recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Døme på qanun-musikk.
Songar og ensemble i Egypt i 2016.
**Arabisk musikk** (arabisk **موسيقى عربية**; *mūsīqā ʿarabīyya*) inneheld fleire sjangrar og musikkstilar, alt frå arabisk klassisk musikk til arabisk popmusikk, og frå sekulær til religiøs musikk, først og fremst resitasjonar av Koranen. 

Arabisk musikk har ei lang historie med utveksling mellom regionale musikkstilar og sjangrar. Den er ei blanding av musikken til arabarane på den arabiske halvøya og musikken til alle folkegruppene som utgjer den arabiske verda i dag. I tillegg har den vore, og er stadig påverka av gamal egyptisk musikk, gresk antikk musikk, persisk, kurdisk, assyrisk, tyrkisk, indisk og nordafrikansk musikk (berbar), afrikansk musikk (swahili) og europeisk musikk (flamenco). 

Den somaliske munnlege tradisjonen omfattar ei rekkje dikt og ordspråk, der mykje handlar helgenar innan sufismen og deira liv. Musikken finst i mange variantar, mellom anna i songar for bryllaup, krig, lovsong og hyllingar. Arabisk religiøs musikk inkluderer jødisk, kristen og islamsk musikk.

Blant dei mest populære, moderne arabiske songarane i dag kan ein nemne Nancy Ajram (Libanon), Kazim Al Sahir (Irak), Amr Diab (Egypt), Tamer Hosni (Egypt), Cheb Khaled (Algerie), Cheb Mami (Algerie) og Samira Said (Marokko).

Skildring
---------

Døme på ein arabisk skala kalla nawa atar.
Lyddøme på nawa atar.
Arabisk musikk bruker eit tonesystem der ein oktav er delt inn i 24 tonar med like lange intervallar imellom (ein kvart-tone eller 50 cent). Frå desse tek ein ein skala på 7 tonar med noko større intervallar. Skalaen er grunnlaget for ein maqam, eit musikalsk mønster som musikarar kan bruka til å improvisera over.

### Instrument og ensemble

Ensemble Ramel frå Aleppo.
Eit typisk arabisk musikkensemble i Egypt og Syria er kjend som takht og omfattar instrument som oud, qanun, rabab, ney, fiolin (introdusert på midten av 1800-talet), riq og dumbek. I Irak omfattar eit tradisjonelt ensemble, kjend som chalghi, to melodi-instrument — jowza, som liknar rabab men har fire strenger, og santur, og to akkompagnementintrument, riq og dumbek. I nyare samansetjingar har ein også teke i bruk fleire vestlege instrument, som electrisk guitar, cello, kontrabass og obo.

Songarane har stor tyding, særleg etter utviklinga av musikk- og filmindustrien frå 1920-talet i Kairo. Store songarar innan klassisk arabisk musikk er mellom anna Farid Al Attrache, Asmahan, Abdel Halim Hafez, Sayed Darwish, Mohamed Abdel Wahab, Warda Al-Jazairia, Wadih El Safi, Fairuz, Sabah og Umm Kulthum.

Kjelder
-------

1. ↑  Touma, Habib Hassan (1996). *The Music of the Arabs*, s.38, 203, oms. Laurie Schwartz. Portland, Oregon: Amadeus Press. ISBN 0-931340-88-8

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Arabic music» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mars 2018.*

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Arabisk musik» frå Wikipedia på svensk, den 20. august 2009.*
Kirkenes med Sydvarangers anlegg
**Sydvaranger AS** var eit gruveselskap i Kirkenes, stifta i 1906 med tysk og norsk kapital. Dei vann ut jernmalm og var gjennom mesteparten av 1900-talet det største gruveselskapet i landet. Jernmalmen vart oppdaga i 1865 sør for Kirkenes av bergmeister Tellef Dahll, men funnet låg urørt fram til 1902, då forretningsmannen Christian August Anker sine malmleitarar oppdaga det på ny. Kartlegginga viste at førekomstane var særs store med eit malmareal på 1,2 millionar kvardratmeter, der Bjørnevatnførekomsten på nesten 300 000 kvadratmeter var den største. Jernførekomstane høyrer til ein kring 2,8 milliardar år gammal jernformasjon frå prekambrium. Den produktive delen i Noreg låg sør for Kirkenes, men mindre og fattigare malm slyngjer seg i eit belte frå Varangerbotn i vest, over Neiden og Kirkenes til forbi Murmansk i aust. Mykje av leveransane gjekk til Tyskland med båt.

Eksport av jernmalm byrja i 1910. Malmen vart broten i dagbrot først og fremst i Bjørnevatnfeltet. Her vart han grovknust og frakta med jernbane til separasjons- og pelletsverk i Kirkenes, der det vart produsert jernslig (ca. 67 % jern) og pellets. Tysk-norske Fredrik Behrens var administrerande direktør 1911 til 1953 og leia etter den andre verdskrigen arbeidet med gjenoppbygginga av anlegga i Kirkenes og Bjørnevatn, som vart øydelagd av russisk bombing og tilbaketrekkinga til russarane i 1944. Selskapet starta på ny produksjon i 1952, då med stor statleg eigarandel og etter kvart òg med store offentlege tilskot. Malmbrytinga vart innstilt i 1996 og produksjonsmidlane seld. Totalt vart det produsert ca. 170 mill. tonn råmalm. Gruvene, jernbanen og hamneanlegget var frå 1999 eigd av Sør-Varanger kommune og Varangerkraft. I 2006 vart det seld til Oslo-reiarlaget Tschudi Shipping Company, som dreiv anlegget under namnet Sydvaranger Gruve AS frå 2009 til 2015. 

A/S Sydvaranger var med å etablere Rana Gruber i 1937.

Kjelder
-------

* A/S Sydvaranger. (2. desember 2016). I *Store norske leksikon*. Henta 6. juni 2017.
**Alf Gunnestad** (fødd 17. mai 1904 i Våle, daud 15. august 1987 på Bekkestua) var ein norsk flypioner og seinare distriktsjef for flykontrollen på Austlandet (Fornebu)

Gunnestad vart utdanna til flygar ved Hærens Flyveskole på Kjeller i 1925, og fekk trafikkflygarsertifikat i 1927. Han flaug seinare nattpostruta til København. Han deltok som flygar under Thorshavnekpedisjonen til Lars Christensen i 1933/34. Gunnestadbreen i Dronning Maud Land er oppkalla etter han. 

Under andre verdskrigen var han aktiv i Heimefronten og rømde i februar 1945 til Sverige. Han jobba der for norske politityrkar og vart leiar for den norske forlegginga Ulvsunda. Etter krigen var han tilsett i Luftfartsdirektoratet som distriktssjef.

Gunnestad var aktiv i luftsportsverksemda. Han fekk Norsk Aero Klubbs heidersteikn i 1969 og verka som frivillig instruktør for ungdom som ynskte å ta flysertifikat.

Kjelder
-------

1. ↑  Flyvningen - det moderne eventyr. Jon Tvedte, 1958, side 274
2. ↑  *Alf Gunnestad - Flypioner*. Rob J. M. Mulder, 2017, side 88-92

* *Denne artikkelen bygger på «Alf Gunnestad» frå Wikipedia på bokmål, den 28. mars 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Alf Gunnestad fløy for Allers Flyveklubb. Bilde fra Digitalt Museum
* Alf Gunnestad - Flypioner, Rob J.M. Mulder, 2017

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* VIAF

 |
Ein striesekk.
**Sekk** (norrønt *sekkr*) er ein stor, mjuk og poseforma behaldar som kan brukast som emballasje for tørre varer korn, potet, sukker, bomull, ved, koks og sement. Historisk laga ein sekkar av skinn eller naturstoff som lerret eller strie. I moderne tid bruker ein også kraftpapir og plast.
Plastsekkar vert ofte nytta til søppel.

Sekk som måleining
------------------

Ofte blei sekkar laga for å romma ei viss mengd av ei bestemt vare, og kunne derfor gå over til å bli ei volum- eller masseeining for denne vara. Som masseeining kunne det for eksempel vera 100 eller 200 pund (cirka 50 eller 100 kilogram), men variasjonene var store, både fra vareslag til vareslag og frå land til land.

I Skandinavia blei «sekk» nytta som eining for å telja småskinn, som til dømes ekorn- og røyskattskinn. Ein sekk tilsvara 5 timber eller 2 tirøtt hundre (altså 200) skinn.

Ein tønnesekk er ein sekk med same rommål som ei tønne.

Sekk til bagasje
----------------

Skipssekk ellersjømannssekk er ein sekk tradisjonelt brukt av sjøfolk til å bera kleda sine i.

Den moderne ryggsekken har utvikla seg frå ein sekk med reimer til å bera på ryggen.

Sjå òg
------

* Sack

Kjelder
-------

1. ↑  «sekk» i Nynorskordboka.
2. 1 2  «sekk». *Store norske leksikon* (på norsk). 3. juli 2018.
3. ↑  «tønnesekk » i Nynorskordboka.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Ivar Kalleberg med sydvest.
Tysk ubåt-mannskap fra Kriegsmarine med sydvestar 1943. Foto: Deutsches Bundesarchiv

Islandsk fiskar kledd i gammal, tradisjonell sydvest og fiskarklede av lêr.
**Sydvest** er eit tettsitjande hovudplagg som skal verne hovud, andlet, nakke og hals mot vatn i regnvêr og på sjøen. Sydvestane er laga av oljelerret eller anna vasstett material og har ein brei brem som heng ned i nakken og som dannar ein skugge framfor. Sydvesten blir gjerne brukt saman med oljehyre eller anna regnty.

Sydvestane vart opphavleg framstilte av bomullslerret innsett med rå eller kokt linolje. Med vulkanisering på midten av 1800-talet kom gummierte stoff på bana, og i dag blir sydvestar ofte laga av vinyl. Namnet tyder opphavleg «vern mot sørvestvind», og er det same på fleire språk: «Südwester» på tysk, «sou'wester» på engelsk, «sydväst» på svensk og «zuidwester» på nederlandsk.

Allereie i 1801 var det ein sydvestfabrikk i Stavanger.

Sydvesten i kunst og reklame
----------------------------

Målaren Christian Krohg brukte sydvesten som typemarkør i meir enn femten av måleria sine av norske sjøfolk, i ein trettiårsperiode frå «Babord litt» (1879) til «Menn overbord» (1907-08), nokre gongar i kombinasjon med oljehyre. Krohg er nesten alltid avbilda i okergul sydvest og oljehyre.

Sydvesten har òg vorte brukt som typemarkør innan reklame. Firmaet Chr. Bjelland & Co registrerte varemerket «Mannen med fisken» i 1905, etter ei teikning av Theodor Kittelsen kor ein lubben mann i sydvest, oljehyre og sjøstøvlar lyfter ein fisk større enn seg sjølv. Ved sida av Kittelsen sin variant er den andre arketypen i reklamen ein eldre, kvitskjegga mann med fast blikk, gjerne òg med snadde. Dette motivet vart etablert av Angus Watson i 1906, då han tok i bruk eit fotografi av den pensjonerte britiske sjømannen William Duncan Anderson som motiv på sine *Skippers*-etikettar.

Motivet «fura, vêrbiten sjømann med sørvest» er òg brukt i tobakksreklame: Otto Valstad laget «Fiskaren» for Tiedemanns Tobaksfabrik på 1890-talet, med trondheimaren Hans Peter Wiggen (1830–1896) som modell.

Sydvesten er også namnet på lokalavisa for dei sørvestlege bydelane Laksevåg og Fyllingsdalen i Bergen. Søvesten er namnet på ei lokalavis for Hemne og Aure kommunar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «DigitaltMuseum: Søk: 'sydvest'». DigitaltMuseum. Henta 21. mai 2012.
* Søkbar digitalkopi av *Skinnhyre og sjøklær : fiskerbondens utrustning på 1700- og 1800-tallet* av Gunvor Ingstad Trætteberg

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sydvest» frå Wikipedia på bokmål, den 14. januar 2013.*
**Alf Martin Bjørnø** (10. november 1923–2. august 1991) var ein norsk skogsarbeidar og politikar frå Brunlanes i Vestfold. Han representerte Arbeidarpartiet og Vestfold fylke på Stortinget frå 1973 til 1985.

Bjørnø var son til ein gardbrukar. Sjølv var han skogsarbeidar 1940-44 og anleggsarbeidar 1944-46. Sidan 1946 arbeidde han ved Treschow-Fritzøe, dei fire fyrste åra i skogen, sidan 1950 som maskinførar.

I lokalpolitikken var Bjørnø medlem i Brunlanes heradsstyre den lange perioden 1952-75. Frå 1960 til -71 var han formann i Teknisk utval i Brunlanes.

Bjørnø vart vald til stortingsrepresentant frå Vestfold i 1973, attvald ved dei neste to stortingsvala. Gjennom sine tolv år på Tinget var han medlem 1973-77 i Landbrukskomiteen, 1977-81 i Sjøfarts- og fiskerikomiteen og 1981-85 sekretær i Sjøfarts- og fiskerikomiteen. Frå 1981 var han med både i Arbeidarpartiet sitt internasjonale utval og han var formann i partiet sitt fiskeriutval.

Frå 1973 var Bjørnø medlem i landsstyret og forbundsstyret i Norsk Skog- og Landarbeiderforbund.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Alf Blyverket** (24. mars 1929–3. april 2009) var ein norsk musikar (kontrabass, trekkspel og trombone) og orkesterleiar som var kjend frå fleire innspelingar og underhaldningsprogram i NRK.

Blyverket voks opp på garden Blyverket mellom Harestua og Grua. Etter utdanninga ved Musikkonservatoriet i Oslo med Reidar Furu som lærar i kontrabass og Roar Aasgaard som trombonelærar var han med i orkesteret til Willy Andresen, før han i 1953 vart tilsett som kontrabassist i Kringkastingsorkesteret. Etter at Fritz Austin var død, skifta han til trombonegruppa, der han arbeidde som andretrombonist til han gjekk av med pensjon i 1994. Gjennom åra leidde han eigne grupper, som Alf Blyverkets kvintett, Alf Blyverkets runddansdorkester og Alf Blyverkets orkester. Blyverket gav ut musikk av norske komponistar som Per Bolstad, Oluf Melvold og Anders Sørensen. Vidare medverka han på utgjevingar med Gerd og Otto, Jens Book-Jenssen, Wenche Myhre, duoen Åse Thoresen/Børt-Erik Thoresen, Øystein Sunde (*Det året det var så bratt*, 1971) og Vidar Sandbeck. Elles arrangerte han ei rekkje komposisjonar for trekkspel og verka dei siste åra av livet sitt framleis som dirigent og instruktør for orkester.

Utgjevingar
-----------

* *Triollek/Telemarkssvingen* (EP, 1948). Trekkspel i duo med Ottar Nyborg.
* *Dans på odden/Over bølgen (EP, 1948). Solo.*
* *Norway in popular songs* (LP, Triola, 1963).
* *Gamle danser av Per Bolstad* (1965)
* *Dansemelodier i gammel stil av norske bygdekomponister* (1966)
* *Gammeldans til nye toner* (Phillips, 1971)

Fotnotar
--------

1. ↑  Omtale og bilete Arkivert 2007-03-03 ved Wayback Machine. frå Norsk Musikkinformasjon
**Lars-Göran Åslund** (fødd 7. juni 1945) frå Åsarna er ein svensk tidlegare langrennsløpar. Han vart verdsmeister på 15 km under Ski-VM 1970 i Štrbské pleso i dagens Tsjekkia, den gongen i Tsjekkoslovakia. Åslund var medlem av Åsarna IK.

Aktiv
-----

Åslunds store tid som langrennar kom under Ski-VM 1970. På opningsdistansen over 30 km vart han beste svenske utøvar med ein sjetteplass. Likevel var det overraskande at han på den neste distansen, 15-kilometeren, skulle gå heilt til topps. Med tida 47.04,7 vart han verdsmeister med ein margin på heile 33,4 sekundar til sølvvinnaren Odd Martinsen. På stafetten gjekk han sisteetappen for Sverige, i kamp mot Sovjetunionen og DDR måtte han gje tapt for begge nasjonane og kom på bronseplass, 20 sekundar bak Sovjets Vjatsjeslav Vedenin og seks sekundar bak austtyskaren Gert-Dietmar Klause. Også på den avsluttande femmila vart Åslund beste svenske deltakar.

Seinare klarte ikkje Åslund å fylgje opp den sterke 1970-sesongen. Heile den fyrste halvdelen av 1970-åra var han mellom dei fremste svenske langrennarane, men lukkast aldri å vinne noko svensk meisterskap. Ei heller gå til topps i ei internasjonal tevling.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* Ski-VM 1970 i Štrbské pleso: Gullmedalje på 15 km, bronsemedalje på 4 x 10 km stafett, nummer 5 på 50 km og nr 6 på 30 km
* Vinter-OL 1972 i Sapporo: Nr 11 på 30 km, samt med på det svenske laget som kom på fjerdeplass på stafetten
* Ski-VM 1974 i Falun:.Nr 5 på 30 km

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Lars-Göran Åslund – Profil og resultatoversikt hos FIS
* Åslunds profil på Sports-reference.com Arkivert 2009-08-25 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lars-Göran Åslund» frå Wikipedia på svensk, den 15. juli 2012.*

* Sportsboken 1970
| Cali |
| --- |
| Utsyn over CaliUtsyn over Cali Utsyn over Cali |
| Styresmakter |
| Land | Colombia |
| Mayor | Rodrigo Guerrero Velasco |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  564 km² |
| Innbyggjarar  - By (2012) | 2 400 653 |
| Koordinatar | 3°25′14″N 76°31′20″W﻿Koordinatar: 3°25′14″N 76°31′20″W﻿ |
| Høgd over havet | 1018 m |
| Tidssone | EST (UTC-5) (UTC) |
| Diverse anna |
| Telefon-retningsnummer | +57 2 |
| **Nettstad:** www.Cali.gov.co |
| Plassering |
|  |

**Santiago de Cali**, best kjent som berre **Cali**, er hovudstaden i Valle del Cauca-departementet i Colombia. Byen vart grunnlagt 25. juli 1536 av den spanske conquistadoren Sebastián de Belalcázar.

Han er den folkerikaste byen i sørvestre Colombia, med om lag 2 319 655 innbyggjarar i samsvar med 2005-2020 DANE folketalsframskrivingar. Byen strekkjer seg ut over ca. 564 km² med 120,9 km² i byområdet. Dette gjer Cali til den tredje største byen i landet, bak Bogotá og Medellín, og han er i hovudsak ein by med låg bygningsmasse. Som den einaste store colombianske byen med tilgjenge til stillehavskysten, er Cali det urbane og økonomiske sentrum i sørvestre Colombia, og har ein av dei raskast veksande økonomiane i landet. Cali er òg kjent som hovudstaden for salsamusikk.

Cali er òg eit senter for idrett i Colombia, som den einaste colombianske byen har han arrangert dei panamerikanske leikane, det skjedde i 1971. Cali var vertskap for verdsmeisterskapen i bryting i 1992 og verdsmeisterskapen i banesykling i 2013.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cali» frå Wikipedia på engelsk, den 8. mai 2015*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Cali**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Lars Kristian Abrahamsen** (18. oktober 1855–21. juli 1921) var ein norsk jurist og politikar for partiet Venstre. Han var statsråd 1908-10 i den fyrste regjeringa Gunnar Knudsen, og 1913-19 i den andre Knudsen-regjeringa.

Abrahamsen var frå Hedrum, far hans var roar. Sjølv sigla han i yngre år til sjøs, mellom anna som bottlenosefangar. Han tok styrmannseksamen i 1873, og var sjømann fram til 1878, siste åra som styrmann. I 1882 vart han student og fullførte i 1886 juridisk embetseksamen. Frå 1887 arbeidde han som sakførar, seinare overrettssakførar i Larvik. Perioden 1902 til 1913 var han sorenskrivar i Hardanger og Voss, med unntak for tida som statsråd. Frå 1919 var han sorenskrivar i Follo.

Han hadde ei rekke lokalpolitiske verv i både Larvik og Voss. Formann i Larvik Venstre i ti år og medlem av bystyret i Larvik 1888-1902, ein bolk som varaordførar. Medlem av heradsstyret på Voss 1907-10.

Abrahamsen var stortingsmann i til saman fire valperiodar. Han vart fyrst vald frå Larvik og Sandefjord valkrins for åra 1898-1903. Perioden 1906-09 representerte han Voss og 1913-15 Midhordland. 1898-1900 var han medlem av justiskomiteen og 1900-03 formann i protokollkomiteen, samt medlem av valkomiteen og komiteen om sjødugleiken til skip. På ny formann i protokollkomiteen 1906-08 og medlem av valkomiteen, i 1906-07 medlem av særkomiteen om fossefalla.

Abrahamsen var statsråd og sjef i Handelsdepartementet i Gunnar Knudsens fyrste regjering som sat frå 18. mars 1908 til 1. februar 1910. I Knudsens andre regjering, som tiltredde 31. januar 1913, var han sjef for Justisdepartementet fram til 26. juli 1916. Han vart deretter utnemnd til sjef for Sosialdepartementet. Han gjekk ut av regjeringa den 20. februar 1919.

Han var styremedlem i Det Norske Totalavholdsselskap frå 1919 til han døydde. Abrahamsen hadde ei leiande rolle i fråhaldsarbeidet i mange år, særleg mellom politikarane på Stortinget. Han hadde ein avgjerande posisjon i kampen for å forby brennevinet.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Lars Abrahamsen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF
* GND

 |
**Bernt Holtsmark** (27. desember 1859–20. april 1941) var ein norsk gardbrukar, skulemann, forfattar og stortingsrepresentant frå Asker. Faren var gardbrukar på storgarden Tveter.

Holtsmark gjekk 1876-78 på ein privatdriven landbruksskule i Østre Aker som var styrt av Haakon Tveter. Frå 1879 til 1882 var han forpaktar av ein gard i Asker og assistent på kontoret til Norges Vel. 1883-84 gjekk han den høgare avdeling på Ås høgare landbruksskule, dei tre neste åra var han knytt til Tveter sin gard Østensjø. Året 1885-86 gjekk han på *Landwirtschaftliche Hochschule* i Berlin. I 1887 oppretta han Sem landbruksskule på storgarden Sem i Asker, saman med broren Wilhelm. Holtsmark var styrar av skulen fram til 1914. Han eigde og dreiv farsgarden Tveter i Asker til 1893.

Holtsmark var aktiv som forfattar av landbruksstoff. Mellom anna redigerte han landbrukstidendene i *Budstikka* 1884-86, Dagbladet 1888-90, seinare i Verdens Gang og frå 1898 i Allers Familiejournal. Boka *Husdyrlære for landbruksskolerne* kom i 1897, og var lenge i bruk mellom gardbrukarar.

Holtsmark var stortingsrepresentant frå Akershus amt 1903-06 og frå Bærum og Follo krins 1906-09, vald på Samlingspartiet sitt program. Han sat i landbrukskomiteen: som sekretær 1903-07 og som nestformann 1908-09. Frå 1910 til -12 var han landbruksminister i Konow-regjeringa. 1916-21 var han atter på Stortinget, då for Frisinna Venstre og valkrinsen Mellom-Romerike i Akershus amt.

Holtsmark vart i 1930 tildelt St. Olavs Orden og fekk også tildelt 7. juni-medaljen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografisk informasjon om Bernt Holtsmark NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

| * v
* d
* e
Norske landbruksministrar 1900–1945 |
| --- |
| Ole Anton Qvam (1900) • Wollert Konow (1900–03) • Gunnar Knudsen (1903) • Christian P. Mathiesen (1903–04) • Johan E. Mellbye (1904–05) • Aasmund H. Vinje (1905–06) • Sven Aarrestad (1906–08) • H.K. Foosnæs (1908–10) • Wollert Konow (SB) (1910) • Bernt Holtsmark (1910–12) • Erik Enge (1912–13) • Gunnar Knudsen (1913–19) • Haakon Five (1919–20) • Gunder A. Jahren (1920–21) • Haakon Five (1921–23) • Anders Venger (1923–24) • Haakon Five (1924–26) • Ole Bærøe (1926–28) • Johan Nygaardsvold (1928) • Hans J. Aarstad (1928–31) • Jon Sundby (1931–32) • Ivar Kirkeby-Garstad (1932–33) • Jens Hundseid (1932–33) • Haakon Five (1933–35) • Hans Ystgaard (1935–45) |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF
* ISNI

 |
**Tone Schwarzott** (fødd 9. januar 1941 i Porsgrunn) er ein norsk skodespelar og lyrikar.

Ho er utdanna skodespelar frå Statens Teaterhøgskole og var tilsett ved Nationaltheatret frå 1963 til 2002, med eit avbrot frå 1969 til 1971 då ho hadde eit engasjement ved NRK Fjernsynsteatret.
I Fjernsynsteatret spelte ho i produksjonar av Bjørnsons *En hanske*, Strindbergs *Pelikanen*, Brechts *Småborgerbryllup*, Undsets *Selma Brøter*, *Helten på den grøne øya* av Millington Synge og Ibsens *Samfunnets støtter*.
Ho medverka i spelefilmane *3* (1971), *Marikens bryllup* (1972), *Formynderne* (1978). *Hard asfalt* (1986) og *Brun bitter* (1988).

Schwarzott debuterte som lyrikar med samlinga *Veien til mitt hus* i 1965 og gav fram til 1979 ut åtte samlingar til.

Bibliografi
-----------

* 1979 – *Nattlige stasjoner*
* 1978 – *I noens have*
* 1977 – *Under samme himmel*
* 1976 – *Reiser med lyset*
* 1975 – *I lyset*
* 1974 – *Hit er jeg kommet*
* 1973 – *Dørene*
* 1970 – *Rom*
* 1965 – *Veien til mitt hus*

Referansar
----------

1. ↑  Herman Berthelsen, red. (1987). «Schwarzott, Tone». *Hvem er hvem i norsk kulturliv?*. Oslo: Dreyer. s. 371. ISBN 820910426-8.
2. ↑  «Tone Schwarzott». snl.no. Henta 4. desember 2011.
3. ↑  «Tone Schwarzott». imdb.com. Henta 4. desember 2011.
4. ↑  Bent Kvalvik. «Schwarzott, Tone». *Norsk Biografisk Leksikon*. Oslo: Kunnskapsforlaget.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tone Schwarzott i Sambok
Calicheskog på San Miguel Island.
**Caliche** er ein porøs, sedimentær bergart danna ved utfelling av kalk (kalkspat) og/eller andre mineralsalt frå oppstigande grunnvatn på eller nær overflata i tørre strøk. Ein særleg type opptrer som leier av ureint chilesalpeter blanda med sand, gips, steinsalt, og ein heil del andre salt som delvis består av jodater, kromat og borat. Mektige caliche-avleiringar finst i eit belte ca. 700 km langt og frå 15 til 80 km breitt langs austskråningen av Andesfjella i ørkenstroka i det nordlege Chile. Ved reinsing utvinn ein hovudsakleg chilesalpeter, men òg ei rekkje andre produkt; til dømes det såkalla *caliche jaune*, som bl.a fører dei jodhaldige minerala lautaritt og dietzeitt, og ved raffinering gjev jod som eit verdifullt biprodukt. 

I Noreg er det stadvis utvikla caliche-kalkstein mellom dei karbon-permiske lavastraumane i Oslofeltet.

Kjelder
-------


* «Caliche». *Store norske leksikon*. 14. februar 2009. Henta 14. februar 2014.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Tone Haugen** (fødd 6. februar 1964) er ein norsk tidlegare fotballspelar frå Osen i Sør-Trøndelag, som vart verdsmeister med Noreg i 1995. Ho vann og VM-sølv i 1991 og OL-bronse i 1996, mellom anna. Haugen var ein iherdig midtbanespelar.

### Klubbspel

Frå 1980 til -83 utmerkte Haugen seg i lokal fotball med heimlege Steinsdalen IL. I 1984 byrja ho på ei lang karriere med Trondheims-Ørn, det komande topplaget i norsk kvinnefotball. Med unnatak for vel eitt år frå september 1994, då ho var mellom dei norske spelarane i japanske Nikko, var Haugen ein sentral spelar i Trondheims-klubben til sesongslutt i 1997. Frå 2000 til -04 var ho spelande trenar i Fortuna Ålesund.

### Landslagsspel

I åra frå 1984 til -96 deltok Haugen i 90 landskampar og skåra 19 mål. Ho var med då Noreg vann Fotball-EM 1987 med finalesiger over Sverige, og jamvel i startellevaren både i EM-finalen 1989 og VM-finalen 1991, to kampar som begge enda med norske tap. I 1995 vann ho og Noreg VM-finalen mot Sverige. Haugen avslutta med å ta del i bronsefinalen under Sommar-OL 1996, eit oppgjer Noreg vann og tok bronse.

### Merittar

* Verdsmeister: 1995 med Noreg
* Europameister: 1987 med Noreg
* EM-sølv: 1989 med Noreg
* VM-sølv: 1991 med Noreg
* OL-bronse: 1996 med Noreg
* Noregsmeister: 1993 og 1997 med Trondheims/Ørn
* Seriemeister: 1993, 1994, 1996, 1997 med Trondheims/Ørn

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tone Haugen» frå Wikipedia på bokmål, den 8. september 2019.*

* heimeside til NFF

| * v
* d
* e
Noreg sitt landslag – Sommar-OL 1996 |
| --- |
| 
* 1 Nordby
* 2 Carlsen
* 3 Espeseth
* 4 N. Nymark Andersen
* 5 Myklebust
* 6 Riise
* 7 A. Nymark Andersen
* 8 Støre
* 9 Pettersen
* 10 Medalen
* 11 Sandaune
* 12 Seth
* 13 Svensson
* 14 Haugen
* 15 Tangeraas
* 16 Aarønes
* 17 Frustøl
* 18 Thun
* 19 Sternhoff
* Landslagstrenar: Pellerud

 | Flagget til Noreg |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
«**Only the Strong Survive**» er ein song skriven av Jerry Butler, Kenny Gamble og Leon Huff og opphavleg sungen i 1968 av Jerry Butler. Songen kom ut på albumet hans *The Ice Man Cometh*. Det vart den mest suksessrike singelen hans i karrieren og nådde fjerdeplassen på *Billboard* Hot 100 og låg to veker på toppen av *Billboard* Black Singles Chart, i mars og april 1969.

«Only the Strong Survive» vart den første av to singlar som fekk platinaplate hos RIAA i USA for over ein million selde eksemplar (den andre var «Ain't Understanding Mellow» i 1972).

Elvis Presley (1969) og Billy Paul (1977) spelte òg inn versjonar av denne songen. Ein annan versjon av songen vart spelt inn av The Trammps i Nederland i 2003. Denne minnar mykje om Billy Paul-versjonen. Songen finst på samlealbumet *Only the Strong Survive* (Sony).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Only the Strong Survive (song)» frå Wikipedia på engelsk, den 30. desember 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Whitburn, Joel (2004). *Top R&B/Hip-Hop Singles: 1942-2004*. Record Research. s. 95.
**Fargetemperatur** er eit omgrep som blir brukt for å skildre synleg lys. SI-eininga er kelvin (K). Fargetemperaturen til ei lyskjelde er definert som den temperaturen den absolutt svarte lekamen må ha for å ha same kulør som lyskjelda. Fargetemperatur har samanheng med Plancks strålingslov og Wiens forskyvingslov.

Ulike fargetemperaturar
-----------------------

Ulike fargetemperaturer.
Nokre døme på fargetemperaturar:

* 2000 K: Stearinlys
* 2700–3300 K: Glødelampe
* 2700–7000 K: Lysrøyr
* 3000 K: Halogenlampe
* 5500 K: Blits
* 5500–6000 K: Vanleg sollys
* 6500 K: Overskya himmel

Ofte blir fargar skildra som varme eller kalde. Varme fargar er då ofte i området 2700–3000 K medan dei kalde er i området 5000 K og høgare.

Metoden blir særleg brukt til å finne overflatetemperaturen for stjerner.

Sjå òg
------

* Lysdiode

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fargetemperatur» frå Wikipedia på bokmål, den 7. november 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
		- Bjørset, Hans-Henrik og Hansen, Eilif Hugo (2006). *Lysteknikk*. Classica. ISBN 82-7610-011-2.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
**Onega** (russisk Онега) er ei elv i Arkhangelsk oblast i Russland. Ho er 416 km lang og renn frå Latsja til Onegabukta i Kvitsjøen.

75 km før munningen delar ho seg i Store Onega og Vesle Onega, som dannar eit lite delta. Desse renn saman igjen før ho munnar ut i sjøen. Ved munningen deler ho seg i dei to greinene Dvinskij og Karelskij på kvar side av øya Kij.

Elva har eit fall på 118 meter frå kjelda til munningen, der ho har ei middelvassføring på 505 m³/s. Elva frys til mellom seint i oktober og tidleg i desember og vert isfri att i midten av april eller i mai.

Dei største sideelvane hennar er Kena, Iksa og Kozja frå venstre, og Volosjka, Mosja og Kodina frå høgre.

Byane Kargopol og Onega ligg ved Onegaelva. Langs breidda ligg og bevarte monument av gammal trearkitektur.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Онега (река)» frå Wikipedia på russisk, den 16. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
**Fardal** er ein gard i Sogndal kommune i Vestland, liggande om lag midt i Norafjorden, ein sidearm til hovudarmen av Sognefjorden. 
Garden Fardal strekte seg tidlegare heilt ned frå fjorden og frå Fardøla i vest, til Øskjestrond og Øyre i Aust, opp til Vatlestad oppover i dalen og grensa mot Sogndalsdalen oppå Øyrafjellet. 

Etter oppdelinga er det gardane Fardal (Skakk) som er den første, Fardal (Nils) som er den andre, Alpen liggande heilt oppunder Øyranobbi, Oppheim lenger fram, Bekkedal som ligg ved Øyrabekken frå Øyrafjellet, Fardalshagen (Hagen) framover og Uglane (Ugladn) i bakkane under fjellet.
Ein stor del av dyrkamarka ligg i dalbotn av hengedalen Fardal som består av morenemassar, og ellers av mindre vollar og teigar frametter dalen. Vårstølen (heimstølen) er på Gardsel i inste botnen av dalen, medan sommarstølen (framstølen) er Gautastødl, med utsikt over Middalen i Sogndalsdalen og ned att mot Fardal og vestover mot Fjærlandssete.

Dei to bruka som i dag ber namnet Fardal driv tradisjonell sauedrift med om lag 70-80 vinterfora sau, Alpen driv mjølkedrift med rundt 80 tonn kvote, Oppheim driv med sau og hest og Bekkedal driv med sau. Tidlegare var det blanding av mjølkekyr, sau og fruktdyrking på desse bruka.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
**Pia Riva** (fødd 4. april 1935) var ein italiensk alpin skirennar frå Piovene Rocchette i provinsen Vicenza som vann sølvmedaljen i utfor under VM i alpine greiner 1962 i Chamonix.

Aktiv
-----

Riva markerte seg mellom verdseliten under VM i alpine greiner 1958 i austerrikske Bad Gastein, der ho vart nummer fire i utfor og sju i storslalåm. Under Vinter-OL 1960 i Squaw Valley enda ho enno ein gong på fjerdeplassen i utfor-tevlinga.

Ved den alpine verdsmeisterskapen 1962 i Frankrike vann Riva sølvmedaljen i utfor, med stor margin til bronsemedaljøren, men var sjølv over tre sekundar bak den suveren verdsmeisteren, Christl Haas frå Austerrike.

I sin siste store meisterskap, vinterleikane 1964 i Innsbruck, vart Riva nummer ni i både slalåm og storslalåm. Saman med eit svakt utforrenn gav det henne sjetteplassen i VM-kombinasjonen.

Frå 1958 til 1964 vann Riva ti italienske meisterskapstitlar; fem kvar i storslalåm og utfor.

Ho la opp i 1964 og utvandra same året til USA.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Pia Riva» frå Wikipedia på tysk, den 21. desember 2014.*
Eskimotåka (NGC 2392), ei planetarisk tåka.
**Planetariske tåker** er emisjonståker som blir danna når stjerner med nokre solmassar kastar av seg dei ytre laga av plasma medan dei døyr. Atoma i tåka blir ioniserte av den sterke strålinga frå stjerna i midten som er ein kvit dverg. Når iona tek opp att elektron blir det sendt ut lys som resulterer i den synlege tåka.

Planetariske tåker ekspanderer medan den sentrale stjerna blir svakare og er difor kortvarige; ein reknar med at levetida kan målast i titusenar av år. 

Namnet kjem av at mange planetariske tåker kunne sjå ut som planetar i teleskopa på 1700-talet.

Bilete
------

* Kattaugetåka, NGC 6543Kattaugetåka, NGC 6543
* Helikståka, NGC 7293Helikståka, NGC 7293
* Ringtåka, M57Ringtåka, M57
* NGC 5315NGC 5315
* Maurtåka, Mz 3Maurtåka, Mz 3

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Planetarisk tåke**

* Artikkel om planetariske tåker av Knut Jørgen Røed Ødegaard

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Planetary nebula», artikkel i Philip's Astronomy Encyclopedia s. 310-311

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
| **Sekken** |
| --- |
| Sekken med Veøy i forgrunnen, Hangholmen i midtenSekken med Veøy i forgrunnen, Hangholmen i midten |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Romsdalsfjorden |
| **Koordinatar** | 62°39′18″N 7°19′40″E﻿

 |
| **Areal** | 18,45 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Tranhaugen (304 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg |
| **Fylke  Kommune** | Møre og Romsdal  Molde

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 150 (2005) |
| **Folketettleik** | 8,1 /km² |

**Sekken** er ei øy i Molde kommune i Møre og Romsdal. Ho er 18,45 km² stor, har om lag 150 innbyggjarar (2005), og ligg ca 40 minutts ferjetur frå Molde by.

Det høgste punktet på øya er Tranhaugen på 304 meter. Det går ein 20 kilometer lang grusveg rundt øya, som har barne- og ungdomsskule og barnehage, samt daglegvarebutikken *Samsen*, bygd på dugnad. Andreas Lunnans programserie *Rundt neste sving* på NRK hadde i 2003 ein dokumentar frå Sekken.

Sekken sett frå Romsdalsfjorden
Namnet Sekken har ikkje noko med ein sekk å gjere, men kjem frå norrønt /sæ-kinn/, som tyder noko slikt som «det bratte landet som stig opp frå sjøen». Denne eigentlege tydinga visest òg i måten den opphavlege lokalbefolkninga uttalar namnet på øya, /sekkjinn/. Sekken er nemleg den brattaste og høgste øya i Romsdalsfjorden, mens dei andre, som Veøya og Bolsøya, er relativt flate.

Historie
--------

Håkon Herdebrei skal ha vorte drepen av Erling Skakke i eit sjøslag utanfor Sekken i 1162, og det blir kvart år skipa til ein turmarsj på øya for å minnast dette, attåt ein bautastein som står attmed kyrkja på øya. 

### Nedlegging og oppbygging

I 1997 vart den førre butikken på Sekken lagd ned. Tre år seinare, i februar 2000, vart det skipa eit aksjeselskap som skulle starte ny daglegvarebutikk. Det vart selt aksjar for over 400 000 kronar, og ein butikk vart reist på dugnad.

Skulen og barnehagen har fleire gonger vore trua av nedlegging som følgje av nedskjeringar i det kommunale budsjettet, men dette har kvar gong møtt motstand og demonstrasjonar frå folket på øya, og har framleis ikkje fått gjennomslag.

Bakgrunnsstoff
--------------

* sekken.no
* *Øya spleiset på ny butikk* (Aftenposten)[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
P-bølge og s-bølge fra en seismograf
Ei **seismisk bølgje** er ei bølgje som rører seg gjennom jorda, oftast forårsaket av eit tektonisk jordskjelv, nokre gonger av ein eksplosjon. Seismiske bølgjer blir òg skapt kontinuerleg av bølgjer i havet og vind. Seismiske bølgjer vert studert av seismologar. Dei blir målte med eit instrument kalla seismograf, som tek opp avlesingane frå seismometer eller geofonar. For seismiske studium av oljereservoarer, kan hydrofonar gje ytterlegare informasjon.

Bølgjetypar
-----------

Det finst i hovudsak to typar seismiske bølgjer; rombølgjer og overflatebølgjer. Fleire typar eksisterer, men er mindre viktige.
Rombølgjer og overflatebølgjer vert igjen delt opp i undertypar.

### Rombølgjer

Rombølgjer er tredimensjonale bølgjer som rører seg gjennom det indre av jorda. Rombølgjene blir delt opp i primære og sekundære. Desse blir kalla p-bølgjer (trykkbølger) og s-bølgjar (òg kalla skjerbølgjer). P-bølgjene rører seg ca 330 m/s i luft, 1450 m/s i vatn og rundt 5000 m/s i granitt, medan s-bølgjene har ein fart på rundt 60 % av p-bølgjene. S-bølgjar finst ikkje i gassar eller væsker.

### Overflatebølger

Overflatebølgjer rører seg i to dimensjonar; langs jordoverflaten. Desse blir delt opp i Rayleigh-bølgjer og Love-bølgjer. Rayleigh-bølgjene liknar dei bølgjene ein kan sjå på vatn. Dei går vesentleg saktare enn rombølgjene, med rundt 70 % av s-farten til bølgjene. Ved Love-bølgjer rører overflata seg på tvers av bølgjeretninga, noko som kan få overflata til å slå sprekker. Desse går fortare enn Rayleigh-bølgjene, og har rundt 90 % av s-farten til bølgjene.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Seismisk bølge» frå Wikipedia på bokmål, den 3. januar 2014.*
**Nicolai Theodorius Nilssen Rygg** (29. februar 1872–27. september 1957) var ein norsk sosialøkonom. Han voks opp i Stavanger. Frå 1913 til 1920 var han direktør for Statistisk sentralbyrå. Gunnar Knudsen si regjering utnemnde Nicolai Rygg i 1920 til sjefsdirektør i Noregs Bank, noko som tilsvarar noverande sentralbanksjef. Han leia banken til 1946. 

Nicolai Rygg har i ettertid fått ansvaret for «parikrisa», som var ein (særnorsk) økonomisk krise som oppstod på grunn av eit forsøk på å gjenopprette kroneverdien frå før den første verdskrigen. Krisa var på det verste i 1926-27. 

Den første regjeringa frå Arbeidarpartiet kom til makta 28. januar 1928, Christopher Hornsrud si regjering. Regjeringa blei i utgangspunktet møtt med stor skepsis, og det hadde vore uro i finansmarknaden etter det gode valet til Arbeidarpartiet. Dette gjekk over til panikk etter at Arbeidarpartiet avviste ei garantiordning for bankar som Nicolai Rygg, hadde lansert. Nicolai Rygg skal deretter på direkte spørsmål ha svart at det var nødvendig at regjeringa vart felt. Regjeringsfråsegna blei dermed møtt med eit mistillitsframlegg til regjeringa i Stortinget. Mistillitsframlegget fekk fleirtal, og regjeringa måtte gå av. Johan Ludwig Mowinckel danna så ei ny borgarleg regjering. Regjeringa Hornsrud måtte dermed gå av 15. februar 1928, etter berre 18 dagar - og er dermed den norske regjeringa som har sete kortast tid. 

Frå 1938 var Rygg ein pådrivar for førebuingane til å evakuere den norske gullreserven i tilfelle krig. Dei tiltaka han fekk førebudd, og iverksettinga hans av den såkalla gulltransporten under den tyske invasjonen av Noreg i april 1940, var avgjerande for at gullreserven kunne bringast i sikkerheit i Storbritannia.

Litteratur
----------

* Sejersted, Francis: *Ideal, teori og virkelighet: Nicolai Rygg og pengepolitikken i 1920-årene*, 1973. ISBN 82-02-02671-7
* Utdjupande artikkel om Rygg skriven av Edgar Hovland for Norsk Biografisk Leksikon.

| * v
* d
* e
Norske sentralbanksjefar |
| --- |
| Karl Gether Bomhoff (1893–1920)  • Nicolai Rygg (1920–1946)  • Gunnar Jahn (1946–1954)  • Erik Brofoss (1954–1970)  • Knut Getz Wold (1970–1985)  • Hermod Skånland (1985–1993)  • Torstein Moland (1994–1995)  • Kjell Storvik (1996–1998)  • Svein Gjedrem (1999–2010)  • Øystein Olsen (2011–) |


| * v
* d
* e
Direktørar i Statistisk sentralbyrå |
| --- |
| Anders Nicolai Kiær (1877-1912)  • Nicolai Rygg (1913-1919)  • Gunnar Jahn (1920-1945)  • Arne Skaug (1946-1948)  • Petter Jakob Bjerve (1949-1980)  • Arne Øien (1980-1990)  • Svein Longva (1991-2004)  • Øystein Olsen (2005-2010)  • Hans Henrik Scheel (2011-2014)  • Christine B. Meyer (2015-2017) |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)

 |
| *h*-verdiar | Einingar |
| --- | --- |
| 6.62606896(33)×10−34 | J·s |
| 4.13566733(10)×10−15 | eV·s |
| 6.62606896(33)×10−27 | erg·s |
| *ħ*-verdiar | Einingar |
| 1.054571628(53)×10−34 | J·s |
| 6.58211899(16)×10−16 | eV·s |

Ein plakett på Humboldt universitet i Berlin til minne om Max Planck
**Planckkonstanten** (skriven *h*) er ein fysisk konstant som vert nytta til å skildre storleiken på kvanta i kvantemekanikken. Han er kalla opp etter Max Planck, ein av pionerane innan kvanteteori. Planckkonstanten vart først oppdaga som den proporsjonale konstanten mellom energien (*E*) til eit foton og frekvensen til den tilknytte elektromagnetiske bølgja (*ν*). Dette forholdet mellom energi og frekvens vert kalla **Planckforholdet** eller **Planck–Einstein-likninga**:

{\displaystyle E=h\nu .\,}
Sidan frekvensen *ν*, bølgjelengda *λ* og lysfarten *c* er knytt til kvarandre via *νλ* = *c*, kan Planckforholdet òg skrivast som: 

{\displaystyle E={\frac {hc}{\lambda }}.\,}
Louis de Broglie utvida tydinga av Planckkonstanten til å ikkje berre gjelde forholdet mellom energi og kvantebølgjelengda til eit foton, men tilsvarande forhold for alle partiklar. 

Ein nært knytt konstant er den **reduserte Planckkonstanten**, stundom kalla **Dirackonstanten**. Han er lik Planckkonstanten delt på (eller *redusert* med) 2π og skrive *ħ* ("**h-bar**"):

{\displaystyle \hbar ={\frac {h}{2\pi }}.}
Den reduserte Planckkonstanten vert nytta når frekvensen er uttrykket med radianar per sekund istaden for syklusar per sekund («vinkelfrekvens»). Energien til eit foton med vinkelfrekvens *ω* er gjeven ved

{\displaystyle E=\hbar \omega .}
Planck la fram ein hypotese (som seinare viste seg å vere rett) at under visse tilhøve, så ville ikkje energien få ein tilfeldig verdi. I staden for måtte energien vere ein multippel av ein særs liten storleik (seinare kalla «kvantum»). Dette er ikkje intuitivt i kvardagen, der det er mogeleg «å gjere nok litt varmare», eller «flytte noko litt raskare», fordi energi-kvantum er veldig, veldig små i forhold til det menneske opplever til dagleg. Planck fann ut at det er umogeleg å forklare enkelte fenomen utan å akseptere at energi er diskret, altså han finst berre i heiltalig multiplum av ein grunnverdi.

Sjå òg
------

* Planck-einingar
* Bølgje-partikkel-dualitet
* Stiglerlova

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Planck constant» frå Wikipedia på engelsk, den 12. november 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Barrow, John D. (2002). *The Constants of Nature; From Alpha to Omega - The Numbers that Encode the Deepest Secrets of the Universe*. Pantheon Books. ISBN 0-375-42221-8.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
**Nicolas Léonard Sadi Carnot** (1. juni 1796–24. august 1832) var ein fransk fysikar og militæringeniør som skreiv om prinsippa for den andre termodynamikklova i ei avhandling om varmekraftmaskinar.

Sadi Carnot, son av Lazare Nicholas Marguerite Carnot, var fødd i Paris i Frankrike i 1796 og døydde der av kolera i 1832. Han var offiser i den franske hæren.

I 1824 utgav han *Réflexions sur la puissance motrice du feu* der han prøvde å forklare korleis ein kan få mest mogleg arbeid ut av ein varmekraftmaskin, som til dømes ei dampmaskin, frå ei gjeven mengd varme, til dømes frå ei gjeven mengd brennande kol. Ingeniørar på tida hans hadde prøvt ulike mekaniske måtar for å auke mengda arbeid frå motorar.

Carnot hevda, korrekt, at alt som tydde noko, etter å ha fjerna tap som friksjon og varmetap, var å maksimere skilnaden mellom varmekjelda og varmesluket. Sjå Carnotprosess. Avhandlinga hans kan reknast som starten på moderne termodynamikk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nicolas Léonard Sadi Carnot» frå Wikipedia på bokmål, den 7. november 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Sejong den store** (7. mai 1397–18. mai 1450) var den fjerde kongen i Joseon-dynastiet av Korea. Han er best kjend for å ha skapt det koreanske alfabetet hangul, som han rett nok i samtida si møtte sterk motstand mot å innføre, særleg frå skriftlærde i kinesiske teikn (hanja). Sejong er ein av to koreanske herskarar som etter døden sin har fått nemninga «den store» lagt til namnet sitt. Den andre er Gwanggaeto den store av Goguryeo.

Tidleg liv
----------

Sejong var den tredje sonen til Kong Taejong. Då han var 12 år gammal vart han storprins Chungnyeong (충녕대군; 忠寧大君) og gifta seg med dottera til Sim On (심온; 沈溫) av Cheongsong (청송; 靑松), best kjent som Lady Sim (심씨; 沈氏), som seinare fekk tittelen prinsesse Soheon (소헌왕후; 昭憲王后).

Sejong utmerka seg på fleire område og var favoritten til faren.

Sejong vart Koreas herskar på ein noko uvanleg måte. Den eldste av sønene til kongen, prins Yangnyung (양녕대군), meinte at han sjølv mangla naudsynt dugleik for å bli konge, og meinte at Sejongs lagnad var å bli konge. Han og broren hans, prins Hyoryung (효령대군), var samde i at det var plikta deira å sørgje for at Sejong vart konge. Med god hjelp av klossete framferd ved hoffet i Seoul, sørgde dei for at dei vart bannlyst frå hovudstaden. Dermed var vegen klar for Sejong. Den eldste prinsen levde i fjella der han vandra rundt, medan den andre prinsen søkte seg til eit buddhistisk tempel, der han vart munk.

I juni 1418 abdiserte Kong Taejong og Sejong vart krona som konge av Joseon i august og byrja samstundes kongegjerninga si. Taejong hjelpte til med råd innanfor militære spørsmål dei neste fire åra fram til han døydde i 1422.

Sejong var avhengig av jordbruksproduksjon, og etablerte eit system der bøndene betalte skatt etter kor stor avkasting avlinga gav. Dermed kunne bøndene bry seg mindre med skattenivået og meir om avlinga si. Så snart kongen disponerte over eit tilstrekkeleg stort forråd sørgde han for at dette vart distribuert til fattigare bønder. I 1429 vart «Nongsa-jikseol» (hangul: 농사직설, hanja: 農事直說) utgjeve under Sejongs overoppsyn. Dette var den første boka om koreansk jordbruk, og ho handla blant anna om innhausting.

Hangul
------

*For meir om dette emnet, sjå Hangul.*
Hunmin Jeongeum
Kong Sejong den store spelte ei stor rolle i koreansk historie ved at han introduserte det koreanske alfabetet hangul som skriftspråk for koreansk.

Kjelder
-------

* Kim, Yung Sik. (1998). «Problems and Possibilities in the Study of the History of Korean Science», *Osiris* (2. serie, bind 13, 1998): 48–79.

Bakgrunnsstoff
--------------

* King Sejong's Confucian Humanism in the Early Choson Period Arkivert 2002-12-14 ved Wayback Machine.
* Location of the four forts and the six posts Arkivert 2007-06-14 ved Wayback Machine.
* *King Sejong the Great: the Light of Fifteenth Century Korea*, Young-Key Kim-Renaud, International Circle of Korean Linguistics, 1992, softcover, 119 pages, ISBN 1-882177-00-2
* Kim-Renaud, Young-Key. 2000. Sejong’s theory of literacy and writing. *Studies in the Linguistic Sciences* 30.1:13-46.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Ik** (russisk Ик) er ei elv i Basjkortostan og Tatarstan i Russland og ei av sideelvane til Kama frå venstre i nedslagsfeltet til Volga.

Ik har ei lengd på 571 km og eit nedslagsfelt på 18 000 km². Ho renn hovudsakleg på grensa mellom Basjkortostan og Tatarstan og spring ut frå åsane Bugulminsko-Belebejevskoj.

Nær landsbyen Nagajbakovo har elva ei middelvassføring på 45,5 m³/s. Elva frys til i andre halvdel av november og vert isfri att i midten av april. Dei største sideelvane hennar er Dymka, Mellja og Menzelja frå venstre og Usen frå høgre. Elva er framkommeleg 100 km oppover frå munningen. 

Byane Oktjabrskij og Menzelinsk ligg ved elva. Det ligg store oljefelt i nedslagsfeltet til elva og det føregår produksjon i områda Muslumovskogo Aznakaevskogo i Tatarstan.

I nærleiken av landsbyen Tumutuk er det bygd ei demning.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ик (приток Камы)» frå Wikipedia på russisk, den 17. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |