recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Heidi Grande Røys** (fødd 6. mai 1967 i Kalvåg i Bremanger kommune) er ein norsk politikar for SV. Røys har bakgrunn som barnehagestyrar og lokalpolitikar i Flora kommune.

Ho er utdanna førskulelærar frå Lærerhøgskolen i Bergen (1986-89). I åra 1989–1996 var ho avdelingsleiar og styrar ved Havreneset barnehage i Florø. Røys har representert SV i formannskapet og bystyret i Flora. 

Røys var politisk rådgivar i SV si stortingsgruppe i 1999 og 2000, og i 2001 vart ho vald inn som stortingsrepresentant for SV frå Sogn og Fjordane. På Stortinget vart ho medlem av Finanskomitéen og Fullmaktskomitéen. I 2005 mista ho mandatet ved stortingsvalet.

17. oktober 2005 vart Heidi Grande Røys utnemnd til statsråd i regjeringa Stoltenberg II som leiar for det nye Fornyings- og administrasjonsdepartementet. Etter valet i 2009 vart ho erstatta av Rigmor Aasrud som statsråd. Ho vart heller ikkje attvald til Stortinget, og gjekk tilbake til jobben som barnehagestyrar.

Kjelder
-------


* Biografi på Stortinget.no, innhenta 7. januar 2010.
* Kvinnestemmer frå Sogn og Fjordane Arkivert 2014-08-08 ved Wayback Machine.
* «Heidi Grande Røys» i *Store norske leksikon*, snl.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF
* ISNI

 |
Med ordet **partisan** er oftast meint ein geriljasoldat eller væpna motstandskjempar eller militsmedlem som kjempa mot fascisme og nazisme under andre verdskrigen. 

Særleg var det mykje partisanverksemd i dei nazi-okkuperte delane av Sovjetunionen, i dei okkuperte landa Jugoslavia, Hellas og Frankrike, og i det fascistiske Italia. Dei store og militært aktive partisanrørslene i desse landa batt store fascistiske/nazistiske styrkar, og bidrog mykje til sigeren over fascismen og nazismen. 

Det at mesteparten av Jugoslavia blei frigjort av den jugoslaviske partisanrørsla sjølv, under leiing av Josip Tito, gjorde også at landet kunne stå imot sovjetisk dominans i etterkrigstida.

Dei fleste av dei store partisanrørslene var under kommunistisk leiing, også den jugoslaviske.

Ordet partisan om ein slik irregulær stridande person blei bruka iallfall så tidleg som under den russiske borgarkrigen. Det er også blitt bruka om ikkje-kommunistiske og anti-kommunistiske væpna grupper, særleg i Aust-Europa, men i hovudsak er nemninga blitt nytta om dei kommunistisk leidde militært aktive motstandsrørslene under andre verdskrigen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
Koordinatar: 70°35′S 70°35′W﻿

**Colbert Mountains** er ei gruppe isolert fjell med fleire avrunda, snødekte fjelltoppar. Det høgaste er kring 1500 moh, oppom Handel forlandsbre mellom Haydnfjorden og Schubertfjorden i vestlege sentrale delar av Aleksanderøya. Dei vart oppdaga og fotografert frå avstand av Lincoln Ellsworth då han lydde over Antarktis den 23. november 1935, og delvis kartlagd frå desse bileta av W.L.G. Joerg. Dei vart sett på ny og fotografert frå lufta av U.S. Antarctic Service, 1939–41, og av Ronne antarktiske forskingsekspedisjon (RARE) 1947–48, under Finn Rønne, som namngav dei etter kontreadmiral Leo O. Colbert, sjef for U.S. Coast and Geodetic Survey, som gav utstyr til ekspedisjonen. Dei vart kartlagde på ny i detalj frå flyfoto av D. Searle under RARE frå Falkland Islands Dependencies Survey i 1960.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Colbert Mountains» frå Wikipedia på engelsk, den 25. februar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Colbert Mountains» (innhald frå Geographic Names Information System).



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Jelena Vjatsjeslavovna Mukhina** (1. juni 1960–22. desember 2006) var ein russisk turnar frå Moskva som representerte Sovjetunionen. Ho vart verdsmeister i mangekamp i 1978 og fleirfaldig europameister. Sommaren 1980 braut ho nakken under trening, var sidan lam i heile kroppen.

Karriere
--------

Mukhina kom på andreplass i mangekampen ved Turn-EM 1977 i Praha, rumenske Nadia Comăneci sigra. I heile tre av øvingane: bom, frittståande og skranke sikra Mukhina seg ein gullmedalje. Året etter gjekk ho til topps i mangekampen under Turn-VM i Strasbourg, framom lagkameratane Nelli Kim og Natalja Sjaposjnikova, dessutan tok ho VM-gull i frittståande og sølv i bom og skranke. Ved europameisterskapen 1979 i København vann ho skranke-øvinga. Seinare same året braut ho venstrefoten. Mot sin vilje måtte ho byrje trene før brotet var grodd. Mellom anna vart ho sett til å øve på den vanskelege Thomas-saltoen i frittståande. Medan ho i 1980 førebudde seg til Sommar-OL i heimbyen, braut ho nakken. Ho var deretter lam frå nakken og ned.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Elena Mukhina» frå Wikipedia på engelsk, den 15. desember 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* Munzinger (sport)

 |
Ein enkelttrinns 2 MeV linear Van de Graaff-akselerator frå 1960, her opna for vedlikehald
Ein **partikkelakselerator** er eit apparat som nyttar elektrisk kraft for å drive fram elektrisk ladde partiklar til stor snøggleik. Ein slik akselerator består av to hovuddelar, ionekjelda og akselerasjonsdelen. I ionelkjelda vert elektrisk ladde partiklar frigjorte. Slike partiklar kan vere elektron, proton, deuteron, alfapartiklar eller ion av tyngre atom. Desse partiklane vert påverka av elektriske krefter i akselerasjonsdelen slik at snøggleiken og dermed rørsleenergien stadig aukar. Den energien partiklane til slutt oppnår vert òg nytta som mål på storleiken til akseleratoren. Energien vert gjeven i elektronvolt (eV), oftast i samband med prefiksa M, mega (1 million), G eller giga (1 milliard) og T eller tera (1 billion). 
Eit vanleg biletrøyr er ein enkel form for ein slik akselerator, sjølv om akseleratorane er utvikla for forsking innan kjernefysikk og elementærpartikkelfysikk. Andre bruksområde er innan strålebehandling og pasientundersøkingar i medisin, i industrien og for teknisk, kjemisk og biologisk forsking. 

Det finst to grunnleggande typar: lineærakselerator, der banen er rettlinja og sirkulærakselerator, der banen er sirkulær eller spiralforma. Dei vert òg inndelte etter akselerasjonsmåten, og då i hovudtypane elektrostatiske og elektrodynamiske akseleratorar. I Cockcroft-Walton-generatoren nyttar ein høgspenning ved hjelp av transformator og likerettarar. Denne vart oppfunnen i 1930 og var den første som vart nytta til kjernefysiske undersøkingar. Han vert fralmeis nytta når det gjeld å skaffe ein sterk straum av partiklar med moderat energi, mindre enn 1 MeV. Ein type elektrostatisk akselerator er Van de Graaff-akselerator, som vanlegvis vert nytta når ein vil ha partiklar opp til 40 MeV. 

Av elektrodynamiske akseleratorar finn ein betatronen, som byggjer på induksjonsprinsippet, medan dei fleste andre akseleratorane byggjer på berebølgjeprinsippet (syklotronprinsippet) der partiklane vert akselerert i eit høgfrekvent elektromagnetisk felt. Akseleratorar av denne typen er syklotronen, synkrotronen og lineæreakselatoren. 

Dei største protonakseleratorane i verda er Tevatronen ved Fermi-laboratoriet i Illinois i USA, konstruert for å gje protonenergiar opp til 1 TeV ved hjelp av ein partikkelbane på 6 km. LHC-akseleratoren (Large Hadron Collider) ved CERN er i Sveits og Frankrike gjev protonenergiar på 8 TeV og er den største i verda. Denne maskinen gir protonenergiar på 8 TeV som ein får ved hjelp av ein partikkelbane på 27 km.

Kjelder
-------

* akselerator. (2012-02-17) I *Store norske leksikon*. Henta frå

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
Provinsen **Colchagua** er ein av dei tre provinsane som O'Higgins-regionen i Chile er delt inn i.
Mot vest grensar han mot Cardenal Caro-provinsen, i nord mot Cachapoal-provinsen, i aust mot Argentina. I sør ligg Curicó-provinsen i Maule-regionen.

Colchagua har eit areal på 5678 km² og har ein folkesetnad på 222 556 innbyggjarar (2017). 

Colchagua er delt inn i ti kommunar inkludert provinshovudstaden San Fernando.

Provinsen strekkjer seg over Valle Central i Chile, og har eit stort område vigd til tradisjonelt landbruk og vindyrking. Dei viktigaste elvane er Rapel-elva med sideelva Tinguiririca.
Den statlege sentralbanen frå Santiago i sør kryssar provinsen og har eit regelmessig stopp i San Fernando. Linja pleidde å ha ei grein som gjekk frå San Fernando via Palmilla til Pichilemu ved kysten. Denne linja er no stengd, sjølv om ein del av han nyleg har opna ei avgrensa teneste retta mot turistnæringa.

Den meir lokalet Metrotrén-tjenesta går mellom Santiago og San Fernando og stoppar ved dei fleste av byane i mellom. Det går hyppige tog mellom desse to punkta.

Den panamerikanske hovudvegen går gjennom San Fernando-kommunen, og passerer nær austsida av byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen inneheld omsett tekst frå «Colchagua Province» frå Wikipedia på engelsk, den 15. januar 2023*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* SUDOC
* GeoNames

 |
Skulemuseet på Jelsa
**Jelsa skulemuseum** er ei avdeling under Ryfylkemuseet som ligg på Jelsa i Suldal kommune. Skulehuset, den Riibergske skule, blei bygd i 1774 for midlar frå ein stiftelse oppretta av Marcille Riiberg i 1755.

Marcille Riiberg var brordotter til jelsapresten Mentz Blix. Ho budde ei tid hos farbror sin på Jelsa. Marcille må har vore ei rik dame. I 1751 kjøpte ho Jelsa og Sand kyrkjer. 

Planen for skulen var at det skulle vera ein barneskule for strandsittarbarna på Jelsa, men i tillegg skulle to ungdommar ha gratis opplæring ved skulen i to år, slik at dei seinare kunne gå ut i bygdene som dugande lærarar i omgangsskulen. I over 40 år sendte Den Riibergske Skule ut lærarar i Ryfylke, men i 1820 blei skulen nedlagt av økonomiske grunnar. Barneskulen heldt fram i huset til først på 1900-talet. 

Etter initiativ frå personalet ved Jelsa skule blei skulehuset restaurert og gjort til museum i perioden 1974-1983.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Jelsa skulemuseum på nettsidene til Ryfylkemuseet

| * v
* d
* e
Ryfylkemuseet |
| --- |
| Nesasjøhuset • Kolbeinstveit • Guggedalsloftet • Røynevarden • Hålandstunet • Litunet • Jelsa skulemuseum • Kvednahola på Ritland • Stampa på Kvæstad • Øystad kvernhusanlegg • Hustveit • Industriarbeidarmuseet • Sinkgruvene i Allmannajuvet • Sauda museum  • Vigatunet • Hjelmeland bygdemuseum • Forsand bygdemuseum • Sjøhuset i Bergevik • Bibmus • Husmannsplassen Bakken  • Finnøy bygdemuseum • Bethel på Judaberg • Kvitsøy hummermuseum • «Brødrene af Sand» • Folkemusikkarkivet for Rogaland |
**James Alfred Van Allen** (7. september 1914–9. august 2006) var ein amerikansk fysikar.

Som leiar av ei forskingsgruppe ved Johns Hopkins University i Maryland (1946–51) og deretter som professor og leiar av Fysisk institutt ved University of Iowa (1951–85), kom han til å spele ei stor rolle ved utviklinga av instrumenterte rakettar og satellittar for utforsking av verdsrommet. Van Allen var ansvarshavande for det amerikanske satellittprogrammet under Det internasjonale geofysiske året, IGY (juli 1957–des. 1958). Målingar frå dei to første satellittane til USA, Explorer 1 og 3, høvesvis januar og mars 1958, førte til oppdaginga av at jorda er omgjeve av eit belte med energirike, elektrisk ladde partiklar (Van Allen-beltet). Dette var den første store oppdaginga som vart gjort av satellittar i verdsrommet. Han utførte seinare viktige undersøkingar av partiklar i magnetosfæren til jorda og andre planetar. Forskingsgruppa hans i Iowa var involvert i dei første vitskaplege satellittane til planetane Venus, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus og Neptun. Han fekk i 1989 Crafoordprisen for oppdaginga av strålingsbelta til jorda og pionerinnsatsen sin i utforsking av andre planetar.

Kjelder
-------

* James Alfred Van Allen. (28.02.2013) I Store norske leksikon.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NLA

 |
**Carlos Schwabe** (21. juli 1866–22. januar 1926) var ein tysk symbolistmålar og grafikar som størstedelen av livet arbeidde i Frankrike.

### Liv

Schwabe var fødd i Altona i Holstein. I unge år flytta han til Geneve i Sveits. Etter å ha studert kunst i Geneve flytta han til Paris. Der arbeidde han som designar av tapetmønster, og han gjorde seg kjend med kunstnarar som arbeidde med symbolistisk kunst. Måleria hans presenterte ofte mytologiske og allegoriske tema. Som ein i hovudsak litterær kunstnar var han svært etterspurd som bokillustratør. Han illustrerte romanen *Le rêve* (*Draumen*, 1892) av Emile Zola, Charles Baudelaire si diktsamling *Les Fleurs du mal* (1900; på norsk *Det vondes blomar*, 2001), Maurice Maeterlinck sitt drama *Pelléas et Mélisande* (1892) og Albert Samain si *Jardin de l'infante* (1908).

Schwabe budde i Frankrike livet ut og døydde i Avon i Seine-et-Marne i 1926.

*Le Mort du fossoyeur* ('Dauden åt gravaren', 1895)

### Stil

To ulike stilretningar kan sporast i kunsten hans. Før 1900 var Schwabe sine måleri meir individualistiske og eksperimentelle, eit uttrykk for idealismen hos symbolistane. I hans seinare verk får konvensjonelle og allegoriske scener frå naturen ein meir framskoten plass. Bilete av kvinner var viktige, enkelte gongar som uttrykk for død og liding, andre gongar for kreativitet og rettleiing. Den første kona hans var modell for englar og jomfruer, også til Dauden i 'Dauden åt gravaren' (1895) liknar på henne. Det var etter ein nær venn døydde i 1894, den 28 år gamle Schwabe fekk eit behov for å skildre Dauden.

Schwabe laga i 1892 eit fargelitografi til den første av seks utstillingar, organisert av Joséphin Péladan, som viste fram dragninga mot Rosekrossordenen hos franske symbolistar. Schwabe sin plakat skildrar, i nyansar av blått, eit vigselsritual der tre kvinner stig mot åndeleg reinsing, eit døme på kunst basert på Rosekrossordenen sine idear.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carlos Schwabe» frå Wikipedia på engelsk, den 7. februar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Carlos Schwabe**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN
* HDS

 |
Kartet viser som har spor av jamvekt og jamning i norske dialektar. Det mørkeblåe området har **jamning**, som skildra i denne artikkelen. Begge dei markerte område har fenomenet jamvekt, som i det lyseblå området kjem fram med at ord med lang rotstaving (overvektsord) har endinga *-e*, medan ord med kort rotstaving (jamvektsord) har endinga -a.
**Jamning** er eit dialekttrekk som finst i dialektar i Trøndelag og på delar av Austlandet (særleg i Østerdalen, Gudbrandsdalen og Aust-Telemark). Utviklinga går ut på at endevokalen og rotvokalen i eit ord påverkar kvarandre og vert meir like eller heilt like etter prinsipp for vokalharmoni. Jamning finst i såkalte jamvektsord.

Vi skil mellom *utjamning*, at vokalane vert heilt like, og *tiljamning*, at vokalane vert meir like enn dei opprinneleg var. Jamning har vi til dømes når dei gammalnorske orda *vera* og *vika* i dialektar med utjamning er vorte til høvesvis *vårrå* og *vukku* (vokalane er heilt like), medan det i dialektar med tiljamning kan heita *værra* og *vækka* (vokalane har vorte meir like).

Eit døme på jamning frå trøndersk:

| nynorsk | gammalnorsk | former med utjamning | former med tiljamning |
| --- | --- | --- | --- |
| veke (subst. fem.) | *vika* | *vokko* (Indre Namdalen),vukku (frå Rørvik og sørover til Orkdal/Oppdal) | *vækka* (Trondheim, Stjørdalen og Fosen),vekku/vøkku/vækkå/vekko (Nordmøre og Ytre Namdalen) |
| vera (verb, inf.) | *vera* | *varra* (Indre Namdalan),vårrå (frå Rørvik og sørover til Orkdal/Oppdal) | *værra* (Trondheim, Nordmøre og Fosen) |

Utjamning finn ein stort sett i inntrøndersk og i jemtsk, medan tiljamning er vanleg i øvrig trøndersk, Trondheim bymål, Nord-Østerdalen og Gudbrandsdalen. Generelt kan det seiast at ein får meir jamning jo lenger nord ein kjem: I dialektane rundt Oslofjorden finst det ikkje spor av jamning, og etter kvart som ein kjem lenger nord i Oppland og Hedmark får ein stadig meir jamning. Det heile kulminerer med det trønderske kjerneområdet for jamning, der ein i indre mål òg har utstrakt bruk av utjamning.

Sjå òg
------

* Jamvekt
* Trøndersk

Referansar
----------

1. ↑  Jenstad, Tor Erik og Arnold Dalen (2002). *Trønderordboka* (2. utgave), s. 17-18. Trondheim: Tapir Akademisk forlag.
**Jan Anders Presthus** (fødd 9. mai 2000) er ein norsk dansar som vart europameister i steppdans i sin klasse i 2014. Han prøver å utvikla norsk steppdans frå ei kunstform til også å bli ein konkurranseidrett.

Alt som åtteåring deltok han i flere talentprogram på TV, liksom systera Tina Presthus. Temaet i «Kvitt eller dobbet» (NRK, 2008) var «Romkappløpet mellom USA og Sovjetunionen 1957-75». I Norske talenter (TV2, 2009) kom han til semifinalen, der han steppa til «Singing in the Rain». Frå 2013 har han representert Noreg ved dei årlege steppdansmeisterskapa (EM og VM) i regi av International Dance Organization (IDO). Frå 2016 har han stilla i seniorklassen.

Norges Danseforbund kåra Presthus til «årets nykommer» i Dance Awards 2014. Han fekk opptre som steppdansar og prisutdelar i «open klasse» på Idrettsgallaen 2015. I 2016 vart han tildelt Drømmestipendet av Norsk tipping og Kulturskolerådet.

Presthus er busett på Stord og har fått danseundervisning av Jorunn Whittaker ved Stord kulturskule og Magdalena From Delis og Nathanael Larsson i Spinae Company.

Kjelder
-------

1. ↑  Presentasjon av Presthus på Norges Danseforbunds nettside. ««VM Tap dance 2015 – Norges Danseforbun». Arkivert frå originalen 18. november 2016. Henta 17. november 2016. ».
2. ↑  NRK-presentasjon av Presthus som deltakar i Kvitt eller dobbelt «».
3. ↑  TV2s presentasjon av Presthus som deltager i Norske talenter «».
4. ↑  Norges Danseforbunds nettside: dansing.no ««Arkivert kopi». Arkivert frå originalen 18. november 2016. Henta 17. november 2016. ».
5. ↑  Reportasje i lokalavisen Sunnhordland «». Arkivert 2016-11-18 ved Wayback Machine.
6. ↑  Presentasjon av Presthus på Drømmestipendets nettside «».
7. ↑  Presentasjon av Presthus på Norges Danseforbunds nettside. ««Arkivert kopi». Arkivert frå originalen 18. november 2016. Henta 17. november 2016. ».
***Carn*** er eit tidsskrift gjeve ut av Celtic League, og har undertittelen - *A link between the Celtic Nations*. Tidsskriftet har kome ut sidan 1973, og fremjer
dei keltiske språka og fremjer full eller delvis sjølvråderett eller sjølvstende for dei keltiske nasjonane. Alle utgjevingane sidan nummer 1 i 1973, er elektronisk 
tilgjengelege.

Tidskriftet er publisert på engelsk, men har og artiklar på dei seks keltiske språka walisisk), irsk, skotsk-gælisk, manx (det keltiske målet på øya Man), kornisk (Cornwall) og bretonsk (Bretagne) med omsettingar og samandrag på engelsk.
I ei årrekkje har tidsskriftet hatt eit kart av dei ulike keltiske områda på framsida med namnet deira på det historiske heimemålet.

Redaktørar
----------

Frå 1973 har desse vore redaktørar:

* Frang MacThòmais (1973–74), skotte
* Pádraig Ó Snodaigh 1974–77), ire
* Cathal Ó Luain (1977–81), ire
* Pedyr Pryor (1981–84), kornisk
* Pat Bridson (1984–2013), manx
* Rhisiart Tal-e-bot: (2013- ), kornisk

Kjelder
-------

1. ↑    Henta 19. august 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
**Standardbilløp** er ei form for billøp der ein nyttar tevlingsbilar baserte på vanlege personbilar for landevegsskøyring.

Bilar tiltenkt standarbilløp har same karosseri som gatevarianten, men kan ellers modifiserast med motor, girkasse, hjuloppheng, bremser og dekk. Ein nyttar spoilarar for å få betre aerodynamikk

Standardbilløp består vanlegvis av kortare løp, men langdistanseløp kan og forekome, slik som til dømes 24-timarsløpa på Nürburgring.
og Spa.

Kjende standardvognsmeisterskap
-------------------------------

WTCC i Tyskland året 2005
Nokre av dei viktigaste nasjonale og internasjonale meisterskapa er:

* WTCC - World Touring Car Championship.

* STCC - Swedish Touring Car Championship.

* BTCC - British Touring Car Championship.

* DTC - Danish Touring Car Championship.

* DTM - Deutsche Tourenwagen Masters.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Standardbilløp**

* Swedish Touring Car Championship
* FIA World Touring Car Championship
* History of ETCC
*Månelyst landskap*, 1809
**Washington Allston** (5. november 1779–9. juli 1843) var ein USA-amerikansk diktar og målar, fødd i Waccamaw i Sør-Carolina. Han var ein pioner i nordamerikansk landskapsmåling. I samtida var han kjend for si eksperimentering med dramatiske motiv og sin dristige bruk av lys og atmosfæriske fargar.

### Liv og gjerning

Allston tok eksamen ved Harvard College i 1800. Han reiste deretter til Europa, der han dei neste tre åra studerte kunst ved Royal Academy of Arts i London, ein institusjon som då vart leia av den anglo-amerikanske målaren Benjamin West. Frå 1803 til 1808 besøkte Allston store museum i Paris og deretter i Italia. I Italia møtte han Samuel Taylor Coleridge og dei to vart venner for livet. Samuel Morse, ein av Allstons kunststudentar fylgde han til Vest-Europa i 1811. Etter reisa gjennom Vest-Europa busette han seg i London, der han mottok prisar for bileta sine. I 1813 gav han ut diktverket *The Sylphs of the Seasons, with Other Poems*.

Allston vart av og til kalla «Den amerikanske Tizian», ettersom stilen hans minte om den store venetianske renessansemålaren. I tillegg nytta han dei same dramatiske fargekontrastane som Tizian. I 1818 reiste Allston tilbake til USA, og budde i Cambridge i Massachusetts til han døydde i 1843, 64 år gammal. Han var onkel til målarane George Whitng Flagg og Jared Bradley Flagg, begge desse gjekk i lære hos Allston.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Washington Allston» frå Wikipedia på engelsk, den 4. juli 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
| Bangui |
| --- |
| Handleområde i Bangui Handleområde i Bangui |
| Styresmakter |
| Land | Den sentralafrikanske republikken |
| Grunnlagd | 1889 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  67 km² |
| Innbyggjarar  - By (2005)   - folketettleik | 684 190   10 211/km² |
| Koordinatar | 4°22′″N 18°35′″E﻿Koordinatar: 4°22′″N 18°35′″E﻿ |
| Plassering |
| Plassering i landet.Plassering i landet. |

Bangui sett frå verdsrommet
**Bangui** er hovudstaden og den største byen i Den sentralafrikanske republikken. Folketalet er estimert til å vere om lag 700 000.

Bangui ligg langs den nordlege breidda av elva Ubangi like nedanfor ei rekkje stryk som hindrar skipsfart oppover elva, på den sørlege grensa. Den framkomelege Ubangi-elva svingar sørover nedanfor Bangui og renn saman med elva Kongo like sør for Ekvator, nær Brazzaville. Elva markerer grensa mellom Den sentraleuropeiske republikk og Den demokratiske republikken Kongo. Den kongolesiske byen Zongo ligg på den andre sida av elva, overfor Bangui.

Dei fleste innbyggjarane i Den sentralafrikanske republikken bur i dei vestlege delane, nær Bangui. 

Sentrum av byen ligg nær elva, og har en stor triumfboge, reist til minne om Bokassa, eit stort presidentpalass og eit stort marked.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Steiking av avletter i Folldal rundt 1920.
Avlettjern
**Avletter** eller **jønnbrød**, òg kalla **tynnbakels** nokre stader, er ein type tynne og sprøe kaker laga av ei røre av vatn, fløyte/rømme og mjøl og blir i våre dagar ofte steikte i krumkakejern — eller nokre stader i litt tjukkare utgåve i gorojern.

Namnet «avlett» kjem av det kyrkjelege ordet «oblat». Andre namn som blir bruka i Nord-Østerdalen inkluderer *stekbrød* og *godbrød*.

Steikejern
----------

I tidlegare tider vart avletter steikte i grua, så dei riktig gamle jerna har oftast svært lange skaft. I nyare tid har jerna vorte tilpassa kjøkenkomfyren, så dei nyare jarna ser ut på lag som vanlege krumkakejern eller vaffeljern utvendig. 
Eitt av dei riktig gamle avlettjerna kjem frå Beitrusten i Folldalen. Dette jernet, som er datert 1645, har ein kentaur som hovudmotiv på eine sida og innskrifta «IOHANES SVIENDSØN PAA BLESSEMB HAUVER GIORT DETTE TAFLEGIERN» kring kanten. Eldre jønnbrødjern har elles ofte kristne motiv. Ein undertype av dei er *aposteljern*, som har ein sirkel av tolv apostelbilde kring det sentrale motivet på eine sida. Eit slikt jern datert 1793 frå Støen på Tynset har ei løve som sentralmotiv på apostelsida med innskrifta «DEN STERKE LØVE AF IUDA HAR TAGET SATAN TIL FANGE» som sentralmotiv på apostelsida. Den andre sida har bladornamentikk kring ein sentral likearma kross på andre sida, og kring kanten står det: «NILS OLS SEN OG GIERTTRUD RAS MUS DATTER G». Innskrifta kring kanten av baksida varierer elles mellom ulike jern.

Det geometriske mønsteret innvendig er karakteristisk for dei fleste jønnbrødjerna frå nyare tider, men det går godt an å steikje jønnbrød i vanlege krumkakejern eller gorojern (for noko tjukkare jønnbrød) om ein ikkje har jønnbrødjern.

Sjå òg
------

* Skrivarbrød

Kjelder
-------

* Jønnbrød ved lokalhistoriewiki.no, frigjeven under CC-BY-SA 3.0

1. 1 2 3  Spangen, Amund: «Jønnbrød, stekbrød, godbrød, avletto — kjært barn har mange navn» i *Årbok for Nord-Østerdalen, 1992*. ISSN 0333-3140

Bakgrunnsstoff
--------------

* Oppskrift frå Gudbrandsdalen ved norsktradisjonsmat.no
* Oppskrift frå Dovre ved norsktradisjonsmat.no
* Oppskrift ved NRK.no
**Standard austnorsk** er eit mangetydig definert bokmålsnært dialekt- og sosiolektkontinuum på det sentrale Austlandet, med sentrum i Oslo og oslomål. Det vert av fleire rekna som eit i røynda standardtalemål for bokmål og norsk elles, og er i det fall det einaste standardtalemålet i Noreg. Standard austnorsk er nært knytt til dansk-norsk, men avhengig av kva definisjon ein nyttar, kan standard austnorsk liggja nærare tradisjonelle norske dialektar heller enn dansk skriftmål.

I kva grad standard austnorsk er eit standardtalemål eller ikkje, er gjort komplisert av at omgrepet standardtalemål heller ikkje er veldefinert.

Skilnader mellom standard austnorsk og vikamål
----------------------------------------------

Det er store skilnader mellom standard austnorsk og vikamål, den tradisjonelle dialekten i Oslo, som kring 1970 i stor grad hadde vorte fortrengt av standard austnorsk. Nokre døme på ulike setningar på vikamål og standard austnorsk kan vera:

Døme| Vikamål | Riksmålsnær standard austnorsk |
| --- | --- |
| *A'Kari blei lært opp av n'Per. Hu skøyt en bjønn utanfor kjærka, i dærn.* | Kari ble lært opp av Per. Hun skjøt en bjørn utenfor kirken i dalen. |
| *Åffer gjorde du detta? Å ska jæ gjøra nå?* | Hvorfor gjorde du dette? Hva skal jeg gjøre nå? |
| *A'mor fløtta seg for'n, fordi n'hadde hønn.* | Mor (mamma) flyttet seg for ham, fordi han hadde horn. |
| *Nå ser jæ dom komma.* | Nå ser jeg dem komme. |
| *Hu snakka som vårs, da hu var i huset demses.* | Hun snakket som oss, da hun var i huset deres. |
| *Di må setta dere.* | Dere må sette dere. |
|

Definisjon
----------

Det finst ingen ålment godteken definisjon av *standard austnorsk*. Sjølv grunnleggjande og sentrale trekk som om endinga på a-gjerningsord i perfektum partisipp i standard austnorsk skal vera *-a*, *-et* (*kasta* mot *kastet*) eller båe er uklårt. Det har vore gjort framlegg om at det er tale om to ulike variantar av standard austnorsk, ein «moderne» eller «radikal» variant (med ordformer som *sein*, *sjøl*, *tida* og *kasta*), og ein «konservativ» variant (med ordformer som *sen*, *selv*, *tiden* og *kastet*).

Det er dessutan uklårt kva slags uttale standard austnorsk skal ha; om lokale utalemønster utanfor det sentrale Austlandet, som til dømes skarre-r, er fullgod standard austnorsk.

Kjelder
-------

* «Standardtalemålet — fins det?» - Artikkel frå 2010 av Svein Lie i *Språklig Samling*.
* Norsk Lingvistisk Tidsskrift (2009, hefte 1)
*Stamnes er også eit tidlegare namn på Sandnessjøen*
Stamnes
**Stamnes** er ein stad/eit område i Vaksdal kommune i Vestland fylke. Området har namnet sitt frå garden Stamnes som ligg ca. midt i området. Stamnes femner om delar av Indre Osterfjord, Veafjorden og Vika-/Bolstadfjorden. 

På Stamneshella (Hedlo) finn ein butikk, barnehage, eldrebustader og Stamnes kyrkje. I Sand finn ein barneskule. Stamnes var tidlegare kjend for eit særs rikt laksefiske i fjordane i området. Fisket foregjekk ofte på ein spesiell måte der fiskarane sat oppe i nokre små hytter, kalla giljer, bygde høgt over fjorden, og speida ner i fjorden etter laksen. I fjorden under giljene låg det ei stor not, og når fiskarane såg at laksen (ofte fleire) svømde over nota, so slapp dei i nokre steinar slik at nota gjekk opp og fisken vart fanga. I dag vert dette fisket berre praktisert som prøvefiske og forskningsprosjekt på grunn av den alvorleg truga laksestamma. Tidlegare var òg sanddrift ei stor næring i bygda.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Avleiingsmanøver** er ei handling som vert uført for å trekkja merksemd frå ei anna handling. I militær forstand er dette noko som liknar på diversjon, skinnmanøver eller villeiing.

I retorisk forstand er ei avleiingsmanøver ein logisk tankefeil der ein utgjev eit argument som i seg sjølv kan vera logisk, gjeldande og haldbart, som om det er eit anna argument enn det er. Ein gjev inntrykk av at det støttar ein annan konklusjon - eit anna standpunkt enn det faktisk støtter. På engelsk blir kallas «red herring». I den klassiske litteraturen om tankefeil går dette attende til Aritoteles si bok *Ignoratio elenchi* – dvs. uvitskap om attdriving.

Referansar
----------

1. ↑  Kilde: okkenhaug.com

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Avledningsmanøver» frå Wikipedia på bokmål, den 20. november 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fallacy Files: Red Herring
* Stephen's Guide: Irrelevant Conclusion
* About.com: Fallacies of relevance Arkivert 2017-01-25 ved Wayback Machine.
* Nizkor Project: Red Herring Arkivert 2014-10-11 ved Wayback Machine.
* The Art of Controversy Arkivert 2011-05-13 ved Wayback Machine. tospråklig utgave av Arthur Schopenhauer ironiske bok om kunsten å få rett (selv når man tar feil).
Det austroasiatiske stamtreet
**Stamtreteorien** (frå tysk *Stammbaumtheorie*) i historisk språkvitskap er ein modell der språkendringar blir beskrivne i analogi med familietreet. I denne metaforen blir språk jamførte med familiemedlemer og språkfamilien med ein familie og slektskap mellom språk med slektskap mellom familiemedlemer. Urspråk, som er språket øvst i stamtreet, blir jamført med ein stamfar. Eit stamtre blir til vanleg framstilt som eit tre snutt på hovudet, slik at urspråk kjem øvst og «etterkomarane» under.

Teorien blei utvikla midt på 1800]-talet av den tyske språkforskaren August Schleicher (1821–1868). Schleicher var inspirert av evolusjonsteorien til Charles Darwin, jamfør boka hans frå 1873, *Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.* Det språklege stamtreet seier likevel ingenting om den biologiske slektskapen mellom talarane av språka.

Kriterium
---------

Kriteriet for å samle ei gruppe språk i ei grein av stamtreet er at dei har ein felles innovasjon, som når dei germanske språka utgjer ei grein av den indoeuropeiske språkfamilien mellom anna fordi dei alle har gjennomgått den germanske lydforskyvinga.

Binær forgreining
-----------------

Fylogenetisk stamtre med binære forgreiningar.
Somme språkforskarar postulerer at alle forgreiningar i eit stamtre er binære, som i det fylogenetiske treet til høgre. Dette er ein logisk konsekvens av kriteriet for å postulere greiner i stamtreet: Ei gruppe språk blir delt i to greiner: 

1. dei språka som har ein felles innovasjon
2. dei språka som ikkje har innovasjonen

Problem med stamtreteorien
--------------------------

Det indoeuropeiske stamtreet.
I svært mange tilfelle er dette vanskeleg eller umogeleg å få til ei binær forgreining, og det er eit grunnleggjande problem for heile stamtreteorien. Til dømes har det ikkje late seg gjere å setje opp eit stamtre for den indoeuropeiske språkfamilien med berre binære forgreiningar. Det har difor blitt føreslege ein alternativ modell, bølgjeteorien.
Demonstrerande tyske matrosar i Kiel i 1918
**Mytteri** er ein oppreist som består i at fleire folk går saman om ulydnad mot ei leiing. Mannskap på skip eller soldatar i ei militær eining er døme på folk som kan utføra mytteri.

Militært mytteri er straffbart i Noreg med ei strafferamme på tre års fengsel i fredstid og 15 år i krigstid (etter den militære straffeloven av 22. mai 1902, § 50 og § 97).

Kjende mytteri
--------------

Mytteriet på Bounty, der besetninga på eit britisk fartøy tok over skipet i Stillehavet på slutten av 1700-talet, er eit kjend mytteri som sidan er blitt filmatisert fleire gonger. 

Mot slutten av fyrste verdskrigen bidrog mytteri blant tyske matrosar i Kiel til at Tyskland måtte godta våpenkvile og avslutta krigen.

Der var mytteri i Danmark i 1953, då soldatar i Søgårdlejren protesterte mot ei forlenging av verneplikta frå 12 til 18 månader.

Kjelder
-------

1. ↑  «mytteri». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 2. februar 2022.
2. ↑  Stevenson 2012, s. 492-495

* *Denne artikkelen bygger på «Mytteri» frå Wikipedia på dansk, og «Mytteri» frå Wikipedia på bokmål den 14. juli 2022.*

* mytteri i Store norske leksikon
* Stevenson, David (2012), *1914-1918 The History of the First World War*, Penguin, ISBN 9780718197957

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Fransk elitesoldat i kampuniform på PR-oppdrag på Forsvarets dag i 2005.
**Soldat** er ein person som høyrer til eit militærvesen. Dette er vanlegvis ein person som har fått militær grunnutdanning og som høyrer til dei væpna styrkane i eit land. Soldat blir oftast brukt om nokon som gjer teneste som verva eller vernepliktig, og som har fått trening og utstyr til å forsvare landet og landet sine interesser. Soldatar er del av eit sterkt hierarkisk system der soldatane blir delt inn i fleire underavdelingar med ulike oppdrag, storleik, utdanning og utstyr.

Ordet soldat kjem frå mellomalderlatin *solidatus* og betyr eigenleg «ein person som får sold», der «sold» er løn som leigesoldat. Sjølv om ordet kan brukast om personar frå lågaste til høgaste grad, blir soldat i dagleg tale ofte brukt om ein vanleg meinig.

I vidare forstand kan omgrepet soldat brukast om alle slags organiserte og væpna krigarar, og også om «kjempende» medlemer av militærliknande grupperingar som for eksempel Frelsesarmeen.

I Noreg
-------

Dei fleste soldatane høyrer til dei lågaste gradene meinig og korporal i Hæren eller tilsvarande grader i Sjøforsvaret og Luftforsvaret. I Noreg blir soldatar med sersjants grad eller høgare kalla befal, og befal med fenriks eller høgare grader for offiserar.

Spesielle grupper av soldatar er mellom anna dragon, gast, gardist, kavalerist, artillerist, ingeniørsoldat og kommandosoldat/spesialsoldat/jeger.

Bilete
------

* U.S. Army soldatar i Bagdad, Irak i 2007U.S. Army soldatar i Bagdad, Irak i 2007
* Soldatar frå Det osmanske riket under den første verdskrigenSoldatar frå Det osmanske riket under den første verdskrigen
* Barnesoldat på 13 år i den finske borgarkrigen 1918Barnesoldat på 13 år i den finske borgarkrigen 1918
* Tysk soldat under den andre verdskrigenTysk soldat under den andre verdskrigen

Sjå også
--------

* Krigsmann
* Militærvesen
* Militære grader
* Offiser
* Fallskjermsoldat
* Kommandosoldat (spesialsoldat/spesialjeger/jegersoldat)
* Leigesoldat
* Barnesoldat
* Geriljasoldat
* Krig
* Verneplikt
* Yrkesforsvar
* Uniform
* Tinnsoldat

Kjelder
-------

1. 1 2  «Soldat» (27. august 2014), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 20. november 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Soldat**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
| **Fogn** |
| --- |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Vestlandet |
| **Koordinatar** | 59°08′13″N 05°55′12″E﻿Koordinatar: 59°08′13″N 05°55′12″E﻿

 |
| **Areal** | 10,4 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Ørnakulå (175 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Rogaland

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 350 |
| **Folketettleik** | 33 /km² |

**Fogn** er ei øy i Stavanger kommune i Rogaland. Øya er særleg kjend for storstilt dyrking av tomat i veksthus. Det bur kring 350 menneske fast på Fogn.

Fogn i Finnøy
Innbyggjarane har eigen barnehage og ein skule som gjev undervisning til og med 7. klasse. Frå og med 8. klasse må elevane ta båten til ungdomsskulen, som ligg på Finnøy. Øya har ein butikk.

Fogn har òg eit aktivt idrettsmiljø med fotball som hovudaktivitet. Fogn sitt A-lag ligg i 6. divisjon.

Øya har mange hytter, og på sommarstid er innbyggjartalet mykje større enn elles på året.

Kjelder
-------

1. ↑  Velkommen til Fogn[*daud lenkje*], finnoy.no
2. ↑  Velkommen til Fogn[*daud lenkje*], finnoy.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
|  |  |
| --- | --- |
| SOMTIMS ven aig svefndrauma kan
aig draumen ein simpl, silly draum
SO er den: AIG imago meg self
lefa innside ein astroide
vid hundre odder humans
reisen vekk fra Systm Sol
  ne meir moons
FOR all tiim
onli fara out.
  VUL det einsamme
i uss da fersvinna?

 |  |

***Solaris korrigert*** er ei diktsamling av den norske forfattaren Øyvind Rimbereid, utgjeven i 2004. Samlinga inneheld det lange titteldiktet, og åtte dikt til. Boka mottok Kritikerprisen året ho kom ut og vart utropt til årets dikt av lyttarar og eit kritikarpanel på NRK P2. Ho vart seinare innlemma i ei 2007-utgåve av den norske litterære kanonen.

Titteldiktet, som omfattar 800 vers over 40 sider, er eit episk dikt med eit science fictionmotiv. Eg-forteljaren lever i framtidsbyen *Stavgersand* i året 2480. Han er operatør for eit lag av robotar som utfører vedlikehald på undersjøiske røyr på havbotnen utanfor kysten av Rogaland. Saman med kvinna Shiri lever han i byområdet *organic 14.6*. Samfunnet som vert skildra i diktet er eit høgteknologisk univers, prega av klasseskilje og med spor av økologiske katastrofar som har råka delar av jorda. 

Språkleg uttrykkjer eg-personen seg på eit blanda språk med trekk av stavangerdialekt, gammalnorske former, dansk, engelsk og låglandsskotsk. Utypisk for science fiction-sjangeren er ikkje hovudpersonen ein opprørar eller analytikar, men ein enkel arbeidar, med aktive, konkrete draumar om tryggleik og eit godt liv for seg og sin kjære. I løpet av diktet vert det skildra ein situasjon der menneska skal evakuere verda, tilsynelatande gjennom å bli klona («so kan ein modell / af meg lefa der inn, abstract-faktical. / Den ska ku existen long eftr meg»).

Diktet sin tittel kan gi assosiasjonar til Stanislaw Lem sin roman *Solaris* (1962) og Andrej Tarkovskij si filmatisering av denne, *Solaris* frå 1972. Visjonsdimensjonen kan føre tankane til *Aniara* av Harry Martinson, medan det hybride språket minnar om Axel Jensen sine bøker frå Oblidor.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Solaris korrigert» frå Wikipedia på bokmål, den 4. januar 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Kjelde for analysen av diktet er «Audun Lindholm om Solaris korrigert» I: *Norsk litterær kanon*. Cappelen Damm, 2008. ISBN 978-82-04-13826-2

* Solaris korrigert. Øyvind Rimbereid, gyldendal.no

Bakgrunnsstoff
--------------

* Marius Lien, «Den nye vinen» Arkivert 2008-05-01 ved Wayback Machine. *Morgenbladet*, 25. april 2008. Intervju med Øyvind Rimbereid.
**Foldafjorden**, **Foldfjorden** eller berre **Folda** er ein fjord i Namsos og Nærøysund kommune i Trøndelag. Folda er eit havområde som ligg utanfor fjorden og strekkjer seg sørover og Foldafjorden er fjorddelen av dette området. Innerfolda er ein lang fjordarm av Foldafjorden og frå starten av Foldafjorden til botn av Innerfolda er fjorden 75 km lang. 

Fjorden har innløp mellom Abelvær i nord og øya Jøa i sør og strekkjer seg innover i ein nordaustleg retning. På austsida av Jøa går Gyltfjorden sørover. Nordaust for innløpet til Gyltfjorden ligg bygda Salsnes. Litt lenger nordaust ligg den vesle fjorden Fjærangen. Riksveg 769 kryssar dei ytre delane av denne fjorden og går eit lite stykke vidare til bygda Lund. Frå her går det ferje nordover til Geisnes og Hoflesja på nordsida av fjorden. 

Geisneset deler fjorden i to. På sørsida held fjorden fram austover til Oppløyfjorden. Like etter fjorden har passert nordsida av Geisneset deler fjorden seg vidare i to. Kvisten held fram austover, medan Korsnesstraumen går nordover til Kolvereidvågen og Kolvereid. Her startar òg Innerfolda som strekkjer seg 42 km vidare innover.

Koordinatar: 64°44′18.240″N 11°25′22.926″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
|  |
| --- |
| **Bekkeblom** |
| BekkeblomBekkeblom |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Ranunculales |
| **Familie:** | Soleiefamilien Ranunculaceae |
| **Slekt:** | Bekkeblomslekta *Caltha* |
| **Art:** | **Bekkeblom** *C. palustris* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Caltha palustris***L. 1753 |

**Bekkeblom** (*Caltha palustris*), òg kalla **soleihov**, er ei fleirårig urt i soleiefamilien som veks på fuktige plassar over heile Noreg. Han er umiskjenneleg med tjukke, glatte stenglar, og mørkegrøne, glinsande blad. Blomane er gule, og minner om soleie (*Ranuculus*), men er større. Blomstringstida er frå april til juni. Til fjells, og langt mot nord finst former med krypande, rotslåande stengel, og mindre blomar. Desse vert ofte rekna som ein eigen underart, men det dreier seg truleg om ei tilpassing til klimaet. Planten har vid utbreiing i tempererte, fuktige strøk på den nordlege halvkule. Han vert òg dyrka i hagar. Det finst hageformer med fylte blomar, og med kvite blomar. Planten er giftig.

Bekkeblom ved ein bekk. *Bilete: Kjetil Lenes*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Bekkeblom**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Den austerriksk-tyrkiske krigen** vart utkjempa mellom Austerrike og Det osmanske riket frå 1716 til 1718.

Freden i Karlowitz (1699) vart ikkje akseptert som ein langvarig avtale for Det osmanske riket. Tolv år etter Karlowitz, byrja tyrkarane det langvarige målet om å hemne nederlaget i slaget ved Wien i 1683.

Først slo armeen til den tyrkiske storvesiren Baltacı Mehmet den russiske armeen til Peter den store i den russisk-tyrkiske krigen (1710–1711). Så gjenerobra den nye storvesiren Damat Ali Morea frå venetianarane i 1715 i den osmansk-venetianske krigen (1714–1718), 

Som ein reaksjon truga Austerrike, som var garantist for freden i Karlowitz, Det osmanske riket, men som svar erklærte Det osmanske riket krig mot Austerrike.

I 1716 slo prins Eugene av Savoie tyrkarane i Petrovaradin. Banaten og hovudstaden Timişoara vart erobra i oktober 1716. Året etter, etter at austerrikarane erobra Beograd, ønskte tyrkarane fred og i 1718 signerte dei freden i Passarowitz. Austerrikarane fekk halde kontroll over Beograd og freden i Passarowitz stadfesta områda dei vann i 1699, slik at tyrkarane no stod att med kontroll over sørbreidda av Donau.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Austro–Turkish War (1716–18)» frå Wikipedia på engelsk, den 27. desember 2011.*
**Christopher Wren** (30. oktober 1632–8. mars 1723) var ein engelsk vitskapsmann og arkitekt, kjend for rolla si i gjenoppbygginga av kyrkjene i London etter storbrannen i London i 1666.

Wren er særleg kjent for planteikningane sine av St. Pauls katedral, ei av få domkyrkjer i England oppført etter mellomalderen, og den einaste renessansedomkyrkja i landet. Han henta inspirasjon frå Peterskyrkja i Roma, og sjølv om planen vart møtt med stor motstand, lukkast det han å gje London og England eit dei prektigaste byggverka i byen og landet.

Wren vart fødd i 1632 i Wiltshire som son av domprosten i Windsor. Som gut møtte han den unge prinsen Karl, som seinare vart konge og tilsette Wren som arkitekt. Han fekk utdanninga si på Westminster School og Wadham College ved Universitetet i Oxford, og vart vald til All Soul. I 1657 byrja han å undervise i astronomi ved Gresham College, og fire år seinare vart han professor i astronomi ved Oxford, inntil han gjekk av i 1673. Wren var òg medstiftar av Royal Society, som han var formann for frå 1680 til 1682.

Hans første større arkitektoniske arbeid var Sheldonian Theatre i Oxford, og han teikna fleire andre universitetsbygningar i både Oxford og Cambridge, blant anna universitetskyrkjene ved Pembroke College og Emmanuel College i Cambridge.

St Pauls katedral
Etter den store bybrannen i London vart han vald som arkitekt for St Pauls katedral, og deretter vigde han seg heilt til arkitekturen. Planlegginga og oppføringa av den nye domkyrkja fann stad frå 1675 til 1710, og i mellomtida teikna Wren saman med kollegaene sine Robert Hooke og Nicholas Hawksmoor, mange andre bygningar, blant anna 51 kyrkjer i London som erstatning for dei 81 som var vorte øydelagt, og mange av desse er i dag verna. Han deltok òg i teikninga av Monument to the Great Fire of London, Royal Greenwich Observatory, Chelsea Hospital, Greenwich Hospital, Marlborough House, Ashmolean Museum i Oxford, Wren Library ved Trinity College i Cambridge, og mange andre framtredande bygningar.

Christopher Wren vart slått til riddar i 1673, og var medlem av parlamentet i periodane 1685–1688 og 1702–1705.

Forfattaren John Aubrey skreiv at Wren vart frimurar i 1691.

Wren døydde i 1723 og vart gravlagd i St Pauls katedral. Ei innskrift i domkyrkja, tileigna arkitekten, lyder «*Lector, si monumentum requiris, circumspice*» ('Lesar, viss du søkjer eit minnesmerke, så sjå deg omkring').

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Christopher Wren» frå Wikipedia på bokmål, den 12. november 2010.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
	+ *On a Grander Scale: The Outstanding Career of Sir Christopher Wren* (ISBN 0-00-710775-7 innbunde, ISBN 0-00-710776-5 uinnbunde)
	+ *His Invention So Fertile: A Life of Christopher Wren* (ISBN 0-19-514989-0)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Den andre polske republikken** er namnet som vert nytta om Republikken Polen mellom første og andre verdskrig.

Då landegrensene til staten vart fastsett i 1922 etter fleire krigar grensa republikken mot Tsjekkoslovakia, Tyskland, Fristaden Danzig, Litauen, Latvia, Romania og Sovjetunionen, pluss ei lita kyststripe mot Austersjøen rundt byen Gdynia. Republikken hadde eit areal på 388 634 km² (sjette største i Europa, hausten 1938 auka arealet til 389 720 km² etter annekteringa av Zaolzie) og 27,2 millionar innbyggjarar same året. I 1939, like før den andre verdskrigen braut ut er det estimert at folketalet var 35,1 millionar innbyggjarar. Nesten ein tredjedel av desse var minoritetar (13,9 % ukrainarar, 3,1 % kviterussarar, 8,6 % jødar, 2,3 % tyskarar og 3,4 % litauarar, russarar og tsjekkarar.

Den andre republikken vert ofte assosiert med periodar med mykje motgang, problem og triumf. Det var store økonomiske vanskar og øydeleggingar etter den første verdskrigen, etterfølgd av den sovjetiske invasjonen under den polsk-sovjetiske krigen, og det stadig meir fiendtleg innstilte Nazi-Tyskland. Landet klarte likevel å stå imot og til og med utvide landområda sine. Polen hadde ikkje oversjøiske koloniar, men klarte likevel å halde eit nivå av økonomisk utvikling og velstand som kunne samanliknast med det ein fann lenger vest. Dei store kultursentera Warszawa, Kraków, Poznan, Wilno og Lwów gjorde dei til store europeiske byar. Her var òg internasjonale anerkjende universitet og andre høgare utdanningsinstitusjonar. I 1939 hadde republikken vorte ei stor verdsmakt både politisk og økonomisk.

Den andre polske republikken enda i september 1939, då både tyske og sovjetiske styrkar rykte inn i landet. Folkerepublikken Polen vart oppretta etter den andre verdskrigen tok slutt i 1945.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Second Polish Republic» frå Wikipedia på engelsk, den 10. juni 2008.*