recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Marita Koch** (fødd 18. februar 1957 i Wismar) er ein tidlegare sprintar som representerte Aust-Tyskland. Marita Koch held den gjeldande verdsrekorden på 400 meter sprint på tida 47,60.  Verdsrekorden på 400 meter vart sett under eit verdscupstemne i Canberra i oktober 1985. Sjølv om dette er den einaste verdsrekorden som Marita Koch framleis held i dag, sette ho til saman 15 verdsrekordar i løpet av karrieren sin. Den einaste som har sett fleire verdsrekordar er sprintaren Betty Cuthbert frå Australia. Marita Koch har framleis den europeiske rekorden på 200 meter; 21,71 sekund, men deler denne rekorden med Heike Drechsler.  Marita Koch gifte seg med trenaren sin, Wolfgang Meier, og heiter no Marita Meier-Koch.

Biografi
--------

I 1978 deltok Marita Koch i EM i friidrett i Praha, der ho tok gull på 400 meter på 48,94 sekund og sette verdsrekord på distansen. Aust-Tyskland tok også gull på 4 x 400 meter stafett med Marita Koch på ein av distansane. Under EM i friidrett 1982 i Athen forbetra ho 400 meterstida til 48,16 og sette dermed endå ein ny verdsrekord, i tillegg til at Aust-Tyskland sette verdsrekord på 4 x 400 meter stafett med 3,19,05. Marita Koch tok gull i begge øvingane også under EM i friidrett 1986 i Stuttgart og presterte dermed å ta gull i dei same to øvingane i tre EM på rad.

Marita Koch vart forhindra frå å delta i sommar-OL 1976 i Montreal grunna skadar. Sidan Aust-Tyskland boikotta sommar-OL 1984 i Los Angeles, vart hennar fyrste og einaste olympiske leikar sommar-OL 1980 i Moskva. Her sprang ho 400 meter på 48,88 sekund, tok gullmedalje og sette ny olympisk rekord. Også i Moskva sprang Koch ein av distansane under 4 x 400 meter stafett for kvinner og vann olympisk sølvmedalje for Aust-Tyskland, bak Sovjetunionen. 

I 1983 var Marita Koch med på VM i friidrett i Helsingfors, der ho kom heim att med fire gullmedaljar. I 100 meter sprint var det landskvinna Marlies Göhr som gjekk av med sigeren, men Marita Koch tok sølv. I 200-meter tok ho gull framfor Merlene Ottey. Koch deltok ikkje i 400 meter under dette meisterskapet, men tok gull til Aust-Tyskland i både 4 x 100 meter og 4 x 400 meter stafett.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marita Koch» frå Wikipedia på tysk, den 9. september 2012.*

### Fotnotar

1. ↑   IAAF: Liste over verdsrekordar i friidrett for kvinner
2. ↑   Engelsk Wikipedia: Liste over europeiske friidrettsrekordar

### Bakgrunnsstoff

* Resultatliste på iaaf.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Josefa Frandl**, kjend som **Putzi Frandl**, (fødd 5. juli 1930) var ein austerriksk alpin skirennar frå Radstadt i forbundslandet Salzburg som vann OL-sølv i storslalåm i 1956 og VM-sølv i slalåm i 1958, samt VM-bronse i kombinasjon.

Aktiv
-----

Frandl deltok i alle dei alpine greinene under dei olympiske vinterleikane 1956 i Cortina d'Ampezzo. Best gjekk det i storslalåm, der ho kom på andreplassen i storslalåm, 1,3 sekund bakom den suverene vinnaren, tyske Ossi Reichert. Ho vart elles nummer fem i slalåm og kom på 13. plass i utfor.

Ved VM i alpine greiner 1958 i Bad Gastein tok Frandl ein ny sølvmedalje. I slalåmtevlinga måtte ho sjå seg klart slått av norske Inger Bjørnbakken som vann med ein margin på 1,4 sekund. Frandl enda så på femteplass i utfor og vart nummer elleve i storslalåm. Samanlagt gav desse prestasjonane henne ein bronsemedalje i kombinasjonen. Seinare i 1958-sesongen vann ho utfor og kombinasjon ved Holmenkollen Kandahar, utforrennet fann stad på Voss, slalåmrennet i Rødkleiva.

Sommaren 1958 reiste Frandl til USA og konkurrerte vinteren 1959 i Nord-Amerika. Vinteren 1959/60 flytta ho tilbake til Austerrike for å kvalifisere seg til Vinter-OL 1960 i Squaw Valley i California. Ho fekk plass på OL-laget, men ein 16. plass i slalåm var hennar fremste prestasjon.

I 1961 utvandra Frandl til USA, der ho sidan gifte seg og arbeidde som skiinstruktør.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Josefa Frandl» frå Wikipedia på tysk, den 20. desember 2014.*
**Mark Matvejevitsj Antokolskij**, eigentleg Mordechai Matisovitsj Antokolskij, 2. november 1843–14. juli 1902) var ein russisk bilethoggar.

Liv og gjerning
---------------

Antokolskij var fødd i Vilnius, som son av fattige jødar. Han kom inn på kunstakademiet i heimbyen etter at kona til den dåverande russiske guvernøren la inn eit godt ord for han. Det første kjende verket hans som bilethoggar var trefiguren *Jødiske skreddarar* (1864). Med skulpturen *Ivan den skrekkelege* vart han i 1870 kjend i Russland. Tsar Aleksander II erverva verket for 8000 rublar, den gongen ein stor sum. Året etter vart han utnemnd til akademikunstnar. Då han hadde fullført studiane, la han ut på ei lengre utanlandsreise der han mellom anna vitja Roma og Paris. I tida etterpå vart han i St. Petersburg ein av dei mest etterspurde bilethoggarane. År 1878 stilte han ut arbeida sine på verdsutstillinga i Paris. To år seinare vart han utnemnd til professor i bilethogging.

Ved sidan av verksemda som bilethoggar dreiv Antokolskij og som skribent. Han skreiv talrike artiklar prenta i kunsttidsskrift. Kort før han døydde skreiv han boka *Ben Isaak*, der han skildra jødars liv i Vilnius på den tid han var barn. Antokolskij sjølv, som ikkje var oppvaksen med jiddisch språk og kultur, let seg i løpet av livet heilt ut assimilere inn i den russiske kulturen. I dagens Russland gjeld han for å vere ein av dei største russiske bilethoggarane.

Antokolskij døydde i Frankfurt am Main i Tyskland. Liket vart ført til St. Petersburg og gravlagd på gravlunden Preobrasjenskij.

Galleri
-------

* Mark Antokolski i atelieret sitt i ParisMark Antokolski i atelieret sitt i Paris
* Mephistopheles, 1884*Mephistopheles*, 1884
* Statue av Peter den store i Taganrog, 1898Statue av Peter den store i Taganrog, 1898
* Døden til Sokrates, 1875Døden til Sokrates, 1875
* Portrett avIlja Repin, 1914Portrett avIlja Repin, 1914

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Mark Antokolski» frå Wikipedia på tysk, den 15. april 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
**Douglas Alan «Doug» Stegmeyer** (23. desember 1951–25. august 1995) var ein amerikansk musikar som er mest kjend som bassist og korvokalist for Billy Joel.

Karriere
--------

Doug Stegmeyer møtte Russell Javors på skulen og 15 år gammal spelde dei songar med barndomsvenen Liberty DeVitto. Dei slo seg saman med Howard Emerson og danna bandet Topper.

I lag spelte dei songar som Javors skreiv. Billy Joel la merke til Topper og då Joel trengde ein bassist for *Streetlife Serenade*-turneen, vart Stegmeyer henta inn i bandet til Joel. Stegmeyer tilrådde Joel til å hente inn Emerson, Javors og DeVitto for albumet *Turnstiles* og den påfølgjande turneen. Stegmeyer vart ein del av kjernen i bandet til Billy Joel, og spelte bass på alle studioalbuma frå *Turnstiles* til *The Bridge* og konsertalbuma *Songs in the Attic* og *КОНЦЕРТ*. I denne perioden vart Stegmeyer kalla «Sersjanten i The Billy Joel Band."

Stegmeyer spelte òg bass for Debbie Gibson og Hall & Oates.

Stegmeyer døydde 25. august 1995 i heimen sin på Long Island då han skaut seg sjølv.

Diskografi
----------

*Alle albuma er med Billy Joel.*

* 1976 *Turnstiles*
* 1977 *The Stranger*
* 1978 *52nd Street*
* 1980 *Glass Houses*
* 1981 *Songs in the Attic*
* 1982 *The Nylon Curtain*
* 1983 *An Innocent Man*
* 1985 *Greatest Hits Volume I & II*
* 1986 *The Bridge*
* 1987 *КОНЦЕРТ*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Doug Stegmeyer» frå Wikipedia på engelsk, den 28. august 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  piano-man.de - Archiv: «...but hey, you have to start somewhere, right?» (interview with Howie Emerson) @piano-man.de Henta 28. august 2014.
2. ↑  Long Island Music Hall of Fame[*daud lenkje*]
3. ↑  «Ex-band Leader For Billy Joel Found Dead». *Spokesman-Review*. 27 August 1995. Henta 28. august 2014.
4. ↑  *Baltimore Sun Obit*, arkivert frå originalen 4. mars 2016, henta 28. august 2014

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Koordinatar: 33°21′39.94″N 35°35′31.45″E﻿

**Marjayoun** (arabisk **مرجعيون**, òg **Marj 'Ayoun**, **Marjuyun** eller **Marjeyoun** - som tyder «enga med kjeldene») er ein libanesisk by (òg kalla Jdeidet/Jadeidet Marjeyoun) og det administrative senteret i Marjeyoun distrikt i Nabatieh guvernement i Sør-Libanon. Byen har kring 3000 innbyggjarar. 

Han ligg 860 meter over havet like på vestsida av Riftdalen, ovanfor den antikke regionshovusdtaden Caesarea Philippi, som låg ved foten av fjellet Hermon på austsida av dalen. 

Marjeyoun ligg på ein ås vendt mot Hermon i aust, Beaufortborga, ei 1000 år gammal krossfararborg oppom Litani i vest, toppane Rihan og Niha og resten av Libanonfjella i nrod og den frodige sletta i Marjeyoun som strekkjer seg sørover til Galielaslettene og Golanhøgdene.

Historie
--------

Den 10. juni 1179 fann slaget ved Marj Ayyun stad, der hær frå ajjubidane kommandert av Saladin slo ein krossfararhær leia av kong Baldwin IV av Jerusalem. Den kristne kongen kom seg så vidt unna slaget. 

Under den libanesiske borgarkrigen vart byen bombardert av palestinsk milits. Han var òg hovudkvarteret til Sør-Libanonarmeen, ein israelskstøtta milits som kontrollere Sør-Libanon under den israelske okkupasjonen etter Libanonkrigen i 1982 fram til Israel trekte seg ut av regionen i 2000.

Etter at våpenkvileforhandlingar stoppa opp den 10. august 2006, tok israelske styrkar kontroll over Marjayoun. Dagen etter flykta ein konvoi med 3000 innbyggjarar frå byen. Konvoien vart angripen av det israelske flyvåpenet ved Joub Jannine.

Demografi
---------

Byen har ein blanda folkesetnad med gresk-ortodokse, maronittar og gresk-katolske kristne, i tillegg til sunnimuslimar, drusarar og sjiamuslimar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marjeyoun» frå Wikipedia på engelsk, den 23. september 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Hirst, David. 1999. South Lebanon: The war that never ends? *Journal of Palestine Studies* 28(3).
2. ↑  CNN.com - Sources: U.S. France agree on peace plan - 10. august 2006

Bakgrunnsstoff
--------------

* Uoffisiell nettstad

| * v
* d
* e
Flag of Lebanon Marjeyoun distrikt i Nabatieh guvernement |
| --- |
| Adm. senter | Marjeyoun |  |
| Byar og landsbyar | Deir Mimas**·** Hula**·** Ibl al-Saqi**·** Markaba |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| **Ludwigsburg** |
| --- |
| Residensslottet i LudwigsburgResidensslottet i Ludwigsburg Residensslottet i Ludwigsburg |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Ludwigsburg | 

Ludwigsburg is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Baden-Württemberg  Stuttgart  Ludwigsburg |
| Grunnlagd | Byrjinga av 1700-talet |
| Ordførar | Matthias Knecht |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  43,33 km² |
| Innbyggjarar  - By (2012)   - folketettleik | 88 200   2 036/km² |
| Koordinatar | 48°54′0″N 9°12′0″E﻿Koordinatar: 48°54′0″N 9°12′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 295 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 71634-71642, 71672 |
| Telefon-retningsnummer | 07141, 07144 |
| Bilnummer | LB |
| **Heimeside:** www.ludwigsburg.de |

**Ludwigsburg** er ein by i Tyskland i delstaten Baden-Württemberg med om lag 88 000 innbyggjarar. Byen er sete for ein *landkreis* med same namn og ligg om lag 12 km nord for sentrum av Stuttgart.

Historie
--------

Sentrale delar av Neckarland, der Ludwigsburg ligg, var busett i steinalderen og bronsealderen, og ein har funne mange arkeologiske funn rundt i byen frå tida då keltarar budde her. 

Mot slutten av det 1. hundreåret okkuperte romarane området. Dei pressa grensa lenger aust rundt år 150, og kontrollerte området fram til 260, då alemannarane erobra Neckarland. 

Ludwigsburg har sitt opphav frå byrjinga av 1700-talet (1718-1723) då det største barokke slottet i Tyskland vart bygd, Residenzschloss Ludwigsburg, under hertug Eberhard Ludwig. Opphavleg planla hertugen berre eit ferieslott, som han byrja på i 1704. Men etter å ha sett andre fyrstar gjere det same, ville han opprette ein by som han kunne styre på sin autokratiske måte. 

I åra mellom 1730 og 1800 skifta slottet eigarar fleire gonger mellom Stuttgart og Ludwigsburg. I 1800 vart Württemberg okkupert av Frankrike under Napoleon Bonaparte og vart tvinga med i ein allianse. I 1806 vart kurfyrsten Friedrich konge av Württemberg. I 1812 vart hæren i Württemberg danna for å delta i Napoelon sitt feltog i Russland. Dei fleste av soldatane overlevde ikkje. 

I 1921 vart Ludwigsburg den største garnisonen sørvest i Tyskland. 

Under den andre verdskrigen vart byen berre moderat råka, samanlikna med mange andre tyske byar. 1 500 innbyggjarar mista livet. Ein krigsfangeleir kalla Stalag V-A låg i byen frå oktober 1939 til april 1945.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ludwigsburg» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Ludwigsburg**

* Barockerlebnis, slott og museum i Ludwigsburg Arkivert 2018-05-14 ved Wayback Machine.
* Ludwigsburg Virtuell, informasjon om Ludvigsburg Arkivert 2007-02-05 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**Marja-Liisa Kirvesniemi**, til 1985 **Marja-Liisa Hämäläinen**, (fødd 10. september 1955) er ein tidlegare finsk langrennsløpar frå Simpele i Södra Karelen. Ho var den store forgrunnsfiguren under vinter-OL 1984 i Sarajevo, der ho vann alle dei tre individuelle langrennsøvingane, i tillegg tok ho bronse for Finland på stafetten. I 1989 vart ho verdsmeister på 10 km og i stafett på finsk heimegrunn i Lahti, den siste VM-tittelen kom elleve år etter at ho på same staden hadde vunne sin fyrste internasjonale gullmedalje i nøyaktig same øvinga; 4x5 km stafett. Frå 1978 til 1994 vann Hämäläinen-Kirvesniemi 15 olympiske og VM-medaljar i langrenn; seks i gull, fem i sølv og fire i bronse. Fire av medaljane kom i stafettevlingar. Ho er gift med Harri Kirvesniemi.

Marja-Liisa Kirvesniemi vart i 1989 tildelt Holmenkollmedaljen.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Marja-Liisa Hämäläinen» frå Wikipedia på bokmål, den 11. januar 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Døme på pairluftfilter for bilmotorar.
**Luftfilter** er ein komponent som fjernar støvpartikklar, pollen, bakteriar, osb. frå luft. som til dømes på innsuget til forbrenningsmotorar, kompressorar, støvsugarar, klimaanlegg, i bygningar og køyretøy, osb. Luftfilter nyttar mange ulike metodar for å reinska lufta, alt etter bruksområde og krav.

Luftfilter for forbrenningsmotorar
----------------------------------

### Oljebadfilter

Oljebadfilter på ein GAZ-69.
Eldre luftfilter for forbrenningsmotorar var oljebadfilter, der lufta vart sogen inn gjennom ein oljesump i botnen på eit kar, før ho gjekk gjennom ein sil laga av fleire lag av netting eller anna porøst materiale. Lufta som vart ført gjennom oljsesumpen reiv då med seg oljedråpar som fukta det etterfølgande porøse materialet. Partiklar i lufta festa seg då til oljefilmen på det porøse materialet. Når oljen rann ned att i oljesumpen fylgde støvpartiklane med og når motoren ikkje var i bruk søkk støvpartikane til botnen. Slike filter måtte reingjerast med jamne mellomrom og oljen måtte skiftast.

### Vassbadfilter

Før 1940 var nokre motorar utstyrte med vassbadfilter. Desse fungerte om lag på same vis som oljebadviltre, men vassfilmen var ikkje like effektivt som ein oljefilm.

### Papirfilter

Papirluftfilter på ein BMW E39.
Moderne forbrenningsmotorar nyttar papirluftfilter. Materialet er ikkje alltid pair, der lufta går gjennom tronge porer i papir, eller liknande materiale. Desse filtera er mein effektive enn oljebadfilter og lettare å halda ved like. Vedlikehaldet går ut på at filtera vert skifta etter eit visst timetal, eller køyrelengd. Når motoren vert nytta under svært støvhaldige tilhøve må intervallet mellom filterbytte reduserast. Som døme på slike tilhøve han ein nemna [[Traktor|landbrukstraktorar som horvar ein tørr åker, skurtreskarar som arbeider under tørre tilhøve, anleggsmaskinar som arbeider i steinbrot, osb.

Papirluftfilter bør ha eit etter måten stort areal, slik at lufthastigheita ikkje vert for stor. Dette på grunn av at straumingsmotstanden er proportional med volumhastigheita.

Luftfilter for klimanlegg
-------------------------

Luftfilter for klimanlegget i ein Mercedes E500.
Luftfilter for klimaanlegg skal fjerna støvpartiklar, men òg pollen. Slike filter er som oftast papirfilter, og liknar mykje på papirluftfilter for forbrenningsmotorar. Desse filtera lyt òg skiftast med jamne intervall.

Luftfilter for støvsugarar
--------------------------

Støvsugarar syg inn ein luftstraum, som riv med seg støvpartiklar. I vifte sug lufta gjennom ein oppsamplingspose av papir, før lufta vert blesen ut i rommet att. Svært små støvpartiklar går ofte gjennom papirposen og ut i rommet att. For å hindra dette er mange støvsugarar utstyrte med filter som samlar opp desse partiklane.
|  |
| --- |
| **Knoppskarv** |
| Knoppskarvar på Antarktishalvøya.Knoppskarvar på Antarktishalvøya. |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av knoppskarv Utbreiinga av knoppskarv |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sulefuglar Suliformes |
| **Familie:** | Skarvefamilien Phalacrocoracidae |
| **Slekt:** | *Leucocarbo* |
| **Art:** | **Knoppskarv** *L. atriceps* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Leucocarbo atriceps***King, 1828 |

**Knoppskarv**  *(Phalacrocorax atriceps)* er ein fugl i skarvefamilien. Fuglen lever på dei subantarktiske øyane, på Antarktishalvøya og i det sørlege Sør-Amerika. 

Knoppskarven kan bli opp til 78 cm lang og vega opp til 3,5 kg. Fjørdrakta er svart på størsteparten av kroppen, bortsett frå den kvite fargen på halsen og magen. Han kan kjennast att på ein ring med blå hud rundt augo, rosaaktige føter og ein guloransje knopp over nebben; difor det norske namnet. Arten kan delast inn i mange underartar med varierande utsjånad.

Knoppskarven lever i store koloniar på område som han gjerne deler med klippehopparpingvin, svartbrynalbatross og magellanskarv. Fuglane er monogame og lagar reir av tang, gras, gjørme og guano. Vanlegvis legg dei 2-3 egg som blir klekka ut etter ca. 5 veker. Foreldra byter på ruginga. Fuglane lever av småfisk, blekksprutar, sniglar, krepsdyr og børsteormar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Imperial Shag» frå Wikipedia på engelsk, den 28. juni 2012.*

### Fotnote

1. ↑   Norske fuglenamn frå Norsk Ornitologisk Forening
**Marjut Aikio** er ein samisk forskar og forfattar frå Finland og professor emerita ved Universitetet i Tromsø.

Ho studerte ved Helsingfors universitet, og tok doktorgraden ved Oulu universitet i 1988. Ho disputerte på avhandlinga *Saamelaiset kielenvaihdon kierteessä. Kielisosiologinen tutkimus viiden saamelaiskylän kielenvaihdosta 1910-1980*, ei studie av samiske språktilhøve i Vuotso i tidsrommet 1910-1980.

Aikio blei professor i finsk ved Universitetet i Tromsø i 1988. Ho har også vore seniorforskar ved Samisk institutt i Kautokeino og dosent ved Oulu universitet og Laplands universitet i Rovaniemi innan samisk kulturforskning.

Ho har gjeve ut rundt 70 vitskaplege artiklar, der halvparten er på finsk og resten på andre språk. Dei tek hovudsakleg for seg samisk kultur eller samiske språktilhøve.

Bøker
-----

* *Kirjeitä Saamenmaasta* ('Brev fra Sameland', 2003)
* *Särestö - taiteilijakoti* ('ein kunstnarheim, 2005), kunstnarbiografi i samarbeid med sonen Matti Aikio, som illustrerte boka

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Maria Figenschau (3. april 2014), «Marjut Aikio - Stiftelsen Lásságámmi», *www.lassagammi.no* (på norsk), henta 10. mai 2022

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
Knudaheio våren 2007Foto: Jarle Vines

Skulptur i stein av Arne Garborg, ved skrivestova hans i Knudaheio. Steinansiktet *All denne fagre utsyn*, er laga av kunstnaren Hugo Frank Wathne.Foto: Onar Vikingstad

**Knudaheio** er eit hus (eller ei hytte) bygd i jærhus- stil. Knudaheio var sommarhuset til forfattaren Arne Garborg. Knudaheio ligg 0,5 km frå tettstaden Undheim på vegen opp mot høg- Jæren. 
Hytta stod ferdig i 1899. Brevsamlinga Knudaheibrev, utgjeve i 1904, vart for det meste skrivne her. Arne og Hulda Garborg er gravlagde i ein haug i hagen på eigedommen.
Time kommune eig eigedomen, og er om somrane ope som eit museum. Drifta vart i 2012 overtatt av Jærmuseet, formidlinga går gjennom Garborgsenteret. I 2016 opna Noregs største litterære digitale formidlingsløype, Garborgløypa, i Knudaheio, Garborgheimen og Time kyrkje.

Om hytta
--------

Hytta er som ho var då Arne Garborg budde der. Innreiing og inventar er autentisk, og utvendig er hytta som ho såg ut i 1909, då Garborg fekk sett ho skikkeleg i stand. Opphavleg hadde hytta torvtak og haljekledde vegger. Inne er det utstilling av bilete teke av Garborg i og utanom huset, diktaren sine møblar og andre eigedelar, i tillegg til kopiar av førsteutgåver av dei fleste bøkene.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Knudaheio på Olavrosa.no
* Knudaheio Arkivert 2016-04-16 ved Wayback Machine. på time.kommune.no
* Knudaheio på jaermuseet.no

| * v
* d
* e
Jærmuseet |
| --- |
| Vitenfabrikken **·** Vitengarden **·** Tungenes fyr **·** Limagarden **·** Grødaland **·** Haugabakka **·** Varden **·** Vistnestunet **·** Nasjonalt Garborgsenter **·** Garborgheimen **·** Knudaheio |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki
* KulturNav

 |
**1204** (romartal MCCIV)

Hendingar
---------

### Utlandet

* 

### Noreg

*

Fødde
-----

* Seinare kong Håkon Håkonsson av Noreg

Døde
----

* 1. januar - kong Håkon Sverresson av Noreg.
* 11. august - kong Guttorm av Noreg (f. 1199).
* 13. desember - Maimonides, jødisk teolog og filosof.

**<<   1200-talet   >>**
<< 1200 | 1201 | 1202 | 1203 | 1204 | 1205 | 1206 | 1207 | 1208 | 1209 | 1210 | 1211 | 1212 | 1213 | 1214 | 1215 | 1216 | 1217 | 1218 | 1219 | 1220 | 1221 | 1222 | 1223 | 1224 | 1225 | 1226 | 1227 | 1228 | 1229 | 1230 | 1231 | 1232 | 1233 | 1234 | 1235 | 1236 | 1237 | 1238 | 1239 | 1240 | 1241 | 1242 | 1243 | 1244 | 1245 | 1246 | 1247 | 1248 | 1249 | 1250 | 1251 | 1252 | 1253 | 1254 | 1255 | 1256 | 1257 | 1258 | 1259 | 1260 | 1261 | 1262 | 1263 | 1264 | 1265 | 1266 | 1267 | 1268 | 1269 | 1270 | 1271 | 1272 | 1273 | 1274 | 1275 | 1276 | 1277 | 1278 | 1279 | 1280 | 1281 | 1282 | 1283 | 1284 | 1285 | 1286 | 1287 | 1288 | 1289 | 1290 | 1291 | 1292 | 1293 | 1294 | 1295 | 1296 | 1297 | 1298 | 1299 >>
Koordinatar: 62°27′32″S 60°47′19″W﻿

Topografisk kart over Livingston Island, Greenwich, Robert, Snow og Smith Islands.
**Cape Shirreff** er eit dominerande nes ved nordenden av den klipperik halvøya som skil Hero Bay og Barclay Bay på nordkysten av Livingston Island i Sør-Shetlandsøyane. Det ligg ved ei isfri halvøy som dannar nordenden av Ioannes Paulus II Peninsula. Halvøya strekkjer seg inn i eit spesielt verneområde og ein må ha spesialløyve for å gå i land her. På neset finn ein ynglande antarktisk pelssel og pingvinkoloniar.

Neset vart namngjeve av Edward Bransfield i 1820 etter kaptein William H. Shirreff, den britiske øvstkommanderande i Stillehavet på den tida.
Vrakrestar som truleg stammar frå «San Telmo», eit spansk fartøy som forliste i Drakesundet i 1819, vart funne av William Smith i 1820 på Half Moon Beach ved Cape Shirreff. Ein varde på Half Moon Beach og ein plakett på Gaviota Hill i nærleiken er reist til minne om ofra på det spanske fartøyet. Desse minnesmerka står oppført på lista over historiske stader og kulturminne i Antarktis.

Cape Shirreff ligg 24,16 km nordaust for Essex Point, 33,63 km sør for Williams Point og 20,58 km nordvest for Siddons Point. Lyung also 809.4 km sør-søraust for Kapp Horn, Cape Shirreff er den staden i området Antarktistraktaten gjeld for som er nærast ikkje-antarktisk territorium.

Sjå òg
------

* Shirreff Base

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cape Shirreff» frå Wikipedia på engelsk, den 10. desember 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Shirreff, Cape» (innhald frå Geographic Names Information System).

1. ↑  Management Plan for Antarctic Specially Protected Area No. 149 Cape Shirreff and San Telmo Island[*daud lenkje*]
2. ↑  
	* Historic Sites & Monuments in Antarctica, HSM 59. International Polar Heritage Committee

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Knud Geelmuyden Bull** (10. september 1811–23. desember 1889) var ein norsk-australsk målar som var bror av fiolinisten og komponisten Ole Bull og arkitekten Georg Andreas Bull.

*View of Hobart Town* (1853)
Han fekk truleg den første målarutdanninga si i København, og fekk seinare ein del undervising hjå Jacob Calmeyer i Bergen. I 1833–34 var han elev av J.C. Dahl i Dresden.

I 1845 drog han frå Stockholm til Storbritannia, der han laga ei trykkplate for 100 spesidalar for å kunna produsere falske norske pengesetlar. Han blei avslørt, stilt for retten og dømd til forvising til Australia i 14 år. I 1846 kom han til straffekolonien på Norfolkøya vest for Australia. Året etter blei han flytta til Tasmania. I 1853 blei han frigjeven, men blei som mange andre forviste fangar verande i Australia. Han slo seg ned i Hobart, der han etablerte seg som profesjonell landskapsmålar.

Han flytta til Sydney i 1856. Året etter blei han tatt for sjekkforfalsking, men frifunnen på grunn av mangel på bevis. I åra som følgde gav han undervising og tok diverse tilfeldig arbeid, men måla lite sjølv.

Knud Bull er rekna som ein pioner innan australsk målarkunst. Han er representert i alle dei sentrale musea i Australia. Berre nokre få verk av han er kjende frå Noreg.

Galleri
-------

* Tuengen i Vestre Aker (1836)Tuengen i Vestre Aker (1836)
* Portrett av Christopher Malthe (1830)Portrett av Christopher Malthe (1830)
* The wreck of 'George the Third' (1850)The wreck of 'George the Third' (1850)

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  «Knud Geelmuyden Bull». *Store norske leksikon* (på norsk). 18. oktober 2016.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk kunstnerleksikon, b. 1 : A-G, side 354-355, digital utgåve
* Ragnar Kvam jr. *Straffen* Gyldendal 1999.
* Familens sorte får. Aftenposten Historie Nr. 2 2019. s. 66-71

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Gunnar Aksnes** (8. august 1926–31. januar 2010) var ein norsk kjemikar.

Aksnes voks opp i Kvam i Hardanger. Han fekk graden dr. philos. i 1962. I åra 1966 - 1993 var han professor i organisk kjemi ved Universitetet i Bergen.
Aksnes representerte Noreg i det internasjonale samarbeidet når det gjeld nervegassar og kjemiske stridsmiddel.

Aksnes er også diktar. I 2001 gav han ut boka *Med penn og pensel i Hardanger* på Hardangerforlaget i Øystese, saman med kona Milly Aksnes, som illustrerte. Dikta i boka var skrivne heilt frå 1970 til 2001, og motiva for illustrasjonane er inspirerte av Hardanger.

Aksnes var bror til astronomen Kaare Aksnes.

Kjelder
-------

* Store Norske Leksikon om Gunnar Aksnes.
* Med penn og pensel i Hardanger på Bokkilden sine sider.
* Vår vannskjebne. Artikkel i Naturen, 1991. Arkivert 2013-12-02 ved Wayback Machine.

### Referansar

1. ↑  Leiv K. Sydnes (3. februar 2010). «Minneord over professor Gunnar Aksnes». *På Høyden*, Universitetet i Bergen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
**Jüri Tarmak** (21. juli 1946–22. juni 2022) var ein estisk høgdehoppar som tevla for Sovjetunionen. Han vart olympisk meister i øvinga i 1972.

Aktiv
-----

Tarmak kom med på det sovjetiske landslaget i 1970, ein sesong der han sette personleg rekord med 2,15 meter og var den fjerde beste høgdehopparen i landet. Året etter forbetra han seg til 2,17 m.

Gjennom 1972-sesongen presterte Tarmak fleire tevlingar på høgste nivå. Ved innandørs-EM i Grenoble gjekk han over 2,22 m og vart nummer tre, på same høgda som kameraten Kęstutis Šapka, ungararen István Major vann med 2,24 m. Under sovjetmeisterskapen sette Tarmak personleg rekord med 2,25 m i kvalifiseringa, men vart berre nummer fem i finalen med 2,18 m.

Tarmak vart leikevel teken ut til OL 1972 i München. På avslutningsdagen for leikane var han ein av dei tre deltakarane som klarte å ta seg over 2,21 meter. Han leia tevlinga då dei tre tok til på 2,23 m, og Tarmak berre sikra OL-gullet då han var den einaste som svinga seg over denne høgda. Sidan var Tarmak aldri i nærleiken av dei resultata han oppnådde i 1972-sesongen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1972 i München: Gullmedalje – 2,13 m, framom Stephan Junge (2,21 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jüri Tarmak» frå Wikipedia på tysk, den 28. september 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
**10. tebét** (hebr. עשרה בטבת‎, ‘asará betebét) er ein mindre fastedag innan jødedommen. Avhengig av kor lang rosj hodesj for tebét er fell dagen sju eller åtte dagar etter hannuka.

Dagen er til minne om byrjinga av babylonarkongen Nebukadnesar si beleiring av Jerusalem, som tok til den tiande dagen i den tiande månaden (tebét) i det niande regjeringsåret hans (588 fvt.). Etter ei beleiring på to og eit halvt år tok babylonarane byen og øydela Tempelet i Jerusalem. Andre markeringar knytt til desse hendingane er tammúz-fasta, til minne om brotet på bymurane, og tisj‘á beáb, til minne om øydelegginga av tempelet.

Som andre mindre jødiske fastedagar tek 10. tebét-fasta til ved soloppgang til solnedgang, då jødar utan fysiske hindringar (som sjukdom, svangerskap eller amming) let vera å eta eller drikka. Ved morgon- og ettermiddagsbøna les ein Toráen, ei eiga ‘amidábøn og i mange tradisjonar avinu malkeinu-bøna. 

I nyare tid er 10. tebét også blitt brukt til å minnast holocaust-offer utan ein kjend dødsdato. Ein vil då lesa kaddísj og tenna levande lys for dei.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tenth of Tevet» frå Wikipedia på engelsk, den 18. november 2009.*

* Tevet 10 ved chabad.org
**Spesialisthelseteneste** er ei helseteneste ytt med heimel i spesialisthelsetenestelova av 1999. Fram til denne lova trådde i kraft i 2001 var omgrepet brukt som uspesifisert nemning på regional helseteneste og ymse private helsetenestetiltak som vert drivne med eller utan tilskot frå staten.

Frå og med 2002 er det staten gjennom dei regionale helseføretaka (RHF) som har plikt til å sørgja for naudsynte spesialisthelsetenester til folket. Dette vert i hovudsak ivareteke gjennom dei helseføretaka (HF) som dei regionale helseføretaka eig.

I tillegg til undersøking og behandling som krev spesialistkompetanse har spesialisthelsetenesta ansvar for å medverka med helsefagleg forsking, utdanning av helsepersonell og utdanning av pasientar og pårørande. Forutan å driva sjukehus og spesialiserte poliklinikkar, omfattar spesialisthelsetenesta òg ambulasetenester, laboratorieverksemd og finansiering av enkelte privatpraktiserande lækjar- og psykologspesialistar.

Kjelde
------

* «spesialisthelsetjeneste» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Tove Agnethe Pihl** (21. desember 1924–20. januar 1987) var ein norsk pedagog og politikar. Ho satt på Stortinget for Arbeidarpartiet 1969 til 1973.

Pihl var dotter av professor Otto Lous Mohr og legen og kvinnesaksforkjemparen Tove Mohr. Ho var gift med Alexander Pihl. Bestemora hennar var Katti Anker Møller.

Under andre verdskrigen var ho medlem i etterretningsorganisasjonen XU.

Pihl studerte psykologi og pedagogikk i USA, før ho vart lærer på Bjølsen skule i Oslo. I 1963 vart ho overlærer på nyopna Krossvoll skule, ei stilling ho hadde til ho døydde i 1987.

I 1969 vart Pihl innvald på Stortinget frå Oslo. Ho sat som representant for Arbeidarpartiet i éin periode fram til 1973, og var medlem i Justiskomitéen.

Ho var, blant fleire offentlege verv og styreverv, medlem i skulestyret i Oslo 1956 til 1960, og formann i Skulerådet i Oslo 1960 til 1964. Ho var òg styremedlem i Nei til atomvåpen 1980 til 1986.

Referanser
----------

1. ↑  Sæter, Einar (1917-2010) (1995). *XU: i hemmeleg teneste 1940-1945*. Samlaget. ISBN 8252145353.

* *Denne artikkelen bygger på «Tove Pihl» frå Wikipedia på bokmål, den 19. desember 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi på Stortinget.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF

 |
Fotografi av ei lynstråle.
Stilisert teikning av ei lynstråle.
Ei **lynstråle** er det synlege beviset for ei lynutlading og kjem som regel i lag med eit høgt torebrak. Som uttrykk for det guddommelege har det vore eit mektig symbol gjennom historia og finst i mange mytologiar. På grunn av sambandet til det mektige, vert lynstråla ofte nytta i militær symbolisme og som symbol for elektrisitet. 

Lyn speler ei rolle i mange mytologiar, ofte som våpen frå himmel- og stormgudar. Lynstråla var særleg knytt til Zevs og Jupiter frå høvesvis gresk og romersk mytologi.

* Hovudet til Zevs og ei lynstråle på ein frå Epirus frå 234 f.Kr.Hovudet til Zevs og ei lynstråle på ein frå Epirus frå 234 f.Kr.
* Lynstråle og ørn på ein mynt frå Olympia i Hellas frå ca. 432-421 f.Kr.Lynstråle og ørn på ein mynt frå Olympia i Hellas frå ca. 432-421 f.Kr.
* Hovudet til Zevs og ei lynstråle på ein mynt frå Capua i Campania frå 216-211 f.Kr.Hovudet til Zevs og ei lynstråle på ein mynt frå Capua i Campania frå 216-211 f.Kr.
* Mynt frå ptolomaisk Egypt med Zevs som ei ørn med ei lynstråle i klørne.Mynt frå ptolomaisk Egypt med Zevs som ei ørn med ei lynstråle i klørne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Thunderbolt» frå Wikipedia på engelsk, den 28. februar 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lynstråle**
Testing av den spesifikke vekta til brensel.
**Spesifikk vekt** er forholdet mellom tettleiken til teit stoff og tettleiken (masse med same volum) til eit referansestoff. Ein må kjenne temperaturen og trykket for begge stoffa. Trykket er nesten alltid nær 1 atm lik 101.325 kPa. Temperaturen for begge stoffa kan variere frå industri til industri. 

Spesifikk vekt er som oftast nytta i industri som eit enkelt mål på å få informasjon om konsentrasjonen til ei løysing med forskjellige stoff i, som saltlake, hydrokabonar, sukkerløysingar (sirup, juicar, vørter, most etc.) og syrer. 

Spesifikk vekt kan uttrykkast matematisk som 

{\displaystyle SG\_{\text{ref}}={\frac {\rho \_{\text{prøve}}}{\rho \_{\rm {H\_{2}O}}}}}
der {\displaystyle \rho \_{\text{prøve}}\,} er tettleiken til prøven og {\displaystyle \rho \_{\rm {H\_{2}O}}} er tettleiken til vatn.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Specific gravity» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mai 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
Nedre del av Lysakerelva, med gamle industriområde gjort om til kontor og kjøpesenter Foto: Kjetil Lenes

Europaveg 18 inn mot Lysaker i retning Drammen i 2010
Europaveg 18 på Lysaker i retning Drammen i 1981
**Lysaker** er ein tettbygd stad med hovudsakleg kontorblokker på grensa mellom kommunane Bærum i Akershus og Oslo, i området der Lysakerelva munnar ut i Lysakerfjorden, ein part av Indre Oslofjord. Kommunegrensa følgjer elva og Lysakerfjorden. Lysaker er ein del av tettstaden Oslo, og sterkt prega av moderne kontorbygg. Namnet kjem av norrønt *Ljósakr*, lys eng.

Lysaker er eit trafikknutepunkt. Ingen andre stader i Noreg passerer det fleire bilar i døgn enn på Europaveg 18 ved Lysaker. Statens vegvesen har rekna ut at det i perioden 2005–2010 vil vere i gjennomsnitt 170 000 passeringar kvart døgn.

Her ligg òg Lysaker stasjon på Drammensbanen, og frå 2011 òg på Askerbanen, og er ein av dei største i landet rekna etter talet på ferdafolk. Flytoget stoggar på Lysaker, og her er òg eit bussknutepunkt. Mellom Lysaker og Nesodden går det passasjerferje. 

Fridtjof Nansens hus «Polhøgda» ligg på Lysaker. Det hyser no Fridtjof Nansens institutt.

Lysaker har gjeve namn til den uformelle gruppa Lysakerkretsen; kunstnarar og vitskapsmenn som levde i området rundt 1900.

Kjelde
------

* Store Norske Leksikon

Bakgrunnsstoff
--------------

* Google Local map som viser satellittbilde og kart for Lysaker-lokket og Lysaker Torg

 Commons har multimedium som gjeld: **Lysaker**

| * v
* d
* e
Delområde i Bærum kommune |
| --- |
| Bekkestua**·**  Bærums Verk**·**  Dønski / Rud**·**  Grav**·**  Haslum**·**  Hosle nord**·**  Hosle sør**·**  Høvik**·**  Jar**·**  Jong**·**  Kirkerud / Sollihøgda**·**  Kolsås**·**  Lommedalen**·**  Lysaker**·**  Løkeberg / Blommenholm**·**  Nadderud**·**  Rykkinn**·**  Sandvika / Valler**·**  Slependen / Tanum**·**  Snarøya**·**  Stabekk**·**  Voll**·**  Østerås / Eiksmarka**·**  Østre Bærumsmarka |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**KANDU** **- Norsk Dataungdom** (tidlegare Kreativ Aktiv Norsk DataUngdom) er ein ideell organisasjon som blant anna arrangerer datatreffet The Gathering. Organisasjonen blei skipa i 1996. Organisasjonen består av mellom 5 000 og 7 000 medlemmer i Noreg og er tilslutta Hyperion og Frivillighet Norge.

Historie
--------

KANDU blei skipa av blant anna datatreff-arrangørane Crusaders og Cryptoburners i 1996 i samband med at The Gathering (TG) skulle flytte inn i Vikingskipet på Hamar. Sidan då har nærom alle deltakarane på arrangementet vore rekna som medlem av organisasjonen, då ein årleg kontingent blir trekt frå deltakaravgifta. I oktober 2004 blei det halde ei generalforsamling der det blei vald eit nytt styre og vedteke at tilhøvet mellom TG og KANDU skulle bli formalisert. 

I desember 2004 blei det halde ei ekstraordinær generalforsamling i KANDU for innmelding i Hyperion.

Referansar
----------

1. ↑  NTB (10. april 2017), «Ny deltakerrekord for The Gathering», *Digi.no* (på norsk), henta 4. november 2020
2. ↑  Vogt, Line Fosser (17. april 2019), «Deltakerne på The Gathering blir stadig yngre», *NRK* (på norsk bokmål), henta 4. november 2020
3. ↑  «Om KANDU – KANDU», *web.archive.org*, 28. mars 2018, arkivert frå originalen 28. mars 2018, henta 26. august 2020
4. ↑  «The Gathering '96 - Invitation (KANDU)», *archive.gathering.org*, henta 12. april 2021
5. ↑  «Detalj i loven truer frivillige organisasjoner etter korona-krisen», *www.pressfire.no* (på norsk bokmål), henta 4. november 2020

Bakgrunnsstoff
--------------

* KANDU
* The Gathering

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BR orgnr

 |
Koordinatar: 59°54′46.019″N 10°38′19.370″E﻿

Lysaker stasjon ligg i ei kurve.
Perrongane.
Lysaker stasjon på 1920-talet.
**Lysaker stasjon** er ein jarnbanestasjon sams for Drammenbanen og Askerbanen. Stasjonen ligg på den parten av Lysaker som høyrer til Bærum kommune, så å seie på grensa til Oslo. Grensa går her i Lysakerelva, som Drammenbanen går over på ei gamal steinkvelvbru ved innkøyringa til stasjonen frå Oslo-sida.

Stasjonen er plassert høgare enn terrengnivået ikring, og har inngangar under spora, med oppgangar opp til to perrongar for fire spor. Både lokaltog, langdistansetog og Flytoget til Oslo lufthamn Gardermoen stoggar på stasjonen, som er mellom dei største i Noreg, rekna etter talet på ferdafolk.

Stasjonen vart opna 7. oktober 1872 som stasjon på Drammenbanen, og er bygd om fleire gongar seinare. Då Askerbanen vart teke i bruk på strekninga Lysaker – Sandvika i 2011 som byggesteg 2 på denne banen, vart stasjonen dessutan ein stasjon på denne høgfartsbanen, utbygd til noverande standard og kapasitet i samband med dette jarnbaneanlegget.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jernbaneverkets opplysningar om Lysaker stasjon.
* Fotografi frå Lysaker stasjon i Norsk Jernbaneklubbs stasjonsdatabase
* NSBs opplysningar om Lysaker stasjon.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Grilla maiskolbar i India.
**Maiskolbe** er blomsterstanden til maisplanten der ein finn maiskorna. Han har form som ein kolbe. Mjuke maiskorn kan etast direkte frå kolben etter at han er blitt varmebehandla, typisk gjennom baking, koking eller grilling. 

Det er vanlegvis sukkermais ein et direkte frå kolben. Denne blir plukka når frøkviten i maiskorna er i «mjølkestadiet», slik at korna framleis er mjuke. Ein kan varmebehandla kolbane med dekkblada på, då vanlegvis bakt eller grilla, eller reinska. Maiskolben blir vanlegvis eten varm, og er ofte smakssett med salt og smør. Ein kan også bruka andre krydder. Maiskolben kan haldast i enden medan ein et, eller ein kan bruka små spidd i ein eller begge endar.

Historie
--------

Elote
Sukkermais blei ete av urfolk i Amerika lenge før europearar kom til. Det var ei viktig næringskjelde for Gallimore-stammen, som heldt til i delar av Midtvesten så langt aust som noverande Ohio. Mayaer hadde også sukkermais som basiskost og åt han i form av maiskolbar, anten bakt eller kokt. Urfolk i sørlege Canada har også hatt mais i kosten.

Variantar
---------

I Sentral-Amerika (bortsett frå i Panama) og Mexico blir ein maskolbe kalla *elote* (frå nahuatl *elotitutl*, 'umogen kolbe'). 
I dei søramerikanske landa Argentina, Uruguay, Brasil og Paraguay og i Andeslanda kallar ein maiskolbar *choclo*, frå quechua *chuqllu.* I Venezuela omtalar ein mais som *jojoto*.

Elote kan tilreiast som ein søt eller salt rett. Vanlegvis koker ein han i vatn med salt eller andre krydder som *tequesquite*, *epazote*, eller *Tagetes lucida*. Ein kan servera retten med smør, majones, riven ost kjend som *cotija* og i Mexico også chilipulver, sitronjus og salt. *Elote* eller *elotes locos* ('galen mais') kan serverast på marknader i Mesoamerika med majones, søtsur saus, ketsjup og sennep. *Elote* blir servert til å haldast med ei trestikke i midten, som ein slikkepinne. 

Maiskolbe er ein av dei mest utbreidde matrettane i samband med sjølvstendedagen i USA.

Kjelder
-------

1. 1 2  Nielsen, L. Michelle (2007). *The Biography of Corn*. Crabtree Publishing Company. s. 27. ISBN 9780778724919.
2. ↑  Nielsen 2007. p 11.
3. ↑  Kenniff, Sean. «Choclo: The Giant Corn of Peru». *Starchefs* (på engelsk). Henta 21. august 2019.
4. ↑  Japhe, Brad. «A Brief History Of Mexico's Love Affair With Corn». *Forbes* (på engelsk). Henta 22. februar 2019.
5. ↑  «8 classic food traditions of 4th of July and how they began». *Times of India*.

* *Denne artikkelen bygger på «Corn on the cob» frå Wikipedia på engelsk, den 25. oktober 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Mais med tilreiing av maiskolbe ved ndla.no.
Tytterskär i Finskebukta
**Bolsjoj Tjuters** (russisk skrift Большой Тютерс; finsk *Tytärsaari*; estisk: *Suur Tütarsaar*; svensk: *Tyterskär*) er ei øy i Finskebukta i Austersjøen, om lag 75 km sør for Finland og aust for Hogland. Øya er ein del av Leningrad oblast i Russland. Ho har eit areal på om lag 8,3 km². Det er ikkje permanent busetnad på øya, bortsett frå ein fyrvaktar. Bolsjoj Tiuters har vorte kjend som «mineøya» fordi minefelta på øya ikkje har vorte rydda etter den andre verdskrigen. 

Øya var busett av finnar frå 1500-talet til 1939 då Sovjetunionen gjekk til åtak på Finland i vinterkrigen og øya var ei av fleire finske øyar i Finskebukta og finsk Karelen som vart avstått til Sovjetunionen i 1940. Fram til 1939 hadde ho eit livleg finsk fiskesamfunn med 436 innbyggjarar. Mange frakt- og fiskebåtar var registrert på øya. Det stod ei trekyrkje på øya frå 1772, ein finsk gravplass, ein skule, eit fyr frå 1904, ein finsk kystvaktstasjon og ein vêrvarslingsstasjon. I perioden 1920 til 1939 var det ein del turisme på øya. Etter krigen fekk ikkje innbyggjarane reise tilbake til øya. Det finske namnet *Tytärsaari* tyder «Dotterøya».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bolshoy Tyuters» frå Wikipedia på engelsk, den 13. august 2008.*

Koordinatar: 59°51′N 27°12′E﻿
**Shawn Crawford** (fødd 14. januar 1978) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå Van Wyck i Sør-Carolina. Han vart olympisk meister på 200 meter i 2004 og vann to OL-sølv og ein VM-bronse i sprintøvingar i tida 2001-08.

Karriere
--------

Frå 2001-sesongen var Crawford i verdstoppen i sprint, særleg imponerte han på 200 meter. Under verdsmeisterskapen 2001 i kanadiske Edmonton fekk han ein bronsemedalje på 200 meter, delt med Kim Collins og på same tid, 20,20 sekundar, som sølvvinnar Christopher Williams.

I juni 2004 gjorde Crawford 100-meteren unna på 9,88 sekundar ved eit stemne i Eugene i delstaten Oregon, hans aller raskaste løp nokon gong. To månader etter, under dei olympiske leikane 2004 i Aten kom han i mål på sterke 9,89, men vart likevel berre fjerdemann, slått med høvesvis fire, tre og to hundredels sekund av dei tre medaljevinnarane; Justin Gatlin, Francis Obikwelu og Maurice Greene. Langt betre lukkast Crawford på 200 m fire dagar seinare, med tida 19,79 sekundar presterte han sitt livs beste løp på distansen og vann tevlinga med over 0,2 sekunds margin til dei andre to medaljevinnarane. Til sist i leikane sprang han startetappen for USA sitt mannskap i 4 x 100 meter stafett, ei tevling som enda med britisk siger og USA-amerikansk sølv, 38,07 sekundar mot 38,08.

Under sommarleikane 2008 i Beijing kneip Crawford sølvmedaljen på 200 m med tida 19,96, men vart stilt heilt i skuggen av Usain Bolt frå Jamaica som sette verdsrekord med sine 19,30 sekundar. Eitt år seinare forbetra Bolt verdsrekorden til fabelaktige 19,19 sekundar då friidretts-VM 2009 fann stad i Berlin, i eit finalefelt der Crawfords tid 19,89 ikkje heldt til meir enn fjerdeplass.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2001 i Edmonton: Bronsemedalje på 200 m – 20,20, delt med Kim Collins
* OL 2004 i Aten: Gull på 200 m – 19,79, sølv i 4 x 100 m stafett og nr 4 på 100 m – 9,89
* VM 2005 i Helsinki: Utslått i semifinalane på 100 m – 10,28
* OL 2008 i Beijing: Sølvmedalje på 200 m – 19,96, bakom Usain Bolt (19,30)
* VM 2009 i Berlin: Nr 4 på 200 m – 19,89

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shawn Crawford» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juli 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Emblemet for Vympel
**Spetsgruppa V**, òg kalla «Vympel» på russisk, er ei russisk SPETSNAZ-eining. 
I 2017 var gruppa under kommando av FSB, men kunne òg overførast til GRU ved høve. 

Vympel er dedikert til vern av strategiske installasjonar.

I byrjinga heitte spesialstyrken *KGB Direktorat «V»*, med tilnamnet *Vega-gruppa*.

Søstergruppa Alfa innan FSB er dedikert til kontraterrorisme.

Øving
-----

Vympel må øva på same måte som Alfa-gruppa, med taktiske øvingsoppgåver, fallskjermhopping, førarøving av ulike kjøretøy, øving i ulike etterretningsdisiplinar og ymse speialoppgåver.

Stridserfaring
--------------

* 2002: Terrorangrepet mot Dubrovka-teateret i Moskva
* 2004: Gisseldramaet i Beslan

Referansar
----------

1. ↑  CRACRAFT, James (2009). *The Petrine Revolution in Russian Culture*. Harvard University Press. s. 401.
2. 1 2  «30-летие спецназа "Вымпел": от диверсий за рубежом до Дубровки и Беслана», *NEWSru.com*, 19. august 2011, henta 26. august 2019