recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Per Willy Guttormsen** (fødd 11. juni 1942) er ein norsk tidlegare skeiseløpar frå Narvik som i 1968 sette verdsrekord på 10 000 meter med tida 15.16,1. Han var medlem av Arbeidernes Skøyteklubb i Oslo.

Guttormsen flytta til Oslo allereie 15 år gammal og var aktiv med sykling og skeiseløp. Langdistansespesialisten, med tilnamnet «Bettong», markerte seg i noregseliten på skeiser med sjetteplass i NM 1964 og fekk høve til å delta i firkamp-VM 1964, der han overraska med å gå inn til ein ny sjetteplass. I 1966 kom han på fjerdeplass ved skeise-NM i Drammen. Ved firkamp-VM i Göteborg ein månad seinare overraska han endå ein gong, då han vart nummer fire og beste nordmann. Året etter enda han på sjuandeplass i firkamp-VM 1967 på Bislett stadion.

OL-sesongen 1968 var Guttormsen i sitt livs beste form. Ved noregsmeisterskapen 1968 kom han i mål til tredjeplass, einast dei internasjonale toppløparane Magne Thomassen og Fred Anton Maier, skeisa fortare. Etter å ha vorte høvesvis numer sju og ni i EM og firkamp-VM, var Guttormsen ein klar medaljekandidat på landistansane i Vinter-OL i Grenoble. Men han måtte nøye seg med to fjerdeplassar. På tampen av Ol-sesongen, den 10. mars 1968, forbetra han i tyske Inzell verdsrekorden på 10 000 med vel fire sekundar til 15.16,1.

I 1969 kom Guttormsen i mål til ein åttandeplass i firkamp-VM. To år seinare sikra han seg fjerdeplassen i NM, før han under EM 1971 i Heerenveen vann sin einaste internasjonale distansesiger då han kleiv til topps på 10 000 m og enda på sjuandeplass i meisterskapen. I sin siste sesong vart han nummer elleve på 10 000 m under Vinter-OL 1972 i Sapporo.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar.
**Per Øivin Sola** (fødd 17. juni 1972) er ein norsk gardbrukar og tidlegare friidrettsutøvar frå Sande i Vestfold. Perioden 1992-2000 vann han 3 NM-gull på 400 meter hekk og i alt 11 NM-medaljar på langhekken/korthekken. Fram til 1997 var han medlem i IF Sturla, frå 1998 representerte han SK Vidar.

Sola sin personlege rekord på 110 meter hekk er frå eit stemne på Lillehammer 3. juni 1997, då vart han klokka i mål på tida 14,28 sekund. Same året vart han norsk meister på 400 meter for fyrste gong, ein prestasjon han gjentok dei to neste åra. Den 12. august 1998 på Bislett stadion i Oslo presterte han sitt liv beste løp på langhekken, tida 51,11 var 0,35 sekund unna noregsrekorden til Petter Hesselberg.

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1992 i Mosjøen: Bronse på 110 m hekk
* 1993 i Tønsberg: Bronse på 110 m hekk
* 1994 på Jessheim: Bronse på 400 m hekk
* 1995 på Lillehammer: Sølv på 400 m hekk, bronse på 110 m hekk
* 1996 i Kristiansand: Bronse på 110 m hekk
* 1997 i Overhalla: Gull på 400 m hekk
* 1998 i Askøy: Gull på 400 m hekk, bronse på 110 m hekk
* 1999 på Byrkjelo: Gull på 400 m hekk
* 2000 på Steinkjer: Sølv på 400 m hekk

Kjelder
-------

* friidrett.no
**Tatjana Sergejevna Tsjernova** (fødd 29. januar 1988) er ein russisk friidrettsutøvar frå Krasnodar som tevlar i mangekamp. Ho vart verdsmeister i sjukamp i 2011, og har vunne bronsemedaljen både under OL 2008 og 2012.

Tsjernova vann sjukamp både under verdsmeisterskapen for ungdom i 2005 og for juniorar i 2006. Ho fekk sitt gjennombrot då ho vann Hypo-stemnet i austerrikske Götzis sommaren 2008 på ny personleg rekord, 6 618 poeng. Seinare same sommaren vart ho nummer tre i sjukamp under Sommar-OL 2008 i Beijing, ein bronsemedalje ho fyrst fekk hand om etter at Ljudmyla Blonska vart diskvalifisert frå andreplassen i tevlinga.

Tsjernova sine plaseringar i sjukamp under friidretts-VM 2009, innandørs-VM 2010 og EM i friidrett 2010, vart annullert då urinprøvene frå 2009-VM vart testa på nytt i 2014. Derimot fekk ho behalde gullmedaljen ho vann under VM i friidrett 2011 i Daegu, der ho gjorde sitt livs sterkaste tevling og enda på 6 880 poeng. Under sommarleikane 2012 i London tok ho si andre OL-bronse i sjukamp.

### Doping

Rekna frå juli 2013 var Tsjernova utestengd i to år frå friidrett, basert på retestar av urinprøvene frå VM 2009 i Berlin. Dessutan vart alle resultat frå 2009-VM og to år framover annullert av Det internasjonale friidrettsforbundet (IAAF).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tatyana Chernova» frå Wikipedia på engelsk, den 17. august 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BBC Things

 |
**Hertugdømet Warszawa** (polsk *Księstwo Warszawskie*; fransk *Duché de Varsovie*; tysk *Herzogtum Warschau*; russisk Варшавское герцогство) var ein polsk stat som vart oppretta av Napoleon Bonaparte i 1807 frå dei polske landområda som vart avstått av Kongedømet Preussen etter Tilsit-traktatane. Hertugdømet vart halde i personalunion av ein av Napoleon sine allierte, kong Fredrik Augustus I av Sachsen. Etter Napoleon ikkje klarte å invadere Russland, vart hertugdømet okkupert av Preussen og Det russiske keisardømet fram til 1815, då det vart formelt delt mellom dei to landa ved Wienerkongressen.

Hertugdømet vert stundom kalla *Storhertugdømet Warszawa*.

Geografi
--------

Hertugdømet bestod i hovudsak av områda Napoleon hadde erobra frå Kongedømet Preussen under Den fjerde kolaisjonskrigen og det storpolske opprøret i 1806.

Byen Gdańsk (Danzig) fekk ein spesiell status, og vart gjort til ein fristad under delt polsk og fransk kontroll.

Etter ein krig mot Austerrike i 1809 vart òg delar av austerriksk Galicia erobra og innlemma i hertugdømet.

Politikk
--------

Hertugdømet Warszawa var formelt leia av Fredrik Augustus I av Sachsen, noko som gjorde at Hertugdømet og kongedømet Sachsen var i personalunion. Konstitusjonen gav òg mykje makt til Sejmane.

I praksis var Hertugdømet Warszawa ein fransk marionett. Den franske ambassadøren hadde alltid siste ordet i viktige saker, og hæren til hertugdømet stod under kontroll av den lojale bonapartisten Józef Poniatowski.

Oppløysninga av Hertugdømet
---------------------------

Etter Napoleon sitt nederlag vart Hertugdømet oppløyst av Wienerkongressen og delt i tre. Det såkalla Storhertugdømmet Poznań vart overteke av Preussen, Kongress-Polen vart underlagt den russiske tsaren og Kraków vart gjort til ein fristad under Austerrike.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Duchy of Warsaw» frå Wikipedia på engelsk, og «Hertugdømmet Warszawa» frå Wikipedia på bokmål den 5. juni 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
Mueller-melodien
Kirkpatrick-melodien
**«Away in a Manger»** er ein engelskspråkleg julesong eller salme frå USA.
På norsk er han kjend som **«En krybbe var vuggen»** eller **«En krybbe var vuggen som ventet ham her»**.

Den eldste kjende utgjevinga av «Away in a Manger», frå the *The Sailor's Magazine and Seamen's Friend* i november 1883.
Tekstforfattaren er ukjend, sjølv om songen lenge var tillagt Martin Luther. Han kan syngast til ei rekkje ulike melodiar. Den best kjende i USA er kjend som Mueller, og kom ut i ei songbok gjeven ut av James R. Murray, som truleg også var komponisten, i 1897.
Den vanlegaste melodien i Storbritannia blei skriven av amerikanske William J. Kirkpatrick i 1895. Begge desse melodiane er brukte i norsk samanheng.

Dei første to versa av songen, utan melodi, blei gjevne ut i *The Sailors' Magazine and Seamen's Friend* sitt novembernummer i 1883. Songen hadde tittelen Luther's Cradle Song, og blei hevda å vera skriven av Martin Luther for ungane hans.
Ein liknande artikkel kom ut i *The Myrtle* i mai 1884, med eit forslag om å synga versa til melodien til «Home! Sweet Home!».

Songen kom ut under tittelen «Away in a Manger», saman med ein melodi, i søndagsskulesongboka *Little Children's Book for Schools and Families* (1885). Melodien var den såkalla «St. Kilda» som er tillagt J.E. Clark,

Den norske versjonen av songen er skriven av Eyvind Skeie. Han er ei gjendikting av dei to første engelske versa med to nyskrivne vers lagt til.

Samen kom med i Norsk salmebok frå 1985 som nummer 64, og blei nummer 56 i Norsk salmebok 2013.
Salmen kan brukast til jul
og til påske.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Luther's Cradle Song». *The Sailor's Magazine and Seamen's Friend* (New York: American Seamen's Friend Society) **55** (11): 351. November 1883.
2. ↑  «The following Hymn, composed by Martin Luther for his children, is still sung by many of the German mothers to their little ones»
3. ↑  «Luther's Cradle Song». *The Myrtle* (Boston, MA: Universalist Publishing House). xxxiv (1): 6. May 3, 1884.
4. ↑  Evangelical Lutheran Church in North America (1885). *Little Children's Book: for Schools and Families*. Philadelphia: J. C. File. s. 140.
5. ↑  Einar Espeland, *Kor kjem julesongane våre frå?*, NRK.no
6. ↑  tekstboken.no
7. ↑  nrk.no
8. ↑  Helge Helgheim (13.02.2008), *Sjusjøen fjellkirke*

* *Denne artikkelen bygger på «Away in a Manger» frå Wikipedia på engelsk, den 17. desember 2016.*
Langfjorden mellom Molde og Rauma
**Langfjorden** er ein fjordarm av Romsdalsfjorden i Rauma og Molde kommune i Romsdal. Fjorden strekkjer seg 44 km aust og så søraustover til Eresfjord i botn av Eresfjorden.

Fjorden har innløp mellom Sekkenes på øya Sekken i nord og Okseneset i sør. Eit lite stykke inn i fjorden går Rødvenfjorden sørover. Rett aust for innløpet til Rødvenfjorden ligg Åfarnes. Frå her går det ferje over til Sølsnes i nord, som ein del av riksveg 64. Fjorden følgjer kommunegrensa mellom Molde og Rauma eit stykke innover, før han ved bygda Mittet i Rauma på sørsida går inn i Nesset kommune. 

Eit stykke lenger aust ligg Vistdal på sørsida, inst i Vistdalsbukta. Like aust for denne bukta ligg Gauprøra der Eresfjorden byrjar. På andre sida av innløpet til Eresfjorden byrjar Eidsvågen som går inn til kommunesenteret Eidsvåg.

Rv62 går på nordsida av fjorden frå Eidsvåg og utover til Tjelle. Frå her går Fv195 vidare langs fjorden til Sølsnes. På sørsida av fjorden går Rv660 innover i fjorden til Vistdal, der han svingar sørover.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Karikatur av Rudy Vallée frå 1930.
**Tenåringsidol** er ein kjendis med mange ungdomar, særleg tenåringar, blant fanskaren sin. Slike idol er ofte unge, men er ikkje nødvendigvis sjølv tenåringar. Ofte er eit tenåringsidol ein skodespelar eller ein popartist, men òg enkelte idrettsutøvarar kan vere tenåringsidol. Idolet kan vere populær hos berre tenåringar eller i alle aldersgrupper. 

Tenåringsidol vert ofte omtalt i tenåringsmagasin som *Topp*.

Historie
--------

Eit tidleg kjent idol var pianisten Franz Liszt, som på 1840-talet tiltrekte seg så sterke beundrarar at omgrepet «Lisztomani» blei skapt for å skildra det. Tidleg på 1900-talet hadde operasongaren Geraldine Farrar ein stor tilhengjarskare av unge kvinner som blei kalla *Gerry-flappers*. Songaren Rudy Vallée, som hadde stor suksess i 1929 med hittar som «Honey» og «Deep Night», kan ha vore den første amerikanske popsongaren som hadde hundrevis av tenåringsjenter som fanar. Frank Sinatra var også eit tidleg tenåringsidol som tidleg i karrieren sin på 1940-talet appeller til såkalla *bobby soxers*.

Den store populariteten til Elvis Presley og James Dean i 1950-åra førte til at smarte reklamepersonar gjekk inn for å skape tenåringsidol, som Frankie Avalon. Elvis Presley starta karrieren sin med å spele hard rhythm and blues og jazza country før managerane hans endra stilen hans og han vart meir popaktig. 

Tommy Steele, The Beatles og The Rolling Stones var tenåringsidol, særleg i starten av karrierane sine, men dei voks raskt ut av denne statusen, The Rolling Stones gjennom eit meir opprørsk image, og The Beatles gjennom meir utvikla musikk («vaksenmusikk»).

I 1980-åra vart musikkindustrien enno meir fokusert på å skape tenåringsidol. Med MTV i 1980-åra og gutegrupper i 1990- og 2000-åra har fenomenet halde fram. The Backstreet Boys, N'Sync og Westlife er forholdsvis nye døme på dette .

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Teen idol» frå Wikipedia på engelsk, den 27. september 2008 og 4. januar 2020.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Teen Idol». All Music Guide. Henta 13. oktober 2009.
2. ↑  Unterberger, Richie. «Essay: Teen Idol». All Music Guide. Arkivert frå originalen 13. november 2010. Henta 13. oktober 2009.
3. 1 2  Bogdanov, Vladimir; Chris Woodstra; Stephen Thomas Erlewine (2002). *All music guide to rock: the definitive guide to rock, pop, and soul*. Hal Leonard Corporation. s. 1309–10. ISBN 0-87930-653-X.
4. ↑  *New York Times* (23. april 1922) s. 20
**Hezekiél Sepeng** (fødd 30. juni 1974) er ein sørafrikansk tidlegare mellomdistanseløpar som vann sølvmedaljen på 800 meter under OL 1996 i Atlanta og under VM 1999 i Sevilla.

Aktiv
-----

Sepeng sette personleg rekord med 1.42,74 då han vart andremann etter Vebjørn Rodal på 800-meterfinalen under dei olympiske sommarleikane i Atlanta 31. juli 1996. Dermed vart han den fyrste svarte sørafrikanaren som tok ein olympisk medalje. Tre år etter OL sikra Sepeng seg ein ny sølvmedalje på spesialdistansen, ved verdsmeisterskapen 1999 slått med fattige 0,02 sekund av kenyansk-danske Wilson Kipketer. Berre fem dagar etter VM-finalen sprang Sepeng ved eit stemne i Brussel sitt livs fortaste 800 meter, tida 1.42,69 gav andreplass etter Kipketer.

Sepeng kom på fjerdeplass i OL-finalen 2000, ei tevling som utvikla seg til eit lureløp og der tyske Nils Schumann overraskande vann. Sepeng tok seg til finalen på 800 meter både under VM 2001, VM 2003 og OL 2004, utan å kunne melde seg på i medaljestriden i nokon av tevlingane.

### Doping

Våren 2005 testa Sepeng positivt på dopingmiddelet nandrolon. Han vart stengt ut frå friidretten i 2 år.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1993 i Stuttgart: Nr 5 – 1.45,64
* VM 1995 i Göteborg: Utslått i semifinalane (1.49,58=nr 12)
* OL 1996 i Atlanta: Sølvmedalje – 1.42,74, bakom Vebjørn Rodal (1.42,58)
* VM 1997 i Aten: Utslått i semifinalane (1.47,00=nr 15). Nr 4 i 4 x 400 m stafett (3.00,2)
* VM 1999 i Sevilla: Sølvmedalje – 1.43,32, bakom Wilson Kipketer (1.43,30)
* OL 2000 i Sydney: Nr 4 – 1.45,29
* VM 2001 i Edmonton: Nr 8 – 1.46,68
* VM 2003 i Paris: Nr 7 – 1,45,74
* OL 2004 i Aten: Nr 6 – 1.45,53

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hezekiél Sepeng» frå Wikipedia på tysk, den 30. juli 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Hezekiél Sepeng» (på engelsk). Olympedia. Henta 6. mars 2023.
**Hertha Berliner Sport-Club von 1892**, til vanleg omtala som **Hertha Berlin**, er ein fotballklubb frå Berlin i Tyskland. Klubben er kjent for dei mange lojale tilhengarane sine og for stadionet sitt. Kjælenamnet til laget er *Die Alte Dame* (den gamle dama).

Heimebanen til laget er olympiastadion i Berlin. Stadionet rommar i dag 74 500 tilskodarar. Det vart bygt til dei olympiske sommarleikane 1936 i Berlin. Før VM i fotball 2006 i Tyskland vart stadionet totalrenovert. Tribunekapasiteten steig frå 55 000 til 74 500.

Soge
----

Hertha Berlin vart grunnlagt i 1892 under namnet *BFC Hertha 1892*. Dagens namn kom etter at laget i 1923 vart slått saman med *Berliner Sport-Club*. Namnet Hertha er etter eit dampskip med ein blå og kvit skorstein, som ein av grunnleggarane hadde reist med, og denne turen gav klubben både namn og klubbfargar. 

Hertha vann i 1905 den aller første Berlin-meisterskapen. I seks år på rad, 1926-31, kvalifiserte klubben seg til spelet om den tyske meisterskapen, og vann dei to siste åra. Mot slutten av 1930-åra gjorde klubben det dårlegare, og det var først seint i 1950-åra at klubben oppnådde gode resultat att. 

Hertha fekk plass i Bundesligaen då den kom i gang i 1963. Allereie eit par år seinare måtte klubben ta nedrykk grunna muter. Laget rykte oppatt i 1968. Tre år seinare var klubben, saman med fleire andre klubbar i Bundesligaen, innblanda i ein skandale om avtalt spel. Undersøkingar viste då at Hertha hadde eit kjempestort økonomisk underskot. Klubben kom unna konkurs ved at ein selde heimebanen *Plumpe*.

Klubben hadde bra med sportsleg suksess på 1970-talet med mellom anna sølvmedaljar i Bundesligaen i 1975, semifinaleplass i UEFA-cupen i 1979 og to finaleplassar i den tyske cupmeisterskapen i 1977 og 1979.

I 1980 rykte Hertha ned og dei neste 17 åra spela klubben for det meste på 2. nivå i Tyskland. Frå 1997 til 2000 spela Kjetil Rekdal i klubben. Rekdal var svært populær mellom fansen og var ei tid kaptein. Hertha vart nummer 12 og 18 (nedrykk) i Bundesligaen dei to første sesongane, i siste sesongen hans for Hertha rykte klubben opp etter å ha kome på andreplass på nivå 2.

Frå 2000 til 2010 heldt klubben seg i Bundesligaen med til dels gode plasseringar, to fjerdeplassar som best, og ei rekke deltakingar i UEFA-cupen. I 2010 kom Hertha sist i serien, men rykte oppatt til Bundesligaen allereie etter ein sesong.

Trond Fredrik Ludvigsen er den andre nordmanne som har vore innom Hertha Berlin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «da:» frå Wikipedia på dansk, den 23. februar 2012.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND

 |
**Per Thorsson Hovland** (17. oktober 1870–1957) var ein norsk gardbrukar og politikar frå Vangsnes i Balestrand herad i Sogn. Han representerte Høgre og seinare Bondepartiet på Stortinget i til saman tre periodar i tida mellom 1919 og 1936.

Hovland var son til ein gardbrukar. Skulevinteren 1899/91 var han elev på Sogndal folkehøgskule. Han tok over farsgarden Hovland i 1894 og dreiv denne til etterkomar tok over. Elles var han åstadskommissær og åra 1909-18 revisor i sparebanken i Balestrand.

Hovland stod i fremste rekke i bygdestyringa av Balestrand. Han var såleis varaordførar 1904-22 og ordførar 1922-25. I si tid var han nestformann i skulestyret, medlem i fattigstyret og likningsnemnda i Balestrand. Han var også engasjert i ymse kristelege lag og utskot, mellom anna var han i tida 1937-45 nestformann i Bjørgvin bispedømeråd. 

Ved stortingsvalet hausten 1918 vart Hovland vald til å representere einmannskrinsen Ytre Sogn og partiet Høgre i perioden 1919-21. Fram til 21. juni 1920 var han medlem i Protokollkomiteen, deretter sat han i Vegkomiteen til 22. juni 1921, då han atter tok plass i Protokollkomiteen. Ei tid etter Bondepartiet var skipa, melde han seg til teneste for det ferske partiet. Periodane 1931-33 og 1934-36 var han stortingsmann frå Sogn og Fjordane fylke og for Bondepartiet. I den fyrste treårsbolken var han medlem i Sosialkomiteen, i den andre var han sekretær i Administrasjonskomiteen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi[*daud lenkje*]
* Gravminne på Vangsnes kyrkjegard

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
|  |  |
| --- | --- |
| Tenn lys!
Eit lys skal brenne
for denne vesle jord,
den blanke himmelstjerna
der barn og blomar gror.

Frå første verset av «Tenn lys» (Eyvind Skeie)   |  |

**«Tenn lys»** er ein adventsong skriven av presten Eyvind Skeie i 1988. Songen vert sungen til ein melodi av Sigvald Tveit. Songen vart opphavleg skriven til NRK sitt barne-TV-program «Portveien 2», som gjekk i adventa 1988. 

Bokmålsversjonen står som nr 2 i *Salmer 1997*. Eyvind Skeie omsette sjølv songen til nynorsk i 2008.

Songen er bygd opp slik at det første verset vert sunge første søndag i advent, når det første lyset i adventskransen vert tent, det første og andre verset andre søndag i advent, når to lys vert tende o.s.v. Det første lyset vert tent for jorda, det andre for kjærleik og tru, det tredje «for alle som må slåst for rettferd og for fridom», det fjerde «for himmelkongen».

Kjelder
-------

* Bloggen til Eyvind Skeie[*daud lenkje*]
* Nynorsk tekst Arkivert 2008-12-18 ved Wayback Machine.
Flagg for Hertugdømet Modena, 1830-1859
**Hertugdøma Modena og Reggio**, kort **Hertugdømet Modena**, var ein liten stat i dagens Italia som eksisterte frå 1452 til 1859, med eit avbrot mellom 1796 og 1814.

Hertugdømet blei opphavleg oppretta for Estefamilien, som styrte i Ferrara fram til 1597. I 1796 blei hertugdømet okkupert av franske revolusjonsstyrkar, og blei innlemma i Den cispadanske republikken. Den siste hertugen av Estefamilien blei herskar over tidlegare austerrikske områdee i det sørvestlege Tyskland (Breisgau) og døydde i 1803. Etter at han døydde gjekk Modena i arv til svigersonen hans, erkehertug Ferdinand av Austerrike-Este. Etter Napoleon sitt nederlag i 1814 blei sonen til Ferdinand, Frans IV, hertug av Modena. Han arva seinare også Hertugdømet Massa og Carrara frå mor si.

Habsburgarane blei kortvarig avsett både i 1831 og 1848, men raskt gjeninnsett på trona. Etter den fransk-piemontesiske krigen mot Austerrike i 1859 blei hertugen tvinga på flukt. I desember same året blei Modena slått saman med Storhertugdømet Toscana og Hertugdømet Parma til Dei sameinte sentralitalienske provinsane, som igjen blei annektert til Kongeriket Sardinia i mars 1860.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hertugdømmene Modena og Reggio» frå Wikipedia på bokmål, den 3. januar 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**A** Ingen emulsjon. To ikkje-blandbare væsker, den lettaste flyt oppå den andre.  
**B** Dei to væskene samenblanda i ein emulsjon.  
**C** Dei to blir separerte ved at dropane, som har lågare tettleik enn den kontinuerlege fasen, flyt til toppen og ved at dropar koaliserer.  
**D** Emulsjon med stabilisator på grenseflata mellom dropane og den kontinuerlege fasen.
Ein **emulsjon** er ei blanding av to stoff som normalt ikkje let seg blande, som t.d. olje og vatn. Det eine stoffet er finfordelt som små dropar eller partiklar (dispergent fase) i det andre stoffet (kontinuerleg fase). Som regel må ein bruka eit tredje stoff, ein emulgator, for å halda partiklane finfordelt som ein stabil emulsjon. 

Ein emulsjon av ei olje og vatn kan vera enten ein olje-i-vatn-emulsjon, der oljedropane er fordelte i ein kontinuerleg vassfase, eller ein vatn-i-olje-emulsjon der vassdropar er dispergerte i oljefasen. Til dømes er kremfløyte ein olje-i-vatn-emulsjon der feittpartiklane er emulgerte i vassfase, medan stivpiska krem er ein vatn-i-olje-emulsjon der vatn er finfordelt i ein kontinuerleg (stiv) feittfase.

Andre døme på emulsjonar er hudkrem, nokre typar måling, salve og såpe.

Kjelder
-------

* «emulsjon – kjemi» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
|  |
| --- |
| **Langhalespottefugl** |
| LanghalespottefuglFoto: DickDanielsLanghalespottefuglFoto: DickDaniels |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Langhalespottefugl Utbreiinga av Langhalespottefugl |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Spottefuglar Mimidae |
| **Slekt:** | *Mimus* |
| **Art:** | **Langhalespottefugl** *M. longicaudatus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Mimus longicaudatus***Tschudi, 1844 |

**Langhalespottefugl** (*Mimus longicaudatus*) er ein av dei typiske spottefuglane i den biologiske slekta *Mimus*. Arten lever langs stillehavskysten i Ecuador og Peru i Sør-Amerika.

Skildring
---------

Denne spottefuglen er den største arten i slekta *Mimus*, opptil 29,5 centimeter og han veg i gjennomsnitt opp mot 70 gram. I hovudsak er fjørdrakta brungrå, fjørene er mørkare inn mot fjørskafta og drakta kan derfor ha et strekete preg. Dei har ei tydeleg lys augebrynstripe og ei lang mørk augestripe bak mot ein svart lapp, kinn og strupe er lyse òg er delt av ei markert mørk mustajestripe. Halen er særs lang og halefjørene, unntatt dei sentrale fjørene, har kvit tupp. Buken blir gradvis lysare mot undergumpen. Både beina og nebbet er mørke. Underartane varierer litt i storleik, *M. l. albogriseus* i sørvestre Ecuador er lysare og langt meir grå enn nominatforma.

Songen er høg og langvarig utan spesielle karakteristikkar. I motsetnad til mange andre i denne familien er ikkje langhalespottefuglen kjent for å herme.

Utbreiingsområdet er frå Manabíprovinsen i Ecuador sørover på ei stripe langs kysten til og med Ica-regionen og inn i Arequipa i Peru. Innover i Marañón-dalen i La Libertad-regionen hekkar han opptil 2450 moh. Dette er tørre område med kratt eller sparsam vegetasjon eller kystørken. Han kan treffast i oppdyrka jordbruksområde. Langhalespottefuglen er altetande og et frukt og bær og virvellause dyr, inkludert marine artar.

På Santa Elena-halvøya i Ecuador varar hekkesesongen frå desember til juli. Kvart kull er på 3 eller 4 egg, 3-4 egg, rugetida er nær 2 veker og ungane er i reiret i ytterlegare 2 veker.

Korkje storleiken på populasjonen eller utviklingstrenden til langhalespottefuglen er estimert, men arten er klassifisert som globalt livskraftig.

Kjelder
-------

Referansar

1. 1 2 3 4  Cody, M. (2017) *Long-tailed Mockingbird (Mimus longicaudatus)* I: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 22. februar 2017
2. ↑  BirdLife International (2017) Species factsheet: *Mimus longicaudatus*. Henta frå  den 22. februar 2017

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Langhalespottefugl**
Taifaer (grønfarga) i 1031
Rike på Den iberiske halvøya i 1031
**Taifa** (frå arabisk طائفة‎ *ṭā'ifa*, fleirtal طوائف *ṭawā'if*, 'gruppe') er ei nemning brukt om dei ulike småkongedøma som herska i al-Andalus (muslimsk Iberia) på 1000-talet frå Córdoba-kalifatet braut saman til almoravidane erobra området seint på 1000-talet. Då Almoravidedynastiet braut saman gjenoppstod mange av taifaene, før dei blei gjenopptekne i Almohad-kalifatet. Dei bløma att då dette kalifatet fall, trass i konstant krigføring med kristne kongerike. Splitting og kaos i denne perioden gav den muslimske posisjonen på halvøya ein varig knekk, og var ein av hovudfaktorane til at den kristne gjenerobringa, reconquista, lukkast.

Taifaene heldt same kulturelle nivå som Córdoba-kalifatet, med hoff der diktarar, vitskapsfolk og andr lærde kunne verka. Derimot var dei militært svake. Dei var ofte nøydde til å betala tributt til dei kristne kongane, eller betala dei til å angripe rivalar.

Dei viktigaste taifaene
-----------------------

* Badajoz (1012–1094), erobra av almoravidane
* Córdoba (1031–1069), erobra av Sevilla
* Granada (1013–1090), erobra av almoravidane
* Málaga (1026−1239), erobra av Granada-emiratet
* Sevilla (1023–1091), erobra av almoravidane
* Toledo (1012–1085), erobra av Castilla
* Valencia (1010−1238), erobra av Aragón
* Zaragoza (1010–1110), erobra av almoravidane

Kjelder
-------

1. ↑  Davies, Catherine (May 2014). *The Companion to Hispanic Studies*. ISBN 9781444118810.
2. ↑  Barton, Simon (30. juni 2009). *A History of Spain*. ISBN 9781137013477. [*daud lenkje*]

* *Denne artikkelen bygger på «Taifa» frå Wikipedia på bokmål og «Taifa» frå Wikipedia på engelsk, den 28. august 2022.*
**Kocher** er ei elv nordaust i Baden-Württemberg i Tyskland, og ei av sideelvane til Neckar frå høgre med ei lengd på 182 km. Namnet «Kocher» har sitt opphav i det keltiske namnet «cochan» og tyder sannsynlegvis «buktande elv». Kocher har sitt utspring ved den austlege foten til Schwabisk Alb frå to karst kjelder kalla Schwarzer (svarte) Kocher og Weißer (kvite) Kocher. Schwarzer Kocher har eit tilsigsområde på om lag 1 800 km², som stort sett er dekt av skog. Ved kjelda har ho ei vassføring på mellom 50 l/s og 4 000 l/s, med eit snitt på 680 l/s. Weißer Kocher har ei middelvassføring på 400 l/s.

Geografi
--------

Schwarzer Kocher har sitt utspring i Oberkochen. Den andre kjelda, Weißer Kocher, har sitt utspring vest for Unterkochen frå mange småkjelder. Namnet Weißer Kocher kjem frå det kvite skummet som vatnet dannar når det renn raskt over steinane. I motsetnad renn Schwarzer Kocher forholdsvis sakte og får vatnet til å sjå mørkare ut. Begge kjeldeelvane renn i hop i Unterkochen og renn nordover gjennom byane Aalen og Wasseralfingen fram til Hüttlingen, der Kocher snur vestover mot Abtsgmünd. Her renn Lein ut i Kocher. Kocher snor seg så vidare nordvestover til Unterrot, der ho mottar Rot og held fram til byane Gaildorf og Schwäbisch Hall. Nær Geislingen munnar Bühler ut i Kocher. I ein stor sving snur Kocher vestover igjen og over sletta i Hohenlohe og renn så gjennom Künzelsau. Ho held fram til Neuenstadt am Kocher der ho mottar Brettach. Nær Bad Friedrichshall munnar Kocher ut i Neckar, eit par kilometer oppfor munningen til elva Jagst, som meir eller mindre renn parallelt nordaust for Kocher.

Vasskvalitet og forureining
---------------------------

Det ligg fleire industristader i den øvre Kocherdalen og dårleg kloakkhandsamingsanlegg har ført til kraftig forureining av Kocher. I 1984 var Kocher den mest forureina elva rundt Stuttgart, men etter berre seks år med mottiltak var vasskvaliteten mykje betre og i dag vert Kocher rekna som berre ei moderat forureina elv. Det meste av brunfargen i Kocher kjem frå gjørme i vatnet, og tyder ikkje nødvendigvis på dårleg vasskvalitet.

Kjelder
-------

* Lott, Berhard H. *Der Kocher von der Quelle bis zur Mündung* (German). Swiridoff Verlag, Künzelsau, 2002. ISBN 3-934350-80-1

* *Denne artikkelen bygger på «Kocher» frå Wikipedia på engelsk, den 11. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Der Kocher – Lebensader des Ostalbkreises (tysk) Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Percival Lawrence Lowell** (13. mars 1855–12. november 1916) var ein amerikanske forretningsmann, forfattar, matematikar og astronom. 

Lowell var professor ved Massachusetts Institute of Technology frå 1902. Han grunnla Lowell-observatoriet i 1894 og under leiinga hans utvikla dette seg frå ein privat institusjon til eit sentrum for astronomisk aktivitet. Lowell er kjent for observasjonane sine av planetane, særleg av Mars. Ut frå studiar av Mars, særskild av furene på overflata, meinte han å kunne fastslå at planeten var busett av intelligente vesen, og han meinte dette heile livet sitt i artiklar og bøker, som *Mars and its Canals* (1907) og *Mars as the Abode of Life* (1908).

Kjelder
-------


* «Percival Lowell», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Percival Lowell**

 Commons har multimedium som gjeld: **Percival Lowell**

* Lowell Observatory
* Percival Lowell på Find a Grave

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Plasseringa til Vihorlat i Slovakia (i grått)
Vihorlat
Vihorlat om vinteren
Sninský kameň
Morské oko
**Vihorlatfjella** (slovakisk *Vihorlatské vrchy*; ukrainsk *Vyhorliat*) eller berre **Vihorlat** er ei vulkansk fjellkjede aust i Slovakia og vest i Ukraina. Ein del av fjella er innskriven på verdsarvlista til UNESCO.

Vihorlatfjella i Slovakia
-------------------------

Den slovakiske delen av fjellkjeda er 55 km lang og opp til 11 km brei. Høgda varierer frå 400 til 1076 meter over havet. Ho er den einaste fjellkjeda i Slovakia som høyrer til Dei indre, austlege Karpatane. Den mindre delen av fjella er verna som ein del av Vihorlat verna landskapsområde.

Vihorlat grensar til Det austslovakiske låglandet (*Východoslovenská nížina*) i sør og vest. Beskydské predhorie skil Vihorlat frå fjella Bukovské vrchy og Laborecká vrchovina i nord. Denhøgast toppen er Vihorlat på 1076 moh.Den største innsjøen i fjella er Morské oko, på 618 moh.

Verdsarvstad
------------

Kyjovský prales, ein urskog av bøk i Vihorlatfjella vart innskriven på verdsarvlista 28. juni 2007 på grunn av dei store områda av urørt natur.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verna landskapsområde på Slovakia.travel
* «Fotografie Vihorlat». *Fotografie Vihorlat* (på tsjekkisk). Arkivert frå originalen 26. oktober 2009.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vihorlat Mountains» frå Wikipedia på engelsk, den 26. mars 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  unesco.org

Koordinatar: 48°55′N 22°10′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NKC
* GeoNames

 |
Kvefs som pollinerer ei plante. Planta er avhengig av pollinatorar for å kunne formeira seg, og mange pollinatorar er avhengige av nektaren dei ofte får i blomen.**Koevolusjon** er gjensidig evolusjonær påverknad mellom to eller fleire ulike artar. Kvar part i eit slikt tilhøve utøver selektivt press på dei andre partane, og vert såleis ein drivkraft for tilpassingar og utvikling.

Sjølve omgrepet "koevolusjon" vart til i 1964 då Paul Erlich og Peter Raven publiserte ein banebrytande artikkel om gjensidig påverknad i utvikling av insekt og plantar. Døme på plante/insekt-koevolusjon er m.a. mutualismen mellom oksehornakasietreet og maurslekta *Pseudomyrmex* – mauren bur på planta og forsvarar ho aggressivt mot alle dyr som måtte finna det for godt å prøva å eta av ho. Til løn for dette forsyner akasien dei med næring i form av nektar og gule klumpar med feitt og protein.

Våpenkappløp
------------

Evolusjonære våpenkappløp kan utvikla seg ut frå konkurranse- eller predasjonstilhøve. Døme på det første er tre i skogen, som har ein tendens til å veksa seg større over generasjonane: Store tre får mest lys, medan små tre vert ståande i skuggen og døy før dei får spreidd gena sine.

Døme på eit evolusjonært våpenkappløp som grunnar i predasjon er tilhøvet mellom geparden og antilopene han jaktar på: Begge partar har utvikla evnar til høg akselerasjon; geparden for å få nok mat og antilopa for å kunne overleva lengst mogleg.

Diffus koevolusjon
------------------

Stingsild (her nipigga stingsild *Pungitius pungitius*) har utvikla piggar på ryggen som ein forsvarsmekanisme mot større rovfisk. Sidan denne tilpassinga ikkje er eit forsvar mot ein spesifikk art, reknar me det som *diffus koevolusjon*Når det er fleire enn to artar som verker inn på ein koevolusjonær prosess, kallar me det *diffus koevolusjon*. Dei fleste blomeplantar kan t.d. pollinerast av mange ulike slag insekt, sjølv om planten er tilpassa å bli pollinert av insekt og insekta er tilpassa å ta til seg næring frå blomar. Diffuse koevolusjonære mønster kan vera særs komplekse og stundom vanskelege å oppdaga

Kjelder
-------

* Dawkins, Richard: *The Blind Watchmaker*
* Giske, Jarl & Jacobsen, Per: *Evolusjon og økologi – en innføring*
* Engelsk wikipedia
Verdsmeisterlaget 1950 med Schiaffino sitjande som nummer tre frå høgre
**Juan Alberto Schiaffino** Villano (28. juli 1925–13. november 2002) var ein uruguayansk-italiensk fotballspelar frå Montevideo som vart verdsmeister i 1950 med Uruguay. Han var elles ein særs kreativ spelstyrar frå sin posisjon som indreløpar i Penarol og seinare på AC Milan. Schiaffino vert rekna som tidenes beste uruguaynske fotballspelar.

### Uruguay

Schiaffino debuterte på Penarol i 1943. Perioden 1949-54 var han med å vinne fire seriemeisterskap med laget frå heimbyen. Han fekk sin landslagsdebut i 1946 og spelte alle Uruguays fire kampar under Fotball-VM 1950 i Brasil. I den siste og avgjerande kampen mot vertslandet Brasil skåra han det fyrste av Uruguays to mål i ein kamp som enda med siger 2-1 og Urugyas andre VM-tittel. I 1954 deltok han under verdsmeisterskapen i Sveits der han spelte sin 21. og siste landskamp og skåra sitt 8. og siste landslagsmål i kvartfinalen mot England. Meisterskapen enda med at Uruguay tapte bronsekampen mot Austerrike 1-3.

### Italia

Frå hausten 1954 til 1960 spelte Schiaffino på det italienske storlaget AC Milan, eit lag han vann tre ligameisterskap med. Perioden 1954-58 spelte han fire landskampar for Italia, grunngjeve med at farfaren var ein utvandrar frå Liguria. I 1960 gjekk han over til AS Roma. Han la opp i 1962.

Sidan flytta han heim til Montevideo.

### Merittar

* Verdsmeister: 1950 med Uruguay
* Uruguaynsk seriemeister: 1949, 1951, 1953 og 1954 med Penarol
* Italiensk seriemeister: 1955, 1957 og 1959 med AC Milan

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Juan Alberto Schiaffino» frå Wikipedia på engelsk, den 15. juni 2018.*


| * v
* d
* e
Uruguay sitt landslag – VM i fotball 1950 (verdsmeistrar) |
| --- |
| 
* 1 Britos
* 2 Burgueño
* 3 Gambetta
* 4 Ghiggia
* 5 J. González
* 6 M. González
* 7 Martínez
* 8 Máspoli
* 9 Míguez
* 10 Morán
* 11 Ortuño
* 12 Paz
* 13 Pérez
* 14 Pini
* 15 Rijo
* 16 Rodríguez Andrade
* 17 Romero
* 18 Schiaffino
* 19 Tejera
* 20 Varela (kaptein)
* 21 Vidal
* 22 Vilches
* Landslagstrenar: López

 | Flagget til Uruguay |
|  |


| * v
* d
* e
Uruguay sitt landslag – VM i fotball 1954 (4. plass) |
| --- |
| 
* 1 Máspoli
* 2 Santamaría
* 3 Martínez
* 4 Rodríguez Andrade
* 5 Varela (kaptein)
* 6 Leopardi
* 7 Abbadie
* 8 Hohberg
* 9 Míguez
* 10 Schiaffino
* 11 Borges
* 12 Maceiras
* 13 Davoine
* 14 Tejera
* 15 Rivera
* 16 Carballo
* 17 Cruz
* 18 Souto
* 19 Ambrois
* 20 Méndez
* 21 Pérez
* 22 Castro
* Landslagstrenar: López

 | Flagget til Uruguay |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Ein **koeffisient** er eit tal, ein konstant eller ein funksjon som står som faktor i eit matematisk uttrykk. Ofte er dette uttrykket eit potensuttrykk av ein eller fleire variable. 

Døme: 

{\displaystyle 7x^{2}-3xy+1.5+y}
der dei første tre ledda har høvesvis koeffisientane 7, −3 og 1.5 (i det tredje leddet er variabelen gøymd eller har potens lik null). 

Ofte er koeffisientane tal som i dette dømet, men dei kan òg vere parameterar i problemet, som *a*, *b* og *c* i

{\displaystyle ax^{2}+bx+c}
der det er forstått at desse ikkje vert rekna som variable. 

Eit polynom med ein variabel *x* kan skrivast som 

{\displaystyle a\_{k}x^{k}+\cdots +a\_{1}x^{1}+a\_{0}}
for somme heiltal *k*, der *a**k*, ... *a*1, *a*0 er koeffisientar.

I fysikken
----------

Koeffisientar vert mykje nytta i fysikken. Om ein storleik A under visse vilkår er proporsjonal med ein annan storleik B, kan dette uttrykkjast ved å skrive A = k·B. Dersom A og B har ulike dimensjonar, blir k ein storleik med dimensjon ulikt frå 1, dvs ein namngjeven storleik, og k blir då kalla ein koeffisient eller ein modul. Viss A og B har same dimensjon, blir k ein ren talstorleik (med dimensjon 1), og blir då kalla ein faktor. Døme er lengdeutvidingskoeffisient, elastisitetsmodul og friksjonsfaktor.

Kjelder
-------

* koeffisient. (2011-12-31) I *Store norske leksikon*. Henta frå
* Koeffisient: fysikk, teknikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 12. november 2013 frå .
Broccolini
**Broccolini** er eit registrert varemerke frå Mann Packing Company, Inc. Det er ei grøn grønsak av arten *Brassica oleracea* (*Brassica oleracea italica x alboglabra*) ganske lik brokkoli, men der småblomstrane er mindre og stilkane er lengre og tynnare. Broccolini er ein hybrid av brokkoli (Brassica oleracea convar. botrytis var. italica) og gai lan (Brassica oleracea var. alboglabra) (andre namn Chinese broccoli, Chinese kale eller kailaan) i krossblomfamilien. Broccolini blir ofte feilaktig framstilt som ein hybrid mellom brokkoli og asparges.
Grønsaka vart utvikla vidare av Sakata Seed Company i Yokohama i Japan, under namnet *Chinese kale* eller *gai lan*. Smaken av broccolini er søtaktig, med duft av både brokkoli og asparges.

I USA er det generiske namnet *baby broccoli* med product look up number 3277. Grønsaka går òg under namna *asparation*®, *asparations*, *bimi*, *broccoletti*, *broccolette* og *tender stem*. Sanbon Incorporated starta eit kommersielt program for asparation i Mexico i 1994 og tok henne først til marknaden i USA i 1996. Mann Packing Company introduserte den nye grønsaken på marknaden i USA i 1998. Grønsaken blir dyrka året rundt i California og Arizona. I dag kan ein finne broccolini i heile USA, Canada, Australia og Storbritannia. I Storbritannia og Irland er han referert til som *tender stem broccoli*.
I Europa vart broccolini vanleg på marknaden rundt 2010 og i Noreg i 2011.

Heile grønsaka kan etast medrekna dei gule blomstrane som kan vere tilstades. Sjølv om broccolini er ganske ømtolig, er vanlege tillagingsmetodar bruning, damping, koking og steiking.

Ernæringsmessig inneheld broccolini mykje vitamin C, men òg vitamin A, kalsium, folsyre og jern.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Broccolini på WSU
* Brokkoli Arkivert 2012-05-16 ved Wayback Machine.

Referansar
----------

1. ↑  FreshDirect
2. ↑  Rosellas
3. ↑  *ManPacking*, arkivert frå originalen 26. september 2007, henta 26. september 2007

  


| * v
* d
* e
*Brassica oleracea* |
| --- |
| Hovudkål  • Acephala Group  • Broccoflower  • Brokkoli  • Broccoli sprouts  • Broccolini  • Rosenkål  • Blomkål  • Kai-lan  • Grønnkål (kale)  • Raudkål  • Romanesco |
***The Saami A Cultural Encyclopeaedia*** er eit leksikon om samiske emne, redigert av Ulla-Maija Kulonen, Irja Seurujärvi-Kari og Risto Pulkkinen. Leksikonet vart publisert i papirformat av Suomalaisen Kirjallisuuden Seura i 2005. Før det hadde delar av leksikonet vore tilgjengeleg på nettet i eit par år.

Leksikonet vart opphavleg skrive av bidragsytarane på ulike språk, som regel deira eige morsmål, og nettversjonen speglar denne språklege variasjonen, med at artiklane er lagt ut på dei språka dei vart skrive på (men ikkje på samisk). Det var i utgangspunktet meininga å publisere leksikonet på ulike språk, m.a. nordsamisk, men til no er det berre den engelske versjonen som er utgjeve.

Fokus for leksikonet er å framstille samisk kultur og språk på ein tverrfagleg måte, og å presentere resultata frå den tradisjonelt fleirspråklege forskingslitteraturen på engelsk. Leksikonet er på 500 tospalta sider, og inneheld ca. like mange artiklar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Den elektroniske versjonen
Koordinatar: 43°05′N 41°45′E﻿

**Kodoridalen** (òg kalla **Kodorigjelet**, georgisk *კოდორის ხეობა*) er ein elvedal i Abkhasia, den sjølvstyrte republikken i Georgia, og fungerer som ei grense mellom republikken og resten av Georgia. Dei øvre delane av dalen var lenge den einaste delen av Abkhasia som den sentrale georgiske regjeringa hadde kontroll over, og vart kalla *Øvre Abkhazia* (georgisk ზემო აფხაზეთი, *Zemo Abkhazeti*). I 2008 tok russisk-abkhasiske styrkar kontroll over dalen.

Kodoridalen ligg i dei øvre områda av elva Kodori, nordaust i Abkhasia. Med ei høgd på mellom 1 300 og 3 984 meter dekkjer området over fleire typar landskap. Klima er nesten alpint og fuktig. I løpet av eit år kjem det normalt 1 600 til over 2 000 mm. Middeltemperaturen varierer frå om lag -3 °C i januar til 14 °C i juli. 

Fleire landsbyar ligg oppover dalen, og dei største er Sjkhara, Omarisjara, Zemo Azjara, Kvemo Azjara og Lata.

Kjelder
-------

1. ↑  «Abkhazia says it controls most of Kodori Valley». *Trend News*. 12.08.08. Arkivert frå originalen 17. august 2008.

* *Denne artikkelen bygger på «Kodori Valley» frå Wikipedia på engelsk, den 16. mai 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kodori ved blacksea.free.fr

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*Sjå òg Járos, òg kalla Joúra, ei øy i Kykladane.*
**Joúra** (gresk Γιούρα), òg kalla *Gioura*, er ei øy i Hellas i øygruppa Dei nordlege Sporadane. Øya er administrativt ein del av kommunen Alónnisos og er ikkje lenger busett.

Namnet på øya går tilbake til antikken som *Gerontia*. Namnet vart seinare endra til Joúra. Øya hadde tidlegare òg ein busetnad frå steinalderen. Etter ei folketeljing i 1991 talde øya ein innbyggjarar, noko som gjorde øya til det minste kommunedistriktet i Hellas ut frå folketal. Sidan midten av 1990-åra har øya vore utan innbyggjarar.

Dei næraste øyane er Kyrá Panajá i vest, Psathoúra i nord og Pipéri i aust.

Referansar
----------

1. ↑  Folketeljing 2011, revidert

Bakgrunnsstoff
--------------

* Joúra og Kyklopsgrotta Arkivert 2007-06-30 ved Wayback Machine.
* Joúra på GTP sine reisesider

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Gioura frå Engelsk Wikipedia .*

| * v
* d
* e
Sporadane |
| --- |
| Ulike inndelingar | *Dei nordlege Sporadane* • *Dei sørlege Sporadane* • *Periferieininga Sporadane* |
| Hovudøyar | **Skiáthos** • **Skópelos** • **Alónnisos** • **Skýros** |
| Mindre øyar | Adelfíøyane • Eriniá • Joúra • Kyrá Panajá • Peristéra • Pipéri • Psathoúra • Répi • Sarakinó • Skándzoura • Skyropoúla • Tsougriá • Válaxa |

Koordinatar: 39°23′N 24°10′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Flygeøgle** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Infrarekkje:** | Kjevemunnar Gnathostomata |
| **Megaklasse:** | Beinfiskar Osteichthyes |
| **Overklasse:** | Tetrapodar Tetrapoda |
| **Klasse:** | Krypdyr Reptilia |
| **Orden:** | †**Flygeøgle** PterosauriaKaup, 1834 |

**Flygeøgler** (*Pterosauria*) eller **pterosaurar** (frå gresk πτεροδάκτυλος, 'finger med venger') var ei gruppe flygande krypdyr som levde i Mesozoikum frå 228 til 65 millionar år sidan. Dei var dei første virveldyra som utvikla evna til aktiv flukt (før både fuglar og flaggermus), men heile 150 millionar år etter at insekta lærte det same.

Flygeøgler vert ofte nemnd i samband med dinosaurane, men vert ikkje rekna til desse på grunn av trekk i oppbygginga av okleknoklane. Dei hadde likevel ein del fellestrekk; begge gruppene levde på om lag same tid og omfatta til dels særs store dyr.

Flygeøglefossil er relativt sjeldne, sidan dei skjøre knoklane deira hadde vanskeleg med å fossilisera seg. Ein har likevel funne fleire eksemplar frå drygt 60 ulike slekter på alle kontinent unnateke Antarktis.

Kjenneteikn
-----------

Flygeøgler fylte ei rekkje økologiske nisjar og varierte svært mykje i utsjånad; særleg når det kom til storleik. Dei minste pterodaktylfossila me har funne har vore på storleik med små fuglar, medan dei største har hatt vengespenn på opp til 10 meter.

Som fuglane er det i dag, var flygeøglene sin anatomi prega av tilpassingar til eit flygande levesett. Knoklane deira var hole, og den fjerde fingerknokkelen var ekstremt forlenga og tente som feste for vengemembranane. Frå skuldrene til handleddet hadde dei ein unik knokkel for å stiva opp armen og som feste for ein annan membran. I tillegg hadde dyra eit utprega brystbein som likna det ein finn hjå fuglar; ein slags «kjøl» som sat på brystet og fungerte som festepunkt for flygemusklane.

Me veit ikkje om flygeøglene var varm- eller kaldblodige. Fossil av arten *Sordes pilosus* tyder på at i det minste nokre artar av flygeøgler hadde utvikla hår på hovudet og kroppen, noko som kan tyda på at den førstnemnde hypotesen stemmer.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Unwin, David M: *The Pterosaurs from deep time* Pipress 2006

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* EOL
* NDL

 |
**Tatjana Pavlovna Firova** (fødd 10. oktober 1982) er ein russisk friidrettsutøvar frå Sarov, som under EM i friidrett 2010 i Barcelona vann to gullmedaljar, på høvesvis 400 meter og 4 x 400 meter stafett. I 2013 tok ho VM-gull på 4 x 400 m stafett på russisk heimebane, ein medalje som vart annullert fleire år seinare.

### Aktiv

Firova sprang for Russlands lag i kvalfiseringsløpet på 4x400 m stafett både under OL 2004, VM i friidrett 2005 og EM i friidrett 2006, men alle tre gongane utan å få delta i noko finaleløp.

Under Sommar-OL 2008 i Beijing vart ho nummer seks på 400 m med tida 50,11 sekundar, og ho fekk sølvmedalje på 4x400 meter saman med Julija Gusjtsjina, Ljudmila Litvinova og Anastasija Kapatsjinskaja. Året etter fekk ho bronse på den lange stafetten under friidretts-VM i Berlin.

Firova vart europameister på 400 meter under friidretts-EM 2010 i Barcelona. Med tida 49,89 sette ho personleg rekord og slo landskvinna Ksenija Ustalova med tre hundredels sekund i kampen om EM-tittelen. Saman med Anastasija Kapatsjinskaja og Antonina Krivosjapka vann dei to kvinnene sidan i meisterskapen ein suveren siger på 4 x 400 m stafett.

Den 5. juli 2012 forbetra Firova sitt personbeste på 400 m til 49,72 under eit stemne i Tsjeboksary. Ved dei olympiske sommarleikane 2012 i London var ho berre med på å kvalifisere Russland til finalen, der laget sprang inn til sølv, men utan Firova på laget. Derimot fekk ho springe andreetappen for Russlands sigerrike lag på 4 x 400 m stafett på heimebane i Moskva under VM i friidrett 2013. Med den gode tida 3.20,19 vann ho gull i lag med Julia Gusjtsjina,, Ksenija Ryzjova og Antonina Krivosjapka, vel to tidels sekund føre Storbritannia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tatjana Pawlowna Firowa» frå Wikipedia på tysk, den 20. september 2014.*

* «Tatyana Firova» (på engelsk). Olympedia. Henta 14. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |