock |
| **Lengd** | 2:19 |
| **Selskap** | Downey (D-104) |
| Låtskrivar(ar) | Brian Carman, Bob Spickard |
|

«**Pipeline**» er ein instrumental surferocksong av The Chantays. Han vart spelt inn i juli 1962. 

Melodien, som opphavleg vart kalla «Liberty's Whip», fekk nytt namn etter at bandet såg ein surfefilm som viste Banzai Pipeline i Hawaii. *Pipeline* tyder «røyr» på engelsk og syner her til «røyret» som kan oppstå i brytande surfebølgjer. Melodien vart raskt populær og steig til fjerdeplassen på Billboard Pop-lista og vart ein av dei mest suksessrike surferocklåtane. Melodien er kjend for å bruke Alberti bass-arpeggioar.

Sjølv om The Chantays hadde mange singlar, var dette den einaste hitten deira. Miksinga av songen var nokså utypisk for dnne tida, der bassen, det elektriske pianoet og rytmegitaren er langt framme i lydbiletet, medan trommene og sologitaren er lenger bak. 

Songen kom først ut på singel i desember 1962 på selskapet Downey, og vart distribuert nasjonalt på Dot Records som Dot 15-16440 i januar 1963. På begge utgåver er bandnamnet stava Chantay's.

Andre versjonar
---------------

«Pipeline» er blitt spelt av mange andre musikarar som Johnny Thunders (som har eit konsertopptak som vert spelt under rulleteksten til ein episode av *The Sopranos*), Dick Dale (med Stevie Ray Vaughan og Jimmie Vaughan), The Eagles, The Ventures, Nokie Edwards med Light Crust Doughboys, Takeshi Terauchi & Blue Jeans, Art Greenhaw, Incredible Bongo Band, Hanoi Rocks, Hank Marvin (duett med Duane Eddy på albumet *Into the Light* i 1992), Elton Motello, Agent Orange, The Challengers, Anthrax, The Low Babies, The Astronauts, Assassin, Hot Butter, Bruce Johnston, Sandy Nelson, Exploding White Mice og Les Claypool sitt Duo de Twang. 

Stevie Ray Vaughan og Dick Dale sin versjon vart òg nytta i filmen *Back to the Beach* i 1987 og vart nominert til Grammyprisen det året.
/ref>

I populærkulturen
-----------------

* «Pipeline» vert nytta i ein slagsekvens i filmen *More American Graffiti* frå 1979.
* Songen er òg nytta i fleire scenar i filmen *Club Paradise* frå 1987.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pipeline (instrumental)» frå Wikipedia på engelsk, den 3. mars 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Warshaw, Matt (2005). *The Encyclopedia of Surfing*. Houghton Mifflin Harcourt. s. 118. ISBN 0-15-603251-1.
2. ↑
3. ↑
**Passacaglia**, **passacaille** eller **pasacalle** (spansk *pasar una calle*, 'spasere gatelangs') var opphavleg ein spansk folkedans. På 1500-talet kom dansen til Frankrike og Italia der han vart oppført scenisk.

Som musikkform er passacagliaen ofte, men ikkje alltid, basert på ein bass-ostinat i tredelt takt, vanlegvis med ein alvorleg og mollprega karakter.

Den mest kjente passacaglia frå barokken er Johann Sebastian Bach sin *Passacaglia i c-moll* for orgel (BWV 582). Òg *Crucifixus* frå Messe i h-moll er bygd opp som ein passacaglia.

Sidan seinromantikken vart det under innverknad av Bach skrive mange orgelpassacagliar, ofte med ein påfølgjande fuge. Òg nyklassisistiske komponistar nyttar seg gjerne av forma. Viktige døme er:

* Johann Nepomuk David: *Introduktion und Passacaglia über „Wach auf, wach auf du deutsches Land"*
* Sigfrid Karg-Elert: *Passacaglia und Fuge über B-A-C-H* op. 150
* Flor Peeters: *Passacaglia e Fuga* e-Moll op. 42
* Max Reger: *Introduktion, Passacaglia und Fuge* e-Moll op. 127
* Georg Schumann: *Passacaglia und Finale über B-A-C-H* op. 39, Verlag F. E. C. Leuckart, Leipzig 1905 (Erstdruck)
* Richard Wetz: *Passacaglia und Fuge* d-Moll op. 55

Dmitrij Sjostakovitsj skreiv nokre langsame satsar i større verk på passacaglia-forma: 2. klaversonate, 8. symfoni, 2. klavertrio, 1. fiolinkonsert. Vidare er *Passacaglia d-moll op. 1* av Anton Webern og 4. sats av Johannes Brahms' 4. symfoni kjente orkesterpassacaglier.

Sjå òg
------

* Chaconne: ei musikkform som er nærast identisk med passacagliaen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Henri-François des Herbiers, marquis de l'Étenduère** (1682–1750) var ein skvadronleiar i den franske marinen. Far hans var òg kaptein og han gjekk inn i marinen alt som tiåring. Her steig han forholdsvis raskt i gradene og vart løytnant i 1706, kaptein i 1727 og skvadronleiar i 1745.

Han deltok i slaget ved Vélez-Málaga i 1704 og vart teken til fange ved Gibraltar i 1705. Frå 1712 til 1716 var han på tokt i India, og i 1720- og 1730 åra i Canada. Han utmerkte seg i det andre slaget ved Kapp Finisterre i 1747 under den austerrikske arvefølgjekrigen. Han var der førar for åtte linjeskip og møtte tjueto britiske fartøy under Edward Hawke. Han mista nesten alle linjeskipa, men konvoien på 252 skip som han verna, klarte å kome seg unna.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Henri-François des Herbiers, marquis de l'Estenduère» frå Wikipedia på fransk, den 1. januar 2009.*
	+ *Wikipedia på fransk oppgav desse kjeldene:* 
		- Michel Vergé-Franceschi, *La Marine française au XVIII*, Paris, Sedes, 1998.
Samling i Assisi under den internasjonale dagen for bøn for fred i 2011.
**Pasifisme** er motstand mot krigføring. Eit ikkje-valdeleg verdssamfunn er ønsket til mange pasifistar, som kan kjempa for målet sitt til dømes ved å nekta militærteneste eller demonstrera mot krigshissing eller faktiske krigar.

Historie
--------

To kjende døme på pasifistiske aksjonar i oldtida er frå peloponnesarkrigen, som varte frå 431 til 404 f. Kr. Den eine var den fredelege protesten til Hegetorides av Thasos, den andre sexstreiken til dei atenske kvinnene som blei del av verdslitteraturen gjennom Aristofanes sin komedie *Lysistrata*.

Nokre religiøse samfunn, som Vennesamfunnet (kvekarane), Amishane og Mennonittane har vore gjennomført pasifistiske i hundreår. 

På attenhundretalet voks pasifismen, særleg som del av sosialismen. Det blei hevda at krig var ei form for kontroll av arbeidarklassa frå styresmaktene si side. Det var vanlege folk som måtte slost og døy i krigen, medan herskarklassen hausta fruktene av lidinga deira.

Ikkje-vald
----------

Etter kvart blei motstanden mot krig vidareført til ikkje-valdeleg motstand mot urettvise. Då britiske styrkar prøvde å ta land frå maoriane på New Zealand fekk leiaren Te Whiti-o-Rongomai to tusen landsbybuarar til å vera fredeleg vertskap for soldatane. Han og andre let seg òg arrestera utan å gjera motstand.

Den indiske leiaren Mahatma Gandhi brukte same tankegangen då han kjempa for å gjera landet sitt fritt frå det britiske imperiet. Han utvikla det hinduiske omgrepet ahimsa til ein eigen livsstil og eit effektivt, ikkje-valdeleg kampvåpen mot koloniherrane.

Martin Luther King brukte same taktikk då han og andre kjempa for like borgarrettar for afro-amerikanarar i USA.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* BNE

 |
**Týmfi** (gresk Τύμφη), òg kalla *Timfi* og *Tymphi*, er ei fjellkjede nord i periferieininga Ioánnina. Den høgaste toppen er *Gamíla* på 2 497 m. Andre toppar er Gamíla II på 2 480 m og Tsoúka Rósa på 2 466 m. Týmfimassivet inkluderer òg Víkosravinen, som er referert til som den djupaste ravinen (i forhold til breidda) i 2005-utgåva av Guinness' rekordbok (1 100 m breitt, 900 m djupt). Týmfi ligg i fjellkjeda Píndos.

Fjellet har ei lengd på om lag 20-25 km frå aust til vest og ei breidd på 15 km. Elva Aóos (Vjosë) renn nord for fjellet. 

Frå toppen kan ein sjå Albania i nord, Smólikas i nordvest, Lýgos i aust og Mitsikéli i nord. Ein kan òg sjå byen Ioánnina og Pamvótidasjøen i sørvest.

Nærliggande stader
------------------

* Laísta, aust
* Vovoúsa, søraust
* Skamnéli, sør
* Pápingo, vest
* Víkos, sørvest

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tymfi» frå Wikipedia på engelsk, den 26. august 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Ein av Giffard sine konstruksjonar på eit luftskip.
**Henri Giffard** (8. januar 1825–14. april 1882) var ein fransk ingeniør og pioner som luftskipskonstruktør.

Giffard var fødd i Paris. Etter avslutta ingeniørstudium i Bourbon vart interessa hans for luftfarkostar vekka.
Då han hadde lukkast i å konstruera ein dampmaskin som berre vog 150 kg og gav 3 hk såg han eit høve i å kombinera Pierre Julliot sin fjørdrivne luftskipsmodel med sin dampmaskin.

Flykroppen vart bygd som ein avlang ballong, spiss i begge ender. Lengda var 43,6 m med ein største diameter på 12,2 meter, den romma 2 500 m³ hydrogengass. I eit reip festa i ballongen hengde han ein gondol kor dampmaskina vart plassert. Ein aksel dreiv frå dampmaskina dreiv ein toblada propell. Lyftekrafta for farkosten var 1 750 [[kg] og den veide 1 420 kg som ga den bæreevne for fører og last, brensel og vatn på 330 kg.

Den 24. september 1852 startet han med luftskipet som no hadde fått namn «Dirigible» frå Paris Hippodrom. Han flaug med ein fart på 8 km/t og kunne under flyvningen utføra svingar på 360 gradar. Etter 27 kilometers flygning landa han heime, i si eiga trapp. På grunn av motvind kunne han ikkje venda attende til Paris luftvegen, men Giffard så at med sterkare motor lå det store høve i hans oppfinnelse.

Han fekk bygd eit større luftskip til Verdensutstillingen i Paris (1878) som kunne bera 40 passasjerar, men allereie i starten eksploderte det. Som ved eit under berget han seg.

På sina eldre dagar fekk Giffard synsproblemer og han valde sin eigen død. Han testamenterte alle sina papir til vitskapens framme. Då Eiffeltårnet vart bygd vart hans namn oppført blant dei 72 fremste franskmenn som fekk sit namn på ei minneplate i tårnet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Henri Giffard» frå Wikipedia på bokmål, den 10. oktober 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Meir om Giffard

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
Bustadhus frå 1917 på Lindern i Oslo syner eit døme på ordinært mansardtak på fløya med gavl til høgre, og valma mansardtak på fløya til venstre.
**Mansardtak** er ein taktype bygd som ein variant av saltak ved at takflatene har ein markert, langsgåande knekk av di taket er brattare nedst enn øvst. Det kan vere vindauge i dette bratte partiet for at loftet skal kunne nyttast til husvære. Denne taktypen er namnsett etter den franske arkitekten François Mansart (1598—1666), og vart særs populær på grunn av dei franske skattereglane på denne tida. Då det ikkje skulle betalast skatt for den parten av huset som låg over gesimsen, vart det ein skattefri etasje med husvære ved å byggje den øvste parten av veggen som takflate med vindauge.

Mansardtak på Glads mølle frå 1736 ved Akerselva i Oslo.
**Valma mansardtak** eller **kombinert valm-mansardtak** er eit mansardtak som har takflater ned på alle fire sidene av huset på liknande vis som eit valmtak. Dersom berre den øvste parten av mansardtaket finst på kortsidene av huset, slik at de vert ein slags avstumpa gavl på desse sidene, er taket eit *halvvalma mansardtak*.