recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Endringsblinde** (engelsk *shifting baseline syndrome*) er ei manglande evne til å oppfatta gradvise endringar fordi ein er blitt van til den nye tilstanden og reknar han som naturleg eller normal. Omgrepet blir særleg nytta i samband med økosystem og miljøendringar.

Historie
--------

Omgrepet blei innført av landskapsarkitekten Ian McHarg i manifestet hans *Design With Nature* frå 1969. Her samanlikna han det moderne kulturlandskapet med det folk hadde levd i i tidlegare tider. Omgrepet blei så utvida til å gjelda for fiskeriressursar av Daniel Pauly i «Anecdotes and the shifting baseline syndrome of fisheries» i 1995. Pauly brukte omgrepet i samband med vurdering av fiskebestandar der forskarar kunne ha problem med å finna den rette grunnlinja (*baseline*) for storleiken på bestanden (det vil seia kor stor han var før han blei fiska), og dermed vurdera han ut frå ei endra grunnlinje. På liknande vis kan andre store økologiske endringar over tid gje ei endra oppfatting av kva som er normalt.

George Monbiot skreiv i *How Did We Get Into This Mess: Politics, Equality, Nature* frå 2016 om problemet med beitande sauer i det engelske høglandet der «mange ser det ødelagte, nedbeitede landskapet som naturlig.»

I 2018 skreiv journalisten Kristin Solberg om den svarte skya som ligg over Kairo: «Jeg spurte mange som hadde bodd i Kairo lenge, når den kom, den svarte skyen. Men den kom så gradvis at ingen kunne sette en dato».

Kjelder
-------

1. ↑  «endringsblindhet» i *Det Norske Akademis ordbok*
2. ↑  «Har du fokus?», *Psykologisk.no* (på norsk bokmål), 16. mai 2014, henta 25. januar 2023
3. ↑  Oma, Peter Øygard (22. januar 2023), «Naturen forsvinner, men vi får det ikke med oss», *NRK* (på norsk bokmål), henta 25. januar 2023
4. ↑  «Har vi glemt hva en skog er? – Huldrefortellinger», *miljoagentene.no* (på engelsk), henta 25. januar 2023
5. ↑  «Bedre dyrevelferd er nødvendig i oppdrettsnæringen | NVT», *nvt.vetnett.no* (på norsk), henta 25. januar 2023
6. ↑  McHarg, Ian (1969). *Design With Nature*. The Natural History Press. s. 67–70.
7. ↑  Pauly (1995)
8. ↑  Anders Dunker. «Sheepwrecked» (PDF). s. 23. Arkivert frå originalen (PDF) 6. august 2018. Henta 6. august 2018.
9. ↑  Kristin Solberg (4. august 2018). «Dagbok fra en gryende dystopi». NRK. Henta 6. august 2018.

* *Denne artikkelen bygger på «Shifting baseline» frå Wikipedia på engelsk, den 12. august 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

* Pauly, Daniel (2001) "Importance of historical dimension policy management in natural resource systems." Arkivert 2008-04-19 ved Wayback Machine. *ACP-EU Fisheries*: Research Report No 8.
| **Herisau** |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Herisau is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | Appenzell Ausserrhoden |
| Distrikt | *ingen* |
| Språk | tysk |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  25,17 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2010)   - folketettleik | 15 236   605,3 /km² |
| Koordinatar | 47°23′0″N 9°16′0″E﻿Koordinatar: 47°23′0″N 9°16′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 771 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 9100 |
| **Nettstad:** www.herisau.ch |

**Herisau** er ein kommune i kantonen Appenzell Ausserrhoden i Sveits. Kommunen har 15 236 innbyggjarar (2010) og eit areal på 25 km². Kommunesenteret ligg 771 meter over havet. Kantonsparlamentet og kantonsregjeringa har sitt sete i kommunen, som såleis er hovudstad i kantonen.

### Geografi

Herisau grensar i sør til kommunane Schwellbrunn, Waldstatt, Hundwil og i aust til kommunen Stein. I nord grensar Herisau til grannekantonen St. Gallen. 56,8% av arealet vert nytta til landbruk, 27,1 er skogdekt.

### Demografi og språk

Folketalet har dei seinare åra vore i tilbakegang; 5,2% sidan 2000. 17,9% av innbyggarane er utanlandske statsborgarar. 87% av folket talar tysk, medan 3,8% har serbokroatisk og 3,4% italiensk til morsmål.

### Historie

Herisau er første gongen nemnd i 837. Området låg under klosteret St. Gallen. Etter Appenzellkrigen braut staden med St. Gallen i 1433. Under reformasjonen gjekk Herisau med i den reformerte kyrkja og vart såleis med kantonen Appenzell Ausserrhoden. Trogen var første hovudstaden i kantonen. I 1877 vart Herisau hovudstad, men Trogen fekk behalde domstolen for kantonen.

Schwellbrunn vart skilt ut frå Herisau i 1648 og Waldstatt i 1719.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Herisau» frå Wikipedia på tysk, den 7. august 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (tysk) Offisiell nettstad
* *Herisau* på tysk, fransk og italiensk i det nettbaserte *Historisches Lexikon der Schweiz/Dictionnaire historique de la Suisse/Dizionario storico della Svizzera*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* HDS
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Grete Kirkeberg Mørk** (fødd 3. september 1964) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Eidskog i Hedmark. Ho vart tre gongar noregsmeister på 5 000 meter og fire gongar på 10 000 meter. Elles vann ho sju NM-gull i terrengløp og eitt i gateløp.

Aktiv
-----

Kirkeberg vann NM-gull på 5 000 m i 1985. Sommaren 1986 var ho i sitt livs form. Då Ingrid Kristiansen den 5. juli sette verdsrekord på Bislett stadion i Oslo, kom Kirkeberg i mål på 32.37,9 og livsbeste på distansen. Fem veker seinare, den 10. august 1986, presterte Kirkeberg livsbeste også på 5 000 m. Under NM i friidrett på Sandnes vann ho distansen på tida 15.45,9. Sidan vann Kirkeberg gullmedaljen på 5 000 m i NM 1992 og på 10 000 m i noregsmeisterskapen i 1994, 1996, 1997 og 1998. 

Kirkeberg deltok mykje i terrengløp og gateløp. Peroden 1985-87 vart ho norsk meister i terrengløp sju gongar. I 1993 vann ho NM halvmaraton og Stockholm maraton. Høgdepunktet kom då ho saman med Hilde Stavik og Brynhild Synstnes tok sølvmedaljen i verdsmeisterskapen i halvmaraton 1994 i Oslo. Åra 1996 og 1998 sigra Kirkeberg i Stockholmmaraton.

