recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| Batley  |
| --- |
| Carnegie Library i BatleyCarnegie Library i Batley Carnegie Library i Batley |
| Plassering |
| 

Batley is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | West Yorkshire |
| Distrikt | Kirklees |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2007) | 51 374 |
| Koordinatar |  53°43′″N 1°38′″W﻿Koordinatar: 53°43′″N 1°38′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | WF17 |
| Telefon-retningsnummer | 01924 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Batley**
 |

**Batley** er ein liten by i West Yorkshire i England. Han ligg nord for Dewsbury, like ved motorvegen M62.

Byen var i viktoriansk tid eit sentrum for det som vart kalla «the shoddy trade», den tilsmussede næringa. Filler og gamle klede vart resirkulert til teppe, pledd og uniformer. Eigarane av føretaka som dreiv med dette vart kalla *shoddy barons* og det var òg ein *shoddy King*. Det store huset som no er Bagshaw Museum i Wilton Park vart bygd av ein av desse «baronane».

Batley Grammar School har hatt fleire kjende elevar: Sir Titus Salt, som grunnla mønsterlandsbyen Saltaire og dessutan Joseph Priestley, Josiah Wedgwood og kaptein James Cook.

Byen har saman med Dewsbury slite med økonomiske problem i lengre tid, og begge har vorte med i eit EU-program for å avhjelpe dette.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Batley» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
**Ryan Crouser** (fødd 18. desember 1992) er ein USA-amerikansk friidrettsutøvar frå Boring i delstaten Oregon som vart olympisk meister i kulestøyt i så vel 2016 som i 2021. Han er sidan sommaren 2021 verdsrekordhaldar i øvinga med 23,37 meter.

Aktiv
-----

Crouser støytte over 21 meter fyrste gongen i mai 2013. Nokså nøyaktig eitt år seinare forbetra han sitt personbeste med 30 cm til 21,39 meter. Den store framgangen kom i 2016, det heile toppa seg då han sette personleg rekord i OL-finalen med eit støyt på 22,52 meter. 25. juni 2017 flytta han bestenoteringa til 22,65 m, men vart så ikkje betre enn nummer 6 i London-VM. 

I verdsmeisterskapen 2019 vart ein vitne til uvanleg skarp kuletevling. Tomas Walsh tok leiinga med 22,90 meter i fyrste omgang, Crouser opna med 22,36 m. I andre omgang rykte brasilianaren Darlan Romani opp på andreplass med 22,53 m. Crouser tok så tilbake andreplassen i fjerde omgang då kula landa på 22,71 m. I den siste omgangen auka Joe Kovacs med nesten meteren til 22,91 m, Crouser avslutta med sitt bestestøyt, 22,90 m, nok til å kapre sølvmedaljen frå Walsh, men ein centimeter for kort til å sikre seg gullet.

Sommaren 2020 persa Crouser med 22,91 m. 18. juli 2021 smekka han til med 23,37 meter under eit stemne i Eugene i Oregon, dermed sletta han den 31 år gamle verdsrekorden til Randy Barnes på 23,12 m. Nesten like langt, 23,30 meter, støytte Crouser då han i Tokyo den 5. august forsvarte OL-gullet i øvinga.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2016 i Rio de Janeiro: Gullmedalje – 22,52 m, framom Joe Kovacs (21,78 m)
* VM 2017 i London: Nr 6 – 21,20 m
* VM 2019 i Doha: Sølvmedalje – 22,90 m, bakom Joe Kovacs (22,91 m)
* OL i 2021 i Tokyo: Gullmedalje – 23,30 m, framom Joe Kovacs (22,65 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ryan Crouser» frå Wikipedia på engelsk, den 10. oktober 2019.*

* «Ryan Crouser» (på engelsk). Olympedia. Henta 12. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Kantonesisk** eller **yue** er eit sinotibetansk språk som blir snakkar i Sør-Kina rundt Hongkong-området av rundt 80-100 millionar menneske. 
Ifølgje tidlegare tal er det rekna som om lag det 18. mest tala språket i verda.

Kantonesisk blir skrive med kinesisk skrift som er blitt utvida med rundt 2000 teikn. Innan Kina blir kantonesisk gjerne rekna som ein dialekt av kinesisk, men språket skil seg meir frå standard mandarin enn til dømes norsk frå engelsk. Kantonesisk har seks eller sju tonelag, avhengig av dialekt. Mandarin har fire.

Det kantonesiske språkområdet
Kantonesiske dialektar
Dei kantonesisktalende områda omfattar Guangdong- og Guangxi-provinsane og regionane Hongkong og Macao. Dei blei innlemma i Kina under Tang-dynastiet for rundt 1 300 år sidan.

Bruk
----

På grunn av den økonomiske og kulturelle dominansen til Hongkong, er kantonesisk den kinesiske dialektgruppa som har den sterkeste stillinga bortsett frå mandarin. 

Fordi underhaldningsindustrien fekk utvikla seg fritt i Hongkong medan det var eit britisk protektorat, fram til 1997, utvikla det seg ein kantonesiskspråklig musikk- og filmindustri. Ettersom Folkerepublikken Kina gav mindre gode vekstvilkår til kommersiell kultur, førte dette til at kantonesiskspråklige filmar i Vesten nær blei synonymt med «kinesisk film». Sidan 1960-talet har det utvikla seg ei særegen kantonesiskspråkleg popmusikkform, kalla cantopop, som har har verka inn på taiwanesisk og kinesisk pop («mandopop») likt britisk 60-tallspop har hatt på populærmusikken i Vesten.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Cantonese Arkivert 2011-06-05 ved Wayback Machine. - UCLA Language Materials Project, University of California Los Angeles (UCLA).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kantonesisk» frå Wikipedia på bokmål, den 31. mars 2012.*
**Reynolds-dekomponering** er ein matematisk teknikk nytta i væskedynamikk og turbulensteori for å skilje middelet og dei fluktuerande delane av ein storleik. Ei slik dekomponering av ein storleik skriv ein slik: 

{\displaystyle u(x,y,z,t)={\overline {u(x,y,z)}}+u'(x,y,z,t)}
der {\displaystyle \scriptstyle {\overline {u}}} gjev tidsmiddelet av {\displaystyle \scriptstyle u\,} (ofte kalla den stasjonære komponenten) og 
{\displaystyle u'\,} er den fluktuerande delen (eller perturbasjonar). Perturbarsjonane er definert slik at gjennomsnittet deira over tid er lik null. 

Dette gjer at ein kan forenkle Navier-Stokes-likningane ved å erstatte summen av dei stasjonære komponentane og perturbasjonane til snøggleiksprofilet og ta gjennomsnittverdien av dette. Likninga ein då får inneheld eit ikkje-lineært ledd kalla reynoldsstress som er opphav til turbulens.

Sjå òg
------

* Turbulens

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Reynolds decomposition» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juli 2009.*
Koordinatar: 67°28′S 68°10′W﻿

**Wright Peninsula** er ei halvøy som ligg mellom Ryder Bay og Stonehouse Bay på austkysten av Adelaide Island i Antarktis. Ho vart namngjeve av the United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) i 1964 etter Alan F. Wright, som var landmålar i British Antarctic Survey (BAS) ved den nærliggande Adelaide station, 1960-63.

Wormald forlandsbre dekkjer store delar av Wright Peninsula og endar i høge isklipper ved Laubeuffjorden. Fjella til høgre er ein del av Stokes Peaks. Lengst til venstre kan ein sjå eit vatn av smeltevatn frå isen. Retninga er mot nord-nordvest.
Før 1964 vart halvøya kalla «Square Peninsula», som svarar til forma på halvøya. Nord på kysten ligg Stokes Peaks og på sørsida Reptile Ridge. På austkysten ved Laubeuffjorden ligg Wormald forlandsbre med vertikale isklipper som gjer at det berre er to isfrie stader det er mogeleg å gå i land. Ein av desse er ved Rothera Point heilt sør på halvøyar, der den britiske Rothera forskingsstasjon ligg. Den andre er det vesle Mackay Point. Like utanfor breen ligg Webb Island. Princess Royal Range skil halvøya frå rest av Adelaide Island og er berre landfast ved McCallum Pass.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wright Peninsula» frå Wikipedia på engelsk, den 6. januar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Bryan, R. 1965. Observations on snow accumulation patterns at Adelaide Island. Brit. Antarc. Surv. Bull. 6, 51–62, page 51, At:
2. ↑  Geographic data taken frå British Antarctic Survey topographic map (Satellite Image Map) SQ 19-20/14 (Extended), Edition 1, 2010. Adelaide Island and Arrowsmith Peninsula, Scale 1:250.000

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Wright Peninsula» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Midthavsryggane i verdshava.
Ein **midthavsrygg** er ein lang undersjøisk fjellrygg som reiser seg 1–3 km over havbotnen rundt. Midthavsryggar finst i Atlanterhavet (Den midtatlantiske ryggen), Indiahavet og i Sør-Stillehavet. Ryggane kan vera omkring 1500 km breie og strekkja seg gjennom heile lengda av verdshava. Nokre stader bryt dei havflata som vulkanske øyar. Døme på dette er Island og Jan Mayen.

Den midtatlantiske ryggen ligg midtvegs mellom landområda på begge sider, og avspeglar nøyaktig konturane av kystane. Andre stader har havryggane ein meir ujamn plassering i forhold til landområda. Langs midten av ryggane er det ei midtre kløft eller riftdal, der det er vulkansk verksemd og jordskjelv med korte mellomrom.

Skjematisk framstilling av korleis jordskorpeplateer på havbotnen dannar midthavsrygg der dei glir frå kvarandre og djuphavsgroper der dei møter andre plater.
Berggrunnen under verdshava er ung samanlikna med grunnen på landområda. Teorien om havbotnsspreiing forklarer dette med at verdshava utvidar seg når det vellar opp basaltisk lava langs midtrifta i midthavsryggane. Dei nydanna vulkanske massane blir avkjølte, glir ut til sida og søkk etter kvart som nytt materiale kjem opp frå djupet.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* Store Norske Leksikon om Midthavsrygg, skrive av Inge Bryhni.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NDL

 |
| Batumiბათუმი |
| --- |
| Horisonten til BatumiHorisonten til Batumi |
| Styresmakter |
| Land | Georgia |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  64,9 km² |
| Innbyggjarar  - By (2014)   - folketettleik | 152 839   2 355/km² |
| Koordinatar | 41°38′45″N 41°38′30″E﻿Koordinatar: 41°38′45″N 41°38′30″E﻿ |
| Høgd over havet | 3 m |
| Tidssone | MSD (UTC+4) |
| www.batumi.ge |

**Batumi** (georgisk skrift ბათუმი, tidlegare kalla **Batum** eller **Batoum**) er ein kystby ved Svartehavet og hovudstad i Adsjaria, ein autonom republikk sørvest i Georgia. Han har om lag 152 839 innbyggjarar (2014).

Batum er med den store hamna si eit kommersielt senter og siste stopp på den transkaukasiske jernbanen og røyrleidningen Baku-Tbilisi-Ceyhan. Han ligg 20 km nord for den tyrkiske grensa og har eit subtropisk klima med mange sitrus- og teplantasjar. Av industri i byen finn ein oljeraffineri, skipsverft, næringsmiddelindustri og lett industri.

Historie
--------

Batumi ligg på same stad som den tidlegare greske kolonien *Batis*. Dei første moderne kjeldene nemner at det vart bygd festningsverk i byen på 1000-talet. Området var då under georgisk kontroll fram til 1500-talet då det vart avstått til Det osmanske riket. I 1878 vart byen avstått til Russland etter San Stefanotraktaten.

Etter at tsaren fall rykte først tyrkiske styrkar inn i byen i april 1918, følgt av britiske styrkar i desember same år. Dei britiske styrkane okkuperte Batumi fram til juli 1920.

Batumi tidleg på 1900-talet.

Klima
-----

Klimaet i Batumi er subtropisk, og det veks palmer, sitron- og appelsintre i byen.

Middeltemperaturen i Batumi er 14 °C. Januar er den kaldaste månaden med ein middeltemperatur på 6 °C. Juli og august er den varmaste tida med ein middeltemperatur på 22 °C. Det kaldaste som er målt her er -7 °C, og det varmaste er 40 °C. Den normale årsnedbøren er om lag 2 500 mm, der januar er våtast og mai tørrast.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Månad | Jan | Feb | Mar | Apr | Mai | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Des | År |
| Middeltemperatur [°C] | 6 | 7 | 8 | 12 | 16 | 20 | 22 | 22 | 20 | 16 | 12 | 8 | 14 |
| Nedbør (mm) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 2 500 |

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Reiseguide for Batumi
* Hamna i Batumi Arkivert 2009-12-16 ved Wayback Machine.
* Prokudin-Gorskij sine fargebilete av Batumi frå om lag 1910
* Biletgalleri

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
| FribourgTysk: *Freiburg*Fransk: *Fribourg*Italiensk: *Friburgo*Retroromansk: *Friburg* |
| --- |
|  Våpenet til Fribourg |
|  Kart som viser kor i Sveits Fribourg ligg.

---

 |
| Hovudstad | Fribourg |
| Folketal | 278 493 (2011) |
| Areal | 1 670,7 km² |
| Folketettleik | 167/km² |
| Forkorting | **FR** |
| Kanton sidan | 1481 |
| Høgaste topp | Vanil Noir (2389 moh) |

**Fribourg** er ein kanton i det vestlege Sveits, på søraustsida av Neuchâtelsjøen. Kantonen har eit areal på 1 671 km2, og hadde 273 159 innbyggarar i 2009. Byen Fribourg er hovudstad i kantonen.

### Geografi

Høgste fjella i Fribourg; Dent de Brenleire til høgre, med Vanil Noir bakom
Kart over distrikta i Fribourg
Fribourg grensar til kantonane Bern i nord og aust, og Vaud i sør og vest. På motsett side av Neuchâtelsjøen ligg kantonen Neuchâtel. Fribourg har tre eksklavar i Vaud og ein i Bern, medan Bern har to enklavar i Fribourg.

Landskapet er ganske flatt i den vestlege delen av kantonen, medan det i aust stig opp og inn i Bern-Alpane. Neuchâtelsjøen på 429 moh er det lågastliggande punktet i kantonen, medan den 2 389 meter høge fjelltoppen Vanil Noir på grensa mot Vaud er det høgste punktet. Elva Saane renn frå sør til nord gjennom kantonen, ho samlar opp i seg størstedelen av nedbøren i kantonen. I nordvest grensar Moratsjøen opp mot kantonen.

### Språk og samfunn

16,7 % av innbyggarane er utanlandske statsborgarar. Fransk er det mest utbreidde talemålet i Fribourg, om lag to av tre er fransktalande. Resten talar ulike alemanniske dialektar. I kring 70 % av folket soknar til den romersk-katolske kyrkja, og ei 15 % er protestantar.

### Distrikt og kommunar

Fribourg består av 168 kommunar som er samanslutta i sju distrikt. Dei sju distrikta er;
Broye, Glâne, Gruyère, Sarine, Lac, Sense og Veveyse.

Dei største byane er kantonshovudstaden Fribourg og Bulle.

### Historie

Kantonen Fribourg slutta seg til den sveitsiske konføderasjonen i 1481. Området består av land som hovudstaden Fribourg har skaffa seg. Dagens storleik/flatevidd vart nådd i 1803 då kommunen Murten vart lagt til kantonen, mot viljen til dei fleste innbyggarane på staden.

Kantonen Fribourg slutta seg i 1846 til separatististrørsla av katolske kantonar, det såkalla Sonderbund. Etter den sveitsiske borgarkrigen i 1847, overgav Fribourg sine troppar seg til den føderale hæren.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Canton of Fribourg» frå Wikipedia på engelsk, den 26. august 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

| * v
* d
* e
Kantonane i Sveits |
| --- |
| Aargau  • Appenzell Ausserrhoden  • Appenzell Innerrhoden  • Basel-Stadt  • Basel-Landschaft  • Bern  • Fribourg  • Genève  • Glarus  • Graubünden  • Jura  • Luzern  • Neuchâtel  • Nidwalden  • Obwalden  • Schaffhausen  • Schwyz  • Solothurn  • St. Gallen  • Thurgau  • Ticino  • Uri  • Valais  • Vaud  • Zug  • Zürich |  Sveits |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC

 |
| NeuchâtelTysk: *Neuenburg*Fransk: *Neuchâtel*Italiensk: *Neuchâtel*Retroromansk: *Neuchâtel* |
| --- |
|  Våpenet til Neuchâtel |
|  Kart som viser kor i Sveits Neuchâtel ligg.

---

 |
| Hovudstad | Neuchâtel |
| Folketal | 172 021 (2011) |
| Areal | 802,93 km² |
| Folketettleik | 214/km² |
| Forkorting | **NE** |
| Kanton sidan | 1815 |
| Høgaste topp | Chasseral (1552 moh) |

**Neuchâtel** er ein kanton i det vestlege Sveits. Kantonen har eit areal på 803 km2, og hadde 171 647 innbyggarar i 2009. Byen Neuchâtel er hovudstad i kantonen.

### Geografi

Utsyn over «sjøbreidda» og Neuchâtelsjøen frå Jurafjella
Distriktskart over Neuchâtel
Kantonen Neuchâtel grensar i nordvest til regionen Franche-Comté i Frankrike, og til kantonane Jura i nord, til Bern i nordaust og til Vaud i sørvest. Fribourg ligg på søraustbreidda av Neuchâtelsjøen. Distrikta Neuchâtel og Boudry vert ofte nemnt som *Le Littoral* («Sjøbreidda»), og La-Chaux-de-Fonds og Le Locle som *Montagnes Neuchâteloises* («Neuchâtelfjella»). Høgste punktet i kantonen, 1 552 moh, ligg ved fjellet Chasseral, fjelltoppen er i Bern. Lågastliggande punktet er Bielsjøen på 429 moh.

### Språk og samfunn

23,4% av innbyggarane er utanlandske statsborgarar. Talemålet i Neuchâtel er i all hovudsak fransk. Tidlegare var kantonen dominert av protestantar, i dag utgjer dei 38& av folketalet. 31% av folket soknar til den romersk-katolske kyrkja.

### Distrikt og kommunar

Neuchâtel består av 6 distrikt, som er delt opp i til saman 62 kommunar. Dei seks distrikta er Boudry, La Chaux-de-Fonds, Le Locle, Neuchâtel, Val-de-Ruz og Val-de-Travers.

### Historie

Neuchâtel var eit fyrstedømme under ulike dynasti frå 1000-talet. I 1815 gjekk fyrstedømmet inn i det sveistiske eidsforbundet. Neuchâtel vart då det første og det einaste fyrstedømet som har vore medlem av det republikanske Sveits. Etter ein fredfull revolusjon i 1848, vart Neuchâtel ein kanton. Same året gjekk Sveits over frå å vere eit eidsforbund til å verte sambandsstat. Den styrta fyrsten, kong Fredrik Vilhelm IV av Preussen, stod bak fleire motrevolusjonar, den alvorlegaste hende i 1856-57. Krisa enda med at prøyssarkongen måtte seie frå seg fyrstekravet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Canton of Neuchâtel» frå Wikipedia på engelsk, den 12. august 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

| * v
* d
* e
Kantonane i Sveits |
| --- |
| Aargau  • Appenzell Ausserrhoden  • Appenzell Innerrhoden  • Basel-Stadt  • Basel-Landschaft  • Bern  • Fribourg  • Genève  • Glarus  • Graubünden  • Jura  • Luzern  • Neuchâtel  • Nidwalden  • Obwalden  • Schaffhausen  • Schwyz  • Solothurn  • St. Gallen  • Thurgau  • Ticino  • Uri  • Valais  • Vaud  • Zug  • Zürich |  Sveits |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC

 |
2S7 Pion
**2S7 Pion** er ein sovjetisk sjølvdriven kanon med kaliber på 203 mm. Lengda på løpet er 56,2 gonger kaliberet, og er dermed kanon, ikkje haubits. Han heitte SO-203 i sovjetisk teneste. Kanonen har òg vore i teneste i mellom anna Tsjekkoslovakia.

Historie og utvikling
---------------------

2S7 kom i teneste som SO-203 i 1976, og var den største beltedrivne kanonen i verda. Han deler fleire komponentar med stridsvognene T-72 og T-80. Kanonen vart utvikla for å kunna slå ut viktige fiendtlege mål slik som kommandoplassar. Han avfyrer høgeksplosive sprenggranatar, både konvensjonelle og rakettassisterte, men kan òg levera atomgranatar og granatar med kjemisk nyttelast.

