recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **Tjøtta** |
| --- |
| Den gamle handelsstaden på TjøttaDen gamle handelsstaden på Tjøtta |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Helgeland |
| **Koordinatar** | 65°50′05″N 12°26′41″E﻿Koordinatar: 65°50′05″N 12°26′41″E﻿

 |
| **Areal** | 11,3 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Kvalberghaugen (77 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Nordland

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 300 |
| **Folketettleik** | 26,5 /km² |

**Tjøtta** (av norrønt Þjótta, «den tjukkaste delen av låret» jamfør utsjånad på øya) er ei øy og ein tettstad i Alstahaug kommune i Nordland. Øya er 11,3 km², med knapt 300 innbyggjarar. 

Tjøtta er òg eit sokn i Nord-Helgeland prosti. Til soknet høyrer øya Tjøtta og fleire andre øyar sør i Alstahaug.

Historie
--------

Tjøtta. Fotografi frå kring 1890.  
 *(Foto: Axel Lindahl/Norsk folkemuseum)*
Tjøtta var eit eige herad fram til 1963. Tjøtta herad omfatta då òg eit areal på fastlandet, dette vart på 1990-talet overførd til Vefsn kommune. 

I jernalderen var Tjøtta eit maktsentrum i Hålogaland. Her budde skalden Øyvind Skaldespille og sonen hans, Hårek på Tjøtta. Seinare var Tjøttagarden sentrum i eit stort gods som åtte mange gardar både på ytre og indre Helgeland.

Geografi
--------

Tjøtta er ei flat øy med svært godt jordbruksland. Næringslivet er enno dominert av jordbruk og fiske. I bygningane til den gamle Tjøttagarden held Planteforsk Tjøtta til. 

På Nordøya ligg Tjøtta internasjonale krigskyrkjegard med over 7500 enkeltgraver for russiske krigsfangar. Her er òg 2500 omkomne frå fangetransportskipet Riegel, som vart senka mot slutten av andre verdskrigen, gravlagde.

Tjøtta kyrkje er ei steinkyrkje som vart bygd i 1851, etter at den førre trekyrkja brann ned.
Postnummeret hit er 8860 TJØTTA.

Litteratur
----------

* Helgeland historie, utg. av Helgeland Historielag

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Stjernebiletet Argo Navis teikna avJohannes Hevelius.
**Argo**, **Skipet Argo** eller **Argo Navis** er eit namn på eit tidlegare stort stjernebilete på sørhimmelen, som i dag er delt i tre bilete: Kjølen (Carina), Akterstamnen (Puppis) og Seglet (Velum).

Stjernebiletet representerte «Argo», skipet som vart nytta av Jason og argonautane i gresk mytologi. 

På grunn av presesjon har stjernene i Argo flytta seg lenger sør sidan antikken, og færre av dei er synlege i dag frå breiddegradene kring Middelhavet.

Argo Navis er det einaste av dei 48 stjernebileta som vart oppførte av Klaudios Ptolemaios på 100-talet som ikkje lenger vert offisielt rekna som eit stjernebilete. Det kjem av storleiken og om det framleis hadde vore eit enkelt stjernebilete, ville det ha vore det største av dei alle. I 1752 delte den franske astronomen Nicolas Louis de Lacaille det opp i dei tre stjernebileta det består av i dag.

Kjelder
-------

* Argo: stjernebilde. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 21. mars 2015 frå .

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Argo Navis» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mai 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Pam Eastlick. University of Guam.». [*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Argo Navis**

* Starry Night Photography: Bilete av Argo Navis[*daud lenkje*]
* Star Tales – Argo Navis
|  |
| --- |
| **Aucklandrikse** |
| AucklandrikseAucklandrikse |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** VU Sårbar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Tranefuglar Gruiformes |
| **Familie:** | Riksefamilien Rallidae |
| **Slekt:** | *Lewinia* |
| **Art:** | **Aucklandrikse** *L. muelleri* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Lewinia muelleri***Rothschild, 1893 |

**Aucklandrikse** (*Lewinia muelleri*) er ein vassfugl i riksefamilien. Arten er endemisk for Aucklandøyane, New Zealand, og kan treffast på Adams Island og Disappointment Island, men ikkje på hovudøya Auckland Island.

Skildring
---------

Aucklandriksa er ei relativt lita rikse, ca. 21 centimeter med kroppssvekt på 90 gram. Ryggen, vengen og oversida av halen er olivenbrune med svarte streker. Bakre buk og kroppsider samt undergumpen har svart-kvite tverrstriper. Hovudet og nakken er raudbrune, og halsen og brystet er i grått. Ho har eit langt, tynnt nebb som er raudleg i farga. Beina er lyse, brunlege.

Fjørdrakta verkar kamuflerande i habitatet av tett vegetasjon, under småskog der aucklandriksa kan springe fritt på bakken under. Riksa er òg er særs sky slik at det finst lite informasjon om leveviset, til dømes finst det berre to reirfunn. Ein trur dietten kan bestå av virvellause dyr, inkludert sniglar.

Arten vart først oppdaga og skildra på slutten av 1800-talet, men vart ikkje funnen att før ein fugl vart fanga på Adams Island i 1966. Populasjonen på Disappointment Island vart oppdaga i 1993.

Arten har status som sårbar. Bestanden på Adams Island er estimert til 1500 individ, på Disappointment Island lever fleire hundre individ. Ein trur bestanden er stabil.

Kjelder
-------

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Lewinia muelleri Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 21. desember 2012.

### Referansar

1. 1 2 3  Heather og Robertson, 2005
2. ↑  BirdLife International 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Aucklandrikse**
|  |
| --- |
| Færøysk frimerke frå 2006: «Kongurin letur snekkju smíða har á sløttum sandi» |
| «Lunnar brustu og jørðin skalv: teir drógu knørr úr nesti» |
| «Har kom maður oman av bergi við sterkum boga í hendi: «Jallur tín av Ringaríki hann meg higar sendi».» |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |

**Ormurin langi** er ein svært populær song på Færøyane. Det er eit gammalt kvad på 86 vers som skildrar slaget ved Svolder og endeliktet til Olav Tryggvason. Dei fyrste 13 versa vart omsett til norsk av Per Sivle og prenta i avisa *Fedraheimen* i april 1885. Sjå òg Ormen Lange.

Under er eit utdrag av den færøyske originalversjonen, som med nokre ordforklaringar er forståeleg for nordmenn:

**1.**

Viljið tær hoyra kvæði mítt, *(tær = de)*
viljið tær orðum trúgva, *(trúgva = tru)*
um hann Ólav Tryggvason,
hagar skal ríman snúgva. *(snúgva = snu, dreie {seg om})*
Refreng:
Glymur dansur í høll,
Dans sláið í ring!
Glaðir ríða Noregsmenn
til Hildar ting.
**2.**

Kongurin letur snekkju smíða *(smíða = laga)*
har á sløttum sandi;
Ormurin langi størstur var,
sum gjørdist á Noregslandi.
**3.**

Knørrur var bygdur á Noregslandi
gott var í honum evni:
sjúti alin og fýra til *(syttifire alen)*
var kjølurin millum stevna.
...
**8.**

Har kom maður á bergið oman
við sterkum boga í hendi:
"Jallurin av Ringaríki
hann meg higar sendi."
...
**10.**

"Einar skalt tú nevna meg,
væl kann boga spenna;
"Tambar" eitur mín menskur bogi,
ørvar drívur at renna."
**11.**

"Hoyr tú tað, tú ungi maður,
vilt tú við mær fara,
tú skalt vera mín ørvargarpur
Ormin at forsvara."
**12.**

Ganga teir til strandar oman,
ríkir menn og reystir,
lunnar brustu og jørðin skalv:
teir drógu knørr úr neysti.
...
**30.**

Nú skal lætta ljóðið av,
eg kvøði ei longur á sinni;
nú skal taka upp triðja tátt;
dreingir, leggið í minni!
...
**71.**

Einar spenti triðja sinni, *(triðja sinni = tredje gong)*
ætlaði jall at raka, *(vil treffe jarlen)*
tá brast strongur av stáli stinna, *(tá = då)*
í boganum tók at braka.
**72.**

Allir hoyrdu streingin springa,
kongurin seg forundrar:
"Hvat er tað á mínum skipi, *(kva er det på skipet mitt)*
so ógvuliga dundrar?" *(som så høgt/fælt dundrar)*
**73.**

Svaraði Einar Tambarskelvir
- kastar boga sín: -
"Nú brast Noregi úr tínum hondum,
kongurin, harri mín!" *(harri = herre)*
...

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile teksten til *Ormurin Langi* på Heimskringla
* Opptak av dansen *Ormurin Langi* på YouTube
* Visegruppa Tyr sin versjon av *Ormurin Langi* på YouTube
**Austre valkrins** (nordsamisk: *Nuortaguovllu válgabiire*, bokmål: *Østre valgkrets*) er ein valkrins ved Sametingsvala i Noreg frå og med valet i 2009. Krinsen vert også kalla valkrins 1. Stemmerett i krinsen har dei som er busette der og er innførte i manntalet til Sametingsvalet. I 2017 var det 2 303 personar som var registrerte i manntalet i området.

Krinsen femner kommunane Sør-Varanger, Nesseby, Vadsø, Vardø, Båtsfjord, Tana, Berlevåg, Lebesby og Gamvik i Finnmark fylke.

Ved valet i 2017 vart det vald inn inn fem sametingsrepresentantar frå krinsen. Sametinget skal til saman ha 39 representantar.

Krinsordninga ved Sametingsvala vart endra framfor valet i 2009. I staden for dei 13 krinsane ein nytta ved Sametingsvala i 1989, 1993, 1997, 2001 og 2005, er det frå 2009 sju krinsar. Austre valkrins tilsvarar dei to tidlegare krinsane Varanger valkrins, med Sør-Varanger, Nesseby, Vadsø, Vardø og Båtsfjord kommunar og Tana valkrins, med Tana, Berlevåg og Gamvik kommunar, i tillegg til Lebesby kommune som tidlegare høyrde til Porsanger valkrins.

Parti og vallister som stilte til Sametingsvalet i 2017 i Austre valkrins
-------------------------------------------------------------------------

Desse partia og vallistene stilte til Sametingsvalet i 2017 i krinsen.

* Árja
* Arbeidarpartiet
* Framstegspartiet
* Høgre
* Norske Samers Riksforbund/Samefolkets parti (fellesliste)
* Samedemokratene og Šiella
* Samenes Folkeforbund
* Senterpartiet

Referansar
----------

1. 1 2  *Lov om Sametinget og andre samiske rettsforhold (sameloven).* på nettstaden lovdata.no
2. ↑  «Sametingets valgmanntall 2017», *www.sametinget.no*, arkivert frå originalen 26. februar 2019, henta 25. februar 2019
3. ↑  *Mandatfordelingen.* Sametinget. Henta frå  Arkivert 2019-02-26 ved Wayback Machine. den 25.2.2019.
4. ↑  «Ny valgordning» på nettstaden til Det norske sametinget[*daud lenkje*]
5. ↑  *Sametingsvalget 2009*: «1. Nuortaguovllu válgabiire/Østre valgkrets»
6. ↑  Sametinget. «Vallister til sametingsvalet 2017 i Austre valkrins.». Henta 25.2.2019.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *FOR 2008-12-19 nr 1480: Forskrift om valg til Sametinget* på nettstaden lovdata.no
* *Sametingsvalget 2009 – Rundskriv om endringer i valgbestemmelsene i sameloven og forskrift om valg til Sametinget* på nettstaden til Den norske regjeringa

| * v
* d
* e
Valkrinsar ved Sametingsvala |
| --- |
|  | Austre • Ávjovárri • Nordre • Gáisi • Vesthavet • Sørsamisk • Sør-Noreg |  |
**Aud Hvammen Lunde** (fødd 31. mai 1943) er ein norsk tidlegare alpin skirennar frå Geilo, som vann fem NM-gull i tida 1964-68, tre av dei storslalåm. Ho var medlem i Geilo Idrettslag og er gift med Peder Lunde. Margit Hvammen var hennar eldre syster.

Karriere
--------

Aud Hvammen fekk sitt gjennombrot med NM-sølv på Rjukan i 1961. Vinteren 1964 vann ho slalåmtevlinga og kombinasjonen då NM i alpine greiner 1964 fann stad i Hemsedal, der ho også tok sølvmedaljen i storslalåm. Året etter sikra ho seg gull i storslalåm og sølv i utforrennet under NM 1965 på Voss. I 1966 kom ho på sølvplassen i dei same to øvingane ved noregsmeisterskapen på Oppdal. Under NM 1967 på Voss bytte Hvammen med Dikke Eger Bergmann om å ta gull og sølv i høvesvis storslalåm og slalåm. Hvammen deltok i Vinter-OL 1968 og vart nummer 28 i storslalåm. Seinare i OL-sesongen avslutta ho i Ørsta si tid som aktiv med å verte norsk meister for tredje gong i storslalåm, og tok ei veke seinare NM-sølv i utfortevlinga i Narvik.

Kjelder
-------

* *Sportsboken", aktuelle årgangar.*
**Melody Amber**-turneringa i blindsjakk og hurtigsjakk har frå 1992 blitt arrangert kvart år i Monte Carlo i Monaco, fram til den i 2008 vart arrangert i Nice i Frankrike. Arrangør og sponsor kunngjorde før turneringa i 2011 at dette vart den siste. 

Turneringa blir arrangert med 12 deltakarar, som alle spelar eit parti blindsjakk og eit parti hurtigsjakk mot kvarandre. Det blir premiert separat både for beste samanlagt resultat i blindsjakk og i hurtigsjakk, og for beste resultat totalt i begge disiplinar. (Den første turneringa i 1992 hadde ikkje blindsjakk og var i staden ei dobbeltrundig hurtigsjakkturnering.)

På grunn av dei høge pengepremiane og den uvanlege turneringsforma stiller alle dei beste spelarane i verda opp i turneringa - viss dei er blant dei 12 heldige som blir invitert. Turneringa blir sponsa av den nederlandske milliardæren og verdsmeisteren i fjernsjakk, Joop van Oosterom. Turneringa er kalla opp etter namnet til dottera til van Oosterom. Turneringa blir vanlegvis arrangert i mars.

Magnus Carlsen har deltatt i 2007, 2008, 2009, 2010 og 2011. I 2008 med ein delt andreplass totalt som resultat, i 2009 vart det delt førsteplass i blindsjakken og fjerdeplass totalt,, i 2010 vann han turneringa saman med Vassilij Ivantsjuk, og desse to vann også hurtigsjakken,  og i 2011 vart det andreplass totalt, og suveren siger i hurtigsjakken med 9,5 poeng av 11 moglege. 

Vladimir Kramnik har flest turneringssigrar med 6, medan Viswanathan Anand har 5.

Vinnarar av turneringa (samanlagt for blind- og hurtigsjakk)
------------------------------------------------------------

* 1992 Vassilij Ivantsjuk
* 1993 Ljubomir Ljubojevic
* 1994 Viswanathan Anand
* 1995 Anatolij Karpov
* 1996 Vladimir Kramnik
* 1997 Viswanathan Anand
* 1998 Alexei Shirov og Vladimir Kramnik
* 1999 Vladimir Kramnik
* 2000 Alexei Shirov
* 2001 Vladimir Kramnik
* 2002 Aleksander Morozevitsj
* 2003 Viswanathan Anand
* 2004 Aleksander Morozevitsj og Vladimir Kramnik
* 2005 Viswanathan Anand
* 2006 Viswanathan Anand og Aleksander Morozevitsj
* 2007 Vladimir Kramnik
* 2008 Levon Aronian
* 2009 Levon Aronian
* 2010 Magnus Carlsen og Vassilij Ivantsjuk
* 2011 Levon Aronian

Bakgrunnsstoff
--------------

* Melody Amber-turneringa i 2006
* Melody Amber-turneringa i 2007
* Melody Amber-turneringa i 2008
* Melody Amber-turneringa i 2009
* Melody Amber-turneringa i 2010

Fotnotar
--------

1. ↑  Melody Amber 2008
2. ↑  Melody Amber 2009
3. ↑  Melody Amber 2010
4. ↑  Melody Amber 2010 hos Chessbase

* *Denne artikkelen bygger på «Melody Amber-turneringa i sjakk» frå Wikipedia på engelsk, den 28. juni 2008.*
| Melun |
| --- |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Melun** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Île-de-France  Seine-et-Marne |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  8,04 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 37 800   4 701/km² |
| Koordinatar | 48°32′″N 02°40′″E﻿Koordinatar: 48°32′″N 02°40′″E﻿ |
| Høgd over havet | 54 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 77000 |
| **Heimeside:** ville-melun.fr |

**Melun** er ein by og kommune nordvest i Frankrike. Han er *préfecture* (administrasjonsstad) i departementet Seine-et-Marne i regionen Île-de-France, og har om lag 40 000 innbyggjarar. Byen ligg 41,4 km frå sentrum av Paris ved elva Seinen. Innbyggjarane i byen vert på fransk kalla *Melunais*.

Historie
--------

Byen vart grunnlagd på ei øy i Seinen søraust for Paris i romartida, og vart mellom anna nemnd av Julius Cæsar. Normannarar plyndra byen i 845.

Kong Hugo Capet gav Melun til Bouchard. Under styret til Robert II av Frankrike kjøpte Odo av Champagne, hertug av Champagne, byen, men kongen tok tilbake byen for visehertugdømet i 999. Le Chatelain og kona hans, som hadde seld byen til kongen, vart då hengd.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Melun**

* Turistkontoret i Melun

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Undersåttar lovsprisar kong Vaclav II av Böhmen i denne illustrasjonen frå Codex Manesse frå 1300-talet.
**Monarki** kjem frå gresk, og betyr eine-styre, det vil seie at éin **monark** styrer over eit land. Monarkar kan ha titlar som konge, dronning, keisar, eller keisarinne. Monarkar har i praksis sjeldan styrt aleine, men delt makta si med adelen, sine eigne embetsmenn eller ei folkevald nasjonalforsamling.

I Danmark-Noreg var kongen i prinsippet eineveldig frå 1660 til 1814. Sidan da har vi hatt eit konstitusjonelt monarki, der makta til kongen er blitt gradvis minska. Særleg skjedde dette da parlamentarismen blei innført i Noreg i 1884. Den svensk-norske felleskongen kunne frå da av ikkje utnemne kven han ville til den norske regjeringa. Etter 1905 har Noreg hatt eigen monark. Dette skjedde etter ei folkerøysting der ca. 75 % røysta for monarki og ca 25. % for republikk. 

I *Politikken* av Aristoteles er *monarki* nemninga på det gode kongedømet, det er det styresettet der éin person styrer ein bystat med alle i staten sitt beste for auga.

Kritikk av monarkiet
--------------------

Monarki er grunnleggande udemokratisk, og i mange land med monarki finst det grupper og/eller politiske parti som ynskjer å fjerna monarkiet. Dette er òg tilfellet i Noreg. Det er framleis solid fleirtal for monarki i Noreg. Den prinsipielle innvendinga til dei som vil avskaffa monarkiet er at det udemokratisk at statsleiaren ikkje vert vald. Ei anna vanleg innvending er at aktørar med mykje pengar kan påverka kongefamilien gjennom gåver, utan at allmugen veit kven desse er, noko som ikkje er foreinleg med openheita som elles vert praktisert i det norske statsapparatet.

Kjelder
-------

1. ↑  Bones, L.E. (6. mars 2001). «Vil ha republikk». *Dagbladet.no*.
2. ↑  Aakervik, A. (24. august 2008). «Fire av ti vil ha republikk nå». *VG.no*.
3. ↑  Hansen, Frode (4. april 2001). «En av fire ønsker republikk». *Dagbladet.no*.
4. ↑  «Bred oppslutning i Stortinget om monarkiet». *Aftenbladet*. 27. mai 2010.
5. ↑  Øberg, S.P. (14. oktober 2015). «Rotevatn (V): - Posisjoner og privilegier skal ikke gå i arv i et demokrati». *Aftenposten*.
6. ↑  Stanghelle, H. (4. september 2015). «Kronprinsparets taushetsregime er en risikabel seilas». *Aftenposten*.

| * v
* d
* e
Styresett |
| --- |
| 
* Anarki
* Aristokrati
* Autokrati
* Diktatur
* Folkestyre
* Konstitusjonelt monarki
* Kleptokrati
* Meritokrati
* Monarki
* Oligarki
* Oklokrati
* Parlamentarisme
* Plutokrati
* Presidentialisme
* Semipresidentialisme
* Teknokrati
* Teokrati
* Timokrati
* Tyranni

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC

 |
| **Ormont-Dessus** |
| --- |
| Les Diablerets stasjonLes Diablerets stasjon Les Diablerets stasjon |
| 

|  |
| --- |
| Kommunevåpenet til Ormont-Dessus |
| **Kommunevåpenet til Ormont-Dessus** |

 |
| Plassering |
| 

Ormont-Dessus is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | Vaud |
| Distrikt | Aigle |
| Språk | fransk |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  61,65 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2010)   - folketettleik | 1 457   23,6 /km² |
| Koordinatar | 46°21′0″N 7°09′0″E﻿Koordinatar: 46°21′0″N 7°09′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 1128 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 1865 |
| **Nettstad:** www.ormont-dessus.ch |

**Ormont-Dessus** er ein kommune i distriktet Aigle i kantonen Vaud i Sveits. Kommunen har 1 457 innbyggjarar (2010) og eit areal på 62 km². 

Kommunen ligg i øvre delen av Grande-Eaudalen. Han består av landsbyane Ormont-Dessus og Vers-l'Eglise samt spreidde busetnader. Les Diablerets er den høgastliggande landsbyen. 
Kommunen grensar i aust mot kantonen Bern og mot kantonen Valais. Ormont-Dessus må ikkje forvekslast med grannekommunen Ormont-Dessous i vest.

Fransk er offisielt språk i kommunen.

Skirennarane Willy Favre var og Lise-Marie Morerod er frå Ormont-Dessus.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ormont-Dessus» frå Wikipedia på engelsk, den 21. januar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Ormont-Dessus**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* HDS
* GeoNames

 |
**Ole Olsen Aaset** (25. mars 1767–22. mai 1825) var ein norsk gardbrukar, trelasthandlar, landhandlar og stortingsmann frå Åmot i Hedmark.

Åset var son av ein gardbrukar. Han tok over farsgarden i 1788. I tillegg dreiv han trelasthandel i heile Østerdalen, for ein stor del for trelasthandlar Holm i Christiania. Han kjøpte opp store skogeigedommar, i 1812 eigde han 400 000 dekar skog inn mot svenskegrensa. Saman med Holm eigde han fem skip, til eit av dei, som vart bygt i Fredrikstad i 1810 og kosta 121 000 riksdalar, leverte han alt skipstømmeret. Han dreiv landhandel på Åmot, der han mellom anna nokre år ala fram tobakk til sal.

Aaset var stortingsmann frå Hedemarkens amt i 1821 og på omframstortinget året etter. I 1821 var han medlem av fem komitear, mellom anna om utskiftingslova og om gasjar, pensjonar og budsjett.

Han døydde på Åset i Åmot i 1825.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Ole Olsen Aaset NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
|  |
| --- |
| **Maoridukkar** |
| Maoridukkar, januar 2008Foto: Wikipedia-brukar D-rewMaoridukkar, januar 2008Foto: Wikipedia-brukar D-rew |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Podicipediformes |
| **Familie:** | Dukkarfamilien Podicipedidae |
| **Slekt:** | *Poliocephalus* |
| **Art:** | **Maoridukkar** *P. rufopectus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Poliocephalus rufopectus***G. R. Gray, 1843 |

**Maoridukkar** (*Poliocephalus rufopectus*) er ein liten medlem i dukkarfamilien, endemisk for New Zealand.

Maoridukkarar er 29 centimeter i lengd og veg om lag 250 gram. Kroppen verkar mørk, kort og butt, nebbet er rett og relativt kort. I hekkedrakt er dei mørk, gråbrune på overida med eit glansa, svart hovud med tynne sølvfarga striper. Framsida av halsen og brystet er rustfarga. Auga er gule, og halen er kvit og dunaktig.

Ikkje-hekkedrakta er generelt bleikare og meir diffus. Ungfuglar får same drakta etter nokre månader.

På Nordøya han er funne på vestkysten av kystnære innsjøar frå North Cape til Pukekohe og frå sørlege Taranaki til Paraparaumu, på innsjøar og dammar i det sentrale platået, Gisborne, Hawke's Bay og Wairarapa.

Denne arten var tidlegare til stades på innsjøar i låglandet på Sørøya, men fekk ei rask nedgang der av ukjende grunnar på 1800-talet, og den siste registrerte hekkinga på Sørøya er frå 1941.

Denne dukkararten er sky og vil dukke og skjule seg når kan blir uroa. Føda består hovudsakleg av akvatiske insekt og larvane deira, og dessutan små blautdyr som sniglar. Nokre gonger tar dei byttedyr som fisk og ferskvasskreps.

Storleiken på populasjonen av maoridukkarar er estimert til 1700 individ (2005) og er minkande.

Kjelder
-------

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (rev. utg.), Viking, 2005

### Referansar

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Maoridukkar**

* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Poliocephalus rufopectus*. Henta frå  den 17. juli 2012
* Videoar, bilete og lydopptak av maoridukkarar hos Internet Bird Collection

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Maoridukkar |
| Svensk | Maoridopping |
| Dansk | Newzealandsk Lappedykker |
| Engelsk | New Zealand Grebe |
| Maori | Weweia |
| Bokmål | Maoridykker |
**Flyndrelogg**, eller **handlogg**, er ein eldre reiskap til å måle fart på fartøy. Med ei loggline finn ein kor langt fartøyet går på ei viss tid. I enden på logglina er ei sektorforma treplate, om lag 8 tommar høg. Ho har påfesta blyknotttar, som gjer at ho står vertikalt i vatnet. Då vert ho ikkje så lett meddregen under logginga. Logglina har ein oppkveila i ein balje eller på ein rull. Når flyndra vert sleppt overbord held ein av mannskapet rullen over hovudet slik at lina kan renne ut fritt. Eit timeglas har vorte brukt til å finne rett tid for målinga.

På logglina er det knutar. Utgangspunktet for avstanden mellom knutane er 1/128 av ei nautisk mil,(1852 meter, 9500 fot). Det vert 46 fot,(14,5 meter). Timeglaset som vert brukt er kalibrert på 28 sekund (1/128 time). Talet på knutar som har gått ut på denne tida gir fartøyet si fart i knop. Fartseininga knop kjem av denne måten å måle fart på. I praksis syner det seg at loggflyndra til ei viss grad vert slept med fartøyet. Difor har avstanden mellom knutane vorte forkorta til 42 fot(7 famner, 13,2 meter). På fartøy som gjer meir enn 8 knop fart har ein brukt eit timeglas på 14 sekund.

Loggflyndra er festa til logglina med ein treparta hanefot. Når ho skal halast inn att i fartøyet, kan ein av partane løysast ut med eit rykk i logglina. Flyndra legg seg då horisontalt, og er lett å hale inn.

Kjelde
------

* Jens Kusk Jensen:*Haandbog i praktisk sømandsskab*.1924,1982.
Koordinatar: 81°33′S 158°45′E﻿

**Peacock Heights** er ei rekkje bratte fjell og ryggar som strekkjer seg over 11 nautiske mil (20 km) og med ei breidde på 5 nautiske mil (9 km) frå Mount Nares i Churchill Mountains. Fjellet stig frå kring 600 moh ved Starshotbreen til kring 2600 moh nær Mount Nares og dannar skiljet mellom Flynnbreen og Donnallybreen. Det vart namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter Dennis S. Peacock (Peacock Peak), direktør i Solar-Terrestrial Physics Program, Division of Atmospheric Sciences i National Science Foundation, 1975–87; nestleiar for Upper Atmospheric Research, 1988–91; sjefsforskar for U.S. Antarctic Program, 1991–2002, og i dag leiar for Polar Sciences Section i National Science Foundation (NSF) Office for polarforsking.

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Peacock Heights» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Maoriparakitt** |
| Bilete frå Isaac Peacock Springs wildlife refuge, ChristchurchFoto: Jon SullivanBilete frå Isaac Peacock Springs wildlife refuge, ChristchurchFoto: Jon Sullivan |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** CR Kritisk truga |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Papegøyefuglar Psittaciformes |
| **Familie:** | Papegøyefamilien Psittacidae |
| **Slekt:** | *Cyanoramphus* |
| **Art:** | **Maoriparakitt** *C. malherbi* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cyanoramphus malherbi***Souancé, 1857 |

**Maoriparakitt** (*Cyanoramphus malherbi*) er ein liten papegøye, endemisk for New Zealand. På New Zealand er han allment kjent som 'Orange-fronted Parakeet', eit namn han deler med ein annan papegøyeart frå Mellom-Amerika. Arten er kritisk truga med 50-249 kjønnsmodne individ igjen i vill tilstand.

I mange år blei maoriparakitt sett på som ein underart eller som fargevariant av den meir vanlege arten gulkroneparakitt. Nyare forsking har vist at dette er ein gyldig sjølvstendig art. Maoriparakitt lever i *Nothofagus*-skog på Sørøya på New Zealand, sjølv om dei kan ha hatt eit vidare spekter av habitat før tilkoma av menneske. Dei har vorte truga av hogst av opphavleg skog, som gav dei eldre tre som dei hekka i, ved overbeiting av dei låge buskane som dei fann føda i, og av predasjon av introduserte rotter, røyskattar og kattar.

Det vitkaplege artsnamnet heidrar den franske ornitologen Alfred Malherbe.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Malherbe's Parakeet» frå Wikipedia på engelsk, den 23. januar 2013.*

* BirdLife International (2013) Species factsheet: *Cyanoramphus malherbi*. Henta frå  den 23. januar 2013.

### Referansar

1. ↑  BirdLife International (2013)
2. ↑  Arndt, T.: Lexicon of Parrots
3. ↑  Boon, W.M.; Kearvell, J.; Daugherty, C. H.; Chambers, G. K. (2001): *Molecular systematics and conservation of kakariki (Cyanoramphus'spp.)*. *Science for Conservation* **176** PDF fulltekst

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Maoriparakitt**
Koordinatar: 72°20′S 62°42′W﻿

**Peck Range** er ei fjellkjede, med ryggar og åsar, i Palmer Land i Antarktis. Fjellkjeda er 20 km lang frå nord til sør, vest for Du Toit Mountains ved Black Coast. Fjellkjeda er kring 1700 moh og grensar i sør til eit høgt snøfelt, i aust og vest til isbrear som flyt saman ved nordenden av fjellkjeda, sør for Mount Wever. Fjellkjeda vart kartlagd av US Geological Survey (USGS) frå flyfotografi teken av U.S. Navy 1966-69 og vart vitja av eit felles feltlag frå USGS-BAS 1986-87. Sidan fleire detaljar i området vart kalla opp etter geologar, vart fjellkjeda namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) i 1988 etter Dallas Lynn Peck, ein geolog og stor ekspert på vulkanske bergartar, særleg granittar.

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Peck Range» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Mapledurwell** er ein landsby i Hampshire i England som ligg søraust for Basingstoke. Namnet «Mapledurwell» tyder 'lønnetrekjelde'.

Historie
--------

St Mary kyrkje
Staden er nemnd i Domesday Book, der Anschill heldt landet for Edvard vedkjennaren. Frå 1086 blei det eigedommen til Hugh de Port som eit *Great Manor* som dekte sokna Newnham, Up Nately og Andwell. Eigedommen blei tapt av Adam de Port i 1172, etter at kongen gav han til Alan Basset. Han blei overført til Hugh de Despenser i 1306, som blei hengd av dronning Isabel i 1326. Eigedommen blei gjeven tilbake til familien Despenser i 1337, og blei verande i deira eige i to hundreår. 

Kyrkja St Mary er dekt med flint, og stammar frå 1200-talet og 1400-talet. Ho blei restaurert på 1800-talet, og er ein verna bygning.

I 1528 gav William Frost av Avington han til Corpus Christi College i Oxford, som var den viktigaste landeigaren fram til 1839. Denne lange eigarskapsperioden gjorde at små leigebruk forstette å vera den vanleg landbruksmetoden her, og inngjerding av landet - *enclosure* - fann stad relativt seint. På grimm av dette har området halde på eit ope landskap og gamle buktande vegar. 

Opninga Basingstoke-kanalen i 1778, som gjekk gjennom norddelen av Up Nately, og utvidinga av mursteinsverk i nærleiken førte til mange industrijobbar i området.

Mapledurwell er del av eit *civil parish* (kommune) som heiter Mapledurwell and Up Nately.

Kjelder
-------

1. ↑  «Civil Parish population 2011». *Neighbourhood Statistics*. Office for National Statistics. Arkivert frå originalen 10. mai 2017. Henta 7 December 2016.
2. ↑  «CHURCH OF ST. MARY, Mapledurwell and Up Nately - 1092979 | Historic England», *historicengland.org.uk* (på engelsk), henta 15. oktober 2021
3. ↑  «Mapledurwell». Hampshire County Council. Arkivert frå originalen 3. oktober 2009. Henta 25. september 2009.
4. ↑  «Hampshire County Council’s legal record of public rights of way in Hampshire» (PDF). 2008. Henta 28. oktober 2010.

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 15. oktober 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Mapledurwell**

* John Hare, Jean Morrin og Stan Wright *The Victoria History of Hampshire: Mapledurwell* Institute of Historical Research, 2012 ISBN 1905165897 ISBN 978-1905165896

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Innan formelle språk er eit kontekstfritt språk sagt å vera på **Chomsky-normalform** om det har dei følgjande produksjonsreglane

*A* → *BC*,   eller
A → *a*,   eller
*S* → ε
Her er A, B og C ikkje-terminalsymbol og a er eit terminalsymbol. S er startsymbolet og ε er den tomme strengen. Korkje B eller C kan vera startsymbolet og den tredje produksjonregelen kan berre vera med om den tomme strengen er i det gjevne kontekstfrie språket. 

Kvart og eit kontekstfritt språk kan ved å følgja eit sett med reglar verta til gjort om til Chomsky-normalform og kvart og eit språk gjeve på Chomsky-normalform er eit kontekstfritt språk.

Bruksområde
-----------

Å få eit språk på Chomsky-normalform er ofte brukt som eit preprosesseringssteg i fleire algoritmar. Kontekstfrie språk er viktige innanfor mellom anna kompilatorteknikk. Det vert enklare å jobba med kontekstfrie språk når alle kontekstfrie språk kan omformast til denne forma.

Litteratur
----------

* Michael Sipser (1997). Introduction to the Theory of Computation. PWS Publishing. ISBN 0-534-94728-X.  *(side 98–101 seksjon 2.1: context-free grammars. Side 156.)*
**Peder Olsson Alsvik** (26. juni 1882–31. desember 1964) var ein norsk fiskar, sjømann, bankmann og stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet, fødd i Aure på Nordmøre.

Foreldra til Alsvik var gardbrukarar på Semundset i Aure. Frå 16-årsalderen var Peder Alsvik sjømann i både innan- og utanriksfart. Han arbeidde mange år som fiskar og i 1912 stod han i spissen for skipinga av Norsk fangst- og fiskerforbund i Ålesund. 1922-23 var han anleggsarbeidar på Raumabanen. Frå 1933 til 1942 og frå 1945 til 1956 var han administrator i Hypotekbanken si avdeling i Trondheim.

Alsvik busette seg med familien på Dale på Nordlandet, som den gongen høyrde til Bremsnes herad. Han kom Alsvik inn i kommunestyret i Bremsnes i 1916, der han hadde sete ein periode (1916-19) og sidan tre periodar frå 1925 til 1934. Hausten 1936 vart Alsvik vald til stortingsrepresentant for Møre og Romsdal og Arbeidarpartiet. Han vart attvald ved stortingsval 1945 og 1949. Frå 1945 til han gjekk ut av Stortinget i 1953 var han medlem av Sjøfarts- og fiskerikomiteen.

Kjelder
-------

* lokalhistoriewiki
* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Manuela Montebrun** (fødd 13. november 1979) er ein fransk tidlegare friidrettsutøvar som tevla i sleggjekasting. Ho vann bronsemedaljen i øvinga ved europameisterskapen 2002 og verdsmeisterskapen 2003. Mange år etter OL 2008 rykte Montebrun opp på tredjeplassen då resultata til konkurrentar vart annullert.

Aktiv
-----

Montebrun kasta sleggja over 70 meter fyrste gongen i 2000-sesongen. Ho mislukkast i OL-tevlinga i Sydney, året etter vart ho nummer fem ved VM 2001. Under europameisterskapen 2002 i München kasta ho 72,04 meter og vann bronsen, mindre enn meteren bakom vinnaren Olga Kuzenkova. Ved VM 2003 på fransk heimebane kneip ho bronsemedaljen med eit kast på 70,92 m.

11. juli 2005 i Zagreb kasta Montebrun sleggja 74,66 meter og forbetra dermed franske rekorden, gjeldande også i 2020. Ein månad etter rekordkastet kom ho med 71,41 meter på fjerdeplass i verdsmeisterskapen i Helsinki. Denne plasseringa gjorde Det internasjonale friidrettsforbundet om på då det i 2013 annullerte resultatet til verdsmeisteren Olga Kuzenkova.

I 2008 rekte Montebrun sine 72,54 meter til femteplass under OL i Beijing. Åtte og ni år seinare annullerte IOK prestasjonane til dei russiske utøvarane Aksana Mjankova og Darja Ptsjelnik og flytta Montebrun opp til bronseplassen.

Montebrun vart fransk meister ni gongar og aktiv på toppnivå til 2012.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1998 i Budapest: Utslått i kvalifiseringa (54,13 m=nr 24)
* VM 1999 i Sevilla: Nr 12 – 62,44 m
* OL 2000 i Sydney: Utslått i kvalifiseringa (57,77 m=nr 24)
* VM 2001 i Edmonton: Nr 5 – 67,78 m
* EM 2002 i München: Bronsemedalje – 72,04 m
* VM 2003 i Paris: Bronsemedalje – 70,92 m
* OL 2004 i Aten: Utslått i kvalifiseringa (67,90 m=nr 15)
* VM 2005 i Helsinki: Nr 4 – 71,41 m
* VM 2007 i Osaka: Nr 8 – 70,36 m
* OL 2008 i Beijing: Nr 5 – 72,54 m
* VM 2009 i Berlin: Nr 12 – 69,92 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Manuela Montebrun» frå Wikipedia på tysk, den 28. juni 2020.*

* *Denne artikkelen bygger på «Manuela Montebrun» frå Wikipedia på engelsk, den 28. juni 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Manuèla Montebrun» (på engelsk). olympedia.org. Henta 20. februar 2023.
Kumøkk. Foto: Thomas Steiner

Møkkhaug Foto: Andrew Dunn

**Drit**, **skit** og **møkk** er ord som viser til ekskrement eller noko som liknar, som søle. Orda blir brukt i fleire norske banneuttrykk, men blir gjerne rekna som mildare på norsk enn dei tilsvarande uttrykka på fleire andre språk, som tysk, engelsk og fransk.

Bruk
----

Møkk eller møk kan brukast til naturgjødsel. Ofte kan ein kalla slik gjødsel møkk, som i møkkakjellar, møkkaspreiar eller å kjøra møkk. Andre nemningar på dette er **frau** og **hevd**.

Bruk av orda
------------

*Drit*, *skit* og *møkk* finst i mange uttrykk der det kan ha ulik tyding.

* Noko ein ikkje liker
	+ *Dritunge* eller *skitunge* blir gjerne brukt om ein plagsam liten unge.
	+ *Drittsekk*, *skitstøvel* eller *møkkamann*, brukt om ein svært usympatisk eller irriterande person.

* Forsterkande
	+ *Dritglad*, *skitredd*

* Faste uttrykk
	+ *Å selja som hakka møkk*, noko som sel bra utan nødvendigvis å vera verd så mykje. Uttrykket stammar frå norsk guanohandel.
	+ *Skitt la gå*, 'det gjer ikkje noko'.

Ordsoge
-------

Alle desse orda har gamle germanske røter og har hatt om lag same tyding i lang tid.

*Skit* stammar frå gammalnorsk *skīta*, som kan sporast tilbake til protogermansk \*skit- og vidare til protoindoeuropeisk \*skheid-, som tyder 'å dela'. Dette kan visa til at ein delte skiten frå resten av kroppen. 
*Skit* finst på tysk som *Scheisse* og på engelsk som *shit*.

Me finn former av ordet att i fleire indoeuropeiske språk, til dømes gresk, der rotforma *skato-* er blitt teken inn som framandord i ord som skatologi og liknande omgrep.

*Drit* kjem frå oldnordisk *drîta* som har germansk rot *\*drît-an, drait, dritan-*. Ordet er teke opp på engelsk som *dirt*.

Også *møkk* (norrønt *mykr*) har germanske røter og er blitt rekonstruert som *\*mukî*. Det har samanheng med *å måka*.

Kjelder
-------

1. ↑  «Shite». *Cambridge Dictionary Online*. Arkivert frå originalen 18. april 2010. Henta 22. april 2010.
2. ↑  «drit» i Nynorskordboka.
**Ole Rømer Aagaard Sandberg** (21. juli 1900–26. august 1985) var ein norsk gardbrukar og politikar frå Furnes i Hedmark. Sandberg var i tida 1958-65 stortingsrepresentant frå Hedmark, vald for Senterpartiet. Også faren Ole Rømer Sandberg var stortingsmann.

Sandberg tok artium i 1919 og gjekk Vinterlandbruksskueln 1920/21. Dei neste åra studerte han ved Noregs landbrukshøgskole og tok eksamen i 1925. Etter faren døydde same året var han gardsstyrar på slektsgarden Hol, ein storgard i Furnes herad, til 1935. Han tok då over garden og dreiv han til 1961. Noko etter vart han også eigar av garden Kåtorp.

Sandberg var medlem av Furnes heradsstyre frå 1934 til 1959. Han var elles styremedlem 1940-45 i Potetmelfabrikantenes Salgskontor, 1941–45 i Gartnerhallen, 1946-49 i Felleskjøpet og 1949-55 i Norges landbruksvitenskapelige forskningsråd. Tida 1951-53 var han formann i Hedmark Bondelag og 1951-55 i Norges Bondelag. I tillegg til ei lang rekke andre verv var Sandberg også styremedlem i Arbeidsdirektoratet frå 1955 og nestformann 1959-64.

I krigstida var Sandberg med i Hjemmefrontens Ledelse. I 1945 var han med i Økonomisk samordningsråd og i leiinga av Erstatningsdirektoratet.

Sandberg var stortingsrepresentant frå Hedmark 1958 til 1965. På Tinget var han medlem i Finanskomiteen, nestformann i perioden 1961-65. Etter han sa nei til å verte renominert på Senterparti-lista til stortingsvalet 1965, leidde Sandberg i 1966-67 eit utval sett ned av Finansdepartementet som skulle gjere «en analyse og vurdering av vårt samlede system av skatter, avgifter, premier, subsidier og stønader i samsvar med mandat utformet av Finansdepartementet». 

I 1971 vart Sandberg utnemnd til heidersmedlem i Norges Bondelag.

Han døydde i 1985 på Hamar.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
**Cima Tosa** er ein 3 173 meter over havet høg fjelltopp i Brenta-massivet i Italia, i regionen Trentino-Alto Adige. Cima Tosa er det høgste fjellet i Brenta-massivet, og med ein primærfaktor på heile 1 521 meter er det ein av ultratoppane i Europa.

På nordsida ris Cima Tosa opp frå fjelldalen Val Rendena i ei 800 meter høg, vertikal fjellside med eit bratt gyl kalla «Canalone della Tosa» som skil fjellet frå den motstånde fjelltoppen Crozzon di Brenta. Opp dette gylet stig ei av dei mest kjende is-klatrerutene i Aust-Alpane. Søraustsida består av fleire snøbrear inn i mellom bratte bergveggar. Toppen av Cima Tosa er dekt av ei iskappe, nærast som ein barbert skalle, derfor namnet Cima Tosa.

Giuseppe Loss frå den nærliggjande fjelldalen Primiero nådde toppen 18. juli 1865, saman med fleire kameratar. Den letteste oppstininga går frå aust, frå 2 700 moh over «Sentiero dell' Ideale».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cima Tosa» frå Wikipedia på tysk, den 10. juli 2014.*
* *Denne artikkelen bygger på «Cima Tosa» frå Wikipedia på engelsk, den 10. juli 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Manzanares** er ei elv sentralt i Spania som renn gjennom Madrid. Ho er ei av sideelvame til Jarama. 

Manzanares nær Getafe
Elva spring ut nær fjellovergangen Navacerrada i Sierra de Guadarrama. Den øvre delen av elva renn gjennom *Parque Regional de la Cuenca Alta del Manzanares*, eit naturreservat. Manzanares renn søraustover frå kjelda, og renn gjennom mellomalderbyen Manzanares el Real der ho dannar Santillana-reservoaret, ei av dei viktigaste drikkevasskjeldene til Madrid. Elva renn så sørover og inn i Monte del Pardo, ein verna skog ved Madrid. Elva er kanalisert gjennom byen. Manzanares renn gjennom dei vestlege delane av byen og fungerer som grense mellom det gamle bysentrumet og bydelane Carabanchel og Usera i sørvest, mellom anna forbi fotballstadionen til Atlético Madrid, *Vicente Calderón*. Elva renn ut av dei sørlegaste delane av byen. Ho gjer ein krapp sving austover og forbi landsbyane Perales del Río mot elva Jarama, som ho munnar ut i ved Arganda del Rey. Heile elva har ei lengd på 83 km.

Historie
--------

Bru over Manzanares i Grajal
Sjølv Manzanares er lita og geografisk uviktig, har ho vore historisk viktig på grunn av plasseringa ved Madrid. Byen vart grunnlagd av maurarar som ein citadell oppfor elva på 800-talet. 

Elva er òg tema på mange måleri av Francisco de Goya frå seint på 1800-talet og tidleg på 1900-talet. 

Manzanares var òg ei viktig forsvarslinje for dei republikanske styrkane under omleiringa av Madrid i den spanske borgarkrigen, og mange bunkersar står framleis nær landsbyen Perales del Río.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Manzanares» frå Wikipedia på engelsk, den 9. mai 2009.*

Koordinatar: 39°00′N 3°22′W﻿
**«Friend of a Friend»** (norsk omsetjing 'ven av ein ven') er ein indiepopsong frå 2019 som vert framført av det tsjekkiske bandet Lake Malawi. Songen var det tsjekkiske bidraget til Eurovision Song Contest 2019 i Tel Aviv i Israel.

Om songen
---------

Songen er skriven av Jan Steinsdoerfer, Mikolaj Trybulec og Albert Černý, og den vert framført av indiebandet Lake Malawi. Songen vart sendt inn til *Eurovision Song CZ*, der vinnaren får representere Tsjekkia i Eurovision Song Contest. Av rundt 300 innsende songar, vart «Friend of a Friend» plukka ut som ein av åtte finalistar til finalen. Songen vann finalen og vart dermed det tsjekkiske bidraget til Eurovision Song Contest 2019.

### Eurovision Song Contest

I januar 2019 vart Tsjekkia trekt til å deltake i den fyrste semifinalen av Eurovision Song Contest. Semifinalen vart arrangert i Expo Tel Aviv i Israel tysdag 14. mai, og Tsjekkia har startnummer 6. «Friend of a Friend» vart blant dei ti beste i sin semifinale og kvalifiserte dimed seg til finalen laurdag 18. mai. I finalen kom songen på ellevteplass av 26 deltakarar. Låten fekk blant anna 12 poeng frå den norske juryen.

Referansar
----------

1. ↑  «Lake Malawi - Czech Republic — Tel Aviv 2019». Henta 8. mai 2019.
2. ↑  «Czech Republic: Lake Malawi to Eurovision 2019». 28. januar 2019. Henta 8. mai 2019.
3. ↑  «First Semi-Final of Tel Aviv 2019». EBU. Henta 7. mai 2019.
4. ↑  «First Semi-Final: 10 acts qualify for Eurovision 2019 Grand Final». 14. mai 2019. Henta 15. mai 2019.
5. ↑  «Grand Final of Tel Aviv 2019». EBU. mai 2019. Henta 26. mai 2019.
6. ↑  «Norges juryformann om kritikken: – Vil ikke si at vi er uenige med folket» (på norsk). Henta 26. mai 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Friend of a Friend» frå Wikipedia på bokmål, den 13. april 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (release-group)

 |
**Ole Schrøder** (3. april 1834–23. mars 1892) var ein norsk jurist, embetsmann og politikar, fødd i Tønsberg.

Far til Schrøder var sorenskrivar. Sjølv vart han student i 1851 og cand. jur. i 1856. 
Frå 1859 var han overrettssakførar i Arendal, i 1884 vart han byfut i same byen.

Schrøder var ordførar i Arenda] 1872-78 og 1880-84, og direktør i den lokale sparebanken 1875-86. Elles ei rekke kommunale verv. 

På Stortinget 1877-87 representerte Schrøder byane Arendal og Grimstad på Stortinget. Perioden 1877-85 var han 1. representant for valkrinsen, dei siste to åra møtte han som varamann. Han vart friteken for å møte i 1888, og det vart då halde nytt val. 1877-85 var han medlem av næringskomite nr 1, sidan sat han i pensjonskomiteen.

Schrøder døydde i Arendal i 1892.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Ole Schrøder NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
|  |
| --- |
| **Maorilire** |
| Maorilire ved KaikouraFoto: SDuncan WrightMaorilire ved KaikouraFoto: SDuncan Wright |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** EN Sterkt truga |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Stormfuglfamilien Procellariidae |
| **Slekt:** | *Puffinus* |
| **Art:** | **Maorilire** *P. huttoni* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Puffinus huttoni***Mathews, 1912 |

**Maorilire**, *Puffinus huttoni*, er ei lire i stormfuglfamilien. Som hekkefugl er ho endemisk for New Zealand med hekkeområde i fjellet Kaikoura Ranges på Sørøya.

Maorilira har kroppslengd på ca. 36 centimeter og kroppsmasse på 350 gram. Ho er gjennomgåande mørk på oversida med lys underside. Rygg og overside av venger er einsfarga gråbrune, strupen og midten av brystet er kvit med gradvis overgang til den gråbrune oversida. Buk, kroppssider og undergump er einsfarga kvite. Undervengene er skittenkvite med utydeleg avgrensa mørkt markert band rundt bakkanten. Nebbet er mørkt. Den noko mindre flagrelire liknar mykje, men har lysare undervenger.

Det einaste hekkeområdet ein kjenner vart funne i 1965 og ligg i jorddekte fjellsider i Kaikoura Ranges på nordaustre Sørøya, 1200 til 1800 moh. Hoa legg egget i perioden frå slutten av august til midten av september, og ungen er flygedyktig frå mars-april. Ungane kjem tilbake til kolonien når dei er tre år gamle. Maorilira er ein trekkfugl, om hausten trekkjer ho til eit havområdet rundt Australia frå Torressundet i nord, sørover austkysten, rundt Tasmania og vestover til kysten av Vest-Australia. Populasjonen er estimert til ca. 300 - 350 000 individ og minkande. Reirkoloniane blir angripne av røyskatt, *Mustela erminea*.

Føda er for det meste småfisk og kril. Dei stuper i vatnet frå låg høgd, eller dei sym på overflata og kik under vatnet etter byttet til dei dukkar.

Kjelder
-------

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005

### Referansar

Bakgrunnsstoff
--------------

* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Puffinus huttoni Arkivert 2015-10-25 ved Wayback Machine.*. Frå
* Videoar, bilete og lydopptak av maorilire hos Internet Bird Collection

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS
* EOL

 |