Etter å ha vore medlem i Skotterud IL til 1982, representerte Kirkeberg 1982-88 Høybråten og Stovner IL, 1990-94 Kongsvinger IL og 1995-98 SK Vidar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Grete Kirkeberg» frå Wikipedia på bokmål, den 16. september 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Mikroskopbilde av miltbrannbakteriar.
**Miltbrann**, eller **antrax**, er ein akutt sjukdom forårsaka av bakterien *Bacillus anthracis*. Sjukdommen har namn etter den store mørkeraude milten ein finn hjå råka individ.

Både dyr og menneske kan verte råka av sjukdommen. Symptoma er feber, byller, sår og opphovning av lymfekjertlane. Det finnest no effektive vaksiner mot miltbrann og behandling med antibiotika har god verknad på ein del former av sjukdommen. Om ein ikkje vert behandla raskt, kan ein døy av sjukdommen.

Miltbrann kan ramme huden, lungene eller meltingssystemet til det smitta individet.

Miltbrannbakterien smittar via sporar som kan verte spreidd gjennom klede eller kroppane til individ som er råka av sjukdommen. Sporane som bakterien dannar er hardføre, og kan overleve i opptil fleire tiår. Koking er ikkje tilstrekkeleg til å ta knekken på sporane.

På grunn av smitteeigenskapane til miltbrannbakterien har han vorte nytta i biologisk krigføring, blant anna under den første verdskrigen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Miltbrann i *Store Norske Leksikon*

Kjelder
-------

* Velle, Weiert Martin. \*«Miltbrann» (4. november 2011) i *Store norske leksikon*. Henta 2. april 2014.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Miltbrann» frå Wikipedia på bokmål, den 31. mars 2014.*
Koordinatar: 20°02′23″N 72°47′24″W﻿

Tortuga sett frå verdsrommet
**Tortuga** (fransk: **Île de la Tortue**) er ein karibisk øy som ligg nordvest for Haiti og er ein del av det haitiske departementet Nord-Ouest. Øya vart oppdaga av Kristoffer Columbus og namnet tyder «skjelpadde(øya)». På 1600-talet var øya ein fristad for karibiske sjørøvarar.

Øya er 37 km lang og 7 km brei, altså med ei overflate mindre enn 180 km², og utgjer ei tektonisk blokk som skil seg frå området elles.

Historie
--------

Tortuga vart oppdaga i 1494, under Kristoffer Columbus si andre ferd til «den nye verda». Sjømennene til Columbus kalla henne *Tortuga* («skjelpadde») grunna pukkelforma.

Tortuga var opphavleg busett av nokre få spanske kolonistar. I 1625 kom det franske og engelske nybyggjarar til øya etter eigentleg å ha planlagt å busetje seg på Hispaniola. Dei franske og engelske nybyggjarane vart i 1629 angripne av spanjolane under kommando av Don Fadrique de Toledo. Spanjolane lukkast, okkuperte øya og utviste franskmennene og engelskmennene. Då mesteparten av den spanske hæren drog til Hispaniola for å jage vekk dei franske kolonistane der, vende franskmennene tilbake for å ta fortet. I 1630 bygde franskmennene fortet Fort de Rocher. Frå 1630 vart Tortuga delt i franske og engelske koloniar, noko som gjorde til at fleire piratar kunne bruke øya som hovudbase for verksemda si. I 1633 kom dei fyrste slavane fra Afrika for å arbeide ved plantasjane. Den nye bruken av slavar varte ikkje lenge, og slavehandelen vart avslutta i 1636. Slavene var sagt å vere ute av kontroll på øya, og samtidig hadde det vore usemje og konfliktar mellom dei franske og engelske koloniane. I tillegg vende spanjolane tilbake, og hærtok raskt landområda til fiendane før dei drog igjen. Dei såg på øya som for lita til å vere særleg viktig. Dette gav franske og engelske piratar moglegheita til å kome tilbake. I 1638 vende spanjolane nok ein gong tilbake for å ta tilbake øya og fjerne alle franskmenn, i tillegg til nederlendarane som nyleg hadde kome. Dei okkuperte øya, men vart ikkje lenge etter jaga vekk av fiendane.

Kjelder
-------

* «Tortuga» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 27. mars 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
**Carl Herman Lunde** (31. august 1841–14. mai 1932) var ein norsk teolog som verka som prest i over 50 år. Toneskaparen Johan Backer Lunde var son hans.

Herman Lunde vart fødd i Nes i Buskerud og voks opp fleire stader på Austlandet, sist i hovudstaden. 
Far hans var sorenskrivaren og seinare rådstueskrivare og auksjonsforvaltare Johan Peter Ernst Lunde (1791–1886). Mora var Ragnhild Fredrikke Louise Mathilde Püllich (1810–78).

I 1866 vart han cand.theol. og var dei neste to åra lærar i Horten. Frå 1868 arbeidde han som sjømannsprest, fyrst i Cardiff til 1873 og sidan i fire år i Le Havre. Perioden 1877-81 var han prest for den dansk-norske kyrkjelyden i Paris. I 1881 reiste han heim til Noreg og var sokneprest i Risør til 1892. Han busette seg då i hovudstaden, der han var residerande kapellan i Vår Frelsars kyrkje i 9 år og til sist sokneprest i Treeiningskyrkja i 17 år. Frå 1895 til 1925 var han ein «[p]opulær forlikskommissær».

Lunde var ein «frisk forkynnar, levande interessert i kunst, aktiv idrottsmann og pol. liberal».[*treng kjelde*] Dei nærast avteologiserte oppfatningane hans av kristendommen vart møtt med motstand frå presteskapet og kristenfolket flest. Derimot var han ein mykje søkt sjelesyrgjar for menneske i utkanten av kyrkjekulturen.

Lunde gav ut fleire preikesamlingar, der han formidla eit syn som prøvde å sameine religionen med ei nyare forståing av mennesket. Av desse kan nemnast eit motskrift frå 1906 mot Arne Garborgs verk *Jesus Messias*, *Kristus-prædikener* frå 1908 og ei bok frå 1910 om Martin Luther.

Kjelder
-------

1. ↑  Amundsen, Arne Bugge (9. desember 2016). «Herman Lunde». *Norsk biografisk leksikon* (på norsk).

* Norsk biografisk leksikon


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF

 |
Enduro i Arratzu i Spania.
Stefan Merriman, verdmeister i enduro i 2004
**Enduro** er namnet på ein konkurranseport der motorsyklar vert køyrde på baner som er lagt i terreng som gjev køyrarane store utfordringar som ikkje berre krev dugleik, men òg at dei er særs uthaldande. Dette vert poengtert i namnet på sporten, som kjem av spanske og italienske versjonar av det engelske ordet *endurance*. Det finst jamvel enduro for snøskutarar.

I enduro vert det nytta modifiserte, men elles i og for seg vanlege motorsyklar, med motorar med slagvolum på 125 - 650 cm³. Ein 125 cm³ motorsykkel veg om lag 100 kg, medan dei større syklane, opp til 650 cm³, veg 120-130 kg. Ein sykkel med 125 cm³ totaktsmotor er på 35 - 40 hk, medan dei større kan vere på meir enn 50. Det er fire ulike klasser, E0, E1, E2 eller E3, inndelt etter slagvolumet (cm³) på motorane på syklane, og om dei har to- eller firetakts motor. Motorane skal vere bensindrivne.

Ein namngjeten edurokøyrar frå Noreg er Pål Anders Ullevålseter frå Ullevålseter i Oslo.
**Torsten Voss** (fødd 23. mai 1963) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar og bobkøyrar frå Güstrow i Mecklenburg-Frampommern. Han vart verdsmeister i tikamp i 1987 og tok OL-sølv i same øvinga i 1988. I bobsleigh vart han europameister i firarbob 1998 og 2001 og han vann tre VM-medaljar i øvinga perioden 1995-97. Voss tevla for Aust-Tyskland i friidrett og for det samla Tyskland i bobsleigh.

Friidrett
---------

Voss tok sølv i tikamp i junior-VM 1981. Året etter sette han med 8 387 poeng ny juniorverdsrekord, ein rekord som stod i i 34 år. I 1985 vann han europacupen i tikamp i Krefeld. Etter å ha vorte nummer fire i friidretts-EM 1986, langt unna tettaste medaljestriden, presterte han under verdsmeisterskapen 1987 i Roma sitt livs beste tikamp, med 8 680 poeng slo han nestemann, vesttyskaren Siegfried Wentz med over 200 poeng. I Sommar-OL 1988 tok Voss sølvmedaljen etter å ha oppnådd 8 399 poeng, landsmannen Christian Schenk vann med ein margin på 89 poeng.

Voss var austtysk meister i tikamp 1982, 1983, 1987 og 1990.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1982 i Aten: Braut etter seks øvingar
* VM 1983 i Helsinki: Nr 7 – 8 167 poeng
* EM 1986 i Stuttgart: Nr 4 – 8 450 poeng
* VM 1987 i Roma: Gullmedalje – 8 680 poeng, framom Siegfried Wentz (8 461)
* OL 1988 i Seoul: Sølvmedalje – 8 399 poeng, bakom Christian Schenk (8 480)

Bobslede
--------

Frå 1994 tevla Voss i bobsleigh. Både i 1995 og 1996 var han med å vinne VM-bronse i firarbob, høvesvis i Winterberg og i Calgary. I 1996 vann han EM-sølv i øvinga i St. Moritz. Vinteren 1997 tok han og lagkameratane Dirk Wiese, Christoph Bartsch og Michael Liekmeier sølvmedaljen i firarbob ved VM i St. Moritz og på bronsen i EM i Königssee. I 1998 vart Voss og lagkameratane Harald Czudaj, Steffen Görmer og Alexander Szelig europameistrar, medan laget hans enda på åttandeplassen under Vinter-OL i Nagano. Der etter vann Voss i firarbob bronse i EM 1999 i St. Moritz, gull i EM 2001 i Königssee saman med Matthias Benesch, Udo Lehmann og Alexander Szelig. Voss la opp etter han og laget tok bronsen i EM 2002 i Cortina d'Ampezzo.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Torsten Voss» frå Wikipedia på tysk, den 14. juni 2018.*

* «Torsten Voss» (på engelsk). Olympedia. Henta 18. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Nils Jacobsen Molland** (30. september 1854–24. juli 1910) var ein skipper, skipsreiar, gardbrukar og politikar frå Landvik i Aust-Agder. Han var stortingsmann 1903-06 frå Nedenes amt.

Molland var son til ein skipper og gardeigar. Han tok styrmannseksamen i 1874 og reiste same året til Frankrike for å lære fransk. Frå 1876 var han skipper og dessutan gardbrukar på Molland. I 1896 slutta han sjøen og var i staden skipsreiar og gardbrukar på heiltid. Frå 1904 var han også administrerande direktør i Grimstad fraktassuranseselskap.

Molland var ordførar i Landvik herad 1899-1904, og også ordførar i forstandarskapet til den lokale sparebanken. Perioden 1903-06 var han stortingsrepresentant frå Nedenes amt og partiet Høgre, medlem i Næringskomite nr 2. Han var av velferdsgrunnar permittert både delar av 1903/04-sesjonen og 1905/06-sesjonen, samt heile 1904/05-sesjonen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Nils Jacobsen Molland NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Tortumfossen i februar
Tortumvatnet i februar
**Tortumfossen** er ein av dei mest kjende naturattraksjonane i Tyrkia og ligg ved Tortumsjøen i distriktet Tortum, 100 km nord for Erzurum i Aust-Anatolia.

Innsjøen er 8 km lang og 1 km brei og vart danna av eit stort jordras som blokkerte dalen som Tortumelva renn gjennom. Samstundes danna raset utløpet til elva, som her dannar fossefallet med ei høgd på 48 meter. Såret i fjellsida Kemerlidağ etter raset er framleis godt synleg. 

Tortumfossen var den største fossen i Tyrkia, men etter Tortumdammen og eit vasskraftverk vart bygd i 1960. Fossen får no berre vatn frå overflodsvatnet og eksisterer berre i periodar med mykje nedbør eller under snøsmeltinga i mai og juni.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tortum Waterfall» frå Wikipedia på engelsk, den 10. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* www.baliklikoyu.com Arkivert 2009-02-01 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 40°39′26″N 41°39′31″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Francis Obikwelu** (fødd 22. november 1978) er ein nigeriansk friidrettsutøvar som frå 2002 representerte Portugal. Han vann VM-bronse 1999 på 200 m for Nigeria, sidan vann han tre EM-gull og OL-sølv på sprintdistansane for Portugal.

Aktiv
-----

Obikwelu deltok på det nigerianske laget som i 1997 tok VM-sølv i 4 x 100 meter stafett. Under verdsmeisterskapen i Sevilla i 1999 vann han semifinalen på 200 meter på 19,84 sekundar, eit tid han aldri sidan klarte forbetre. I finalen sprang han i mål på 20,11 og vart bronsemedaljør.

Etter Obikwelu ikkje fekk plass i Nigerias OL-tropp til Sydney, søkte han i 2001 om portugisisk statsborgarskap. Under EM 2002 vart han andremann på 100-meteren etter briten Dwain Chambers, fire år seinare vart Chambers sitt løp annullert og Obikwelu kåra til vinnar. På 200-meteren i same meisterskapen kneip han sølvmedaljen på 200 m, langt bak den suverene vinnaren, Konstantinos Kenteris frå Hellas.

I OL-finalen på 100 meter i Aten i 2004 sprang Obikwelu sitt livs fortaste 100 meter. Med tida 9,86 sekundar, ny europarekord, kneip han sølvmedaljen frå Maurice Greene. Begge fekk same tid og var eitt hundredels sekund attom vinnaren Justin Gatlin. To år seinare vart Obikwelu dobbeltmeister under europameisterskapen 2006 i Göteborg. Han var klart beste på 100 m og heilt suveren på 200 meter.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1997 i Aten: Sølvmedalje i 4 x100 m stafett (38,07)
* VM 1999 i Sevilla: Bronsemedalje på 200 m – 20,11
* EM 2002 i München: Gull på 100 m – 10,06, sølv på 200 m – 20,21
* OL 2004 i Aten: Sølvmedalje på 100 m – 9,86, bakom Justin Gatlin (9,85 m)
* VM 2005 i Helsinki: Nr 4 på 100 m – 10,07
* EM 2006 i Göteborg: Gull på 100 m – 9,99, og på 200 m – 20,01
* EM 2010 i Barcelona: Nr 4 på 100 m – 10,18

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Francis Obikwelu» frå Wikipedia på engelsk, den 24. september 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Leukemi** eller **levkemi** er kreft i beinmerg, lymfeknutar eller andre stader som produserer kvite blodlekamar (leukocyttar). Leukemi er i dag heller eit samnamn enn ein spesifikk sjukdom.

Typar
-----

Leukemi vert delt inn i akutt og kronisk form. Det finst fire hovudtypar av leukemi.

* Akutt lymfatisk leukemi (ALL)
* Akutt myelogen leukemi (AML)
* Kronisk lymfatisk leukemi (KLL)
* Kronisk myelogen leukemi (KML)

Hjå vaksne er AML og KML vanleg, medan ALL er mest vanleg hjå born.

Ved akutte leukemiar skjer ein rask tilvekst av umogne blodlekamar. Den unormale tilveksten gjer at beinmergen ikkje kan produsera normale blodlekamar. Akutte former for leukemi er mest vanleg hjå born og yngre vaksne.

Kroniske leukemiar har ei sakte oppbygging av store mengder av mogne, men unormale blodlekamar. Akutt leukemi må takast til behandling straks, men det hastar ikkje fullt så mykje med kroniske leukemiar.

Symptom
-------

Skadar på dei bloddannande organa resulterer i mangel på blodplater, som er viktige i blodlevringsprosessen. Dette gjer at personar med leukemi kan få blåmerke eller blødningar. I tillegg gjer sjukdommen pasienten andpusten og trøytt. (Raude blodlekamer) trengst for å transportera oksygen rundt i kroppen. Bein- eller leddsmerter kan oppstå. Hovudverk og oppkastanfall kan tyda på at kreften har spreidd seg til sentralnervesystemet.

Ved kronisk myelogen leukemi er milten ofte forstørra. Forstørra lymfekjertlar er det vanlegaste kliniske teiknet for kronisk lymfatisk leukemi.

Behandling
----------

Ofte vert leukemi behandla med cellegift og stråling. Båe metodane vert òg nytta i kombinasjon med kvarandre. Nokre gonger er beinmergstransplantasjon naudsynt. Ny frisk beinmerg kan atterskapa(?) eit funksjonelt immunforsvar.

Kjelder
-------

* «Leukemi» på Svensk Wikipedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Franci Petek** (fødd 15. juni 1971) er ein slovensk tidlegare skihoppar som representerte Jugoslavia og som er frå Jesenice. Han vart verdsmeister då han vann storbakkerennet under VM 1991 i Val di Fiemme.

### Aktiv

Petek oppnådde sin fyrste pallplass og einaste siger i verdscupen i skihopping då han i februar 1990 vann eit hopprenn i Engelberg, saman med Ari-Pekka Nikkola frå Finland. Eit halvt poeng bak dei to kom Peteks landsmann Primož Ulaga og austerrikaren Andreas Rauschmeier. Seinare skulle Petek få to andre- og to tredjeplassar i verdscupen, den siste i Predazzo i januar 1993.

Petek overraska då han i ski-VM 1991 i Val di Fiemme gjekk heilt til topps i storbakkerennet, 1,2 poeng føre ein annan sensasjonsmann, norske Rune Olijnyk. Seinare i meisterskapen vart Petek nummer åtte i normalbakken, same plasseringa fekk han også i storbakken under Vinter-OL 1992 i Albertville.

Han la opp som skihoppar i 1995.

Kjelder
-------


* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* (en) Franci Petek – Profil og resultatoversikt hos FIS

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Franci Petek» (på engelsk). olympedia.org. Henta 11. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Nils Nilssen Hilsen** (20. mai 1794–25. juli 1872) var ein norsk lærar og stortingsmann frå Modum i Buskerud. Hans Nilssen Gubberud var bror hans.

Hilsen var son til ein gardbrukar og tidlegare lærar i Snarum sokn i Modum. Sjølv var han utdanna til lærar hos soknepresten i prestegjeldet. I den lange perioden 1821 til 1872 var han kyrkjesongar i alle tre kyrkjesokna i Lier; Frogner, Tranby og Sylling. I yngre år var han ei tid også lærar for konfirmerte gutar i Lier. Han hadde ei mengd kommunale verv, mellom anna var han ordførar i Lier, forlikskommissær og sparebankdirektør.

Hilsen representerte Buskeruds amt på Stortinget i 1848 og 1854-64. I 1848 var han medlem av kyrkjekomite nr 1. Frå 1854 var han medlem av Lagtinget på alle seinare tingsamlingar. I tillegg var han 1854 med i bankkomiteen, 1857 i kyrkjekomiteen, 1859-60 og 1862-63 i vegkomiteen og 1864 i jarnbanekomiteen.

Hilsen døydde på klokkargarden Heg i Lier i 1872.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Francis Quarles** (8. mai 1592–8. september 1644) var ein engelsk poet, mest kjend for emblemboka *Emblems*.

Liv og virke
------------

Quarles vart fødd i Romford, i dag London Borough of Havering i grevskapet Essex som eit av dei åtte barna til James Quarles og Joan Dalton. Medlemar av slekta hadde i generasjonar vore i kongens teneste, og faren James hadde fleire postar under Elisabet I og Jakob I. Robert, den eldste broren til Francis, vart slått til riddar av Jakob I.

Frå 1608 studerte Francis Quarles ved Christ’s College ved University of Cambridge. I 1618 gifta han seg med Ursula Woodgate og saman fekk dei atten born. Sonen John Quarles (1624-1665) var òg forfattar.

Det mest kjende verket til Quarles, *Emblems*, vart første gong publisert i 1635. Boka er utstyrt med groteske illustrasjonar av gravøren William Marshall og andre. Kvart «emblem» er bygd opp av ein parafrase over eit bibelord uttrykt i eit blomstrande språk rikt på metaforar, etterfølgd av skriftord frå dei tidlege kyrkjefedrene og avslutta med eit epigram på fire linjer. 

Bland vanlege folk var *Emblems* svært omtykt, men kritikarar på 1600- og 1700-talet, til dømes Alexander Pope, var nådelause mot Quarles.

Verk
----

### Originalutgåver i utval

* *A Feast for Wormes. Set forth in a Poeme of the History of Jonah* (1620)
* *Job Militant, with Meditations Divine and Moral* (1624)
* *Sions Elegies, wept by Jeremie the Prophet*
* *Sions Sonets sung by Solomon the King*
* ' 'The Historic of Samson *(1631)*
* *Alphabet of Elegies upon ... Dr Aylmer* (1625)
* *Argalus and Parthenia* (1629)
* *Divine Fancies digested into Epigrams, Meditations and Observations* (1632)
* *Alphabet of Elegies as Divine Poems* (1633)
* *Hieroglyphikes of the Life of Man* (1638)
* *Memorials Upon the Death of Sir Robert Quarles, Knight* (1639); til ære for bror sin
* *Enchyridion, containing Institutions Divine and Moral* (1640-41)
* *Observations concerning Princes and States upon Peace and Warre* (1642)
* *The Loyal Convert*, *The Whipper Whipt*, og *The New Distemper* (1644)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er ei omsetting av «Francis Quarles» frå Wikipedia på tysk, den 16. november 2011.*

Fotnotar

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Originaltekst av **Francis Quarles** ved Wikisource (en). |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
| **Levanzo** |
| --- |
| Hamna på LevanzoHamna på Levanzo |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Middelhavet |
| **Koordinatar** | 38°00′N 12°26′E﻿Koordinatar: 38°00′N 12°26′E﻿ |
| **Øygruppe** | Dei egadiske øyane

 |
| **Areal** | 5,82 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Pizzo Monaco (278 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Italia |
| **Region  Provins** | Sicilia  Trapani

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 450 |
| **Folketettleik** | 77 /km² |

**Levanzo** er den minste av dei tre egadiske øyane i Middelhavet vest for Sicilia i Italia. Ho er ein del av kommunen Favignana, som er naboøya. 

Levanzo har eit areal på 5,82 km². Det høgaste punktet på øya er Pizzo Monaco med ei høgd på 278 meter over havet. Øya har om lag 450 innbyggjarar, og dei fleste av dei bur rundt den vetle hamna, som er nokså lite verna frå stormar. 

Det antikke namnet på øya var Phorbantia, som er ein planteart som veks her. 

Levanzo er kjend for Grotta del Genovese, ei grotte med holemåleri frå om lag 10 000 år sidan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Levanzo» frå Wikipedia på engelsk, den 31. oktober 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Statue av Francisco Fernández Ochoa i Cercedilla
**Francisco Fernández Ochoa** (25. februar 1950–6. november 2006) var ein spansk alpin skirennar fødd i Madrid som vart olympisk meister i slalåm i 1972. Blanca Fernández Ochoa var systera hans.

Aktiv
-----

Fernández Ochoa deltok i fire olympiske vinterleikar, 1968-80. Fram til Vinter-OL 1972 hadde han som best nokre sjuandeplassar i verdscupen i alpine greiner, alle i spesialgreina slalåm. I OL-slalåmen i Sapporo stod han for ein av dei store OL-sensasjonane då han vann ein soleklar siger framom Gustav Thöni frå Italia.

To år etter, under VM i alpine greiner 1974 i St. Moritz, tok Fernández Ochoa bronsemedaljen i slalåmrennet. Knapt fire veker seinare vann han sin einaste siger i eit verdscuprenn, i ei slalåmtevling i polske Zakopane viste han Gustav Thöni til andreplassen, nett som i slalåmrennet under OL 1972.

Han døydde 56 år gammal i heimbyen Cercedilla i regionen Madrid etter ei tid med lymfekreft.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Francisco Fernández Ochoa» frå Wikipedia på engelsk, den 8. januar 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNE

 |
Manaia sett frå Taurikura.
**Manaia** er ein åstopp på New Zealand eit dominerande landemerke om lag 30 kilometer søraust for Whangarei på halvøya Whangarei Heads.

Toppen reiser seg til 420 moh. og gir framifrå utsyn over oljeraffineriet Marsden Point Oil Refinery, Bream Bay og Haurakigolfen i sør, Whangarei Harbour i vest og Poor Knights Islands og kysten til Northland i nord.

Manaia er — saman med Mount Lion, Bream Head og øygruppa Hen and Chicken — spreidde restar av ein stor vulkan med ein diameter på 50 kilometer som hadde eit kraftig utbrot for 20 millionar år sidan, i den tidlege miocenperioden. Den taggete utsjånaden til toppen er lik nabofjella og andre restar etter vulkanutbrot i Northland frå same tid.

I dag er dei taggete tindane og bratte sidene til fjellet tilgrodde med skog og kratt, og fjellet er eit naturreservat under tilsyn av Miljøverndepartementet (Department of Conservation), som byr på ein godt vedlikehalden tursti for ein 1½ times fottur til toppen.

Referansar
----------

1. Geological Society of New Zealand Årskonferanse, 2.-5. desember 2002 Arkivert 2006-06-22 ved Wayback Machine.

2. Te Ara Encyclopedia of New Zealand

3. Northland Naturally, Vevside om Mount Manaia Arkivert 2007-10-24 ved Wayback Machine.

Fotogalleri
-----------

* Mount Manaia sett frå Manaia Baptist Camp ved TaurikuraMount Manaia sett frå Manaia Baptist Camp ved Taurikura
* Manaia Ridge Scenic ReserveManaia Ridge Scenic Reserve
* Mt Lion og Taurikura sett frå Mount ManaiaMt Lion og Taurikura sett frå Mount Manaia
* Whangarei Harbour sett frå fjelltoppenWhangarei Harbour sett frå fjelltoppen
* Utsyn mot Marsden Point Oil Refinery over Whangarei HarbourUtsyn mot Marsden Point Oil Refinery over Whangarei Harbour
* Bream Head og øyene Bream Islands sett frå fjelltoppenBream Head og øyene Bream Islands sett frå fjelltoppen
* Øyene Bream Islands med Great Barrier Island bakerst sett frå Mount ManaiaØyene Bream Islands med Great Barrier Island bakerst sett frå Mount Manaia

Bakgrunnsstoff
--------------

* Whangarei turistråd Arkivert 2019-01-21 ved Wayback Machine.
* Department of Conservation - Turstien til Mount Manaia

Koordinatar: 35°49.05′S 174°30.58′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Francisco Javier Fernández Peláez** (fødd 6. mars 1977) er ein spansk friidrettsutøvar frå Guadix i Granda-provinsen som vart europameister 2002 og 2006 i 20 kilometer kappgang. Han vann elles to VM-sølv, OL-sølv og EM-bronse i same øvinga.

Aktiv
-----

Fernández vann i 1996 10 km kappgang ved juniorverdsmeisterskapen i Sydney. To år seinare sikra han seg europapokalen 1998 på 20 km i Dudince i Slovakia, før han vart tredjemann på distansen under europameisterskapen i Budapest. I Sommar-OL 2000 var Fernández tilbake i Sydney, der han kom kom på sjuandeplassen på 20 km.

I august 2002 vann Fernández gullmedaljen på 20 km i EM i München. Tidlegare på sommaren på sette han i Åbo verdsrekord på 20 km med tida 1.17.22. Under verdsmeisterskapen 2003 i Paris tok han sølv bak meksikanaren Jefferson Pérez, som samstundes forbetra verdsrekorden til Fernández med eitt sekund. Også under Sommar-OL 2004 i Aten kom Fernández inn sølvmedalje, slått med fem sekund av Ivano Brugnetti frå Italia. Fernández tok så ved VM 2005 i Helsinki si tredje strake sølvmedalje, ettersom Jefferson Pérez forsvarte VM-tittelen på 20 km. Året etter forsvarte også Fernández sin meistertittel då han i Göteborg vann sitt andre EM-gull.

Under VM 2007 i Osaka sigra Perez på 20 km for tredje gong i rad, medan Fernández vart andremann for tredje gong. Ved sommarleikane 2008 i Beijing enda Fernández derimot på sjuandeplassen, for fyrste gong på sju år reiste han tomhendt heim frå ein stor internasjonal meisterskap.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1998 i Budapest: Bronsemedalje – 1.21.39
* VM 1999 i Sevilla: Nr 15 – 1.27.23
* OL 2000 i Sydney: Nr 7 – 1.21.01
* VM 2001 i Edmonton: Braut
* EM 2002 i München: Gullmedalje – 1.18.37, framom Vladimir Andrejev (1.19.56)
* VM 2003 i Paris: Sølvmedalje – 1.18.00, bakom Jefferson Pérez (1.17.21)
* OL 2004 i Aten: Sølvmedalje – 1.19.45, bakom Ivano Brugnetti (1.19.40)
* VM 2005 i Helsinki: Sølvmedalje – 1.19.36, bakom Jefferson Pérez (1.18.35)
* EM 2006 i Göteborg: Gullmedalje – 1.19.09, framom Valerij Bortsjin (1.20.00)
* VM 2007 i Osaka: Sølvmedalje – 1.22.40, bakom Jefferson Pérez (1.22.20)
* OL 2008 i Beijing: Nr 7 – 1.20.32
* VM 2009 i Berlin: Braut
* VM 2011 i Daegu: Braut

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Francisco Javier Fernández» (på engelsk). Olympedia. Henta 20. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNE

 |
**Kvinnefossen** er den 76. høgaste fossen i Noreg ut frå totalt fall. Han ligg i Eitorn i Sogndal kommune i Vestland. Fossen har ei høgd på om lag 200 meter, men enkelte kjelder omtalar fossen med ei høgd på 120 m.

Namnet
------

Namnet Kvinnefossen eller *Kvinnao* som den vert kalla lokalt, skal stamme frå eit segn om ei kvinne som fall utfor fossen. På svaberget ned mot sjøen ved ein spesiell vasstand formar vatnet seg slik at det liknar på ein kvinnefigur. Då dei bygde vegen til Hella var det mykje skyting på staden, og dette kan ha ført til endring i elvelaupet slik at kvinneskapnaden ikkje lenger kjem til syne.

Det vert og sagt at ved visse værtilhøve høyrest det ei kvining av vatnet i fossen. Av dette Kvinefossen som seinare har vorte Kvinnefossen.

Andre hevdar at namnet stammar frå det gamalnorske ordet kvin, som tyder pipande lyd, og at fossen vart kalla Kvinefossen grunna lyden denne laga.

Segn
----

Det er ofte knytt segner til naturfenomen som fossar, og i dette tilfellet fortel segna at ei budeie ein gong fall i elva og vart ført utfor fossen medan ho bar ein holk på ryggen. Ho miste livet i fallet, og budeia som syner seg att i fossen.

Vern
----

Kvinnavassdraget og Kvinnefossen har vore verna mot kraftutbygging sidan 1973. Fossen er svært viktig i ein plan for eit landskapsvernområde som omfattar heile vassdraget og eit område austover til garden Suppam. Eit verneframlegg frå 2001 skildrar heile området som biologisk og naturhistorisk svært interessant med få inngrep av nyare dato. Kvinnefossen og det aller næraste området rundt er ført opp med status av nasjonal verdi.

Turistattraksjon
----------------

Kvinnefossen er ein spektakulær foss når det er høg vasstand. Vatnet slår voldsomt på nedslaget, som har namnet Kvinnegryta, og står langt over brua og ut på sjøen. Den er tydeleg frå Vangsnes på andre sida av fjorden, og frå båtar på fjorden.

Statens vegvesen har laga parkeringsplass rett utom brua og ei inngjerding like ved slik at folk kan stoppe for å sjå på og ta bilete av fossen.

Sjå òg
------

* Fossar i Noreg

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av fossen[*daud lenkje*]
* *Segner frå Leikanger*, NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* *"den maleriske Kvinnefos"*, Hermund Kleppa (2007) Kulturhistorisk Leksikon, Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Kjelder
-------

* Kvinnafossen på World Waterfall Database Arkivert 2007-10-23 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Ehud Olmert** (fødd 30. september 1945 i Binyamina i Israel) var statsminister i Israel frå 11. april 2006 til 31. mars 2009. Frå 4. januar 2006 hadde han vore fungerande statsminister, etter at Ariel Sharon hadde fått eit hjerneslag. Olmert tok òg over som leiar for partiet Kadima, som Sharon var grunnleggjar av.

Gjennom heile tida som statsminister hadde Olmert skuldingar mot seg om korrupsjon. Då tidlegare utanriksminister Tzipi Livni utfordra han i leiarposisjonen i partiet den 30. juli 2008, valde Olmert å ikkje stille til attval som partileiar, og han sa at han ville gå av som statsminister så snart ein ny leiar var vald. Livni vann kampen og prøvde å setje saman ei ny regjering i september det året. Desse forsøka var resultatlause, og det vart i staden halde val i februar 2009. 20. februar valde den israelske presidenten, Shimon Peres, Benjamin Netanyahu som ny statsminister og spurde han om å lage ei ny koalisjonsregjering, etter at det ikkje var nokon klar siger i valet. Netanyahu etterfølgde Olmert 31. mars 2009.

Bakgrunnsstoff
--------------

* BBC News – Profile: Ehud Olmert

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* Munzinger (iba)

 |
**Mana** (russisk Ма́на) er ei elv i Krasnojarsk kraj i Russland og ei av sideelvane til Jenisej frå høgre. Munningen ligg 16 km før Jenisej renn inn i byen Krasnojarsk. Elva er 475 km lang og har eit nedslagsfelt på 9 300 km².

Elva spring ut frå dei austlege Sajanfjella og munnar ut i Jenisej ved landsbyen Ust-Mana. Den øvre delen av elva heiter Pravaja Mana og er ei typisk fjellelv med mange stryk. Den nedre delen er roleg og snor seg mellom åsane. Elva frys til i første halvdel av november og vert isfri att i slutten av april.

Mana er ei populær elv for rafting, hovudsakleg på dei rolege, lettare delane frå landsbyen Beret eller dei meir krevjande delane frå landsbyen Bolsjoj Ungut. Staden Manskij Plyos nær Ust-Mana er ein populær stad for å halde forskjellige festivalar, som den tradisjonelle festivalen for bardsongar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mana River» frå Wikipedia på engelsk, den 28. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Lev Lvovitsj Kamenev** (1834–26. januar 1886) var ein russisk landskapsmålar.

Liv og gjerning
---------------

Lev Kamenev var truleg fødd i 1834, nokre kjelder seier 1833, i Rylsk i Kursk-guvernementet. Straks etter flytta faren med familien til Astrakhan. Lev var ei tid elev ved eit lokal gymnas, men fullførte ikkje skulegonga. Faren, som var kjøpmann, trong nemleg ein hjelpar i butikken sin og sette sonen i arbeid.

Bestefaren til den seinare så kjende målaren Konstantin Korovin vart merksam på Kamenevs interesse for og evner i måling. Denne gav Kamenev fem tusen rublar så han kunne studere ved kunstskule i St. Petersburg.

I 1854 for Kamenev til Moskva og byrja på 'Høgskulen i teikning, måling og arkitektur', saman med folk som Ivan Sjisjkin og Vasilij Perov. Fyrste tre åra studerte han under Karl Rabus. Etter denne døydde, gjekk han i lære hos Aleksej Savrasov. I 1858 fekk Kamenev tittel som profesjonell målar av tredje grad. Dei to neste åra reiste han utanlands, for å lære av vest-europeiske kunstnarar. Kamenev la ut på ferda til Tyskland og Sveits saman med Ivan Sjisjkin.

Kamenev måla sine beste bilete frå midten av 1860-åra og eit tiår framover. Gjennombrotet kom med måleriet *Vinterveg* (1866), eit bilete som fekk plass i Tretjakov-samlinga. I 1869 fekk Kamenev tittel som akademimålar, av typen landsskapmåleri. Verka *Vinterutsyn frå utkanten av Moskva* og *Utsyn frå utkanten av Poretsjye* danna grunnlaget for utnemninga. Han vart ein av grunnleggjarane av kunstrørsla Peredvizjnikij, og ein aktiv medlem. Mellom 1871 og 1884 tok Kamenev del i vandreutstillingane til foreininga.

Kamenev døde i 1886 i fattigdom og einsemd i slobodaen Savvinskaja i Moskva-guvernementet.

Verk
----

* Ved dammen, 1864.*Ved dammen*, 1864.
* Vinterveg, 1866.*Vinterveg*, 1866.
* Månelys natt over elva, 1870-åra.*Månelys natt over elva*, 1870-åra.
* Utsyn mot elva Kazanka, 1875.*Utsyn mot elva Kazanka*, 1875.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lev Lvovitsj Kamenev» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mars 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* ULAN

 |
Det er føreslått at denne sida blir fletta med *Oppreisten i Warszawaghettoen i 1943*. (Sjå eventuelt diskusjon)

Minnesmerke over ghetto-opprøret i Warszawa
**Oppreisten i Warszawa-ghettoen i 1943** skjedde mellom 19. april og 16. mai 1943.

Dei jødiske innbyggjarane i ghettoen hadde bestemt seg for å gjere opprør mot dei nazi-tyske okkupasjonsstyrkane da dei innsåg kor tyskarane førte dei deporterte jødane og kva som skjedde med dei. 

Sommaren 1942 byrja tyskarane å deportere jødar frå ghettoen, først og fremst til utryddingsleiren Treblinka.

Etter dei store deportasjonane skipa fleire politiske organisasjonar ein felles kamporganisasjon som dei kalla *ŻOB* (Żydowska Organizacja Bojowa, Den jødiske kamporganisasjonen), som vart leidd av Mordechai Anielewicz, og bestod av 220-500 personar. 250-450 personar til var organiserte i *ŻZW* (Żydowski Związek Walki, Det jødiske kampforbundet). Medlemene av desse gruppene hadde ingen illusjonar om kva tyskarane hadde for planar, og dei ville kjempe til døden. Våpna til ZOB var for det meste pistolar og heimelaga bomber og molotovcocktails. ZZW var noko betre væpna på grunn av betre kontaktar med polakkar utanom ghettoen. 

Den 19. april 1943 skulle SS innleie likvideringa av ghettoen. Dette kjende innbyggjarane til, og kampgruppene hadde førebudd væpna motstand gjennom innsmugling av våpen og tillaging av eigne handgranatar. 

SS gjekk til åtak med artilleri. Likevel greidde partisanane å halde stand i mesta ein månad. 

Dei jødane som ikkje hadde falle i kampen eller gjort sjølvmord, vart skotne eller sende til utryddingsleirane.

Romanar om Ghettoopprøret
-------------------------

* Leon Uris, *Mila 18*

Kjelde
------

Svensk wikipedia.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Oppreisten i Warszawa-ghettoen i 1943**
**Opprusting** i daglegtale tyder at eit land raskt bygg ut sine militære styrkar og kapasitetar og som omgrep er det sterkt knytt til perioden før første verdskrig, til 1930-åra og til den kalde krigen. Opprusting vert òg tolka som førebuing til krig, men kan òg ha ein skremmande verknad på mogelege motstandarar og deira aggressive ambisjonar. 

Motsetnaden til opprusting er nedrusting, der ein reduserer eller avskaffar militær kapasitet.

Døme
----

Første verdskrig: Våpenkapplaupet mellom Storbritannia og Tyskland, Tyskland utvikla våpena sine og dette skremde Storbritannia slik at dei byrja med våpenkapplaup seg imellom.

Etter den nasjonalsosialistiske maktovertakinga i Tyskland i 1933 byrja Tyskland ei massiv militær opprusting. Dette førte til at andre europeiske nasjonar etterkvart freista å svare med tilsvarande eigen militær opprusting. Meir om dette i artikkelen Tysklands opprusting i 1930-åra. ((Aufrüstung)).
"Wiederbewaffnung" var ein plan frå USA on hjelp til opprusting av Tyskland etter andre verdskrigen.

Overført tyding
---------------

Opprusting brukast òg om religiøs og moralsk opprusting
*Sjå òg fylkesveg 305 (fleirtyding)*.
Hamna i Torsvåg.
**Fylkesveg 305 i Troms** går mellom Torsvåg og Kristoffervalen på øya Vanna i Karlsøy kommune. Vegen er 57,2 km lang.

Vegen startar ved bygda Kristoffervalen på Lille Skorøya på austsida av Vanna. Han går deretter inn på sjølve Vanna og fylgjer sjøkanten over heile strekninga langs aust-, sør- og vestkysten av øya. Undervegs passerer han alle bygdene på øya (utanom Burøysund, som ligg ved Fv306 på nordaustsida), derav dei største er Vannvåg, Hamre, Vannareid og til slutt fiskeværet Torsvåg, som ligg på den vesle øya Kåja på Vannas nordvestlegaste spiss. Frå Skåningsbukta på sørsida av øya går det ferje over Vassundet til Hansnes på Ringvassøya.

Kommunar og knutepunkt
----------------------

 **Karlsøy**

* Endepunkt Koja, Torsvåg
* Fv306 frå Vannareid til Burøysund (6,0 km)
* **863** Skåningsbukt →
* Endepunkt Kristoffervalen

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens vegvesen – trafikkmeldingar Fv305
* Statens vegvesen – trafikkmeldingar
Aimo Kaarlo Cajander (4. april 1879–21. januar 1943) var ein finsk forstmann, botanikar og statsmann, fødd i Nystad. Mellom 1922 og 1939 leia han tre finske regjeringar, mellom anna regjeringa som styrte Finland til utbrotet av Vinterkrigen.

Liv og gjerning
---------------

### Botanikk og skobruk

Cajander studerte biologi frå 1903, året etter byrja han studere skogbruk ved Universitetet i München. Frå 1911 til 1934 var han professor i skogvitskap og skogbruk ved Helsingfors universitet, og frå 1934 til 1943 var han generalsekretær for Finlands skog- og parkvesen. 

Han laut på fleire vitskaplege reiser til Olonets, Onega, Kvitsjø-området og Sibir, samt til ulike delar av Sentraleuropa. På desse turane studerte han særleg utviklinga av torvmyrane, innvandringsvegane til plantane og tilhøvet mellom klima, jordsmonn og vegetasjon samt ulike skogstypar. Særleg gjorde han «verdfulle granskingar av dei ymse skogtypane» og er opphavsmann til den såkalla skogstypelæra.

### Politikk

Frå 2. juni til 14. november 1922 var Cajander Finlands statsminister. På ny statsminister i ei kortliva regjering 18. januar til 31. mai 1924. I 1927 melde Cajander seg inn i det sosialliberalistiske Nasjonalt Framstegsparti, der han var partiformann frå 1933 til han døydde ti år seinare. Forsvarsminister 1928-29 og medlem i den finske riksdagen 1929-33 og 1936-43.

12. mars 1937 tok Cajander over statsministerposten for tredje gong, no som leiar av ei fleirtalsregjering beståande av Sosialdemokratane, Svenska folkpartiet, Agrarförbundet (Centern) og hans eige Nasjonalt Framstegsparti. Regjeringa vidareførte nedrustningspolitikken så langt at då Sovjetunionen 30. november 1939 invaderte Finland, måtte mange av soldatane gå i krigen i eigne klede og med eige gevær. Dette gav opphav til uttrykket Model Cajander, om ein dårleg utstyrt hær. Cajander gjekk av 1. desember 1939, etter å ha vorte møtt med sterk kritikk av Väinö Tanner, som tok over som finsk statsminister.

Notar
-----

1. ↑  Norsk Allkunnebok: II. bandet

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Aimo Cajander» frå Wikipedia på engelsk, den 30. oktober 2015.*

* *Denne artikkelen bygger på «A.K. Cajander» frå Wikipedia på svensk, den 30. oktober 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Opticom ASA** var eit norsk forskings- og utviklingsselskap. Opticom-aksjen var oppført på Oslo Børs i 1997 og har vore på A-lista sidan første omsetjingsdag i 2000. Sidan selskapet vart skipa i 1994 har Opticom operert sin eit forskings- og utviklingsselskap innan det framveksande feltet polymerelektronikk. Selskapet har eine og aleine fokusert på utvikling av lagrings- og minneeiningar frå polymere materiale som kan prosesserast i flytande tilstand.

I mange år har selskapet utvikla polymerbaserte minnebrikker gjennom selskapet sitt majoritetseigde dotteselskap Thin Film Electronics (TFE). Opticom og Intel - som eigde ein minoritetsdel i TFE - har avvikla TFE sitt arbeid grunna tekniske og kontraktuelle problem. Opticom har varsla deira intensjon om å forfølgje andre moglegheitar for teknologien TFE sine minneløysingar er bygd på. Opticom eig òg nær ein tidel av Fast Search and Transfer. Opticom vert ofte nytta som eit døme på Internettbobla i 2000, da selskapet nådde ein marknadskapitalisering på meir enn $8 billionar på det meste, stendig utan innkome.
**Belukha** (russisk Белуха; altaisk *Muztau*) ligg i Katunfjella og er den høgaste fjelltoppen i Altajfjella i Russland og Kasakhstan. Han er ein del av verdsarvstaden kalla Dei gylne fjella i Altaj.

Belukha har to toppar som stig opp langs grensa mellom Russland og Kasakhstan, like nord for staden der desse to møter grensa til Kina og Mongolia. Det er fleire mindre isbrear på fjellet. Av dei to toppane er den austlege toppen den høgaste med 4 506 meter over havet, medan den vestlege er 4 440 meter over havet.

Belukha vart først klatra i 1914 av Tronov-brørne. Dei fleste som klatrar fjellet går opp den same sørleg ruta som dei tok første gong. Sjølv om Altajfjella er lågare enn mange andre fjellkjeder i Asia er han særs fjerntliggjande og det tar mykje tid og planlegging å komme hit.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Belukha Mountain» frå Wikipedia på engelsk, den 13. januar 2008.*

### Fotnotar

1. ↑  «Mount Belukha». Encyclopedia Britannica. Henta 31. juli 2007.
2. ↑  «Dei gylne fjella i Altaj». UNESCO. Henta 31. juli 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Altajreservatet Arkivert 2007-09-13 ved Wayback Machine.