recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Douglas DC-1
**Douglas DC-1** var eit passasjerfly laga av Douglas Aircraft Company i 1933. Det var den første modellen i den berømte DC-serien (Douglas Commercial) deira.

Historie og utvikling
---------------------

Utviklinga av desse flya kan førast tilbake til ei flyulukke i 1931 der den norskætta populære idrettshelten og fotballtrenaren Knute Rockne omkom.
Etter denne ulukka med ein Fokker Trimotor frå TWA (Transcontinental and Western Air Inc.), seinare Trans World Airlines, som var forårsaka av vengebrot i trekonstuksjonen, avgjorde amerikanske flystyresmakter at alle passasjerfly frå no av skulle ha metallvenger. Eit anna krav var at flyet skulle kunna fly vidare viss éin motor fall ut. TWA kontakta fire flyfabrikker om bygging av eit tre-motors fly som kunne imøtekoma dei nye krava. Ein rekna den gongen med at eit fly måtte ha minst tre motorar for å kunna fly med éin motor ute av drift. Douglas Aircraft Company la fram eit forslag til eit to-motors fly i metall for 12 passasjerar. Flyet overskreid langt krava frå TWA. Det var lydisolert, hadde oppvarma cabin og var i stand til å gjennomføra flyging og ei kontrollert landing på éin motor.

Grunnleggjaren til fabrikken, Donald Douglas Sr. skal ha vore tvilande til å delta i utfordringa frå TWA, då han meinte at behovet for slike fly ville vera mindre enn dei 100 som var naudsynt for å dekka utviklingskostnadane.

Det vart berre produsert eit eksemplar av flyet, som vart namngjeve Douglas DC-1 (Douglas Commercial). Det flaug fyrste gong 1. juli 1933.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Douglas DC-1» frå Wikipedia på bokmål, den 21. september 2018.*

Referansar

Litteratur
----------

* Francillon, René J. *McDonnell Douglas Aircraft since 1920.* London: Putnam, 1979. ISBN 0-370-00050-1.
Koordinatar: 46°54′28.5″N 9°14′22.5″E﻿

**Piz Segnas** er eit 3 099 m høgt fjell i Glarus-Alpane i Sveits. Toppartiet av fjellet består av den svært gamle bergarten Verrucano-Decke. Denne bergarten vart gjennom forkastingar skuva opp på dei mykje yngre laga av flysch, som fjellsokkelen består av. Fjelltoppen ligg i nordaust for Segnaspass, som dannar overgang mellom landsbyen Elm i Glarus og Flims i Graubünden.

Dei fyrste som kleiv til topps var G. Sand-Frank og fjellføraren Heinrich Elmer i 1861.

### Topptur

Fjelltoppen når ein frå vest eller nordaust. Ruta frå nordaust går over isbreen som minkar år for år og som det vert stendig vanskelegare å krysse. Ein kortare tur er mogleg om ein tek fjellheis frå Flims til Naraus og deretter går til fots til *Camona da Segnas* (2 102 moh). Frå Segnas-Hütte (Camona da Segnas) går ein oppover *das Kar* i retning Segnaspasset. Fyrst etter å ha nådd skartoppen nedanfor vestryggen går ein, der tilhøva ligg til rette for det, over grus eller snøbre opp på salen, som ikkje ligg langt frå den sørlege fortoppen (3 012 moh). Derifrå går ein langs den smale egga til toppen. Toppturen er fri for kryssing av isbrear, men fører over snøbrear.

Om vinteren er toppturen greiare, då ein går på ski over breen som ligg nordaust for fjellet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Piz Segnas» frå Wikipedia på tysk, den 18. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Josef Terboven sine kommissariske statsrådar**, eller berre *kommissariske statsråder*, var ei norsk okkupasjonsregjering som administrerte Noreg frå 22. september 1940 til 1. februar 1942. Regjeringa Quisling II tok då over.

I likskap med Administrasjonsrådet, som dei avløyste, utgjorde ikkje dei kommissariske statsrådane noka eigentleg regjering. Rikskommissær (Reichskommissar) Josef Terboven peika ut statsrådane den 25. september 1940. Dei skulle styra over kvar sine fagdepartement på vegner av rikskommissæren. 

Vidkun Quisling, leiar for partiet Nasjonal Samling (NS) fekk rolla som politisk sjef for statsrådane. Alle NS-statsrådar gav lojalitetsløfte til Quisling. Desse kommissariske eller konstituerte statsrådane møttest kvar torsdag til partikonferansar med føraren i NS. Quisling leidde møta tilsvarande ein statsminister i førebuande statsråd. Kvar fredag møttest alle, òg dei tre upolitiske statsrådane, til statsrådskonferanse under leiing av den eldste som var til stades. Quisling var i regelen til stede då òg. Planen til Terboven var at Quisling etter kvart skulle overta som regjeringssjef. NS vart samstundes det einaste tillatne politiske partiet i Noreg.

Tysk *kommissarische Staatsräte* er eigentleg mellombels eller «konstituerte statsråder», som vart nytta i tyske dokument på norsk. Uttrykket «kommissariske statsråder» har trass i dette festa seg.

Frå Terboven si side var ordninga eit kompromiss. Han hadde ynskt direkte tysk styre, og ville for all del ikkje ha Quisling i ei leiarrolle. Quisling hadde stønad frå Hitler, og kunne ikkje sjåast vekk frå.

Kommissariske statsrådar
------------------------

* Kst. statsråd, Finansdepartementet: Erling Sandberg, (banksjef i Kreditkassen), Upol.
* Kst. statsråd, Handels- og Industridepartementet: Sigurd Johannessen, (dep.råd i same departement), Upol.
* Kst. statsråd, Forsyningsdepartementet: Øystein Ravner, (salssjef i Norsk Hydro), Upol.
* Kst. statsråd, Innanriksdepartementet: Albert Viljam Hagelin, NS
* Kst. statsråd, kultur og folkeopplysingsdepartementet: Gulbrand Lunde, NS
* Kst. statsråd, Arbeidsteneste og idrettsdepartementet: Axel Stang, NS
* Kst. statsråd, Kyrkje- og undervisingsdepartementet: Ragnar Skancke, NS
* Kst. statsråd, Arbeidsdepartementet: Tormod Hustad, NS
* Kst. statsråd, Sosialdepartementet: Birger Meidell, NS
* Kst. statsråd, Politidepartementet: Jonas Lie, NS
* Kst. statsråd, Justisdepartementet: Sverre Riisnæs, NS
* Kst. statsråd, Skipsfartsdepartementet: Kjeld Stub Irgens, NS
* Kst. statsråd, Landbruksdepartementet: Thorstein Fretheim, NS

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kommissariske statsråder Norsk Krigsleksikon

Sjå òg
------

* Noreg under den andre verdskrigen
* Norske regjeringar
**Lauritz Bernhard Sirevaag** (14. mars 1926–11. november 2016) var ein norsk bankmann og politikar frå Stavanger. Han representerte Rogaland og partiet Høgre på Stortinget frå 1969 til -77.

Sirevaag var avdelingssjef i Sandnes Dampskibs-Aktieselskab 1948-1965 og sonesjef i A/S Norske Esso i Stavanger åra 1966-69. Etter åtte år på Stortinget var han frå 1977 banksjef i Rogalandsbanken A/S, fyrst fem år på Bryne og sidan like lenge i Sandnes. Der etter var han regionbanksjef og til sist distriktsbanksjef 1991-93 i Fokus Bank A/S.

Sirevaag var aktiv i lokal- og fylkespolitikken i Sandnes og i Rogaland i fleire tiår. Han var med i formannskapet i Sandnes frå 1964 til 1971, ordførar i kommunen 1968-69. Hausten 1969 vart han vald til stortingsrepresentant for Høgre i Rogaland, attvald i 1973. Dei fire fyrste åra på Stortinget var han medlem i Sosialkomiteen, i den andre tingperioden hadde han sete i Industrikomiteen. Seinare var han i tolv år, 1987-99, medlem i fylkestinget i Rogaland, der han i perioden 1987–91 var med i fylkesutvalet.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Jorma Vilho Paavali Kinnunen** (15. desember 1941–25. juli 2019) var ein finsk friidrettsutøvar frå Pihtipudas. Han vann sølvmedaljen i spydkast under Sommar-OL 1968, året etter sette han verdsrekord med 92,70 meter. Kinnunen var 174 cm høg, lite til spydkastar å vere, og vart gjerne kalla den vesle kjempa. Han var far til spydkastaren Kimmo Kinnunen.

Aktiv
-----

Kinnunen deltok i tre olympiske sommarleikar og i tre europameisterskap i perioden 1964 til -72. Han vart nummer seks i dei olympiske sommarleikane både i 1964 og i 1972. Under dei olympiske sommarleikane 1968 i Mexico by utkjempa han ein drabeleg duell mot Janis Lusis. Etter 2. omgangen tok Lusis leiinga med eit kast på 86,34, berre fire cm føre Kinnunen. Denne stillinga stod seg fram til sjette og siste omgangen. Lusis opna omgangen med eit kast på heile 90,10 m. Også Kinnunen la på i sisteomgangen, men med 88,58 m vart det sølvplass. 

18. juli 1969 sette Kinnunen verdsrekord i spydkast i Tammerfors med eit kast på 92,70 meter. Han var då mellom dei største favorittane under EM i Athen eit par månader seinare. Men han enda som nummer 10. Hans beste EM-prestasjon kom i 1971, då han på finsk heimebane kom på femteplass.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* Olympiske sommarleikar 1964 i Tokyo: 6. plass, 76,94 m
* Europameisterskapen 1966 i Budapest: 12. plass, 70,48 m
* Olympiske sommarleikar 1968 i Mexico by: Sølvmedalje, 88,58 m
* Europameisterskapen 1969 i Athen: 10. plass, 74,82 m
* Europameisterskapen 1971 i Helsingfors: 5. plass, 80,96 m
* Olympiske sommarleikar 1972 i München: 6. plass, 82,08 m

### Finsk meister fem gongar

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **År** | 1964 | 1965 | 1966 | 1968 | 1969 |
| **Lengde (m)** | 77,73 | 82,48 | 84,10 | 85,80 | 89,72 |

Under det finske meisterskapet 1970 demonstrerte Kinnunen og kollega Pauli Nevala, gjennom tre "overtrampskast", både mot det finske friidrettsforbundet og mot finske media. Dei to protesterte mot det dei oppfatta som dårleg behandling.

### Personlege rekordar og årsbeste

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **År** | 1963 | 1964 | 1965 | 1966 | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 | 1972 | 1974 |
| **Lengde (m)** | 75,33 | 84,63 | 88,14 | 84,10 | 88,58 | 92,70 | 90,00 | 87,78 | 85,50 | 80,56 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Virpi Kuitunen** (fødd 20. mai 1976 i Kangasniemi) er ein finsk langrennsløpar. Ho går for skiklubben Kangasniemen Kalske. Ho vert rekna som ein av dei mest suksessrike finske langrennsløparar etter tusenårsskiftet. Kuitunen tok gull på dobbelt jaktstart under Ski-VM 2001. Seinare i meisterskapen blei Kuitunen diskvalifisert etter å ha avgjeve positiv dopingprøve på blodplasma. Finland blei fråteken sølvmedaljen på stafetten, og Kuitunen blei grunna doping, utestengt i to år, men ho fekk likevel behalde gullmedaljen sin frå jaktstarten. Etter utestenginga har Kuitunen gjort eit overraskande comeback, og vann mellom anna sølv på tremila under Ski-VM 2005.

Meritter
--------

**Olympiske vinterleikar**

* Bronsemedalje, lagsprint - Vinter-OL 2006

**Ski-VM**

* Gull, sprintstafett - Ski-VM 2009
* Gull, 30 km - Ski-VM 2007
* Gull, stafett - Ski-VM 2007
* Gull, jaktstart - Ski-VM 2001
* Sølv, 30 km - Ski-VM i 2005
* Bronse, sprint - Ski-VM i 2007

**Tour de Ski**

* Samanlagtsiger, 2008/2009

**Verdscupen**

* 23 sigrar i enkeltrenn

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Virpi Kuitunen». olympedia.org. Henta 27. oktober 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Jorunn Hanto-Haugse** (fødd 1982) er ein norsk fruktbonde, teikneserieskapar og illustratør, oppvaksen i Utitun på Djønno. 

Jorunn Hanto-Haugse har teke bachelorgrad i kunst ved *University of Central England* i Birmingham. Ho har også studert kunsthistorie og førmoderne visuell retorikk ved Universitetet i Bergen. Som kunstnar har ho hatt separatutstillingar i Bergen og Vadsø, og har også vore med i utstillingar i New York, Liverpool og Seoul. 

Hanto-Haugse er særleg vorten kjend for teikneseriane *Reveland, Reform 94* og *Skulen* som alle er skrivne på nynorsk. Seriane hennar går fast i Norsk barneblad, gatebladet Megafon og avisa Hordaland. Dei har tidlegare også gått fast i bladet EON og fagbladet Utdanning. I tillegg er dei innkjøpte av VG, Bergens Tidende, Larsons Gale Verden, Pondus og Nynorsksenteret.

Sidan 2014 er ho også fruktbonde på garden Utitun på Djønno.

Kjelder
-------

* Biografi på www.epleogeventyr.no Arkivert 2018-04-07 ved Wayback Machine.
* Djonno.origo.no: Jorunn Hanto-Haugse - Ung kunstnar frå Djønno med eigen teikneserie Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.
* Biografi på www.haugseillustrasjon.no Arkivert 2013-06-11 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell heimeside Arkivert 2016-03-26 ved Wayback Machine.
* "Reveland" på nett
* "Reform 94" på nett
* "Skulen" hjå Norsk Barneblad[*daud lenkje*]
| Le Puy-en-Velay |
| --- |
|  |
| 

|  |
| --- |
| Byvåpenet til Le Puy-en-Velay |
| **Byvåpenet til Le Puy-en-Velay** |

 |
| Styresmakter |
| Land Region  Departement | Frankrike  Auvergne-Rhône-Alpes Haute-Loire |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  16379 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 20 490   1 220/km² |
| Koordinatar | 45°03′″N 03°53′″E﻿Koordinatar: 45°03′″N 03°53′″E﻿ |
| Høgd over havet | 630 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 43000 |
| **Heimeside:** www.mairie-le-puy-en-velay.fr |

**Le Puy-en-Velay** (oksitansk *Lo Puèi de Velai*) er ein by og kommune sør i sentrale delar av Frankrike. Han er *préfecture* i departementet Haute-Loire i Auvergne-Rhône-Alpes. Byen har om lag 20 000 innbyggjarar og er òg hovudstad i Velay. Innbyggjarane vert kalla *ponots* og *ponotes*.

Historie
--------

Le Puy-en-Velay vart eit stort bispedøme i Frankrike i mellomalderen. Martyrhistorien til Ado of Vienne, som vart gjeve ut i mange kopiar i 858, fortel om ein viss prest kalla Georg, som vart følgt av ein viss Front, den første biskopen av Périgueux, då dei vart sende som misjonærar til Gallia. Front vart rekna som ein av apostlane i Gallia rundt år 250. Som med andre i denne gruppa, som t.d. St. Martial av Limoges, sette segnene desse hendingane tilbake i tid, og fortel korleis Georg fekk livet tilbake etter å ha rørt St. Peter sin stav. Denne segna, som i følgje kyrkjehistorikar Louis Duchesne ikkje er eldre enn 1000-talet, plasserer St. Georg som ein av Dei sytti apostlane frå Evangeliet etter Lukas, og fortel korleis han grunnla kyrkja i Le Puy.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turistkontoret i Le Puy Arkivert 2018-04-18 ved Wayback Machine.
* Katolsk leksikon om Le Puy
* Heilage stader: Notre Dame i Le Puy

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
Røntgenbilete av ein del av underkjeven og tannkronene til overkjeven. Tanna lengst til høgre i underkjeven er ei visdomstann, lengst inn i munnhólet. Ho har ikkje brote fram heilt, men rota hennar er ferdigutvikla.
**Visdomstann** er den tredje og bakerste jekselen i kvar kjevehalvdel. Ei visdomstann er tann nummer åtte frå midten av kjeven, heilt bakerst i munnhólet. Ein finn desse både oppe og nede på begge sider av kjeven. Mennesket kan altså til saman ha fire visdomstenner, og desse veks ut mellom 18 og 26 års alder. 

Det hender òg at nokre menneske manglar ei eller fleire visdomstenner, eller at eit menneske har ekstra visdomstenner i tillegg til dei fire som er vanlege å ha.

Anatomi
-------

Til tross for at ei visdomstann ikkje har dårlegare eigenskapar enn dei andre tennene, så vert ho oftare vond og plagsam, og må trekkast ut av tannlege eller spesialisttannlege i kjevekirurgi. Ei mogleg årsak er at det er vanskelegare å nå fram til ho med tannkost, så tanna vert angripen av karies. Det hender òg at tanna vert dekt heilt eller delvis av tannkjøtet i eit lag som vert kalla *operculum*. Laget gjer at tanna vert vanskeleg å halda rein samstundes som det å gjera reint risikerer å skada operculum. 

Ein annan grunn til at ei visdomstann ofte vert vond og plagsam og må fjernast er at dei ofte ikkje veks fram riktig, til dømes at dei legg press på andre tenner. I desse tilfella kan det vera betre å fjerna den aktuelle visdomstanna.

Problem
-------

Utdregen tann
Det hender at ei årsak til tannverk i samband med visdomstenner er ein bakterieinfeksjon i tannkjøtet, kalla *pericoronit*. 

Når visdomstanna er trekt ut eller har vorte operert kan blødning oppstå under det etterfølgande døgnet. Illeluktande og illesmakande væske i munnhólet er ikkje uvanleg. For å redusera desse problema og infeksjonsrisikoen bør ein pasient skylja munnen etter instruksjon frå tannlege. 

Eldre pasientar opplever ofte fleire problem med visdomstennene sine enn yngre pasientar.

Førekomst
---------

Alle får ikkje fire visdomstenner. Urbefolkninga i Tasmania har i stort sett alle fire visdomstenner - medan urbefolkninga i Mesoamerika i prinsipp manglar alle visdomstenner.

Referansar
----------

1. ↑  Rozkovcová, E.; Marková, M.; Dolejsí, J. (1999). «Studies on agenesis of third molars amongst populations of different origin». *Sbornik Lekarsky* **100** (2): 71–84. ISSN 0036-5327. PMID 11220165.

* *Denne artikkelen bygger på «Visdomstand» frå Wikipedia på svensk, den 23. januar 2020.*
**Lauritz Johan Ananiasson Tvedt** (26. september 1875–25. juni 1953) var ein norsk gardbrukar, militær-offiser og politikar frå Manger i Hordaland. Han var stortingsmann for partiet Høgre i tida 1919 til 1930.

Tvedt var son til ein gardbrukar på Tveit i Manger. Etter han tok eksamen ved Garden i hovudstaden, vart han sersjant i 1898. Seinare steig han i gradane, mellom anna til furer i 1915 og var kaptein 1921-35.

Tvedt tok over farsgarden i 1900. Kring 1910 var han i tillegg nokre år disponent for Manger Meieri sitt anlegg i Bergen. Mange år seinare, i tida 1941-43, var han disponent for det samla Bergensmeieriet. Han var dagleg leiar av Alversund og Manger Dampskibsselskap i 34 år; 1908-1942. 

Frå 1904 til 1928 hadde Tvedt plass i heradsstyret i Manger, og var då ordførar 1910-13 og frå 1916 til 1928. Valperioden 1919-21 var han stortingsrepresentant frå valkrinsen Nordhordland. Deretter representerte han Hordaland på Stortinget frå 1922 til 1930. Han var i alle år tingmann for partiet Høgre og medlem i Vegkomiteen. I 1926-27 tok han sete i Riksretten i saka mot Berge-regjeringa.

Kjelder
-------

* Biografisk informasjon om Lauritz Tvedt NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Tov Aslaksson Flatin** (10. oktober 1878–4. september 1945) var ein lærar, gardbrukar, lokalhistorikar, folkeminnesamlar, statsstipendiat og kommunemann. Kjetil Aslaksson Flatin var bror hans.

Flatin var fødd i Seljord. Han gjekk Telemark lærarskule 1895-96 og på lærarseminar i Seljord 1898. Sidan var han lærar i Morgedal 1898-1900 og frå 1900 til 1943 i Flesberg. I Flesberg var han også gardbrukar. Elles var han formann i venstrelaget og ordførar i heradet.

Tidleg tok Flatin til med å samle inn og gje ut folkeminne, og var frå 1918 statsstipendiat. Tida 1913-28 gav han ut seks band om *Gamalt fraa Numedal*, medan firebandsverket om Flesberg-soga kom over ein periode på 30 år frå 1917. Også tre band bygdesoge for Seljord stod Flatin bak. 
Eit særkjenne ved forfattarskapen er det store innslaget av folkeminnestoff i bygdebøkene.

Han var med å stifte Numedal sogelag i 1912, også medstiftar og leiar av *Landslaget for folkeminnesamlarar* og styremedlem for Lågdalsmuseet. Perioden 1915-18 gav han ut tidsskriftet *Numedal*, og åra 1919-27 tidsskriftet *Dølaminne*.

Verk
----

* *Flesberg-maalet*. 1910; ny utg 1923
* *Gamalt fraa Numedal*. 7 bd. 1913-1939 (faksimile 1983-84)
* *Buskerud Amt jubilæumsskrift*. 1914
* *Flesberg skulesoga*. 1917
* *Flesberg, fraa dei eldste tider til no*. 4 bd. 1914-1947
* *Innsamling av folkeminne, ei rettleiing*. 1920
* *Noka æventy aa gamle truir, samla i selljor*. 1922
* Redaktør av broren Kjetil Flatins *Tussar og trolldom*. 1930
* *Flesberg heradsstyre 1837-1937*. 1937
* *Seljord*. 3 bd. 1942-54

Litteratur om Flatin
--------------------

* Reimund Kvideland: «Tov Flatin» I: *Norsk biografisk leksikon*

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok, IV. bandet, 1953

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
Lauryn Williams i 2013
**Lauryn Williams** (fødd 11. september 1983) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar og bobkøyrar. Ho vart på friidrettsbana verdsmeister på 100 meter i 2005. Elles vann ho to individuelle sølvmedaljar på same distansen og tre gullmedaljar i 4 x 100 meter stafett i tida 2004-12, eitt gull og eitt sølv kom i olympiske sommarleikar. I 2014 vann ho sølvmedalje i toarbob i olympiske vinterleikar. Williams er ein av einast ti personar som har vunne medalje både i sommar- og vinter-OL.

### Friidrett

Williams tok sølvmedaljen på 100 meter i OL 2004 i Athen, tre hundredels sekund unna gullmedaljen og eit hundredels sekund framom bronsen. Året etter vann Williams gull på same distansen då VM 2005 fann stad i Helsinki, 0,02 sekund framom Veronica Campbell frå Jamaica. I same meisterskapen sprang Williams USA inn til siger i 4 x 100 m stafett. 
To år seinare vart Williams sølvmedaljør under VM 2007 i Osaka på tida 11,01, same tid som gullmedaljevinnar Veronica Campbell. Saman med tre nye lagveninner syrgde ho elles for at USA forsvarte VM-tittelen på den korte stafetten. Williams vart under London-OL 2012 tildelt OL-gull i 4 x 100 m stafett for sin innsats i kvalifiseringa, men deltok ikkje på laget som sette verdsrekord i finalen.

### Bobslede

Saman med Elana Meyers tok Williams sølvmedaljen i toarbob for kvinner under dei olympiske vinterleikane i Sotsji i februar 2014. Med tida 3.50,71 enda dei 0,10 sekund bakom gullvinnarane frå Canada.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2003 i Paris: Sølv i 4 x 100 m stafett
* OL 2004 i Aten: Sølvmedalje på 100 m – 10,96, bakom Julija Nesjtsjarenka (10,93)
* VM 2005 i Helsinki: Gull på 100 m – 10,93, framom Veronica Campbell (10,95). Gull i 4 x 100 m stafett
* VM 2007 i Osaka: Sølv på 100 m – 11,01, bakom Veronica Campbell (11,01). Gull i 4 x 100 m stafett
* OL 2008 i Beijing: Nr 4 på 100 m – 11,03
* VM 2009 i Berlin: Nr 5 på 100 m – 11,01
* OL 2012 i London: Gull i 4 x 100 m stafett
* Vinter-OL 2014 i Sotsji: Sølvmedalje i toarbob

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lauryn Williams» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juli 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things
* Munzinger (sport)

 |
**Lausitzer Bergland** er ei låg, åslendt fjellkjede aust i Tyskland og i Tsjekkia. Han ligg i Lausitz i Sachsen mellom Sveitsisk Sachsen i vest og Neisse i aust. I sør går ho over i Lausitzerfjella, der Zittaufjella ofte vert rekna som ein del av Lausitzer Bergland. Šluknov Hook i Tsjekkia vert òg stundom rekna som ein del av fjellkjeda. 

Lausitzer Bergland er eit kjent turistområde som er vist i fleire filmar. Ho er kjend for sitt vakre landskap og pittoreske byar med kyrkjer i barokkstil og trehus. 

Populære turistbyar i området er Schirgiswalde, kjend for karnivalet i Lausitz, Šluknov med den kjende botaniske hagen, og Rumburk med eit bysentrum frå mellomalderen. Andre byar er Ebersbach, Großschönau, Sohland an der Spree, Kirschau, Crostau og Wehrsdorf.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Lausitzer Bergland frå Engelsk Wikipedia .*

| * v
* d
* e
Mittelgebirge |
| --- |
| Bayerischer Wald | Böhmerwald | Eifel | Elbsandsteingebirge | Erzgebirge | Fichtelgebirge | Dei frankiske Alpane | Frankenwald | Harz | Hessisches Bergland | Hunsrück | Lausitzer Bergland | Oberpfälzer Wald | Odenwald | Pfälzerwald | Rhön | Sauerland | Schwabisk Alb | Schwarzwald | Spessart | Taunus | Thüringer Schiefergebirge | Thüringer Wald | Vogelsberg | Westerwald | Zittauer Gebirge |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC

 |
**Pierre François Marie Dominique Toussaint de Bréda L’Ouverture** (fødd 1743 i Cap-Haïtien i Haiti, død 7. april 1803 på Fort de Joux i Frankrike) var leiaren av den haitiske revolusjonen, og dermed også Haiti si frigjering frå Frankrike. Han vart fødd som slave på ein plantasje som var ått av greven av Bréda, som han tok etternamn etter. Han levde under relativt gunstige forhold fram til han vart frigjeven i 1776, og hadde skapt seg eit namn som ryttar og botanikar då verknadene av den franske revolusjonen nådde Haiti. Leiarane av revolusjonen erklærte, inspirerte av Rousseau, at alle menneske var frie, men vart tvinga til å avstå frå å avskaffe slaveriet etter påverknad frå slaveeigarane. Dette førte i 1791 til omfattande slaveopprør i Haiti, som då var ein fransk koloni under namnet Saint-Domingue.

François Toussaint L’Ouverture
I 1793 allierte L’Ouverture seg med Spania, som hadde den austlege delen av øya Hispaniola, altså det som i dag er Den dominikanske republikken. Spania var då i krig med Frankrike, i ein del av dei franske revolusjonskrigane. Seinare same år invaderte også Storbritannia Saint-Domingue og okkuperte kystane.

4. februar 1794 ratifiserte det jakobinardominerte nasjonalkonventet eit tilbod om frigjeving for alle slavar som var lojale mot revolusjonen. Tilbodet hadde kome frå utsendingen Léger-Félicité Sonthonax 29. august 1793. Dette leidde til at L’Ouverture tok styrkane sine med til den franske revolusjonære arméen, der han vart brigadegeneral. Han sigra over Storbritannia og Spania i fleire slag, og vart i praksis leiar for Saint-Domingue. Han erklærte seg likevel lojal mot Den fyrste franske republikken. I 1801, då han også hadde erobra den spanske delen av Hispaniola, lét han det gå ut ei grunnlov for eit sjølvstendig Haiti.

Då Napoléon Bonaparte vart leiar for Frankrike, prøvde han å få i gang att slaveriet i Saint-Domingue. I mai 1802 kapitulerte L’Ouverture til styrkane til Napoléon (leidde av Charles Leclerc, svogeren til Napoléon) på det vilkåret at han framleis var ein fri mann, og at troppane hans skulle innlemmast i den franske arméen. Leclerc braut likevel løftet sitt og tok L’Ouverture til fange ein månad seinare. L’Ouverture vart ført til Frankrike, der han døydde av kulde, svolt og mishandling på festninga Fort de Joux i Jurafjella i 1803. Men det at L’Ouverture var død, var ikkje slutten på frigjeringskampen. Det var ikkje før 1. januar 1804, då Jean-Jacques Dessalines erklærte den nye staten Haiti sjølvstendig, at landet verkeleg var fritt.

Kjelder
-------

* «François Toussaint l'Ouverture» på Wikipedia på svensk, innhenta 28. april 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Koordinatar: 65°24′S 64°6′W﻿

**Cape Perez** er eit kjenneleg nes mellom Collins Bay og Beascochea Bay på Kiev Peninsula på vestkysten av Graham Land. Det vart oppdaga av Belgica-ekspedisjonen, 1897–99, under Gerlache, men visstnok ikkje namngjeve av dei før kring 1904, då dei i rapportane sine gav det namnet Trooz. Samstundes hadde Charcot og Den franske antarktisekspedisjonen, 1903–05, sett neset og gjeve det namnet Trois Perez, etter brørne Fernando, Leopoldo og Manuel Perez frå Buenos Aires. Maurice Bongrain nyttar i rapporten sin frå 1914 det belgiske namnet Trooz om dette neset. Men Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) har teke namnet Charcot gav, og har gjeve namnet Trooz til ein isbre 5 nautiske mil (9 km) nordaust for Cape Perez.

Kjelder
-------

* SCAR Composite Gazetteer of Antarctica.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Cape Perez» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Inessiv** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til inessiv er *i, inni*. Termen inessiv blir brukt for finsk og dei andre austersjøfinske språka, og for tilsvarande kasus i lule- pite-, ume- og sørsamisk. 

Eit døme frå finsk er *Kirja on laukussa* «Boka er i veska» (*laukku* «veske»). Inessiv i dei samiske språka skil seg frå dei austersjøfinske ved at der inessiven i austersjøfinsk er eit indre lokalkasus som kontrasterer med det ytre lokalkasuset adessiv, har dei samiske språka ikkje denne skilnaden. Inessiv i dei samiske språka har eit større bruksområde, og tilsvarer både indre og ytre lokalkasus i dei austersjøfinske språka.

Termen inessiv
--------------

Termen **inessiv** er først brukt for finsk i Gustaf Renvall sin finske grammatikk frå, etter eit framlegg frå Rasmus Rask. Rask sett i den nordsamiske grammatikken sin først opp eit system for finsk, der han kallar ordformer danna med kasusendinga *-ssa/-ssä* for **indiforholdet**, latinsk **inessivus**, til skilnad frå *-lla/llä*, som han kallar **vedforholdet**, latin **allativus**. Deretter viser han til den nordsamiske forma *vare ald’* ("på fjellet"), som han kallar **vedforhold**, og *sanest* ("i ordet") og *girkost’* ("i Tempelet"), som han kallar **indiforhold** (s. 36). 

I og med at nordsamisk ikkje skil mellom "i-kasus" og "frå-kasus" har nordsamiske grammatikkar frå og med Friis kalla den nordsamiske kasusforma lokativ.

Fotnotar
--------

1. ↑  For referanse til termen, sjå Rask s. 34, Renvall s. 12.

Litteratur
----------

* Rasmus Rask 1832: Ræsonneret lappisk Sproglære efter den Sprogart, som bruges af Fjældlapperne i Porsangerfjorden i Finmarken. En Omarbejdelse af Prof. Knud Leems Lappiske Grammatica.
* Renvall, Gustav 1826: *Suomalainen Sana-Kirja* - Lexicon linguae Finnicae
| Maidstone  |
| --- |
| Elva Medway ved MaidstoneElva Medway ved Maidstone Elva Medway ved Maidstone |
| Plassering |
| 

Maidstone is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Kent |
| Distrikt | Maidstone |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2007) | 91 236 |
| Koordinatar |  51°16′″N 0°31′″E﻿Koordinatar: 51°16′″N 0°31′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | ME14–ME16 |
| Telefon-retningsnummer | 01622 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Maidstone**
 |

**Maidstone** er grevskapshovedstad i Kent, i det søraustlege England. Byen ligg omkring 48 km frå London, og er det økonomiske, administrative sentrumet i grevskapet og i distriktet Maidstone. Distriktet har eit folketal på omkring 140 000, medan byen har kring 90 000 innbyggjarar. Han låg opphavleg på éi side av elva Medway, men dekker no område på begge sider av elveleiet.

Byen har namn etter steinbrota i omegnen. Dei eldste går tilbake til romersk tid, og einskilde er enno i drift.

Bystatus vart gjeve i eit charter frå 1549. Maidstone var då under kyrkjeleg administrasjon, underlagt den anglikanske erkebiskopen av Canterbury. Då folkesetnaden under leiing av Thomas Wyatt gjorde opprør mot dronning Maria Tudor i 1553 vart bystatusen trekt inn, men han vart gjeninnført kort tid etter.

I 1619 vart den noverande bystatusen ratifisert av Jakob I, og byen fekk våpenskjoldet sitt som viser ei gyllen løve og ei stilisert elv. I seinare tid er eit kvitt hestehovud, symbolet for Kent, og ein iguandon lagt til. Iguandonen referer til oppdaginga av fossilet av ein slik dinosaur i nærleiken av byen; leivningane av denne er utstilt i Naturhistorisk museum i London.

Store delar av sentrum er i dag bilfritt, eller har strenge restriksjonar på biltrafikk. Byen er òg kjent i England fordi kontoret til byadministrasjonen ligg ved sida av fengselet i utkanten av byen.

I lang tid var dei viktigaste næringsvegane i byen jordbruksmarknadane, forsikringsverksemd og ein karamellfabrikk sør for elva. Mange av desse arbeidsplassane har forsvunne, og ein stor del av arbeidsstyrken pendlar til London. Maidstone ligg i eit område der det blir dyrka mykje humle, og på grunn av det gode tilgjenget på vatn frå Medway og andre kjelder var bryggeriindustrien lenge eit stort innslag i området. I 1950- og 1960-åra forsvann det meste av denne industrien; byen gjekk frå å ha seks store bryggeri til å i dag berre ha eit lite bryggeri med fire tilsette. Papirindustrien har òg vore omfattande, òg denne på grunn av elva. Hayle Mill produserer papir som er kjent i mange land for den gode kvaliteten sin. Rett utanfor byen ligg den største resirkuleringsanlegg for papir i verda.

Det har i mange år vore skipa ein elvefestival siste veka i august, og i samband med tusenårsskiftet vart det laga til ein gangveg langs elva. Dette er gjort for å trekkje merksemd mot tydinga til elva i historia til byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maidstone» frå Wikipedia på bokmål, den 11. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 46°6′S 50°14′E﻿

**Île aux Cochons** (*Griseøya*) er ei aude øy i dei subantarktiske Crozetøyane. Med eit areal på 67 km² er ho den tredje største øya i gruppa. Adminsitrativt vert ho styrt av Dei franske sørterritoria.

Skildring
---------

Île aux Cochons er den vestlegaste øya i øygruppa og ligg om lag 30 km nordvest for Île des Pingouins og 15 km sørvest for Îlots des Apôtres. Ho er ei erodert vulkankjegle spreidd med inaktive krater og ei kystlinje som hovudsakleg består av låge klipper. Innførte artar er mellom anna kattar, kaninar og mus. Grisar vart òg innførte på øya, men er i dag utrydda. Det finst ingen menneskeleg infrastruktur på øya og ho vert sjeldan vitja av forskarar.

Viktig fugleområde
------------------

Øya har status som viktig fugleområde (IBA) av BirdLife International fordi ho er hekkestad for sjøfugl, mellom anna store pingvinbestandar. Ho har den største kolonien kongepingvin med kring ein halv million hekkande par, samt mange bøylepingvinar, gulltoppingvinar og nordleg klippehopparpingvinar. Ho har òg den største kolonien vandrealbatrossar i Indiahavet, med kring 1200 par, samt fire millionar par marionkvalfuglar og ein million par kortnebbdukkpetrellar. Det finst òg kergulenender. Her finst store bestandar med sørleg elefantsel, antarktisk pelssel og subantarktis pelssel.

Sjå òg
------

* List of Antarktis øyar nord for 60 °S

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Île aux Cochons» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  BirdLife International. (2012). Important Bird Areas factsheet: Île aux Cochons.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| **Île du Levant** |
| --- |
|  |
| Geografi |
| **Stad** | Middelhavet |
| **Koordinatar** | 43°03′N 6°28′E |
| **Øygruppe** | Îles d'Hyères

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Frankrike |
| **Departement** | Var |
| **Største busetnad** | Héliopolis

 |

**Île du Levant**, stundom berre kalla **Le Levant**, er ei øy i Middelhavet utanfor kysten av Den franske riveraen, nær Toulon. Ho er ei av tre øyar i øygruppa Îles d'Hyères i Frankrike. Øya er 8 km lang, 2 km brei, og ligg i Golfe du Lion. Om lag 90 % av øya høyrer til det franske militæret, der dei har eit testsenter for missilar (Centre d'Essais de Lancement de Missiles). Frå her har dei sendt opp svært mange forskings- og testrakettar sidan staden vart oppretta i 1948. Det meste av øya er derfor ikkje tilgjengeleg for allmennheita. 

På 1400-talet levde munkar på øya, og ruinane etter klosteret deira ligg her framleis.

I 1931 oppretta legane Gaston og André Durville Héliopolis, den første busetnaden i Europa som var tileigna naturisme. Byen vart bygd i åssida og er dominert av Fort Napoleon. Bain de Diane og Plage des Grottes er to nudiststrender reservert for naturistar. Bortsett frå Héliopolis, ligg naturreservatet Domaine des Arbousiers på øya.

Det går båtruter til øya frå Hyères og Le Lavandou.

Forfattaren Robert A. Heinlein skreiv begeistra om øya i romanen *Glory Road*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Iles d'Hyères på letsgo.com Arkivert 2008-03-12 ved Wayback Machine.
* Pleasure island Arkivert 2006-05-29 ved Wayback Machine.
* Kart ovar øya Arkivert 2012-04-15 ved Wayback Machine.
* Utdrag frå romanen *Glory Road* om øya Arkivert 2007-03-13 ved Wayback Machine.
* Historie om rakettvitskap Arkivert 2005-02-04 ved Wayback Machine.
* Oppskytingar frå øy
* http://www.iledulevant.com.fr/en/

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
**Rekhta** (persisk skrift ریختہ *rekhta*, devanagari रेख़्ता *rekhtā*) var ei litterær form av hindustani som var skrive med det persiske alfabetet. Moderne urdu stammar frå rekhta.

Rekhta vart danna i Delhi-området på 1700-talet. Persisk, som hadde vore hoffspråk hjå mughalane i mange hundreår, hadde slutta å vera morsmål for dei fleste adelsmennene, og hadde dimed mist fotfestet sitt som eit litterært språk. Rektha vart danna for å erstatta persisk, og blanda dialektane av hindustani som vart tala i Delhi og nærområdet, med mange persiske lånord og litterære verkemiddel.

Frå byrjinga var det ei usemje over kor stor påverknad hindustani laut ha på rekhta. Nokre diktarar, som Mir Taqi Mir, meinte at rekhta laut vera meir folkeleg og kvardagsleg, og brukte ei språkform som hadde fleire hindustaniord. Andre meinte motsett, at språket laut følgja adelsmenn sin forfina tale. Dei meinte at språket laut omfatta berre dei få orda av hindustanisk opphav som adelsmenn brukte. I nokre tekstar som brukte ei ekstrem form av denne normalen, er dei einaste hindustaniorda postposisjonane og hjelpeverba. Framleggsstillarane for denne norma meinte òg at alle ord av persisk eller arabisk opphav laut ha stavinga og tydingane dei hadde i dei originale språka sine, sjølv om dei hadde fått ei ny tyding eller uttale på rekhta. På 1740-talet fekk denne andre språkforma tilnamnet "zaban-e-urdu-e-mualla" ("språket til den kongelege festninga", dvs til den raude borga der kongeætta budde). 

Det var endeleg ei meir moderat form av "zaban-e-urdu-e-mualla" som vann språkstriden. Frå 1750-talet byrja rekhta å verta meir og meir påverka av persisk, og namnet til språket vart til "urdu" på slutten av 1700-talet. Namnet "rekhta" vart brukt i tillegg til "urdu" i nokre år, men gjekk ut av bruk over tida. Frå 1850-talet vidare var "urdu" det einaste namnet som vart brukt.

Kjelder
-------

* S.R. Faruqi: "Unprivileged Power: The Strange Case of Persian (and Urdu) in Nineteenth-Century India", *Annual of Urdu Studies*, 1998, Vol. 13 (tilgjengeleg på nettet)
* A. Rai, *A house divided: The origin and development of Hindi-Urdu*, 1991, Oxford University Press, London.
* G. A. Zograph: *Languages of South Asia*, 1960 (translated by G.L. Campbell, 1982), Routledge, London.
**Maiken Caspersen Falla** (fødd 13. august 1990) er ein norsk tidlegare langrennsløpar som representerer Gjerdrum Idrettslag. Ho vart olympisk meister i sprintøvinga under vinter-OL 2014 i Sotsji og tok bronsemedaljen i same øvinga i Ski-VM 2015. Falla har to NM-medaljar i sprint og har kome blant dei seks beste i verdscupen to gongar.

Aktiv
-----

Falla debuterte i verdscupen den 29. november 2008 på sprinten i Kuusamo. Ho vart nummer 22, men ein månad seinare tok ho ei overraskande tredjeplass på sprinten i Düsseldorf, bak Petra Majdič og Natalja Matvejeva. Falla og makkeren Celine Brun-Lie gjekk dagen etter inn til ein andreplass på sprintstafetten. Falla gjekk ankeretappen, og vart berre slått med to tidelar av Matvejeva.

Falla, som då representerte Lørenskog Skiklubb, tok si første NM-medalje på sprinten i NM på ski 2009, ein sølvmedalje bak Celine Brun-Lie. Falla tok bronse i klassisk sprint året etter.

I 2009/10-sesongen opna ho med ein 6. plass i verdscuprennet i klassisk sprint i [Kuusamo, den andre finaleplass hennar i verdscupen. Saman med Brun-Lie vart det tredjeplass i sprintstafetten i Düsseldorf i desember.

Falla deltok under vinterleikane 2014 i sprintøvinga, der ho gjekk heilt til topps framom landsmannen Ingvild Østberg.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 2009: Sølvmedalje i sprint på Gjøvik
* Ski-NM 2010: Bronsemedalje i sprint i Stokke
* Ski-NM 2011: Sølvmedalje i sprint i Steinkjer
* Ski-NM 2012: Gullmedalje i sprint på Voss
* Ski-NM 2013: Gullmedalje i sprint på Vang
* Ski-NM 2014: Gullmedalje i sprint på Lillehammer
* Ski-NM 2015: Bronsemedalje både på 15 km og i sprint på Røros
* Ski-NM 2016:
* Ski-NM 2017: Gullmedalje i sprint, sølvmedalje på 15 på Gran
* Ski-NM 2018:
* Ski-NM 2019: Bronsemedalje i sprint i Meråker
* Ski-NM 2020: Gullmedalje i sprint i Drammen
* Ski-NM 2021: Gullmedalje i sprint i Trondheim
* Ski-NM 2022:

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Maiken Caspersen Falla – Profil og resultatoversikt hos FIS
* Artikkel i Adresseavisa om første pallplasseringa hennar i Düsseldorf Arkivert 2008-12-21 ved Wayback Machine.
* Artikkel og video frå sprinten i Düsseldorf (på www.nrksport.no)
* «Maiken Caspersen Falla» (på engelsk). Olympedia. Henta 4. februar 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
| **Île de Noirmoutier** |
| --- |
| Passage du Gois som fører til øya Noirmoutier.Passage du Gois som fører til øya Noirmoutier. |
| Geografi |
| **Stad** | Biscayabukta |
| **Koordinatar** | 46°58′N 2°12′W

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Frankrike |
| **Departement** | Vendée

 |

**Île de Noirmoutier** er ei øy i Biscayabukta utanfor kysten av Frankrike i departementet Vendée.

Delar av øya er tatt tilbake av havet. I 2005 var øya målgang for prologen i Tour de France.

Kommunane på øya er samla saman i ein *communauté de communes*. Desse kommunane er:

* Barbâtre
* L'Épine
* La Guérinière
* Noirmoutier-en-l'Île

Øya er mest kjend for Passage du Gois, ein brulagd sandbanke med ei lengd på 4,5 km mellom øya og fastlandet. Han kjem under vatn to gonger i døgnet på grunn av tidvatnet. Kvart år går kappløpet *Foulées du Gois* over passasjen, som startar i det floa byrjar.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Île de Noirmoutier**

* Offisiell turistside Arkivert 2006-04-27 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Kart som viser Main i Tyskland
**Main** er ei stor elv i Bayern og Hessen i Tyskland, og ei av dei store sideelvane til Rhinen med ei lengd på 524 km (574 km inkludert Kvite Main. Ho renn gjennom Bayern og Hessen, men nokre kilometer dannar ho grensa mellom Bayern og Baden-Württemberg. Ho har eit nedslagsfelt på over 27 000 km², som grensar til Donau sitt nedslagsfelt. Denne grensa er derfor ein del av det europeiske vasskiljet. 

Main har sitt utspring nær Kulmbach der dei to elvane Raude Main og Kvite Main renn i hop. Raude Main er den lengste av dei to med ei lengd på 50 km, og ho har sitt utspring i Frankisk Alb og renn gjennom Creussen og Bayreuth. Kvite Main har utspring i fjella Fichtelgebirge og er 41 km lang. Store sideelvar til Main er Regnitz, Fränkische Saale, Tauber og Nidda.

Den største byen langs Main er Frankfurt am Main. Frå kjelda renn Main gjennom følgjande byar og landsbyar: Burgkunstadt, Lichtenfels, Staffelstein, Eltmann, Haßfurt, Schweinfurt, Volkach, Kitzingen, Marktbreit, Ochsenfurt, Würzburg, Karlstadt, Gemünden, Lohr, Marktheidenfeld, Wertheim am Main, Miltenberg, Obernburg, Aschaffenburg, Seligenstadt, Hainburg, Hanau, Offenbach, Frankfurt, Hattersheim, Flörsheim og Rüsselsheim. Main munnar ut i Rhinen ovanfor Mainz i *landkreis* Wiesbaden (Mainz-Kostheim), og er då ei svært stor elv.

Transport
---------

Main er framkommeleg for transport frå munningen i Rhinen via Rhine-Main-Donau-kanalen og den regulerte elva Altmühl og heilt til Donau. Elva er kanalisert med 34 sluser (300 m x 12 m) slik at elvebåtane kan gå heile elva. Dei 16 slusene i Rhinen-Main-Donau-kanalen har same dimensjon, og det same har slusene i Donau. 

Elva er forholdsvis svingete, og om ho hadde vore rett hadde ho berre vore om lag halvparten av lengda. Sidan elva er forholdsvis smal i dei øvre delane er skipsfarten derfor krevjande her. Elva har ein posisjon som ein svært viktig del av den indre vassvegen mellom Nordsjøen og Svartehavet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Main» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* NoorderSoft sin database over vassvegar

  


| * v
* d
* e
Sideelvar til Rhinen |
| --- |
| Frå venstre: | Vorderrhein**·** Thur**·** Töss**·** Glatt**·** Aare**·** Ergolz**·** Birs**·** Birsig**·** Ill**·** Sauer**·** Lauter**·** Queich**·** Speyerbach**·** Rehbach**·** Isenach**·** Eckbach**·** Eisbach**·** Pfrimm**·** Selz**·** Nahe**·** Mosel**·** Nette**·** Brohlbach**·** Ahr**·** Erft |
| Frå høgre: | Hinterrhein**·** Landquart**·** Ill**·** Dornbirner Ache**·** Bregenzer Ache**·** Argen**·** Schussen**·** Radolfzeller Aach**·** Wutach**·** Murg**·** Wehra**·** Wiese**·** Elz**·** Kinzig**·** Rench**·** Acher**·** Murg**·** Federbach**·** Alb**·** Pfinz**·** Kraichbach**·** Saalbach**·** Neckar**·** Weschnitz**·** Modau**·** Main**·** Wisper**·** Lahn**·** Wied**·** Sieg**·** Wupper**·** Düssel**·** Ruhr**·** Emscher**·** Lippe**·** Oude IJssel**·** Berkel**·** Schipbeek |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Maisild** |
| MaisildMaisild |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Orden:** | Sildefisk Clupeiformes |
| **Familie:** | Sildefamilien Clupeidae |
| **Slekt:** | *Alosa* |
| **Art:** | **Maisild** *A. alosa* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Alosa alosa***Linnaeus, 1758 |

**Maisild** (*Alosa alosa*) er ein anadrom sildefisk som lever vest i Middelhavet og i Atlanterhavet ved Europakysten. Arten skal visstnok smaka særs godt, men inneheldt mange bein. I norske farvatn førekjem han som ein sjeldan gjest.

Kjenneteikn
-----------

Maisilda er sølvglinsande med 1-6 svake flekkar på sidene. Kroppen er noko samantrykt, med bukfinnar om lag rett under ryggfinnen. Halefinnen er djupt kløfta. Arten vert ofte forveksla med stamsilda, men har mange fleire gjellestavar; 90-120 på den første gjellebogen. Skjela til fisken er lange og tynne.

Maisild kan bli opp til 83 cm lang og når ei vekt på 3-4 kg.

Levesett
--------

Maisilda er ein stimfisk som lever pelagisk i kystnære farvatn i saltvatn. Her lever dei av dyreplankton, særleg raudåte og kril.

I mai går stimen opp i elver for å gyta. Dette skjer om natta nær overflata, helst i sterk straum. Ei ho kan gyta mellom 50 000 og 600 000 rogn med ein diameter på 1-2 mm. Etter tre døger til ei veke klekkar den 7-12 mm lange yngelen, som vanlegvis heldt seg i elva i om lag eit år. I førstninga etter at dei har vandra ut lever dei helst i elvemunninga.

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Maisild |
| Svensk | Majfisk |
| Engelsk | Allis Shad |
| Tysk | Maifisch, Alse |
| Fransk | Grande alose |
| Spansk | Sábalo |
| Russisk | Jevropejskaja aloza (Европейская алоза) |

Kjelder
-------

* Jonsson, Bror: «Sildefisker» i *Norges dyr - Fiskene 1* Cappelen 1992
* FishBase


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur

 |
Stalaktitt frå Soreq-grotta i Israel.
**Stalaktitt** (frå gresk Σταλακτίτης, *stalaktites*, «drypande») er ein omgrep som syner til ein særskild type dryppstein, som kan finnast i kalksteinsgrotter. Dei blir danna ved at kvar enkelt dråpe avset ein forsvinnande lita mengd kalkspatt, variasjon i vassgjennomstrøyming og luftgjennomstrøyming avgjer form og kor sakte dei veks. Er vatnet til dømes òg jarnhaldig kan det gje rustgul farge.

Ein stalaktitt er ein tapp som veks eller har vakse nedover frå taket, i motsetnad til ein stalagmitt som veks oppover frå golvet. Er stalaktitten større ein stalakmitten er det gjerne mindre rask vassgjennomstrøyming, og meir av kalkspatten rekkjer å bli avsett i stalaktitten, enn ved raskare vassgjennomstrømyming der stalakmitten, på golvet av grotta, veks raskast.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stalaktitt» frå Wikipedia på bokmål, den 18. november 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |