recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Frå Shehyfjella
**Shehyfjella** (*Cnoic na Síofra* på irsk) er ei rekkje låge fjell på grensa mellom County Cork og County Kerry i Republikken Irland.

Geografi og geologi
-------------------

Den høgaste toppen i Shehyfjella er Knockboy (*Cnoc Buí*, «Guleåsen») med ei høgd på 706 meter over havet. Dette er òg den høgaste toppen i County Cork. Dei fleste andre toppane i fjellkjeda er mellom 500 og 600 meter over havet. Elva Lee har sitt utspring i Coomroe, ein liten dal aust i fjellkjeda, og renn austover mot Cork Harbour, der ho munnar ut i sjøen. Toppane består hovudsakleg av sandstein. Under den siste istida forma isbreane fjella til slik dei er i dag og grov ut mange djupe dalar. Smeltevatnet etter isbreane danna òg mange vatn i dalane og på fjelltoppane.

Planteliv
---------

Shehyfjella er hovudsakleg dekte av torvmyrer og grove grassletter, men ein finn òg nokre plantefelt med barskog rundt om i området. Av typiske planter i fjellkjeda finn ein mellom anna tettegras, soldogg, røsslyng og blåbær.

Dyreliv
-------

Dyra som held til i fjella er stort sett dei same som ein finn i låglandet, men dei er oftare å få auge på i fjella: 

Pattedyr
* Hare

Fuglar
* Skvett
* Ravn

Historie
--------

Området har vore busett i minst 5000 år. Fleire monument frå yngre steinalder ligg i området rundt fjellet og i dalane, i tillegg til ringfort og fulachta fia. Ein av dei viktigaste historiske stadane her er Gougane Barra i Coomroedalen, der St. Finbarr oppretta ein ermitasje på 500-talet.

Under den irske sjølvstendekrigen var fjellet ein skanse for IRA, noko det òg var for grupper som var mot den anglo-irske avtalen under den irske borgarkrigen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shehy Mountains» frå Wikipedia på engelsk, den 21. oktober 2007.*

Koordinatar: 51°49′N 9°26′W﻿
Mynt som viser Farnabazos, satrap av Frygia.
**Satrap** (frå gresk σατράπης *satrápēs*, etter gammalpersisk xšaθrapā(van) *khsjathra-pava*, 'vernar av landet') var tittelen til provinsguvernørane i dei antikke persiske Akamenide- og Sassaniderika.

Medan inndelinga av Persarriket i provinsar allereie hadde byrja under medarane på 600-talet f.Kr. var det Kyros den store som rundt 530 f.Kr. innførte satrapar som visekongar som herska i namnet til den persiske storkongen. Tidlegare kunne erobra kongedøme bli til klientkongedøme under persarane, no blei dei innlemma i riket. Darios den store sementerte satrapstyret, auka talet på dei til 23, og fastsette den årlege tributten deira (Behistun-innskrifta). På det meste var det 28 satrapdøme.

Ein satrap var ansvarleg for landet han styrte som administrator. Han samla inn skatt, styrte lokale embetsmenn, byar og stammar, og var overdommar for sivile og kriminelle saker. Satrapen hadde ansvar for at vegane var trygge, og måtte slå ned røvarar og opprørarar om det trongst. Store satrapdøme kunne delast inn i mindre område som også var styrte av satrapar. To satrapdøme kunne ved somme høve også styrast av same mann.

Satrapane var kontrollerte av sekretærar og sendebod frå storkongen. Ein av dei var kalla «kongens auge» og rapporterte direkte til kongen. Satrapar hadde likevel makt og status nær den kongar hadde, og nytta dei fleste høve til å få meir innverknad.

Då Aleksander den store erobra Persarriket på 330-talet f.Kr. heldt han på satrapordninga, men bytta ut dei persiske embetsmennene med makedonske. Ordninga med satrapar blei mellom anna vidareført til Det indo-skytiske riket og det satrap-styrte Kshaharatariket i Sør-Asia. Austromarriket brukte nemninga «satrap» om dei delvis sjølvstendige fyrstane av Romersk Armenia.

Satrapdøme i Det makedonske riket rundt 320 f.Kr.

Kjelder
-------


* satrap (28.02.2013) i *Store norske leksikon*.
* Satraps and satrapies Arkivert 2016-04-07 ved Wayback Machine. ved livius.org

---

* *Denne artikkelen bygger på «Satrap» frå Wikipedia på svensk, og «Satrap» frå Wikipedia på engelsk den 12. mars 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Satraps and satrapies Arkivert 2016-04-07 ved Wayback Machine. ved livius.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC

 |
*Denne sida finst òg på høgnorsk — sjå «Hn/Øyi Bømlo».*
*Sjå òg Bømlo kommune*.

| **Bømlo** |
| --- |
|  |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Sunnhordland |
| **Koordinatar** | 59°46′38″N 05°13′32″E﻿Koordinatar: 59°46′38″N 05°13′32″E﻿

 |
| **Areal** | 171 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Siggo (474 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Hordaland |
| **Største busetnad** | Svortland (2067 innb.)

 |

**Bømlo** eller **Bømmeløy** er den største øya i Bømlo kommune (171 km2) i Sunnhordland sørvest i Hordaland. Kulleseidkanalen deler øya i ein norleg del med store nakne myrar og ein sørleg del som er frodigare. På Bømlo ligg tettstadene Svortland, Rubbestadneset, Foldrøyhamn, Langevåg og Melandsvågen og den nedlagde ferjekaia Siggjarvåg. Bruer knyter øya saman med andre øyar i heradet, som Moster, Goddo, Hiskjo, Aga og Spissøy. Vegsambandet Trekantsambandet bind saman øyane og øykommunane, Bømlo og Stord med Sveio og fastlandet med bruar og ein undersjøisk tunnel. Sambandet vart opna 30. april 2001.

Fjellet Siggjo (474 moh.) ligg på øya. Det har med sin særmerkte formasjon vore eit kjent innseglingsmerke.

Namnet *Bømlo* kjem av norrønt *Bymbil* som skal kome frå ordet *bembel*, 'navle' eller 'mage'. I denne samanhengen er det truleg meint i tydinga 'tjukk', 'oppsvollen' som spelar på formasjonen på Siggjo.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Sheikhupura** er ein by i Panjab i Pakistan. Han ligg rundt 4 mil nordvest for Lahore.

Namnet på byen skal koma frå Djahangir av Mogulriket, som blei kalla Sheiku av far sin, Akbar den store.
Byen er kjend for **Qila Sheikhupura**, som skal ha blitt bygd under stormogul Djahangir. Det er sikkert at han bygde tårnet Hiran Minar og ein jaktbustad først på 1600-talet. Både Djahangir og sonen hans, Sjah Djahan, vitja staden fleire gonger.

Inne i festningen finst fleire haveliar (herskapshus) frå sein mogultid og Sikh-riket. Ein av dei som budde her var maharani Datar Kaur som var gift med sikh-maharadjae Ranjit Singh.

Kjelder
-------

1. ↑  «Population size and growth of major cities» (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. 1998.
2. ↑  Kot Dayal Das
3. ↑  «District Profile: Central Punjab- Sheikhupura», *Dawn*, arkivert frå originalen 10. mars 2008
4. 1 2  *Sheikhupura Fort, Sheikhupura, Pakistan*, orientalarchitecture.co


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Andrew Alexander Cole**, kjend som **Andy Cole**, (fødd 15. oktober 1971) er ein britisk-engelsk tidlegare fotballspelar fødd i Nottingham. Tida 1990-2008 var han aktiv i 12 ulike engelske fotballklubbar på nivå ein eller to i seriesystemet. Cole er særleg kjend for dei sju åra, 1995-2001, i Manchester United-drakt, der han mellom anna var med å vinne Meisterligaen 1999.

Aktiv
-----

Cole slo gjennom i Newcastle United, ein klubb han spelte på frå februar 1993 til januar 1995. På 70 kampar skåra han heile 55 mål for Newcastle og var toppskårar i Premier League 1993/94. 10. januar 1995 vart Cole overført til Manchester United, mot 7 millionar engelske pund, ein då rekordhøg sum for ein engelsk fotballspelar. Med Manchester United vann han ligaen fem gongar, FA-cupen to gongar og Meisterligaen 1999.

Cole spelte 15 landskampar på Englands landslag, ofte som innbytar. Hans einaste landslagsmål kom i sluttsekunda då England i mars 2001 vann 3-1 over Albania i ein VM-kvalifiseringskamp i Tirana.

Heilt på tampen av året 2001 gjekk turen frå Manchester United til Blackburn Rovers, mot eit vederlag på 8 millionar pund. Allereie 24. februar 2002 opplevde Cole høgdepunktet med Blackburn, i ligacupfinalen mot Tottenham Hotspur vart han matchvinnar med si 2-1-skåring. Frå sommaren 2004 spelte han ein sesong i kvar av klubbane Fulham FC, Manchester City og Portsmouth FC. Cole la opp i november 2008, han spelte til dess for Nottingham Forest.

### Merittar

* Vinnar av meisterligaen: 1999 med Manchester United
* Vinnar av Premier League: 1996, 1997, 1999, 2000 og 2001 (5) med Manchester United
* Vinnar av FA-cupen: 1996 og 1999 med Manchester United
* Vinnar av ligacupen: 2002 med Blackburn Rovers

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Andy Cole» frå Wikipedia på engelsk, den 8. juli 2018.*

* eu-football
| Forfar  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Forfar is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Skottland |
| Region | Angus |
| Tradisjonelt grevskap | Angus  |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 13 206 |
| Koordinatar |  56°39′″N 2°53′″W﻿Koordinatar: 56°39′″N 2°53′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | DD8 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1307 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Forfar**
 |

 **Forfar**  er ein by i regionen Angus  i Skottland og er administrasjonssenter i regionen. Han har kring 13000 innbyggjarar. Tidlegare heitte regionen Forfarshire etter denne byen. 

Forfar er marknadsby for landbruket i Strathmore i det sentrale Angus. Han er kjent for *Forfar Bridies*, ein halvrund pai fylt med kjøttdeig og lauk. 

Byen ligg rett ved A90, vegen mellom Perth og Aberdeen. Han gjekk tidlegare rett gjennom byen, men det er laga ein ringveg for å føre trafikken utanom. Jernbanestasjonen til byen vart stengd i 1967.

Historie
--------

Historia til byen går tilbake til før romersk tid. Ein veit at piktiske leiarar møttest i ei festning ved Forfar for å planleggje korleis ein skulle slå tilbake dei invaderande romarane. 

I 1215 vart dottera til leiaren av MacWilliam-klanen myrda på marknaden i Forfar, fordi faren hennar hevda at ho hadde arverett på grunn av slektskapar til Duncan II av Skottland. Ho var enno berre eit spedbarn då motstandarane til faren knuste hovudskallen hennar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Forfar» frå Wikipedia på bokmål, den 27. oktober 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
| Hradec Králové |
| --- |
| Elva Elbe i Hradec Králové Elva Elbe i Hradec Králové |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Flagget til Hradec Králové** | **Byvåpenet til Hradec Králové** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Kraj | Tsjekkia  Hradec Králové kraj |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  105,6 km² |
| Innbyggjarar  - By (2004) | 95 195 |
| Koordinatar | 50°12′″N 15°15′″E﻿Koordinatar: 50°12′″N 15°15′″E﻿ |
| Høgd over havet | 235 m |
| Diverse anna |
| **Nettstad:** www.hradeckralove.org |
| Plassering |
|  |

**Hradec Králové** (tysk Königgrätz) er ein by i Hradec Králové kraj i Böhmen i Tsjekkia ved elva Elbe (Labe på tsjekkisk). Økonomien i byen er basert på næringsmiddelindustri, og fotokjemi og elektronikk industriar. I tillegg vert det produsert musikkinstrument i byen, mest kjend er pianomerket PETROF. Byen har eit universitet, og Karlsuniversitet i Praha har ei medisinsk avdeling her. 

Byen er kjend for Slaget ved Königgrätz den 3. juli 1866, eit slag i den prøyssisk-austerrikske krigen.

Historie
--------

Hradec Králové er ein av dei eldste busetnadane i Tsjekkia. Byen hadde festning alt i 1062, og katedralen i byen vart bygd i 1303.

Hradec Králové heitte opphavleg berre Hradec (*slottet*), Králové (*dronningas*) vart seinare lagt til då byen dronning Elisabeth fekk byen av kong Wenceslaus II.

Byen var sentral under Hussittkrigane, då han var med på opprørarane si side. 

Trettiårskrigen førte til at den protestantiske folkesetnaden vart jaga frå byen etter slaget ved Bílá hora i 1620. I 1639 vart byen omleira av svenskane i åtte månadar.

Under Josef II si regjeringstid vart mange av kyrkjene i byen rive ned for å gjere plass til festningsverk. Desse festningsverka stod heilt til 1884.

Kjende personar frå Hradec Králové
----------------------------------

* Karl Freiherr von Rokitansky (1804 - 1887), austerriksk patolog, politikar og filosof.
* Václav Vladivoj Tomek (1818 - 1905), tsjekkisk historikar
* Zuzana Navarová (1959 - 2004), tsjekkisk songarinne og komponist

Luftfoto av sentrum i byen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hradec Králové**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 55°42′17.532″N 13°47′14.993″E﻿

Vollsjö kyrka.
**Vollsjö** er ein tettstad i Sjöbo kommun i Skåne län i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 788 innbyggjarar. 

Vollsjö er først og fremst kjend som fødestaden til forfattaren Fritiof Nilsson Piraten. I historiene han har skrive om den skånske landsbygda, har Piraten henta fleire karakterar og miljø frå heimstaden.

Stasjonshuset blei bygd i 1866, då jernbanen mellom Eslöv og Ystad blei bygd. Stasjonsbygningen var bemanna fram til 1975, og blei deretter ståande og forfalle inntil han vart riven. Framleis står godsmagasinet, banevaktstua og pumpehuset, som omtalast i fleire av bøkene om *Bombi Bitt*. I banevaktstua ligg Piratenmuseet, som skildrer Fritiof Nilsson Piraten sitt liv og verksemd.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vollsjö» frå Wikipedia på bokmål, den 4. august 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Informasjon om Piratenmuseet på www.piratensallskapet.se Arkivert 2007-06-09 ved Wayback Machine.
**Hrodna**, polsk og russisk: Grodno, er ein by i det vestlege Belarus ved elva Nemunas med i kring 353 000 ibuarar (2013). Byen, som er hovudstad i Hrodnas voblast, er i folketal den femste største i landet.

Soge
----

Grodno er ein gammal litauisk by, grunnlagd i 1127. Under den store nordiske krigen kringsette ein svensk hær byen i 1706. Den polske riksdagen skreiv i 1793 under vedtaket om Polens andre deling i byen, og Polens siste konge, Stanislaus August, la ned krona den 25. november 1795.

Under det russiske imperiet var Grodno hovudstad i guvernementet Grodno med 46 919 ibuarar i år 1897. Byen høyrde til det jødiske busetjingsområdet i Tsar-Russland, omkring halvparten bybuarane var jødiske.

Frå 1921 til 1939 høyrde byen til den andre polske republikken. Under den polsk-sovjetiske krigen i 1939 vart Hrodna innlemma i sovjetrepublikken Belarus. Frå slutten av juni 1941 til juli 1944 var byen okkupert av tyske hærstyrkar, i desse åra vart dei aller fleste jødane sende til dei tyske konsentrasjonsleirane. Periodane 1944-46 og 1955-59 vart ein majoritet av den polske folkesetnaden anten utvist eller flykta frå Hrdona.

Galleri
-------

* HrodnaHrodna
* Bykart over Grodno i 1575Bykart over Grodno i 1575
* Karl Marx-gata i HrodnaKarl Marx-gata i Hrodna

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Grodno» frå Wikipedia på bokmål, den 14. september 2014.*

* *Denne artikkelen bygger på «Hrdona» frå Wikipedia på engelsk, den 14. september 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Volda Skisenter** er eit skisenter som ligg på Reset i Volda på om lag 350 m.o.h. i Sunnmørsalpane.
Toppen av heisen ligg 657 m.o.h. Dette er eit fleirbruksanlegg med tilbod til heile familien. Anlegget har varmestove, flaumopplyst skibakke, preparert lysløype, turløyper og eige barnetrekk. Volda Skisenter A/S vart skipa i 1967.

### Anlegget

Anlegget har eit stort trekk, eit familietrekk og eit barnetrekk. Hovudtraseane og har flaumlys. Frå sesongen 2010-2011 er det installert nytt elektronisk billetteringssystem som og kan nyttast til alpepass. Dette dekker alle trekka, med unntak av barnetrekket som er gratis.
Elles er det ei 3,6 km lang lysløype og fleire preparerte turløyper i tilknyting til anlegget.

Det er godt lagt til rette for parkering ved anlegget og ein ny tilkomstveg frå hovudvegen ved Helgatun og opp til skisenteret vart ferdigstillt til sesongen 2004/2005.

### Toppturar

Dei umiddelbare toppane ein kan nå frå Volda Skisenter er Grauthornet og Melshornet. Dette er populære skiturar som stort sett er fonntrygge. Løype heilt til topps til Melshornet vert trakka når forholda tillet det. Frå Helgatun kan ein nå det populære Koppefjellet med moglegheiter for fantastisk nedkøyring til Aldalen. Vær obs på skavl i toppområdet. Dei mindre kjende men likevel artige fjella Hestehornet og Skarphornet når du også herifrå.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
Koordinatar: 64°32′S 62°0′W﻿

**Enterprise Island**, **Isla Lientur**, **Isla Nansen Norte** eller **North Nansen Island** er ei øy som ligg ved nordaustenden av Isla Nansen Sur i Wilhelmina Bay, utanfor vestkysten av Graham Land. I dag vert øya ofte vitja av cruiseskip i Antarktis. 

Enterprise Island og Isla Nansen Sur (Nansenøya) vart først kartlagde som ei enkel øy og kalla «Île Nansen» av Belgica-ekspedisjonen under Adrien de Gerlache i 1898. Øyane vart godt kjende for kvalfangarar i området tidleg i 1900-åra og namna North Nansen Island og South Nansen Island vart nytta for å skilje dei. Sidan Isla Nansen Sur no har vorte nytta om den større øya, vart det nye namnet Enterprise Island gjeve til den mindre øya av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC), til minne om kvalfangstverksemda (verksemd er *enterprise* på engelsk) som ankra opp på sørsida av øya ved Foyn Harbor, eit stort senter for kvalfangstindustrien i området i 1916-1930. Foyn Harbor vart kartlagd av T. W. Bagshawe og M. C. Lester i 1921-22. Ho vart namngjeven av kvalfangarane etter kvalkokeriet Svend Foyn, som låg her 1921-22.

Sjå òg
------

* Composite Antarctic Gazetteer
* Antarktiske og subantarktiske øyar
* Antarktiske øyar sør for 60 °S
* Isla Nansen Sur
* SCAR
* kravområde i Antarktis

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Enterprise Island» frå Wikipedia på engelsk, den 22. oktober 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turskildring og bilete ved Enterprise Island
* Foyn Harbor Arkivert 2011-07-19 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Envold de Falsen** (17. oktober 1755–16. november 1808) var ein norsk embetsmann, politikar og diktar, fødd i Danmark. Han var far til Christian Magnus og Valentin Falsen.

Envold Falsen var inngift i «rikmannsklassa» i Christiania. Åra 1777-88 var han assessor i overhoffretten i byen. Dei to siste åra, 1786-88, var han medlem i Lofthuskommisjonen og skreiv sjølv innlegga frå kommisjonen. Der etter var han 1789-91 lagmann i Nordlandene og Finmarken. I 1793 skreiv han ei avhandling for eit norsk universitet.

Falsen var mykje oppteken av teater. Han var ein dugande amatørskodespelar. På 1790-talet var han med å skipe eit teaterselskap, og forfatta sjølv fleire dramatiske verk.

Frå 1802 var Falsen justitiarius i Akershus stiftsoverrett til han døydde i 1808. I 1807-08 var han den drivande krafta i Regjeringskommisjonen. Han var då redaktør for det offentlege bladet *Budstikken*, der han i «fyndig og eldfull stil mana folket til mod og nasjonalkjensle». Falsen var ikkje nervesterk, gjorde sjølv ende på livet sitt.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. IV. bandet. 1952
**Volgahøgdene** eller **Volgaplatået** (russisk Приволжская возвышенность, *Privolzjskaja vozvysjennost*) er eit utstrekt høgdedrag i den europeiske delen av Russland med ei høgd opp til opptil 375 meter over havet. 

Volgahøgdene er ein del av Den austeuropeiske sletta. Dei ligg vest for elva Volga og mellom byane Kazan i nord og Volgograd i sør. Berglandskapet på platået fell bratt mot vestsida av Volga og ligg side om side med dei vidstrekte slettene på austsida. 

Landskapet på Volgaplatået er kjenneteikna av åsar og berg, som er grave ut av større og mindre elvar, som Khopjor, Medveditsa og Sura. Volga-Don-kanalen ligg i senkinga mellom Volgaplatået i nord og dei tilstøytande Jergeniåsane i sør. 

Sjølve Volgaplatået er ganske tynt folkesett, men i randområda og særskild ved breidda av Volga ligg fleire større byer, mellom anna (frå nord til sør) Kazan, Uljanovsk, Saransk, Penza, Syzran, Saratov og Volgograd.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Volgahøgdene» frå Wikipedia på bokmål, den 23. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Volda vidaregåande skule** ligg i Volda i Møre og Romsdal. Skulen har 520 elevar, 75 pedagogisk tilsette og eit driftspersonale på 20.

Historie
--------

### Volda offentlege landsgymnas

*Volda private millomskole og gymnas* vart etablert i 1910 som det første gymnaset på landsbygda i Noreg. Frå starten var skulen ein privat treårig skule som bygde vidare på middelskolen. Skulen fekk statstilskott frå 1914 og skifte då namn til *Volda offentlege landsgymnas*. Skulen vart etablert av Johan Fredrik Voss og Olav Riste som saman var rektorar fram til 1917. Deretter heldt Olav Riste fram som rektor. Skulen skifte seinare namn til *Volda Gymnas* og i 1966 til *Volda videregående skole AF* då den vart treårig. 

### Volda Handelsskole

*Volda Handelsskole*, seinare *Volda videregående skole HK*, vart etablert i 1933, den òg som den første av sitt slag i Noreg utanom byane. Frå og med skuleåret 1994/95 vart desse to skulane slegne saman til ein skule med det noverande namnet *Volda vidaregåande skule*.

Litteratur
----------

* Asbjørn Aarnes: *Periferi og sentrum*. I: Gudleiv Forr og Helge Vold (red.): *Landsgymnaset*. Samlaget 2007. ISBN 978-82-521-7138-9

Kjelder
-------

1. 1 2  «Om skulen», *volda.vgs.no*, henta 2. november 2022

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til skulen Arkivert 2021-07-09 ved Wayback Machine.
**Volhynia** omfattar den historiske regionen i det vestlege Ukraina mellom elvane Pripyat og vestlege Bug, nord for Galizia og Podolia. Området har svært gammal slavisk folkesetnad, og det var før òg mange jødiske shtetlar der. 

Etter 1500-talet var Volhynia ein del av Polen-Litauen. I denne perioden slo polakkar og jødar seg ned der. Katolikkane tok med makt over ein del av dei ortodokse kyrkjene i området. Etter den tredje polske delinga vart Volhynia ein del av det russiske imperiet. Det var heilt til første verdskrigen den mest rurale provinsen i den vestlege delen av Russland. 

I 1921, etter den polsk-sovjetiske krigen, vart Volhynia delt mellom Polen og Sovjet-Russland. Polen tok den største delen.

I 1935-1938 gjennomførte Stalin ein deportasjon av polakkane i Aust-Volhynia – dette var den første etniske deportasjonen i Sovjetunionen si historie.

I 1939 vart heile Volhynia overført til Sovjetunionen som del av Molotov-Ribbentrop-pakta. Den tyske minoriteten i området flytta no til polske område tekne over av nazistane. Etter det tyske åtaket på Sovjetunionen vart jødar og polakkar offer for etniske reinsingar gjennomført av nazistane og den ukrainske opprørshæren UPA. 

Volhynia vart verande ein del av Sovjetunionen etter andre verdskrigen. Dei fleste attverande polakkane vart repatrierte til Polen i 1945. Sidan Sovjetunionen vart oppløyst, er Volhynia no ein del av det sjølvstendige Ukraina.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* LIBRIS
* NKC
* GeoNames

 |
**Sheila Grace Young** (fødd 14. oktober 1950) er ein USA-amerikansk tidlegare skeiseløpar og syklist, fødd i Birmingham i delstaten Michigan. Ho vart trefaldig sprint-verdsmeister på skeiser i tida 1973-76 og like eins i sykkelsprint i tida 1973-81. Under Vinter-OL 1976 i Innsbruck vart ho olympisk meister på 500 meter.

### Aktiv

Vinteren 1973 vann Young ein suveren siger under sprint-VM på skeiser på Valle-Hovin i Oslo og ho sette i Davos verdsrekord på 500 m med 41,8 sekundar. Vel seks månader seinare tok ho ein ny VM-tittel, då i sprint-sykling på bane i spanske San Sebastian. I februar 1975 sikra Young seg i Göteborg VM-tittel nummer to i sprint-VM, ei veke før ho enda på tredjeplass i firkamp-VM i Assen i Nederland. Under Vinter-OL 1976 i Innsbruck vann ho i løpet av tre dagar sølv på 1500 m, gull på 500 m og bronse på 1000 meter. Sidan i OL-sesongen vart ho nummer tre i firkamp-VM på Gjøvik og der etter sikra ho seg VM-tittel nummer tre på skeiser då sprint-VM fann stad i Vest-Berlin. Gjennom OL-sesongen forbetra ho verdsrekorden på 500 m til fyrst 40,91 sekundar i Davos og så 40,68 i vesttyske Inzell.

Young under Skeise-VM 1974 i Heerenveen
Young satsa frå sommaren 1976 mest på sykling. Hausten 1976 vann ho VM i sprint-sykling i Monteroni di Lecce i Puglia-provinsen i Italia. Fem år etter tok ho VM-tittel nummer tre i sykling på bane i Brno, medan ho i 1982 vart ho slått i finalen av landskvinna Connie Paraskevin då sykkel-VM vart avvikla i Leicester.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sheila Young» frå Wikipedia på engelsk, den 3. februar 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Nathaniel Brown Palmer** (fødd 8. august 1799 i Stonington i Connecticut i USA, død 21. juni 1877) var ein amerikansk selfangar, oppdagar og kaptein.

Under ein selfangstekspedisjon til Sør-Shetlandsøyane i 1820 vart han truleg den første til å nytte den naturlege hamna på Deceptionøya med seglskuta «Hero». Den 16. november 1820 fekk han frå ein utkikkspost på øya syne på Trinity Island og mogelegeins Antarktishalvøya i søraust. Neste dag kryssa han Bransfieldsundet for å rekognosere, men på grunn av pakkis var han hindra frå å nå land.

Året etter, den 6. desember 1821, oppdaga han Sør-Orknøyane i lag med George Powell medan dei var på jakt etter sel.

Den inste halvdelen av den antarktiske halvøya har fått namnet Palmer Land etter Nathaniel Palmer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nathaniel Palmer» frå Wikipedia på bokmål, den 3. november 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Jeff Rubin (2008). *Antarctica* (på engelsk). Lonely Planet. ISBN 1741045495.
* John R. Spears (1922). *Captain Nathaniel Brown Palmer, an Old-Time Sailor of the Sea* (på engelsk). Macmillan.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Johann Kuhnau** (fødd 6. april 1660 i Geising, død 5. juni 1722 i Leipzig) var ein tysk komponist og organist. Han var forgjengaren til Johann Sebastian Bach som organist og kantor i Thomaskyrkja i Leipzig. 

Kuhnau var son av ein møbelsnekkar i Geisling. Han fekk stipend for å gå på den kjende Kreuzschule i Dresden og studerte deretter både filosofi og jus i Leipzig før han tiltredde ei stilling som kantor i Zittau. Slike studium hadde vore det normale for kantorar heilt sidan reformasjonen. Han vart sett på som universalgeni blant musikarar i samtida si. Johan Adlung skreiv om han: «Eg veit ikkje nokre i ordenen til tonekunstnarane som hadde meir lærdom enn han. Han hadde studert teologi, jus, retorikk, diktarkunst, framande språk, matematikk og musikk.»

I 1682 vendte han tilbake til Leipzig og to år etter fekk han ei stilling som organist i Thomaskyrkja. Frå 1701 etterfølgde han Johann Schelle som Thomaskantor og hadde stillinga til han døydde. Frå same år hadde han òg embetet som universitetsmusikkdirektør. Fleire av elevane hans vart komponistar, mellom andre Johann David Heinichen og Christoph Graupner. 

Kuhnau var særleg kjent for komposisjonane sine for klaverinstrument. Hans «bibelske historier for cembalo» kan reknast som tidlege døme på programmusikk. Hans *Neue Clavierübung* har òg påverka etterfølgjaren hans, Bach. I kyrkjemusikken sin var Kuhnau mindre innovativ, og står meir nær seint 1600-tal enn 1700-talet. Men ved den mangfaldige og viktige personlegdomen sin må Kuhnau ha gjort eit sterkt inntrykk på sine samtidige.

I seinare år har det vorte hinta om at Kuhnau kan ha skrive julekantaten som tidlegare var tilskriven Johann Sebastian Bach som BWV 142, noko som har ført til at han ikkje lenger er spelt inn eller framført like ofte som før.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johann Kuhnau» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juli 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fritt tilgjengelege notar av Johann Kuhnau ved International Music Score Library Project (IMSLP)

* 

* Fritt tilgjengelege notar av Johann Kuhnau i Werner Icking Music Archive (WIMA)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Romersk *terra sigillata*-bolle med relieffdekorasjon
Profilteikning av forma Dragendorff 29. Fyrste hundreåret e.Kr.
**Terra sigillata** er ei moderne nemning for ein type finkeramikk brukt som servise under Romarriket. Terra sigillata vart produsert i området rundt Arezzo i Italia, kjent som arretinsk keramikk, og delar av Gallia, engelsk *samian ware*, frå det fyrste hundreåret f.Kr. fram mot 300-talet e.Kr. Ein finn òg nokre gonger namnet nytta om austleg sigillata og *African Red Slip* (italiensk *sigillata africana*).

Keramikken spenner frå mørk raudbrun til lys oransje, med ein glasur som går frå matt til glinsande. Ordet *sigillata* syner til at gjenstandane ofte er dekorert med små figur-relieff, men dei kan òg vera udekorerte. Produksjonen gjekk føre seg på ein nær industriell skala, med høg grad av standardisering i storleik, skapnad og dekorasjon (m.a. ved bruk av former), og varene vart eksportert over store fråstandar. Endring og utvikling av produkta over tid har mogleggjort eit omfattande stilistisk katalogiseringsarbeid og utvikling av typologiar, slik at terra sigillata-keramikken har vorte eit viktig verktøy i datering av arkeologisk materiale frå denne perioden. Dragendorff  si klassifisering frå 1895 er framleis i bruk, medan Hayes er mykje nytta for den sein-romerske keramikken.

Kjelder
-------

Fotnotar

1. ↑  Dragendorff 1895
2. ↑  Hayes 1972; 1980

Bibliografi
* Dragendorff, Hans. 'Ein Beitrag zur Geschichte der griechischen und römischen Keramik', *Bonner Jahrbücher* 96 (1895)
* Hayes, John W. *Late Roman Pottery* London 1972: The British School at Rome.
* Hayes, John W. *Supplement to Late Roman Pottery* London 1980: The British School at Rome.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Terra Sigillata» frå Wikipedia på engelsk, og «Terra Sigillata» frå Wikipedia på tysk den 5. februar 2012.*
Volkhov-elva ved Novgorod
Kholmovskij-brua over Volkhov i Novgorod
**Volkhov** (russisk Во́лхов) er ei elv i Novgorod oblast og Leningrad oblast i Russland. Elva er 224 km lang og har eit nedslagsfelt på 80 200 km².

Geografi
--------

Volkhov renn frå innsjøen Ilmen nordover til Ladoga, den største innsjøen i Europa. Elva er den nest største elva som munnar ut i Ladoga. Heile elva kan nyttast til skipsfart, men vassføringa er særs variable og avhengig av vasstanden i Ilmen. Volkhov skal i det øvste løpet sitt ved særs låg vasstand i sjøen sjøen ha snudd og rent i motsett veg, inn i Ilmen. Elva frys til i slutten av november og er islagt til tidleg i april. Elva har ei middelvassføring på 580 m³/s ved munningen i Ladoga, men kan varierer frå 44 til 2 900 m³/s gjennom året.

Vasstanden vert regulert av demninga til Volkhov vasskraftverk (det første sovjetiske regionale vasskraftverket, opna 19. desember 1926, som ein del av GOELRO-planen) som ligg 25 km oppfor Ladoga. Utanom produksjon av elektrisitet så sørgjer demninga òg for å legge til rette for båttrafikken på elva, som tidlegare var kjend stryka sine.

Dei største sideelvane hennar er Visjera (som munnar ut i greina Malyj Volkhovets aust for Novgorod, Ptsjevzja og Oskuja frå høgre, og Kerest og Tigoda frå venstre. 

I øvre delar er Volkhov knytt til elva Msta via Siversovkanalen, som fører båtane utanom Ilmen. I nedre delar er ho knytt til elvane Neva, Sias og Svir via Ladogakanalen, som fører trafikken utanom den stormfarlege Ladogasjøen.

Historie
--------

Trass i at ho er relativt kort, så har Volkhov spelt ei stor rolle i russisk historie og økonomi. På midten av 800-talet, var Volkhov ein tett folkesett handelsåre i væring-dominerte Khaganatet Rus. Ho var ein vital del av den viktigaste handelsruta som knytte Nord-Europa til Orienten, via Volga og Dnepr. Den gamle russiske hovudstaden Staraja Ladoga og ein av de fremste russiske mellomalderbyane Velikij Novgorod ligg langs Volkhov. 

Etter å ha segla inn i Volkhov ved Gortsjakovsjtsjina og Ljubsja, la vikingane sine handelsskip til ved den store handelsmarknaden i Aldeigja (Ladoga). Så rodde dei oppover elva forbi fleire stryk, vakta av dei festningsdominerte busetnadane ved Novyje Duboviki og Gorodisjtsje. Det var enno ein utpost ved Kholopy Gorodok, 13 km nord for dagens Velikij Novgorod, eller snarare Holmgard, som vart grunnlagd nær staden der Volkhov renn ut av Ilmen.

«Dei fleste av desse var til og begynne med små stader, truleg ikkje stort meir ein stasjoner for utrusting og forsyningar, som òg gav høve for utveksling og redistribuering av gjenstandar som passerte langs elve- og karavanrutene». Truleg var det slike pre-urbane busetnader som gav landet det norrøne namnet Gardariki.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Volkhov (elv)» frå Wikipedia på bokmål, den 29. oktober 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *A Comparative Study of Thirty City-state Cultures* (ed. by Mogens Herman Hansen). Kgl. Danske Videnskabernes Selskab, 2000. Page 266.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**National Coalition Government of the Union of Burma** (NCGUB) er eksilregjeringa i Burma. Ho vart oppretta i 1990, og er ifølgje FN den lovleg valde regjeringa i Burma sjølv om ho blir nekta reell makt av det noverande regimet. Statsministeren i regjeringa er Dr. Sein Win. Ein av resolusjonane til regjeringa er at dei skal oppløysast så snart det er oppretta demokrati i Burma. I dag held medlemmane i NCGUB til i ulike delar av verda, hovudsakleg spreidd i USA, India og Thailand. Der jobbar dei for å mobilisere internasjonalt engasjement for situasjonen i Burma, som er prega av brutal undertrykking frå militærstyret.

### Historie

I 1990 lyste militærjuntaen i Burma ut val, og meldte at dei ville respektere resultatet og troppe av til fordel for vinnaren av valet. Den einaste reelle utfordraren til juntaen sitt eige parti, var motstandspartiet National League for Democracy med Aung San Suu Kyi i spissen. Men ho var allereie sett i husarrest i 1989 for ulovleg politisk aktivitet. Likevel vann NLD valet med 82 % av stemmene og 392 av 458 sete i parlamentet. SLORC (regjeringshæren) reagerte med å straffeforfølgje partimedlemmer og valkandidatar frå NLD, mange vart arresterte og ein del døydde i løpet av fengselsopphaldet. I ein periode på sju månader forsøkte dei lovleg valde parlamentsmedlemmene å krevje at valsigeren vart respektert, utan å få svar frå regimet. I staden vart enno fleire arresterte, og mange flykta etter kvart til ein karensk-kontrollert by, Manerplaw. I desember 1990 stifta dei eksliregjeringa National Coalition Government of the Union of Burma (NCGUB).

Les meir
--------

* Burmesisk historie
Volgadeltaet og nordvestlege område av Kaspihavet.
**Volgadeltaet** er det største innlandsdeltaet i Europa og er danna av den lengste elva i Europa, Volga, som renn ut i Kaspihavet i Astrakhan oblast og Kalmykia i Russland. Deltaet ligg i Den kaspiske senkinga og den austlegaste delen av området ligg i Kasakhstan. Deltaet drenerer ut i Kaspihavet om lag 60 km nedanfor byen Astrakhan.

Volgadeltaet har vokse kraftig det siste hundreåret på grunn av endringar i vassnivået til Kaspihavet. I 1880 hadde deltaet eit areal på 3222 km², og i dag dekker det eit område på 27 224 km² og er om lag 160 km på tvers. Det har eit klassisk «deltamønster». Deltaet ligg i ei tørr klimasone og får særs lite nedbør. Kraftig vind sveipar ofte over deltaet og skaper sanddyner. I deltaet finn ein gjørmete sandgrunner, mudderflater og coquinabreidder. 

Endringar i nivået til Kaspihavet har ført til tre særeigne soner i deltaet. Det høgare område vert kalla «Behr-haugane», og er ein rettlinja rygg med leirig sand med lengder på 400 meter til 10 km og ei gjennomsnittleg høgd på åtte meter. Mellom Behr-haugane er eit søkk fylt med vatn og bukter med anten ferskt eller salt vatn. Den andre sonen er sjølve deltaet, som generelt er særs flatt, vanlegvis mindre enn ein meter høgt, og som består av fleire aktive og gamle vasskanalar, små dyner og algeflater. Den tredje sonen er eit breitt område som strekkjer seg opp til 60 km utover i sjøen og er den undersjøiske delen av deltaet. 

Deltaet har vore verna sidan tidleg på 1900-talet og var ein av dei første russiske naturreservata (Astrakhan naturreservat, russisk Астраханский заповедник) oppretta i 1919. Mykje av det lokale dyrelivet vert likevel rekna som utryddingstrua. Deltaet er stoppestad for mange trekkfuglar. 

Industri og jordbruk har endra deltasletta og ført til at store våtmarksområde har gått tapt. Mellom 1984 og 2001 mista deltaet 277 km² våtmarker, eller i snitt 16 km² per år, av både naturlege og menneskeskapte årsaker. Volga fører med seg store mengder industrielt avfall og sediment til den relativt grunne nordlege delen av Kaspihavet. Dette har ført til oppblomstring av alger i denne delen av havet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Volga Delta» frå Wikipedia på engelsk, den 4. november 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* earthwatch.org Arkivert 2006-01-01 ved Wayback Machine.
* Wetland Loss in World Deltas, Coastal Studies Institute, Louisiana State University
* wetlands.org[*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

* Volgadeltaet Arkivert 2007-08-02 ved Wayback Machine. på NASA Earth Observatory
* Volgadeltaet Arkivert 2009-02-07 ved Wayback Machine. på Natural Heritage Protection Fund

Koordinatar: 46°43′59″N 47°51′0″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Johann Nepomuk Hummel** (14. november 1778–17. oktober 1837) var ein austerriksk komponist og virtuos pianist. Musikken hans reflekterer ein overgang frå klassisismen til den romantiske perioden.

Hummel vart fødd i Pressburg i Ungarn (no Bratislava i Slovakia), og døydde i Weimar i hertugdømmet Sachsen-Weimar-Eisenach (no i Tyskland). Faren hans, Josef Hummel, var direktør ved den «keisarlege skulen for militær musikk», og dirigent for teaterorkesteret.

Wolfgang Amadeus Mozart vart imponert over evnene til den sju år gamle Johann, og tilbaud han musikkundervisning. Hummel var elev av Mozart i to år, og gjorde sin første konsertopptreden i ein alder av ni. Han turnerte i Europa før han vart instruert av Muzio Clementi i London, der han vart i fire år før han vende tilbake til Wien. Han fekk då undervising av Johann Georg Albrechtsberger, Joseph Haydn og Antonio Salieri.

I 1804 vart han kapellmeister for prins Esterházy, føre Haydn. Denne posten heldt han i sju år før han vart dimittert frå tenesta. Før dette hadde han turnert i Russland og Europa, og gifta seg med operasongerinna Elisabeth Röckel. Han vart seinare kapellmeister i Stuttgart og Weimar.

Under tida i Tyskland publiserte Hummel verket *Eit komplett teoretisk og praktisk instruksjonskurs om kunsten å spele pianoforte*. Denne populære metoden innleia ein ny stil.

Moderne pianomusikk har vorte påverka av Hummel gjennom instruksjonen hans av Carl Czerny som seinare underviste Franz Liszt. Hummels innverknad kan òg sporast i dei tidlegare verka av Frédéric Chopin og Robert Schumann.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johann Nepomuk Hummel» frå Wikipedia på bokmål, den 25. desember 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Johann Nepomuk Hummel**

* Fritt tilgjengelege notar av Johann Nepomuk Hummel ved International Music Score Library Project (IMSLP)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Terrengsykling
Terrengsykling-løp
**Terrengsykling** er ein sport der ein syklar i ulendt terreng, anten med spesielt utrusta terrengsyklar, hybridsyklar, BMX-syklar eller andre eigna syklar.

Terrengsyklar
-------------

Dei fleste terrengsyklar har eigenskapar som gjer dei robuste og funksjonelle på ujamnt underlag: breie knastedekk, kraftige rammerøyr, kraftige skivebremsar, funksjonelle klikkpedalar, dempegaffel og til og med bakdemping. Robustheiten gjer at syklar spesielt utvikla for terrengføremål ofte kan vera noko tyngre enn syklar for bruk på landevegen, men mange av dagens terrengsyklar er likevel bygd med delar som gjer dei svært lette.

Typar av terrengsykling
-----------------------

Terrengsykling kan grovt sett delast opp i følgjande kategoriar, som kvar inneber ulik type terrengsykling og krev ulikt utstyr, mellom dei sykkel, klede og tryggleiksutstyr:

* Rundbane (cross country)
* Maraton (sykkel)
* Utfor (downhill)
* Four-cross
* Parallellslalåm
* Stisykling (all-mountain)
* Frikjøring (freeride)
* Trial/street riding
* Enduro

Vanskegraden på løypa og treningsfokuset på syklinga er gjerne med på å definera kva slags type terrengsykling ein driv, til dømes vil ei mindre treningsfokusert form for øving kunne omtalast som «terrengsykling» heller enn «rundbanesykling», sykling på sti og tøft teknisk terreng opp og ned med større fokus på mestring av dei tekniske utfordringane enn på raskast mogleg tilkome vil gjerne kallast «stisykling», og sykling i terreng med sterk negativ helling med spesialsykler vil kallast «utfor» eller «frikjøring», avhengig av konkurranseaspektet.

Terreng
-------

Ein kan driva terrengsykling på alle stadar som har ei form for terreng, til dømes ein grasplen eller i parkar, men primært meiner ein med terrengsykling den forma for sykling som blir gjort i naturen, til dømes på grusvegar og stiar, og typisk i skog, utmark og fjell. Ein kan seia at det er aspekt ved terrengsykling som har meir til felles med springing i skogen og orientering enn andre former for sykling, som by- eller landevegssykling.

Typiske trekk
-------------

Terrengsykling er primært ein individuell idrett som krev uthoad, teknikk og evne til å klara seg sjølv. Samstundes arrangerer klubbar og andre grupperingar samlingar og felles sykkelturar, både som trening og rekreasjon. Sidan terrengsyklistar gjerne syklar langt bort frå sivilisasjonen må dei i stor grad vera i stand til å klara seg sjølv. Skulle noko gå sund, til dømes kjedebrekk eller punktering, må syklisten kunna reparera dette på eiga hand.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Terrengsykling» frå Wikipedia på bokmål, den 5. februar 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Terrengsykling**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
«Norvegia» i Antarktis rundt 1930.Foto: Gunnar Isachsen

**«Vesleper»** (1918–33) var ei ishavsskute kjend frå Norvegia-ekspedisjonane. Ho var som systerskipet «Veslekari» konstruert av Christian Jensen for Winge & Co. i Kristiania, og var i si den største ishavsskuta. Ho stod ferdig 27. februar 1919 ved Jacob M. Iversens verft i Son. Ein 290 hk Compound dampmaskin vart montert i Skien, kjenneteiknet var *K 6 K*, endra til *O 6 O* i 1925. Den 114,3 fot lange og 285 brt tunge skuta hadde kosta 1,3 millionar kroner, men låg i nedgangstidene mest i ro ved Blomvåg. 

16. mai 1927 vart skuta seld for 25 000 kroner til Bryde & Dahls Hvalfangerselskap i Sandefjord og omdøypt til **«Norvegia»**. Ho vart brukt i dei fire Norvegia-ekspedisjonane til Antarktis for å finne kval og annektere Bouvetøya. 

16. juni 1931 vart skuta seld til Elling Aarseth reiarlag i Ålesund og omdøypt til **«Kvitøy»** (*M 3 VD*). Med Isak Remø bak roret vart ho nedskrudd i Vestisen 19. mars 1933, og dei 25 ombord vart redda av «Quest».

Mount Norvegia i Enderby Land er kalla opp etter båten.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «DS «Vesleper»» frå Wikipedia på bokmål, den 11. desember 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Reidar Johansen. «Dampskipet Norvegia». Follo Avis.
2. ↑  Oddvar Larsen og Ragnar Iversen. «1927 Norvegia» (på norsk). Sandefjord: Lardex Group.
3. ↑  Magnus Sefland (2001). «Ishavsskuta "Norvegia"» (PDF). *Isflaket*. Ishavsmuseet Aarvaks venner.
**Lynsjakk** er sjakk der spelarane har svært lite tenketid til å spele sjakkpartiet.

Vanlegvis har spelarane mellom tre og femten minutt kvar på heile sjakkpartiet. Det vanlegaste er fem minutt, til dømes i Noregsmeisterskapen i lynsjakk. Enda raskare lynsjakk blir gjerne kalla bullet, med til dømes 1 eller 2 minutt på heile partiet for kvar spelar. Den offisielle definisjonen i den norske omsettinga av Verdssjakkforbundet FIDE sine reglar for lynsjakk er følgjande: "Et «lynsjakkparti» er et sjakkparti der alle trekk må utføres i løpet av en gitt betenkningstid mindre enn 15 minutter for kvar av spelarane; eller grunnbetenkningstiden + 60 ganger tillegget er mindre enn 15 minutter."

Snøggsjakk (hurtigsjakk), er sjakk der tenketida til vanleg er frå 15 minutt og opp til 60 minutt for kvar spelar for heile partiet. Vanleg turneringssjakk blir spela med tenketid frå 1 time på heile partiet, og oppover i mange variantar, sjeldan lenger enn 2 timar på 40 trekk, 1 time på 20 trekk og 30 minutt på resten av partiet for kvar av spelarane.

For å halde greie på tidsbruken, brukar spelarane ei sjakklokke. Moderne elektroniske sjakklokker har innstillingar som gjer at lynsjakk kan spelast med tilleggstid, f eks 2 minutt på partiet med 12 sekund tillegg pr trekk for kvar spelar. Etter definisjonen i FIDE sine reglar blir dette 2 minutt + 12 sekund x 60 trekk, dvs. 2 minutt + 12 minutt, sum 14 minutt, og dermed klart innanfor definisjonen av lynsjakk.

Den korte tenketida gjer at spelarane har kortare tid til å vurdere kvart enkelt trekk. Dette fører til eit meir oppjaga spel, særleg når tida er i ferd med å gå ut. Viss ein har brukt opp tida, så taper ein partiet, med visse unntak:

Viss stillinga på brettet er matt eller patt, når vinst på tid blir kravd, så går resultatet på brettet framom.
Ein kan heller ikkje tape på tid viss motstandaren ikkje har nok brikker igjen til å kunne sette matt, typisk at han har berre kongen tilbake. Då blir resultatet remis.

I lynsjakkturneringar er regelen at viss ein spelar gjer eit ulovleg trekk, så kan motstandaren krevje vunne parti. Viss ein til dømes lèt kongen bli ståande i sjakk, så kan motstanderen krevje vinst. Det er ikkje lov å slå kongen i eit slikt tilfelle, det vil i så fall vere eit nytt ulovleg trekk, og spelaren som fekk slått kongen kan krevje vinst.

Lynsjakk og bullet er svært populert på mange sjakksider på internett.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verdssjakkforbundet FIDE sine reglar for sjakk på norsk, sjå tillegg B og C for reglar for snøggsjakk og lynsjakk Arkivert 2008-10-17 ved Wayback Machine.
* Verdssjakkforbundet FIDE sine reglar for sjakk på engelsk
* Verdssjakkforbundet FIDE sine reglar for snøggsjakk og lynsjakk på engelsk, sjå del B og C

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |