recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Najaf** (arabisk اَلـنَّـجَـف) eller **An Najaf Al Ashraf** (arabisk النّجف الأشرف) er ein by sør i det sentrale Irak kring 160 km sør for Bagdad. Folketalet var i 2013 estimert til kring éin million innbyggjarar. Han er hovudstad i Najaf guvernement. Najaf er ein av dei mest heilage stadene inna sjia-islam og senter for den politiske makta til sjiamuslimar i Irak. Byen ligg ved Eufrat, noko sør for Karbala og kring 130 km sør for Bagdad. I 2003 hadde han kring 563 000 innbyggjarar.

Najaf voks fram som valfartsstad for sjiamuslimar. I byen ligg Imam Ali-moskeen, der stiftaren av sjia-islam, Ali ibn Abi Talib (ca. 600–661), er gravlagd. I nærleiken ligg òg *Wadi-us-salaam*, fredsdalen, ein veldig gravplass som skal vera den største i den muslimske verda. Her er fleire profetar er lagt til kvile, og truande ønskjer framleis å bli gravlagd her, slik at dei kan stiga opp med imam Ali på dommedag.

Historie
--------

Najaf skal ha blitt grunnlagd i 791 av abbasidekalifen Harun al-Rasjid. Etter kvart er han blitt fylt med skular, bibliotek og sufisenter slik at han blei den viktigaste byen for sjiittisk lærdom og teologi, på linje med Qom i Iran. Mange vidkjende teologar har studert her, til dømes Allameh Tabatabaei, Ayatollah Khomeini og Ayatollah Sistani.

Under det sunnidominerte styret til Saddam Hussein i Irak såg ein på byen med mistru, og det blei lagt band på dei religiøse aktivitetane til sjiamuslimar. Mot slutten av Gulfkrigen i 1991 braut det ut eit stort opprør som blei slege ned av det irakiske militæret.

Då amerikanske styrkar invaderte Irak i 2003 kringsette dei byen, men ønskt ikkje å gå inn i han, av frykt for å få sjiaane imot seg. Rundt ti dagar etter at Bagdad fall gav Najaf opp motstanden.

Kjelder
-------

1. ↑
2. ↑  Ring, Trudy (1996). «Najaf». Global Security. Henta 27. februar 2021.
3. 1 2 3  «Al Najaf». *Store norske leksikon*. 14. februar 2009. Henta 5. juli 2018.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames

 |
Dei sju **Rilasjøane** (Седем(те) Рилски езера) er ei gruppe fjellvatn i dei nordvestlege Rilafjella i Bulgaria. Dei er dei mest vitja innsjøane i landet. Innsjøane ligg i ei høgd mellom 2 100 og 2 500 meter over havet. 

Kvart vatn har fått namn etter deira mest karakteristiske eigenskap eller form. Den høgaste vert kalla *Salzata* (*Tåra*). Den neste heiter *Okoto* (*Auge*) på grunn av den nesten perfekte ovale forma. Okoto er den djupaste av denne type vatn i Bulgaria med eit djup på 37,5 m. *Babreka* (*Nyra*) er vatnet med brattaste skråningar ned til strandlinja. *Bliznaka* (*Tvillingen*) er vatnet med størst flatevidd. *Trilistnika* (*Trekløver*) har ei ujamn form og låge breidder. Det grunnaste vatnet er *Ribnoto Ezero* (*Fiskevatnet*), og det lågastliggande vatnet er *Dolnoto Ezero* (*Det lågare vatnet*), der vatnet frå dei andre vatna i gruppa sig ut i elva Dzjerman.

Galleri
-------

* Utsyn over vatna frå fjellryggen
* Utsyn over dei sju Rilasjøane
* Babreka
* Salzata
* Bliznaka
* Hytta ved Rilsjøane
Amundsenbukta i Nordvestterritoria i Canada
**Amundsenhavet** er ei bukt i Nordvestterritoria i kanadisk Arktis. Bukta ligg mellom Banksøya og Kitlineq og fastlandet. Ho er 402 km lang og om lag 150 km brei der ho møter Beauforthavet. 

Satellittbilete av Amundsenbukta, markert med lyseblå farge
Amundsenbukta vart utforska av den norske polarforskaren Roald Amundsen mellom 1903 og 1906. Havet er ved vestenden av det kjende Nordvestpassasjen, ei sjølei mellom Atlanterhavet og Stillehavet. 

Kystane langs Amundsenbukta har liten busetnad, dei få byane og bygdene er Sachs Harbour, Holman og Paulatuk. Går ein nord frå havet kjem ein til Prisen-av-Wales-sundet. Går ferda mot søraust og aust, kjem ein inn i Dolphin and Union Strait. Set ein kursen mot vest og nordvest kjem ein fyrst inn i Beauforthavet og deretter ut i Nordishavet.

Amundsenbukta ligg i den arktiske klimasonen, og er dominert av kalde vintrar. Havet er tilfrose heile vinterhalvåret og lengre. I eit normalår sprekk brorparten av isen opp i juli månad. Nokre område heilt i aust og nord sprekk ikkje opp før i august. 

Kvitkval, selar, torsk, og dei siste åra også laks sym rundt i Amundsenbukta.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Amundsen Gulf» frå Wikipedia på engelsk, den 3. oktober 2009.*
Koordinatar: 86°S 155°W﻿

**Hays Mountains** er ei stor fjellgruppe og utgjer fleire fjelltoppar i Dronning Maudfjella i Antarktis, som ragar over skiljet mellom dei lågare delane av Amundsenbreen og Scottbreen og som strekkjer seg frå området nær Mount Thorne i nordvest til Mount Dietz i søraust. Dei vart oppdaga av kontreadmiral Richard E. Byrd på flyturen hans til Sørpolen den 28. og 29. november 1929, og kartlagde av geolog-grupper under Byrd-ekspedisjonen i 1929 og 1934. Dei vart namngjevne av Byrd etter Will H. Hays, tidlegare direktør i Motion Picture Producers and Distributors of America.

Mount Astor, eit kjent fjell i gruppa, vart namngjeve av Byrd etter Vincent Astor, frå Astor-familien, for dei filantropiske bidraga hans til ekspedisjonen i 1929.

Kjelder
-------

1. ↑  «Hays Mountains». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 22. oktober 2012.
2. ↑  «Mount Astor». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 26. juli 2010.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Hays Mountains» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Amundsenhavet is located in AntarktisAmundsenhavet
Amundsenhavet (Antarktis)

Isfjell i Amundsenhavet.
**Amundsenhavet** er eit randhav til Sørishavet som ligg utanfor kysten av Marie Byrd Land i Antarktis. Amundsenhavet strekkjer seg frå Thurston Island i aust til Siple Island i vest og grensar til Bellingshausenhavet og Rosshavet.

I 2002 kalva eit 3 400 kvadratkilometer stort isfjell i Amundsenhavet frå Thwaitesbreen.

Amundsenhavet er kalla opp etter den norske polarforskaren Roald Amundsen (1872–1928) og vart namngjeve i februar 1929 under den andre Norvegia-ekspedisjonen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Amundsenhavet» frå Wikipedia på bokmål, den 14. oktober 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Composite Gazetteer of Antarctica Den vitskaplege komiteen for antarktisforsking (SCAR). Katalognr. 322


Koordinatar: 72°50′S 113°29′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Militære og sivile i Bangkok 24. september 2006.
**Militærkuppet i Thailand i 2006** fann stad 19. september då medlemmer av den thailandske hæren gjennomførte eit statskupp mot regjeringa som var leia av statsminister Thaksin Shinawatra. Statskuppet var det fyrste i Thailand på 15 år, men føyde seg inn i ei lang rekkje kupp i thailandsk historie. Det etterfylgde ei langvarig politisk krise der Thaksin og dei politiske motstandarane hans var sentrale, og fann stad mindre enn éin månad før parlamentsval skulle finne stad 15. oktober 2006.

Referansar
----------

1. ↑  Laura Smith-Spark, «Coup leaders' addiction to power», *BBC News*, 22 September 2006. Henta 21. november 2012.
2. ↑  
«Q&A: Thailand's coup impact», *BBC News*, 20 September 2006. Henta 21. november 2012.
3. ↑  «October 15 will be new election day», *The Nation*. Henta 21. november 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Militærkuppet i Thailand 2006**

* What next for Thaksin Shinawatra? (25 September 2006) ved BBC News
Gudinna Frøya som amulett. Kopi av eit funn frå Hagebyhöga , brukt av ein Forn Sed-utøvar.
**Amulett** (av gresk *amuletum*) er ein gjenstand som einkvan ber med seg i tru på at han kan gje vern. Omgrepet er nært i slekt med talisman, men amuletten er mest meint som eit vern, medan ein talisman også kan ha som føremål å gje brukaren gode eigenskapar, magiske evner og eller særskilde dugleikar.

Amulettar kan til dømes berast i handa, leggast i lomma, brukast som halssmykke eller leggjast inn i ein ring. Dei skal kunna verna den som ber dei mot ulukker og farar langs vegen, forsøk på å kaste trolldom mot han, eller mot skader, sår og alle slags sjukdommar.

Galleri
-------

* Skarabé-amulett med venger frå det 21. dynastiet i Egypt, ca. 1070–945 f.Kr.Skarabé-amulett med venger frå det 21. dynastiet i Egypt, ca. 1070–945 f.Kr.
* Khamsa, ein amulett av ei hand som også er kjend som Fatima-hand og Miriam-hand.Khamsa, ein amulett av ei hand som også er kjend som Fatima-hand og Miriam-hand.
* Nazaramulett til vern mot det vonde auget ved døra til ein nyfødd unge i Tyrkia.Nazaramulett til vern mot det vonde auget ved døra til ein nyfødd unge i Tyrkia.

Sjå òg
------

* Himmelbrev
* Maskot
* Talisman

Kjelder
-------

1. ↑  «amulett». *Store norske leksikon* (på norsk). 12. januar 2023.
2. ↑  «talisman». *Store norske leksikon* (på norsk). 19. september 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Amulett» frå Wikipedia på bokmål, den 12. januar 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Amulett**

* «DigitaltMuseum: Søk: 'amulett'». DigitaltMuseum. Henta 21. mai 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* NDL

 |
| Hayle  |
| --- |
| kornisk | Heyl |
| Hayle Viaduct frå ein ås ved munningen til estuaretHayle Viaduct frå ein ås ved munningen til estuaret Hayle Viaduct frå ein ås ved munningen til estuaret |
| Plassering |
| 

Hayle is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Cornwall |
| Distrikt | Cornwall |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 8 317 |
| Koordinatar |  50°11′″N 5°25′″W﻿Koordinatar: 50°11′″N 5°25′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | TR27 |
| Telefon-retningsnummer | 01726 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Hayle**
 |

**Hayle** (kornisk **Heyl**) er ein liten by i Cornwall i England. Han ligg ved han sørlege enden av St. Ives-bukta, ved estuaret til elva Hayle. Det korniske namnet tyder «fjord». 

Han var tidlegare ein viktig fiskarby og utskipningshamn for tinn og andre varer. Fleire koparsmeltarar virka i byen, og den austlege delen har namnet Copperhouse etter denne verksemda. Det var òg eit jernstøyperi, som no står i ruinar. 

På 1800-talet hadde det blitt meir lønsamt å eksportere råtinn framfor å smelte det i Hayle, og dermed starta ei nedgangstid for byen. I 1970-åra slutta ein å bruke hamna til større skip, då kostnadane for oppmudring var for høge. 

Viktigaste næringsveg er no turisme. Rundt bukta ligg sandstrender over ei strekning på omkring 5 km. Godrevy fyr er eit viktig landemerke, som skal ha inspirert Virginia Woolf sin *To the Lighthouse*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hayle (Cornwall)» frå Wikipedia på bokmål, den 15. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Verdscupen i langrenn for kvinner i 1985-sesongen** omfatta 14 tevlingar, av dei 10 individuelle renn og 4 stafettar. Tevlingane tok til 13. desember 1984 og vart avslutta 17. mars 1985. Dei ti individuelle renna bestod av tre tevlingar over 5 kilometer, fem over 10 km og tre 20-kilometerar. Renna fann stad i Val di Sole (2) i Italia, Davos i Sveits, Seefeld (3) i Austerrike, Klingenthal i Aust-Tyskland, Nové Město na Moravě i dåverande Tsjekkoslovakia, Syktyvkar i dåverande Sovjetunionen, Lahti i Finland, Falun (2) i Sverige og Oslo (2) i Noreg.

Fire norske langrennarar toppa verdscuplista ved sesongslutt. Anette Bøe vann FIS-pokalen, på dei neste plassane kom Grete Ingeborg Nykkelmo, Brit Pettersen og Berit Aunli. Bøe sigra i fem tevlingar, Pettersen, Aunli og Nykkelmo i eit renn kvar. Raisa Smetanina frå Sovjetunionen og svenske Marie Risby var dei einaste som vann eit renn utanom dei norske kvinnene.

Individuelt
-----------

| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Anette Bøe |  Noreg | 144 |
| 2 | Grete Ingeborg Nykkelmo |  Noreg | 123 |
| 3 | Brit Pettersen |  Noreg | 113 |
| 4 | Berit Aunli |  Noreg | 96 |
| 5 | Evi Kratzer |  Sveits | 94 |
| 6 | Anfisa Romanova |  Sovjetunionen | 91 |
| 7 | Ute Noack |  Aust-Tyskland | 91 |
| 8 | Marie Risby |  Sverige | 85 |
|  | Raisa Smetanina |  Sovjetunionen | 85 |
| 10 | Marja-Liisa Hämäläinen |  Finland | 80 |
| 11 | Anne Jahren |  Noreg | 74 |
| 12 | Julija Sjamsjurina |  Sovjetunionen | 60 |
| 13 | Antonina Ordina |  Sovjetunionen | 53 |
| 14 | Ljubov Zimjatova |  Sovjetunionen | 51 |
| 15 | Lilija Vasiltsjenko |  Sovjetunionen | 47 |
| 16 | Tamara Tikhonova |  Sovjetunionen | 47 |
| 17 | Viera Klimková |  Tsjekkoslovakia | 42 |
| 18 | Simone Opitz |  Aust-Tyskland | 42 |
| 19 | Marianne Dahlmo |  Noreg | 40 |
| 20 | Karin Lamberg |  Sverige | 40 |
|  | Dagmar Švubová |  Tsjekkoslovakia | 40 |
| 22 | Alžbeta Havrančíková |  Tsjekkoslovakia | 39 |
| 23 | Marie Johansson |  Sverige | 34 |
| 24 | Anna-Lena Fritzon |  Sverige | 32 |
| 25 | Gaby Nestler |  Aust-Tyskland | 32 |

Kjelder
-------

* *Sportsboken 85-86*. Sportsboken As. Stavanger 1985.
**Hayes Wendell Jones** (fødd 4. august 1938) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå Starkville i delstaten Mississippi som i 1964 vart olympisk meister på 110 meter hekk, fire år etter han tok OL-bronsen i same øvinga.

Jones sette personleg rekord med 13,6 sekundar då han vann 110 m hekk i landskampen mellom Ungarn og USA i Budapest 6. august 1958. Året etter vann han korthekken under dei panamerikanske leikane 1959 i Chicago med den same sluttida, eitt tidels sekund framom landsmannen Lee Calhoun. I det USA-amerikanske OL-uttaket i Stanford 2. juli 1960 forbetra Jones bestetida si til 13,5 då han vart tredjemann bak Calhoun og Willie May. Dei same tre utøvarane tok så dei tre medaljane i 110 meter hekk under sommarleikane i Roma to månader seinare. Calhoun vann gullmedaljen på 13,98, medan May fekk 13,99 og Jones 14,17, tyskaren Martin Lauer kom inn på 14,20 sekundar og var den einaste som fylgde dei tre løparane frå USA.

Den 15. juli 1961 i Moskva sprang Jones ein av etappane då USA-mannskapet i landskampen mot Sovjetunionen sette verdsrekord på 4 x 100 meter stafett med tida 39,1 sekundar i Både det året og dei komande sesongane viste Jones seg som den beste korthekkløparen i verda. Så vel i 1962 som i 1963 og 1964 presterte han hekkeløp på 13,4 sekundar. Hausten 1964 lukkast Jones vinne 110 meter hekk under Sommar-OL i Tokyo, vinnartida hans vart 13,67 sekundar. Landsmannen Blaine Lindgren tok sølv med 13,74 og Anatolij Mikhailov frå Sovjetunionen bronse med 13,78.

Jones vart USA-meister (AAU) både i 1958, 1960, 1961, 1963 og 1964.

Kjelder
-------

* Track & Field
**Verdscupen i langrenn i 1978-sesongen** omfatta 12 individuelle tevlingar og 4 stafettar, alle for menn. Tevlingane tok til 15. desember 1977 i og vart avslutta 11. mars 1978. Dei tolv individuelle renna bestod av seks tevlingar over 15 kilometer, fire over 30 km og to 50-kilometerar. Renna fann stad i Telemark i Wisconsin i USA, Davos (2) i Sveits, Kastelruth i Italia, Reit im Winkl (2) i Vest-Tyskland, Ramsau am Dachstein i Austerrike, Le Brassus (2) i Sveits, Lahti (3) i Finland, Falun (2) i Sverige, og Oslo (2) i Noreg.

Sven-Åke Lundbäck frå Sverige vann FIS]-pokalen og to enkeltrenn. Også landsmannen Thomas Wassberg vann to tevlingar, medan Heikki Torvi, Juha Mieto, Matti Pitkänen, alle Finland, Giulio Capitanio frå Italia, Jean-Paul Pierrat frå Frankrike, Sergej Saveljev frå Sovjetunionen, Józef Łuszczek frå Polen og norske Magne Myrmo vann kvar sitt verdscuprenn.

Individuelt
-----------

| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Sven-Åke Lundbäck |  Sverige | 124 |
| 2 | Lars Erik Eriksen |  Noreg | 102 |
| 3 | Magne Myrmo |  Noreg | 96 |
| 4 | Thomas Wassberg |  Sverige | 86 |
| 5 | Juha Mieto |  Finland | 84 |
| 6 | Giulio Capitanio |  Italia | 84 |
| 7 | Józef Łuszczek |  Polen | 80 |
| 8 | Maurilio De Zolt |  Italia | 77 |
| 9 | Juhani Repo |  Finland | 59 |
| 10 | Jean-Paul Pierrat |  Frankrike | 59 |
| 11 | Matti Pitkänen |  Finland | 58,5 |
| 12 | Oddvar Brå |  Noreg | 46 |
| 13 | Jíři Beran |  Tsjekkoslovakia | 43 |
| 14 | Ulrich Kostner |  Italia | 43 |
| 15 | František Šimon |  Tsjekkoslovakia | 42 |
| 16 | Ove Aunli |  Noreg | 42 |
| 17 | Odd Martinsen |  Noreg |  |
|  | Benny Södergren |  Sverige | 42 |
| 19 | Alf-Gerd Deckert |  Aust-Tyskland | 39 |
| 20 | Thomas Magnusson |  Sverige | 35 |
| 21 | Heikki Torvi |  Finland | 33 |
| 22 | Gert-Dietmar Klause |  Aust-Tyskland | 32 |
| 23 | Bill Koch |  USA | 30 |

Kjelder
-------

* *Sportsboken 78-79*. Dreyer Bok Stavanger. 1978.
**Nore** (irsk *An Fheoir* eller *Abhainn na Feoire*) er ei av dei tre søsterelvane som renn ut i sjøen ved Waterford Harbour i Republikken Irland. Ho er 140 km og er kjend for det gode fiske etter laks og aure. Nore har sitt utspring på austsida av Devil's Bit Mountain i County Tipperary og renn søraustover gjennom County Laois og County Kilkenny før ho renn saman med Barrow like nord for New Ross. Eøva renn så nær Durrow i County Laois så gjennom Ballyragget, Kilkenny og landsbyane Bennettsbridge og Thomastown. Lenger sør dannar ho ein vakker V-dal, særleg nær landsbyen Inistiogue, der tidvassgrensa går. Dei største sideelvane til Nore er Dinin, Breagagh ved Kilkenny, King's River, Little Arrigle og Black Water. 

Før den store hungersnøden gav elva vatn til mange fabrikkar i Noredalen, særleg mellom Kilkenny City og Thomastown. Dette var industriar som brygegri, ullvarefabrikkar, sagbruk, marmorfabrikkar, distilleri og kornmøller. Lin vart òg produsert like nord for Kilkenny.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «River Nore» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juli 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Hastigheit** eller **snøggleik** er ein storleik definert posisjonsendring delt på tid. Det vil sei at snøggleik skildrar *både* fart *og* retning. 

I fysikken skil ein mellom hastigheit som er ein vektoriell storleik og fart som er ein skalar storleik. Farten er absoluttverdien til snøggleiken. I daglegtalen nyttar ein vanlegvis hastigheit og fart om ein annan med same tyding. 

Eininga til snøggleik er lengd over tid. SI-eininga er m/s, men km/t og knop er òg vanlege i bruk. 

Mange symbol vert nytta til å skildre snøggleik, men **v** og **u** er vanlegast (feit skrift er trykt notasjon for vektorar.)

Langs ei rett linje er gjennomsnittshastigheit *v* gjeven ved

{\displaystyle v={\frac {s}{t}}}
der *s* er tilbakelagt strekning og *t* er tida det tar. (legg merke til at langs ei rett linje er snøggleik ein skalar.)

Måling av hastigheit
--------------------

Hastigheit er ein sentral storleik og kan målast på mange måtar. Nokre metodar finn berre absoluttverdien, medan andre målar både fart og retning. 

* Den vanlegaste måten å måle hastigheit på er å ta tida for rørsle mellom to punkter. Målinga er ofte indirekte, slik som speedometer i ein bil som målar omdreiingsfarten på eit hjul eller ein aksling og reknar om til fart på vegen.
* Hastigheitsmåling ved hjelp av radar bruker dopplereffekten til å rekne ut farten.
* I fly vart hastigheit målt som skilnaden mellom dynamisk trykk og statisk trykk. Dette gjev eit uttrykk for strøymingshastigheita til lufta kring flyet.
* I ein ubåt målar ein lineær akselerasjon og rotasjon. Når desse vert målt kontinuerleg kan ein òg rekne seg til hastigheit og posisjon.

Definisjon
----------

Den matematiske definisjonen av hastigheit er den tidsderiverte til posisjon **r**(*t*), dvs.

{\displaystyle \mathbf {v} (t)={\frac {\mathrm {d} \mathbf {r} (t)}{\mathrm {d} t}}\,}
Vanleg notasjon for tidsderivasjon er òg {\displaystyle {\dot {\mathbf {r} }}(t)}. Denne definisjonen gjeld òg når snøggleiken sjølv endrar seg med tida. Skrive ut i kartesiske koordinatar er definisjonen

{\displaystyle (v\_{x}(t),v\_{y}(t),v\_{z}(t))=({\dot {x}}(t),{\dot {y}}(t),{\dot {z}}(t))\,}

Døme
----

### Rørsle med konstant hastigheit

Rørsle med konstant hastigheit **v** kan skrivast

{\displaystyle \mathbf {r} (t)=\mathbf {v} t+\mathbf {r} \_{0}\,}
### Sirkelrørsle

Ei sirkelrørsle med radius *r* i *xy*-planet vert skildra ved

{\displaystyle \mathbf {r} (t)=r\_{0}(\cos(\omega t),\sin(\omega t))}
der \omega er vinkelhastigheit. Snøggleiken er gjeven ved den tidsderiverte

{\displaystyle \mathbf {v} (t)={\dot {\mathbf {r} }}(t)=r\_{0}\omega (-\sin(\omega t),\cos(\omega t))\,}
det vil si jo større \omega, jo større fart.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hastigheit» frå Wikipedia på bokmål, den 3. mai 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
Banner
**Vostok 2018** (russisk: Восток 2018 - på norsk "Aust 2018") er ei russisk militærøving som vert halden frå 11. til 15. september 2018 i Sibir og resten av Austre militærdistrikt.
I slutten av august 2018 sa forsvarsminister Sergej Sjojgu at øvinga kjem til å verta den største sidan den sovjetiske Zapad-81, der omkring 100 000 soldatar var involvert. Seinare sa han at nesten 300 000 soldatar skulle delta saman med 36 000 køyretøy og 1000 fly og vil omfatte Den russiske hæren, Den russiske marinen og Dei russiske luft- og romfartsstyrkane. Kina og Mongolia vil òg delta i Vostok 2018, og jamvel Tyrkia vart inviterte til deltaking.. 

* Mil Mi-8Mil Mi-8
* Type-96Type-96

Referansar
----------

1. ↑
2. ↑   China, Mongolia, as well as NATO member Turkey have been invited to the exercise.
3. ↑  «Turkey mulling Russian invite to join Vostok 2018 military exercises -Turkish DM». Arkivert frå originalen 10. september 2018. Henta 11. september 2018.
4. ↑  «Turkey considering Russian invitation for Vostok 2018 military exercise - Turkish Minute». *Turkish Minute*. Henta 10 September 2018.
| **Lomonosov Ломоносов** |
| --- |
| Horisonten til LomonosovHorisonten til Lomonosov |
|  |
| Byvåpenet til Lomonosov |
| **Byvåpenet til Lomonosov** | 
 |
| Plassering |
| 

Lomonosov i Russland is located in Russland

 |
| 

Lomonosov i Russland is located in Leningrad oblast

 |
| Styresmakter |
| Land |  Russland |
| Føderasjonssubjekt | St. Petersburg |
| GrunnlagdBystatus | 17101780 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - Totalt (2003) | 37 800 |
| Koordinatar | 59°55′″N 29°46′″E﻿Koordinatar: 59°55′″N 29°46′″E﻿ |
| Tidssone- Ved sommartid | MSK (UTC+3)MSD (UTC+4) |
| Diverse annan informasjon |
| Retningsnummer (tlf) | +7 812 |

**Lomonosov** (russisk Ломоно́сов) er ein by i den føderale byen Sankt Petersburg i Russland med om lag 40 000 innbyggjarar. Han ligg ved sørkysten av Finskebukta, rundt 30 km vest for sentrum av St. Petersburg. 

Byen heitte *Oranienbaum* (russisk: Ораниенба́ум) til 1948. I byen ligg eit 1700-tals park- og palass-kompleks (Oranienbaum). Palasset er det einaste av dei kjende palassa rundt St. Petersburg som ikkje vart teken av tyskarane under den andre verdskrigen.

Kammenoje-paviljongen ved palasskomplekset Oranienbaum
Det opphavlege namnet på byen er *Oranienbaum*, som tyder «appelsintre» på tysk (på dagens tysk er ordet *Orangenbaum*). Namnet gjaldt først palasskomplekset, som hadde drivhus for eksotiske planter. Det noverande namnet er for å ære vitskapsmannen, diktaren og glasblåsaren Mikhail Lomonosov. I 1754 grunnla Lomonosov ein fabrikk for farga glas ved Oranienbaum, i landsbyen Ust-Ruditsa.

Det store palasset med den nedre parken er eit utsøkt døme på eit kunstnerisk kompleks frå første fjerdedel av 1700-talet. Det vart bygd i perioden 1710-25 vis-a-vis Kronstadt, nær keisarresidensen Peterhof.

Kjende personar frå Lomonosov
-----------------------------

* Igor Stravinskij – komponist

Bakgrunnsstoff
--------------

* Historier og bilete frå Lomonosov-palasset Arkivert 2014-03-14 ved Archive.is

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Lomonosov (by)» frå Wikipedia på bokmål, den 1. februar 2009.*


| * v
* d
* e
Byar underlagt St. Petersburg |
| --- |
| Coat of arms of Saint Petersburg | Kolpino • Krasnoje Selo • Kronsjtadt • Lomonosov • Pavlovsk • Peterhof • Pusjkin • Sestroretsk • Zelenogorsk | Flag of Saint Petersburg |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Pioner** i militær forstand er ein infanterist med ein viss grad av ingeniøropplæring. Pionerar vert brukte til å byggja feltstillingar og skyttergraver, rydde hindringer for stridsvogner og til å lette ingeniøroppgåver som grøftegraving, teltreising, latrinebygging og snekring. Tidlegare hadde pioneren òg ansvar for å handtera flammekastarar. I den britiske hæren gjer mange av pionerane teneste som trommeslagarar.

Ordet «pioner» stammar frå eldre fransk *pionnier*, som tyder 'fotsoldat', med same rot som ordet *peon.* Peon er igjen avleidd av *pedn-*, som på seinlatin viser til 'ein som har breie føter'. Som militær term finn ein «pioner» heilt attende til 1600-talet.

Sjå òg
------

* Ingeniørsoldat
* Sappør (stormingeniør)

Referansar
----------

1. ↑  Bull, S. (2014). *Trench : a history of trench warfare on the western front*. [S.l.]: Random House. s. 36-39. ISBN 978-1472801326.
2. ↑  «Online Etymology Dictionary». *etymonline.com*. 2013. Henta 16. september 2013.
3. ↑  Pioneer Etymology online dictionary

* *Denne artikkelen bygger på «Pioner (militær)» frå Wikipedia på bokmål, den 19. september 2018.*
**Lommedalsbussen AS** er eit tidlegare norsk busselskap som vart starta 11. juli 1923 av gardbrukaren Gunder Krydsby i Lommedalen, på oppdrag for Lommedalens vel. Han trafikkerte først mellom Lommedalen og Sandvika, seinare til Oslo. Etter kvart utvida selskapet med ny rute Oslo–Økri, seinare forlenga til Rykkinn. Endehaldeplassen i Lommedalen var lenge Guriby bru, men vart seinare forlenga til Bykrysset.

Lommedalsbussen var i Krydsby-eiget til familien fram til 1990-talet då den vart kjøpt opp av Bærums Forenede Bilruter (BFB), og seinare overteke av Norgesbuss. 

Den første bussen til selskapet var ein ombygd lastebil med plass til 15–16 passasjerar i to langsgåande trebenkar.

Lommedalsbussen hadde stor vekst utover frå 1960-talet. Det kom først og fremst av stor bustadsbygging i ruteområdet til selskapet. På 1970-talet vart det òg oppretta eiga turbilavdeling og turbussane til selskapet kunne påtreffast både i Noreg og ei rekkje land i Europa. I fleire år hadde Lommedalsbussen fast køyring mellom Oslo og Warszava.

Statistikken frå 1978 illustrerer omfanget av verksemda til selskapet: 59 heilårs tilsette, 41 personbussar og sju andre køyretøy.

1. desember 1992 vart aksjane til selskapet overtekne av Bærums Forenede Bilruter AS.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lommedalsbussen» frå Wikipedia på bokmål, den 24. oktober 2018.*

1. ↑  Hovland, L. (1976). 50 år i takt med samfunnet. Norges rutebileierforbund, Avd. Oslo og Akershus. Oslo: NRF, Avd. Oslo og Akershus.
2. ↑  50 år for fremgang: beretningsåret 1978-79 jubileumsberetning 1929-1979. (1979). Oslo: NRF
3. ↑  Aftenposten 20. nov. 1992

Litteratur
* Kirkeby, Kjell (1972). *Lommedalens vel, 1922–1972*. Lommedalens vel. ISBN 8299007208.
***Anarâš-lostâ***, eller rettare ***Anarâš***, er eit enaresamisk blad som vart stifta i 1988. Bladet kjem ut 4 gonger i året i Enare, og redaktør er Fabrizio Brecciaroli. Alle artiklane i bladet er på enaresamisk, og det er den viktigaste arenaen for enaresamisk skriftkultur. Fram til 2017 var redaktør og sentral skribent i bladet Ilmari Mattus, som gjorde eit viktig arbeid for enaresamisk språk.

Historikk
---------

Bladet blir gjeve ut av Anarâškielâ servi, det var eit av dei første tiltaka denne foreininga tok initiativ til. Oppstarten var eit resultat av det første kurset i enaresamisk, som vart halde juni 1988 med Matti Morottaja og Pekka Sammallahti som lærarar. Kurset hadde 14 deltakarar, og tekstane dei skreiv dominerte det første nummeret. Bladet kom frå starten ut 2 gonger i året, men frå 1992 kom det ut 4 gonger. Etter at det nordsamiske tidsskriftet Sápmelaš gjekk inn i 2001 er Anarâš-lostâ det einaste samiskspråklege tidsskriftet som kjem ut i Finland.

I løpet av dei 35 første åra skreiv Ilmari Mattus rundt 1/4 av dei ca. 850 artiklane i bladet. Andre sentrale forfattarar (med meir enn 10 forfattarar) var Matti Morottaja, Marja-Liisa Olthuis, Petter Morottaja, Iisak Mattus, Anssi Mattus, Sáárá Seipiharju, Anne Seipiharju og Eljas Niskanen.

Redaktørar
----------

* 1988–2017 – Ilmari Mattus
* 2017–2018 – Eljas Niskanen
* 2019–2020 – Petter Morottaja
* 2021– Fabrizio Brecciaroli

Kjelder
-------

1. ↑  Jf. Oversyn over tidlegare nummer

Bakgrunnsstoff
--------------

* Oversyn over tidlegare nummer
* Lenkje til tidlegare nummer
Opphoping av avfall i sentrum av Lomé
**Lomé** er hovudstaden i det vestafrikanske landet Togo. Byen har 839 000 innbyggarar (2003) og ligg heilt sørvest i Togo ved Guineabukta. Lomé er det administrative, økonomiske og industrielle senteret i Togo.

Økonomi
-------

Lomé har sidan 1968 hatt djuphamn, og samstundes vore ei frihandelssone. Frå Lomé vert det skipa ut ei mengd jordbruksprodukt, blant anna fosfat, kaffi, kakaobønner, kopra og palmeolje. Varer frå grannelanda i nord, Mali, Burkina Faso og Niger, samt Ghana i vest, utgjer ein større del av eksporten. Eit oljeraffineri ligg òg i byen.

I Lomé finst Beninuniversitetet, grunnlagt 1965. Hovudflyplassen, Lomé-Tokoin, ligg tett ved byen.

Klima
-----

Lome har to årlege regntider, den fyrste tek til i april og sluttar i juli, den siste regntida varer frå tidleg september til seint i november. Heten er nokså konstant, maksimum middeltemperatur i skuggen er i snitt 30 °C om ettermiddagen, medan minimum middeltemperatur er 23 °C om morgonen.

Klimaet i Lomé er sterkt påverka av havet. Heten er stabil og utan høge toppar, vinden frå havet mildnar effekten av varmen. Årleg nedbørsmengd er 800 mm, langt under det vanlege i kystområda i det øvrige Vest-Afrika.

Historie
--------

Lomé vart grunnlagt på 1700-talet av ewefolk. Han vart i 1897 hovudstad i den tyske kolonien Togoland, mellom 2 og 3000 menneske budde då i byen.

Folketalet steig fort i andre halvparten av det 20. hundreåret. Byen hadde om lag 30 000 innbyggarar i 1950. Ti år seinare, då Togo vann sjølvstende i 1960, hadde folketalet nådd 80 000, i 1970 hadde det auka til 200 000.

Den sterke veksten i byen, har sidan 1970-åra overbelasta samferdslesektoren. Jarnbanen, viktig i for kommunikasjonen mellom forstadene og bykjernen, har forfalle. Aukande arbeidsløyse, innvandring frå landsbygda, samt behovet for grønsaker, førte til framveksten av eit omfattande hagebruk i utkantane av byen.

Studiar av eigedomsmarknaden i byen viser at dei ulike bydelane er ganske heterogene, med overdådige villaer jamsides tarvelege butilhøve. Den sosiale lagdelinga i byen viser såleis ikkje att i eigne bydelar. Mangelfull renovasjon og andre helsefarlege tilhøve pregar livsvilkåra til bybuarane.

Lomékonvensjonen, ein serie avtalar mellom EU og tidlegare europeiske koloniar, er oppkalla etter byen. Den fyrste avtalen vart underskriven i Lomé i 1975, den fjerde og siste i 1990.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lomé» frå Wikipedia på engelsk, den 28. januar 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Området kring Hvalstad stasjon.
**Hvalstad** er eit bustads- og landbruksområde i Asker kommune, der mellom anna Hvalstad stasjon på Drammensbanen ligg. Både stasjonen og området har namn etter garden Hvalstad, som har vore ein storgard i gamal tid, men som no for det meste er stykkja opp og lagt ut til bustadtomter, likevel slik at mykje av innmarka ligg att. Mange av dei nye lokalvegane i området har òg fått namn etter garden Hvalstad.

På Hvalstad ligg Asker museum, Valstads samlinger og Hvalstad barneskule.

Asker museum, som er bygd opp på grunnlag av den eigedomen som i si tid var heimen til kunstnarekteparet Tilla og Otto Valstad, ligg i den vesle Hvalstaddalen. Denne dalen vert òg kalla Kunstnardalen, ettersom fleire landskjende forfattarar, kunstmålarar og skulptørar har budd her i stuttare eller lengre tid, som til dømes Hulda og Arne Garborg. Huset som dette ekteparet hadde som sin bustad frå 1897 til 1934, Labråten rett over vegen for museet, er no freda og har vorte ein part av museet, ope for omvising. Kimen til Det Norske Teatret vart lagt på Labråten, som på folkemunne vart kalla «Målkroken» av di mellom anna nynorskforkjemparar samla seg her. Men Labråten var ikkje berre ein «målkrok», men ein møtestad for vener og åndsfrendar som utvikla og formidla nye tankar og impulsar frå Europa og verda elles, og soleis stod for kulturell nyskaping, formidling og vidareføring. Det arbeidet som vart gjort her når det galdt litteraturen, teateret, biletkunsten og dei kulturelle tradisjonane frå bygdene, var med til å skape den norske identiteten i ei brytingstid.

Elles er Hvalstad kjend for mange av di det i tida frå 1899 til 1967 låg ein pensjonatskule for gutar her, Hartmanns Pensionatskole, som i 1933 vart supplert med ein skule for jenter, Hvalstad Pensjonatskole for unge piker. På Hvalstad låg tidlegare òg ein spesialfabrikk, Hvalstad Møbelfabrikk, skipa i 1937 for å lage kabinett av tre til dei ymse typane av radioapparat, seinare òg fjernsynsapparat, som vart produsert ved dei dåverande norske radiofabrikkane; i dei tidene var slike apparat som møbel å rekne. Kring 1950 var 40 mann i arbeid på fabrikken.

Bakgrunnsstoff
--------------

Internettsidene for *Asker museum, Valstads samlinger* på Hvalstad.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
Prekambriske stromatolittar i Siyehformasjonen i Glacier National Park i USA.
Moderne stromatolittar i Shark Bay i Vest-Australia.
Stromatolittar ved Lake Thetis i Vest-Australia
**Stromatolittar** eller **algematter** (frå gresk *strōma*, matte, lag, stratum, og *lithos*, bergart) er laminerte sedimentære strukturar danna ved lagvis binding av kalkslam på overflata av koloniar med blågrønbakteriar eller grønalgar. 

I dag blir dei danna i tidevassonen i grunne havområde, der det veks matter av samanfiltra algetrådar. Ofte opptrer stromatolittar i dag i saltsjøar og marine laguner der det finst lite av grasande organismar; til dømes Hamelin Pool Marine Nature Reserve i Shark Bay i Vest-Australia og Cuatro Ciénegas i Mexico.

Stromatolittar var meir utbreidd på jorda i prekambrium. Arkeiske fossil vert rekna å vere eincella koloniar av blågrøne algar, medan yngre (proterozoiske) fossil er prehistoriske former for grønalgar. Ein art av stromatolittar som var vanleg i geologihistoria er Collenia.

Førekomstar av stromatolittar
-----------------------------

* Gunflint Chert i Ontario i Canada (1900 millionar år gammal)
* Chert frå Belcher-øyane i nordre Canada (1900 millionar år)
* Bitter Spring Chert i Vest-Australia (800 millionar år)
* Chert og dolomittstein frå California i USA (800 millionar år)
* Chert og skifer frå Aust-Grønland

Stromatolittar i Noreg
----------------------

* Raipasgruppa i Alta (ca. 1800 millionar år gammal)
* Porsangerdolomitt (700 millionar år gammal)
* Yngre kalksteinar
* Dolomitt frå seint i kambriumtida på Svalbard

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stromatolitter» frå Wikipedia på bokmål, den 5. januar 2014.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Grotzinger and Knoll; *Stromatolites in Precambrian Carbonates: Evolutionary Mileposts or Environmental Dipsticks?* 1999.
* Allwood *et al.* (2006) *Stromatolite reef from the early Archean era of Australia*; Nature, **441** 714-718.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tidlegaste teikn til liv
* Australske stromatolittar Arkivert 2012-11-27 ved Archive.is
* Nyare forsking av stromatolittar frå ScienceDaily
* Forsking på stromatolittar frå Bahamas
**Anastasija Aleksandrovna Kapatsjinskaja** (fødd 20. november 1979) er ein russisk tidlegare friidrettsutøvar frå Moskva. Ho vart verdsmeister på 200 m i 2003 og vann EM-gull i 2011 med Russland sitt lag i 4 x 400 m stafett. I tillegg fekk ho med seg to individuelle bronsemedaljar og fire stafettmedaljar frå ulike verdsmeisterskap og europameistrskap i friidrett. Frå 2004 til -06 var Kapatsjinskaja utestengd frå tevlingar for bruk av dopingmidlar.

### Aktiv

Kapatsjinskaja deltok i VM i friidrett 2001 i Edmonton, der ho nådde semifinalane på 400 m, men så vann ein bronsemedalje med Russland sitt lag på 4 x 400 meter stafett. Året etter vart ho nummer fem på 400 meter i friidretts-EM 2002 i München og tok ein sølvmedalje med stafettlaget i 4 x 400 m stafett.

Under VM i friidrett 2003 i Paris/Saint-Denis vann ho sølvmedaljar både på 200 meter og med stafettlaget i 4 x 400 m. 200-meteren på 22,38 sekundar var hennar snøggaste i karrieren. Då den opphavlege vinnaren av 200 m, Kelli White frå USA, seinare vart avslørt for dopingbruk, vart Kapatsjinskaja erklært for verdsmeister på 200-meteren. Våren etter sprang ho inn til siger på 200 m då innandørs-VM 2004 fann stad i Budapest, men vart diskvalifisert etter å ha testa positivt på stanozolol og utestengd i to år.

I 2008 vart Kapatsjinskaja nummer fem på 400 m under sommarleikane i Beijing. To år seinare tok ho fyrst bronsemedaljen på same distansen i EM i friidrett 2010 i Barcelona, før ho så sprang startetappen på Russlands suverene europameistrar i 4 x 400 m stafett, dei andre på vinnarlaget var Antonina Krivosjapka, Ksenija Ustalova og Tatjana Firova. Ein månad før verdsmeisterskapen 2011 sette Kapatsjinskaja personleg rekord på spesialdistansen 400 m med 49,35 sekundar i Tsjeboksary. Under VM i Daegu sikra ho seg to nye internasjonale bronsemedaljar, fyrst på 400 m og så då ho sprang ankeretappen for Russland på den lange stafetten.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anastassija Alexandrowna Kapatschinskaja» frå Wikipedia på tysk, den 10. september 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |
**Niamh Kavanagh** (fødd 13. februar 1968) er ein irsk songar som vart kjend i Europa då ho vann Eurovision Song Contest i 1993 med songen «In Your Eyes», som var skriven og komponert av Jimmy Walsh. Dette var den femte sigeren til Irland i Eurovision Song Contest, og «In Your Eyes» vart den mestseljande songen i Irland det året. Den oppnådde òg ein 24.-plass på dei britiske hitlistene.

Tidlegare hadde Kavanagh opptredd som vokalist og korist på lydsporet til filmen *The Commitments* med songar som «Destination Anywhere» og «Do Right Woman, Do Right Man».

Kavanagh deltok òg på det irske talkshowet *The Late Late Show* sin Eurovision-spesial saman med Linda Martin og andre tidlegare irske deltakarar i tevlinga. Ho las òg opp dei irske poenga under Eurovision Song Contest 2008. I 2010 representerte Kavanagh igjen Irland i Eurovision Song Contest, denne gongen med songen «It’s for You». Denne kom på 23.-plass i finalen.

Kavanagh er busett i Carrickfergus i County Antrim, saman med ektemannen Paul Megahey og to søner.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Niamh Kavanagh - It's For You (Ireland 2010)». *Eurovision.tv*. Arkivert frå originalen 24. mai 2015. Henta 9. mai 2015.
2. ↑  Roberts, David (2006). *British Hit Singles & Albums* (19th utg.). London: Guinness World Records Limited. s. 297. ISBN 1-904994-10-5.
3. ↑  O'Hara, Victoria; Poole, Amanda (29 May 2010). «Ireland expects as Niamh goes for Eurovision glory». *The Belfast Telegraph* (Independent News & Media). Henta 29. mai 2010.

* *Denne artikkelen bygger på «Niamh Kavanagh» frå Wikipedia på bokmål, den 19. november 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* BBC Things
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
*Denne artikkelen handlar om funksjonen som kan skildrast som ei potensrekkje. For funksjonen i kompleks analyse, sjå holomorf funksjon.* 
Ein **analytisk funksjon** er ein matematisk funksjon, som i eit kvart punkt i domenet sitt kan skildrast lokalt som ei konvergerande potensrekkje. Funksjonen *f(x)* er analytisk i *p* dersom han kan uttrykkjast som ei konvergerande potensrekkje i eit intervall som omgjev *x = p*. Dersom *f(x)* er analytisk i eit kvart punkt i domenet sitt, kallar vi han berre ein **analytisk funksjon** eller ein **Cω-glatt funksjon**. Det er omsynssmessig å dele inn i **reelle analytiske funksjonar** og **komplekse analytiske funksjonar**. Innan kompleks analyse er *holomorf* og *analytisk* ekvivalente eigenskapar. Ein heil funksjon er ein holomorf funksjon som er definert for heile det komplekse planet.

Eigenskapar til analytiske funksjonar
-------------------------------------

* Kvar og ein sum, produkt og funksjonssammensetning av analytiske funksjonar er analytiske.
* Den inverse av ein analytisk funksjon som aldri har verdien null er analytisk. Det er òg den inverse av ein speglvend analytisk funksjon viss deriverte aldri har verdien null.
* Ein analytisk funksjon er alltid glatt.
* Eit polynom kan ikkje ha fleire null-løysingar enn polynomgrada. Eit liknande men svakare utsegn gjeld for analytiske funksjonar. Viss settet av null til ein analytisk funksjon *f* har eit akkumuleringspunkt innanfor området sitt, då må *f* òg vere null innanfor det tilknytte området til akkumuleringspunktet. Meir formelt kan dette framstellast i det følgjande: Viss *r**n* er ei rekkje, slik at *f*(*r**n*) = 0 for alle *n* og denne rekkja konvergerer til eit punkt *r* i domenet *D*, så er *f* identisk med null i den tilknytte komponenten av *D* som inneheld *r*.

Definisjonar
------------

Formelt er ein funksjon ƒ *reell analytisk* i eit ope sett *D* på ei reell linje viss ein for alle *x*0 i *D* kan skrive

{\displaystyle {\begin{aligned}f(x)&=\sum \_{n=0}^{\infty }a\_{n}\left(x-x\_{0}\right)^{n}\\&=a\_{0}+a\_{1}(x-x\_{0})+a\_{2}(x-x\_{0})^{2}+a\_{3}(x-x\_{0})^{3}+\cdots \end{aligned}}}
der koeffisientane *a*0, *a*1, ... er reelle tal og rekkjene konvergerer til ƒ(*x*) for *x* i området kring *x*0.

Alternativt er ein analytisk funksjon ein uendeleg differensierbar funksjon slik at Taylor-rekkja i punktet *x*0 i domenet sitt

{\displaystyle T(x)=\sum \_{n=0}^{\infty }{\frac {f^{(n)}(x\_{0})}{n!}}(x-x\_{0})^{n}}
konvergerer til ƒ(*x*) for *x* i området kring *x*0.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Analytisk funksjon» frå Wikipedia på bokmål, og «Analytic function» frå Wikipedia på engelsk den 28. oktober 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Den danske minoriteten i Sør Slesvig** er ei folkegruppe som reknar seg som danskar, og som bur i den nordlege delen av delstaten Schleswig-Holstein i Tyskland. Medlemmene av den danske minoriteten er normalt tyske statsborgarar, sjølv om dei har eit dansk morsmål og sinnelag. Sjølv kallar dei seg **danske sydslesvigere**.

Språket er dansk (ofte sørslesvigsk dialekt) og sønderjysk. Her er også ein frisisk minoritet som snakkar frisisk. Tysk blir meir og meir vanleg som heimespråk.

Det danske mindretalet omfattar om lag 50 000 menneske som er organisert i eit rikt foreiningsliv. Det er om lag 50 skular, og like mange barnehagar, kyrkjer, bibliotek, fritidsheim, ei dansk avis og eit politisk parti.

Den danske minoriteten skuldast at området mellom Ejderen og dagens grense mellom Danmark-Tyskland var styrt av danske kongar til 1864. Hertugdømet Slesvig var i personalunion med Danmark, i og med at den danske kongen òg var hertug av Slesvig.

Etter den andre slesvigske krigen vart styringa av Slesvig teken over av Preussen. Etter første verdskrig var det ei folkerøysting i 1920. Etter folkerøystinga vart Nord-Slesvig ein del av Danmark.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sydslesvig.de
* Dansk mindretal Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine. (på tysk)
Gigue frå *Suite i e-moll* BWV 996 af Johann Sebastian Bach.
*La gigue des salons*. Illustrasjon frå 1883.
Konsertsuite i D-dur for orkester og viola da gamba, TWV55:D6, av Georg Philipp Telemann - 7. Gigue. Presto. Framført av Advent Chamber Orchestra med Stephen Balderston på cello.
**Giga** eller **gigue** er ein livleg barokkdans som har opphav frå den britiske giggen. Han vart importert til Frankrike på midten av 1600-talet og finst vanlegvis som den siste satsen i ein suite. Han er vanlegvis i 3/8-takt, eller liknande taktar som 6/8, 6/4, 9/8 eller 12/16, men det finst òg nokre gigaer som er skrivne i andre taktartar (som til døømes gigaen i den første av Bach ein Franske suitar (BWV 812), som er skriven i 4/4). Dei har ofte ein kontrapunktisk tekstur. Det tredje taktslaget vert ofte lagt vekt på, og gigaen er derfor ein livleg folkedans. Komponistar som har komponert gigaer er mellom andre Johann Sebastian Bach og Georg Friedrich Händel.

Namn
----

På 1100-talet fanst ein liten fiolin kalla gigje. Ein av dansane som vart spelt med denne fiolinen fekk snart same namnet.

Sjå òg
------

* Gigg (folkedans)
* Loure (langsam giga)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gigue» frå Wikipedia på engelsk, den 25. april 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Bellingham, Jane, «gigue». *The Oxford Companion to Music*. Red. Alison Latham. Oxford Music Online. 6 Jul. 2008

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC

 |
**Danny McFarlane** (fødd 14. februar 1972) er ein jamaicansk tidlegare friidrettsutøvar som spesialiserte seg på 400 meter og etterkvart 400 meter hekk. Han vann sølvmedaljen på langhekken under Sommar-OL 2004, perioden 1995-2003 var han med om å sikre Jamaica fem VM-sølv og eitt OL-sølv i 4 x 400 meter stafett.

Aktiv
-----

McFarlane vann sølv med Jamaica sitt lag i 4 x 400 meter stafett under i VM i friidrett 1995 i Göteborg. Dei neste åtte åra var han med på ein unik prestasjonsrekke, ettersom han og Jamaica skulle ende opp på sølvplass i den lange stafetten i så vel VM 1997, VM 1999, OL 2000, VM 2001 og VM 2003. Det høyrer med til soga at heile tre av desse sølvmedaljane opphavleg var i bronse, der vinnaren i tre av tevlingane i ettertid fekk annullert sine plasseringar.

Under Sydney-leikane i 2000 sprang McFarlane inn til åttandeplass i finalen på 400 meter, den einaste gongen han tok seg til OL- eller VM-finale på distansen. Sidan gjekk han over til å spesialisere seg i 400 meter hekk, såleis var han åra 2003-09 ein av verdas fremste i øvinga. Etter å ha vorte fjerdemann i Paris-VM 2003 på langhekken, lukkast McFarlane under dei olympiske sommarleikane 2004 vinne si einaste individuelle meisterskapsmedalje då han vart nummer to på 400 meter hekk bakom Félix Sánchez. Seinare vart han høvesvis nummer 5,4 og 6 på langhekken i Osaka-VM 2007, Beijing-OL 2008 og Berlin-VM 2009.

McFarlane sine personlege rekordar var 44,90 sekund på 400 meter og 48,00 på 400 m hekk.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1993 i Stuttgart: Nr 7 i 4 x 400 m stafett
* VM 1995 i Göteborg: Sølv i 4 x 400 m stafett. Utslått i semifinalen på 400 m (45,98=nr 13)
* VM 1997 i Aten: Sølv i 4 x 400 m stafett
* VM 1999 i Sevilla: Sølv i 4 x 400 m stafett. Utslått i semifinalen på 400 m (45,86=nr 15)
* OL 2000 i Sydney: Sølv i 4 x 400 m stafett. Nr 8 på 400 m – 45,55
* VM 2001 i Edmonton: Sølv i 4 x 400 m stafett
* VM 2003 i Paris: Sølv i stafett. Nr 4 på hekken – 48,30
* OL 2004 i Aten: Sølvmedalje i 400 m hekk – 48,11, bakom Félix Sánchez (47,59)
* VM 2005 i Helsinki: Utslått i semifinalen på 400 m hekk (49,41=nr 14)
* VM 2007 i Osaka: Nr 5 i 400 m hekk – 48,59
* OL 2008 i Beijing: Nr 4 i 400 m hekk – 48,30
* VM 2009 i Berlin: Nr 6 i 400 m hekk – 48,65

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Danny McFarlane» frå Wikipedia på engelsk, den 26. juni 2022.*