Han fekk, i likskap med bombekastaren 2S4 Tyulpan, NATO-designasjonen M1975 etter året han først vart sett av vestlege observatørar.

**2S7M Mialka** er ei vidareutvikling av 2S7 Pion som vart teken i bruk i 1983. Denne har kapasitet til å frakta åtte granatar (det dobbelte av 2S7 Pion), og har ei forbetra skottakt (2,5 granatar/minutt mot 1,5 granatar/minutt for 2S7 Pion).

Teknisk
-------

Vognføraren sit framme, i ein pansra førarkabin. Køyretøyet elles er ope, altså utan vern av noko slag for kanonmannskapet.

Løpet er eit 203 mm 2A44, og køyretøyet vert stabilisert av ein hydraulisk spade som vert senka bak før avfyring. Maksimal elevasjon på skytset er 60°. Det kan traversast 30° i side. Rekkjevidda er 37,5 km med konvensjonell ammunisjon og 47,5 km med rakettassisterte granatar. Ammunisjonen er av type med separat drivladning og granat, og ei hjelpeanordning for lading er montert på høgre side av skroget. Kanonen har plass til opp til fire granatar. Ytterlegare fire vert transporterte med eit medfølgjande ammunisjonskøyretøy. Kanonen vert bemanna av eit mannskap på sju, med ytterlegare sju mann på ammunisjonskøyretøyet.

Galleri
-------

* 2S7 Pion2S7 Pion
* 2S7 Pion2S7 Pion
* 2S7 Pion2S7 Pion

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2S7» frå Wikipedia på bokmål, den 20. oktober 2018.*

Referansar
----------

1. ↑  «2S7 Pion». Military-Today.com. Henta 30. juli 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Foss, Christopher; *Jane's AFV Recognition Handbook*, Jane's, ISBN 0-7106-1043-2
* FAS.org om 2S7 (engelsk)
* GlobalSecurity.org om 2S7 (engelsk)
Ein salamandar som framleis har gjellene
Gjeller i hovudet på ein tunfisk
**Gjeller** eller **tokner** er pusteorgan hjå organismar som lever i vatn. Dei syter mellom anna for opptak av oksygen frå vatn, og utskiljing av karbondioksid.

Gjeller hjå virvellause dyr
---------------------------

Mange små vasslevande dyr tek opp oksygen direkte gjennom kroppsoverflata, men meir komplekse former har særskilde organ for å få ei stor nok overflate til å ta opp surstoffet dei treng. Dette er vanlegvis tynne vevplater fylte med blod eller anna væske som slepp gassar gjennom tynne veggar.

Hjå somme insekt finn ein eit unikt sett respirasjonsorgan me kallar *trakégjeller*. Dette er små blodsystem som tek opp oksygen frå vatnet og fører det inn i trakésystemet til dyret.

Gjeller vert utvikla i sjøstjerner og kråkebollar som tynne røyrstrukturar i kroppsoverflata, med samband med det hydrostatiske skjelettet til dyret. Hjå krepsdyr, blautdyr og somme insekt er dei greina eller plateliknande strukturar med blodårer i, og sit oftast på utsida. Augestikkarlarver har såkalla *rektale gjeller*, det vil seie at dei har lukka trakéopningar i endetarmen. Vatn som blir pumpa inn og ut av rektum, fører oksygen til dei lukka trakeane.

Muslingar brukar gjellene sine både til gassveksling og til å filtrera næringspartiklar ut or vatnet.

Gjeller hjå virveldyr
---------------------

Gjellene til virveldyra vert utvikla i svelget langsmed ei rekkje gjellespalter som opnar til utsida. Alle virveldyr har desse opningane på eit eller anna stadium av livet. Vatn som blir teke gjennom munnen, går ut gjennom opningane og badar gjellene undervegs. Saltvassfisk brukar gjellene til å skilja ut salt, medan ferskvassfisk brukar dei til å halda på salta.

Hjå somme amfibium sit gjellene på same stad på kroppen, men utanpå. Dei fleste artar har fysiologiske tilpassingar gjer at dyra kan utnytta vatnet mest mogleg, ofte ved at blodet og vatnet flyt i motsett retning av kvarandre slik at blodet tek opp mest mogleg oksygen.

Øyregangen i det indre øyra hjå pattedyr er mest sannsynleg omdanna gjellespalter.

Den store overflata til gjellene skapar problem for fisken i samband med osmoregulering eller vassbalanse. Saltvatn inneheldt mindre H2O enn kroppsvæskene til fisken, noko som fører til at saltvassfisk mistar store mengder vatn osmotisk gjennom gjellene. For å vega opp for tapet drikk dei store mengder sjøvatn og skil ut saltane.

Ferskvatn har på den andre sidan høgare vassinnhald enn kroppsvæskene til fisken, noko som gjer at dei tek opp vatn osmotisk gjennom gjellene. Overskotsvatnet vert skild ut gjennom urin.

I fosterdanninga av mennesket er òg forstadium til gjeller til stades. Desse er kalla gjellebogar, og er opphavet til fleire strukturar i andletet, halsen og øyret. Gjellebogane til mennesket er likevel ikkje perforerte, men berre fem foldar, og dei har derfor ingen funksjon i oksygeneringa av fosteret. Det skjer gjennom navlesnora.

Sjå òg
------

* Lunger
* Boklunger

Bakgrunnsstoff
--------------
Liremyntar.
**Italiensk lire** (eintal *lira*) var den offisielle mynteininga i Italia fram til 1. januar 1999, då den vart bytta ut med euro (euromyntar og setlar vart ikkje introdusert før i 2002).

500 italienske lire 1960. Sølv.

Vatikanstaten
-------------

**Vatikansk lira** var den offisielle myntenheininga i Vatikanstaten. Vatikanske lire var verd det same som den italienske lira på etter avtale mellom Italia og Vatikanstaten. Italienske myntar og setlar var gangbar valuta i Vatikanstaten. Spesielle vatikanske myntar vart laga i Roma. Desse var òg gangbare i Italia og San Marino.

Vatikanstaten skifta til euro samstundes med Italia. Som med vatikanske lire, har Vatikanstaten sine eigne euro-myntar.

San Marino
----------

**San Marino-lire** var den offisielle mynteininga i San Marino. Sanmarinoliren var verd det same som italienske lire etter avtale mellom Italia og San Marino. Italienske myntar og setlar var gangbar valuta i San Marino, så vel som vatikanske lire. Òg spesielle San Marino-mynter vart laga i Roma. Desse var òg gangbare i Italia og Vatikanstaten.

San Marino skifta òg til euro slik som Italia og Vatikanstaten gjorde i 1999. Og som med vatikanske lire har San Marino eigne euro-myntar.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Italiensk lire**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
*Sidor som ligg under «Hn» er skrivne på høgnorsk. Denne finst òg i gjeldande rettskriving — sjå «Vade retro satana».*

 Jesus vert freista av djevelen. Måla av Ivan Kramskoï (*Kristus i ørkenen*).
****Vade retro satana**** (omsett «Vik, Satan», «Gakk burt, Satan» eller «Vik bak meg, Satan») er dei fyrste ordi av ei katolsk bøn for djevelutdriving. 

Denne bøni gjeng i alle fall attende til millomalderen. Ein hev funni ordleggingi i eit verk frå Kloster Metten i Bayern frå 1415.

Bøn
---

Forkorting av den latinske setningi «Vade retro satana...» (`V R S`... frå toppen og nedetter høgre sida) bak på ein benediktmedaljong.
Den latinske teksten:

*Crux sacra sit mihi lux*   

*Non draco sit mihi dux*  

*Vade retro satana*  

*Numquam suade mihi vana*  

*Sunt mala quae libas*  

*Ipse venena bibas*

(Heile bøni er forkorta på medaljongillustrasjonen, fyrst på krossen og deretter ringen)

Beinveges omsetting:

Heilag krossen er mitt ljos / Draken er ikkje drotten min
Vik bak meg, satan / Freist meg aldri med fåfengde gjerningar
Det du byder på er vondt / Drikk gifta sjølv.

Soga
----

«Vade retro satana» liknar ei setning frå markusevangeliet (8:33), der Jesus taler strengt til Peter og segjer «Gakk ut or augo mine, Satan! Du hev ikkje ans for det som er Guds vilje, men berre for det som er menneskevilje.»

«Vade Retro Satana» er framleides ein del av katolsk eksorsisme, det noverande ritualet er i *De exorcismis et supplicationibus quibusdam*.

Kjeldor
-------

1. ↑  «La Croce di San Benedetto», *www.ora-et-labora.net*, henta 13. april 2023
2. ↑  *The Medal of Saint Benedict*, arkivert frå originalen 24. september 2015, henta 8. april 2017
3. ↑  *De exorcismis et supplicationibus quibusdam*, Libreria Editrice Vaticana, 2003.. ISBN 88-209-4822-2.  Missing or empty `|title=` (hjelp)
**Gjemnes kommune** er ein kommune som ligg på Nordmøre i Møre og Romsdal fylke. Han grensar mot Hustadvika kommune i vest og mot Molde i sør. Nord for Gjemnes ligg Averøy og Kristiansund, og over Tingvollfjorden i aust ligg Tingvoll kommune.

Kommunesenteret i Gjemnes er Batnfjordsøra som ligg inst i Batnfjorden.

Det er to kyrkjer i kommunen; Gjemnes kyrkje som ligg i bygda Gjemnes, og Øre kyrkje i Skeisdalen.

Geografi
--------

Landskapet i Gjemnes varierer hovudsakleg mellom fjordar og fjell med toppar på kring 700-1000 moh. Det høgste punktet er Stortussen, lokalt kalla Snøtind, på 1027 moh, som ligg på grensa mot Eide. I kommunen ligg det to låge dalføre som strekkjer seg sørvestover til Fannefjorden; eitt frå Batnfjorden og eitt frå Tingvollfjorden. Busetnaden ligg for det meste langs Tingvoll- og Batnfjorden, med samlingar i Batnfjordsøra, Angvik, Flemma og Torvikbukt i tillegg til noko spreidd busetnad i dalføra i innlandet.

Næringsliv
----------

Jord- og skogbruk er viktigaste næringsvegen i Gjemnes og står for eit viktig grunnlag for sysselsetting og busetnad. Den dyrka jorda finn ein langs strendene og i dei låge eida, særleg kring og inn i frå Batnfjorden. Her vert det hovudsakleg dyrka fôr til mjølkeproduksjon. Kommunen har òg eit variert spekter av verksemder fordelt innanfor handverk, produksjon, handel- og finansnæring, fordelt på små og mellomstore føretak. Industrien utgjer me.a. ei møbelverksemd og ein måling- og lakkfabrikk. På Høgset attmed Gjemnessundet ligg meieri og betongproduksjon. Om lag 48 % av dei yrkesaktive har arbeid utanfor kommunegrensene, særleg i Molde.

Samferdsle
----------

Reinsfjellet sett frå bygda Gjemnes.
E 39 (Molde- Trondheim) går igjennom Gjemnes over Bergsøya med bruer over Gjemnessundet og Bergøysunddet. Desse bruene utgjer ein del av Krifast. Freifjordstunnelen frå Bergsøya fører til Frei og Kristiansund via riksveg 70. Fylkesveg 665 ligg mellom Angvika og Isadlia i Molde og fylkesveg 666 kring halvøya mellom Tingvollfjorden og Batnfjorden. På Reinsfjellet står TV- og FM-sendar.

Kommunevåpen
------------

Kommunevåpenet til Gjemnes vart godkjent 1983. Våpenet synar på grøn botn framsida av eit hjortehovud i gull og viser til hjortestammen som held til i kommunen.

Det første leddet i namnet Gjemnes kjem truleg frå eit elvenamn som har samanheng med det norrøne ordet *gíma*, som tyder 'gime', 'munning'.

Kjelder
-------

* Gjemnes hjå SNL

Bakgrunnsstoff
--------------

* Gjemnes kommune

| * v
* d
* e
Kommunar i Møre og Romsdal |
| --- |
| Aukra • Aure • Averøy • Fjord • Giske • Gjemnes • Hareid • Herøy • Hustadvika • Kristiansund • Molde • Rauma • Sande • Smøla • Stranda • Sula • Sunndal • Surnadal • Sykkylven • Tingvoll • Ulstein • Vanylven • Vestnes • Volda • Ørsta • Ålesund | Møre og Romsdal fylke |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Max Tau** (19. januar 1897–13. mars 1976) var ein tysk-norsk humanist, filosof og diktar av jødisk avstamming.

Tau var fødd i Beuthen i Schlesien i Tyskland, no Bytom i Polen. 
Han tok doktorgraden i filosofi i 1927, og flytta deretter til Berlin. Her var han forlagsredaktør i Bruno Cassirer-forlaget. Han oppdaga og fremja forfattarar som Walter Bauer, Marie-Luise Kaschnitz, Wolfgang Koeppen, Horst Lange og August Scholtis. Han introduserte også Karel Čapek til eit tysk publikum. 

Som jøde hadde Max Tau ei særskild vanskeleg stilling i Nazi-Tyskland, og han emigrerte til Noreg i 1938. Han måtte flykta vidare til Sverige i 1942, og fekk norsk statsborgarskap av den norske ambassaden. Han flytta tilbake til Noreg i 1945.

I Noreg var Tau verksam som litteraturkritikar og forfattar. Fram til han døydde verka han som forlagsredaktør i Tanum og Aschehoug. 

Mange av bøkene har sterke sjølvbiografiske drag. Bøkene gjev levande bilete frå ei skiftande livssoge og talande uttrykk for Tau sitt humanistiske livssyn. 

Max Tau (til venstre) ved overrekkinga av «Dei tyske bokhandlarane sin fredspris» til den sveitsiske økumenikaren broder Roger (Roger Schutz, i kvit kutte) i Pauluskyrkja i Frankfurt i 1974. Ved sidan av Max Tau sit den vesttyske presidenten Walter Scheel.Foto: Deutsche Bundearchiv

På 1950-talet grunnla han Norsk-tysk selskap (Deutsch-Norwegische Gesellschaft).

Tau gjorde ein stor innsats for å gjera nyare norsk litteratur kjend i Tyskland. Tau hadde ei viktig rolle i utgjevinga av norsk litteratur på tysk, mellom anna verk av Olav Duun, Johan Falkberget, Sigrid Undset, Tarjei Vesaas og Herman Wildenvey.

Tau var den første mottakaren av dei tyske bokhandlarane sin fredspris i 1950. Han vart utnemnd til riddar av fyrste klasse av St. Olavs Orden i 1972, og den tyske skulen i Oslo heiter frå 1998 Deutsche Schule Oslo – Max Tau.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Max Tau» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juni 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk-tysk selskap Arkivert 2008-01-16 ved Wayback Machine.
* Deutsche Schule Arkivert 2005-04-13 ved Wayback Machine.
* Utdjupande artikkel om Max Tau på snl.no, skriven av Einhart Lorenz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Gjellebogane vist i eit frontaltsnitt av eit svelg av eit embryo. Biletet er henta frå Gray's Anatomy.
**Gjellebogane** (latin *archus pharyngei*), stundom òg kalla **visceralbogar**, **brankialbogar** og **faryngealbogar**, er innanfor embryologien mellombelse støttevevfoldar på kvar si side av svelget hos eit embryo som blir byrja danna på den 22. dagen etter befruktinga.. Gjellebogane er opphavet til mange framtidige strukturar i andletet, halsen og øyret. Embryoet har fem gjellebogar, kalla den fyrste, andre, tredje, fjerde og sjette gjellebogen. Den femte gjellebogen, som finst mellom anna hos fisk, blir ikkje danna i mennesket, og den sjette gjellebogen er berre delvis skapt. 

Kvar gjelleboge inneheld ei ytre kleding av ektoderm og ei indre kleding av endoderm. Mellom desse laga finst mesodermale mesenkymceller frå lateralplatemesoderm og paraksiale mesoderm, forløparar til bruskceller, nevralkamceller, ein aortaboge og ein hjernenerve tilknytt kvar gjelleboge.

Kjelder
-------

1. ↑  Schoenwolf, Gary C. m. fl.: *Larsens Human embryologi*, FADL's forlag, København, 2012, s. 527
2. ↑  Schoenwolf, Gary C. m. fl.: *Larsens Human embryologi*, FADL's forlag, København, 2012, s. 527

Bakgrunnsstoff
--------------

* Snl.no - Gjellebuer
* *Gray's Anatomy* - Brankialregionen (engelsk) Arkivert 2012-10-30 ved Wayback Machine.
* Marshall University - PDF om gjellebogar (engelsk)
*Sidor som ligg under «Hn» er skrivne på høgnorsk. Denne finst òg i gjeldande rettskriving — sjå «Måleblende».*

Ei **måleblenda** (**flow orifice**) er eit mæleelement for mæling av gjenomstrøyming ved hjelp av Bernoulli-prinsippet. Måleblenda er ei plata med eit hòl i. Når mediet strøymer gjenom måleblenda, vert det eit *trykkfall*. Storleiken på trykkfallet skil seg på gjenomstrøymingi. Trykkfallet vert mælt med ein differansetrykkmålar, som då vert del av eit flytmeter.

Gjenomstrøymingi er ikkje proporsjonal med trykkfallet yver måleblenda, men med kvadratroti av trykkfallet. For å rekna trykkskilnaden um til eit tal for gjenomstrøyming, trengst det eit *rotutrekk*. Rotuttrekket er til vanleg lagt inn i måleumformaren eller i regulatoren. Dersom det er indikator på måleomformaren, må det vera rotuttrekk i honom, um ikkje indikatoren er analog med ulineær skala.

Matematisk utleiding
--------------------

Det totale trykket i eit strøymingsrøyr er sett i hop av tvo komponentar. Fyrst kjem det statiske trykket som er sjølvstendig frå strøymingsrata og gjeve som:

{\displaystyle P\_{\mathrm {stat} }=Po+\rho gh}.
der Po er det ytre trykket, ρ er tettleiken åt mediet, g er tyngdeakselerasjonen og h er høgdi som mediet hev yver nivået der Pstat vert rekna ut.

Det andre tilskotet til totaltrykket er det dynamiske trykket, som berre er ein funksjon av strøymingsrørslemengdi og dimed av strøymingsrata. Dette er gjeve som:

{\displaystyle P\_{\mathrm {dyn} }=\rho \*(v^{2})/2}.
der v er strøymingsfarten.

Energikonserveringi for strøyming i røyr er gjeve ved Bernoulli-likningi:

Ptot = Pstat + Pdyn = konstant.
som gjev trykkbalansen i måleblenda:

{\displaystyle P\_{\mathrm {1} }+(1/2)\rho \*(v\_{\mathrm {1} }^{2})+\rho \*g\*h\_{\mathrm {1} }=P\_{\mathrm {2} }+(1/2)\rho \*(v\_{\mathrm {2} }^{2})+\rho \*g\*h\_{\mathrm {2} }}.
der P1, ro1 og P2, ro2 er uttrykk for ytre trykk og tettleik på kvar si sida av måleblenda.

Gjeng ein ut frå at væska er ikkje-kompressibel, slik at ro1 = ro2 = ro, og at strøymingi er horisontal, slik at h1 = h2 =0, kan ein setja opp:

P1 - P2 = (1/2)\*(v2^2-v1^2)
Sidan væska er ikkje-kompressibel, må volumstrøymingi fyre og etter måleblenda vera den same:

q = A1\*v1 = A2\*v2
der A1, v1 og A2, v2 er strøymingsareal og strøymingsfart like etter måleblenda. Innsett i likninga for energikonservering gjev dette

P1 - P2 = (1/2)\*ro\*v1^2\*((A1/A2)^2 - 1)
og sidan q = A1\*v1 gjev dette

q = (A2 / sqrt(1 - (A2/A1)^2) )\* sqrt(2\*(P1-P2)/ro)
der strøymingsrata vert ein funksjon av trykkfallet i blenda.
| **Gjerdinga** |
| --- |
| Lissklungvika på GjerdingaLissklungvika på Gjerdinga |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Risværfjorden |
| **Koordinatar** | 64°56′54″N 11°25′50″E﻿Koordinatar: 64°56′54″N 11°25′50″E﻿

 |
| **Areal** | 5,5 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Øyrshatten (117 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Trøndelag

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 18 (2010) |
| **Folketettleik** | 5,5 /km² |

**Gjerdinga** er ei øy i Nærøysund kommune i Trøndelag. Øya ligg plassert ved hovudskipsleia om lag 8,3 Nm nord for Rørvik. Namnet Gjerdinga tyder frå gammalt av gjerde mot storhavet. 

Gjerdinga har ferjesamband til Eidshaug på fastlandet med seks daglege avgangar. Øya har i 2010 om lag 20 innbyggjarar, i tillegg har mange fritidshus her. Hovudnæringa på øya er lokal småskalaproduksjon av mat. Dei fleste yrkesaktive fastbuande har arbeidsplassane sine på fastlandet. Øya har gjestehamn med vatn og straum, turstiar og gode høve for naturopplevingar. 

Det høgaste punktet på øya er Øyrshatten på 117 moh. På toppen av Øyrshatten er det framleis krigsminner frå tyske luftskytsstillingar. På Gjerdinga kan ein sjå rådyr, ørn og mange fulgeartar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nærøysund kommune

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Max Joseph von Pettenkofer**, fødd **Pettenkofer**, (3. desember 1818–10. februar 1901) var ein tysk lege og kjemikar. Han er kjend som grunnleggjar av den tyske hygieniske skulen. 

Pettenkofer var fødd i Lichtenheim i Niederbayern. Han studerte kjemi i Giessen under Justus von Liebig. I 1843 blei han doktor i medisin. I 1847 blei hand utnemnd til professor i medisinsk kjemi ved Ludwig-Maximilians-Universität München. I 1866 blei han professor i hygiene same stad, den første som hadde denne stillinga i Tyskland, og i 1879 opna hand det første hygieneinstituttet. I 1890 blei han president i det bayerske vitskapsakademiet.

Pettenkofer grunnla den tyske hygieniske skulen, og arbeidet hans spreidde seg langt utanfor Tyskland. I fleire undersøkingar, tidvis saman med Carl von Voit, forska han på hygienerelaterte som korleis kolera spreidde seg, innverknaden frå grunnvatn, ventilasjon, desinfeksjon, stoffskifte og så bortetter.

Saman med Ludwig von Buhl og Voit gav von Pettenkofer frå 1864 til 1881 ut *Zeitschrift für Biologie*. Saman med August Wilhelm von Hofmann og Joseph Forster gav han ut *Archiv für Hygiene*, og redigerte saman med Hugo von Ziemssen ei omfangsrik *Handbuch der Hygiene* i tre band.

Pettenkofer blei adla i 1883, og kunne deretter kalla seg von Pettenkofer.
Han døydde i München. Det er reist eit monument til han på Maximiliansplatz i München.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Max von Pettenkofer» frå Wikipedia på svensk, den 29. mai 2012.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*
* Pettenkofer, Max von i *Nordisk familjebok* (2:a upplagan, 1915)

---

* Pettenkofer, Max Josef von ved Max Planck-instituttet


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Itinerarium frå ein av Vicarello-koppane.
*Tabula Peutingeriana* med Sør-Italia i midten.
**Itinerarium** er ei gammal romersk kartform eller reisehjelpar i form av ei liste byar, landsbyar og andre stoppestader med avstanden mellom dei oppgjevne. Seinare i mellomalderen blei dei brukte av pilegrimar for å vitja valfartsstader som Jerusalem.

Romarriket
----------

Itinerarium kunne omfatta korte reiseruter eller vera eit oversyn over alle dei romerske vegane.

Romerske styresmakter fekk frå tid til anna laga eit fullstendig itinerarium over alle romarvegar.
Julius Cæsar og Marcus Antonius fekk laga det første kjende oversynet i 44 f.Kr. Tre greske geografar, Zenodoxus, Theodotus og Polyclitus, fekk i oppdrag å måla avstander og laga eit slikt oversyn. Arbeidet tok over 25 år. Resultatet var ein stein gravert med det fullstendige itinerariumet som blei laga. Steinen blei sett opp nær Pantheon i Roma. Herfrå kunne reisande og itinerarium-seljarar laga kopiar.

Eit kjent døme på eit itinerarium er Tabula Peutingeriana, ein illustrert versjon frå 1200-talet som er avleidd frå eit kart laga under Marcus Vipsanius Agrippa. Det tek for seg vegane i Kontinental-Europa. 
Itinerarium Antonini Augusti blei laga under keisar Augustus, og inneheld også vegar og stader i Britannia.
*Itinerarium Alexandri* frå 300-talet er ei liste over erobringane til Aleksander den store. 

Eit døme på kopierte itinerarium er dei fire Vicarello-koppane (eller Cadiz-koppane), fire sølvkoppar som skildrar ruta frå Roma til Cadiz. Dei blei funne ved Bracciano i 1852.

Kristne itinerarium
-------------------

Seinare i mellomalderen blei itinerarium skildringar av reiseruter til heilage stader, særleg Det heilage landet. *Itinerarium Burdigalense* frå 333 er eit gammalt overlevande døme på dette. Det skildrer vegen ein pilgrim tok frå Bordeaux til Jerusalem og tilbake, og nemner hendingar knytt til stadene han vitja. Eit anna itinerarium frå seint på same hundreåret, *Itinerarium Egeriae*, skildrar reisa til ei kvinne identifisert som Egeria, som heldt til i Jerusalem i tre år og vitja fleire viktige religiøse stader. Denne skildringa er meir detaljert enn tidlegare itinerarium, og fortel også om liturgien i tidleg kristendom.

Seinare itinerarium kunne også ha kart og bilde.

Døme
----

* Vicarello-koppaneVicarello-koppane
* Itinerarium Sacrae Scripturae (1592)*Itinerarium Sacrae Scripturae* (1592)
* Itinerarium Hierosolymitanum et Syriacum (1619)*Itinerarium Hierosolymitanum et Syriacum* (1619)
* Oversyn over Jerusalem frå Leonis Flaminii Itinerarium per Palæstinam (1681)Oversyn over Jerusalem frå *Leonis Flaminii Itinerarium per Palæstinam* (1681)

Merknadar
---------

1. ↑  Også kjend som *Peregrinatio Etheriae* og *Peregrinatio Silvi*

Sjå òg
------

* Periplus

Kjelder
-------

1. ↑  «Itineraria». *Catholic Encyclopedia*. New York: Robert Appleton Company. 1913.

* *Denne artikkelen bygger på «Itinerarium» frå Wikipedia på engelsk, den 11. desember 2017.*
*Sidor som ligg under «Hn» er skrivne på høgnorsk. Denne finst òg i gjeldande rettskriving — sjå «Skanderbeg».*

**Gjergj Kastrioti** (1405–17. januar 1468), meir kjend som **Skanderbeg**, var ein albansk landshelt. Skanderbeg var ein osmansk offiser av albansk fødsel som tok atter albansk landumkverve og kjempa mot den osmanske heren i tvo tiår. Han er serleg kjend gjenom verket til renessansehistorikaren Marin Barleti.

Liv
---

Gjergj (Georg) Kastrioti var fødd i Krujë i midtre Albania, der far hans Gjon Kastrioti var fyrste yver eit osmansk lydrike. Som liten vart han og tri brør tekne til det osmanske hoffet for å tryggja truskap frå herskaren. Gjergj Kastrioti konverterte til islam og fekk militær upplæring i Edirne. Etter å hava leia mange slag for osmanarane fekk han tilnamnet *Arnavutlu İskender Bey*, 'fyrst Aleksander Albanaren', etter Aleksander den store. Namnet vart seinare albanisert til Skanderbeg. Han vart etterkvart utnemnd til general i den osmanske heren, og kjempa fleire slag i Europa og Vesle-Asia. Han fekk tittelen vali av sultan Murat II, og leidde til slutt ein kavaleristyrke på 5000 mann.

Seglet til Skanderbeg.
I 1443 fekk Skanderbeg og fleire andre albanarar høve til å skifta side under eit slag mot ungararane i Niš sør i Serbia. Han fór atter til Albania og tok atter farsborgi i Krujë ved hjelp av eit forfalska brev frå sultanen til guvernøren der. Skanderbeg tok avstand frå islam og kunngjorde at han vilde hemna ætti og landet sitt. Han tok i bruk flagg med dobbeltørni, eit gamalt romersk og bysantinsk symbol som ein i dag millom anna finn på det albanske flagget. Han allierte seg med Gjergj Arianit Komneni og gifta seg med dotteri hans, Andronike (fødd Marina Donika Arianiti). I 1444 fekk han samla dei albanske prinsane i Lezhë og grunnla ein liga mot osmanarane. Skanderbeg vart vald til leidar. Dei neste 25 åri førte albanarane ein nokså vellukka geriljakrig mot osmanarane, der dei gjorde nytta av dei albanske fjelli til å slå mykje større styrkar. 

I 1461 vart Skanderbeg og den osmanske sultanen samde um ei triårig våpnkvila og deretter, etter ein mislukka osmansk invasjon, ei ny tiårig våpnkvila i 1463. I 1468 kom dei gjenverande albanske fyrstane saman i Lezhë att for å organisera ein ny liga og diskutera strategiar. Under møtet vart Skanderbeg sjuk av malaria og do. Albania var utarma av krig og leidarlaust. Dei osmanske styrkane erobra Krujë i 1478 og Shkodër i 1479. Dette var enden på organisert albansk motstand.
**Bakka** er ei grend i Nærøyfjorden i Aurland kommune i Vestland fylke. Staden ligg på vestsida av fjorden, fem kilometer nordom Gudvangen. 

Garden Tufto
På Bakka ligg Bakka kyrkje frå 1859. 
Kyrkja er soknekyrkje i Nærøy sokn og ein valde Bakka som kyrkjestad fordi det er midt i soknet.
Grenda femner to matrikkelgardar, Bakka med gardsnummer 65 og Tufto med gardsnummer 66.

Bakka har vegsamband til Gudvangen med Fv241, og derfrå vidare til Flåm og kommunesenteret Aurlandsvangen på Europaveg 16. I 2000–01 vart det bygd tunnel på ein rasfårleg del av fylkesvegen mellom Gudvangen og Bakka. Tunnelen heiter Bakkatunnelen og er vel 1,7 km lang og har eitt køyrefelt.

Verdsarvturen
-------------

Fjellturen Verdsarvturen vert arrangert kvart år på hausten og går frå Bakka og opp på fjellet og ned att til Dyrdal.

Postveg og postkontor
---------------------

Den gamle postvegen mellom Oslo og Bergen gjekk om Nærøyfjorden og det var då rideveg til Bakka. 
Om vinteren når det låg is på fjorden slik at ein ikkje kunne ro han, nytta ein vegen til Bakka og tok seg der over fjorden til hi sida. 
Derfrå gjekk det veg ut til Styvi som var ytste sikre isfrie staden i fjorden. 
Frå Styvi vart so posten rodd til Lærdal.

Bakka hadde eige postkontor frå 1929 til det vart nedlagt i 2000. Staden har framleis eige postnummer, 5749 BAKKA.

Fotnotar
--------

1. ↑  «Torkjell Djupedal og Sigurd Vengen: «Bakka kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane».  *Vitja 20. oktober 2009*
2. ↑  «*Matrikkelutkastet av 1950* på nettstaden Dokumentasjonsprosjektet».  *Vitja 20. oktober 2009*
3. ↑  «Anders Gjerde: «Nærøyfjorden» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane».  *Vitja 20. oktober 2009*
4. ↑  «Nettstaden Verdsarvturen».  *Vitja 20. oktober 2009*
5. ↑  «Trude Knutzen: «Grenda Styvi» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane».  *Vitja 20. oktober 2009*
6. ↑  «Poststadsdatabasen til Postmuseet på Maihaugen».  *Vitja 20. oktober 2009*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Trude Knutzen: «Grenda Bakka» på nettstaden til Sogn og Fjordane fylkesarkiv
* Eldre fotografi frå Bakka på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
* Om Bakka i stadnamnbasen til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
Koordinatar: 33°57′17″ N 108°9′28″ E﻿

**Zhouzhi** er eit fylke i provinsen Shaanxi i Folkerepublikken Kina. Det ligg i den subprovinsielle byen Xi'an.

Folketalet var på 615 966 i 1999.

Historie
--------

I småbyen Luguantai i Zhouzhi fylke er det blitt funnt historsk interessante stelar som er av betyding både for taoismen og for historia til kristendommen i Kina. To av stelene omtaler Laozi si legendariske ferd mot vest, ridande på ein okse. Ein av stelane, Xi'anstelen, nemner korleis den syro-orientalske kyrkja kom til Kina, med misjonæren Alopen i spissen, på 600-talet.

Kulturminne
-----------

Pagoden ved Daqinklosteret
Porten til Luguantempelet
Fawang-pagoden ved Xianyoutempelet (*Xianyou si Fawang ta*, 仙游寺法王塔), Bayunpagoden (*Bayun ta*, 八云塔) og pagoden ved Daqinklosteret (*Daqin sita*, 大秦寺塔) står på Folkerepublikken Kina si liste over kulturminne.

Samferdsle
----------

Riksveg 108 i Kina går gjennom området. Riksvegen tek til i Beijing og fører via Taiyuan, Xi'an og Chengdu sør til Kunming i den sørvestlege provinsen Yunnan.

Riksveg 310 i Kina går gjennom området. Denne viktige trafikkåra byrja i Lianyungang i Jiangsu, går vestover og ender i Tianshui i provinsen Gansu. Han går innom større byer som Xuzhou, Shangqiu, Kaifeng, Zhengzhou, Luoyang og Xi'an.

Kjelder
-------

1. ↑  National Population Statistics Materials by County and City – 1999 Period, *i* China County & City Population 1999, Harvard China Historical GIS

* *Denne artikkelen bygger på «Zhouzhi» frå Wikipedia på bokmål, den 16. august 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |