recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Forordet til *Milton*, med teksten til «And did those feet in ancient time», i Blake si kolorerte utgåve
«**And did those feet in ancient time**» er eit kort dikt av William Blake i forordet til hans episke dikt *Milton, a Poem*. Diktet vart trykt kring 1808. I dag er han best kjend som hymnen «**Jerusalem**», med musikk skriven av sir Hubert Parry i 1916.

Songen blei populær i England på 1900-talet, og er blitt kalla ein uoffisiell nasjonalsong. Han er blitt brukt som symbol for England ved ulike idrettstilstellingar, som rugby, cricket og i Commonwealth Games. 
I 2006 la det konservative parlamentsmedlemmet Daniel Kawczynski fram eit forslag for Det britiske parlamentet om at songen skulle gjerast til nasjonalsong. Forslaget blei ikkje vedteke.

Bakgrunn
--------

Diktet var inspirert av ei apokryf soge om ein ung Jesus, som i lag med Josef frå Arimatea, ein tinnhandlar, reiste til det som i dag er England og vitja Glastonbury under dei ukjende åra. Segnet er knytt til ein ide i Johannes' openberring (3:12 og 21:2) som skildrar ei Jesu gjenkomst, der Jesus opprettar eit nytt Jerusalem. Den kristne kyrkja generelt, og særleg Den engelske kyrkja, har lenge nytta Jerusalem som ein metafor for Himmelen, ein stad med universell kjærleik og fred.

I den vanlegaste tolkinga av diktet, impliserer Blake at ei vitjing av Jesus ville for ei kort stund skapt himmel i England, i motsetnad til dei «mørke sataniske fabrikkane» i den industrielle revolusjonen. 

Ei linje frå diktet, «Bring me my Chariot of fire!» syner til 2 Kong 2:11, der profeten Elia vert henta til himmelen: «And it came to pass, as they still went on, and talked, that, behold, there appeared a chariot of fire, and horses of fire, and parted them both asunder; and Elijah went up by a whirlwind into heaven.» (Medan dei gjekk der og snakka saman, kom det brått ei eldvogn med eldhestar føre og skilde dei frå kvarandre. Og Elia fór opp til himmelen i stormen). Linja inspirerte til tittelen på filmen *Chariots of Fire* frå 1981.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «And did those feet in ancient time» frå Wikipedia på engelsk, den 7. september 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Cox, Michael, editor, *The Concise Oxford Chronology of English Literature*, «1808», p 289, Oxford University Press, 2004, ISBN 0-19-860634-6
2. ↑  «Correspondence». UK: Anthem 4 England. 8 May 2007. Arkivert frå originalen 20. juli 2011. Henta 29 April 2011.
3. ↑  Sir Andrew Foster (30 May 2010). «England announce victory anthem for Delhi chosen by the public! – Commonwealth Games England». Weare England. Arkivert frå originalen 11 June 2011. Henta 29 April 2011.
4. ↑  ENGLISH NATIONAL ANTHEM, Det britiske parlamentets nettsider, 18. oktober 2006, henta 9. november 2017
5. ↑  Icons – a portrait of England. Icon: Jerusalem (hymn) Feature: And did those feet? Henta 7. september 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

* And And did those feet in ancient time på Hymnary.org
**Banco del Mutuo Soccorso** er eit italiensk rockeband. Dei var eit populært progrockband i 1970-åra og er framleis aktive.

Historie
--------

Bandet var inspirert av progrockband frå England, særleg Gentle Giant, Jethro Tull og Emerson, Lake & Palmer, og klaverspelarane Vittorio Nocenzi og broren Gianni starta Banco del Mutuo Soccorso i Roma i Italia. Dei spelte seinare inn det første albumet sitt, *Banco del Mutuo Soccorso* i 1972, etterfølgd av *Darwin!*, og i 1973 *Io sono nato libero*. Heilt frå starten av var kjenneteiknet deira ein kompleks tekstur med piano, hammondorgel og synthesizerar spelt av Nocenzi-brørne, i tillegg til song av Francesco Di Giacomo. Ein nøye balanse mellom elektroniske og akustiske instrument, samt bruk av blåseinstrument, gjorde Banco til eit band med ein stadig meir original og innovative stil, med ei bland av rock, jazz og klassisk musikk. 

Bandet vart populært i Italia og utanlands, og signerte kontrakt med Manticore Records i lag med Premiata Forneria Marconi. I 1975 kom *Banco* ut, ei samling av omsette songar i lag med nye songar, gjeve ut med den internasjonale marknaden som mål. 

Seint i 1970-åra gjekk Banco del Mutuo Soccorso i nye retningar med eit filmmusikkalbum i 1976 for *Garofano rosso* og innspelingar med orkester i 1978 på *...di terra*. Dei endra òg namn til berre Banco.

I 1980-åra bar musikken til Banco preg av lettare popmusikk og kortare songar, og dei fekk nokre hitsinglar. Gianni Nocenzi slutta i bandet for å starte ein solokarriere. Andre medlemmar kom og gjekk. 

I 1990-åra tok dei attende det lengre namnet sitt og starta å spele songane sine frå 1970-åra igjen. Dei spelte akustiske versjonar av songane på somme konsertar og spelte inn dei første albuma på nytt. Dei spelte òg inn nye songar. 

Bandet spelar framleis konsertar, men har ikkje gjeve ut ny musikk sidan 1997.

Diskografi
----------

### Studioalbum

| År | Tittel | Italiensk salsliste | Merknad |
| --- | --- | --- | --- |
| 1972 | *Banco del Mutuo Soccorso* | 5 |  |
| 1972 | *Darwin!* | 4 |  |
| 1973 | *Io sono nato libero* | 10 |  |
| 1975 | *Banco* | 10 | inneheld engelske versjonar av songar frå tidlegare album |
| 1976 | *Garofano rosso* | 9 | filmmusikk |
| 1976 | *Come in un'ultima cena* | 8 |  |
| 1978 | *…di terra* |  | med orkesteret dell'Unione Musicisti di Roma |
| 1979 | *Canto di Primavera* | 36 |  |
| 1980 | *Urgentissimo* | 11 |  |
| 1981 | *Buone Notizie* |  |  |
| 1983 | *Banco* | 23 |  |
| 1985 | *...E Via* | 42 |  |
| 1994 | *Il 13* |  |  |
| 1997 | *Nudo* |  |  |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Banco del Mutuo Soccorso» frå Wikipedia på engelsk, den 19. juni 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

* «Official band history». Henta 19. juni 2013.

'

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Albert Bøhn** (19. juli 1836–30. april 1913) var ein norsk handelsmann, gardbrukar, lensmann og stortingsmann frå Nes på Romerike.

Bøhn var son til ein gardbrukar. Han var krambudreng på Kongsvinger frå 1852. I 1860 opna han landhandel i Nes, ein handel han dreiv til 1887. Han tok over garden Grini etter foreldra og dreiv denne frå 1861 til 1910. Åra 1891-1909 var han lensmann i Nes.

Bøhn var medlem av heradsstyret i mange år, ordførar i 14 år. Elles forlikskommissær og medlem av amtsutvalet. Han var tilsynsmann ved Kongsvingerbanen og medlem av representantskapen i Noregs Bank.

Bøhn representerte Akershus amt på Stortinget 1877-79 og 1889-1906, samt einmannskrinsen Øvre Romerike 1906-09. Perioden 1877-79 var han medlem av konstitusjonskomiteen. Han var 1889-1903 medlem av justiskomiteen, 1889-93 og 1895-1909 av valkomiteen, samt 1889-91 og 1895-1909 av fullmaktskomiteen. Elles var han 1903-09 president i Lagtinget og medlem av tollkomiteen, sekretær i sistnemnde 1903-06. Han var medlem av sivilprosesskommisjonen.

Han døydde i Nes i 1913.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Albert Bøhn NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
PM Universal.
**Power Machinery** (**PM**) vart stifta i 1943 og produserte i starten bygningssager. Føretaket heldt til i Vancouver i British Columbia i Canada. I 1947 tok dei til å produsera motorsager. Den fyrste motorsaga, Universal, var konstruert av Sandy Megaw, som tidlegare hadde arbeidd for konkurenten IEL. Univesal var ei einmannssag med ein masse på 16,3 kg, men kunne leverast kan handtak på sverdet, slik at ho kunne fungera som tomannssag. Saga hadde totaktsmotor med eit slagvolum på 73 cm³ og flottørforgassar, manuell kopling og kjededrift av kjeda. I 1948 kom Universal A, som stort sett var lik med Universal, men slagvolumet var auka til 90 cm³, og startapparatet hadde automatisk oppsuling av startsnora. Dei to fyrste modellane var aluminiumsfarga, men i 1949 to dei til å måla sagene raude og kalla dei «Woodboss D».

I 1950 kom det ein ny modell, kalla «Redhead». Sidan kom «Torpedo», «Rocket K1», «Rocket K2», etc. I 1950 kom PM 19, som hadde direktedrift av kjeda. I 1957 kom dei med ein modell kalla 21 «Canadian» og seinare kom fleire modellar kalla «Canadian». Dette førte til at mange tok til å kalla sagene Canadian i staden for PM.

I 1962 vart føretaket kjøpt av det engelske føretaket Bristol Aero Industries, men produksjonen og utviklinga av nye modellar heldt fram i Vancouver. Men i 1969 vart føretaket seld til Skil, som flytta produksjonen til Chicago. Dei fleste tilsette ville ikkje flytta frå Vancouver, så etter dette stagnerte utviklinga av nye profesjonelle modellar og PM var i røynda historie.

Referansar
----------

1. ↑  Lee, D. *Chainsaws: A history*, Harbour Publ. 2006.
Hubble-bilete av Det raude rektangelet, ei protoplanetarisk tåka.
**Protoplanetariske tåker** er refleksjonståker som er førestadium til planetariske tåker. Fasen som ei protoplanetarisk tåka er kortvarig og sluttar når sentralstjerna blir varmare og sender ut ultrafiolett stråling som får sjølve tåka til å gløda, i staden for at ho berre reflekterer lyset frå moderstjerna. Dette er samstundes sluttfasen til stjerna som dannar den planetariske tåka. Ei slik stjerne, med masse omtrent som sola, utviklar seg etter omtrent 10 milliarder år til ei raud kjempestjerne, blir ustabil og sender ut store mengder gass. Den inste delen av stjerna blir etter kvart ei kvit dvergstjerne med særs høg overflatetemperatur. Ho sender ut energirik stråling. Når strålinga treff gassen som vart send ut tidlegare, blir gassen lysande. Gassen strøymer vanlegvis ut i jetstraumar, og til å byrje med vert det observert ein uregelmessig fasong på den lysande gasskya. Den observerte gassen vert no kalla ei protoplanetarisk tåke. Vanlegvis roterer systemet, og etter kvart får gassen ein aksesymmetrisk fordeling med den kvite dvergstjerna i sentrum. Når gassen vert observert på dette stadiet, vert han ei planetarisk tåke.

Sjå òg
------

* Liste over protoplanetariske tåker

Kjelder
-------

1. ↑  «Hubble Astronomers Feast on an Interstellar Hamburger» - kort om protoplanetarisk tåker på NASA-heimesida til Hubble.

* «Protoplanetarisk tåke», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
**Albert Frederick Mummery** (10. september 1855–24. august 1895) var ein britisk fjellklatrar kjend for sine spektakulære klatreturar i Alpane og i Himalaya.

Mummery var son til ein rik garverieigar i Dover. Allereie i unge år byrja han å klatre ruter som gjaldt som umoglege. 19 år gammal soloklatra han Whymper-ruta på Matterhorn. På seinsommaren 1879 var han tilbake i Zermatt og klatra, saman med tre fjellførarar, til topps på Matterhorn over den såkalla Zmuttgrat. Få dagar seinare var han med på fyrstebestiginga av Dürrenhorn. 5. august 1881 kleiv Mummery og fjellførarane Alexander Burgener og Benedict Venetz til topps på Aiguille du Grépon.

Utover 1880-åra endra Mummery den britiske alpeklatringa, saman med kameratane William Cecil Slingsby og John Norman Collie, ved å utelate lokale fjellførarar. Mummery utvikla også det såkalla Mummery-teltet. I 1888 kleiv han og John Cockin, som dei fyrste menneska, til topps på storfjellet Dykh-Tau i Kaukasus.

Sommaren 1895 var Mummery på tur til Himalaya saman med landsmennene Collie og Geoffrey Hastings. Målet med reisa var å nå toppen av Nanga Parbat, ein av dei fjorten 8 000 moh høge fjelltoppane i fjellkjeda. Under rekognosering i fjellsida Rakhiot vart Mummery og to gurkhaer tekne av eit snøras. Lika vart aldri funne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Albert Mummery» frå Wikipedia på tysk, den 28. mars 2015.*

* *Denne artikkelen bygger på «Albert F. Mummery» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mars 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
| Potters Bar  |
| --- |
| Dobbel regnboge over Potters BarDobbel regnboge over Potters Bar Dobbel regnboge over Potters Bar |
| Plassering |
| 

Potters Bar is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Hertfordshire |
| Distrikt | Hertsmere |
| Grunnlagd | 1200-talet |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 21 618 |
| Koordinatar |  51°42′″N 0°11′″W﻿Koordinatar: 51°42′″N 0°11′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | EN6 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1707 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Potters Bar**
 |

**Potters Bar** er ein by i Hertfordshire i England, rett nord for London. Han vart grunnlagd på byrjinga av 1200-talet, og var omtrent uforandra inntil 1850-åra, då jernbanen kom til staden.

Opphavet til namneleddet *Potters* er usikker, men det er ei utbreidd oppfatning at det var anten eit romersk pottemakeri i nærleiken, eller at det kjem frå slekta Pottere som budde i South Mimms ikkje langt unna. *Bar* syner truleg til portane mellom soknet South Mimms og soknet Enfield Chase, eller til ei tollgrense på Great North Road.

Great North Road, den eldste hovudvegen mellom London og Nord-England og derfrå vidare til Edinburgh i Skottland var hovudgata (High Street) i Potters Bar. Han heitte tidlegare A1, og fekk så namnet A1000 då A1 vart lagt utanom byen. Potters Bar kan ein òg nå frå kryss 24 på M25.

I 1934 vart byen eit eget distrikt i Middlesex. Då Stor-London vart ein egen region i 1965 vart det meste av Middlesex ein del av det, medan distriktet Potters Bar vart overført til Hertfordshire. I 1974 vart distrikta omorganisert, og byen vart ein del av Hertsmere. Tilknytinga til Stor-London er likevel til stades, då London Underground har ein stasjon der.

Potters Bar jernbanestasjon er den høgastliggande på linja mellom King's Cross stasjon i London og York. 10. mai 2002 inntrefte ei alvorleg togulykke der, der sju omkom og 76 vart skadde.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Potters Bar» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
**Monte Vulture** er ein utdøydd vulkan 56 km nord for byen Potenza i regionen Basilicata i Italia. Som eit framtredane landemerke gav det namn til Vultureområdet, det viktigaste vinområdet i Basilicata der vinen Aglianico del Vulture vert produsert.

Med ei høgd på 1 326 meter over havet er han unik blant dei italienske vulkanane sidan han ligg aust for Appenninane. Ved toppen ligg ein kaldera kalla Valle dei Grigi.

Dei tidlegaste utbrota til vulkanen oppstod for rundt ein million år sidan med eksplosiv aktivitet som produserte ignimbritt. Den eksplosive utbrotsfasen tok slutt for rundt 830 000 år sidan då lava velta ut og bygde opp fjellet fram til rundt 500 000 år sidan. 

I nyare tid er det spor etter freatisk utbrot fram til rundt 40 000 år sidan, som produserte maarar og små pyroklastiske straumar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Monte Vulture» frå Wikipedia på engelsk, den 14. november 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Monte Vulture**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Bamble heradsrett** hadde opphavleg eit domssokn som svarte til Bamble futedømme, det vil seie dei noverande kommunane Drangedal, Kragerø (unntatt den gamle bykjernen), Bamble, Siljan, Porsgrunn (unntatt området nord for Skienselva) og austre delen av Skien (tidlegare Gjerpen herad).

Etter kvart blei grensene endra fleire gonger. Porsgrunn blei frådelt då staden fekk kjøpstadrettar i 1807, og det same skjedde med Brevik i 1845. Eidanger og Gjerpen blei frådelt og lagt til det nyoppretta Gjerpen heradsrett i 1866. I 1897 blei også Kragerøbygdene (Sannidal og Skåtøy) og Drangedal frådelt ved skipinga av Kragerø heradsrett. Til gjengjeld fekk domssoknet tilbake Eidanger og Brevik.

Ved kommunesamanslåingane i 1964 blei ikkje grensene til domssoknet endra, og Bamble domssokn kom derfor til å omfatte kommunane Bamble og Porsgrunn, med unntak for Porsgrunns gamle byområde. I 1974 blei Bamble heradsrett nedlagd og lagt in under byfutembetet i Skien og Porsgrunn, noverande Nedre Telemark tingrett.

Kjelder
-------

1. ↑  Arkivverket

| * v
* d
* e
Tingrettar i Agder lagdømme |
| --- |
| Riksvåpenet | Aust-Agder | Aust-Telemark | Kristiansand | Larvik | Lister | Nedre Telemark | Nordre Vestfold | Sandefjord | Tønsberg | Vest-Telemark | Riksvåpenet |
**Pretoria** (også kalla **Tshwane**) er den administrative hovudstaden i Sør-Afrika, og har om lag 1,3 million innbyggjarar. Byen ligg i den nordlege delen av Gautengprovinsen, om lag 50 km nord for Johannesburg. Hovudspråka i området er afrikaans, tswana, engelsk og ndebele.

Geografi
--------

Byen ligg på ei trelaus slette i overgangsområdet mellom høglandet og bushlandet. Sletta ligg i ein frodig dal med rikt fugleliv, 1 360 moh. omkransa av Magalies- og Witwatersrandberga.
Elva Aapies renn gjennom.

Pretoria er regelmessig laga til med breie vegar, opne plassar og mange små hus med hagar rundt. Dei offisielle regjeringsbygga ligg i bydelen Bryntirion.

Namn på byen
------------

*Pretoria* fekk namnet sitt etter Andries Pretorius, ein boerhelt frå før Sør-Afrika blei kolonisert av britane. Etter at dei farga sørafrikanarane fekk demokratiske rettar i landet, har dei ønska å endra ulike mistilhøve, slik som at mange viktige byar har namn frå afrikaans eller engelsk, medan tradisjoneller namn frå innfødde språk er blitt borte. Det er gjort mange framlegg om namneendringar ulike stader i landet, og i Pretoria ville ein endra namnet til Tshwane, som tyder «me er like».

Tshwane var namnet på sonen til zuluhovdingen Mushi, som slo seg ned i området som skulle bli Pretoria tidleg på 1700-talet, rundt hundre år før dei første boarane kom dit. Mushi kalla opp elva som no renn gjennom byen etter sonen sin. Seinare fekk elva afrikaans-namnet Apies. 

I nyare tid blei namnet Tshwane teke i bruk om det urbane området rundt Pretoria. I mars 2005 vedtok så bystyret at også sjølve hovudstaden skulle bera dette namnet. Endringa blei tilråda av den sørafrikanske kommitéen for geografiske namn i mai same året. Eit år etter uttalte kulturministeren Pallo Jordan at ei slik endring måtte tenkast nøye gjennom, og la henne foreløpig på is.

Det har vore motstand frå fleire kantar mot det føreslåtte nye namnet. Afrikaans-talarar har demonstrert for Pretoria-namnet, som dei hevder er ein viktig del av kulturen deira. Svarte leiarar har kritisert valet av Tshwane som einsidig zulu, og har mellom anna føreslått KwaMyamana, som er det tradisjonelle ndebele-namnet for området. Andre er derimot svært begeistra for namnet. 

Pretoria har òg tilnamnet *jakarandabyen* etter dei mange jakarandatrea som veks langs gatene.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Oljefat frå ulike tidsrom
**Fat** (engelsk *barrel*) er ei eining for volummåling av råolje. Eit fat er 42 US Gallons og svarar til 158,97 liter. Fat er ikkje ei SI-eining.

Det var i Pennsylvania at ein starta med å måle olje i fat, og seinare vart eininga ein standard for måling og prissetjing av olje.

Andre tydingar:

* **UK beer barrel**: 36 *UK gallons* (163,7 liter)
* **US beer barrel**: 31 *U.S. gallons* (117,3 liter).
* **US non-beer liquid barrel**: 31,5 *U.S. gallons* (119,2 liter), ein halv hogshead.
* **US dry barrel**: 105 *dry quarts* (115,6 liter).
* **Vat**, eit eldre nederlandsk volummål. Det amsterdamske vinvat var på 931 liter, brennevinsvat på 225 liter. Vat er seinare brukt som nemning på hektoliter.

Oljedirektoratet har gått over til å bruke standardkubikkmeter Sm³ for volummåling av olje og naturgass på den norske kontinentalsokkelen. Forholdet mellom Sm³ og fat er 1 : 6,29.

Kjelder
-------

* «Vat». *Store norske leksikon*. 15. februar 2009. Henta 16. november 2013.
**Einar Sverre Pedersen** (fødd 29. januar 1919 i Trondheim, daud 16. januar 2008) var ein norsk flygar som var sjefnavigatør i SAS.

Pedersen vart utdanna som navigatør i Little Norway under krigen. Han var seinare navigatør på Stockholmsruta, som var sambandsleddet mellom regjeringa i London og Sverige før han vart overført til 330 skvadron på Shetland. Han var med i den besetninga som flaug det første flyet til Noreg den 8. mai 1945 med den britiske forhandlingsdelegasjonen.

Pedersen vart tilsett i dåverande DNL i 1946 for å driva navigatørkurs for selskapet sine flynavigatører. Han utvikla ein metode for navigasjon i Arktis og over Nordpolen, noko som førte til at SAS vart det første flyselskapet med ruteflyging frå Europa til Asia over Nordpolen.

Saman med bror sin starta han i 1958 selskapet Norsk Polarnavigasjon AS, med det føremålet å utforska høva for oljeboring på Svalbard og i Alaska. Saman med ektefellen Ingrid starta han i 1963 flyselskapet Svalbardfly for intern transport på Svalbard.

Som pensjonist busette Pedersen seg i Anchorage i Alaska. For pionerinnsatsen sin i polarnavigasjon vart han utnemnd til æresdoktor ved University of Alaska.

Han gav i 1969 ut boka *Polarbasillen – tretti år rundt arktis* (Cappelen forlag). Boka har forord av Helge Ingstad.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Einar Sverre Pedersen» frå Wikipedia på bokmål, den 24. september 2018.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
**Arthur Waskow** (fødd i 1933) er ein amerikansk rekonstruksjonistisk rabbinar som av svært mange blir rekna som ein av leiarane av Jewish Renewal-rørsla. Han har vore involvert i Renewal-rørsla sidan 1969, og han er ein «stifinnar» i ALEPH: the Alliance for Jewish Renewal. Han er grunnleggjar og leiar av The Shalom Center, ein organisasjon som arbeider for å «verne og heile jorda» på måtar funderte på jødisk tankegods og praksis.

Waskow har skrive fleire bøker — mellom anna *Godwrestling* (1978), *Seasons of our joy* (1982) og *Down-to-earth Judaism* (1995). Han var ein av skaparane av fridomssederen i 1969 og er grunnleggjar og redaktør for tidsskriftet *New Menorah*. Waskow har òg undervist ved the Reconstructionist Rabbinical College og i religionsdepartementa ved fleire amerikanske universitet. Han underviser òg ved *Elat Chayyim*, det transdenominasjonelle jødiske retreat-sentret i Catskills.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Aleph.org
* Shalom Center

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Kart over Antarktis
**Ellsworth Land** er den delen av Antarktis som i vest grensar til Marie Byrd Land, i nord til Bellingshausenhavet, i nordaust til foten av Den antarktiske halvøya, og ia ust til dei vestlege områda av Ronne isbrem. Landområdet strekkjer seg mellom 103°24'V og 79°45'V. Området vest for 90°V har ingen nasjonar gjort krav på, medan området mellom 84°V og 90°V berre er gjort krav på av Chile, medan resten er gjort krav på av Chile og Storbritannia som ein del av Britisk Antarktis. Eights Coast strekkjer seg mellom 103°24'V og 89°35'V, og Bryan Coast mellom 89°35'V og 79°45'V.

Landområdet er eit høgtliggande isplatå, men omfattar dei majestetiske Ellsworth Mountains og fleire spreidde fjellgrupper som Hudson, Jones, Behrendt, Hauberg, Merrick, Sweeney og Scaife Mountains.

Landområdet ligg næer midten av området som vart undersøkt av den amerikanske polfararen Lincoln Ellsworth, som flydde over området i november-desember 1935. Det vart kalla opp etter han av US-ACAN (1962) til minne om den historiske transkontinentale flyturen frå Dundee Island til Ross isbrem.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ellsworth Land» frå Wikipedia på engelsk, den 14. oktober 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3  «Ellsworth Land». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 14. oktober 2012.

Koordinatar: 75°30′S 80°00′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
| Preston  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Preston i Dorset is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Devon |
| Geografi |
| Koordinatar |  50°39′″N 2°25′″W﻿Koordinatar: 50°39′″N 2°25′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Preston i Dorset**
 |

**Preston** er ein landsby i det sørlege Dorset i England. Han ligg omkring 3 km austom Weymouth.

Det er god utsikt over Weymouth Bay frå eit utkikkspunkt i Preston. John Constable målte «Weymouth Bay» der.

Det er funne restar av eit romersk tempel i Preston. Soknekyrkja, vigd til St. Andreas, er frå 1400-talet, med eit tårn frå 1500-talet. Ho er i gotisk stil. Inventaret er for det meste frå ei restaurering i 1855, og det er to glasmåleri frå 1949.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Preston (Dorset)» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* BBC Things

 |
**Gråvakke** er ein sedimentær bergart som er ein variant av sandstein og er hard med ein mørk farge. Han består av kvarts, feltspat og bergartsfragment på storleik med sand som er kitta saman av ein leirgrunnmasse. Gråvakke vert danna ved rask nedbryting og avsetning, og er særleg kjent i fjellkjeder, ofte frå paleozoikum. Ein finn han òg i området som har hatt kaldt klima. 

I Noreg er dei fleste sparagmittane gråvakke. Andre gråvakker er kjende frå den kaledonske fjellkjeda

Ein forstod lenge ikkje heilt korleis gråvakken kunne oppstå, fordi i normal sedimentering, så blandar ikkje grus, sand og gjørme seg i lag. Ein veit no at slamstraumar kan medføre desse blandingane, anten gjennom kraftige straumar eller undersjøiske ras. 

Dei kan innehalde mange forskjellige mineral, men hovudsakleg kvarts, ortoklasfeltspat og plagioklasfeltspat, kalkspat, jernoksid og grafittisk, karbonhaldig stoff, i lag med fragment av bergartar som felsitt, chert, skifer, gneis, forskjellige glimmerskiferar og kvartsitt. Av andre mineral ein kan finne i dei har ein biotitt, kloritt, turmalin, epidot, apatitt, granat, hornblende, augitt, titanitt og pyrittar. 

Vanlegvis inneheld ikkje gråvakke fossil, men kan innehalde restar av organisk materiale.

Kjelder
-------

* «gråvakke» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Greywacke» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Gråvakke**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
|  |
| --- |
| **Gråkinnskogtrast** |
| GråkinnskogtrastFoto: Francesco VeronesiGråkinnskogtrastFoto: Francesco Veronesi |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av gråkinnskogtrast Utbreiinga av gråkinnskogtrast |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Trastefamilien Turdidae |
| **Slekt:** | *Catharus* |
| **Art:** | **Gråkinnskogtrast** *C. minimus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Catharus minimus***Lafresnaye, 1848 |

**Gråkinnskogtrast** (*Catharus minimus*) er ein fugl i trastefamilien som hekkar i Nord-Amerika og i austlegaste Sibir. Han er ein langdistansetrekkfugl med overvintring i nordlege Sør-Amerika.

Skildring
---------

Utbreiing
Gråkinnskogtrast er ein liten trast, ca. 17–18,5 centimeter i kroppslengd, og kroppsvekt på 26–50 gram. Dette er mindre enn minste trastearten i Noreg, raudvengtrast. Eit kjenneteikn for arten og andre i slekta er ei iaugefallande teikning av lengdeband på undervengen i kvitt og mørkt, berre synleg i flukt. Fargene i fjørdrakta på ein fugl som sit er omtrent som ein måltrast, olivenbrun overside, nesten kvit underside med mørke markeringar som blir lysare bakover sidene.

Gråkinnskogtrasten er ein amerikansk trasteart som hekkar i Alaska, austover i eit breitt belte over nordlege Canada til og med Newfoundland, dessutan på vestsida av Beringsundet i austlegast Sibir aust for Kolymaelva. Overvintring skjer i nordlegaste Sør-Amerika aust for Andes. Sørgrensa er nordlegaste Bolivia. Nokon fuglar kan overvintre i delar av Dei store Antillane.

Hekking skjer i skogshabitat på taiga med underskog og på tundra med krattskog. Om vinteren føretrekk dei skogshabitat, helst under 1500 moh.

Føda er mange typar leddyr som maur, biller, bier, årevenger, larver og anna, dessutan blautdyr og noko frukt.

Arten er særs talrik, estimert til ca. 12 millionar individ. Han er klassifisert som globalt livskraftig.

Spontant i Noreg
Eit individ av arten er registrert på Ona i Sandøy kommune, Møre og Romsdal i oktober 2009, ein annan på Utsira i Rogaland i oktober 1973. Det er meir enn 90 andre registreringar i Europa, dei fleste i Storbritannia og med ein topp i oktober månad.

Kjelder
-------

* Collar, N. & Christie, D.A. (2019). *Gray-cheeked Thrush (Catharus minimus)* I: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (red.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 12. september 2019

Referansar

1. 1 2 3 4  Collar et al in HBW Alive (2019)
2. ↑  Svensson, Lars et al (2011). *Gyldendals store fugleguide.* Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820.
3. ↑  BirdLife International (2019) Species factsheet: *Catharus minimus*. Henta frå  den 12. september 2019
4. ↑  «Artsobservasjoner - rapportsystem for arter i Norge». Henta 12. september 2019.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Gråkinnskogtrast**
Poitou i Frankrike i 1789.
**Poitou** er ein historisk provins i Frankrike på den sentrale vestkysten av landet. Provinshovudstaden var Poitiers. Han blei seinare del av regionen Poitou-Charentes, og frå 2016 del av den nye regionen Nouvelle-Aquitaine.

I tillegg til Poitiers er andre historisk viktige byar her Châtellerault, Niort, La Roche-sur-Yon, Thouars og Parthenay.

I området ligg eit stort sumpland kalla Poitevin-sumpen (fransk *Marais Poitevin*) ved Poitou-bukta, like nord for La Rochelle.

Husdyr
------

Poitou-esel
Fleire husdyrslag har namn etter området. Poitou-eselet, også kjent som *Baudet du Poitou* eller *Poitevin* , er eit av dei største eselslaga som finst og er kjenneteikna av tjukk pels. Poitevin-hestar blei kryssa med slike esel for å produsera store poitou-muldyr. Poitou-geit er ei mjølkegeit frå området.

Sjå òg
------

* Greve av Poitiers
* Poitevinsk, det lokale språket

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Poitou» frå Wikipedia på bokmål, og «Poitou» frå Wikipedia på engelsk den 18. februar 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
Døme på europeiske brummarar frå mellomsteinalderen (mesolittikum).
Brummarar frå Afrika.
Steinalder-musikkinstrument funne i Frankrike: Brummar av reinsdyrgevir (øvst) og beinfløyter.
Ein **brummar**, òg kalla  **hurre**, **rhombus** eller **turndun**, er eit særs gamalt og primitivt instrument til å lage lyd med, kjend frå arkeologiske utgravingar på steinalderlokalitetar. Brummarar er framleis i bruk i rituell eller kultisk samanheng i ymse kulturar ikring i verda. Instrumentet er forma som ein meir eller mindre flat, avlang gjenstand av tre, bein eller stein med ei snor i den eine enden. Ved å svinga brummaren rundt i stor fart i ein sirkel i lufta, gjev han frå seg ein brummande lyd. I Noreg vart det funne eit slikt instrument på ein 4000-5000 år gamal steinalderlokalitet (buplass) på Tuv attmed Saltstraumen i Nordland, og instrumentet har fått namnet *brummaren frå Tuv*. Det er i Ukraina funne ein brummar som er tidfesta til om lag 17000 år før vår tidsrekning, og i Frankrike ein som er tidfesta til 13000 år før vår tidsrekning. I antikkens Hellas var slike brummarar heilage instrument nytta i dei dionysiske mysteria.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Brummaren frå Tuv.
På bortsida av fjellvatnet Zeller See ser ein til høgre gamlebyen i Zell am See, til venstre sørbyen av Zell am See
**Zell am See** er ein by og ein kommune i landskapet Pinzgau i forbundslandet Salzburg i Austerrike. Kommunen omfattar eit areal på 55,1 km² og har i kring 9 600 ibuarar. Byen, som ligg 757 meter over havet, er distriksthovudstad i Pinzgau. Zell am See ligg på vestbreidda av fjellvatnet Zeller See.

Byen har vore busett sidan bronsealderen. I 740 grunnla kristne munkar Cella in Bisonzio her på oppdrag frå erkebiskop Johannes. Staden vart i 1357 kjøpstad og fekk byrettar i 1928.

Saman med grannekommunen Kaprun i sørvest er Zell am See ein ynda turistmål med over to millionar overnattingar per år.

Kombinertrennaren Felix Gottwald er frå Zell am See. hej

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zell am See» frå Wikipedia på tysk, den 14. april 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Samtidskunst-galleriet på Krymskij Val
**Det statlege Tretjakovgalleriet** (russisk Государственная Третьяковская Галерея (ГТГ), *Gosudarstvennaja Tretjakovskaja Galereja (GTG)*) er eit kunstgalleri i Moskva i Russland. Med nærare 140 000 verk er det ved sidan av Eremitasjen i St. Petersburg verdas største samling av russisk kunst.

Galleriet si historie tek til i 1856 då den moskovittiske handelsmannen og industrimagnaten Pavel Tretjakov byrja å kjøpe verk av samtidas russiske kunstnarar, med formål å opprette ei samling som seinare kunne vekse til eit museum for nasjonal kunst. I 1892 skjenka Tretjakov si allereie då berømte samling til den russiske nasjonen.

Fasaden på galleribygninga vart teikna av målaren Viktor Vasnjetsov i ein særeigen russisk eventyrstil. Galleriet vart bygt i 1902-04 sør for Kreml. I løpet av 1900-talet ekspanderte galleriet til fleire nærliggjande bygningar, mellom anna til Nikolaikyrkja i Tolmatsji frå 1600-talet.

Samlingane omfattar over 130 000 gjenstandar, alt frå *Theotokos av Vladimir* og Andrej Rubljovs *Den heilage treeininga* til den monumentale *Komposisjon VII* av Vasilij Kandinskij og *Svart firkant* av Kasimir Malevitsj. 

I 1985 vart Tretjakovgalleriet slått saman med eit galleri for samtidskunst, som heldt til i ein stor, moderne bygning like sør for Krimbrua. Denne greina av museet inneheld ei samling skulpturar innan sosialistisk realisme, til dømes høgdepunkt som Jevgenij Vutsjetitsj sin ikoniske statue av «Jarn-Feliks» (som vart flytta frå Lubjankaplassen i 1991), skulpturen «Smi!» som framstiller ein naken arbeidar som smir eit sverd, og «Unge Russland»-monumentet. Like ved står også Zurab Tsereteli sin 86 meter høge statue av Peter den store, ein av verdas høgaste statuar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tretjakovgalleriet» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Pavel Tretjakov (1832-1898) - kort biografi (engelsk)
* Offisielt nettsted for Tretjakovgalleriet (engelsk)
* Mesterverk fra Tretjakovgalleriet (engelsk)
* Ikoner fra Tretjakovgalleriets samling (engelsk)
* Å besøke Tretjakovgalleriet Arkivert 2007-09-20 ved Wayback Machine. - Nyttig informasjon inkludert åpningstider og kontaktdetaljer (engelsk)
* Muzeon.ru, en frilufts skulpturutstilling (russisk)
* «State Tretyakov Gallery of XX century contemporary art», Flickr-gruppe (engelsk)

Koordinatar: 55°44′29″N 37°37′13″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Trollfjordslaget på eit måleri av Gunnar Berg.
**Trollfjordslaget** var ei hending under Lofotfisket den 6. mars 1890, der robåtfiskarane gjekk til aksjon mot dampbåtane som forsøkte å stenge dei ute frå torskefisket i delar av Trollfjorden. Dette var på mange måtar ein kulminasjon av dei konfliktene som allereie hadde gått føre seg mellom større, dampdrivne notbåtar og det tradisjonelle fiskeriet frå mindre opne båtar. 

Reiaren og handelsmannen Ole J. Kaarbø hadde organisert fiske med not frå dampbåtar, og stengde dermed ute fiskarar med konvensjonelle reiskapar frå den inste delen av fjorden, der det var svært mykje torsk. Fiskarane meinte utestenginga var i strid med allemannsretten, og etter eit handgemeng fekk fiskarane brote opp sperringane.

Utløysande årsak
----------------

Kvelden i førevegen, 5. mars, hadde representantar for småbåtfiskarane bede dampbåtane hjelpe til med å bryte opp isen som låg i Trollfjorden, slik at fiskarane kunne kome til dagen etter. Dampbåtane gjorde dette, men i staden for å opne opp for fiskarane, stengde dei den inste delen av fjorden med not. Dei forlangde så betaling frå fiskarane for at dei skulle sleppe dei inn. Dette ville ikkje fiskarane akseptere, og det kom etter kvart til handgemeng mellom småbåtfiskarane og dampbåtmannskapa. Blant anna blei fiskarane spylt med skoldheitt vatn frå dampkjelane ombord i dampbåtane.

Etterverknader
--------------

Slaget i Trollfjorden blei i ettertid vidt kjent og engasjerte store delar av folket langs kysten. Også Stortinget tok etter kvart affære og framskunda arbeidet med ei ny Lofotlov. I mars 1891 vedtok Stortinget endringar i Lofotloven, der det mellom anna vart forbod mot bruk av not under lofotfisket.

Johan Bojer har skildra slaget i romanen *Den siste viking*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Trollfjordslaget» frå Wikipedia på bokmål, den 25. november 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Trollfjordslaget

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
|  |
| --- |
| **Trollkrabbar** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Krepsdyr Crustacea |
| **Klasse:** | Storkreps Malacostraca |
| **Orden:** | Tifotkreps Decapoda |
| **Infraorden:** | Anomurar Anomura |
| **Overfamilie:** | Paguroidea |
| **Familie:** | **Trollkrabbar** LithodidaeSamouelle, 1819 |

**Trollkrabbar** er ein familie tifotkreps som hovudsakleg lever i kalde hav. I norske farvatn er dei representerte med trollkrabbe, i nyare tid òg kongekrabbe. Trass i namnet er dei ikkje ekte krabbar; dei høyrer til anomurene og er såleis nærare i slekt med eremittkreps og trollhummarar. Dette går det an å sjå på dei asymmetriske bakkroppane dyra ber under brystet.

Det er registrert om lag 40 artar trollkrabbar i 14 slekter. Fleire av dei vert fanga og selde som mat.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Trollkrabbar**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
Trolltindane med Trollveggen i midten. Store Trolltind er det høgaste punktet langs ryggen.
Bruraskaret
**Trollveggen** er ein loddrett vegg i fjellmassivet Trolltindane i Romsdalen, nær Åndalsnes i Møre og Romsdal. Trollveggen er den høgaste vertikale fjellveggen i Europa med eit fall på 1100 meter på det meste. På det brattaste skyt toppen av fjellveggen 50 meter ut frå botn av veggen. 

Bergarten av gneis og veggen består av store formasjonar av hjørnestykke, konkave tak og sprekksystem og i toppen ei rekkje tindar og spir langs toppen. Berget er forholdsvis laust og ofte fell det steinar ned den enorme fjellveggen. Ei rekkje steinras hausten 1998 endra fleire av klatrerutene. 

Trollveggen er eit prestisjetung mål for fjellklatrarar og BASE-hopparar. I 1984 mista Carl Boenish, «faren» til basehopping, livet i Trollveggen, kort tid etter han sette verdsrekord for det høgaste basehoppet nokon gong. Basehopping frå Trollveggen har vore ulovleg sidan 1986. Trollveggen er det høgaste rette fjellet i Europa.

Klatrehistorie
--------------

Trollveggen vart først klatra i 1965 av eit norsk og eit britisk lag samstundes. Det norske laget bestod av Ole Daniel Enersen, Leif Normann Petterson, Odd Eliassen og Jon Teigland, som nådde toppen ein dag før britane Tony Howard, John Amatt, Tony Nicholls, Bill Tweedale, som oppretta den mest populære klatreruta, *Rimmonruta*.

Første gong veggen vart klatra om vinteren var i mars 1974 då eit polsk lag brukte 13 dagar på å klatre *Franskeruta*. I 1979 vart veggen friklatra for første gong av dei lokale klatrarane Hans Christian Doseth og Ragnhild Amundsen.

I dag er det 14 ruter langs veggen, men fleire av desse vart øydelagd eller endra under raset i 1998.

BASE-hopping
------------

Carl Boenish etter eit vellukka basehopp i Trollveggen i 1984. Han mista livet ved eit nytt hopp dagen etter.
Trollveggen er ein kjend stad for basehopping og var ein av pionerstadane for sporten i 1980-åra, før norske styresmakter gjorde det ulovleg 25. juli 1986. På denne tida var ikkje fallskjermutstyret tilpassa basehopping og mange av hopparane måtte finne utgangspunkt med prøve-og-feile-metoden. Dette gjorde at mange mista livet i løpet av kort tid. Redningsaksjonane var ofte umogelege med helikopter, og redningsmannskap måtte klatre veggen med stor fare for eige liv. Dei risikable redningsaksjonane var truleg delaktig i forbodet. Trass i forbodet er det framleis mange basehopparar som tar sjansen på store bøter og tap av utstyr for å hoppe utfor veggen, og i tida etter forbodet er det fleire som har mista livet.

Sjå òg
------

* Kjerag

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Troll Wall» frå Wikipedia på engelsk, den 21. februar 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Anne Grete Nebell and Bjarte Bø, *Klatring i Romsdal*, 1999.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Trollveggen**

* Klatreruter i Trollveggen
* Tony Howard: Classic Norway. Climbs, Scrambles & Walks in Romsdal Arkivert 2009-08-15 ved Wayback Machine.
* John Amatt om den først klatringa av Rimonruta
* Dødsfall i Trollveggen
Nyhavn
**Nyhavn** er eit hamnekvarter i København, og eit av dei mest vitja turistmåla i byen. Hamna vart graven ut frå 1671 til 1673 av svenske krigsfangar etter Karl Gustav-krigane som eit alternativ til den eksisterande hamna.

Kong Fredrik III hadde på slutten av 1660-talet eit prosjekt for ein kanal som skulle gå frå hamneløpet og heilt inn til Kongens Nytorv. Kongen byrja å dra på åra på dennne tida, og planen hans enda i ein skuff og vart ikkje realisert. 
I 1670 overtok Christian V trona og då vart det umiddelbart fart i plana. Kongen sende ut ein ordre datert 28. desember same år, og her befalte han «..den forordnede Havn til det nye Torv udi tilstundende Aar 1671 at lade forferdige.»

Fullt så fort gjekk det ikkje å få kanalen ferdig. Arbeidet vart gjort av soldatar, hovudsakleg svenske krigsfangar frå den nyleg avslutta krigen med Sverige.

I mange år var Nyhavn blant dei meir skumle kvartera i byen med vertshus for sjømenn og dertil høyrande gledespiker. Men i 1980-åra vart området renovert, og Nyhavn husar i dag ei rekkje restaurantar, kaféer og barar. Blant dei mest kjende er Nyhavn 17 og Cap Horn.

Opphavleg innvigde Christian V området som «Nyhavnskanalen», men i dag heiter det berre Nyhavn. Severdige er dei over 300 år gamle husa som er vorte verna.

H.C. Andersen og Nyhavn
-----------------------

Diktaren H.C. Andersen budde fleire stadar i Nyhavn. I september 1834 flytta han inn i nr. 20 hos Karen Sophie Larsen. I 1848 flytta han inn hos skipper Anholm. Den 23. oktober 1871 flytta han inn hos fotograf Thora Hallager som dreiv pensjonat i huset, frå 1873.

Galleri
-------

* Nyhavn 20 - 22 Foto: MahlumNyhavn 20 - 22 Foto: Mahlum
* Nyhavn 43 - 47 Foto: MahlumNyhavn 43 - 47 Foto: Mahlum
* Folkeliv utanfor Nyhavn 15 og hjørnebygningen nr.17 Foto: AlkarexFolkeliv utanfor Nyhavn 15 og hjørnebygningen nr.17 Foto: Alkarex
* Nyhavn 2001Foto: Joe MontgomeryNyhavn 2001Foto: Joe Montgomery
* Nyhavn 17 frå 1670 – Her har det tidlegare vore både hotell og frisør, men sidan 1936 har Café Nyhavn 17 hatt tilhold i huset
Foto:
MahlumNyhavn 17 frå 1670 – Her har det tidlegare vore både hotell og frisør, men sidan 1936 har Café Nyhavn 17 hatt tilhold i huset
Foto:
Mahlum
* Eit av Clemens Weller sine fotografi av H.C. Andersen i mai 1874 i Nyhavn 18. Året etter døydde Andersen på Rolighed.Eit av Clemens Weller sine fotografi av H.C. Andersen i mai 1874 i Nyhavn 18. Året etter døydde Andersen på Rolighed.
* Hjørnegard oppført etter teikningar av arkitekt Jens Christian.Hjørnegard oppført etter teikningar av arkitekt Jens Christian.

Kjelder
-------

1. ↑  *København.*, arkivert frå originalen 24. mars 2012, henta 13. oktober 2018
2. ↑  H. C. Andersens bustader frå H.C. Andersen Centret
3. ↑  H. C. Andersens bustader frå H.C. Andersen Centret
4. ↑  *Nyhavn 17*, arkivert frå originalen 14. oktober 2018, henta 13. oktober 2018

* *Denne artikkelen bygger på «Nyhavn» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*
Frityrkoking av banan.
Den britiske matretten fish and chips er sett saman av frityrkokt fisk vend i røre og frityrkokt potet (chips).
**Fritering** eller **frityrsteiking/-koking** er ein metode for å tilreia mat. I denne metoden steiker ein maten i varmt feitt. Det kan brukast feitt av animalsk opphav eller ein kan bruka planteoljer. Frityrfeittet skal ha ein temperatur som ligg mellom 160 og 180 grader. 

Frityrkoking er ei form for frityrsteking der råvaren er fullt dekt av olje, som f.eks under koking/steking av smultringar.

Frityrsteking eignar seg godt til dei aller fleste matråvarer, men nokre av dei må blansjerast før dei blir frityrsteikte. Ofte kan matvarene vendast i ei røre eller anna dekke som dannar ei velsmakande skorpe under friteringa.

Det er viktig at temperaturen ikkje er for låg når ein matvare skal frityrsteikast; då vil tilreiinga ta lang tid, og produktet vil ta til seg mykje feitt. Dersom temperaturen er for høg, vil maten lett brennast utanpå medan han framleis er rå inni.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Fritering**
**Frisk Luft** er ein norsk gospelkvartett som består av Arnold Børud, Rune Larsen, Ivar Skippervold og Kjell Fjalsett. Gruppa har m.a. delteke i fleire fjernsynsprogram med NRK.

Historie
--------

Gruppa vart starta opp i 1972 under namnet *Frisk Luft (mot åndelig forurensning)* etter ein spontankonsert under ein gospelfestival på Hedmarktoppen i Hamar. Dei fire medlemmene hadde alle starta med eigne karrierar innan kristeleg musikk, og kvartetten vart difor omtalt som den fyrste norske supergruppa med kristen profil.

Gruppa fekk raskt platekontrakt med Polydor. Debutplata deira, *Gospel Live* forsøkte å attgje stemninga frå ein gospelkveld. Arnold Børud sitt gospelkor Tvers song også på plata, som vart temmeleg improvisert. Produsent var Johnny Sareussen. Oppfylgjaren *Frisk Luft 2* (1975) kom på same plateselskap med same produsent 3 år seinare. Frå og med denne plata har gruppa berre kalla seg Frisk Luft. 

Etter utgjevinga av *Frisk Luft 2* vart gruppa midlertidig oppløyst, og medlemmene vart opptekne med solokarrierar. I 2000 gjorde gruppa comeback med plata *Lifetime Friends*. Etter dette har gruppa opptrådt med ujamne mellomrom, og gjeve ut to plater til; *I'll Never Find Another You* (2004) og samleplata *Allsanger og gospelhits fra 70-tallet* (2008). Etter comebacket har Arnold Børud stått som produsent, og sønene hans Thomas Børud og Ole Børud har hjelpt til musikalsk.

Diskografi
----------

* 1973 – *Gospel Live*, Polydor
* 1975 – *Frisk Luft 2*, Polydor
* 2000 – *Lifetime Friends*, Lynor
* 2004 – *I’ll Never Find Another You*, Master Music
* 2008 – *Allsanger og gospelhits fra 70-tallet*

Kjelder
-------

* *Artikkelen er basert på Frisk Luft frå Ballade.no Arkivert 2010-09-18 ved Wayback Machine..*
* *Bokmålswikipedia om Frisk Luft, henta inn 4. oktober 2011.*