**Ursamisk** er det urspråket som alle samiske språk stammar frå. Dette språket vart sannsynlegvis snakka i det sørlege og sørvestlege Finland og Karelen i tida rundt byrjinga av tidsrekninga vår. Denne dateringa blir argumentert for av Ante Aikio, Kallio (2006), Heikkinen (2006) og Heikkilä (2014). Tidlegare forskarar, framfor alt Korhonen (i 1981), har lagt det ursamiske språket langt tidlegare. Dagens system er basert på ei datering av indoiranske, baltiske og spesielt germanske lånord i både ursamisk og ur-samisk-austersjøfinsk. Mange av desse lånorda er basert på Jorma Koivulehto sitt arbeid.

Sjølve rekonstrueringa av det ursamiske lyd- og formsystemet byggjer primært på Mikko Korhonen og Pekka Sammallahti sine arbeid. Sjølv om forskinga dei siste 20 åra har revidert den absolutte kronologien for samisk språkhistorie, er sjølve rekonstruksjonen deira av ursamisk stort sett den same som den vi finn hos Korhonen og Sammallahti.

Fonologi
--------

*For meir om dette emnet, sjå samisk språkhistorie.*
Følgjande lydsystem har vorte rekonstruert for ursamisk.

### Vokalar

Følgjande vokalsystem for ursamisk, vart presentert av Ante Aikio (2004). Systema er skrive med det finskugriske lydalfabetet: Lange vokalar er notert med macron (strek) over. Symbolet ë står for IPA [ɤ].

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

Korte vokalar|  | Fremre vokal | Bakre vokal |
| --- | --- | --- |
| Lukka vokal | i | u |
| Midtre vokal |  | ë, o |
| Open vokal |  |

 | 

Lange vokalar|  | Fremre vokal | Bakre vokal |
| --- | --- | --- |
| Lukka-midtre vokal | ie | uo |
| Midtre vokal | ē | ō |
| Open-midtre vokal | ea | oa |
| Open vokal | ā |

 |

### Konsonantar

  


|  | Bilabiale konsonantar | Dentale konsonantar | Alveolare konsonantar | Palatale konsonantar | Velare konsonantar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lukkelydarog affrikatar | \*p /p/\*pp /ʰpː/ | \*t /t̪/\*tt /ʰt̪ː/ | \*c /t͡s/\*cc /ʰt͡sː/ | \*ć /t͡ɕ/\*ćć /ʰt͡ɕː/ | \*k /k/\*kk /ʰkː/ |
| Nasalar | \*m /m/\*mm /mː/ | \*n /n̪/\*nn /n̪ː/ |  | \*ń /ɲ/ | \*ŋ /ŋ/ |
| Frikative konsonantar |  | \*δ /ð/ | \*s /s/\*ss /sː/ | \*ś /ɕ/\*śś /ɕː/ |  |
| Approksimantar | \*v /ʋ/\*vv /ʋː/ |  | \*l /l/\*ll /lː/ | \*j /j/\*jj /jː/ |  |
| Rullelydar |  |  | \*r /r/\*rr /rː/ |  |  |

### Stadieveksling

Stadieveksling er ein sentral fonologisk prosess i alle samiske språk bortsett frå sørsamisk, ein prosess som påverker dei aller fleste av alle konsonantsamband i samisk. Prosessen inneber at konsonanten eller konsonantane etter rotvokalen vekslar mellom to ulike former ("stadier"). Tabellen under viser nominativ og genitiv av substantivet for "fisk" (nords. *guolli*) og verbet for "å gå" (nords. *mannat*). I tabellen under ser vi at skilnaden i stadium er den einaste skilnaden mellom nominativ og genitiv, og mellom perfektum og første person presens. Viss vi så ser på dei rekonstruerte formene i ursamisk i tabellen under, ser vi korfor det er slik: I dei tilfella der stavinga etter konsonanten som vekslar er **open** (*lē*, *ne̮*) i ursamsik har vi **sterkt stadium** i moderne nordsamisk (*ll, nn*), men i tilfella der stavinga er **lukka** i ursamisk (*lēn*, *ne̮m*) har vi **svakt** stadium i nordsamisk (*l, n*). Det som i utgangspunktet i ursamisk var ei fonologisk lydveksling (avhenging av lydstrukturen til ordet) har dermed, på grunn av lydendringar i løpet av den språkhistoriske utviklinga vorte til ei morfologisk veksling, der stadievekslinga i seg sjølv uttrykker den grammatiske skilnaden mellom orda.

| Form | Ursamisk | Nordsamisk | Stadium |
| --- | --- | --- | --- |
| nom. sg. | \*kuo**l**ē | guo**ll**i | sterk |
| gen. sg. | \*kuo**l**ēn | guo**l**i | svak |
| pres. 1sg. | \*me̮**n**e̮m | ma**n**an | svak |
| perf. | \*me̮**n**e̮me̮ | ma**nn**an | sterk |
| pret. 1sg. | \*me̮**n**e̮je̮m | ma**n**nen | sterk |

Denne overgangen, frå ei fonologisk til ei morfologisk veksling, er vanleg i språkhistoriske prosessar, som når skilnaden mellom det norske ordparet *sov ~ søv* (for "å sove") går attende til ei eldre form *\*sofiR*, der *o > ø* er resultat av i-omlyd. Mekanismene er ulike (den eine påverker konsonantar, den andre vokalar), men resultatet er i begge tilfelle eit språk der bøyingskategoriane blir uttrykt ved stammevekslingar heller enn med bøyingsendingar.

Morfologi
---------

### Substantiv

#### Kasus

For det ursamiske kasussystemet kan vi rekonstruere nominativ *\*-Ø*, genitiv *\*-n*, akkusativ *\*-m*, illativ *-\*je̮n*. Inessiv og elativ slik vi finn det i språka sørvest for nordsamisk (t.d. sørsamisk *-sne, -ste*) er ein kombinasjon av suffikset *\*-s* og lativ *\*-n* (for inessiv) og *\*-s* og endinga for ablativ *\*-ta/-tä*. 

Mikko Korhonen sett dermed opp dette systemet (1981):

| Kasus | Eintals-suffiks | Fleirtals-suffiks | Tyding/bruk |
| --- | --- | --- | --- |
| Nominativ | ∅ | \*-k | Subjekt, objekt for imperativ |
| Akkusativ | \*-m | \*-jtē | Objekt |
| Partitiv | \*-tē | Partielt objekt, rørsle frå |
| Genitiv | \*-n | \*-j | Eigartilhøve |
| Essiv | \*-nē | \*-jnē | Vere (som) |
| Inessiv | \*-snē | Vere på innsida av |
| Elativ | \*-stē | \*-jstē | Ut frå / ut av |
| Illativ | \*-s̯ën | \*-jtēs̯ën (N)\*-jtē (S)\*-j̯t̯ën (In) | Bort til, inn i |
| Komitativ | \*-jnē\*-jnë (In, Lu) | \*-j (+ *\*kuojmē*) | I lag med, med hjelp av |
| Abessiv | \*-ptāk̯ëk | - | Utan, manglande |

Heile dette kasussystemet kan, med eitt unntak, forklarast som eit utvikling frå eit felles urspråk som har gjeve eit tilsvarande sett av suffiks i austersjøfinsk. Unntaket er **illativ eintal**, som i nordsamisk er *-j* (jf. nominativ- og illativformene for nords. *sátni : sátnái* "ord", *giella : gillii* "språk"). Den rekonstruerte forma for dette suffikset er *\*-jen*, jf. den tilsvarande illativforma i kaldfjordsamisk: *sannajen* (Korhonen 1988 s. 280). Forma som er ført opp i paradigmet (*\*-s̯ën*) finst også i nordsamisk, men i illativformene i possessivsuffiksparadigmet: *sátnásan, giellasan* "til ordet mitt, til språket mitt".

#### Personbøying av substantiv

Verk av Sammallahti sett opp som det følgjande rekonstruerte paradigmet for ursamiske possessivsuffiksendingar.

Ursamiske possessivsuffiks | Kasus | Person | Numerus |
| --- | --- | --- |
| Singularis | Dualis | Pluralis |
| Nominativ | 1. | \*-më | \*-mën | \*-mēk |
| 2. | \*-të | \*-tën | \*-tēk |
| 3. | \*-sē | \*-sēn | \*-sēk |
| Akkusativ | 1. | \*-më | \*-mën | \*-mēk |
| 2. | \*-mtë | \*-mtën | \*-mtēk |
| 3. | \*-msē | \*-msēn | \*-msēk |
| Oblik | 1. | \*-në | \*-nën | \*-nēk |
| 2. | \*-ntë | \*-ntën | \*-ntēk |
| 3. | \*-ssē | \*-ssēn | \*-ssēk |

### Adjektiv

Attributtforma vi finn i dagens samiske språk går attende til ursamisk.

### Verb

Dei rekonstruerte verbparadigmene for ursamisk viser eit meir agglutinerande språk enn dei moderne samiske språka.

#### Tempus

Formativen for tempus (*-i-/-j-*). Dei er delvis falle bort i nordsamisk, men førekjem i det meir konservative sørsamisk:

* ursamisk-finsk \*meme-jøn "eg gjekk"
	+ finsk *menin*
	+ > mana-jen > nordsamsisk *mannen*, sørsamisk *mïnnim*

Negasjonsverbet i sørsamisk til og med lulesamisk har separate former for presens og preteritum, på same måte som kodaveredialekten av estisk, og (meir redusert) i võro. Dette systemet går attende til ur-finsk-samisk. For ei drøfting av dei rekonstruerte formene, sjå Korhonen 1981. Ein syntaktisk analyse av overgangen til dei moderne formene er Trosterud 1994.

#### Person

Formativen for person går attende til det samiske urspråket.

#### Modus

Potensialis- og kondisjonalisendingane i dei ulike samiske språka gor attende til både til ursamisk og til ur-finsk-samisk. Den samiske formativen *-š-/-ǯ-* for kondisjonalis er den same som den finske *-is-*, og den nordsamiske formativen *-š-/-vč-* (ursamisk *\*-kć-*) går attende til ur-samisk-austersjøfinsk *\*-ks-* (jf. estisk *saaksin*). Imperativforma for andre person eintal hadde suffikset *\*-k*, som det også hadde i uraustersjøfinsk.

Ordforråd
---------

Det ursamiske ordforrådet er svært godt utforska. Grunnordforrådet kan delast i tre grupper: ord som finst også i andre uralske språk, ord som er lånord (framforalt frå germansk), og ord utan etymologi utanfor samisk (såkalla *paleo-europeiske* ord). For kvart og eitt av orda referert til i desse kapitlet finn vi referanse til kjeldelitteratur i ordbasen *Álgu*.

### Uralske fellesord

Hit høyrer det mest grunnleggande ordforrådet, som alle talorda, sentrale pre- og postposisjonar, ord for kroppsdelar og sentrale handlingar (dei tilsvarande finske orda i parentes). Dette er ord som finst i både ursamisk og i dei andre uralske språkgreinene.

* *okta* (*yksi*) '1', *guokte* (*kaksi*) '2', *golbma* (*kolme*) '3', ...
* *juolgi* (*jalka*) 'fot', *johka* (*joki*) 'elv', *jávri* (*järvi*) 'innsjø',
* *addit* (*antaa*) 'å gje'

  

### Indoiranske lånord

Dette er dei eldste lånordlaga i uralsk, og dei finst i alle eller nesten alle dei uralske språkgreinene.

* Urindoeuropeisk \*k'm-to- > urindoiransk \*ćata- ‘100’ → urfinskugrisk \*śa/ëta > ursamisk \*ćuotē > nordsamisk čuohti ‘100’.

### Germanske lånord

Jorma Koivulehto (Koivulehto 2002) har vist at det er mogleg å identifisere to ulike lag av urgermanske lånord, dvs. lånord som er eldre enn ursamisk. Vi kan også identifisere urnordiske, gammalnorske (gammalsvenske) lånord, og lånord frå moderne norsk og svensk.

#### Tidlege urgermanske lånord

Dette er ord som er lånt inn før oppdelinga av urgermansk i nord-, aust- og vestgermansk. Dei skil seg frå seine urgermanske lånord ved at dei har gjennomgått alle dei ursamiske lydendringane. Spesielt viktig er overgangen *\*a > \*uo*, dvs. at ord som i urgermansk har *a* har fått *uo* i moderne samiske språk. Ofte finst desse lånorda ofte i finsk. I desse lånorda tilsvarer germansk *\*h* samisk *\*k*, dvs. at orda er lånt inn før Verners lov har verka i urgermansk.

#### Seine urgermanske lånord

#### Urnordiske lånord

Dette er ord som er lånt inn etter oppsplittinga av dei germanske språka, men før synkopetida, altså før 700-talet.

* Jordbruk
* *gussa* 'ku', *gáica* 'geit', *rohka* 'rug',
* Samfunnstilhøve
	+ *gonagas* 'konge'

#### Norrøne / gammalsvenske lånord

Dette er ord lånt inn frå språksteget etter urnordisk, men før dei store språklege endringane i nordiske språk på 1300-talet og framover.

Hit høyrer ord knytt til jordbruk og mange ord knytt til ulike typar samfunnstilhøve.

* Jordbruk
	+ *heasta* 'hest', *mielki* 'mjølk',
* Samfunnstilhøve
	+ *golli* 'gull',

### Paleo-europeiske ord

Dette er ord som verken går attende til det uralske urspråket eller er lånt inn frå kjende språkfamiliar. 

#### Ord utan etymologi utanfor samisk

Hit høyrer ord for landskapsformasjonar, naturfenomen og visse dyr. Dei representerer det paleoeuropeiske, ikkje-uralske substratet i samisk.

* Fuglenamn
	+ *buolffáš* 'lundefugl', *skuolfi* 'snøugle', *áđga* 'elveslette',
* Dyrenamn
* Fiskenamn
	+ *beahcet* 'fiskespord', *cuohppa* 'fiskekjøtt', *diksu* 'hyse', *guvžá* 'sjuaure',
* Naturfenomen, landskapsord
	+ *biegga* 'vind', *čuodjá* 'trang vik i innsjø', *geađgi* 'stein', *muorra* 'tre', *njárga* 'nes', *riehppi* 'trang fjelldal'
* Generelle ord
	+ *čuovga* 'lys', *atnit* 'å bruke'

#### Ord utan etymologi utanfor samisk og finsk

(... kjem...)

Referansar
----------

1. ↑  Aikio; 2004
2. ↑  Aikio; 2006
3. ↑  Aikio; 2012
4. ↑  Sentrale arbeid er Korhonen 1981, 1988 og Sammallahti 1988, 1998.
5. ↑  Aikio; 2004. s. 70
6. ↑  Sammallahti (1998:73)
7. ↑  Sammallahti 1998, s. 73.
8. ↑   Álgu - Ein database med oversyn over ordhistoria til det samiske og austersjøfinske ordforrådet. (på engelsk, tysk, samisk og finsk). Basen inneheld referanse til relevant primærlitteratur for alle orda. Det er mogleg å søke på oppslagsord på uralske og indoeuropeiske språk.

### Bibliografi

* Aikio, Ante (2004). «An Essay on Substrate Studies and the Origin of Saami» (PDF). *Mémoires de la Société Neophilologue de Helsinki* **63**.

Litteratur
----------

* Aikio, Ante 2006: "On Germanic-Saami contacts and Saami prehistory" Suomalais-Ugrilaisen Seuran Aikakaiskirja 91
* Aikio, Ante 2012 An essay on Saami ethnolinguistic prehistory, i *A Linguistic Map of Prehistoric Northern Europe*, Suomalais-Ugrilainen Seura, Helsinki.
* Heikkilä, Mikko (2014). *Bidrag till Fennoskandiens språkliga förhistoria i tid och rum*.
* Kallio, Petri (2006). «Suomen kantakielten absoluuttista kronologiaa  ». *Virittäjä*: 2--25.  *Samandrag: On the absolute chronology of proto-languages of Finnish*
* Kallio, Petri (2009). Tiina Aikas, red. «Stratigraphy of Indo-European Loanwords in Saami». *Publications of the Giellagas Institute* (Suomi: Oulun yliopisto): 30--45. ISBN 978-951-42-9282-8.
* Korhonen, Mikko: *Johdatus lapin kielen historiaan*. SKS. Helsinki. 1981.
* Korhonen, Mikko 1988: The history of the Lapp language. Sinor, Denis: *The Uralic languages. Description, history and foreign influences]*. Leiden: E.J. Brill. s. 264-278.
* Lehtiranta, Juhani: Yhteissaamelainen sanasto. *Suomalais-Ugrilaisen Seuran toimituksia* 200. Helsinki 1989.
* Sammallahti, Pekka: *Saami languages. An introduction*. Davvi Girji. Kárášjohka. 1998.
* Trosterud, Trond. Auxiliaries, Negative Verbs and Word order in the Sami and Finnic Languages. *Minor Uralic Languages* Tarto 1994 s. 173 - 181.