recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kapitolplassen (Piazza del Campidoglio)
**Kapitol** (latin *Capitolinus Mons*, italiensk *Campidoglio*) er den høgaste av dei sju høgdene i Roma. Ho ligg mellom Forum Romanum og Marsmarken. I antikken låg det eit tempel for den kapitolinske triade der, det vil seie Jupiter, Juno og Minerva. Tempelet vart påbyrja av den siste kongen av Roma, Lucius Tarquinius Superbus, og vart rekna som eit av dei største og vakraste i byen. Høgda er i dag prega av Kapitolmuseuma. 

Høgda er kjend for ei rekkje hendingar i historia til Roma. Det var der Brutus og hans medsamansvorne stengde seg inne i tempelet etter mordet på Julius Cæsar. Graccherane låg komplottet sitt og vart myrda der. Generalar som vart innvilga ein triumf såg ut over byen frå høgda. Gallarane vart sleppt inn i citadellet av vestallinna Tarpeia, som seinare vart avretta ved å bli kasta ned frå det som vart kjend som den tarpeiske klippa. Seinare skulle òg andre som var dømd for politiske lovbrot verte avretta der. Då gallarane plyndra Roma i 390 f.Kr. var høgda den einaste delen av byen som ikkje vart inntatt.

Frå 1536 til 1546 endra Michelangelo Buonarroti høgda fullstendig ved å bygge tre palass som rundt ein trapesforma plass. Inngangen er via ei brei trapp. Michelangelo reverserte heile planen for høgda; tidlegare hadde ho hatt utsikt mot mot Forum, keisaren sitt Roma, men plassen vender ut mot den andre sida, pavane sitt Roma. Dei tre palassa er heim for Kapitolmuseuma. 

Ved sida av plassen ligg kyrkja Santa Maria in Aracoeli. Ved foten av høgda ligg ruinar av ein romersk insula på meir enn fire etasjar, som er synleg frå gata.

Det engelske ordet *Capitol* kjem frå frå Kapitol. Historia om at ordet *kapital* òg kjem derfrå, sidan det vart slått mynt i tempelet, er ikkje riktig; det ordet kjem frå *capite* som tyder «hovud».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kapitolhøyden» frå Wikipedia på bokmål, den 30. oktober 2007.*


| * v
* d
* e
Dei sju høgdene i Roma |
| --- |
| Aventinerhøgda • Celio • Kapitol • Esquilinhøgda • Palatinerhøgda • Kvirinalhøgda • Viminalhøgda |

 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
Kapp Farvel og andre ytterpunkt på Grønland
**Kapp Farvel** (grønlandsk **Nunap Isua**) på 59° 46′ 28″ nordleg breidd går for å vere det sørlegaste punktet på Grønland. Det ligg på Eggersøya (Itivdleq) sør for det grøndlandske fastlandet. Mellom Eggersøya og fastlandet går sundet og skipsleia Prins Christian Sund. Sør for Eggersøya ligg nokre små namnlause holmar, den sørlegaste og største 2,1 km sør for Kapp Farvel. Det sørlegaste punktet på Grønland ligg såleis på 59° 44′ 48″ Nord. Her på sørspissen av Grønland grensar Labradorhavet i vest mot Irmingerhavet i aust. Sørover breier den opne Nord-Atlanteren seg.

I periodar av året fyl mykje drivis Austgrønlandstraumen vestover forbi Kapp Farvel. Skipstrafikken frå Europa til Vest-Grønland går difor ofte ei 100 nautiske mil og meir sør for Kapp Farvel, for å unngå å kome inn i drivisbeltet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kap Farvel» frå Wikipedia på tysk, den 1. august 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Kapp Arkona
**Kapp Arkona** er eit nes på øya Rügen i Mecklenburg-Vorpommern i Tyskland. Det ligg på tuppen av halvøya Witte, berre eit par kilometer nord for Jasmund nasjonalpark.

Tempelfestninga på Arkona var eit religiøst og politisk senter for det slaviske fyrstedømet Rügen tidleg i mellomalderen. Tempelet var tileigna guden Świętowit, som var biletgjort med fire hovud. Tempelet husa eit orakel, som var ein kvit hingst der oppførselen hans avgjorde fred og krig. I dag står om lag berre ein fjerdedel av festninga att sidan kalkgrunnen som det vart bygd på sakte har erodert bort i Austersjøen. Eit redningsprosjekt er sett i gang for å redde resten av festninga. 

I 1168 vart Arkona øydelagd av danske invasjonsstyrkar. Den hendinga skjedde før den påtvungen kristninga av innbyggjarane i området. 

Det står i dag to gamle fyr på neset. Det eine er bygd i 1827, det andre i 1902. Det eldste av dei er òg det eldste fyret som framleis eksisterer i Austersjøen. Det vart bygd av den vidkjende arkitekten Karl Friedrich Schinkel.

I 1927 gav neset namn til det tyske linjeskipet SS «Cap Arcona».

Før den tyske gjenforeininga var neset det nordlegaste punktet i Aust-Tyskland, kalla *Gellort*.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kapp Arkona**

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Cape Arkona frå Engelsk Wikipedia .*

Koordinatar: 54°40′35″N 13°26′16″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Det sovjetiske flagget med tilhøvet 1:2.  
Offisielt frå 13. november 1923–19. august 1955
Det sovjetiske flagget med tilhøvet 1:2.  
Offisielt frå 15. august 1980–3. desember 1991
**Det sovjetiske flagget** er eit hovudsakleg raudt flagg med hammar og sigd og ei stjerne i gult i det øvre hjørnet nær stanga. Raudfargen og dei to symbola er alle symbol for kommunisme.

Det første offisielle flagget for Sovjetunionen, med det uvanlege storleikstilhøvet 4:1 og riksvåpenet i midten, blei godkjend i juli 1923. 13. november same året blei det endra til den meir kjende utforminga med hammar og sigd og stjerne. Offisielt skulle baksida av flagget vera reint raudt, utan noko symbol, men i praksis blei symbola vist også på denne sida. I 1955 blei utsjånadet på flagget nedfelt i ein statutt, og utforminga av hammar og sigd blei noko endra. I 1980 blei bakgrunnsfargen gjort lysare.

Flagget var i bruk fram til Sovjetunionen blei oppløyst i 1991.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Flag of the Soviet Union» frå Wikipedia på engelsk, og «Sovjetunionens flagg» frå Wikipedia på bokmål den 16. januar 2011.*

* Soviet Union ved fotw.net

Bakgrunnsstoff
--------------

* Soviet Union ved fotw.net
**Bontveit** er ein gard i Fana i Bergen kommune inst i den tronge dalen som strekkjer seg nordaustover frå Kalandsvatnet. 

Det er framleis gardsdrift på garden.

Namn
----

Namnet kjem truleg av *botn*, som i dalbotn. 

Bontveit har gjeve namn til Bontveitvegen.

Historie
--------

Garden høyrte i mellomalderen til Nonneseter kloster, før Vincens Lunge overtok i 1528. Etterkomarane hans sat med garden til 1680, då han vart pantsett til Hans Hjort. Framt il 1775 hadde Bontveit same eigar som Samdal. Sidan 1853 har garden vore i bondesjølveige.

Geografi
--------

Garden ligg inst i dalen som strekkjer seg nordaustover frå Kalandsvatnet mellom Ulvursfjellet og Livarden (683 moh) i vest, Rambjørga (541 moh) i nord, Dyrdalen i aust og Orrtua (358 moh) i sør. 

Garden grensar til Lund i nord og aust, Frotveit i sør og Riple i vest. 

Garden er i lag med Øvre Totland og Riple den høgastliggande i Bergen (kring 300-350 moh).

Kjelder
-------

* Gunnar Hagen Hartvedt og Norvall Skreien (2009). *Bergen Byleksikon* (5 utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. ISBN 978-82-573-1761-4.
* Bergenskart - stednavnskart Arkivert 2020-02-17 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------
Kapp Arktis på øya Komsomolets i Russland.
**Kapp Arktis** (russisk Мыс Арктический eller *Mys Arktitsjeskij*) er det nordlegaste punktet på øya Komsomolets i Russland, som igjen er den nordlegaste øya i øygruppa Severnaja Zemlja i Nordishavet. Under Josef Stalin vart neset kalla **Kapp Molotov**. 

Neset ligg 990,7 km frå Nordpolen og Kapp Arktis vert stundom nytta som utgangspunkt for ekspedisjonar til Nordpolen. Koordinatane er 81°13′N 95°15′E﻿Koordinatar: 81°13′N 95°15′E﻿

Kapp Arktis er ikkje det nordlegaste punktet i Russland og Eurasia. Dette er Kapp Fligely på Rudolføya, ei øy i øygruppa Frans Josefs land. Det nordlegaste punktet på det asiatiske fastlandet er Kapp Tsjeljuskin.

Kapp Arktis òg den nordaustlegaste grensa for Karahavet, som er den austlege enden av ei linje som går frå Kapp Kohlsaat i Frans Josef Land til Kapp Arktis.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Arctic Cape» frå Wikipedia på engelsk, den 14. juli 2008.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Det store hamskiftet** er ei samlenemning for dei sosiale, økonomiske og kulturelle omveltingane i norske bygdesamfunn som skjedde då den norske landbruksdrifta i større grad tilpassa seg marknadsøkonomi og pengehushald. Omgrepet var først bruka av diktaren Inge Krokann i artikkelen «Det store hamskiftet i bondesamfunnet» i *Norsk kulturhistorie* (1942). Krokann daterer tida for hamkiftet til den siste halvdelen av 1800-talet.

Den nye hamen
-------------

Sentralt i hamskiftet var overgang frå sjølvbergingshushald til pengehushald. Frå mellomalderen og til langt ut på 1800-talet var bondeøkonomien ein hushaldsøkonomi, der varebytte eller kjøp og sal berre spelte ein marginal rolle. Etter 1850 la bøndene stadig meir vekt på matvareproduksjon for sal, slik at dei opparbeidde eit økonomisk overskot som kunne gje kapital til nye investeringar.

Som følgje av overgangen til marknadsøkonomi voks det fram nye spesialiserte yrkesgrupper, og det oppstod ein arbeidarklasse. Etter kvart vart òg husmenn og landarbeidarar ein del av denne klassa, medan dei i det gamle standssamfunnet vart rekna til bondestanden. I standssamfunnet gjekk solidaritetsbanda innan gardsfellesskapet. Under hamskiftet forsvann paternalismen mellom arbeidskjøpar og arbeidar.

Kulturelt medførte hamskiftet ein overgang frå tradisjonelt bunden bygdekultur til ein meir europeisk orientert bykultur. Samstundes voks det fram nye motkulturar, med ei pietistisk lekmannsrørsle, fråhaldsrørsle og etter kvart ei målrørsle. Under hamskiftet fekk bygdefolk òg meir og betre utdanning, først gjennom folkehøgskulen.

Årsaker til hamskifet
---------------------

I åra før hamskiftet var samfunnsøkonomien gjort meir liberal, med frihandel som internasjonalt ideal. Kommunikasjonane vart bygde ut, framfor alt kom det betre vegar, og etter kvart jarnbane og båtruter.

Utløysande for hamskifet var gode prisar på korn under krimkrigen, kombinert med gode avlingar i desse åra. Samstundes var det utvikla nye landbruksreiskapar som gjorde auka produksjon mogleg, og det vart etablert bankar og låneinstitusjonar som kunne finansiere utbygging i landbruket.

Den viktigaste tekniske nyvinninga var slåmaskina, fordi husdyrbruket vart viktigare enn åkerbruket, og fordi den sparte mest arbeidsfolk i travlaste onna. Slåmaskina dreiv dessutan fram ein ny jordkultur, ho kravde lettdriven jord, god beresterk grunn og god arrondering. Slik vart det òg slutt på utslåttene.

Datering av hamskiftet
----------------------

Hamskiftet varte i følgje Inge Krokann frå 1850 til rundt første verdskrigen, andre historikarar meiner hamskiftet byrja tidlegare, andre meiner det byrja seinare. Hamskiftet byrja heller ikkje til same tid over heile landet; endringsprosessane tok først til på det sentrale austlandet og elles i bynære landbruksstrok, og dei skjedde sist i Nord-Noreg.

Kjelder
-------

* Tore Pryser i Inge Krokann *Det store hamskifet i bondesamfunnet*, Det norske Samlaget 1975 ISBN 82-521-2081-4
* Inge Krokann *Det store hamskifet i bondesamfunnet*, Det norske Samlaget 1975 ISBN 82-521-2081-4
Voldsfjorden sett frå Folkestad.   
 *(Foto: Michael Shanks)*
**Voldsfjorden** eller **Voldafjorden** er ein fjordarm av Rovdefjorden i Volda kommune på Sunnmøre. Fjorden er om lag 18 km lang og inn til botnen av Austefjorden er han 29 km. 

Fjorden har innløp i nord mellom Risneset i vest og Bjerkneset i aust. Litt inn i fjorden ligg Lauvstad på vestsida av fjorden. Frå her går det ferje over til sjølve Volda på austsida litt lenger inn i fjorden. Sør for Lauvstad går fjordarmen Dalsfjorden rett sørover. Frå Volda går det vidare ferje til Folkestad. Litt sør for Volda og Folkestad deler fjorden seg i to. Mot sørvest går Kilsfjorden, medan Austefjorden held fram austover. 

Voldsfjorden er den djupaste av alle fjordane på Sunnmøre. Største djupna er 697 m, utanfor Voldshammaren.

E39 går langs vestsida av fjorden frå Straumshamn til Folkestad. E39 følgjer så ferjestrekninga Folkestad-Volda, og går deretter frå Volda sentrum ca 3 km langs fjorden til den svingar av frå fjorden mot Ørsta på Ekset. Riksveg 651 går frå Straumshamn og austover til Fyrde i fjordbotnen, og deretter nordvestover på nordsida av fjorden til Volda sentrum. Riksveg 652 følgjer først ferjestrekninga Volda-Lauvstad, og går så på vestsida av fjorden, frå Lauvstad og nordover til utløpet av fjorden ved Risneset, og deretter vidare mot Vanylven.
**Kongedømet Sverige** var mellom 1611 og 1718 ei av stormaktene i Europa. I moderne historie vert perioden kalla **Det svenske imperiet**, eller på svensk *stormaktstiden*.

Stormaktstida blir inndelt i yngre Vasatid (1611-1654) og Karolinartida (1654-1718). Stormaktstida blir rekna for å ha starta då Gustav II Adolf tok over trona i 1611, sjølv om nokre meiner perioden kan reknast frå 1561, då Erik XIV starta ekspansjonen til Sverige rundt Austersjøen ved å sende ein hær til Reval (dagens Tallinn). Stormaktstida vart avslutta då Sverige tapte i den store nordiske krigen (1700-1721), og heilt konkret då Karl XII fall ved Halden i Noreg.

Den svenske stormaktstida var relativ kort og alltid skjør. Det underliggande ressursgrunnlaget til Sverige i folkesetnad og næringsliv var avgrensa og gjennom erobringstokt mot fleire omliggande land fekk landet etter kvart mange fiendar. Når arvefiende Russland vart modernisert under Peter I enda tida til Sverige som stormakt. Etter at Karl XII mista livet ved Fredrikshald vart krigskassen til landet fordelt og den store arméen vart oppløyst. Deretter følgde ein kort og intensiv kamp om makta i Sverige mellom ulike fraksjonar og straks etter vart det underteikna fredsavtalar med dei ulike nasjonane Sverige hadde vore i krig med.

Under stormaktstida var Sverige ofte avhengig av finansiell og militær støtte frå meir utvikla europeiske land. Under trettiårskrigen mottok Sverige store subsidiar frå Frankrike som var interessert i å sjå den dominerande tyske fyrsteslekta Habsburg veikt. Handelsnasjonane England og Nederland var mot at eit enkelt land skulle dominere Austersjøen og støtta difor Sverige når landet var pressa av Danmark-Noreg.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Stormaktstiden» frå Wikipedia på bokmål, den 13. november 2010.*

1. 1 2  Frost, Robert I (2000). *The Northern Wars. War, State and Society in Northeastern Europe 1558-1721*. Harlow: Longman. s. 133, 343. ISBN 978-0-582-06429-4.
Koordinatar: 47°42′0″N 12°59′0″E﻿

**Untersberg** er eit fjellmassiv i Alpane mellom Berchtesgaden i Tyskland og Salzburg i Austerrike.

Fjellet er eit svært populært turistmål, sidan det ligg nær byen Salzburg, som ligg om lag 15 km nord for fjellet. Det går fleire stiar til topps, men dei fleste brukar kabelvogna som tar passasjerane over 1 300 m til Geiereck-toppen. 

Den første ein veit som var på toppen var munken Eberwein på første halvdel av 1100-talet. Han høyrte til eit augustinsk kloster ved Berchtesgaden.

I 1829 skreiv Johann Nepomuk (1783-1865), Baron av Poissl, ein opera kalla opp etter fjellet, *Der Unterberg*.

Toppar
------

* Berchtesgadener Hochthron: 1 972 m
* Rauheck: 1 892 m
* Gamsalpkopf: 1 888 m
* Salzburger Hochthron: 1 853 m
* Mitterberg: 1 840 m
* Geiereck: 1 805 m

Kabelvogn
---------

Det går ei kabelvogn frå St. Leonard-stasjon i landsbyen Gartenau til stasjonen ved Geiereck-toppen. Banen opna i april 1961, og turen på åtte og eit halvt minutt tar passasjerane frå 486 m og opp til ei høgd på 1 776 m.

Galleri
-------

* UntersbergUntersberg
* Geiereck, ein av toppane på UntersbergGeiereck, ein av toppane på Untersberg
* Kabelvogn til Untersberg.Kabelvogn til Untersberg.
* Utsyn mot Salzburg frå Untersberg. Merk Salzburg flyplass til venstreUtsyn mot Salzburg frå Untersberg. Merk Salzburg flyplass til venstre

Bakgrunnsstoff
--------------

* untersberg.net
* Untersberg på www.visit-salzburg.net/
* Utsyn frå Untersberg

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Volkswagen New Beetle 1998–2005
Volkswagen New Beetle 2005–2010
**Volkswagen New Beetle** er ein bilmodell som kom på marknaden i 1998. Utsjånaden til bilen er sterkt inspirert av den opphavlege Volkswagen-«bobla». 

New Beetle har motoren framme og forhjulsdrift, og slektskapen til originalmodellen ligg berre i namnet og forma på karosseriet. Under karosseriet er han ein moderne bil på alle måtar, basert på Volkswagens A4-plattform, som òg vart nytta i fjerde generasjon av Volkswagen Golf. I direkte kontrast til originalen skulle New Beetle aldri vera den økonomiske, enkle, pålitelege transporten som forgjengaren var meint som.

På bilutstillinga i Detroit i 1994 presenterte Volkswagen «Concept 1», ein konseptbil med futuristisk styling, men samstundes inspirert av den runde forma til den originale Bobla. Sterke reaksjonar frå publikum overtydde VW om å setja bilen i produksjon, og i 1998, 20 år etter at den siste originale Bobla vart seld i USA, lanserte Volkswagen New Beetle, designa av J.Mays og Freeman Thomas, ved designstudioet til selskapet i California.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Volkswagen New Beetle» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*
|  |
| --- |
| ***A Quick One, While He's Away***  Song av The Whofrå albumet *A Quick One* |
|  |
| **Utgjeve** | 9. desember 1966 |
| **Innspelt** | Tidleg november 1966 |
| **Sjanger** | Proto-prog |
| **Lengd** | 9:10 |
| **Selskap** | Reaction Records (Storbritannia)Decca Records |
| Låtskrivar(ar) | Pete Townshend |
| **Produsent** | Kit Lambert |
|
|

|  |  |
| --- | --- |
| Her man's been gone
For nearly a year
He was due home yesterday
But he ain't here

Pete Townshend   |  |

«**A Quick One, While He’s Away**» er eit musikkstykke skrive av Pete Townshend og spelt inn av The Who for albumet deira *A Quick One* i 1966. Songen finst òg på albumet *BBC Sessions*. Før framføringa av songen på *Live at Leeds* kalla Townshend det ni minuttar lange sporet for ein «miniopera» og introduserer han som forfaderen til *Tommy*. Songen fortel ei soge om ei jente som har sete aleine i nesten eitt år, medan kjærasten hennar er på reis. Ein ven fortel ho om at dei «finst ein kur», som kjem i form av Ivor the Engine Driver. Når kjærasten hennar kjem tilbake innrømmer jenta utruskapen, men vert til slutt tilgjeven.

Songen har seks forskjellige seksjonar. Ein kort *a cappella*-intro med harmonivokal heiter «Her Man’s Been Gone». «Crying Town»-seksjonen vert sungen av Roger Daltrey i eit utypisk lågt register. Daltrey syng òg «We Have A Remedy» i det meir vanlege stemmeleiet sitt. John Entwistle spelar «Ivor The Engine Driver». Så kjem «Soon Be Home», som er ein annan harmoniseksjon. Til slutt kjem «You Are Forgiven» sungen av Pete Townshend – den einaste solovokalen han har på albumet, bortsett frå ein liten del på «Heat Wave»).

Songen var den første The Who gav ut innan sjangeren rockeopera, sjølv om songen «I’m a Boy» kom etter det første forsøket til Townshend på ein rockeopera kalla «Quads», ein forgjengar til *Tommy*. Ei studioutgåve av songen finst på albumet *A Quick One* og ei konsertutgåve på *Live at Leeds*. Når songen vart framført på konsertar song Townshend og Daltrey «girl guide» (jentespeidar) i staden for «girl».

Det vart laga ein video av filmen for *The Rolling Stones Rock and Roll Circus*. Ei anna konsertutgåve frå Monterey Pop Festival finst på konsertalbumet til festivalen og på samlealbumet *Thirty Years of Maximum R&B*.

Andre utgåver
-------------

Songen har vorte spelt av Graham Coxon, My Morning Jacket og Green Day.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «A Quick One, While He's Away» frå Wikipedia på engelsk, den 27. juni 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ A Quick One While Hes Away Arkivert 2010-12-02 ved Wayback Machine.

1. ↑  Larson, Jeremy D. (23. januar 2015). «Karn Evil Cruise: Searching For the Heart of Prog Rock on The Ocean «». *Radio.com*. Arkivert frå originalen 20. desember 2016. Henta 19. januar 2019.
Koordinatar: 43°57′N 16°36′E﻿

**Troglav** er den høgaste toppen i fjellkjeda Dinara, og symboliserer Dei dinariske Alpane, den lengste fjellkjeda på Balkan. Troglav ligg i Bosnia-Hercegovina, og er kalla opp etter Triglav, ein slavisk gud. Namnet tyder bokstaveleg «med tre hovud».

Troglavgruppa er rundt 30 km lang og 15 km brei, og den største i kjeda. På nordvestsida er fjellet skild frå Dinaragruppa av Privijapasset (1 230 m), og i søraust frå Kamešnicagruppa av Vaganjpasset (1 173 m), som knyter Sinj i Kroatia saman med Livno i Bosnia. På nordaustsida ligg den store karstsletta Livno (*Livanjsko Polje*; 700 m), som er 65 km lang. På sørvestsida, i Kroatia, ligg elvedalen Cetina med den 15 km lange innsjøen Peruča (*Peručko jezero*).

Den sørvestlege sida (kroatiske sida) stig oppover i få steg. Dei første stega stig opp til rundt 1 500-1 600 m. Opp til rundt 1 100 meter er fjellsida skogkledd, stort sett av eik og agnbøk, medan området over er graskledd. Bak ligg eit søkk, som er ein labyrint av toppar opp til 1 700 m, ryggar og platå, i lag med traktforma søkk inn i mellom. På ein del av platået kalla Vještičja Gora (rundt 1 400 m), sør for Troglav, er det ein større bøkeskog, som er godt synleg mot gras og stein i bakgrunnen. Bak dette området stig hovudryggen oppover. 

Den nordaustlege sida (bosniske sida) er mykje brattare og stort sett skogkledd med bøk og gran. 

Troglav (raud trekant) og innsjøen Peruča sett frå Svilaja

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 31°48′55.08″N 34°43′13.43″E﻿

**Kvutzat Yavne** (hebraisk skrift קְבוּצַת יַבְנֶה) er ein religiøs kibbutz i Sentral-Israel i Israel. Han ligg på kystsletta like aust for Ashdod og høyrer til Hevel Yavne regionale kommune. I 2007 var folketalet 1 100.

Historie
--------

Ideen om Kvutzat Yavne kom frå Tyskland. Meininga var at grunnleggjarane skulle gjere området nær den antikke Yavne (som han er kalla opp etter) ein stad for ein religiøs kibbutz og ein yeshiva. Desse grunnleggjarane, som var medlemmar av den religiøse sionist-rørsla, byrja å førebu seg for jordbruksarbeid på tyske gardar i 1929. Kort tid etter immigrerte dei til Palestinamandatet. Dei slo seg først ned nær Petah Tikva på landområde kjøpt av eit jødisk-eigd, tysk selskap. Til slutt, i 1941, byrja ei gruppe på 180 tyske sionistar å byggje Kvutzat Yavne der han vart planlagt. Kibbutzen fortsette å vekse, og fleire innbyggjarar frå Tyskland, USA og Israel kom til. Han vart kjend som opphavet til Den religiøse kibbutzrørsla, som kibbutzen er tilknytt.

Økonomi
-------

Det meste av jordbruksproduksjonen i Yavne er innan avlingar, frukthagar, fjørkre og meieridrift. Her fins fabrikkar for handsaming av oliven og agurkar, Adi klokkefabrikk, og den største kyllingklekkeriet i landet (med 600 000 kyllingar per dag). Her ligg òg Yeshivat Kerem B'Yavneh, den første Hesder Yeshiva.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kvutzat Yavne» frå Wikipedia på engelsk, den 2. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Adi watch factory*, arkivert frå originalen 28. oktober 2009, henta 2. september 2015

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad (he)

| * v
* d
* e
Hevel Yavne regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzar | Kvutzat Yavne |
| Moshavim | Beit Gamliel**·** Ben Zakai**·** Bnei Darom**·** Nir Galim |
| Ungdomslandsbyar | Givat Washington |
Ei DVD-plate
**DVD** er eit digitalt lagringsmedium som vert brukt til lagring og avspeling av film med høg video- og lydkvalitet og til lagring av data. DVD har i stor grad teke over for VHS-kassetten. DVD er ei optisk plate som ser ut som ei CD-plate, men som har langt større lagringskapasitet. Ei DVD-plate kan normalt lagre opptil om lag 8 gigabyte med data, mot opptil 800 megabyte på ein CD. 

Kvaliteten på både lyd og bilete er kraftig forbetra frå vanleg video og TV.

For å spele av ei slik plate må ein ha ein DVD-spelar. Desse kan kjøpast både til TV og PC.

Historie
--------

I byrjinga av 1990-åra var det to optiske lagringsstandardar under utvikling; den eine var Multimedia Compact Disc (MMCD), støtta av Philips og Sony, og den andre var Super Disc (SD), støtta av Toshiba, Time-Warner, Matsushita Electric, Hitachi, Mitsubishi Electric, Pioneer, Thomson og JVC. IBM jobba for å samle dei ulike selskapa bak éin enkelt standard, i frykt for at den kostbare krigen mellom VHS og Betamax i 1980-åra ville gjenta seg. Resultatet var DVD-formatet, kunngjort i september 1995. Den offisielle DVD-spesifikasjonen vart gjeven ut i versjon 1.0 i september 1996. Han vert forvalta av DVD Forum, tidlegare kjent som DVD Consortium, samansett av dei 10 opphavlege selskapa og over 220 andre medlemer. Dei første DVD-spelarane og -platene var tilgjengelege i november 1996 i Japan og i mars 1997 i USA.

«DVD» var opphavleg ei forkorting for *digital video disc*; nokre medlemer av DVD Forum meinte at det skulle stå for *digital versatile disc* for å streke under bruken utover video. Toshiba, som driftar den offisielle DVD Forum-nettstaden, nyttar framleis denne ordlyden. Medlemene i DVD Forum har aldri vorte samde om kva som er det rette, og det offisielle namnet på formatet er såleis «DVD»; bokstavane er ikkje ei offisiell forkorting, sjølv om ordet vert uttalt slik.

Tekniske detaljar
-----------------

Ein eittlags DVD kan lagra 4,377 gigabyte med data (men det står ofte «4.7GB» på disken, av di det eksakte talet er 4 699 979 766 byte, og giga- kan òg tyda ein milliard), nesten sju gonger so mykje som ein standard CD-ROM. Ein dobbeltsidig DVD har plass til om lag 8,5 gigabyte.

Eldre DVD-spelarar berekna på filmavspelning kan berre visa filmar som er på MPEG-format, men mange nyare DVD-spelarar kan spela av filmar på AVI-formatet DivX òg.

Bakgrunnsstoff
--------------

* DVD Forum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
**Unse** (av latin *uncia*) er ei gammal måleining for masse som vart brukt i Skandinavia, i Noreg fram til det nye målesystemet vart innført i 1875. Ein unse utgjorde i Romerriket 1/12 libra (også kalla *romarpund*) eller ein unica (ca. 27,3 gram). I Noreg var ein unse 1/16 skålpund eller ca. 31 gram. Vekta kan ha variert noko gjennom tidene, også i Skandinavia. Hadde vekteininga framleis vore nytta i dag, ville ho altså ha tilsvara 31,25 gram.

Den internasjonale eininga *troy ounce* tilsvarar 31,1034768 gram.

Råvara gull blir omsett i dollar pr unse.

Once
----

I Frankrike var 1 *once* lik 1/12 av livre som Karl den store innførte og 1/16 av den vanlege franske livre, det vil sei 30,6 gram. Frå 1812 til 1840 var han lik 1/32 kg = 31,25 g.

Ounce
-----

Ounce er den tilsvarande britiske og amerikanske eininga, med symbolet oz. 

Som eining for masse er 1 oz lik 1/16 pound eller 28,35 g. For edelmetall vert det nytta *troy ounce* (oz tr) og for apotekervarer *apothecaries ounce* (oz ap); 1 oz tr = 1 oz ap = 1/12 lb tr = 480 grains = 31,1 g.

Som eining for volum vert *fluid ounce* (fl oz) nytta i Storbritannia og er lik 1/160 gallon (UK) = 1/20 pint = 28,41 ml. I USA er han lik 1/128 gallon (US) = 1/16 pint = 29,57 ml. 

Einingane vert ikkje lenger nytta i Storbritannia.

Kjelder
-------

* Once. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 15. november 2013 frå .
* Holtebekk, Trygve. (2009, 14. februar). Ounce. I Store norske leksikon. Henta 15. november 2013 frå .
**Trippelpunktet** til eit stoff er temperaturen og trykket der dei tre aggregattilstandane (fast stoff, gass og væske) til stoffet kan eksistere samstundes i termodynamisk likevekt. 

Til dømes er trippelpunktet til kvikksølv ved −38,8344 °C, ved eit trykk på 0,2 MPa. 

Trippelpunktet til vatn vert nytta til å definere kelvin, SI-eininga til termodynamisk temperatur. Talet som er gjeve for temperaturen til trippelpunktet er ein eksakt definisjon og ikkje ein målt storleik.

Trippelpunktet til vatn
-----------------------

Eit typisk fasediagram. Den grøne stipla linja viser den avvikande åtferda til vatn
Den enkle kombinasjon av trykk og temperatur der reint vatn, rein is og rein vassdamp kan eksistere samstundes i stabil likevekt skjer ved nøyaktig 273,16 K (0,01 °C) og eit trykk på 611,73 pascal (ca. 6,1173 hPa, 0,0060373057 atm). Ved dette punktet er det mogeleg å endre heile stoffet til anten is, vatn eller vassdamp ved å gjere små endringar i trykk eller temperatur. Strengt tatt bør òg flata som skil dei forskjellige fasane vere fullstendig flate for å unngå overflatespenningar. 

Vatn har eit uvanleg og komplisert fasediagram, men dette påverkar ikkje omtalen om trippelpunktet. Ved høge temperaturar fører auka trykk til at ein først får væske og så is (over om lag {\displaystyle 10^{9}} Pa får ein ei krystallinsk form for is som er tettare enn vatn.) Ved lågare temperaturar under kompresjon forsvinn væskefasen og vatn går direkte frå gass til fast stoff. 

Ved konstant trykk over trippelpunktet fører oppvarming at is går frå fast stoff til væske og så til gass, eller vassdamp. Ved trykk under trippelpunktet, slik som i verdsrommet der trykket er nær null, kan ikkje flytande vatn eksistere. I ein prosess kalla sublimasjon går is direkte over til damp når han vert oppvarma.

Sjå òg
------

* Kritisk punkt i termodynamikk
* Gibbs sin faseregel
* ITS-90
* Aggregattilstand
* Vienna Standard Mean Ocean Water (VSMOW)
* Vakuumdestillering

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Triple point» frå Wikipedia på engelsk, den 19. februar 2008.*
Koordinatar: 72°36′S 0°57′E﻿

**Kvitskarvet**, eller **Krügerfjellet** (tysk *Krügerberg*), er eit 2655 moh fjell som ligg 13 km sørvest for Kvithø i H. U. Sverdrupfjella i Dronning Maud Land i Antarktis. Toppen av Kvitskarvet er det høgaste punktet i Sverdrupfjella.

Mount Krüger vart oppdaga av Den tredje tyske antarktisekspedisjonen (1938–1939), leia av kaptein Alfred Ritscher, og kalla opp etter Walter Krüger, meteorologisk assistent på ekspedisjonen. Det vart kartlagd av Den norsk-britisk-svenske antarktisekspedisjonen (NBSAE) (1949–1952), leia av John Schjelderup Giæver.

Sjå òg
------

* Fjell i Dronning Maud Land

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mount Krüger» frå Wikipedia på engelsk, den 18. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  «Mount Krüger». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 30. november 2012.
2. ↑  «Mount Krüger i Antarktis». Peakbagger.com. Henta 30. november 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR)

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Mount Krüger» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Ei side frå Stjórn.
***Stjórn*** er ei gammalnorsk omsetjing av den fyrste delen av Bibelen (delar av Det gamle testamentet). Omsetjinga blei truleg utført ved hoffet til Håkon V Magnusson, som regjerte frå 1299 til 1319. Ho byggjer på den latinske *Vulgata*-Bibelen.

Omsetjinga går frå Fyrste mosebok til Andre Kongebok. Namnet *Stjórn*, som betyr 'styring', var ikkje knytt til verket frå byrjinga av, men blei introdusert på 1500- eller 1600-talet. Det viser truleg til Gud si styring over verda, og/eller kongar si styring over landet.

Innhald
-------

*Stjórn* inneheld omsetjingar av desse bibelbøkene:

* Fyrste Mosebok
* Andre Mosebok
* Tredje Mosebok
* Fjerde Mosebok
* Femte Mosebok
* Josvas bok
* Domarane
* Rut
* Fyrste Samuelsbok
* Andre Samuelsbok
* Fyrste Kongebok
* Andre Kongebok

Boka inneheld også eit forord, kommentarar til bibelstoffet, preiker og ein del geografisk og naturhistorisk stoff.

Utgåver
-------

Stjórn er bevart i eit par manuskript, både heile og i delar. Desse er:

* AM 226 fol. kalla A, truleg skrive i Helgafellsklaustur 1350-1370.
* AM 225 fol. er kopi af AM 226 frå rundt 1400
* AM 227 fol. kalla B – manglar ein del. Skálholtskirkja eigde denne boka.
* AM 228 fol. kalla C, manglar store delar.
* AM 229 fol. I, II og III, delar frå tre manuskript.
* NRA – Hjå Riksarkivet i Oslo er delar av to pergamentsblad bevarte.

I 2009 blei Stjórn gitt ut i ny utgåve av Riksarkivet ved Reidar Astås.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Astås, Reidar (24. januar 2023). «Stjórn». *Store norske leksikon* (på norsk).
2. ↑  Hans Christian Moen: *Livsverk om de aller første biblene*. Artikkel i Tønsberg Blad 5. desember 2009.

* *Denne artikkelen bygger på «Stjórn» frå Wikipedia på bokmål, den 26. mars 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Stjórn C. R. Ungers utgåve frå 1862
* Om Stjorn hos Riksarkivet
|  |
| --- |
| **Kvitlyng** |
| 

  |
| **Systematikk** |
| **Domene:** | Eukaryota |
| **Rike:** | Plantae |
| **Klasse:** | Eudicotyledonae   |
|
|
| **Orden:** | Ericales |
| **Familie:** | Ericaceae 
  |
| **Slekt:** | Andromeda 
  |
| **Art:** | *A. polifolia* |
|
| Vitskapleg namn |
| Andromeda polifolia

Linné  |

**Kvitlyng** (*Andromeda polifolia*) er ein art i lyngfamilien som har sirkumpolar utbreiing. 

Nærbilde av kvitlyng.
Kvitlyng er ein spinkel snau lyng, 2 dm høg. Han har smale tjukke blad som er grøne ovanpå og blåkvite under. Blomstrane har lysraude blomsterskaft og begerflikar. Blomsterknoppen er raud, krona først lysraud og til slutt kvit. Kvitlyng blømer kring juni på myr. Frukta er ein kapsel. Planten er vanleg over heile Noreg, og er blitt funnen opp til 1250 moh. på Hardangervidda.

Kvitlyng er svakt giftig.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kvitlyng**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rosling» frå Wikipedia på svensk, den 25. juni 2010.*

* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
* Örjan Nilsson: *Nordisk Fjellflora*. Oslo 1995
Den mest dramatiske perioden i historia til Høglanda blir kalla **The Highland Clearances**. Denne hendinga var ein del av ein generell endringsprosess i heile det britiske jordbruket, som førte til at dei fleste småbøndene vart fordrivne frå bygdene fordi godseigarane ikkje trong dei der lenger, dei var i vegen. Heile prosessen blir i britisk soge kalla enclosure movement. 

I dei skotske høglanda kom denne prosessen seinare enn i resten av landet, i hovudsak på 1800-talet, han var bråare og enda meir brutal. Heimane vart nedbrende, og mange, særleg barn og eldre, døydde av svolt og sjukdom. Mange måtte utvandre eller flytte sørover. Enno i dag er det fleire sauer enn menneske i Høglanda. 

Somme meiner det som skjedde òg var ei form for tidleg etnisk reinsing, og ein freistnad på å utrydde den keltiske kulturen. Godseigarane lukkast iallfall, med militær støtte frå styresmaktene, i å redusere folkesetnaden varig, og svekkje keltisk kultur i området.

**Kjelde:** Artikkelen Dei skotske høglanda, bolken *Historie*.
**Sunette Stella Viljoen** (fødd 6. oktober 1983) er ein sørafrikansk idrettsutøvar som har vore aktiv i både friidrett og cricket. Ho vann sølvmedaljen i spjutkasting ved Sommar-OL 2016, tidlegare fekk ho VM-bronse i same øvinga i så vel 2011 som i 2015.

Aktiv
-----

### Friidrett

I VM-finalen 2011 i Daegu forbetra Viljoen den sørafrikanske spjutrekorden med to meter til 68,38 m og sikra seg bronsemedaljen i tevlinga. Den 9. juni 2012 presterte ho sitt livs lengste kast ved eit stemne i New York, spjutet landa på 69,35 meter. Under sommarleikane i London to månader seinare kasta ho 64,53 m, 40 cm for kort til å ta bronsen. Derimot vann ho ein ny bronse ved Beijing-VM i 2015, etter eit bestekast på 65,79 m. Då Sommar-OL 2016 fann stad i Rio de Janeiro kneip Viljoen med sine 64,92 meter sølvmedaljen framom tre andre utøvarar som alle kasta 64,60 m og lengre.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2003 i Paris: Utslått i kvalifiseringa (56,78 m=nr 16)
* OL 2004 i Aten: Utslått i kvalifiseringa (54,45m=nr 35)
* OL 2008 i Beijing: Utslått i kvalifiseringa (55,58 m=nr 33)
* VM 2009 i Berlin: Utslått i kvalifiseringa (56,83=nr 18)
* VM 2011 i Daegu: Bronsemedalje – 68,38 m
* OL 2012 i London: Nr 4 – 64,53 m
* VM 2013 i Moskva: Nr 6 – 63,58 m
* VM 2015 i Beijing: Bronsemedalje – 65,79 m
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Sølvmedalje – 64,92 m, bakom Sara Kolak (66,18 m)
* VM 2019 i Doha: Utslått i kvalifiseringa (60,10 m=nr 17)

### Cricket

Viljoen var 2000-02 sørafrikansk landslagsspelar i cricket. Ho deltok då i verdsmeisterskapen 2000 i New Zealand.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sunette Viljoen» frå Wikipedia på engelsk, den 4. oktober 2019.*
Kart over Stockholms skjergard, Arholma-Landsort.
Historisk kart over del av Stockholms skjergard frå Dalarö i sør til Gräskö i nord. *Cohrs' atlas över Sverige* 1928.
**Stockholms skjergard** er den største skjergarden i Sverige og ein av dei største i Austersjøen, for ikkje å seie verda. Han strekkjer seg frå Stockholm og kring 60 km ut i Austersjøen. Drygt 24 000 øyar, holmar og skjer ligg utanfor kysten av Uppland og Södermanland, frå Björkö-Arholma i nord til Öja-Landsort i sør. 

År 1719 hadde heile Stockholms skjergard ein folkesetnad på 2 800 personar. Frå å ha vore heimstad for fiskarar, har Stockholms skjergard i stadig større grad vorte feriestad for velståande stockholmarar. Fast folkesetnad finst på mange av øyane, særleg Vaxholm og andre større øyar. 

På Resarö i Stockholms skjergard ligg landsbyen Ytterby, der den kjende Ytterby gruve ligg. I minerala derfrå oppdaga svenske forskarar ikkje mindre enn sju nye grunnstoff som til då var heilt ukjende. Av desse er fire kalla opp etter landsbyen Ytterby: erbium, terbium, yttrium og ytterbium. 

Landhevinga i Stockholms skjergard er kring 5 mm per. år.

Øyar
----

* Blidö
* Dalarö
* Finnhamn
* Furusund
* Grinda
* Husarö
* Ingmarsö
* Ljusterö
* Möja
* Nåtarö
* Nämdö
* Ornö
* Resarö
* Rindö
* Sandhamn
* Svartsö
* Utö
* Vaxholm
* Yxlan
* Öja

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stockholms skjærgård» frå Wikipedia på bokmål, den 7. april 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Skärgårdsguiden Arkivert 2012-05-13 ved Wayback Machine.
* Skärgårdsstiftelsen Arkivert 2005-09-24 ved Wayback Machine.
* Stockholms skärgård
* Destination Stockholms skärgård

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 66°58′15″N 14°09′06″E﻿

Sundsfjord kraftverkFoto: PeltonMan

**Sundsfjord kraftverk** er eit vasskraftverk i Sundsfjorden i Gildeskål kommune i Nordland. Delar av nedslagsfeltet ligg i Beiarn kommune.

Kraftverket nyttar fallet på 317 meter frå reguleringsmagasina Sokumvatnet og Langvatn. Sokumvatnet vert regulert mellom 331 og 299 moh. Langvatn vert regulert mellom 331 og 299 moh. Vatn frå Arstaddalsdammen vert overført og regulert mellom 333 og 299 moh. Eit anna bekkeinntak gjev òg vatn frå Beiarn.

Forsa kraftverk leverer vatn til Sokumvatnet og Langvatn kraftverk leverer vatn til Langvatnet.

Det er installert 3 francisturbinar kvar på 32 MW og gjennomsnittleg årsproduksjon er på 535 GWh. Samla nedslagsfelt er på 168 km2

Kraftverket vert eigd av Norsk Hydro og Salten kraftsamband og starta produksjonen i 1963. Hovudårsaka utbygginga var å sikre energi til Hydro sitt fabrikkanlegg i Glomfjord. Det ligg føre planer om utviding av verket med 170 GWh pr år.

Kjelder
-------

* NVE
* Salten Kraftsamband Arkivert 2007-02-14 ved Wayback Machine.
* Norsk Hydro

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
***High We Exalt Thee, Realm of the Free*** er nasjonalsongen til Sierra Leone. Han vart skriven av Clifford Nelson Pyle og komponert av John Joseph Akar. Songen vart teken i bruk som nasjonalsong i 1961.

Tekst
-----

High we exalt thee, realm of the free;  

Great is the love we have for thee;  

Firmly united ever we stand,  

Singing thy praise, O native land.  

We raise up our hearts and our voices on high,  

The hills and the valleys re-echo our cry;  

Blessing and peace be ever thine own,  

Land that we love, our Sierra Leone.  

  

One with a faith that wisdom inspires,  

One with a zeal that never tires;  

Ever we seek to honour thy name,  

Ours is the labour, thine the fame.  

We pray that no harm on thy children may fall,  

That blessing and peace may descend on us all;  

So may we serve thee ever alone,  

Land that we love, our Sierra Leone.  

  

Knowledge and truth our forefathers spread,  

Mighty the nations whom they led;  

Mighty they made thee, so too may we  

Show forth the good that is ever in thee.  

We pledge our devotion, our strength and our might,  

Thy cause to defend and to stand for thy right;  

All that we have be ever thine own,  

Land that we love, our Sierra Leone.
**Unruh-effekt** (stundom **Fulling–Davies–Unruh-effekt**) er ein hypotese om at ein observatør som akselererer vil observere svartlekamstråling der ein observatør i eit tregleikssystem ikkje ville ha observert dette. Med andre ord verkar bakgrunnen varm i eit akselerert referansesystem. Sagt på ein annan måte ville eit termometer som vart veifta kring i tomt rom ha registrert ein temperatur som var ulik null. 

Unruh-effekten vart først skildra av Stephen Fulling i 1973, Paul Davies i 1975 og W. G. Unruh i 1976. Det er for tida ikkje klårt om Unruh-effekten faktisk er blitt observert, sidan påståtte observasjonar er omstridde. Det er òg noko tvil om Unruh-effekten indikerer at det finst **Unruh-stråling**.

Likninga
--------

**Unruh-temperaturen**, som William Unruh rekna ut i 1976, er den effektive temperaturen som ein akselerert detektor måler i eit vakuumfelt. Han er gjeven av

{\displaystyle T={\frac {\hbar a}{2\pi ck\_{\text{B}}}},}
der a er den lokale akselerasjonen, {\displaystyle k\_{\text{B}}} er Boltzmannkonstanten, {\displaystyle \hbar } er redusert Planck-konstant, og c er lysfarten. Altså ville ein sann akselerasjon på 2,5 × 1020 m s−2 tilsvare ein temperatur på 1 K.

Unruh-tempeaturen har same forma som Hawking-temperaturen {\displaystyle T\_{\text{H}}=\hbar g/(2\pi ck\_{\text{B}})} i eit svart hol, som Stephen Hawking kom fram til sjølvstendig kring same tid. Han vert derfor stundom kalla Hawking–Unruh-temperaturen.

Sjå òg
------

* Casimir-effekten
* Hawking-stråling
* Parproduksjon
* Kvanteinformasjon
* Stokastisk elektrodynamikk
* Superradians
* Virtuell partikkel
* Woodward-effekt

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Unruh effect» frå Wikipedia på engelsk, den 12. november 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  
S.A. Fulling (1973). «Nonuniqueness of Canonical Field Quantization in Riemannian Space-Time». *Physical Review D* **7** (10): 2850. Bibcode:1973PhRvD...7.2850F. doi:10.1103/PhysRevD.7.2850.
2. ↑  
P.C.W. Davies (1975). «Scalar production in Schwarzschild and Rindler metrics». *Journal of Physics A* **8** (4): 609. Bibcode:1975JPhA....8..609D. doi:10.1088/0305-4470/8/4/022.
3. ↑  
W.G. Unruh (1976). «Notes on black-hole evaporation». *Physical Review D* **14** (4): 870. Bibcode:1976PhRvD..14..870U. doi:10.1103/PhysRevD.14.870.
4. ↑  See equation 7.6 in W.G. Unruh (2001). «Black Holes, Dumb Holes, and Entropy». *Physics meets Philosophy at the Planck Scale*. Cambridge University Press. s. 152–173.
5. ↑  
P.M. Alsing, P.W. Milonni (2004). «Simplified derivation of the Hawking-Unruh temperature for an accelerated observer in vacuum». *American Journal of Physics* **72** (12): 1524. Bibcode:2004AmJPh..72.1524A. arXiv:quant-ph/0401170v2. doi:10.1119/1.1761064.
Illustrasjon av IRAS i bane rundt jorda
**Infrared Astronomical Satellite** (**IRAS**) var eit internasjonalt romteleskopprosjekt med USA, Nederland og Storbritannia som medlemer. Hovudmålet med prosjektet var å kartleggja alle himmelretningane i det infraraude for fyrste gongen, slik at ein kunne finna himmellekamar med temperaturar på mellom ti og nokre hundre kelvin.
Teleskopet vart skote opp 26. januar 1983 og var operativt frå februar til det gjekk tomt for flytande helium den 22. november same året. Teleskopet rakk å kartleggja 98% av himmelen før prosjektet var over. Spegelen til teleskopet hadde ein diameter på 60 cm.

Mellom oppdagingane til IRAS var den uvanlege asteroiden 3200 Phaethon og seks kometar. IRAS-katalogen som vart gjeven ut i 1984 inneheldt 245 000 infraraude punktkjelder, noko som var meir enn ti gonger talet ein kjende til før oppskytinga.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Infrared Astronomical Satellite» s. 196-197 i **Philip's Astronomy Encyclopedia** gjeven ut i 2002.*
| High Wycombe  |
| --- |
| High Wycombe Guildhall, i enden av High streetHigh Wycombe Guildhall, i enden av High street High Wycombe Guildhall, i enden av High street |
| Plassering |
| 

High Wycombe is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Buckinghamshire |
| Distrikt | Wycombe |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2007) | 81 848 |
| Koordinatar |  51°38′″N 0°45′″W﻿Koordinatar: 51°38′″N 0°45′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | HP10-15 |
| Telefon-retningsnummer | 01494 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **High Wycombe**
 |

**High Wycombe** er ein by i den sørlege delen av Buckinghamshire i distriktet Wycombe i England. Byen ligg knapt 50 km nordvest for London; På Corn Market-bygnigen i sentrum av byen er avstanden på 29 miles inngravert. Byen har i overkant av 80 000 innbyggjarar. Wycombe er delvis ein industriby og marknadsby for dei omgjevande landdistrikta, og byen har hust ein marknad på High Street sidan mellomalderen. Sidan 1600-talet har industrien vore den dominerande økonomiske faktoren i byen. Folkesetnaden i Buckinghamshire er av dei rikaste i heile Storbritannia, men likevel finst det i Wycombe fleire relativt fattige område.

Historie
--------

Namnet på byen er avleidd av elva Wye og det gammalengelske ordet for ein skogkledd dal, *combe*. Byen er første gong nemnd i historiske kjelder i 970 som Wicumun, og seinare er han nemnd i *Domesday Book*, på det tidspunktet hadde han seks møller. Omkring år 2 var det ein romersk villa på staden, som fleire gonger er utgraven, seinast i 1954; her vart det mellom anna funnen mosaikkar og badhus. Under den engelske borgarkrigen vart det utkjempa eit mindre slag i nærleiken av High Wycombe. Den seinare statsministeren Benjamin Disraeli budde i byen.

High Wycombe var kjend som *Chepping Wycombe* eller *Chipping Wycombe* fram til omkring 1911.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «High Wycombe» frå Wikipedia på dansk, den 12. juli 2011.*
	+ *Wikipedia på dansk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Indices of Multiple Deprivation[*daud lenkje*]
2. ↑  *Report on deprivation from Wycombe District Council* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 25. mars 2009, henta 12. juli 2011
3. ↑  1911 Encyclopedia Britannica

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **High Wycombe**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |