recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Maurice Norman** (8. mai 1934–27. november 2022) var ein engelsk fotballspelar frå landsbyen Mulbarton i Norfolk. Han var midtstoppar på Tottenham-laget som sanka fleire triumfar tidleg i 1960-åra.

Karriere
--------

### Klubbspel

Norman var 1952-55 Norwich City. I november 1955 vart han overført til Tottenham Hotspur mot £28 000. Dei neste ti åra spelte han for London-laget på White Hart Lane. Han var ein av nøkkelspelarane i sjefstrenar Bill Nicholson sitt mannskap som i 1961 vart både ligameister og cupmeister, i 1962 forsvarte triumfen i FA-cupen og i 1963 sigra i den europeiske cupvinnarcupen.

### Landslagsspel

Norman fekk sin landslagsdebut i mai 1962 og spelte den neste månaden alle England sine kampar under Fotball-VM 1962 i Chile. Fram til desember 1964 deltok han i til saman 23 landskampar, utan å kome på skåringslista.

### Merittar

* Ligameister: 1961 med Tottenham
* Vinnar av FA-cupen: 1961 og 1962 med Tottenham
* Vinnar av cupvinnarcupen: 1963 med Tottenham

Han la opp etter ein alvorleg skade frå ein kamp i november 1965.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maurice Norman» frå Wikipedia på engelsk, den 1. november 2021.*
* eu-football


| * v
* d
* e
England sitt landslag – VM i fotball 1962 |
| --- |
| 
* 1 Springett
* 2 Armfield
* 3 Wilson
* 4 Robson
* 5 Swan
* 6 Flowers
* 7 Connelly
* 8 Greaves
* 9 Hitchens
* 10 Haynes (kaptein)
* 11 Charlton
* 12 Hodgkinson
* 13 Kevan
* 14 Anderson
* 15 Norman
* 16 Moore
* 17 Douglas
* 18 Hunt
* 19 Peacock
* 20 Eastham
* 21 Howe
* 22 Banks
* Landslagstrenar: Winterbottom

 | Flagget til England |
|  |
| Hawick  |
| --- |
| skotsk-gæliskskotsk | Hamhaig Haaick |
| Hawick frå toppen av MoteHawick frå toppen av Mote Hawick frå toppen av Mote |
| Plassering |
| 

Hawick is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Skottland |
| Region | Scottish Borders |
| Tradisjonelt grevskap | Roxburgh, Ettrick and Lauderdale  |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 14 801 |
| Koordinatar |  55°25′″N 2°47′″W﻿Koordinatar: 55°25′″N 2°47′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | TD9 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1450 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Hawick**
 |

 **Hawick**  (uttalt som *hoick*) er ein by i regionen Scottish Borders  i Skottland. Han har kring 15 000 innbyggjarar. Byen er kjent for sin årlege ryttarfestival til minne om lokale ungdomar sine siger over ein engelsk styrke som raida området i 1514.

Det er ein av dei byane i Skottland som ligg lengst frå sjøen, i hjarte av Teviotdale. Hawick er òg den største byen i det tradisjonelle grevskapet Roxburghshire. Han ligg i Teviotvale, dalen som elva Teviot renn gjennom, rett ved staden der Slitrig renn inn i Teviot.

Innbyggjarane blir kalla seg sjølv *teris*, etter ein tradisjonell song som inneheld orda «Teribus y Teriodin», moglegvis ein referanse til elles ukjende angelsaksiske gudar. Tidlegare måtte ein vere fødd i Hawick for å vere ein *teri*, men sidan juli 1988 har det ikkje vore noka lokal fødeavdeling, slik at dei fleste barna av borgarane i byen blir fødde på Borders General Hospital i Melrose. Difor er kravet no at ein bur i byen frå så kort tid som mogleg etter fødselen.

Byen har ikkje hatt jernbanesamband sidan 1969, men det er busskorrespondanse til Carlisle, omkring 80 km unna, og vegen A7 mellom Edinburgh og Carlisle går rett utanfor Hawick.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Hawick» frå Wikipedia på bokmål, den 2. november 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Mauricio Andrés Pellegrino Luna** (fødd 5. oktober 1971) er ein argentinsk fotballtrenar og tidlegare -spelar. Han var midtstoppar med stor suksess i argentinske Vélez Sarsfield og spanske Valencia CF.

Karriere
--------

### Klubbspel

Pellegrino spelte på Vélez Sarsfield frå 1990 til -98. Med klubben frå utkanten av Buenos Aires var han med om å vinne Copa Libertadores i 1994 og fire nasjonale seriemeisterskap. Sesongen 1998/99 vart han spansk seriemeister med FC Barcelona. Frå 1999 til 2004 danna han og landsmannen Roberto Ayala eit solid midtstoppar-par i Valencia CF. Både i 2000 og 2001 tok laget seg til finalen i Meisterligaen. Begge finalane enda med tap, den siste då Pellegrino som sistemann for Valencia missa i straffeskytinga etter ein mållaus kamp. Derimot sigra Valencia og Pellegrino i La Liga 2002 og 2004 og i UEFA-cupen 2004. Han avslutta si tid som aktiv i Liverpool FC og deretter Alavés i 2005-06.

### Landslagsspel

Pellegrino spelte einast tre landskampar for Argentina, alle i Copa América 1997.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mauricio Pellegrino» frå Wikipedia på engelsk, den 3. juli 2021.*
Koordinatar: 59°35′1.3848″N 17°52′51.370″E﻿
**Rosersberg** er ein svensk tettstad i Sigtuna kommun i Stockholms län i landskapet Uppland. Han ligg mellom Märsta og Upplands Väsby. I 2005 hadde tettstaden 1641 innbyggjarar.

Attraksjonar
------------

Rosersbergs slott blei bygd av familien Oxenstierna i perioden 1634–1638. Rosersbergs slott blei kongeleg i 1762, då det kom i Karl XIII sitt eige (då hertug). Karl XIV Johan er den siste kongen som har budd på slottet. På Rosersbergs slott overnatta òg keisar av Etiopia Haile Selassie då han vitja Sverige i 1954.

Kommunikasjon
-------------

I Rosersberg er det ein pendlartogstasjon og fleire busshaldeplassar. Følgende linjer finst:

* J36 Märsta – Södertälje C
* 538 Rotebro station – Arlanda
* 576 Märsta station – Löwenströmska sjukhuset
* 585 Ekillaskolan – Gillermossen

Ostkustbanan sine firdoble spor går over til dobbeltspor sør for Rosersberg, der Arlandabanan bøyer av mot Arlanda.

Kjende personar frå Rosersberg
------------------------------

* Ulf Isaksson
* Henrik Schyffert
* Håkan Södergren

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rosersberg» frå Wikipedia på bokmål, den 7. juli 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Johannes Selsvik** (10. januar 1854–1935) var ein norsk båtbyggjar. Han vart fødd i Jondal i Hardanger. Han lærde det grunnleggande innan båtbygging i oppveksten. Etter å gått i skipsbygginslære på Grams Skibsbyggeri i Laksevåg frå 1874, bygde han det første fartøyet i 1877. Det var kutteren «Vidar» på 73 fot. Dette er eit fartøy som framleis er i bruk.

Frå 1880 til 1896 var han skipsbyggmeister ved Bodø skipsverft. Han etablerte nytt båtbyggeri i Trondheim i 1897. Der vart det bygd garnbåtar, skyssbåtar og seglbåtar. I 1899 bygde han den første kravellbygde fiskeskøyta. Og frå 1900 vart det bygd kravellbygde fiskefartøy for segl og motor. For at det skulle byggast betre og sterkare fiskefartøy som var berekna på motordrift oppretta staten ei vandrelærarstilling i kavellbygging. Johannes Selsvik gjekk inn i denne stillinga, og fungerte som vandrelærar frå 1902 til 1909. Han heldt kurs frå Talvik og Hammerfest i nord til Strandebarm og Jondal i Hardanger. Frå 1910 til 1914 dreiv han på ny båtbyggeri i Trondheim. Det vart ingen suksess. Mellom anna var det slutt med bestillingar av fiskefartøy frå Nord-Noreg. Han hadde lært båtbyggarane der kravellbygging. Frå 1916 til han døydde i 1935 arbeidde han ved Skipskontrollen i Trondheim.

Johannes Selsvik fekk Kongens Fortenestemedalje i gull i 1923.

Bøker av Johannes Selsvik
-------------------------

* *Indberetning fra stipendiat til Chicagoutstillingen*. A.F.Knudsens bogtrykkeri Bodø. 1894
* *Beskrivelse over materialdimentionerbygningsmaade af 21.br.tons havfiskebaad*. N.Nilssen & ssøns bogtrykkeri. Bergen 1903
* *Bygningsregler for havfiskebaade* Egen utgiver 1906

Kjelder
-------

* Torstein Arisholm med fleire:*Kravellbygging i Norge*. Hardanger Fartøyvernsenter og Norsk Sjøfartsmuseum 2008
* Olav Kolltveit: *Jondal i gamal og ny tid* Jondal Bygdeboknemnd 1953

### Fotnotar

1. ↑  Torstein Arisholm med fleire:*Kravellbygging i Norge*. 2008

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon

 |
| Elbasan |
| --- |
| Utsyn over byen frå ein åsUtsyn over byen frå ein ås Utsyn over byen frå ein ås |
| 

|  |
| --- |
| Byvåpenet til Elbasan |
| **Byvåpenet til Elbasan** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region | Albania  Elbasan |
| Grunnlagd | 1400-talet |
| Borgarmeister | Qazim Sejdini |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  872 km² |
| Innbyggjarar  - By (2011) | 141.714 |
| Koordinatar | 41°06′″N 20°04′″E﻿Koordinatar: 41°06′″N 20°04′″E﻿ |
| Høgd over havet | 150 m |
| Tidssone | UTC +1 (UTC1) |
| Plassering |
| Elbasan kommune innafor regionen ElbasanElbasan kommune innafor regionen ElbasanElbasan kommune innafor regionen Elbasan |

**Elbasan** (albansk: *Elbasan* eller *Elbasani*) er ein by og ein kommune i Albania, og er administrasjonssenteret til regionen med same namn. Elbasan ligg sentralt i landet ved elva Shkumbin og er ein av dei største byane i Albania med om lag 140 000 innbyggjarar i kommunen (2011). Kommunen, som i nord grensar til regionen Tirana, har eit areal på 872 kvadratkilometer.

Gate i Elbasan

Historie
--------

Det var romarane som grunnla byen og bygde festningar her, men det var først på 1600-talet at byen utvikla seg frå ei festning (El Basan), bygd av den tyrkiske sultanen Mehmed II i 1466.

Fram til Den andre verdskrigen var Elbasan ein av dei finaste ottomanske byane i Albania, med ei blanding av bygningar frå Austen og mellomalderen , smale brusteinsgater og ein stor basar der ein framleis kunne høyre tyrkisk. Innanfor bymurane var det eit eige kristent område, i utkanten av byen eit vlacher-distrikt og fleire fine moskear og islamske bygningar. På denne tida var det om lag 15 000 innbyggjarar i byen.

Administrativ inndeling
-----------------------

Kommunen vart oppretta gjennom ei admininistrasjonsreform i 2014, ved at den tidlegare bykommunen Elbasan vart slått saman med landkommunane Labinot-Fushë, Labinot-Mal, Gjinar, Shushicë, Gjergjan, Funarë, Shirgjan, Tregan, Gracen, Bradashesh, Zavalinë og Papër. Dei tidlegare kommunane inngår no som kommunaleiningar i den nye storkommunen. Kommunen har hovudsete i Elbasan.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den dåverande bykommunen Elbasan 78 703 innbyggjarar, medan dei 13 kommunane som i dag utgjer storkommunen Elbasan, til saman hadde 141 714 innbyggjarar.

Tidlegare administrativ inndeling
---------------------------------

Fram til år 2000 var den dåverande bykommunen Elbasan hovudstad i distriktet Elbasan. Den dåverande bykommunen omfatta berre sjølve byen Elbasan.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Elbasan-distriktet, offisiell side på albansk Arkivert 2006-06-30 ved Wayback Machine.
* Bilete
* elbasani.com
* Fotballaget i Elbasan

Referansar
----------

1. 1 2  Folketeljing 2011
2. 1 2  Kommunereforma i 2014
3. ↑  Regionreforma i 2000

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Dagmar Rom** (16. juni 1928–13. oktober 2022) var ein austerriksk skirennar frå Innsbruck som vann gullmedaljane i både slalåm og storslalåm under alpin-VM 1950 i USA.

Karriere
--------

Rom vart austerriksk meister i utfor i 1947. Ho vart utteken til Vinter-OL 1948, men vart stygt skadd under trening og kunne ikkje delta.

I 1950 vart Dagmar Rom dobbelt verdsmeister under VM i alpine greiner i Aspen i delstaten Colorado. Både då ho vann slalåm og storslalåm hadde ho sterkast konkurranse frå ei landskvinne. I slalåm slo ho Erika Mahringer med eitt tidels sekund, dei to var i ein klasse for seg, medan ho i storslalåm hadde ein sigersmargin til Trude Jochum-Beiser på to tidels sekund. Rom vart for 1950 vald til årets kvinnelege idrettsutøvar i Austerrike.

Under Vinter-OL 1952 i Oslo tok Rom sølvmedaljen i storslalåm, bakom Andrea Mead Lawrence frå USA. I det olympiske utforrennet vart ho nummer fem. Same sesongen vart ho austerriksk meister i både slalåm og storslalåm. 

Etter giftarmål og barnefødsel kom Rom tilbake i alpinløypa i 1955-sesongen, men nådde ikkje heilt opp og avslutta skikarrieren. På 1950-talet hadde Rom ei hovudrolle i ein spelefilm, og i 1963 i ein fjernsynsserie saman med sonen sin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dagmar Rom» frå Wikipedia på tysk, den 7. desember 2014.*

Bakgrunnstoff
-------------

* Dagmar Rom i fis-ski.com
* Dagmar Rom i olympedia.org
Demning ved Garreg Ddu
**Elan Valley-reservoara** er ei rekkje kunstige innsjøar og reservoar i Elan Valley i Powys i Mid Wales, som nyttar elvane Elan og Claerwen. Reservoara er Claerwen, Craig Goch, Pen-y-Garreg, Garreg Ddu og Caban Coch.

Reservoara vart bygd for over hundre år sidan. Ei av dei store utfordringane var å leve dei enorme vassmengdene med berre hjelp av tyngdekrafta gjennom det åslendte landskapet og over elvedalane. Vatnet vart ført til Frankley-reservoaret utanfor Birmingham i West Midlands i England. Dette omfatta bygginga av den 117 km lange Elan-akevedukten, der vatnet renn med ein snøggleik på mindre enn 3 km/t, og det tar ein og ein halv dag for det å nå Birmingham.

Elan-akvedukten har berre eit fall på 52 meter, ein gradient på 1:2300. Ein kan sjå spor etter akvedukten fleire stader i form av mursteinsakvedukter, røyrleidningar og ventilhus i åssidene.

Kjelder
-------

1. ↑

* *Denne artikkelen bygger på «Elan Valley Reservoirs» frå Wikipedia på engelsk, den 23. desember 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ (N/A), (1955). *City of Birmingham Waterworks: A Short History of the Development of the Undertaking, with a Description of the Existing Works and Sources of Supply*. Birmingham: City of Birmingham, Water Committee. (Note: Published July 1954, on the 50 year Jubilee of the Elan Supply Scheme).
	+ Judge, Colin W. [1987] (1997). *The Elan Valley Railway: The Railway of the Birmingham Corporation Waterworks*. (OL 71) Headington: The Oakwood Press. (1997: ISBN 0-85361-517-9).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om reservoara[*daud lenkje*]
* Dambusters i Nant-y-Gro dam Arkivert 2012-07-17 ved Wayback Machine.
* Luftfoto av Claerwen
* Elan Historic Landscape
* Abandoned Communities ... The Elan Valley reservoars

Koordinatar: 52°16′20″N 3°41′20″W﻿
Dagmerke på Scillyøyane, utanfor kysten av Cornwall i England.Foto: Pline

Eit **dagmerke** er ein godt synleg struktur plassert på land for å hjelpe sjønavigasjon, eit seglingsmerke langs kysten i dagslys. Dagmerket kan vere ein varde, tårn eller annan bygning, det har ikkje lys og er vanlegvis ikkje lyst opp. Det kan vere måla med lett kjenneleg mønster. Eit døme på eit kjent dagmerke er Nix’s Mate i hamna i Boston i Massachusetts.

Termen *dagmerke* kan òg referere til det eintydige mønstret måla på mange fyrtårn som gjer dei lett kjennelege. Slike mønster gjer at mange tårn på nedlagde fyrstasjonar held fram som nyttige dagmerke. Men i dag har tekniske navigasjonshjelpemiddel tatt over som viktigaste vegvisarar for den maritime nyttetrafikken.

Norskekysten
------------

I Noreg har omgrepet «dagmerke» vore nytta også om faste sjømerke som faste båkar og om landmerke. Formasjonar på landskap og fjell var dei første hjelpemiddel til sjønavigasjon og kunnskap om dette vart dokumentert og formidla.  Døme på eit kunstig dagmerke er dagmerket på Revtangen, Jæren medan Risørflekken i Risør er eit naturleg, kvitkalka dagmerke.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sjømerkene, veivisere og kulturminner Arkivert 2009-11-03 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
| **Elche** |
| --- |
| Altamira-borga i ElcheAltamira-borga i Elche Altamira-borga i Elche |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Elche | Byvåpenet til Elche |
| **Flagget til Elche** | **Byvåpenet til Elche** |

 |
| Plassering |
| 

Elche is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Spania |
| Autonom region | Valencia |
| Provins | Alicante |
| Borgarmeister | Alejandro Soler Mur |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  326,07 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2009)   - folketettleik | 228 348   700,3 /km² |
| Koordinatar | 38°16′″N 0°41′″W﻿Koordinatar: 38°16′″N 0°41′″W﻿ |
| Høgd over havet | 86 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 03201 - 03206 |
| **Nettstad:** www.elx.es |

**Elche** (spansk, *Elx* på valenciansk) er ein by i provinsen Alicante i regionen Valencia i Spania. Byen har kring 230 0000 innbyggjarar. og er den tredje største byen i Valencia og den 20. største i Spania.

Delar av kommunen Elche ligg ved kysten, men sjølve byen ligg 15 km frå Middelhavet. Den vesle elva Vinalopó renn gjennom byen og deler han i to.

Historie
--------

*La Alcudia* ligg 10 km frå der Elche ligg i dag og var ein forgjengar for Elche. Denne staden var busett av iberarar og så okkupert av kartagarar og romarane. Romarane kalla byen *Ilici* og gav han status som colonia. Etter ei kort stund under Austeromarriket tok gotarane over og skipa eit bispesete her.

Elche vart mindre viktig i perioden under maurarane då han vart flytta noko lenger nord enn dagens plassering. Jakob II av Aragon tok byen frå maurarane på 1200-talet under *Reconquista*. Byen voks gjennom 1700-talet og vart viktig på 1800-talet då jernbanen vart lagt hit og den industrielle utviklinga skaut fart.

Det finst mange arkeologiske spor i Elche, mellom ein steinbyste av *Frua av Elche* (*Dama de Elche/Dama d'Elx*) som den viktigaste. Denne er datert til den iberiske perioden (300-talet fvt.). Originalen står i dag på Det nasjonale arkeologimuseumet i Spania.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Elche**

* Turisme d'Elx

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Elche» frå Wikipedia på engelsk, den 25. oktober 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 26. februar 2009, henta 25. oktober 2009

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Naustdalstunnelen** er ein 5970 meter lang tunnel på riksveg 5 i Naustdal og Flora kommunar i Sogn og Fjordane fylke. Tunnelen går mellom Jonstad i Naustdal og Svarthumle i Flora, og erstatta den gamle vegen over snøtunge Ramsdalsheia. Bygginga starta 7. juni 1993 på Svarthumle-sida, og tunnelen vart opna 18. august 1995. Tunnelen var finansiert med ein bom på Svarthumle, ått av Sunnfjordtunnelen AS. Bomstasjonen vart stengd 20. mars 2010 etter at han hadde samla inn 250 millionar kroner.

Naustdalstunnelen er stengd for syklistar og fotgjengarar.

Den gamle vegen over Ramsdalsheia vart opna for trafikk i 1945 (offisiell opning først i 1952). Etter at Naustdalstunnelen vart opna, vart Ramsdalsheitunnelen (230 m) på gamlevegen stengd. Gamlevegen (i dag kommunal veg) og tunnelen vart seinare opprusta, og gjenopna for sommartrafikk i august 2006.

Sjå òg
------

* Storebru
* Vegtunnelar i Noreg
* Undersjøiske vegtunnelar i Noreg

Kjelder
-------

1. ↑  *Nasjonal vegdatabank* , Wikidata Q55698494
2. ↑  «ÅDT nivå1-punkt Sogn og Fjordane» (PDF). Statens vegvesen. 2015. Henta 1. mars 2015. [*daud lenkje*]
3. ↑  Fri flyt i Sunnfjord *Firdaposten* 20. mars 2010

* *Denne artikkelen bygger på «Naustdalstunnelen» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2019.*

Litteratur
----------

* Kristin Ese: *På god veg – Veghistorie i Sogn og Fjordane*. Selja Forlag, Førde 2007. ISBN 978-82-91722-70-2, s. 243, 249 og 255
**Rosemarie Mittermaier**, kjend som **Rosi Mittermaier** (5. august 1950–4. januar 2023) var ein tysk alpinist frå Reit im Winkl i Bayern som vann Verdscupen i alpine greiner 1976. Under vinterleikane i Innsbruck i 1976 vann ho to OL-gull, eitt VM-gull og eitt OL-sølv.

Mittermaier debuterte i verdscupen i alpine greiner allereie i 1967, den sesongen turneringa kom i gang. Ho fekk sitt gjennombrot då ho i Schruns i Austerrike vann sin fyrste siger i eit verdscuprenn, i yndlingsgreina slalåm. Fram til mars 1976 vann ho til saman 10 renn i verdscupen, fire renn i den siste sesongen, då ho vann verdscupen samanlagt klart med 281 poeng, mot andreplasserte, sveitsiske Lise-Marie Morerod sine 214 poeng. 

Mittermaier var i sitt livs form då ho under Vinter-OL 1976 i Innsbruck vart olympisk meister i slalåm og utfor, det siste ei stor overrasking. Ho var ikkje langt unna å vinne storslalåm, der ho måtta sjå Kathy Kreiner frå Canada framom seg på resultalista. Med sine plasseringar i enkeltrenna, vann ho eit suverent VM-gull i kombinasjonen.

Ho vann 14 tyske meisterskap.

Sidan 1980 er ho gift med alpinisten Christian Neureuther. Dei er foreldra til alpinisten Felix Neureuther.

Kjelder
-------


* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* *Denne artikkelen bygger på «Rosi Mittermaier» frå Wikipedia på tysk, den 20. november 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* CiNii

 |
**Johannes Nilsson Skaar** (også skrive *Johannes Nilssøn Skaar*) (15. november 1828–13. desember 1904) var ein norsk biskop og hymnolog.

Johannes Skaar var fødd på garden Skåro ved Fyksefjorden i Hardanger og voks opp i ein haugiansk heim, med foreldra Elseber Torgeirsdatter Flatabø og Nils Gjermundson Skaar. Han tok teologisk embetseksamen i 1857 og vart ordinert som kapellan i Nord-Aurdal i 1858. I 1862 vart han kapellan i Skien, og i 1872 sokneprest i Gjerpen.

Skaar var påverka av den konservative forkynninga til professor Gisle Johnson, sjølv om Skaar kom til å stå for ei meir luthersk-ortodoks linje med vekt på presteleg embetsforståing og sakramentforvalting. Spesielt interesserte han seg for salmar og hymnologi. Medan han var i Gjerpen, skreiv Skaar fleire salmar og gav ut boka *Lovsang og aandelige Viser*. I 1879 gav han ut tobandsverket *Norsk salmehistorie* som tek for seg bakgrunnen til salmane i Landstads kirkesalmebog.

I 1885 vart Skaar utnemnd til biskop i Tromsø. Han engasjerte seg i arbeidet for samane, og omsette sjølv nokre salmar til samisk. Som biskop skreiv han til kyrkjedepartementet og bad om pengeløyvingar slik at Bibelen kunne omsetjast til samisk. Då departementet ikkje ville tilrå ei slik løyving, skreiv han i staden til prestane i bispedømmet og bad dei organisere ei privat innsamling til omsetjingsarbeidet. Skaar var med å stifte Norsk Finnemisjon. Sørfrå hadde Skaar med seg ein skepsis til læstadianismen, men han fekk etter kvart sympati for den læstadianske rørsla. Likevel, då biskop Skaar forlét Tromsø i 1893, var han skuffa over at han ikkje hadde oppnådd noko i kampen mot den hardhendte fornorskinga, men lidd nederlag mot statens språkpolitikk. Mange av prestane hadde heller ikkje delt synspunkta til biskopen.

I 1892 var Skaar blitt utnemnd til biskop i Trondhjems stift, der han var biskop til han døydde i 1904. Både kyrkjeleg og politisk var Skaar strengt konservativ, kritisk til lekmannsrørsle og kyrkjeleg reformarbeid. 

Han vart gravlagd ved Gjerpen kyrkje.

Biskop Skaars gate på Berg i Trondheim er oppkalla etter J.N. Skaar.

Stortingsmennene Gjermund og Nils Nilsson Skaar var brørne hans.

### Skaars salmar i salmebøkene

* I Norsk Salmebok har Skaar skrive ein salme, nr 337: *Herre Jesus gode hyrde* og omsett to, mellom dei nr 168: *Å påskedag, du høgtidsstund* (frå latin)
* I Nynorsk salmebok har han skrive ein, nr 448: *Me takkar deg so godt me kan* og omsett ein (=NoS 168).
* I Gir'ko-Sál'bmagir'ji (1957) har Skaar skrive 10 og omsett 26 salmar.

Kjelder:
--------

* Adolf Steen: *Samenes kristning og finnemisjonen til 1888* Egedeinstituttet / Forlaget Land og Kirke 1954

### Referansar

1. ↑  Adolf Steen: *Finnemisjonen 75 år*
2. ↑  Frå Adressa - gater i Trondheim[*daud lenkje*]
3. ↑  Aasentunet
4. ↑  Aasentunet

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettutgåve av *Lovsange og andelige Viser*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
**Johannes Karlsson Okkenhaug** (21. februar 1857–29. juli 1935) var ein gardbrukar, skuletyrar og Venstre-politikar. Han var innvald på Stortinget frå Nord-Trøndelag i fem periodar, 1891-93 og 1916-27, og var vararepresentant i tre periodar. Okkenhaug var ordførar i Frol 1891-95, og i Sparbu 1901-04, 1907-10 og 1913-16. Han var 1895-1922 den fyrste styraren ved Mære landbruksskole.

Okkenhaug var fødd på Okkenhaug i Frol i 1857. 1876/77 var han på Inderøy elev ved Hans Konrad Foosnæs sin omreisande folkehøgskule. Deretter tok han eksamen i den høgre avdeling ved Ås landbruksskole i 1881. Han var 1885-91 lærar i landbruksfag ved Kuløys folkehøgskole. År 1886 tok han over farsgarden og dreiv denne til 1895, då han vart styrar ved Mære landbruksskole, ei stilling han hadde fram til 1922. På ny dreiv han så i fire år farsgarden. Frå 1928 var han administrerande direktør i Levanger og Omegns Kreditbank.

Okkenhaug var 2. vararepresentant til Stortinget 1889-91, møtte i 1891 frå 6. mars då Vilhelm Andreas Wexelsen vart statsråd. Han 4. representant frå Nordre Trondhjems amt i den neste stortingsperioden 1892-1894. 1895-97 var han 1. vararepresentant 1895-97, møtte kortvarig fleire gonger på tinget i alle dei tre sesjonane i perioden. Trass i at han var 2. vararepresentant for åra 1898-1900, møtte han så å seie heile perioden på Stortinget, då i staden for Ole Anton Qvam som vart statsråd i februar 1898. 1891-94 var Okkenhaug medlem av militærkomiteen, 1895-99 medlem av og 1900 sekretær i landbrukskomitéen. Åra 1916-1927 hadde han fast plass på Stortinget. I alle åra medlem av landbrukskomitéen, 1922-27 som nestformann.

Okkenhaug var mellom stiftarane av Norsk Landmandsforbund i 1896. Han var med i landsstyret, ei periode var han nestformann. Elles var han formann både i fylket sitt landbruksselskap og skogselskap. Han var medlem av departementskomitear vedkomande utskrivinga av hestar til hæren (1898), av Verdalkomiteen (1900) og om utskifting etter Verdalsraset. I 1917 var han medlem av Husmannskommisjonen.

Okkenhaug mottok Kongens fortenstemedalje i 1922. Ei byste av han vart i 1936 reist ved Mære landbruksskole.

Kjelder
-------


* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Johannes Okkenhaug Arkivert 2016-06-30 ved Wayback Machine. hos Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste
* Johannes Okkenhaug i Steinkjerleksikonet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Olav Paulson** (20. september 1822–28. juni 1896) var ein norsk forfattar, lensmann og driftsleiar. Han er særleg kjend for å ha gjeve ut den første leseboka på nynorsk.

### Liv og gjerning

Olav Paulson var frå Moltu i Herøy på Sunnmøre. Far hans var gardbrukar. Olav, døypt Ole, var evnerik og sjølvlært, han hadde berre nokre få veker med omgangsskule.

På 1840-talet fekk han plas på kontoret til sorenskrivaren for Søre Sunnmøre. Her var han til han vart lensmann i Bjørnør i Sør-Trøndelag i 1850 og seinare lensmann i Jølster 1855-1860.

I 1860 vart han vald av fylkestinget i Førde til å vera «ekspeditør», seinare kontorsjef, for Nordre Bergenhus amts dampskibselskab i Bergen. Den stillinga hadde han fram til han døydde.

Paulson var med i heradstyret for Jølster i to periodar, 1855-60. I Bergen sat han i bystyret i tre periodar, 1882-90, og var med i styret for Bergens Arbeiderforening. Han var og med i styret for Norsk avholdsselskab mod brændevinsdrik

Då Vestmannalaget vart skipa i 1868 kom han med der. I 1869 gav han ut *Lesebok i landsmaalet*. Det var den første leseboka på nynorsk. Slik skreiv han i føreordet til boka:
«So lenge det danske maalet verd brukat i all skuleskipnaden paa landet, kunna me ikkje venta, at rett mange lærarar vilja bruka ei lesebok paa landsmaalet i skulen. Men daa me hava fenge ymse krav fraa landsfolket etter ei slik bok, so tenkte me, at ei høveleg lesebok alt no skulde vera velkomi paa landsbygdom. Me hava gjort oss umak med at laga denne boki so, at ho kunde høva til bruk fyre smaaborni, men mest havt den tanken med henne, at ho skulde verda til nytte fyre den vaksne ungdom og til hygge for hyslyden.»

Boka er både ei ABC-bok og ei samling lesestykke om ulike emne. Det er mykje omsette tekstar, og tekstar av Ivar Aasen, Aasmund Olavsson Vinje, Henrik Krohn, Kristofer Janson og Eirik Sommer, attåt nyskrivne tekstar av Paulson sjølv.

I 1882 gav han og Hans Mo ut *Bibelsaga* som var ei omsetjing av Volrath Vogts «Bibelhistorie med Lidt af Kirkens Historie». Han gav også ut småskrift om gudelege emne, og skreiv dikt og liknande i blad som For Bygd og By.

Kjelder
-------

* Olav Paulson biografi av Anton Aure.
* Tekstar av Olav Paulson
* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
**Olav Ugjæva** (død 1169) var eit kongsemne under borgarkrigstida i Noreg. Han tok kongsnamn i 1167, men vart året etter nøydd å flykta til Danmark, der han døydde.

Olav var son til Gudbrand Skavhoggsson (Guðbrandr Skafhǫggsson) og Maria Øysteinsdotter (María Eysteinsdóttir), dotter til kong Øystein Magnusson. Han vart oppfostra av Sigurd Agnhatt (Sigurðr agnhǫttr) på Opplanda. På slutten av 1160-talet vart Noreg styrt av jarl Erling Skakke medan sonen hans, kong Magnus Erlingsson, var mindreårig. Erling hadde lukkast i å få gjort sonen sin til konge etter langvarige kampar mot andre kongsemne sidan midten på 1150-talet. I 1167 reiste Sigurd Agnhatt og fostersonen Olav ein flokk på Opplanda og gav Olav kongsnamn, medan Erling Skakke var i Danmark. Etter at Erling vende attende til Noreg for å kjempe ned reisinga angreip Olav og hans menn Erling i eit bakhald på Rydjokul i Sørum. Erling vart skada og kom seg så vidt unna. Etter sogene vart det sagt at Olav var uheldig som ikkje hadde drepe Erling i denne kampen, og slik fekk Olav tilnamnet sitt, som tyder om lag *Olav den uheldige*. Året etter reiste Olav og flokken hans til Viken (Oslofjord-området), der dei vart slått i eit slag ved Stanger (i Våler i Østfold). Sigurd Agnhatt vart drepen i slaget, men Olav kom seg unna og flykta til Danmark. Året etter vart han sjuk og døydde der. Sogene fortel at danskane heldt han for å vera heilag.

Olav og reisinga hans vert omtalt i kongesogene Heimskringla og Fagrskinna. Desse to sogene er usamde om han døydde i Århus eller Ålborg.
**Johannes Pettersen Løkke** (28. januar 1895–14. mars 1988) var ein norsk arbeidar og politikar frå Kristiania. Han var ordførar i Notodden i over åtte år og stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet i fire år.

Far til Løkke var snikkar. Sjølv utdanna han seg til salmakar, sidan arbeidar og salmakar ved Norsk Hydros sekkefabrikk på Notodden frå 1921 til 1962.

Løkke engasjerte seg i arbeidarrørsla og var 1934-36 styremedlem i Norsk kjemisk industriarbeiderforbund. Lokalt var han formann i Hydroarbeidernes forening på Notodden i åtte år frå 1937. Frå same året var han også medlem i Notodden kommunestyre, ein posisjon han hadde til 1969, med unnatak for nokre av okkupasjonsåra. I 1944-45 sat Løkke i tysk fangeleir på Grini ved Oslo. Hausten 1945 vart han vald til ordførar i Notodden, eit verv han hadde til 1953. På Notodden leia han fleire kommunale nemnder. Han var også formann i samferdselsnemnda i Telemark frå 1948, og ei tid med i Tilsynskommisjonen for Bratsbergbanen. Seinare var han styremedlem i Årdal og Sunndal Verk.

Stortingsperioden 1950-53 representerte Løkke dei åtte kjøpstadene i Telemark og Aust-Agder på Stortinget. Heile fireårsperioden var han medlem i Protokollkomiteen. Han nådde ikkje heilt opp i nominasjonen då ordninga med eigne valkrinsar for byane og kjøpstadene vart avvikla. Såleis vart han verande vararepresentant til Stortinget 1954-57.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
**Johannes Olai Olsen** (3. oktober 1895–16. januar 1974), til dagleg **Johs. Olsen**, var ein norsk fiskar og politikar frå Måsøy som representerte Arbeidarpartiet på Stortinget i tida 1945-65 og var formann i Norges Fiskarlag 1951-55.

Far til Johs. Olsen var fiskar, gardbrukar og handelsmann Ole Johannessen i Ryggefjord i Måsøy herad. Olsen dreiv sjølv fiske frå 1908 til 1945. Han var aktiv i utviklinga av utstyr, fiskebruk og produkt og vart i 1929 tildelt diplom og medalje av Selskabet for de norske Fiskeriers Fremme. Olsen stod i fremste rekke i organisasjonsarbeidet og var nestformann 1934-40 i Finnmark Fiskarlag, styreformann 1938-51 i Norges Råfisklag og formann 1951-55 i Norges Fiskarlag.

Olsen var ordførar i Måsøy heradskommune frå 1928 til 1940. Under andre verdskrigen var han i 1941 eitt av 100 gislar den tyske okkupasjonsmakta tok i Troms og Finnmark, og han sat fange på Grini i omkring fire månader. Etter verdskrigen var han atter ordførar 1945-46. 

I 1945 vart Olsen vald inn på Stortinget frå Finnmark. Med attval dei fire neste stortingsvala vart han verande stortingsrepresentant til hausten 1965. På Tinget var han heile tida medlem av Sjøfarts- og fiskerikomitéen, formann i komitéen frå nyår 1958 til 1965.

Han var far til Trygve Olsen, fiskeriminister i Korvald-regjeringa, og Birger Olsen, nestformann i Norges Fiskarlag.

Kjelder
-------

* «Johannes Olsen». Stortinget.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Olav Thorbjørnsson Vegheim** (25. oktober 1895–6. mars 1962) var ein norsk pressemann og politikar frå Bø i Telemark. Han representerte Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1934 til -45.

Vegheim var son til ein småbrukar. Etter han tok middelskuleksamen i 1913 hadde han det neste tiåret eit rad ulike jobbar. I 1914-15 var han handelsbetjent, deretter arbeidde han i avisene Østerdalens Socialdemokrat i 1916, i Folkeviljen i Harstad 1917 og Arbeidets Rett på Røros 1918. Åra 1918-21 var han redaksjonssekretær i Ny Tid i Trondheim, og deretter var han redaktør i avisa Klassekampen i Oslo til mars 1923. Dei neste månadene gjorde han teneste ved kontora til den kommunistiske ungdomsinternasjonalen i Berlin og Moskva, som medlem av eksekutivkomiteen (styret). 

Då Arbeidarpartiet i november 1923 vart sprengt og Norges Kommunistiske Parti vart danna, melde Vegheim seg inn i NKP. Dei neste par åra dreiv han med opplysningsarbeid for NKP. I 1925 eller -26 braut han med partiet, og melde seg innatt i Arbeidarpartiet.

Frå mars 1927 var han redaksjonssekretær i Bergens Arbeiderblad til han i 1928 fekk redaktørjobben i Telemark Arbeiderblad i Skien. Den stillinga hadde han heilt til avisa vart stoppa 1. desember 1940. Frå 1941 til 1945 var han vaktmann ved A/S Heistad Fabrikker.

Valperioden 1934-36 var Vegheim stortingsmann frå Telemark for Arbeidarpartiet. Han vart attvald hausten 1936 og representerte fylket og partiet frå 1937 til 1945. I begge disse stortingsperiodane var han medlem i Utanriks- og konstitusjonskomiteen.

I 1945 vart han konstituert fylkesfullmektig i Telemark og ordførar i Gjerpen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi Arkivert 2016-08-13 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF
* SUDOC

 |
**Olav Orheim** (fødd 22. februar 1942 i Bergen) er ein norsk klimaforskar, glasiolog og polarekspert.

Orheim er Cand.real. frå Universitetet i Bergen i 1968 og tok Ph.D.-grad ved The Ohio State University i USA i 1972. Han vart patentførar for Den Norske Turistforeining som 18-åring.

Orheim var forskar og leiar av Antarktisavdelinga ved Norsk Polarinstitutt frå 1972–93, og direktør same stad frå 1993 til 2005. Frå 1989 til 2005 var han professor II, Universitetet i Bergen. Han har i perioden publisert om lag 80 vitskaplege artiklar. Orheim var pådrivar for at den norske forskingsstasjonen Troll vart bygd i Dronning Maud Land i Antarktis 1989–90 og sidan oppgradert til heilårs forskingsstasjon 2003. Orheim har vore aktiv som fag- og forskingsformidlar; mellom anna i kraft av å vere styreleiar ved Frammuseet, Polaria og i Tilsynskomiteen for Roald Amundsens Hjem. I tillegg var han heilt sentral i etableringa og utviklinga av Bremuseet i Fjærland. Han har fleire sentrale verv nasjonalt og internasjonalt. Orheim har vore i Arktis og Antarktis 30 sesongar, 10 gonger som leiar for norske og internasjonale ekspedisjonar. Han leia ekspertutvalet for Nordområda (Orheimutvalet), nedsett av regjeringa i 2003. Utvalet leverte NOU 2003:32 *Mot Nord!* same år. Orheim leia den norske komiteen for Det internasjonale polaråret 2007–2008. I 2005 vart han seniorrådgjevar i Norges forskingsråd.

I 1981 mottok Orheim Framkomiteen sin Nansen-pris for innsatsen for polarforsking. I 2007 vart han utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden.

Orheim gav i 2009 ut boka *Norske isbreer* saman med fotograf Pål Hermansen.

Kjelder
-------

* Nils Paulsen: «Olav Orheim» i Norsk Biografisk Leksikon

### Referansar

1. ↑  «St. Olavs Orden til Olav Orheim». Fylkesmannen i Sogn og Fjordane. 19. juli 2007. Henta 23. februar 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Olav Orheim i forskingsdokumentasjonssystemet Cristin


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* CRIStin

 |
Ei **funksjonallikning** er ei likning som uttrykkjer eit tilhøve mellom verdien til ein funksjon (eller funksjonar) i eit punkt med verdi i andre punkt. Nemninga *funksjonallikning* blir vanlegvis berre brukt for likningar som ikkje utan vidare kan reduserast til algebraiske likningar, ofte fordi to eller fleire funksjonar blir sett inn som argument i ein annan funksjon.

Døme
----

* Funksjonslikninga

{\displaystyle f(s)=2^{s}\pi ^{s-1}\sin \left({\frac {\pi s}{2}}\right)\Gamma (1-s)f(1-s)}
er tilfredsstilt av Riemann-zeta-funksjonen ζ. Stor Γ syner til gammafunksjonen.
* Desse funksjonallikningane er tilfredsstilte av gammafunksjonen. Gammafunksjonen er ei unik løysing til systemet med desse tre likningane:

{\displaystyle f(x)={f(x+1) \over x}\,\!}

  

{\displaystyle f(y)f\left(y+{\frac {1}{2}}\right)={\frac {\sqrt {\pi }}{2^{2y-1}}}f(2y)}

  

{\displaystyle f(z)f(1-z)={\pi \over \sin(\pi z)}\,\!\,\,\,}       (Euler sin refleksjonsformel)
* Funksjonallikningane

{\displaystyle f\left({az+b \over cz+d}\right)=(cz+d)^{k}f(z)\,\!}
der *a*, *b*, *c*, *d* er heiltal tilfredsstiller *ad* − *bc* = 1, i.e. {\displaystyle {\begin{vmatrix}a&b\\c&d\end{vmatrix}}\,=1}, definerer *f* som ei modulform med orden *k*.
* Forskjellige døme som ikkje nødvendigvis omfattar «kjende» likningar:

{\displaystyle f(x+y)=f(x)f(y),\,\!} tilfredsstilt av alle eksponesialfunksjonar
{\displaystyle f(xy)=f(x)+f(y)\,\!}, tilfredsstilt av alle logaritmiske funksjonar
{\displaystyle f(x+y)=f(x)+f(y)\,\!} (Cauchys funksjonallikning)
{\displaystyle f(x+y)+f(x-y)=2[f(x)+f(y)]\,\!} (kvadratisk likning eller parallellogramlova)
{\displaystyle f((x+y)/2)=(f(x)+f(y))/2\,\!} (Jensen)
{\displaystyle g(x+y)+g(x-y)=2[g(x)g(y)]\,\!} (d'Alembert)
{\displaystyle f(h(x))=f(x)+1\,\!} (Abel-likninga)
{\displaystyle f(h(x))=cf(x)\,\!} (Schröder-likninga).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Functional equation» frå Wikipedia på engelsk, den 13. september 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Functional Equations: Exact Solutions hos EqWorld: The World of Mathematical Equations.
* (en) Functional Equations: Index hos EqWorld: The World of Mathematical Equations.
* (en) IMO Compendium Arkivert 2009-03-06 ved Wayback Machine. tekst om funksjonalligninger i problemløsing.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
Ei **atmosfærisk bølgje** er ei periodisk forstyrring i feltet av atmosfæriske variablar (som lufttrykk eller geopotensiell høgd, temperatur eller vind) som kan forplante seg eller stå i ro. Atmosfæriske bølgjer varierer i både storleik og tid frå storskala planetære bølgjer (rossbybølgje) til lydbølgjer som kan vare nokre minutt. Atmosfæriske bølgjer med harmonisk periode på ein soldag (t.d. 24 timar, 12 timar, 8 timar osv.) er kjend som atmosfæriske tidvassbølgjer.

Årsaker og konsekvensar
-----------------------

Mekanismane som driv bølgjene, t.d. det som i utgangspunktet lagar forstyrringane i dei atmosfæriske variablane, kan variere. Hovudsakleg blir bølgjene sett i gang av oppvarming eller dynamiske effektar som luftstraumar som blir hindra av fjellrekkjer som Rocky Mountains, Alpane og Himalaya. Varmeeffektar kan vere på liten skala (som danning av tyngdebølgjer ved konveksjon) eller stor skala (rossbybølgjer som oppstår som følgje av temperaturskilnader mellom kontinent og hav på nordlege halvkule). 

Atmosfæriske bølgjer transporterer momentum som blir gjeve til bakgrunnsstraumen når bølgja løyser seg opp. Bølgjer som virkar med luftstraum er særleg viktig i stratosfæren der momentum frå tyngdebølgjer kan føre til brå stratosfærisk oppvarming og den kvasibiennale oscillasjonen. 

I den matematiske skildringa av atmosfæriske bølgjer blir den sfæriske eigenfunksjonen brukt. Viss ein ser på ein del av ei bølgje langs ein breiddegradssirkel, vil denne ha ei sinusform.

Bølgjetypar
-----------

Forplantinga av bølgjer blir i all hovudsak årsaka av ubalanse i kreftene som virkar på lufta. Dei forskjellige bølgjetypane og korleis dei forplantar seg varierer med lengdegraden, hovudsakleg på grunn av at corioliseffekten er størst ved polane og null ved ekvator. 

Forskjellige bølgjetypar:

* lydbølgjer (på grunn av høg frekvens blir desse vanlegvis ikkje tatt med i rørslelikningane)
* interne tyngdebølgjer (krev stabile forhold i atmosfæren — desse må ikkje forvekslast med tyngdebølgjer i den generelle relativitetsteorien)
* tregleiksbølgjer (i hovudsak tyngdebølgjer som er påverka av coriolis).
* Rossbybølgjer (desse kan ein sjå som tråg og ryggar i den geopotensielle høgda på 500 hPa og dannar høgtrykk og lågtrykk på midlare breidder).

Ved ekvator kan ein òg observere Rossby-tyngdebølgjer og Kelvinbølgjer.

Litteratur
----------

* Holton, James R.: *An Introduction to Dynamic Meteorology*, 2004. ISBN 0-12-354015-1
**Førlandsfjorden** er ein sidefjord av Boknafjorden i Tysvær kommune i Rogaland. Han har innløp ved Surnevik, sør for Slåttevik og rett nordvest for Kårstø, og strekkjer seg 12 km nordover. 

I dei første to kilometrane av fjorden ligg det fleire holmar som Hamnarholmen, Urdholmen (med ei fyrlykt), Notholmen og Lamholmen. Slåttvik ligg på austsida ved Lamholmen og like nordanfor smalnar fjorden inn ved Mjåsundet. Her går den om lag 250 meter lange Mjåsundsbrua langs E39 over sundet. Nord for Mjåsundet ligg Baståsbukta og grenda Lushamn på vestsida. Like nord for Baståsbukta stikk Vågen inn austover til sjølve Tysvær. Innløpet til vågen er særs smalt, berre om lag 5-10 meter. 

Litt lenger nord ligg Haukåsbukta og grenda Haukås på vestsida. Vidare nordover ligg grendene Høyvik, Apeland, Klovning, Saltvik og Rånvik. Inst i fjorden ligg grenda Førland. 

E39 går følgjer store delar av vestsida av Førlandsfjorden ned til Mjåsundsbrua, der han kryssar vegen og held fram litt innover i landet på austsida.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
**Helena**, død ca. 360, var ei romersk keisarinne som var dotter av Konstantin han store og kona til keisar Julianus Apostata (Julian den fråfalen). 

Helena var dotter av Konstantin I og kona hans Fausta. Ho var syster av Konstantin II, Konstans II, Konstantius og Constantina og halvsyster av Crispus.

Besteforeldra på farssida var keisar Konstantius Khlorus og Helena. Besteforeldra på morssida var keisar Maximianus og Eutropia.

Helena blei gift med Julianus i 355 som del av ein allianse straks etter at han blei utnemnd til medkeisar (cæsar), og følgde han deretter til Gallia. Paret fekk ingen barn som levde opp. Helena blei gravid, men spontanaborterte, ifølgje ein del romerske historikarar fordi ho var blitt forgifta eller fordi jordmora var muta til å drepa barnet. I 357 vitja ho Roma med resten av keisarhuset. 

Helena døydde ein gong etter 360. Leivningane hennar blei frakta til Roma og gravlagde på same staden som systera Constantina, ved Via Nomentana.

Kjelder
-------

1. ↑  Michael DiMaio, Jr. "Helena (Wife of Julian the Transgressor)"
2. ↑  Hans Pohlsander, "Fausta (ca.293-326 A.D.)"
3. ↑  Hans Pohlsander, "Crispus Caesar (317-326 A.D.)"
4. ↑  Jan Willem Drijvers, "Helena Augusta (248/249-328/329 A.D.)"
5. ↑  Michael DiMaio, Jr. "Maximianus Herculius (286-305 A.D)"
6. ↑  The Roman History of Ammianus Marcellinus, vol. 2, Book 21, chapter 1. 1940 translation

* *Denne artikkelen bygger på «Helena (wife of Julian)» frå Wikipedia på engelsk, og «Helena (kejsarinna)» frå Wikipedia på svensk den 3. august 2019.*
**Terje Haugland** (fødd 11. april 1944) er ein norsk tekstilingeniør og tidlegare friidrettsutøvar frå Haugesund. På friidrettsbana utmerka han seg særleg i lengdehopp, men også i høgdehopp. Han tok dessutan NM-medaljar i tresteghopp og på 110 m hekk. Mellom 1961 og 1974 vann han i alt tolv medaljar (3-5-4) under noregsmeisterskapane i perioden. Noregsmeister i høgdehopp 1966 og i lengdehopp 1969 og 1971. I 1969 vart han nummer elleve i lengdehopp under europameisterskapen i Athen. Haugland var medlem av Haugesund IL og IK Tjalve.

Hanne Haugland er dotter hans, Eugen Haugland var far hans.

Aktiv
-----

Fram til 1966 satsa Haugland mest på høgdehopp. Etter sølvmedaljar i 1961 og -62 tok han sitt fyrste NM-gull i øvinga i 1966. Resten av si tid som aktiv proriterte han lengdehopp. Her hadde han i alle år sterk konkurranse med fleire dyktige, norske lengdehopparar som Kristen Fløgstad og Finn Bendixen. Både i 1967 og -68 vart han i NM knipe slått av Fløgstad. I OL-sesongen 1968 sette han elles norsk rekord med 7,78 meter. Både i 1969 og 1971 vart han noregsmeister i øvinga. I begge desse sistnmende sesongane klarte han å kvalfisere seg til finalen i EM i friidrett, men utan å kunne blande seg inn i medaljestriden i sjølve finalen.

Haugland gjorde sitt lengste lengdehopp i 1970 då han landa på norsk rekord 7,87 meter, det beste lengdehoppet i Norden den sesongen. Året etter presterte han 14,8 på 110 meter hekk, medan han sette dei personleg rekordane i høgdehopp og tresteghopp i 1973-sesongen. Han svinga seg då over 2,07 m i høgde, og bykste 15,73 m i tresteggropa.

### Plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1969 i Aten: Nr 11 i lengdehopp - 7,58 m
* EM 1971 i Helsingfors: Nr 13 i lengdehopp - 7,41 m

### Medaljar i norske meisterskap

* 1961: Sølv i høgdehopp - 1,95 m, bakom Arne Vang (1,98 m)
* 1962: Sølv i høgdehopp - 1,98 m, bakom Gunnar Husby (2,01 m)
* 1966: Gull i høgdehopp - 1,98 m, framom Arne Holm (1,98 m)
* 1967: Sølv i lengdehopp - 7,22 m, bakom Kristen Fløgstad (7,23 m)
* 1968: Sølv i lengdehopp - 7,51 m, bakom Kristen Fløgstad (7,53 m)
* 1969: Gull i lengdehopp - 7,54 m, framom Finn Bendixen (7,28 m)
* 1970: Sølv i lengdehopp - 7,46 m, bakom Finn Bendixen (7,52 m), bronse på 110 m hekk (14,9) med same tid som sølvvinnaren Arvid Dahm
* 1971: Gull i lengdehopp - 7,76 m, framom Finn Bendixen (7,63 m)
* 1972: Bronse i lengdehopp - 7,52 m
* 1974: Bronsemedaljar i lengdehopp - 7,32 m, og tresteghopp - 14,99 m

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* *Friidrott*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Føre-var-prinsippet** er eit prinsipp for berekraftig utvikling, utvikla for å beskytte miljøet mot skade på naturressursar. Prinsippet byggjer på at mangel på fullstendig vitskapleg visse ikkje skal vere grunn nok for å utsetje tiltak som kan hindre at miljøet tek skade. 

Føre var-prinsippet har utvikla seg frå å vere eit prinsipp bruka innan miljøvernet til å bli eit etisk prinsipp som òg femner andre samfunnsområde.

Opphav
------

Føre-var prinsippet kjem frå omgrepet «Vorsorgeprinzip» i tysk miljøvernpolitikk. 

Omgrepet «the precautionary principle» vart utvikla innanfor the World Charter for Nature, som vart vedtatt av SNs generalsekretær i 1982. Sidan er prinsippet implementert i ulike internasjonale konvensjonar som tar sikte på å verne miljøet.

Under Rio-konferansen i 1992 om Miljø og utvikling vart omgrepet «precautionary principle» nedfelt i den såkalla Rio-deklarasjonen som i artikkel 15 stadfestar at statane skal bruke føre-var prinsippet for å verne miljøet. Der miljøet er trua av alvorleg eller uoppretteleg skade, skal ikkje mangel på fullstendig vitskapleg vissheit vere grunn nok for å utsetje kostnadseffektive tiltak for å hindre at miljøet vert forringa. 

Det norske uttrykket er henta frå ordtaket «betre føre var enn etter snar».

Bakgrunnsstoff
--------------

* NOU 2000: 29

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |