recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Innanfor medisinen er **puls** bankinga ein kan kjenna i pulsårer (arteriar). Dette er trykkbølgjen frå hjartet som trekkjer seg saman.

Trykkbølgjen forplantar seg rundt i blodkara og utvidar dei, det er altså ikkje forflyttinga av blodet ein kjenner. Trykkbølgja er tydelegast nære hjartet, her er òg farten lågast, 3 til 5 m/s. I dei store pulsåregreinene er farten mellom 7 og 10 m/s, i dei små er han mellom 15 og 35 m/s. Bølgjehøgda (amplityden) vert mindre undervegs. Trykkbølgja er meir enn femten gongar raskare enn blodstraumen.

Ordet *puls* blir òg nytta noko upresist som synonymt med «pulsar i minuttet» eller «pulsfrekvens». Hos friske menneske er dette det same som hjarteslag i minuttet eller hjartefrekvens. Hos nokon, særleg dei med arytmiar, er nokre hjarteslag inneffektive og gjev inga eigentleg pulsbølgje. Desse vil ha lågare pulsfrekvens enn hjartefrekvens. Differansen blir kalla *pulsdefisit*.

I tillegg til frekvensen vil ein ved ei undersøking òg kjenne på andre kvalitetar, ofte skildra som «bløt» eller «dundrande» puls. Dette er som regel ein funksjon av blodtrykket.

Ein kan kjenne pulsen med fingertuppane, særleg ved rota av tommelfingeren (i arteria radialis). Andre plassar blir òg nytta, ma. fotryggen og sida av halsen.
Logo
**SAVAK** (Farsi: ساواک, kort for سازمان اطلاعات و امنیت کشور *Sazeman-e Ettela'at va Amniyat-e Keshvar*, **Nasjonal etterretnings- og sikkerheitsorganisasjon**) var det innanlandske hemmelege politiet i Iran frå 1957 til 1979.

Det har vorte skildra som den mest frykta og hata institusjonen i Iran fram til den iranske revolusjonen i 1979, på grunn av tortur og drap på motstandarar av sjahen sitt regime. 

På det meste hadde organisasjonen så mange som 60 000 agentar i rekkjene sine. Det har vore anslått at da SAVAK vart oppløyst i 1979, hadde så mange som ein tredel av alle iranske menn eit eller anna samband med organisasjonen, anten som informantar eller agentar. 

Opphavet til SAVAK var den etterretningsorganisasjonen som vart etablert av sjahregimet med amerikansk hjelp straks etter kuppet mot den venstreorienterte statsministeren Mohammad Mossadegh, som hadde planar om å nasjonalisere oljeindustrien i landet. Ein amerikansk oberst som arbeidde for CIA var ein sentral rådgivar ved opprettinga av denne etterretningsorganisasjonen, som vart kjernen i SAVAK. I 1954 rulla dei opp nettverket til Tudehpartiet i dei væpna styrkane. I 1955 vart den nemnde obersten erstatta av fem CIA-offiserar, som skal ha lært opp nesten alle i den første generasjonen av SAVAK-personell. Også instruktørar frå Mossad skal ha kome til frå 1960 til 1965. 

SAVAK sensurerte alle media, sjekka søkjarar til jobbar i det offentlege og hadde lov til å bruke alle middel, inkludert tortur, i jakta på opposisjonelle. Dei kunne arrestere og fengsle folk som dei ville. Dei samarbeidde heile tida med CIA, mellom anna når det gjaldt forhøyrsteknikkar. 

Etter at sjah-regimet var styrta, vart SAVAK oppløyst. Mange av leiarane i organisasjonen vart avretta. 

SAVAK vart erstatta av SAVAMA, somtid også kalla VEVAK, men ifølgje forfattaren Charles Kurzman var det berre leiinga i SAVAK som vart skifta ut, da mange i organisasjonen vart med i den nye òg, med dei same metodane.

Kjelde
------

Den engelskspråklege wikipediaen, art. med same namnet, som lesen 27, juni 2009.
**Cappelen Damm AS** er eit norsk forlag skipa i 2007 ved at forlaga J.W. Cappelens Forlag AS, skipa i 1829, og forlaget N.W. Damm & Søn A/S, skipa i 1843, vart slege saman. Forlaget er eigd av det svenske konsernet Bonnier Books AB og det danske konsernet Egmont (det tidlegare Gutenberghus) med ein halvpart kvar. Bonnier Books AB hadde kjøpt opp J.W. Cappelens Forlag i 1987, og Egmont (som er organisert som ei stifting) hadde kjøpt opp N.W. Damm & Søn A/S i 1984.

Bokhandelkjeda Tanum, som N.W. Damm & Søn A/S kjøpte sommaren 2006, vart etter samanslåinga eit heileigd dotterselskap av Cappelen Damm AS, og det same gjeld bokdistribueringverksemda Sentraldistribusjon ANS, som J.W. Cappelens Forlag AS åtte. Flamme Forlag er formelt underlagt Cappelen Damm AS, som dessutan eig 66 % av Larsforlaget til den norsk-samiske journalisten, forfattaren og villmarksfararen Lars Thorbjørn Monsen.

Forlaget og bokklubbavdelingane har tilhald i «Cappelen Damm-huset», som er dagsavisa *Dagbladet*s tidlegare hus i Akersgata 47/49 i Oslo.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Om soga til Cappelen Damm på internettsidene til forlaget

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* BR orgnr

 |
Frå Salinas, ferieby på nordsida av Punto Santa Elena. *Foto: Alfredo Molina*
**Santa Elena-halvøya** er eit område sørvest i Ecuador, lengst vest i Guayasprovinsen, som omfattar kantonane Santa Elena og Salinas. Aust for halvøya ligg byane Playas og Progreso. Desse to byane ligg omtrent midtvegs mellom Guayaquil og Santa Elena-pynten. Santa Elena-pynten er punktet lengst vest i landet. 

Den største byen i denne regionen er La Libertad med over 70 000 innbyggjarar (2004). La Libertad er eit trafikknutepunkt, ei fiskehamn og her ligg eit lite oljeraffineri. Byen Salinas like ved har ca 20 000 fastbuande og er ein ferieby med høgsesong frå januar til april. 

Regionen har to viktige arkeologiske museum. *Museo Real Alto* viser funn etter valdiviakulturen og andre busetjingar, det ligg ved kysten ca 50 kilometer aust for La Libertad. *Los Amantes de Sumpa* er eit museum nærare byen Santa Elena som mellom anna viser dei eldste menneskeskjelett som er funne i landet.

Kjelde
------

* Rachowiecki, Rob, *Ecuador*, 5. opplag, Lonely Planet (2001)
Caramel corn
**Caramel corn** eller **caramel popcorn** er ein godsak laga av popkorn som er dekt med eit lag karamell av sukker eller melasse. 

Vanlegvis lagar ein caramel corn ved å varma opp ei sukkerløysing eller sirup til ho byrjar å bruna og blir tjukk, slik at ein får ein karamellisert sirup.
Denne varme væska blir så blanda med poppa popkorn, og kjøla ned. Dette gjev eit søtt, knasete godteri. For å gjera dei endå sprøare kan nokre variantar av caramel corn også bakast i omn etter påføring av sukkeret.

Historie
--------

Caramel corn-butikk i Depoe Bay i Oregon.
Blandinga av karamell og maiskorn går minst tilbake til 1890-åra med Cracker Jack, ein tidleg versjon med peanøtter og melasse. Ei tidleg form av dette godteriet blei innført ved World's Columbian Exposition i Chicago i 1893. Popkorn laga i ein kjele med sukker som ikkje er karamellisert kan også vera ein forløpar for caramel corn.

Det finst mange kommersielle merke og former for caramel corn, som Cracker Jack, Fiddle Faddle, Lolly Gobble Bliss Bombs og Crunch 'n Munch. Ein kan også selja posar med lokalt laga caramel corn i matbutikkar, kinoar og kioskar. Fisher's Popcorn frå Maryland, Chesapeake Popcorn frå Ohio og Nuts on Clark frå Chicago er døme på føretak som spesialiserer seg på caramel corn og popkorn.

Caramel corn kan også lagast heime, og er mellom anna knytt til halloween.

Lovar og reglar
---------------

Lovverket i USA definerer sukkerdekt popkorn som mat med minimal næringsverdi.

Kjelder
-------

1. ↑  «Nothing says Halloween like caramel corn: Easy recipe», *EF GO Blog* (på engelsk), henta 25. oktober 2020
2. ↑  «Foods of Minimal Nutritional Value». *www.fns.usda.gov*. Appendix B of 7 CFR Part 210 (på engelsk). Food and Nutrition Service, United States Department of Agriculture. 13 September 2013. Henta 4. august 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Caramel corn» frå Wikipedia på engelsk, den 25. oktober 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Caramel corn**
**Erkki Itkonen** (26. april 1913–28. mai 1992) var professor i finsk-ugrisk språkforsking ved Helsingfors universitet, og ein av 1900-talets mest sentrale, og sannsynlegvis den mest produktive utforskaren av samisk. Han doktorerte i 1939 på ei avhandling om vokalismen i dei austsamiske språka, på eit materiale som han hadde samla inn på granskingsferd til Enare. Den andre delen av dette arbeidet, som tok for seg kvantitet i austsamisk, kom i 1946. Erkki Itkonen var professor ved universitetet i Helsingfors frå 1956.

Som fennougrist var Itkonen mest oppteken av vokalhistorie, mellom anna presenterte han nye teoriar for vokalhistoria til marisk, mordvinsk og samisk.

Itkonen arbeidde også som leksikograf, mellom anna som redaktør av dei to sentrale finske etymologiske ordbøkene, *Suomen kielen etymologinen sanakirja* 2-6 og *Suomen sanojen alkuperä* 1-2, men innanfor samisk var det største verket *Inarilappisches Wörterbuch* 1-4 (1957-1991).

Itkonen var redaktør i bladet *Sápmelaš* frå 1934 til 1966.

Bibliografi
-----------

(utval)

* *Der Ostlappische Vokalismus vom qualitativen Standpunkt aus mit besonderer Berücksichtigung des Inari- und Skoltlappischen* (1939)
* *Struktur und Entwicklung der ostlappischen Quantitätssysteme* (1946)
* *Lappische chrestomathie* (1960)
* *Suomalais-ugrilaisen kielen- ja historiantutkimuksen alalta* (1961)
* *Kieli ja sen tutkimus* (1968)
* *Suomen kielen etymologinen sanakirja* II-III (med Yrjö Henrik Toivonen och Aulis Joki)
* Inarilappisches Wörterbuch I-IV (1986-1991) (med Lea Laitinen)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* CiNii

 |
**Pukekohe** er ein liten, men veksande landleg by i Franklin District på Nordøya på New Zealand. Han ligg heilt sør i regionen Auckland, omkring 50 km sør for Auckland City, mellom den sørlege stranda til Manukau Harbour og munningen til Waikato-elva. Åsane kring Pukekohe og dei nærliggjande Bombay Hills dannar den naturlege sørgrensa til Aucklandregionen.

Maoriordet *puke-kohe* tyder 'åsen med kohekohe'. Kokekohe *(Dysoxylum spectabile)* er eit innfødd mahogniaktig tre.

Under Newzealandkrigane vart det utkjempa eit slag i Pukekohe, seinare kjent som Forsvaret av Pukekohe East i 1863.

Byen
----

Pukekohe er administrasjonssenteret i Franklindistriktet. Ved folketeljinga i 2001 var innbyggjartalet 18 825, storparten av europeisk avstamming, men med betydelege innslag av innfødde maoriar og etniske indiske og austasiatiske grupperingar. Byen er venta å få ein jamn vokster i dei komande tiåra, ettersom han ligg i utkanten av den stadig veksande Aucklandregionen.

Den grøderike vulkanske jorda og det varme, fuktige klimaet har ført til framifrå tilhøve for grønsak- og mjølkeproduksjon. 

Pukekohe har ein vidaregåande skule, eit rugbystadion, ein veddeløpsbane og motorsportbanen Pukekohe Park Raceway.

Transport
---------

Pukekohe ligg ved jarnvegslinja *North Island Main Trunk Railway*, og er den sørlegaste stasjonen på forstadsbanenettet til Auckland.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Pukekohe» frå Wikipedia på engelsk, den 8. april 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Pukekohe - hjarta i Franklin (engelsk).
* Franklin district - heimeside til distriktsstyresmaktene.
* Pukekohe Park Raceway Arkivert 2004-10-09 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 37°12′S 174°54′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Detalj av pergamentside frå folio 101v av GKS 1005 - Flateyjarbók, med teksten: **jarl í Orkneyum**.
**Erlend Einarsson** eller Torv-Einarsson, var jarl på Orknøyane, truleg frå omkring 935 til 954.

Han er omtala i Orknøyingasoga, i soga om Håkon den gode (kap.4), soga om Olav den heilage (kap. 96) og i andre av dei norrøne sogene, der det er opplyst at Erlend var son til orknøyjarlen Einar Ragnvaldsson (Torv-Einar) og at han hadde to brør: Arnkjell og Torfinn (Torfinn Hausakljuv). Erlend hadde truleg òg ei syster som heitte Tordis.

Etter at Torv-Einar døydde, vart Erlend og brørne hans sams jarlar på Orknøyane. Det blir oftast rekna med at Einar døydde i 910, men tidsrekninga er usikker. Dette dødsåret gir ei uvanleg lang styrigstid for sønene hans (frå 910 til 954/963), og det verkar meir truleg at Einar kan ha levd lenger, kanskje til midten av 930-åra. Snorre skriv i soga om Olav den heilage (kap.96), at Eirik Blodøks kom til Orknøyane etter å ha blitt forvist frå Noreg, og då var Torv-Einar død. Truleg skjedde dette heilt på slutten av 930-åra. 

Frå Orknøyane drog Eirik Blodøks på hærferd til dei britiske øyane og Erlend og broren Arnkjell var i lag med han. Dei norrøne sogene har noko ulike skildringar av lagnaden til Eirik Blodøks, men mest truleg fall han i 954 i slaget ved Stainmore. I den angelsaksiske krønika for åra 948 og 954, finn vi òg støtte for at Eirik (Eric) sitt herredøme over Northumberland var slutt på denne tida.

i Orknøyingasoga (kap. 8) er det opplyst at i dette slaget miste begge brørne Erlend og Arnkjell livet, saman med Eirik Blodøks.

| Referanseside | Føregjengar | O r k n ø y j a r l | Etterkomar | Tilleggsopplysningar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Orknøyjarlane | Einar Ragnvaldsson | **Erlend Einarsson** Samstyre:  Arnkjell Einarsson Torfinn Einarsson | Arnfinn Torfinnsson | - |

Referansar
----------

1. ↑  Orknøyingasoga omsett av Gustav Indrebø (Oslo 1929)
2. ↑  Soga om Håkon den gode frå heimskringla.no omsett av S. Schjött (1900)
3. ↑  Soga om Olav den heilage frå heimskringla.no omsett av S. Schjött (1900)
4. ↑  Landnåmaboka frå snerpa.is (kafli 74) om Tordis, dotter til Torv-Einar
5. ↑  Anglo-Saxon England s.362, av Sir F. Stenton (1971)
6. ↑  "Stainmore, battle of," Oxford Reference
7. ↑  The Anglo-Saxon Chronicle Online Medieval and Classical Library

Bakgrunnsstoff
--------------

* Orknøyingenes saga omsett av Anne Holtsmark (Oslo 1970)
* Eirik 1 Haraldsson Blodøks Norsk biografisk leksikon
Lillemor von Hanno ca. 1930. Ukjend fotograf. Biletet tilhøyrer Oslo Museum.
**Lillemor von Hanno** (30. desember 1900–5. april 1984) var ein norsk skodespelar og forfattar. Ho var fødd *Bergljot Gjems Selmer*, og opptredde før ho gifta seg under namnet *Lillemor Gjems Selmer*.

Familie
-------

Lillemor von Hanno var fødd i Balsfjord i Troms og var dotter av distriktslegen Alfred Selmer og forfattaren og skodespelaren Ågot Gjems. Familien flytte til Ås i noverande Akershus fylke då ho var to år, sidan faren vart distriktslege i Follo.

Prisar og utmerkingar
---------------------

Lillemor von Hanno vart tildelt Kongens fortjenstmedalje i gull i 1951.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lillemor von Hanno» frå Wikipedia på bokmål, den 14. oktober 2018.*

Referansar
----------

1. ↑  *Chat Noir og norsk revy*. Oslo. 1961.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Utdypningsartikkel om Lillemor von Hanno i Store norske leksikon
* Om Lillemor von Hanno på www.filmfront.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF

 |
**Kazbek** (georgisk მყინვარწვერი, transkribert som *Mqinvartsveri*) er ein vulkan og eit av dei største fjella i Kaukasus. Det ligg på grensa mellom Georgia og Russland, og ruver over byen Kazbegi nær grensa til Nord-Ossetia. Det er det tredje høgaste fjellet i Georgia (etter Sjkhara og Janga) og det sjuande høgaste i Kaukausfjella, med ei høgd på 5 047 meter over havet. Georgiarar kallar fjellet *Mqinvari* som tyder «isbre» eller «Isfjell».

Kazbek ligg i fjellkjeda Khokh, ei fjellkjede som går nord for Store Kaukasus med mange gjel frå elvene Ardon og Terek. Sjølve fjellet ligg i forkastinga Borjomi-Kazbegi (som er den nordlege delen av Anatolia-forkastinga). Området har stor jordskorpeaktivitet med regelmessige små jordskjelv. Eit aktivt system med varmekjelder ligg òg omkring fjellet. Kazbek er ein sovande vulkan, bygd opp av trakytt og kledd med lava. Han har form som ei dobbel kjegle der foten ligg i ei høgd på 1 770 meter. Kazbek er det høgaste av dei vulkanske kjeglene i vulkangruppa rundt Kazbegi, som òg omfattar Khabarjina (3 142 meter). 

Postkort frå 1800-talet av ein veg nær Kazbek
På grunn av dei bratte sidene på Kazbek, er ikkje isbreane her særleg store. Det totale arealet til alle isbreane på Kazbek er 135 km². I 2002 kollapsa Kolkabreen på grunn av vulkansk svovelaktivitet på nordsida av fjellet. Det var derimot ingen utbrot. Den mest kjende isbreen er Djevdorak, som kryp ned på nordaustsida og inn i eit gjel med same namn, og når ned til ei høgd på 2 295 meter. På austsida går den georgiske militærvegen gjennom Darialgjelet i ei høgd på 2 378 meter. 

Toppen vart først klatra i 1868 av D.W. Freshfield, A.W. Moore og C. Tucker i lag med ein sveitsisk guide.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mount Kazbek» frå Wikipedia på engelsk, den 7. juli 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kazbek på Peakware - bilete

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |

  




*
Utstrekninga til Kazan-khanatet kring år 1500
**Kazan-khanatet** var eit rike som eksisterte frå ikring 1438 til 1552. Riket, som var befolka av tatarar, låg i grenseområda mellom Europa i vest og Asia i aust, og omfatta dagens Tatarstan, Mari El, Tsjuvasjia, Mordovia og delar av Udmurtia og Basjkortostan, alle saman delrepublikkar i Russland.

Soge
----

Kazan-khanatet vart danna av Olug Mokhammad i 1437 eller 1438, med mykje hjelp frå den lokale adelen. I den fyrste tida etter khanatet vart danna stod det seg godt mot Storfyrstedømmet Moskva. Ved fleire høve førte khanen krig mot den moskovittiske storfyrsten.

I juli 1487 erobra storfyrst Ivan III byen Kazan og sette marionetten Möxämmädämin på truna. Khanane i Kazan var deretter vasallar under storfyrsten i Moskva. Russiske handelsfolk fekk rett til å handle fritt i khanatet, noko som førte til fleire resultatlause opprør frå folk som ville sameine Kazan-khanatet med anten Det osmanske riket eller Krim-khanatet.

*Erobringa av Kazan* i 1552, skildra i 1913 av Nicholas Roerich
Kart over Kazan-khanatet
Kazan-khanatet frigjorde seg frå russisk makt i 1521. Saman med grannerika gjekk då khanatet til krig mot Moskva. Khanen Muhamed Giray lukkast å ta med ei 150nbsp;000 russiske slavar.

Kazan-khanatet vart i 1552 erobra av ein russisk hær leia av Ivan den grufulle. Russehæren kringsette byen Kazan, som fall etter to månader. Deretter let den russiske tsaren byen brenne, bybuarane døydde eller vart fordrivne. Samtidige kjelder seier at 110 000 tatarar vart drepne eller omkom, og at mellom 60- og 100 000 russiske fangar vart frisett. Landområda der khanen av Kazan hådde rådd vart lagt under Tsar-Russland, og etniske russarar flytta inn og overtok byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kazan-khanatet» frå Wikipedia på bokmål, den 20. mars 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kazan-khanatet**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN

 |
**St. Louis County** er eit fylke nordaust i den USA-amerikanske delstaten Minnesota. Fylket har eit areal på 17 800km², 9 % av arealet er dekt av vatn. Det er det største fylket Minnesota og det størst (etter totalareal) i USA aust for Mississippi-elva. 

Veg og landskap i St. Louis County
Fylket vart grunnlagt i 1855. Området var opphavleg folkesett av algonkinsk-talande folk: Ojibwe- (chippewa), ottawa- og potawatomifolk som var laust samanknytte gjennom Rådet av tre bål (*Council of Three Fires*). Etterkvart som amerikanske nybyggjarar slo seg ned i området blei urfolka trengde bort. 

Ved folketeljinga i 2010 hadde St. Louis County 200 226 innbyggjarar. 
Fylkesadministrasjonen held til i Duluth, største byen i fylket. 
Ved folketeljinga i 2000 vart 24,3 % av ibuarane registrert som tyskætta, 15,9 % norskætta, 13,0 % svenskætta og 10,2 % av irsk ætt.

Kjelder
-------

1. ↑  «2010 Census Gazetteer Files». US Census Bureau. August 22, 2012. Arkivert frå originalen 21. september 2013. Henta October 25, 2014.
2. ↑  «State & County QuickFacts». United States Census Bureau. Arkivert frå originalen 7. juni 2011. Henta September 1, 2013.

* *Denne artikkelen bygger på «St. Louis County, Minnesota» frå Wikipedia på engelsk, den 18. november 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Saint Lawrence-elva** (engelsk *Saint Lawrence River*, fransk *fleuve Saint-Laurent*) er ei stor elv i Nord-Amerika som renn austover frå Dei store sjøane ut i Atlanterhavet. Mohawkane kalla elva for *Kaniatarowanenneh* (stor vassveg). Grensa mellom Canada og USA går langs ein del av den øvre delen av elveløpet, med staten Ontario på kanadisk side og New York på USA-amerikansk side.

Saint Lawrence-elva renn ut frå Ontariosjøen, 75 meter over havet, ved Kingston i Ontario. På vegen mot Atlanterhavet passerer elva byane Brockville, Cornwall, Montreal, Trois-Rivières og Québec før ho renn ut i Saint Lawrence-bukta. Elva er 3 058 km lang og dannar saman med Dei store sjøane-systemet, som ho drenerer, verdas største ferskvassystem. Ho har eitt vassflø på over 10 000 m³/s.

Den fyrste européaren som sigla på Saint Lawrence-elva var franskmannen Jacques Cartier, som såg ho fyrste gongen den 9. juni 1534. Han gjorde kravde på området, Ny-Frankrike, i namnet åt kong Frans I av Frankrike.

Opphavleg var elva seglbar einast fram til Montreal, grunna fossen ved Lachine. Fyrst då Lachinekanalen vart bygt kunne fartøy sigla vidare oppover elva. I dag vert gods frakta til og frå Atlanterhavet på det moderne kanalsystemet Saint Lawrence Seaway.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «St. Lawrencefloden» frå Wikipedia på svensk, den 26. august 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **St. Lawrence-elva**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* BBC Things

 |
**Sofija Vasilijeva Kovalevskaja** og sidan **Sonja Kovalevskaja** (15. januar 1850–10. februar 1891) var ein russisk matematikar og forfattar. 

I 1868 gifta ho seg med paleontologen Vladimir Kovalevskij for å få løyve til å studere utanlands. Ho studerte først i Heidelberg og seinare privat med Karl Weierstrass i Berlin, fordi forelesningane ved universitetet ikkje var opne for kvinner. I 1874 fekk ho doktorgraden in absentia i Göttingen. I 1883 vart ho innboden av Gösta Mittag-Leffler til å halde forelesningar ved Stockholms Högskola, der ho i 1889 vart professor. Ho arbeidde særleg med differensiallikningar, bruksmatematikk og mekaniske og optiske problem. Ho mottok fleire prisar for dei matematiske avhandlingane sine. 

Som skjønnlitterær forfattar er ho mest kjend for to romanar: *Søstrene Rajevskij* og *Vera Vorontsov*, som delvis bygger på oppveksten hennar og skildrar livet i Russland. Dei vitskaplege verka hennar vart i 1948 gjeven ut av Det sovjetiske vitskapsakademiet. Kovalevskaja var òg aktiv i likestillingsarbeidet, særleg når det gjaldt å fremme utdanning for kvinner.

Kjelder
-------


* «Sonja Kovalevskaja» (2012-02-14). I *Store norske leksikon*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Warren Peace** (eigentleg «War and Peace») eit psevdonym for **Geoffrey Alexander MacCormack** (òg kjend som GA MacCormack og Mac Cormack), ein engelsk vokalist, låtskrivar og dansar. Han er mest kjend for arbeidet sitt med David Bowie i 1970-åra.

Musikalsk karriere
------------------

Peace var ven av Bowie sidan skuledagane i Bromley, og medverka med korvokal til fleire album av Bowie. Det første var *Aladdin Sane* i 1973 og han vart verande med Bowie til og med *Station to Station* i 1976. Han song med Bowie på turneane i USA og Japan i 1973, og reiste tilbake til Storbritannia via den transsibirske jernbanen med Bowie, som nekta å fly. Han spelte så på den siste britiske turneen som enda med at Ziggy Stardust «pensjonserte» seg i Hammersmith Odeon i juli (seinare gjeven ut som *Ziggy Stardust - The Motion Picture)*. 

Med Bowie, skreiv Peace musikk for «Rock 'n' Roll With Me» på *Diamond Dogs* (1974) og seinare «Turn Blue» på Iggy Pop sitt *Lust for Life* (1977). Han var med som ein av 'Astronette'-dansarane og vokalist i *The 1980 Floor Show*, ein fjernsynsspesial med Bowie i oktober 1973, og som ein av dansarane og korvokalistane under 'Diamond Dogs'-turneen i 1974 (konsertopptak er gjeven ut som *David Live*). I lag med Ava Cherry og Jason Guess, og med Bowie som låtskrivar og produsent, spelte Peace inn eit album ved Olympic Studios seint i 1973, som omsider kom ut som *People from Bad Homes* i 1995.

Anna arbeid
-----------

I 2007 gav Peace (då med det verkelege namnet Geoff MacCormack) ut *From Station to Station: Travels With Bowie 1973-76*, ei illustrert forteljing om tida si med Bowie.

Diskografi
----------

### David Bowie

* *Aladdin Sane* (1973) – korvokal (som GA MacCormack, stundom Mac Cormack)
* *Pin Ups* (1973) – korvokal (som GA MacCormack, stundom Mac Cormack)
* *Diamond Dogs* (1974) – medlåtskrivar («Rock 'n' Roll With Me»)
* *David Live* (1974) – korvokal
* *Station to Station* (1976) – korvokal
* *Ziggy Stardust - The Motion Picture* (1983, opptak frå 1973) – korvokal, perkusjon
* *Bowie at the Beeb* (2000, opptak frå 1971) – korvokal (som Geoffrey Alexander)

### Iggy Pop

* *Lust for Life* (1977) – medlåtskrivar («Turn Blue»)

### The Astronettes

* *People from Bad Homes* (innspelt 1973, gjeven ut 1995) – vokal

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Warren Peace» frå Wikipedia på engelsk, den 4. mai 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Roy Carr & Charles Shaar Murray (1981). *Bowie: An Illustrated Record*
* David Buckley (1999). *Strange Fascination - David Bowie: The Definitive Story*
* David Bowie & Mick Rock (2003). *Moonage Daydream''*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Noceboeffekt** er når ei negativ forventing av eit fenomen fører til at det får ein meir negativ effekt enn det elles vilja ha gjort. Noceboeffekten førar til oppfatninga av at fenomenet vil ha eit negativt resultat bidreg aktivt til å påverka resultatet.

Innan medisin kallar noceboeffekten ei sjukdomskjensle frambrakt av ein verknadslaus handsaming som pasienten tykkjer er skadeleg. Negative forventingar til ei faktisk handsaming kan òg motverka effekten. Noceboeffekten er det motsette av placeboeffekten, som er fenomenet at ein verknadslaus handsaming som pasienten trur på, og kan føra til at vedkomande følar seg friskare.

Etymologi
---------

Omgrepet nocebo (frå latin *nocebo*, «Eg skal skada», frå noceo, «Eg skader») vart oppretta av Walter Kennedy i 1961 for å kalla det motsette av nytta av placebo (latin: placebo, «Eg skal gleda», frå placeo, «Eg gleder»); som ein substans som kan fremja ein fordelaktig, helsebringende, behageleg eller ønskeleg effekt.

Effekt
------

Ved testing av lækjemiddel eller medisinsk handsaming må ein ofte ta omsyn til noceboeffekt. Det kan verta for kontrollert noceboeffekter av ei handsaming ved å fortelja testpersonane om kva for bivirkninger det er forventa at eit medikament har, for deretter å gje halvparten av testpersonane ein liksommedisin utan (bi-)verknader. Viss kjensla av å verta dårleg av bivirkninger er like sterk i gruppa som fekk reell medisin som blant dei som fekk narremedisin, er sjukdomskjensla ein noceboeffekt. Ofte er det ikkje medisinar men andre påverknader som vert forklart som noceboeffekt. Særleg tanken om at ein er utsett for radioaktiv- eller elektromagnetisk stråling har i fleire studium vist å gje sjukdomskjensle. I nokon slike studium er del-overfølsomme plassert i nærleiken av apparat som vanlegvis avgir elektromagnetisme. Mange vil då angje at dei får hodepine og andre subjektive plagar sjølv om apparata ikkje er aktive (såkalt «uekte eksponering»).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Noceboeffekt» frå Wikipedia på bokmål, den 17. oktober 2018.*

Referansar
----------

1. ↑  Hauser, W.; Hansen, E.; Enck, P. (2012): «Nocebo phenomena in medicine: their relevance in everyday clinical practice» i: *Dtsch Arztebl Int.* **8** (8), s. 459–65. doi:10.3238/arztebl.2012.0459.
2. ↑  Beauregard, Mario (2012): *Brain Wars The Scientific Battle over the Existence of the Mind and the Proof That Will Change the Way We Live Our Lives*.
3. ↑   «nocebo», *Merriam-Webster Online Dictionary*. «noceo» i: Lewis, Charlton T. & Short, Charles: *A Latin Dictionary* på Perseus Project.
4. ↑  «placebo», *Online Etymology Dictionary*. «placeo» i: Lewis, Charlton T. & Short, Charles: *A Latin Dictionary* på Perseus Project.
5. ↑  Stovner, Lars Jacob; Johnsson, Anders; Oftedal, Gunnhild; Straume, Aksel (2008): «Nocebo as headache trigger: evidence from a sham-controlled provocation study with RF fields» i: *Acta Neurologica Scandinavica* **117**, s. 67-71
På ein prograd planet som jorda er det **sideriske døgnet** kortare enn soldøgnet. Ved tid 1 er sola og ei kjend stjerne begge rett opp. Ved tid 2 har planeten rotert 360° og den fjerne stjerna er rett opp igjen (1→2 = eit siderisk døgn). Men det er ikkje til litt seinare, ved tid 3, at sola igjen er rett opp (1→3 = eit soldøgn)
Eit **siderisk døgn** er tida der tar jorda å rotere 360°, eller meir presist den tida det tar ei typisk stjerne å gjere to etterfylgjande øvre meridianpassasjar. Dette er litt mindre enn eit soldøgn. Det er 36*6*,2422 sideriske døgn i eit tropisk år, men 36*5*,2422 soldøgn. Dette gir eit siderisk døgn på 86 164,09 sekund (eller: 23 timar, 56 minutt og 4,09 sekund).

Grunnen til at det er eit døgn meir sideriske enn «normale» døgn er at banen til jorda gjer at vi mistar eit døgn, med andre ord, ein person på jorda opplever 365 1/4 dagar sjølv om planeten sjølv roterte 366 1/4 gonger (jorda roterer same veg som ho går rundt sola sett ovanfrå, mot klokka).

I siderisk tid er midnatt da det første punktet til Væren kryssar den øvre meridianen.

Ein *gjennomsnittleg siderisk dag* er ikkje rekna etter den reelle passasjen, men frå passasjen av det gjennomsnittlege vårjamdøgnpunktet (sjå: gjennomsnittleg sol).

Sjå au
------

* Siderisk månad
* Siderisk tid
* Tid
|  |
| --- |
| **Ginkgo-slekta** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Ginkgophyta |
| **Klasse:** | Ginkgoopsida |
| **Familie:** | Ginkgoaceae |
| **Slekt:** | **Ginkgo-slekta** *Ginkgo*L. 1771 |

**Ginkgo-slekta** (*Ginkgo*) er ei planteslekt med berre ein nolevande art, tempeltre, som opphavleg stammar frå Kina, men er blitt relativt utbreidd som hagetre. Det er funne ei lang rekkje fossil av *Ginkgo*. Fleire av dei minner ganske mykje om den nolevande arten, slik at den nolevande arten er blitt omtalt som eit «levande fossil».

Fossilhistorie
--------------

Dei første Ginkgo-fossila ein kjenner til er frå slutten av oldtida til jorda, permtida for omlag 270 millionar år sidan. Dei var ei artsrik og viktig plantegruppe i mellomtida til jorda (mesozoikum), særleg i juratida. For rundt 140 millionar år sidan, i overgangen mellom jura og krit, var fleire artar av slekta utbreidde på den nordlege halvkula. Ved enden av pliocen for rundt 1 million år sidan var alle artar utdøydde bortsett frå den nolevande.

Det er funne avtrykk av ginkgo-blad i lag frå krit og tertiær på Svalbard. Det finst også slektningar av ginkgo i lag frå jura på Andøya.

Artar
-----

* †*Ginkgo adiantoides*
* †*Ginkgo apodes*
* *Ginkgo biloba*
* †*Ginkgo cranei*
* †*Ginkgo digitata*
* †*Ginkgo dissecta*
* †*Ginkgo gardneri*
* †*Ginkgo ginkgoidea*
* †*Ginkgo huolinhensis*
* †*Ginkgo huttonii*
* †*Ginkgo yimaensis*

Galleri
-------

* Fossil av Ginkgo biloba-blad, 49 millionar år gammalt.Fossil av *Ginkgo biloba*-blad, 49 millionar år gammalt.
* Fossil av Ginkgo dissecta-bladFossil av *Ginkgo dissecta*-blad
* Fossil av Ginkgo gardneri-bladFossil av *Ginkgo gardneri*-blad
* Fossil av Ginkgo huttonii-bladFossil av *Ginkgo huttonii*-blad
* Ginkgo parasingularis-blad*Ginkgo parasingularis*-blad

Kjelder
-------

1. 1 2  «Ginkgo - Naturhistorisk museum», *www.nhm.uio.no* (på norsk), henta 22. september 2020
2. 1 2  Nordal, Inger (29. september 2014). «tempeltre». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål).  Fri artikkel.

* *Denne artikkelen bygger på «Tempeltræ-slægten» frå Wikipedia på dansk, den 22. september 2020.*
Stjerneborg
Planteikning av Stjerneborg
Stjerneborg i dag
**Stjerneborg** var eit astronomisk observatorium som den danske vitskapsmannen Tycho Brahe fekk bygd på øya Ven (Hven) i Øresund etter at han hadde funne ut at hans tidlegare observatorium Uranienborg like i nærleiken ikkje var godt nok. Han ville at instrumenta skulle vere meir nøyaktige ved å verne dei mot påverknader frå vinden og anna, og få dei sett opp på solide fundament. Dette nye observatorium vart difor bygd under jorda, slik at ein òg fekk betre herredøme over variasjonane i temperaturen. Berre under observasjonar av himmelkvelven vart observasjonslukene på overflata opna. Det nye observatoriet stod ferdig i 1584. 

Observatoriet Stjerneborg hadde fem såkalla krypter med observasjonsinstrumenta permanent oppstilt. Her var det mellom anna ein 3,5 meter stor ekvatorial-armille, ein stor globus av messing- og stålringar. Midt mellom kryptene var det eit enkelt kvadratisk oppvarma rom, eit hypocaustum, som vart nytta til mellom anna å analysere observasjonane som vart gjort. Alle instrumenta i observatoriet tok Tycho Brahe med seg då han måtte gå i eksil. Etter dette forfell staden snøgt og vart seinare dekt med jord. På 1950-talet vart observatoriet grave ut, og det vart bygd rekonstruksjonar av fleire av dei opphavlege bygningane og av innhegninga, som har same form som veggane på Uranienborg. Publikum kan no sjå ned i kryptene gjennom nokre vindauge, og det er stilt opp kopiar av Tycho Brahes instrument i kryptene.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Stjerneborg**
**Hafnarfjörður**, med det offisielle namnet **Hafnarfjarðarbær**, er ein kommune på Sørvest-Island, i regionen Höfuðborgarsvæðið. Den 1. desember 2006 hadde Hafnarfjörður 23 674 innbyggarar, som gjorde den til den tredje største kommunen på Island.

Frå det 16. hundreåret har det vore ei travel hamn i Hafnarfjörður der det har vore handla med all slags varer. Ålesundaren Hans Wingaard Friis d.y dreiv eit betydleg torskefiske med line med tre fiskefarty i perioden 1906 til 1909. Fisken vart tilvirka av islandske og norske arbeidarar i eiga sjøbu.
Ein eigen norsk I.O.G.T losje, *Hjemmets Minde* under Islands Storlosje av I.O.G.T, vart stifta i 1906.

I dag er det eit aluminiumsmelteverk i Hafnarfjörður, det eldste på Island. Hafnarfjörður var den første staden det vart satt opp elektrisitetsnettverk på Island, dette var i 1904.

Kjelder
-------

1. ↑  Vollan Odd Omlegging av fisket i Ålesund og på Sunnmøre 1942

---

* *Denne artikkelen bygger på «Hafnarfjörður» frå Wikipedia på bokmål, den 18. august 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hafnarfjarðarbær

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 68°19′45″N 14°16′47″E﻿

Frå GimsøystraumenFoto: Simo Räsänen

**Gimsøystraumen** er eit sund mellom Gimsøya og Austvågøya i Vågan kommune i Nordland. Sundet er om lag 18 kilometer langt og 1–5 kilometer breidt.

Sundet strekker seg frå Vesterålsfjorden mellom Titsneset i vest og Festvågneset i aust og sørover til Henningsværstraumen mellom Malnesodden i vest og Nordodden i aust. Sundklakkstraumen på vestsida av Gimsøya endar omtrent midtvegs i sundet. I austleg retning går to forgreiningar; den korte Sydalspollen og den lengre Olderfjorden. 

På Gimsøya ligg grendene Vinje og Saupstad og ein vidare spreidd gardsbusetnad sørover langs fylkesveg 861. Moland ligg på Vestvågøy langs fylkesveg 815. Langs austsida ligg dei sju Straumanbygdene langs fylkesveg 864 og E 10. Det tidlegare ferjesambandet mellom Lyngvær og Smorten vart i 1981 erstatta av Gimsøystraumen bru.

Kjelder
-------

* «Gimsøystraumen» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Gimsøystraumen» frå Wikipedia på bokmål, den 19. oktober 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
**Giorgio Vanzetta** (fødd 9. oktober 1959) er ein italiensk tidlegare langrennar frå Cavalese som vann OL-gull i 4 x 5 km stafett med Italia i 1994, og totalt seks VM- og OL-medaljar i tida 1985-94.

Aktiv
-----

Vanzetta fekk sitt internasjonale gjennombrot under Ski-VM 1985, då han vart fjerdemann på 15 km og landsmannen Marco Albarello verdsmeister. Få dagar var dei same to med å vinne sølv i 4 x 10 km stafett. I mars 1986 kom Vanzetta for fyrste av tre gongar på pallen i eit verdscuprenn, han vart då nummer tre på 15 km i Lahti, om lag eit halvt minutt bak svenskane Torgny Mogren og Gunde Svan. 

Under dei olympiske vinterleikane 1992 i Albertville sikra Vanzetta seg ein bronsemedalje både i jaktstarten og på femmila. I dei same leikane fekk han ei sølvmedalje i 4 x 10 km stafett, og året etter vann han sitt tredje stafettsølv i karrieren då VM 1993 fann stad i Falun. Den 22. februar 1994 gjekk Vanzetta den tredje etappen for italienske firemannslaget som vann gull i 4 x 10 km stafett under Vinter-OL 1994 på Lillehammer, etter at Silvio Fauner spurtslo norske Bjørn Dæhlie på oppløpet. Maurilio De Zolt og Marco Albarello gjekk dei to fyrste etappane for Italia.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* Vinter-OL 1980 i Lake Placid: Nr 6 i stafett
* Ski-VM 1982 i Oslo: Nr 9 på tremila
* Vinter-OL 1984 i Sarajevo: Nr 14 på 15 km
* Ski-VM 1985 i Seefeld in Tirol: Nr 4 på 15 km, sølv i 4 x 10 km stafett
* Ski-VM 1987 i Oberstdorf: Nr 7 på 15 km
* Vinter-OL 1988 i Calgary: Nr 5 på tremila
* Ski-VM 1989 i Lahti: Nr 14 på 15 km i klassisk stil
* Ski-VM 1991 i Val di Fiemme: Nr 4 på 15 km
* Vinter-OL 1992 i Albertville: Bronsemedaljar på jaktstarten og femmila, sølv i 4 x 10 kmstafett
* Ski-VM 1993 i Falun: Sølv i 4 x 10 km stafett. Nr 7 på jaktstarten
* Vinter-OL 1994 på Lillehammer: Gullmedalje i 4 x 10 km stafett, nr 8 på femmila
* Ski-VM 1995 i Thunder Bay: Nr 4 på femmila
* Ski-VM 1997 i Trondheim: Nr 11 på femmila

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Giorgio Vanzetta» frå Wikipedia på tysk, den 13. mars 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Giorgio Vanzetta» (på engelsk). Olympedia.
*«haji» omdirigerer hit. For artisten, sjå artisten Haji.* 
Haji Ali, ein somalisk religiøs leiar i dåverande Abyssinia.
**Hadsji, hadji** eller **hajji** (arabisk الحجّي al-ḥağğī, 'pilegrim'}) er ei nemning for ein muslim som har utført hadj, det vil seia ei pilegrimsreise til Mekka i månaden dhul-hidja. Ordet kan brukast som ærestittel eller slektsnamn. 
Den tilsvarande tittelen for kvinner er *hadsja, hadja* eller *hajja*. 
Ordet er også blitt brukt i ein del kristne område om ein person som har valfarta til Jerusalem.

Som tittel blir hadsji plassert før namnet til personen det gjeld. I nokre område er tittelen blitt overført til neste generasjon, og dermed blitt eit slektsnamn.

Tradisjonelt har hadsji gjerne vist til ein eldre person, ettersom det tok tid å opparbeida nok pengar til å gjennomføra den vanskelege reisa til Mekka. Hadsji har dermed også blitt eit uttrykk for ein respektert eldre mann.

Omgrepet er også kjend frå kristne område på Balkan som har vore under osmansk herredøme (Bulgaria, Serbia, Hellas, Montenegro, Nord-Makedonia og Romania) omg ein kristen som hadde vitja Jerusalem og Det heilage landet.

På Kypros blei tittelen så utbreidd at han blei del av fleire gresk-ortodokse slektsnamn, som Hajiioannou. Kypros ligg nær Jerusalem og har hatt både kristne og muslimske innbyggjarar i fleire hundreår.

På ulike språk
--------------

حاج *Ħājj* eller حجّي *Ħajjī*; حجّ/Ḥagg, ħæɡ; persisk حاجی *hâji/hāji* eller حاج *hâj/hāj*; pasjto حاجی, *hāji*; Χατζής; *Haxhi*, Хаджия, *Hadžija*, حاجىيا; Хаџија, *Hadžija*; *Hadžija*/Хаџија, حاجىيا; Хаджы, *Chadžy*, خاجِ; *Hecî*, *Һәщи*, ھەجی; Хаџи/Hadži; aserbajdsjansk og *Hacı*; *Alhaji*. 

Kvinner som fullfører hadj kan omtalast som bajjah eller حاجة *ḥājjah*, *Ḥagga*, ˈħæɡɡæ; hausa/fulani hajia eller joruba alhaja.

Kjelder
-------

1. ↑  
Malise Ruthven (1997). *Islam: A very short introduction*. Oxford University Press. s. 147. ISBN 978-0-19-285389-9.
2. ↑  
«Guide to going to Mecca» (på engelsk). BBC. Henta 4. mars 2009.
3. 1 2  «Jerusalem and Ancient Temples (in Greek)». apologitis.com. Henta 4. mai 2010.
4. ↑  «Guide to going to Mecca». BBC. Henta 8. desember 2008.

* *Denne artikkelen bygger på «Hajji» frå Wikipedia på engelsk, og «Hajji» frå Wikipedia på bokmål den 17. mars 2017.*
**Vasilij Maksimovitsj Maksimov** (29. januar 1844–1. desember 1911) var ein russisk kunstmålar, eit framståande medlem av Peredvizjnikij-gruppa.

Bakgrunn
--------

*Sjølvportrett*
Maksimov vart fødd inn i ei bondefamilie i landsbyen Lopino nær Novaja Ladoga. Tidleg vart han foreldrelaus, arbeidde så i ein verkstad der dei framstilte og selde ikonmåleri. Der lærte han å måle. I 1863 tok han til ved Det keisarlege kunstakademiet i St. Petersburg. Året etter vart han medlem av eit kunstnarartell danna av P.N. Krestonovtsev, etter døme av Ivan Kramskoj. Artellet eksisterte berre eit år og vart så oppløyst. Maksimov måla *Sjukt barn* (1864) på den tid, eit bilete som akademiet belønna med ein gullmedalje.

Maksimov fullførte alle kursa ved akademiet på berre tre år. I 1865 avslo han (slik gruppa på 14 leia av Ivan Kramskoj tidlegare hadde gjort) å take del i tevlinga til akademiets store gullmedalje. Han argumenterte med at han ikkje trong studere utlands (det var ein del av prisen), han ville heller studere den russiske landsbyen. Etter han hadde avlagt alle prøvene ved kunstakademiet flytta han til landsbyen Sjubino i Tver-guvernementet. Han måla der bilete frå bondelivet, og tente elles til livets opphald som målerilærar i ein høgadelsfamilie.

Bondemålar
----------

*Sjuk husbond*, 1881
Maksimovs måleri *Bestemors forteljingar* (1867) vart vist på ei Peredvizjnikij-utstilling, der det vann ein pris og vart kjøpt av Pavel Tretjakov. I 1872 fekk han innpass i Peredvizjnikij-gruppa, og vart snøgt eit av gruppas mest prominente og urikkelege medlemer. Ilja Repin omtala Maksimov som «den mest unknuselege steinen i fundamentet til *peredvizhnechestvo*». Maksimov måla mange bilete frå bondebefolkningas kvardag.

Måleri i den realistiske stilen var ikkje lengre mote i Maksimovs seinare leveår. Han heldt likevel fram med å måle bilete som i all hovudsak henta motiv frå bondelivet. Til desse fanst det knapt kjøparar, og kunstnaren levde eit liv i fattigdom og sjukdom.

Han døydde i St. Petersburg.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Vassily Maximov» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juni 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* ULAN
* NKC

 |
**Kielkanalen** (tysk *Nord-Ostsee-Kanal*) er ein skipskanal som bind saman Austersjøen ved Kiel med Elben ved Brunsbüttel i Ditmarsken. Med 34 879 skipspassasjerar (2012) er han verdas mest trafikkerte kanal.

Kanalen gjev ei enklare rute mellom Austersjøen og Nordsjøen, eit fartøy sparer 280 nautiske mil (519 kilometer) sammenlikna med å runda Jylland. I dag har kanalen ei fri seglingshøgd på 40 meter og tillèt skip med breidder på opptil 32,5 meter og djupner på 9,5 meter.

Historie
--------

Frå opninga av den utvida Kielkanalen i 1914. Keisaren og familiemedlemmer passerer gjennom kanalen.
Utsikt over Kielkanalen mot sørvest frå salongen i cruiseskipet «Norwegian Dream».
Kanalen blei laga for å erstatta Eiderkanalen, som ikkje hadde kapasitet til å handtera den stadig aukende dampskiptrafikken. Arbeidet byrja i 1887 under regjeringa til keisar Vilhelm I, og blei innvigd 21. juni 1895 av sonesonen hans, Vilhelm II. Kanalen var opphavleg 67 meter brei og 9 meter djup, men i perioden 1907–1914 bleu han utvida til 102 meters breidd og 11 meters djupne.

Fram til 1948 blei kanalen kalla Kaiser-Wilhelm-Kanal, men etter andre verdskrigen fekk han det meir nøytrale namnet «Nord-Ostsee-Kanal», forkorta *NOK* av tysk sjøfart. På andre språk bruker ein ofte namnet «Kielkanalen» etter hamna i den nord-austlege enden av kanalen.

Kjelder
-------

1. ↑  «Kiel-Canal-Info». Wasser- und Schifffahrtsdirektion Nord, Kiel. 2012. Arkivert frå originalen 6. juni 2013. Henta 11. juni 2013.

* *Denne artikkelen bygger på «Kielkanalen» frå Wikipedia på bokmål, den 26. juni 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Arkivert 2009-03-10 ved Wayback Machine. (engelsk)
* «Kiel-Canal Transit In 9 Minutes» Arkivert 2011-07-19 ved Wayback Machine. film av UNITED CANAL AGENCY.
* Film om eit konteinerskip som går gjennom kanalen. Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames

 |
**Kielder Water** er eit stort reservoar i Northumberland i Nordaust-England. Det er eit av dei største reservoara i Storbritannia ut frå kapasitet og ligg i Kielder Forest. Han vart planlagt seint i 1960-åra for å sikre vasstilførsel til den aukande industrien i området. Bygginga føregjekk mellom 1975 og 1981 av AMEC/Balfour Beatty og vart opna av dronning Elizabeth II i 1982. Det tok to år før dalen var heilt fylt opp etter at bygginga var ferdig. 

Den tradisjonelle tungindustriens tilbakegang, samt meir vasseffektive industriprosessar og betre kontroll med vasslekasjar, gjorde reservoaret mindre nødvendig. Dette førte til mykje kritikk av det statsstyrte prosjektet, men i dei seinare åra har det likevel vist seg å vera nyttig. Undervasskjelder som tilfører vatn sikrar at reservoaret alltid er fylt opp, sjølv under langvarig tørke. Det gjer at det nordaustlege England alltid har nok vatn, medan sørlege område av England ofte vert tvungne til å innføre restriksjonar på vassbruk i tørkeperiodar. 

Reservoaret tener Tyneside, Wearside og Teesside. 

Kielder Water er eigd av Northumbrian Water og held 200 milliardar liter, eller 0,2 kubikkilometer med vatn. Rutland Water er det største reservoaret i Storbritannia ut frå areal, medan Kielder Water har den største kapasiteten.

Vasskraftverk
-------------

Ved Kielder Water ligg òg det største vasskraftverket i England. Det vart opna i 1982 og er eigd av Northumbrian Water. I 2005-2006 vart turbinane byta ut og kapasiteten auka, og har i dag ein kapasitet på 6 megawatt (MW).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kielder Water» frå Wikipedia på engelsk, den 31. mars 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Structure Images of the North East». University of Newcastle upon Tyne. Arkivert frå originalen 13. juni 2011.
2. ↑  «Parliamentary Business». Hansard. 30. juli 2009.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kielder Water & Forest Park på VisitNorthumberland.com
* Kielder Water Sailing Club
Varv frå pleistocen ved Scarboro Cliffs i Toronto i Ontario, Canada. Dei tjukkaste varva er meir enn ein halv tomme tjukke.
**Varv** er eit årleg avsetingslag for sediment eller ein sedimentær bergart. 

Omgrepet *varv* kjem frå det svenske *varv* som tyder «kvarv», «lag» eller «krins». Termen oppstod som *hvarfig lera* (lagdelt leire) på det første kartet som var laga av Sveriges geologiske undersøkingar i 1862. Varv vart opphavleg brukt for å skildre separate komponentar av årlege lag i glasiale innsjøsediment, men på Geological Congress i 1910 foreslo den svenske geologen Gerard Jakob De Geer (1858-1943) ein ny formell definisjon der varv skulle skildre årslag generelt for sedimentære avsettingar. Nyleg er òg omgrep som *årleg lamina* brukt synonymt med varv.

Av dei mange **rytmittane** funne i den geologiske lagrekka, er varv ein av dei viktigaste og mest opplysande for å studere historiske endringar i klima. Varv er blant dei mest småskala hendingane ein kan kjenne att i stratigrafi.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Varv» frå Wikipedia på bokmål, den 11. september 2010.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
	+ De Geer, G. (1940), *Geochronologia Sueccia Principles*. Kungl. Svenska Vetenskapsademiens Handlingar, Tredje Serien. Band 18 No.6.
	+ Lowe, J.J. and Walker, M.J.C. (1984), *Reconstructing Quaternary Environments*. Longman Scientific and Technical.
	+ Sauramo, M. (1923), *Studies on the Quaternary varve sediments in southern Finland*. Comm. Geol. Finlande Bulletin 60.
	+ Wohlfarth, B. (1996), The chronology of the Last Termination: A review of radiocarbon-dated, high-resolution terestrial stratigraphies. *Quaternary Science Reviews* **15** pp. 267-284.

Sjå òg
------

* Glasiologi