recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Telemarkstil
**Telemarkskøyring** er ein skiteknikk som er brukt for å forsere bratt og snødekt terreng. Denne teknikken er karakterisert ved at bindinga er festa til skistøvelen berre ved tåa og har laus hæl som kan lyftast frå skia. Dette gjev stor rørslefridom, og er tydeleg i den karakteristiske telemarksstilen der ein fører tyngda på ytre ski, som vert ført fram slik at indre ski kjem i ei svak plogstilling. Knea vert deretter bøygde slik at hælen vert lyfta opp frå skia. 

Sondre Norheim frå Morgedal har medverka til å gjere telemarksvingen vidkjend sidan 1860-åra. Svingteknikken vart etter innføringa av alpine skibindingar, med hælen festa til skia, i hovudsak brukt i skirenn på fjell. Teknikken vart populær i Noreg frå 1980-åra, og fyrste noregscup vart arrangert i sesongen i 1984. Frå å ha vorte mest brukt utanfor preparerte skispor, er han no også vanleg å sjå i skitrekk. I dag har telemarkskøyring eigen komitè i Norges Skiforbund med offisielt NM frå 1994. Det har òg vore arrangert VM i telemarkkøyring, fyrst uoffisielt frå 1987 og sidan 1995 som offisielt VM.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Telemarkskjøring» frå Wikipedia på bokmål, den 5. november 2011.*

---

* «telemarkkjøring» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk skieventyr, avdeling av Vest-Telemark museum Arkivert 2014-01-12 ved Wayback Machine.
* Video: Lynkurs i telemarkkøyring i laussnø
***The Binding of Isaac*** er eit dataspel utvikla av Edmund McMillen og Florian Himsl. Det vart lansert på Steam 28. september 2011. I spelet styrer spelaren eit gråtande, nakent barn som heiter Isaac eller ein av seks andre karakterar som kan låsast opp i spelet.

Tittelen og handlinga i spelet er basert på den bibelske forteljinga om Abraham som skulle ofre sonen Isak. Handlinga går ut på at mora til Isaac høyrer ei stemme ovanfrå, truleg Gud, som krev at ho tek livet til sonen som prov på at ho er gudfryktig. Isaac flyktar ned til kjellaren for å sleppe unna mora og må navigere seg gjennom romma i kjellaren, som er fylt med monster. Spelaren navigerer Isaac gjennom romma og skyt tårer på monster for å komme vidare. Når Isaac mister all helse, tapar ein spelet og må starte frå byrjinga att. Eit særmerkt trekk ved *The Binding of Isaac* er at romma i kjellaren blir tilfeldig genererte og er annleis bygd opp kvar gong spelaren startar på nytt.

Kjelder
-------

1. ↑  «The Binding of Isaac Release Information for PC». GameFAQs. Henta 26. mai 2014.
2. ↑  «The Binding of Isaac Review». Eurogamer. 7. oktober 2011. Henta 26. mai 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (release-group)

 |
*The Big Apple*, 1980, av Rick Dikeman.
**The Big Apple**, *det store eplet*, er eit kallenamn for byen New York. Bruken av namnet spreidde seg i 1970-åra som følgje av ein reklamekampanje for byen. Kvar uttrykket kom frå er uklart, men det kan ha opphav i ei spalte om hesteveddeløp skriven av John J. Fitz Gerald den 18. februar 1924, der han skildra afroamerikanske stallgutar:

The Big Apple. The dream of every lad that ever threw a leg over a thoroughbred and the goal of all horsemen. There's only one Big Apple. That's New York.

Two dusky stable hands were leading a pair of thoroughbred around the «cooling rings» of adjoining stables at the Fair Grounds in New Orleans and engaging in desultory conversation.

"Where y'all goin' from here?" queried one.
"From here we're headin' for The Big Apple", proudly replied the other.
"Well, you'd better fatten up them skinners or all you'll get from the apple will be the core", was the quick rejoinder.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
| **Isla Hornos** |
| --- |
| Utsyn mot Kapp Horn frå ein annan del av øya.Utsyn mot Kapp Horn frå ein annan del av øya. |
| Geografi |
| **Stad** | Drakesundet |
| **Koordinatar** | 55°57′S 67°16′W﻿Koordinatar: 55°57′S 67°16′W﻿

 |
| **Areal** | 12 km²

 (425 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Chile |
| **Region  Provins** | Región de Magallanes y de Antártica Chilena  Antártica Chilena

 |

**Hornos-øya** (spansk: *Isla Hornos*) er ei lita chilensk øy. Ho er den sørlegaste av Hermite-øyane, heilt sør i øygruppa Eldlandet. Øya er mest kjend for sørspissen; Kapp Horn. Øyane ligg administrativt i provinsen Antártica Chilena i Región de Magallanes y de Antártica Chilena. Ein tenkjer ofte på Hornos-øya som den sørlegaste øya i Sør-Amerika, men Diego Ramírez-øyane ligg lengre sør.

På øya har Chile ein marinestasjon som består av nokre få driftsbygningar, eit kapell og eit fyrtårn. På øya står også ei minnestøtte med eit stort albatross-symbol, til minne om dei som døydde medan dei prøvde å runda Kapp Horn. Øya ligg i Cabo de Hornos nasjonalpark.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Hornos Island» frå Wikipedia på engelsk, den 14. juni 2012.*
|  |
| --- |
| ***Shake a Tail Feather***  Singel av The Five Du-Tonesfrå albumet *Hairspray soundtrack* |
|  |
| **Utgjeve** | 1963 |
| **Innspelt** | 1963 |
| **Sjanger** | Soul |
| **Lengd** | 2:24 |
| **Selskap** | One-DERFUL! |
| Låtskrivar(ar) | Otha Hayes, Verlie Rice, Andre Williams |
|

«**Shake a Tail Feather**» er ein song skriven av Otha Hayes, Verlie Rice og Andre Williams som opphavleg vart spelt inn i 1963 av The Five Du-Tones. Denne versjonen vart nytta i filmen *Hairspray* i 1988. Ein versjon frå 1967 av James & Bobby Purify nådde 25. plassen på *Billboard* Hot 100.

Andre versjonar
---------------

«Shake a Tail Feather» er blitt spelt av mange andre artistar gjennom åra, mellom andre Ray Charles, som framførte songen i filmen *The Blues Brothers* i 1980. 

Songen er òg blitt spelt av The Cheetah Girls, The Kingsmen i 1966 for *The Kingsmen Up And Away*, The Monkees i 1968 for *33Mal:Frac Revolutions Per Monkee*, Hanson i ein medley med «Gimme Some Lovin'» i 1998 på, *Live from Albertane*, Teengenerate i 1994 på «Audio Recording», Andre Williams i 2012 på *Life*, The Overtones på *Saturday Night at the Movies* i 2013, Ike & Tina Turner, Mitch Ryder, Gerry & The Pacemakers, Tommy James and the Shondells og The Romantics.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shake a Tail Feather» frå Wikipedia på engelsk, den 16. mai 2016.*

1. ↑  allmusic ((( The Five Du-Tones > Overview )))
2. ↑  Whitburn, Joel (1992). *The Billboard Book of Top 40 Hits, 5th Edition*. Billboard Books. s. 373.
3. ↑  «Ike and Tina Turner shake your tail feather». YouTube. 6. januar 2008. Henta 5. juni 2014.
4. ↑  
Mike Hale (18. september 2011). «Cigars? Cigarettes? Catty Rivalries?». New York Times. Arkivert frå originalen den 13. februar 2015. Henta 12. februar 2015. «Later the actress Karen LeBlanc does a pretty fair Tina Turner imitation on "Shake a Tail Feather" and "I Want to Be Made Over."»
**Karstein Seland** (5. januar 1912–13. januar 2005) var ein norsk lærar frå Gyland i Vest-Agder som representerte Hedmark fylke og Senterpartiet på Stortinget 1965-73.

Seland var son til ein gardbrukar og gjekk Søgne landbruksskule 1929-31. Sidan gjekk han småbrukslærarskule 1933-35 og var så lærar ved Blæstad landbruksskule 1938-45. I 1944-45 deltok han i heimestyrkane. Frå 1945 var han overlærar ved Glåmdal jord- og skogbruksskule til 1973.

Frå 1958 til 1964 var Seland formannskapsmedlem i Vinger herad, deretter hadde han plass i Kongsvinger formannskap 1964-67. I fire veker hausten 1963 møtte han som representant for Senterpartiet på Stortinget, då Karen Grønn-Hagen var statsråd i Lyng-regjeringa. Frå 1965 var Seland stortingsrepresentant frå Hedmark i to periodar. Han var heile tida med i Landbrukskomiteen, formann 1969-73.

Seland var så i fire år lektor ved Jønsberg landbruksskole til 1977.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
|  |
| --- |
| ***«Shake»***  Singel av Laila Granum og Bente Aaseth |
|  |
| **Land** | Noreg |
| **Språk** | Norsk og engelsk |
| **Utgjeve** | 1967 |
| **Innspelt** | 27. februar 1967 (Bente Aaseth) |
| **Selskap** | His Master's Voice (Bente Aaseth) |
| Låtskrivar(ar) | Arne Hagen |
|

**«Shake»** er ein singel av Laila Granum og Bente Aaseth (His Master's Voice AL 6146), gjeven ut i 1967. Songen er skriven av Arne Hagen.

Eurovision
----------

### Melodi Grand Prix 1967

«Shake» deltok i Melodi Grand Prix 1967, den norske uttakinga til Eurovision Song Contest 1967 i Wien i Austerrike. Songen vart framført på norsk og engelsk av Laila Granum med eit lite orkester, og så på nytt av Bente Aaseth med eit stort orkester. Bidraget enda på andreplass med 14 poeng; tre frå Stavanger, Kristiansand og Fredrikstad og eitt frå Tromsø, Bodø, Trondheim, Bergen og Hamar.

Fotnotar
--------

1. ↑  «MGP 1967» (på norsk). OGAE Norge. Henta 6. juli 2014.
2. ↑  «Norway 1967» (på engelsk). esc-history.com. Henta 21. juni 2014.
3. ↑  «NORWEGIAN FINAL 1967» (på engelsk). natfinals.50webs.com. Henta 21. juni 2014.

| * v
* d
* e
Songar i Melodi Grand Prix 1967 |
| --- |
| *Shake***·** *Dukkemann***·** *Jeg vet om en gutt/jente***·** *Veslefrikk***·** *Skitur* |
**Den norske atlanterhavsstraumen** (òg kalla **Norskehavsstraumen**) er ein havstraum som er ei grein av Den nordatlantiske straumen som går inn i Norskehavet. Han vert stundom rekna som ein del av Golfstraumen. Mesteparten av vatnet strøymer inn mellom Færøyane og Shetlandsøyane. Straumen har her ei djupne på kring 600 meter. Vatnet har ein middeltemperatur på kring 8 ºC og ein salinitet på 35,4 ‰. Straumstyrken kan i overflata kome opp i 0,3 m/s. 

Straumen følgjer skråninga til kontinentalsokkelen utanfor vestkysten av Noreg og deler seg utanfor Troms med ei grein inn i Barentshavet som Nordkappstraumen og ei anna grein vidare mot nord i retning av Svalbard som Vestspitsbergenstraumen. I nord vert straumen avkjølt og blandar seg med omliggande vassmassar, slik at temperaturen har fall til 5 ºC og saliniteten til kring 35 ‰. Vestspitsbergenstraumen transporterer relativt varmt og salt vatn inn i Nordishavet gjennom Framsundet, der han dukkar under det ferskare overflatelaget.

Kjelder
-------

* «Den norske atlanterhavsstrømmen» av Jan Erik Weber i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Den norske antarktisekspedisjonen 1956–1960** (NAX) var ein vitskapleg ekspedisjon til Antarktis som vart arrangert i samband med det internasjonale geofysiske året 1957-58. Norsk Polarinstitutt var ansvarleg for gjennomføringa av ekspedisjonen. Direktør på Polarinstituttet, Harald Ulrik Sverdrup, leia førebuingane til ekspedisjonen, medan Sigurd Helle var ekspedisjonsleiar. Det vart først planlagt med ein toårig overvintringsekspedisjon, men det vart seinare vedteke å utvide ekspedisjonen til tre år.

14 deltakarar og 42 grønlandshundar vart frakta til Kronprinsesse Märtha Kyst i Dronning Maud Land med seglskutene «Polarbjørn» og «Polarsirkel» i november 1956. Basen til ekspedisjonen vart lagt 35 km frå kysten og fekk namnet Norway Station, men av deltakarane kalla *Fimbul*.

Vitskapleg innhald
------------------

Forskingsaktivitetane omfatta:

* Meteorologiske målingar og observasjonar
* Kartlegging av fjellområdet Fimbulheimen søraust for Norway Station
* Glasiologiske undersøkingar
* Geologiske undersøkingar
* Ozonmålingar
* Polarlysundersøkingar
* Jordmagnetiske målingar
* Tidvassmålingar

Resultat
--------

I tillegg til at det vart samla inn store mengder forskingsdata, hadde ekspedisjonen stor politisk tyding. Det norske territorialkrav i Antarktis kunne berre oppretthaldast ved å vise at ein var til stades der. Ekspedisjonen sikra òg Noreg ein viktig posisjon i forhandlingane i forkant av Antarktistraktaten, som vart signert i desember 1959.

Kong Olav innstifta 3. februar 1960 Antarktismedaljen til minne om ekspedisjonen. Denne vart tildelt 37 personar som var knytt til ekspedisjonen på ulike måtar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Den norske antarktisekspedisjonen 1956–60» frå Wikipedia på bokmål, den 28. oktober 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hans-Martin Henriksen: «Den Norske Antarktisekspedisjon 1956-60 – Norway Station»
Utsikt mot havet frå stranda
**Bracklesham Bay** er ei bukt på vestsida av Manhoodhalvøya i West Sussex i England. Bukta vender ut mot Den engelske kanalen og Isle of Wight, som ein kan sjå frå stranda. Frå her kan ein òg sjå fyret Nab Tower og Spinnaker Tower i Portsmouth.

Bukta er sandete og med grus lenger bak. Stranda vert mykje nytta av brettseglarar, dykkarar og surfarar, samt fossiljegerar på det kjende fossilleiet Bracklesham Beds. Grunnfjellet er londonleire og bitar av leire finst innimellom sanden. 

Landsbyane Bracklesham og East Wittering ligg sentralt i bukta og ho grensar til Selsey i sør/austenden, medan landsbyen West Wittering ligg på vestsida. Den næraste byen er Chichester, som ligg 13 km nordover.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bracklesham Bay» frå Wikipedia på engelsk, den 16. desember 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene: «SSSI Citation — Bracklesham Bay» (PDF). Natural England.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Erwin Koeman** (fødd 20. september 1961) er ein nederlandsk tidlegare fotballspelar frå Zaandam i Nederland. Midtbanespelaren vart i 1988 europameister med Nederland og sanka i perioden 1987-89 som KV Mechelen-spelar pokalar både i den belgiske cupen og serien og den europeiske cupvinnarcupen. I 1991 og vart han seriemeister i heimlandet med PSV Eindhoven. Ronald Koeman er hans yngre bror.

Karriere
--------

### Klubbspel

Far til Erwin Koeman spelte i si tid på FC Groningen og han sjølv debuterte med Groningen vinteren 1979. Han fekk 6 seriekampar før han vart overført til PSV Eindhoven der han hadde tre lite lukkelege år. I 1982 var Koeman tilbake i FC Groningen og gjorde tre gode sesongar til han i 1985 fekk kontrakt med KV Mechelen. Med det belgiske laget var han med å vinne den belgiske cupfinalen 1987 med 1-0 over RFC Liège. Våren 1988 var Koeman delaktig i at KV Mechelen vann cupvinnarcupen 1988 etter finalesiger 1-0 mot Ajax frå Amsterdam. Sesongen 1988/89 vann KV Mechelen den belgiske seriemeisterskapen med fire poengs margin til RSC Anderlecht på andreplass. Sommaren 1990 byrja Koeman på si andre periode i PSV og med klubben frå Eindhoven vart han både i 1991 og 1992 nederlandsk seriemeister. Perioden 1994-98 spelte han ein tredje periode på FC Groningen. 

### Landslagsspel

Erwin Koeman i 1983
Erwin Koeman debuterte på Nederlands landslag i april 1983 og spelte sin 31. og siste landskamp i januar 1994. På landslaget hadde han ei defensiv midtbanerolle i eit mannskap med blendande dyktige medspelarar som til dømes Ruud Gullit, Marco van Basten og Frank Rijkaard. Saman med desse og mellom andre broren Ronald Koeman vart han europameister 1988 etter finalesiger 2-0 over Sovjetunionen. Sine to landslagsmål skåra Erwin Koeman i VM-kvalifiseringskampar mot Kypros i 1985 og Finland i 1989.

### Merittar

* Europameister: 1988 med Nederland
* Vinnar av cupvinnarcupen: 1988 med KV Mechelen
* Belgisk seriemeister: 1989 med KV Mechelen
* Belgisk cupmeister: 1987 med KV Mechelen
* Nederlandsk seriemeister: 1991 og 1992 med PSV Eindhoven

Erwin Koeman var 2008-10 landslagssjef for Ungarn.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Erwin Koeman» frå Wikipedia på tysk, den 15. juni 2018.*

* eu-football

| * v
* d
* e
Nederland sitt landslag – EM i fotball 1988 |
| --- |
| 
* 1 Van Breukelen
* 2 Van Tiggelen
* 3 Troost
* 4 R. Koeman
* 5 Winter
* 6 Van Aerle
* 7 Vanenburg
* 8 Mühren
* 9 Bosman
* 10 Gullit
* 11 Van 't Schip
* 12 Van Basten
* 13 E. Koeman
* 14 Kieft
* 15 Koevermans
* 16 Hiele
* 17 Rijkaard
* 18 Suvrijn
* 19 Krüzen
* 20 Wouters
* Landslagstrenar: Michels

 | Det nederlandske flagget |
|  |


| * v
* d
* e
Nederland sitt landslag – VM i fotball 1990 |
| --- |
| 
* 1 Van Breukelen
* 2 Van Aerle
* 3 Rijkaard
* 4 R. Koeman
* 5 Van Tiggelen
* 6 Wouters
* 7 E. Koeman
* 8 Vanenburg
* 9 Van Basten
* 10 Gullit (lagkaptein)
* 11 Witschge
* 12 Kieft
* 13 Rutjes
* 14 Van 't Schip
* 15 Roy
* 16 Hiele
* 17 Gillhaus
* 18 Fraser
* 19 Van Loen
* 20 Winter
* 21 Blind
* 22 Menzo
* Landslagstrenar: Beenhakker

 | Det nederlandske flagget |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI

 |
Heffernan går i mål til VM-gull i Moskva i 2013
**Robert Heffernan** (fødd 28. februar 1978) er ein ein irsk friidrettsutøvar frå Cork som vart verdsmeister på 50 km kappgang ved verdsmeisterskapen 2013 i Moskva, etter tidlegare å ha vunne EM-bronse på 20 km i 2010 og OL-bronse på 50 km i 2012.

Heffernan deltok i dei store internasjonale meisterskapane på 20 km frå OL 2000, men det var fyrst i 2010 han makta gå inn til medalje. Under EM 2010 i Barcelona fekk han bronsemedaljen på 20 km, men fyrst etter at vinnaren av tevlinga, Stanislav Jemeljanov frå Russland, var diskvalifisert. Ei veke etter gjekk Heffernan inn til fjerdeplass på 50 km. Ved Sommar-OL 2012 i London kom han i mål som fjerdemann på irsk rekordtid 3.37.54, men etter at vinnaren Sergej Kirdjapkin i 2016 fekk annullert si gullmedalje, rykte Heffernan opp på bronseplassen.

Høgdepunktet for Heffernan kom under verdsmeisterskapen 2013 i Moskva. Her kryssa han mållinja som fyrstemann etter 3.37.56 tids gange og kunne stige øvst på sigerspallen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2000 i Sydney: Nr 28 på 20 km – 1.26.04
* VM 2001 i Edmonton: Nr 14 på 20 km – 1.25.02
* EM 2002 i München: Nr 8 på 20 km – 1.21.10
* OL 2004 i Aten: Diskvalifisert på 20 km
* VM 2005 i Helsinki: Diskvalifisert på 20 km
* VM 2007 i Osaka: Nr 5 på 20 km – 1.23.42
* OL 2008 i Beijing: Nr 8 på 20 km – 1.20.36
* VM 2009 i Berlin: Nr 15 på 20 km – 1.22.09
* EM 2010 i Barcelona: Bronsemedalje på 20 km – 1.21.00. Nr 4 på 50 km – 3.45.30
* OL 2012 i London: Bronsemedalje på 50 km – 3.37.54. Nr 9 på 20 km – 1.20.18
* VM 2013 i Moskva: Gullmedalje på 50 km – 3.37.56, framom Mikhail Ryzjov (3.38.58)
* VM 2015 i Beijing: Nr 5 på 50 km – 3.44,17
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 6 på 50 km – 3.43.55

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Robert Heffernan» frå Wikipedia på engelsk, den 7. august 2018.*

* «Robbie Heffernan» (på engelsk). Olympedia. Henta 14. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |
**Robert Sedraki Kotsjarjan** (fødd 31. august 1954 i Stepanakert i Nagorno-Karabakh) er ein armensk politikar, og var president i Armenia frå 4. februar 1998 til 9. april 2008.

Kotsjarjan var ein av leiarane for rørsla i Nagorno-Karabakh som gjekk inn for lausriving frå Aserbajdsjan. Då Nagorno-Karabakh erklærte sjølvstende i 1992 vart Kotsjarjan den første presidenten i utbrytarrepublikken, som har ei nær tilknyting til Armenia.

I 1997 forlet han denne posten då han vart statsminister i Armenia. I 1998 vart han vald til president, etter at forgjengaren vart pressa til å gå av. I 2003 vart Kotsjarjan gjenvald som president. Ved begge presidentvala har det kome skuldingar om uregelmessigheiter.

Etter grunnlova hadde ikkje Kotsjarjan høve til å stilla til val til ein tredje periode. Ved presidentvalet 19. februar 2008 støtta han kandidaturet til statsministeren sin, Serzj Sargsian, som vann valet.

Han er gift og har tre born.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* Munzinger (iba)

 |
Dr. **Julius Robert Oppenheimer** (fødd 22. april 1904 i New York, død 18. februar 1967 i Princeton) var ein amerikansk fysikar av tysk-jødisk opphav. 

Han vart fødd i ein jødisk familie. Faren, ein rik tekstilimportør, hadde immigrert frå Tyskland i 1888. Robert Oppenheimer studerte fysikk, klassisk filologi, orientalistikk og kjemi ved Harvard, Cambridge og Göttingen. Han tok doktorgraden ved Göttingen, og arbeidde her med Niels Bohr og Edward Teller. I 1929 vart han professor ved Berkeley University i California.

Frå 1943 til 1945 leia han Manhattanprosjektet i New Mexico, som hadde som mål å utvikle atombomba. Han blir gjerne kalla «far til atombomba». Etter å ha sett kva for redslar bomba skapte i Hiroshima og Nagasaki vart han likevel ein overtydd motstandar av bruk av atomvåpen, og nekta å delta i utviklinga av hydrogenbomba. Han engasjerte seg i internasjonal lobbyverksemd for nedrusting og for internasjonal kontroll av alle atomvåpen. På 1950-talet vart han skulda for anti-amerikansk verksemd og påståtte tidlegare kommunistsympatiar, og vart fråteke tryggleiksklareringa si. Sjølv om han hadde mista all innverknad i USA, fortsette han å undervise, skrive og arbeide med fysisk forsking. Han vart først rehabilitert i 1963 av president Lyndon B. Johnson.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Robert Oppenheimer» frå Wikipedia på bokmål, den 14. april 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Robert Oppenheimer**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Formstøypt bronsestatue av eit eple. Prosessen er vist under teksten.
**Formstøping**, fransk *cire perdue*, engelsk *lost wax*, tysk *feinguss*, er ein støypeteknikk der støypeforma vert øydelagt etter støypinga for å få ut gjenstanden. 

Først vert det laga ein voksmodell av den figuren som skal støypast. Denne voksmodellen vert støypt inn i gips. Når gipsen har stivna, kan gipsforma med voksmodellen inni varmast opp slik at voksen smeltar og renn ut. Deretter vert smelta metall helt inn i hulrommet der voksmodellen var. Når metallet har størkna, er figuren ferdig.

Gips kan berre nyttast ved støyping av metall med låg smeltetemperatur, til dømes bronse eller gull.

* Steg 1Steg 1
* Steg 2Steg 2
* Steg 3Steg 3
* Steg 4Steg 4

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Formstøping» frå Wikipedia på bokmål, den 11. oktober 2009.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene: Kipper, Patrick V. (1996):* Patinas for Silicon Bronze*, Path Publications, ISBN 0-9647269-0-4*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Engineering Guide for Industrial Investment Castings (lost wax process in industry»). Precision Metalsmiths, Inc.
* «Flash animation of lost-wax casting process». James Peniston Sculpture.
* National Museum of Wildlife Art's Virtual Foundry
* «Casting a Medal» Arkivert 2008-06-21 ved Wayback Machine.. Sculpture. Victoria and Albert Museum.
* Reconstructing the Bronze Age Trundholm Sun Chariot Arkivert 2008-10-11 ved Wayback Machine.
**Fornminne** er ei vanleg nytta nemning i arkeologisk og kulturhistorisk samanheng om slike gjenstandar og innretningar frå gamal tid som i vanleg tale ofte vert kalla fortidsminne, og i lovgjevinga i Noreg vanlegvis vert kalla kulturminne. Kulturminne som er eldre enn frå 1537, det vil seie at dei er eldre enn reformasjonen, er i Noreg freda i kraft av kulturminnelova uten at det er naudsynt med vedtak frå vedkomande styresmakt i kvart einskilde høve. Typiske fornminne av dette slaget er gravhaugar, gravfelt, rydningsrøyser, helleristingar, fangstgroper, hustufter, vegfar og andre spor og leivningar på og under jordoverflata etter menneskeleg aktivitet i gamal tid. Det er ikkje lov å gjere inngrep i slike såkalla faste fornminne uten at rett styresmakt har gjeve løyve til det, om naudsynt etter fyrst å ha gjort arkeologiske granskingar eller utgravingar, eller å fjerne gjenstandar og materiale frå slike faste fornminne. Lause gjenstandar som vert funne tilfeldig og utan samanheng med faste fornminne, skal overleverast til rette styresmakt, som er den lokale fylkeskonservatoren (i fylkeskommunen) eller eit av de fem arkeologiske musea i Noreg, der ein òg vil kunne få råd og rettleiing.

Sjå òg
------

* Lov om kulturminner
* Kulturminne
**Arnt Sigleif Johansen** (fødd 25. oktober 1948) er ein norsk tidlegare skiskyttar frå Tana. Han vann sølvmedaljen på 20 km under VM i skiskyting 1977 i Vingrom og bronsemedaljen i same øvinga under VM 1979 i Ruhpolding, samt VM-sølv i stafett i 1978. Individuelt vann han fire noregsmeisterskap i tida 1976-81.

### Aktiv

Johansen deltok i sitt fyrste verdsmeisterskap i skiskyting i 1975, og hamna langt nede på resultatlistene. Han fekk ikkje plass i OL-troppen 1976. Seinare i sesongen vann han likevel begge dei indivielle tevlingane under noregsmeisterskapen i Melhus. I 1977 vann han sølvmedaljen på 20 km under verdsmeisterskapen i Vingrom, berre slått av Heikki Ikola frå Finland. Året etter gjekk han på norske stafettlaget som tok sølv under VM 1978 i Hochfilzen, dei andre på laget var Odd Lirhus, Roar Nilsen og Tor Svendsberget. På 10 km i same meisterskapen kom han på femteplassen. Under VM i skiskyting 1979 i tyske Ruhpolding vann Johansen bronsemedaljen på 20 km, bakom verdsmeisteren Klaus Siebert frå DDR og Aleksandr Tikhonov frå Sovjetunionen. Johansen deltok i dei olympiske vinterleikane 1980 i Lake Placid, men utan å vinne nokon medalje.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sigleif Johansen» frå Wikipedia på tysk, den 16. november 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Sigleif Johansen». olympedia.org. Henta 15. november 2022.
**Sigismund II August** (polsk *Zygmunt II August*, litauisk *Žygimantas Augustas*, 1. august 1520–7. juli 1572) var storfyrste av Litauen frå 1530 og konge av Polen frå 1548. Han sameinte Polen og Litauen gjennom Lublinunionen den 1. juli 1569 til Det polsk-litauiske samveldet.

Sigismund II August var son av Sigismund I og Bona Sforza av Milano. Han var bror av Katarina Jagellonerinnen og svoger av Johan III av Sverige.

Gjennom forsøket sitt på å balansere mellom katolisismen og protestantismen utan heilt å ta stilling, og gjennom det andre ekteskapet sitt med kalvinisten Barbara Radziwiłł, fekk Sigismund II August erfara ein maktkamp med szlachtaen i landet og mellom dei religiøse fraksjonane.

Han fikk ingen legitime arvingar, og var den siste polske monarken frå Huset Jagiełło. Han blei etterfølgd av eleksjonskongen Henrik III.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Sigismund II August av Polen» frå Wikipedia på bokmål, den 28. august 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Sigfred** er eit norsk mannsnamn av norrønt eller gammalhøgtysk opphav. Det er danna av norrøne *sigr* eller gamalhøgtyske *sigu*, som betyr 'siger', og norrøne *friðr*, 'kjærleik, fred' eller 'vern', eller gamalhøgtysk *fridu*, 'fred'. 

*Sigfrøðr* og varianten *Sigrøðr* er norrøne former av namnet, medan *Sighrødh* er ei gammalsvensk form. Sigfried er ei tysk form av namnet, medan Sigfrid, som på norsk hovudsakleg er eit kvinnenamn, er former brukte på mellom anna svensk og tysk.

Sigfred har norsk namnedag den 15. februar.

I 2009 var det 306 norske menn som heitte Sigfred.

Kjende namneberarar
-------------------

* Sigfrid Karg-Elert (1877–1933), tysk komponist
* Siegfried Sassoon (1886–1967), engelsk dikter og forfattar
* Sigfred Pedersen (1903–1967), dansk diktar og viseforfattar
* Sigfred Taubert (1914–2008), tysk forleggar
* Siegfried Fischbacher (f 1939), tysk artist kjend frå showet Siegfried & Roy
* Sigfred Eriksson, svensk skodespelar

Kjelder
-------

* Søk etter norsk namnestatistikk for Sigfred hjå Statistisk Sentralbyrå

* *Denne artikkelen bygger på «Sigfred» frå Wikipedia på bokmål, den 15. februar 2009.*
Sigmund Ruud ca. 1930Foto: Ukjent/Trondheim byarkiv

**Sigmund Ruud** (30. desember 1907–7. april 1994) var ein norsk skirennar frå Kongsberg som vart verdsmeister i skihopping i 1929 og tok OL-sølv året i førevegen og VM-bronsen året etter. Frå 1930 til 1936 vann han 21 meisterskap i ulike skiøvingar i til saman sju land. Han «var den første nordmann satte spor efter seg i internasjonale slalåmrenn».[*treng kjelde*]

Karriere
--------

Saman med dei yngre brørne Birger og Asbjørn Ruud tok han del i det aktive skimiljøet i fødebyen Kongsberg. Sigmund Ruud utmerkte seg fyrste gongen i 1926 i Holmenkollen, der han delte fyrsteplassen med Erling Amundsen i juniorklassa i skihopping. To år seinare vann han sølvmedaljen i det spesielle hopprennet under vinter-OL 1928 i St. Moritz. Seinare same sesongen vann han Damenes pokal som beste skihoppar under noregsmeisterskapen på ski.

Høpgdepunktet for Ruud kom vinteren 1929, då han vart verdsmeister i skihopping i Zakopane. Året etter tok han si tredje internasjonale hoppmedalje på rad, ein bronsemedalje vunnen i ski-VM i Oslo. Same vinteren vart han bestemann i hopprennet under Holmenkollrenna, og vart tildelt Damenes pokal.

Frå 1930 til 1936 budde Ruud i Mellom-Europa, og deltok i fleire opne nasjonale meisterskap på ski. Allereie i 1929 vart han tsjekksik meister i hopp og kombinert, ein prestasjon han gjentok i 1930 og for hoppinga sin del også i 1931. I 1931 sette han verdsrekord med eit hopp på 81 meter i Davos, men vart nummer seks i VM på ski. To vintrar seinare forbetra han verdsrekorden til 83 meter i Villars.

Ruud reiste i 1933 til Romania og vart rumensk meister i kombinert. Også i 1934 deltok han i den rumenske meisterskapen og gjekk til topps i både nordisk kombinert, slalåm og utfor. Visstnok same vinteren vart han ungarsk meister i hopp og slalåm, medan han i 1935 vart fransk meister i utfor og ei kombinasjonsøving som omfatta fire skiøvingar.

Under vinter-OL 1936 i Garmisch-Partenkirchen deltok han for Noreg i den alpine kombinasjonen. Men han stilte einast opp i utforrennet, og fullførte dermed ikkje tevlinga.

### Idrettsleiar og motstandsmann

Ruud var i 1940 med på å skipe Idrettslaget Koll, og var formann for laget frå skipinga til 1944.

25. februar 1943 vart Ruud og broren Birger arrestert for å ha delteke i eit ulovleg skirenn, eit skirenn som vart arrangert som svar på den tyske okkupasjonsmakta si nazifisering av norsk idrett. Dei to brørne sat då i fangeleiren på Grini i Bærum.

Ruud vart tildelt Holmenkollmedaljen i 1949.

Han var busett i Oslo, der han i mange år dreiv ei sportsforretning i Kirkeveien som han åtte i lag med to av brørne.

Kjelder
-------

* Magnus Breili: *Sport i navn og tall*, 1971.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
**Braccianosjøen** er ein liten kratersjø i Lazio i Italia, om lag 32 km nordvest for Roma. Han har eit areal på 56,76 km² og er den nest største innsjøen i regionen (etter Bolsenasjøen) og ein av dei store innsjøane i Italia. Innsjøen er sirkelforma og har ein omkrins på om lag 32 km og vassflata ligg 160 meter over havet. På det djupaste er Braccianosjøen 165 meter djup. 

Innsjøen har sitt opphav i samband med intens vulkansk aktivitet frå 600 000 til 40 000 år sidan, som danna mange små vulkanar i området *Sabatino*. Hovudmagmakammeret låg under Braccianosjøen og då dette kollapsa danna det kalderaen som innsjøen i dag utgjer. Nokre små krater er framleis synleg rundt innsjøen og like i nærleiken. 

Tre byar ligg langs innsjøen, Bracciano, Anguillara Sabazia og Trevignano Romano.

Innsjøen er ein viktig turistattraksjon nær Roma. Sidan han fungerer som drikkevasskjelde for Roma har han vore kontrollert sidan 1986 for å unngå forureining. Det er strengt forbode med motorisert ferdsel på innsjøen (bortsett frå enkelte fiskarar og styresmaktene) og det er bygd eit sentralisert kloakksystem for byane ved innsjøen slik at vatnet ikkje vert råka av kloakkutslepp. Dermed er Braccianosjøen ein av dei reinaste innsjøane i Italia. Det er lov å symje i innsjøen og drive anna vassport som ikkje krev motor. Det er derimot ein parasittisk flatorm i innsjøen som kan gje badande kløe. 

Dei siste åra har innsjøen og området rundt vorte vidare verna som del av ein naturpark kalla *Parco Regionale del complesso lacuale di Bracciano Martignano*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lake Bracciano» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Ulla fyrstasjon** er eit fyr som ligg på Kvernholmen i Ålesund kommune på Sunnmøre

Ulla fyrstasjon is located in Møre og Romsdal
Plasseringa til Ulla fyrstasjon

I 1872 vart det løyvd pengar til å få bygt eit fiskefyr på Kvernholmen og det vart bygd ein liten fyrbygning her. Fyret stod ferdig hausten 1873 og vart tent første gong 25. januar 1874. Frå 1889 vart brennetida utvida og stasjonen måtte derfor utvidast til familiestasjon. Det vart bygd ny bustad med uthus og naust, samt eit lite fjøs. 

I 1898 fekk fyret ei 4. ordens linse med fleire klippsektorar slik at lyset lyste i forskjellige fargar i forskjellige retningar. I januar 1901 vart fyret råka av ein storm og naustet vart flytta av bølgjene, men ikkje øydelagd. Fyret vart forsterka i 1929 og fekk elektrisk straum innlagt. 

I oktober 1944 bomba allierte fly fyrstasjonen og førte til store skadar. Gjenoppbygginga av fyret starta i 1950. Det vart då bygd ein ny fyrbygning med støypejernslykt på taket. I 1975 vart fyret automatisert og avbemanna. 

Ein kort periode leigde forsvaret fyret av Kystverket og nytta det til ulike tilskipingar. I 2003 tok Kystverkklubben Ullafyrets Venner over ansvaret for å vedlikehalde fyrstasjonen. I dag vert det drive fyrkafé og ulike tilskipingar, og det er høve for overnatting. 

Fyrstasjonen vart i år 2000 freda etter lov om kulturminne. Han ligg i område med fugle- og dyrelivsfredning

Sjå òg
------

* Fyr i Noreg

Kjelder
-------

* «Norsk fyrliste 2008 - side 327» (PDF - 15 mb). Kystverket.
* «Ulla fyrstasjon». Norsk Fyrhistorisk Forening.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Ulla fyrstasjon i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Fyr i Møre og Romsdal |
| --- |
| Alnes  • Bjørnsund • Erkna • Flatflesa • Flåvær  • Grasøyane • Grip • Haugjegla • Haugsholmen • Hellevik • Hestskjæret • Høgsteinen • Kvitholmen • Lepsøyrevet • Ona • Runde • Skalmen • Stavenes • Storholmen • Svinøy • Tyrhaug • Ulla |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
Tino sett frå fastlandet
**Tino** er ei øy i Liguriahavet i Italia i vestenden av bukta La Spezia. Ho er ein del av ei øygruppe av tre øyar sør for fastlandet ved Portovenere. Den største av dei tre øyane er Palmaria som ligg i nord, medan den litle Tinetto ligg i sør. 

I 1997 vart øygruppa i lag med Portovenere og Cinque Terre ein del av UNESCO si verdsarvliste.

Historie
--------

Vernehelgenen for La Spezia-bukta, St. Venerius (italiensk *San Venerio*), skal ha budd på øya som ein eremitt og seinare som abbed fram til han døydde i 630. Minnedagen hans vert feira her kvart år den 13. september. Ein meiner at det vart bygd ein heilagdom der Venerio døydde med leivningane hans og dette vart utbygd til eit kloster på 1000-talet. Ein kan framleis sjå ruinane av klosteret på nordkysten av øya. 

I dag er øya ein del av ei militærsone. Det står eit fyr på øya.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tino (island)» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Slaget ved Denain** vart utkjempa den 24. juli 1712, som ein del av den spanske arvefølgjekrigen, og resulterte i ein fransk siger under marskalk Villars mot austerrikske og nederlandske styrkar under Eugene av Savoie.

Opptakt
-------

Eugene hadde kryssa Scheldt med 105 000 mann med målet om å tvinge dei 120 000 soldatane til Villars ut i kamp. Han marsjert raskt til byen Denain og okkuperte han, og tok stilling på ei høgd med Denain som forsyningsbase. Etter hemmelege ordrar frå London vart dei britiske soldatane, nyleg sett under kommandoen til hertugen av Ormonde, brått trekt ut og den allierte armeen stoppa.

Slaget
------

Dei franske soldatane var søraust for le Cateau i Mazinghien. Etter å ha nøye utforska fordelinga til fienden, valde Villars å gå til åtak på Denain. Kavaleriet vart sendt for å ta dei forskjellige bruene som kryssa elva Selle, som rann gjennom le Cateau mot nordvest, før ho rann ut i Scheldt ovanfor Denain. I løpet av kvelden tok ei avdeling òg stilling rundt møllene ved Haspres, og blokkerte elveoversetjigna der. Om natta byrja infanteriet å marsjere mot styrkane til Eugene ved Landrecies (ved Sambre, nordaust for le Cateau). Som svar til denne trugselen forsterka Eugene Landrecies, men svekka samstundes den allierte høgreflanken (under Albemarle) som heldt Denain.

Ved daggry hadde Villars svinga linja si og retta ho mot Denain i tre rekkjer. Kl. 0500 planla Villars og dei viktigaste løytnantane hans åtaket ved Avesnes-le-Sec, der dei kunne sjå det omkringliggande låglandet. Kl. 0700 nådde dei franske infanteristane Neuville-sur-Escaut og fekk ordre om å ta bruene over Scheldt. Kl. 0800 vart dei allierte overraska då dei oppdaga at franskmennene var i området. Albermarle åtvara Eugene, som på dette stadiet ikkje var særleg uroa. Kl 1300 utvikla åtaket seg til eit åtak på palisadane i Denain. Franske sappørar med økser leia infanteriet mot kraftig eld. Det allierte infanteriet, gripen av panikk, prøvde å flykte over møllebrua. Fylt av flyktande soldatar kollapsa brua og fleire hundre infanteristar drukna.

Eugene hadde reagert for sakte til å få styrkane sine over Scheldt ved Prouvy for å hjelpe Albemarle. Under prins de Tingry heldt dei franske regimenta brua ved Prouvy mot fleire austerrikske åtak, og til slutt, då dagen gjekk mot slutten, sprengde franskmennene brua for å hindra at ho fall til fienden. På venstreflanken var Eugene derfor blokkert av Scheldt og kunne ikkje gå til mottåtak for å ta Denain attende.

Slaget såg ikkje umiddelbart ut til å vere så avgjerande som det vart, sidan det meste av armeen til Eugene framleis var intakt. Men utan Denain byrja den allierte stillinga å løyse seg opp, og i løpet av dei neste månadane hadde franskmennene teke attende dei fleste byane dei hadde tapt dei førre åra.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Battle of Denain» frå Wikipedia på engelsk, den 27. mai 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Chandler, David G. *Marlborough as Military Commander.* Spellmount Ltd, (2003). ISBN 1-86227-195-X
* Lynn, John A. *The Wars of Louis XIV, 1667–1714.* Longman, (1999). ISBN 0-582-05629-2
|  |
| --- |
| **Tinnmaurfugl** |
| Hofugl ved Rio Silanche nordvest i EcuadorFoto: Michael WoodruffHofugl ved Rio Silanche nordvest i EcuadorFoto: Michael Woodruff |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Tinnmaurfugl Utbreiinga av Tinnmaurfugl |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Maurfuglar Thamnophilidae |
| **Slekt:** | *Cercomacra* |
| **Art:** | **Tinnmaurfugl** *C. tyrannina* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cercomacra tyrannina***P.L. Sclater, 1855 |

**Tinnmaurfugl**, *Cercomacra tyrannina*, er ein mellomstor maurfugl i den biologiske familien Thamnophilidae. Arten har leveområde i tropisk Sentral-Amerika og Sør-Amerika frå søraustlege Mexico sørover til vestlege Ecuador og til Amazonas i Brasil.

Dette er ein vanleg fugl i tett underskog i våte skogsområde, spesielt i utkantar og lysningar, og i tilstøytande høg gjenvekst skog. Hoa legg to kvite egg med raudbrune flekker, som blir ruga av begge kjønn i eit lite, djupt koppforma reir av plantefiber og visne blad, som er hengt opp frå gaffelen av ei tynn grein eller slyngstenglar lågt i eit tre. Begge foreldre matar ungane.

Tinnmaurfugl er vanlegvis 14,5 cm lang, og veg 18 gram. Den vaksne hannen er hovudsakleg svartgrå over og lysare grå under, med to kvite vengeband. Hoa har brun overside og raudbrun-kanelfarga undersida. Unge fuglar, spesielt hannar, er mørkare enn dei vaksne. Nøyaktige fjørdraktnyansar varierer geografisk, sidan det er ei rekkje underartar av denne maurfuglen.

Denne arten har eit plystra *kick* rop, og songen er ein duett, hannen med ein stigande fløytetone *pu pu pe pi pi* som hoa følgjer opp med si mjukare, rykkande *juu-ut juu-ut juu-ut juu-ut juu-ut*.

Tinnmaurfugl lever normalt som par gjennom heile året, og ikkje i fleirartsflokkar. Dei beitar på insekt og andre leddyr plukka frå kvister og lauvverk i kratt eller slyngplanteflokar. Denne arten er enklare å observere frå lyden enn å sjå i den tette vegetasjonen.

Kjelder
-------

* *Første utgåva av artikkelen byggjer på «Dusky Antbird» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juli 2011*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tinnmaurfugl**

* Videoar, bilete og lydopptak av tinnmaurfugl hos Internet Bird Collection

* BirdLife International (2014) Species factsheet: *Cercomacra tyrannina*. Henta frå  den 21. august 2014.
Ein ryttar takkar hesten sin med ein klapp.
**Takk** (norrønt *þǫkk*) er ei kjensle av skyldnad eller takksemd eller det å gje uttrykk for ei slik kjensle. Ein kan uttrykka takkar munnleg, gjennom ord som «takk», «tusen takk» o.l.) eller takketalar; gjennom gestar som vinking, applaus eller å gje gåver, eller skriftleg gjennom til dømes brev eller takkekort.

Takkar er del av mange høflege formuleringar, som «takk for sist» når ein møter nokon igjen, «takk, berre bra» når nokon spør korleis det går eller «sjølv takk» som svar på ein takk.

Galleri
-------

* David takkar Gud etter å ha sigra over Goliat. Måleri frå 1700-talet.
* Tysk takk (*Danke*) skrive med offerlys i valfartskyrkja St. Marien i Kevelaer
* Takkeplater på fransk og engelsk (*merci* og *thanks*) i Our Lady of Guadalupe Church i New Orleans, etterlaten av folk som fekk ei bøn oppfylt.
* Portugisisk takk (*obrigado*) skrive med skulpturelle bokstavar ved Cordisburgo i Brasil.
* Filippinsk takk (*salamt po*) skrive med steinar på ei strand.

Sjå òg
------

* Votivgåve

Kjelder
-------

1. ↑  «takk» i Nynorskordboka.
|  |
| --- |
| **Taklauk** |
| TaklaukTaklauk |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Sildreordenen Saxifragales |
| **Familie:** | Bergknappfamilien Crassulaceae |
| **Underfamilie:** | Sempervivoideae |
| **Stamme:** | Semperviveae |
| **Slekt:** | *Sempervivum* |
| **Art:** | **Taklauk** *S. tectorum* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Sempervivum tectorum***L. 1753 |

**Taklauk** (*Sempervivum tectorum*) er ein plante i taklaukslekta i bergknappfamilien. Han er ein fleirårig sukkulent med tette, runde bladrosettar som dannar puter. Han veks ofte på tak, og er blitt rekna som vernar mot ulukke knytt til gudar som Tor og Jupiter. Det latinske namnet *Sempervivum* tyder 'eviglevande', og viser til at planten kan overleva i særs dårlige levekår. 

Planten stammar frå Mellom- og Sør-Europa, men er blitt dyrka ein rekkje andre stader og er blitt naturalisert i andre delar av Europa, Nord-Afrika og Vest-Asia. I Noreg veks taklauk vilt i delar av Sør- og Austlandet.

Taklaukblad i rosett.
Blom.

Skildring
---------

Rosettblada til taklauken er tjukke og flatvorne med broddspiss. Stenglane er 20–40 cm høge med spreiddstilte, hårete og kjertelhåra blad. Blomsterstanden er rikt greinete. Blomane er lyseraude med stjerneforma, utbreidd krone.

Vekst og formeiring
-------------------

Taklauk som veks på steinar.
Taklauk trivst på tørre veksestader med lite jord. Han veks forvilla i Noreg frå Mandal opp til Modum, gjerne på berg og steingardar, ofte nær hustufter og gamle smier. 

Planten formeirer seg med frø, eller med avleggjarar som han kan danna i store mengder.

Taklauk som kulturplante
------------------------

Ein har dyrka taklauk sidan oldtida, og ei legende fortel at han blei gjeven til menneskja av Jupiter. Planten blei dyrka på hustak og skulle verna mot storm, lynnedslag, brann og trolldom. Taklauk har også vore brukt som medisinplante. Dioskorides nemnde planten som nyttig mot diaré, dysenteri og innvollsorm innvortes og mot brannsår, hudsjukdommar, gift, hovudverk og augebetennelse utvortes. Særleg bruken mot brannsår har halde seg fram til moderne tid. Taklauk var også ein ingredisens i lækjemiddelet arkanum, som blei brukt ved jernbyrd.

Skikken med å planta taklauk på tak breidde seg i Europa, og mellom anna gav Karl den store ordre om at alle husa hans skulle vernast av taklauk. I Noreg er planten også blitt brukt på tak og som medisinplante, men mange stader blei rosenrot brukt i staden. Planten er også blitt brukt som prydplante og på kyrkjegardar.

* Taklauk på gravplass.Taklauk på gravplass.
* Taklauk på eit tak.Taklauk på eit tak.
* Potteplante.Potteplante.

Kjelder
-------


* «takløk» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 30. august 2014.
* «TAKLØK», *Urtekildens planteleksikon*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Taklauk**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Årflot** er ein matrikkelgard i Ørsta kommune. Garden ligg på sørsida av Åmdalen, den nedste i dalen. Han ligg litt fram om åmotet mellom Åmdalselva og Follestaddalselva. Årflot grensar mot matrikkelgardane Åmbø, Ytre-Åm og Haugen, samt mot Sporstøyl i Melsbygda. Til Sporstøyl er 2 km og ubygt. Melsbygdvegen, Fv 5902, går frå Sporstøyl over Årflot til Ytre-Åm. Matrikkelgarden har gardsnummer 43 i Ørsta.

Årflot er ein fåbølt gard, føre 1872 var garden delt i to bruk. Garden låg lenge folketom etter Svartedauden, fyrst mellom 1603 og 1610 kom det bufaste folk. I mellomtida vart jorda nytta til seterstøl, derav namnet Støylen, som Årflot vart kalla til dagleg på 17-1800-talet.

Årflotstova
-----------

På Årflot står ei gammal freda stovebygning som er datert til 1600-talet. Der vart både Sivert Aarflot og dottera Berte Kanutte fødd. Sivert budde der til i han i 1798 vart sett til lensmann i Volda skipreide, og flytte til Ekset.

I dag står det ein bautastein over båe desse to ved stova.

Folketal
--------

* 1801: 10 personar (2 heimar)
* 1865: 26 personar (4 heimar)
* 1900: 17 personar (3 heimar)

Kjende namneberarar
-------------------

* Sivert Aarflot (1759–1817), var frå garden og ei tid gardbrukar der.
* Dottera Berte Kanutte Aarflot (1795–1859), var i si tid bondekone på farsgarden.
* Rasmus Aarflot (1792–1845), lensmann, redaktør og stortingsmann
* Mauritz Aarflot (1821–1904), redaktør og stortingsmann
* Johannes Aarflot (1824–1891), bokhandlar og stortingsmann
* Andreas Aarflot (f. 1928), norsk teolog og biskop.
* Franzisca Aarflot (f 1963), norsk dramatikarer og sceneinstruktør

Kjelder
-------

* Årflot gard i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Ivar Myklebust: *Ørsta*, Ekset 1933
*Sjå òg Frøylandsvatnet i Sandnes*.

**Frøylandsvatnet** er ein innsjø i landskapet Jæren. Grensa mellom kommunane Klepp og Time i Rogaland fylke går gjennom vatnet. Tettstadene Bryne, Klepp stasjon og Kvernaland ligg alle ved Frøylandsvatnet.

Som Frøyland, er vatnet kalla opp etter den norrøne guden Frøy.

Økologi
-------

Tidleg på 1980-talet blei innsjøen identifisert som eit av dei mest overgjødsla i Noreg. Giftige alger som voks på grunn av dette førte mellom anna til at fleire kyr som drakk av vatnet døydde.[*treng kjelde*] *Aksjon Frøylandsvatnet*  blei danna for å jobba med problemet. Vatnet ligg midt i eit intensivt landbruksområde. 

Utsleppa av næringsmiddel som nitrogen og fosfor er blitt reduserte, men oppsamla sediment i den grunne innsjøen gjer at tiltaka ikkje har hatt så stor verknad.

Kultur
------

### Historie

Ei soge frå vikingtida fortel at Astrid frå Obrestad, svanger med Olav Tryggvason, gøymde seg på ein holme i vatnet då mannen hennar Tryggve Olavsson blei drepen i kamp og ho sjølv blei forfølgd av Eiriksønene. Ei segn seier at den framtidige kongen vart fødd på Lalandsholmen. Det er sett opp ein minnestein ved turvegen om dette. 

### Idrett

*Frøylandsvatnet rundt* er eit løp på 16,6 km som blir arrangert årleg. Det blir òg halde ulike rokonkurransar i sjølve vatnet. På vinteren, når tilhøva er gode, er det mogeleg å gå på skeiser frå Bryne til Kvernaland.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |