recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Oversyn over den menneskelege døgnrytmen med nokre fysiologiske parametrar
**Kronobiologi** er eit vitskapleg felt der ein studerer periodiske (sykliske) fenomen i levande organismar og deira tilpassing til sol- og måne-relaterte rytmar. Desse syklusane er kjende som **biologiske rytmar**.

Kronobiologiske studiar omfattar mellom anna komparativ anatomi, fysiologi, genetikk, molekylærbiologi og åtferda til organismar.

Den viktigaste rytmen i kronobiologi er døgnrytmen, ein syklus på ca. 24 timar som viser seg i fysiologiske prosessar hjå planter og dyr. Andre rytmar, som tidevassryten, spelar også ei viktig rolle hjå mange organismar.

Bakgrunn
--------

I 1960 handla det 25. årlege seminaret i kvantitativ biologi ved Cold Spring Harbor Laboratory i New York om biologiske klokker. I tiåra før hadde mange forskarar studert døgnrytmar uavhengig av einannen. Deltakarane var botanikarar, entomologar (insektforskarar), fysiologar, økologar, mikrobiologar og åtferdsbiologar, evolusjonære biologar og medisinarar. Dette møtet grunnla feltet kronobiologi; det var her desse vitskapskvinner og -menn skjønte at dei alle studerte det same fenomenet. Terminologi og metodar blei heretter samkjørde. Dei neste åra utvikla det seg to fraksjonar, èin leia av Franz Halberg som ville sjå på feltet frå ein medisinsk synsvinkel og éin leia av Colin Pittendrigh som hadde bakgrunnen sin i den evolusjonære og økologiske biologien. Pittendrigh blei vald til leiar av *Society for Research in Biological Rhythms* og grunnforsking på allslags organismar, plantar som dyr, følgde.

Referansar
----------

1. ↑  Zivkovic, Bora (17. mai 2006). «Clocks in Bacteria V». *A Blog Around the Clock* (på engelsk). ScienceBlogs. Henta 23. desember 2007.
2. ↑  Zivkovic, Bora (3. juli 2006). «ClockTutorial #2a: Forty-Five Years of Pittendrigh's Empirical Generalizations». *A Blog Around the Clock* (på engelsk). ScienceBlogs. Henta 23. desember 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC

 |
Vest-Antarktis til venstre på kartet
Oversynskart over Vest-Antarktis
**Vest-Antarktis** er den delen av Antarktis som ligg vest for Den transantarktiske fjellkjeda. Både det nordlegaste punktet (Hope Bay) og det høgaste punktet i Antarktis (Vinson Massif) ligg her.

Geografi
--------

Vest-Antarktis er den minste delen av Antarktis. Den geografiske grensa for området går frå Rosshavet til Weddellhavet. Drakesundet og Scotiahavet skil Antarktis frå Sør-Amerika.

Nesten heile Vest-Antarktis ligg på den vestlege halvkula. Størstedelen av Vest-Antarktis er dekt av brear og innlandsis, men det finst også berre område kalla antarktiske oasar. 

### Område

Dei geografiske områda i Vest-Antarktis er:

* Graham Land
* Palmer Land
* Ellsworth Land
* Marie Byrd Land
* Edward VII Land

### Avgrensande hav

Vest-Antarktis har kyst mot:

* Scotiahavet
* Weddellhavet
* Bellingshausenhavet
* Amundsenhavet
* Rosshavet

### Fjellområde

Dei største fjellkjedene er:

* Dei transantarktiske fjella
* Ellsworth Mountains

Dei høgaste toppane er:

* Vinson Massif, 4 892 moh. Sentinel Range
* Mount Tyree, 4 852 moh. Ellsworth Mountains
* Mount Shinn, 4 660 moh. Sentinel Range
* Mount Gardner, 4 587 moh. Ellsworth Mountains
* Mount Craddock, 4 368 moh. Sentinel Range

### Shelfis

Dei største isbremområda er:

* Filchner-Ronne-isen, cirka 422 420 km²
* Larsenisen, cirka 48 600 km²
* George VI-isen, cirka 23  880km²
* Wilkinsisen, cirka 13 680 km²
* Rossisen, cirka 472 960 km²

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Västantarktis» frå Wikipedia på svensk, den 13. mars 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over området
* Satellitbilde over Vest-Antarktis
* Oversiktskart over Vest-Antarktis frå NASA (PDF)
**Honoré de Balzac** (20. mai 1799–18. august 1850) var ein fransk romanforfattar, ein leiande aktør i framveksten av dei litterære stilretningane naturalisme og realisme. Åtte av romanane hans og eit par samlingar med forteljingar og noveller har kome ut på norsk.

Liv og gjerning
---------------

Balzac var av borgarslekt i Tours. I 1815 flytta han til Paris der han byrja studere jus. Etter eksamen prøvde han utan hell seg som diktar. Han mislukkast òg som forretningsmann, sleit med gjeld sidan i livet. Etter mykje motgang byrja han på ny å skrive. Dei 20 siste åra han levde skreiv han over 80 romanar.

Balzac er særleg kjend som skildrar av det samfunnet han levde i. Han meinte at romanforfattaren skulle vise dei kreftene som styrer samfunnsutviklinga. Utan illusjonar skildrar han menneske som kjempar om goda i verda, og syner klart den rolla pengar spelar i menneska si jakt på nyting, makt og status. Såleis er han ein forløpar for den litterære naturalismen. I politikken gjekk Balzac frå eit liberalt til konservativt verdisyn. Han forsvarte Kyrkjas plass i samfunnet, trass i sterk kritikk av sider ved katolisismen, og var positiv til det restaurerte kongedømmet.

Balzac var fascinert av personlegdomar som dreiv samfunnsutviklinga, endå om dei ikkje fylgde gjengse etiske reglar. Figurane hans er ofte styrt av éi drift eller ein karaktereigenskap som opptrer i stadig meir reindyrka form. I romanane viser han elles medkjensle med taparane i kampen for tilværet.

Balzac er ein allvitande forfattar som kommenterer forteljinga, til dømes forklarar han korleis dei enkelte hendingane illustrerer allmenne lover. Han braut med mange tradisjonelle normer for fransk prosa, dessutan vart han lenge kritisert for å mangle stilistisk eleganse. Stilen er ein integrert del av den dynamiske forfattarskapen, oppbygginga av romanane er planlagt til minste detalj. Av Balzac sine romanar er mellom andre *Eugénie Grandet*, *Far Goriot* og *Tapte illusjoner* omsett til norsk. Ei novellesamling, *Balzac forteller*, kom i norsk omsetjing i 1985.

Kjelder
-------


* Store norske leksikon

---

* *Denne artikkelen bygger på «Honoré de Balzac» frå Wikipedia på bokmål, den 31. oktober 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Skrønemakaren baron von Münchhausen flyg på ei kanonkule.
**Lygesoge**, **lygesaga** eller **skrøne** er ei forteljing som er tydeleg oppspinn, og inneheld utrulege framstillingar av hendingar. Dei nytter ofte overdriving, og kan til dømes ha form som jakt- eller fiskeskrøner. Mange av dei har ein namngjeven, meir eller mindre mytisk person som hovudfigur.

Slike soger kan vera ei form for skjemteeventyr kjend som **lygeeventyr**. Slike eventyr inneheld gjerne berre ein episode, men kan også setjast saman til lengre forteljingar. Desse eventyra har Aarne-Thompson-nummer 1875–1999.

Nokre kjende skrøner som har fått litterær form er forteljingane om baron von Münchhausen. Lygesoger er kjend frå USA-amerikansk folklore, og har inspirert forfattarar som Washington Irving (i *History of New York*, 1809) og Mark Twain (i *Life on the Mississippi*, 1883).

Personar knytte til lygesoger
-----------------------------

* Martin Kvennavika, skipperen på Survikjekta

* Johnny Appleseed, amerikansk spreiar av eple
* Paul Bunyan, ein gigantisk amerikansk tømmerhoggar
* Mike Fink, amerikansk sjømann på Mississippi
* Davy Crockett, amerikansk skyttar

Kjelder
-------

1. ↑  *Lygeeventyr (AT 1875 – AT 1999)*, Institutt for kulturstudier og orientalske språk, UiO, henta 17. januar 2019
2. ↑  «Tall tale | folk tale», *Encyclopedia Britannica* (på engelsk), henta 17. januar 2019

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN

 |
| Georgetown i Guyana |
| --- |
| Klokka på Stabroek-marknaden i GeorgetownKlokka på Stabroek-marknaden i Georgetown Klokka på Stabroek-marknaden i Georgetown |
| Styresmakter |
| Land | Guyana |
| Geografi |
| Koordinatar | 6°48′″N 58°10′″W﻿Koordinatar: 6°48′″N 58°10′″W﻿ |
| Plassering |
| 

Georgetown i Guyana is located in Guyana

 |

**Georgetown** er den største byen og hovudstaden i Guyana. Han hadde i 2004 235 000 innbyggjarar og ligg ved utlaupet til elva Demerara ved Atlanterhavet. Byen ligg under havnivået og er verna av dike. Brorparten av handelen i landet går gjennom hamna i byen. Her finst tekstilindustri, sukkerfabrikkar og det vert fiska etter reker. Byen er endepunktet for to jarnbanestrekkjer langs kysten og har eit universitet frå 1963.

Georgetown vart grunnlagd av britar i 1781. Byen vart seinare okkupert av franskmenn og nederlendarar fram til 1812. I byen er det ei anglikansk domkyrkja i tre frå 1889, og er med ei høgd på 44 meter mellom dei høgste trebygningane i verda.

Kjelder
-------

* 

* «Georgetown\_-\_hovedstad\_i\_Guyana» av redaksjonen i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Georgetown i Guyana**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 76°33′S 162°2′E﻿

**Endeavour Massif** er eit stort, flatt fjellmassiv på Scott Coast i Victoria Land i Antarktis. Massivet strekkjer seg sørover frå Pa Tio Tio Gap til Frybreen og dannar den sørlege blokka av Kirkwood Range (Robertson Massif dannar den nordlege). Shoulder Mountain, Mount Belgrave og Mount Creak stig opp frå den sørlege delen av massivet. Bratte kystklipper og utskytande ryggar markerer austsida, medan vestsida heller slakare ned frå den vide, platåliknande toppen.

Fjellet vart opphavleg kalla «Mount Endeavour» av den nordlege landmålingsgruppa frå New Zealand under Commonwealth Trans-Antarctic Expedition i oktober 1957, men på seinare kart frå New Zealand og USA er dette namnet nytta om ein 1800 moh høg topp nordvest for Mount Creak. Etter ytterlegare kartlegging av US Geological Survey i 1999 og samtalar mellom Advisory Committee on Antarctic Names og New Zealand Geographic Board, var tnamnet på den sørlege blokka av Kirkwood Range endra til «Endeavour Massif» for at terminologien skulle høve betre til den komplekse karakteren til massivet. For å halde på det historiske namnet vart Mount Endeavour nytta om toppen nordvest for Mount Creak. Begge er kalla opp etter HMNZS «Endeavour» (tidlegare *John Biscoe*), forsyningsskip for den nordlege landmålingsgruppa frå New Zealand i 1957.

Kjelder
-------

1. ↑  «Endeavour Massif». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 16. oktober 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Endeavour Massif» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Endre Asbjørnsson Ugland** (7. februar 1854–26. desember 1918
) var ein lærar, gardbrukar, handelsmann, brukseigar og stortingsmann for Venstre frå Greipstad i Vest-Agder.

Ugland var son til ein gardbrukar. 1869-70 gjekk han lærarskule i Søgne, og var lærar dei neste seks åra. I 1875 kjøpte han garden Underåsen i Greipstad og dreiv denne. Han var òg landhandlar og trelasthandlar, dessutan eigde han både ei mylne og eit sagbruk som han dreiv. I 1887 selde han garden Underåsen og overtok farsgarden til kona, Stokkeland i Vest-Agder.

Ugland var medlem av heradsstyret i Greipstad 1892-1904 og 1907-10, varaordførar 1896-1901. Han var forlikskommissær frå 1898 og nokre år formann i skulestyret. Elles var han formann i både skogselskapet i amtet og i Vest-Agder folkevæpningssamlag, og ordførar for representantskapet i den lokale sparebanken.

Ugland var 1. varamann til Stortinget både 1903-06 og 1906-09. Perioden 1913-15 og 1916-18 var han Oddernes krins sin stortingsmann, han representerte Venstre. I den fyrste valbolken var han medlem av tollkomiteen og valkomiteen, i den andre av landbrukskomiteen. Han hadde sjukdomsforfall heile 1918-sesjonen, og døydde på tampen av året.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
*Spel i nattemørker*
*Falskspel med ruteress*, 1635
**Georges de La Tour** (14. mars 1593–30. januar 1652) var ein fransk målar under barokken, som var lenge gløymd.

Liv og gjerning
---------------

La Tour var son til ein bakarmeister i Vic-sur-Seille i Lorraine i Frankrike. I 1620 opna han målarverkstad i Lunéville, heimstaden til kona. Han arbeidde for hertugen av Lothringen på 1620-talet og for den franske kongen Ludvig XIII, som utnemnde La Tour til hoffmålar i 1639. Viktigaste oppdragsgjevarane hans var likevel frå borgarskapen. Forma i La Tours bilete indikerer at han vitja Nederland og kanskje Italia, og såleis vorte inspirert av Gerard van Honthorst og særleg Caravaggios bruk av chiaroscuro.

Måleri
------

*Maria*
Heile La Tours produksjon omfattar i underkant av tjue måleri, og han var ukjent for kunsthistoria til bileta hans vart oppdaga på nytt tidleg på 1900-talet. Verka hans består av bibelmotiv og sjangerscener, samtlege framstilt som nattbilete. Måleria er kjenneteikna av komposisjonar med eit fåtal store figurar, som regel plassert i forgrunnen av biletet, og med store kontrastar mellom lys- og skugge.

Måleriet *Josef med Jesusbarnet i snikkarverkstaden* har eit for dåtida uvanleg motiv. Berre sjeldan i biletkunsten vart den heilage Josef og Jesusbarnet framstilt utan at Jomfru Maria er nærverande. Dette nattbiletet med ein meisterleg bruk av farge og lys, er ei blanding av religiøs historie og sjangermåleri. La Tour har her avstått frå å legge helgengloriar kring figurane. I staden gir han ei livsnær skildring av arbeidet i verkstaden. Biletet får ei allsidig kristen og ikonografisk tyding, med tanke på at Jesus kallar seg sjølv for «Verdas lys» (Joh. 8:12).

La Tour og familien hans døydde 1652 i Lunéville i ein pest.

Galleri
-------

* Josef med Jesus i snikkarverkstaden, 1640-åra*Josef med Jesus i snikkarverkstaden*, 1640-åra
* Maria Magdalena*Maria Magdalena*
* Hieronymus*Hieronymus*
* Den heilage Josef og engelen*Den heilage Josef og engelen*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Georges de La Tour» frå Wikipedia på bokmål, den 6. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Georges de La Tour**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
| Devoll |
| --- |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Devoll** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region | Albania  Korçë |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  458 km² |
| Innbyggjarar  - By (2011) | 26 716 |
| Koordinatar | 40°38′0″N 20°59′0″E﻿Koordinatar: 40°38′0″N 20°59′0″E﻿ |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Plassering |
| Devoll kommune innafor regionen KorçëDevoll kommune innafor regionen Korçë |

**Devoll** er ein kommune i regionen Korçë i Albania. Kommunen ligg ved den vesle Prespasjøen heilt aust i landet og grensar i aust til nabolandet Hellas.

Kommunen vart oppretta gjennom ei admininistrasjonsreform i 2014, ved at den tidlegare bykommunen Bilisht vart slått saman med landkommunane Qendër Bilisht, Hoçisht, Progër og Miras. Dei tidlegare kommunane inngår no som kommunaleiningar i den nye storkommunen. Kommunen har hovudsete i Bilisht.

Ved folketeljinga i 2011 hadde dei fem kommunane som i dag utgjer storkommunen Devoll, til saman 26 716 innbyggjarar.

Tidlegare administrativ inndeling
---------------------------------

Fram til år 2000 var dei tidlegare by- og landkommunane ein del av distriktet Devoll, som var samanfallande med den noverande kommunen.

Referansar
----------

1. 1 2  Folketeljing 2011
2. ↑  Kommunereforma i 2014
3. ↑  Regionreforma i 2000
Devi som den høgste guddommen, ståande over ein liggande Sjiva og andre gudar.
**Devi** (hindi og sanskrit देवी, Devī) tyder 'gudinne' og blir brukt innan hinduismen for å visa til ulike kvinnelege gudeformer, særleg når dei blir tilbedne åleine. Ho kan sjåast på som ei morgudinne, ettersom Devi ofte blir tilbeden som ei mor. 

Den maskuline utgåva av ordet er Deva. Andre nemningar på Devi er **Mahadevi** ('store gudinne'), **Mahimata** ('moder jord'), **Jai Mata Di** ('heilage mor') og **Mata Rani** ('moderdronning').

Devi som hovudguddom
--------------------

Gudinna er særleg viktig innan sjaktismen, der ho blir sett på som hovudmanifestasjonen av det guddommelege. Det finst fleire tekstar der ho blir opphøgd til skapar og øydeleggjar av universet, medan dei mannlege gudane står under henne i makt og heilagdom. Puranaen *Devi Bhagavata* inneheld til dømes atten tusen hymne til eller om gudinna.

Former av Devi
--------------

Alle dei personleggjorte gudinnene innan hinduismen kan reknast som former av Devi. Dei opptrer med ulike former som kan delast inn i kategoriar:

KaliKali
* **Den fryktelege mora**. Durga, Kali, Tsjamunda, Bhavani og Bhutamata er ulike former av Devi som ei krigargudinne som drep monster ingen andre gudar kan få bukt med. Amman, Ammavaru og Mariamman er sørindiske døme på liknande modergudinner. I nokre tilfelle opptrer Uma eller Parvati, kona til Sjiva, også som ei slik gudinne.

  

LaksjmiLaksjmi
* **Den milde kona** eller mora. Inkarnasjonar av Laksjmi, som er kona til Visjnu, Sarasvati, kona til Brahma, og i mange tilfelle Parvati er ofte meir vennlege utgåver av ei kone eller mor. Dei signer med velferd, grøde og liv heller enn å opptre skremmande.

Devi som namn
-------------

*Devi* er eit vanleg kvinnenamn for hinduar, og finst i eit utal samansetjingar, som *Sridevi*, *Lakshmidevi*, og mannsnamnet *Deviprasad*. Rabri Devi er namnet på den mangeårige sjefsministeren i Bihar. Phoolan Devi var ei vidkjend «bandittdronning» som gjekk inn i politikken.

Sjå òg
------

* Sjakti

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Devi**

| * v
* d
* e
Gudinner i hinduismen |
| --- |
| Åttetakka laksjmistjerne. | Devi Sjakti Laksjmi Parvati Sarasvati *Former av Laksjmi:* Radha  Sita  *Former av Parvati:* Bhavani  Durga Kali  Satti | Trefork, vanleg symbol for Parvati og nærskylde gudinner. |
| *Landsbygudinner:* Ammavaru Mariamman *Andre:* Bharatmata  Bhudevi  Ganga  Gayatri  Mahavidya  Yellamma  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
Det georgiske flagget bruker begge typar georgskross.
Versjon av Sankt Georgskors brukt av svenske frimurarar
**Georgskross** eller *jørgenskross* er krossar knytte til heilage Jørgen (Georg), og finst i litt ulike utformingar. Særleg i Skandinavia kan det visa til ein likearma kross der armane smalnar tydeleg innover mot midtpunktet. Krossen kan også ha rette armar der det eine paret kan vera lengre enn det andre. Georgskrossen er ofte raud på kvit botn.

Bruk
----

Ei rekkje flagg og andre heraldiske symbol bruker ein eller fleire georgskrossar. Det er kjend frå det engelske og georgiske flagget. Den rette krossen er utgangspunkt for flagget til Storbritannia, det jamaikanske riksvåpenet og flagga til øyar som Alderney, Guernsey, Sark og Sardinia. Det finst også i flagg og våpen for byar som Barcelona, Freiburg, Genova, London, Milano og Montreal. Tidlegare land som Austromarriket under Palaiologos-dynastiet og kongeriket Asturias har også nytta krossen i flagg. Den smalnande georgskrossen finst også som ordensteikn for nokre fortenesteordenar. Krossen er også brukt i ulike logoar, varemerke, segl og andre kjenneteikn og mønster. 

Georgskrossen er ordensteikn for George Cross, Hosebandordenen, Kvite rose orden og den russiske Sankt Georgsordenen.

Liknande krossar
----------------

Den likearma georgskrossen kan minna om maltesarkrossen, men dette har innhakk ytst på krossarmen. Ein finn også likande *utskrådde krossar* i fylkesvåpenet til Rogaland og kommunevåpenet til Klepp og *utbøygde krossar* i våpenskjolda til Nord-Trøndelag og Verdal.

Den rette utgåva av krossen liknar gresk kross og genfkross, men skil seg frå desse ved at georgskrossen går heilt ut til sidekantane av eit flagg eller skjold («gjennomgåande») medan dei to andre ikkje gjer det («svevande»).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Georgskors» frå Wikipedia på bokmål, den 22. juni 2011.*

* «Georgskors» i *Den Store Danske*
*For diktsamlinga av Georg Johannesen, sjå Ars Moriendi, eller De syv dødsmåter.* 
Illustrasjonen for åndeleg hovmod: djevlane viser fram gullkroner til den døyande, eit symbol på verdsleg hovmod, medan Kristus, Maria og Gud Fader ser på med misnøye.
**Ars moriendi** (latin for «kunsten å døy») var tittelen på eit vidgjete kristent, illustrert mellomalderverk frå 1400-talet som vart mykje lese i samtida. Verket kom ut 60 år i etterkant av den store pesta og skildra gode og vonde krefter i kamp om menneskesjela og korleis ein skulle få ein god død.

Den lange versjonen
-------------------

Det fanst opphavleg ein lang versjon av verket, *Tractatum/ Speculum artis bene moriendi*, skrive av ein dominikanarmunk i 1415, og ein kortversjon som fyrst dukka opp i Nederlanda rundt 1450. Den lengste versjonen vart omsett til dei fleste vesteuropeiske språka, og vart svært populær i England. Dessutan var *Ars moriendi* eitt av dei fyrste verka som vart trykt ved hjelp av trykkjekunsten, og det eksisterer difor i 300 eksemplar den dag i dag. Berre eitt av dei 300 eksemplara er illustrert.

Det fyrste kapitlet forklarer at det finst ei god side ved døden, og prøver å trøysta den døyande med at døden ikkje er noko å vera redd for. Andre kapitlet skildrar dei fem freistingane som plagar eit døyande menneske, og korleis ein kan unngå dei. Freistingane er mangel på tru, fortviling, utolmod, åndeleg hovmod og grådigheit. Tredje kapitlet listar opp dei sju spørsmåla ein skal stilla eit døyande menneske, saman med trøysta som er tilgjengeleg for han gjennom dei forsonande kreftene i Kristi kjærleik. Fjerde kapitlet uttrykkjer behovet for å imitera Kristi liv. Femte kapitlet er retta mot vener og familie og skildrar dei generelle reglane for oppførsel på dødsleiet. Sjette kapitlet tek med dei passande bønene ein skal be for den døyande.

Kortversjonen
-------------

Kortversjonen, som kan sporast heilt tilbake til 1450, vart laga ved hjelp av blokktrykk og føregrip dermed dei blokktrykte bøkene som vart introduserte i Europa i 1460-åra. Kortversjonen er i stor grad basert på andre kapittel av *Ars moriendi*, men inneheld elleve utskorne illustrasjonar. Desse viser ein djevel som syner fram ein av dei fem freistingane på ei side, og ein engel som viser kva ein skal gjera for å motstå freistinga på hi sida. Det siste biletet viser mennesket som vert teke opp til himmelen, og djevlane som forvirra går ned att i helvetet. Kortversjonen var like populær som den lange, men han vart ikkje omsett til engelsk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ars moriendi» frå Wikipedia på engelsk, den 31. august 2013.*

* «Ars moriendi» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Foulness** er ei øy utanfor austkysten av Essex i England. Mellom øya og fastlandet går ei smal elv. Øya hadde 212 innbyggjarar i folketeljinga i 2001, og dei fleste bur i Churchend og Courtsend nord på Foulness. Øya har ei kyrkje, ein butikk og postkontor. Namnet kjem av orda *fowl*, som tyder 'fuglevilt', og *ness*, som tyder 'nes'.

Foulness er hovudsakleg jordbruksland og er verna frå havet av eit dike. På sjøsida av dika er det eit vidstrekt marskland med mykje vadefugl, mellom anna klyde. Dette området er ein ramsarstad, og ein kan derfor berre dra til øya om ein har fått spesiell løyve til det. 

Sidan 1926 har øya vore landfast via fleire bruer. Under nordsjøflaumen i 1953 vart nesten heile øya lagt under vatn og to menneske mista livet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Foulness» frå Wikipedia på engelsk, den 26. januar 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Informasjon om Foulness Arkivert 2004-09-29 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 51°35′48″N 0°53′49″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 54°4′0″ N 3°9′5″ W﻿

**Foulney Island** er ei låg, grass- og gruskledd øy søraust for Roa Island, utanfor sørenden av Furnesshalvøya i Cumbria i England. Foulney Island er ei av Furnessøyane i Morecambe Bay, nord i England. Øya høyrer til Barrow-in-Furness og har eit areal på 16 hektar. Ho heitte tidlegare *Fowle Island*.

Øya er landfast via ein grus- og steinbanke bygd i victoriatida som vern mot tidvatnet. På det høgaste er øya berre 3 meter over høgvatn. Når tidvatnet har maksimalt utslag kan nesten heile øya ligge under vatn ved flo sjø. Det er ikkje fast busetnad på øya. 

Foulney er eit stort fuglereservat og har status som Site of Special Scientific Interest (SSSI, stad av særleg vitskapleg interesse). Om sommaren passar ein oppsynsmann på øya og det er ikkje lov for publikum å gå nær hekkeområda. Av fuglar på øya finn ein splitterne, dvergterne, raudnebbterne, makrellterne, rosenterne (sjeldan), tjeld, sandlo, heilo, tundralo, ringgås, siland, toppdukkar, svartand, raudstilk,heipiplerke, ærfugl, myrsnipe, polarsnipe, sandløpar, storspove, småspove og andre spovar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Foulney Island» frå Wikipedia på engelsk, den 26. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ *Lost Lancashire* av A.L.Evans (ISBN 1-85284-052-8).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
██ Land der eit vestslavisk språk er nasjonalspråket
██ Land der eit austslavisk språk er nasjonalspråket
██ Land der eit sørslavisk språk er nasjonalspråket
**Slaviske folk** er ei sams nemning for ei rekkje folkeslag i det austlege Europa, som har felles avstamming og likskapar i språk og kultur. Saman med dei germanske, romanske og keltiske språka utgjer dei slaviske språka ei av hovudgruppene av indoeuropeiske språk.

Opphavet til dei slaviske folka er ikkje heilt klart. Dei utvikla først eit eige skriftspråk på 800-talet. Plinius den Eldre, Tacitus og Ptolemeus nemner i det første hundreåret e. Kr. eit folk som er busett aust for elva Wisła, og som er ulikt dei germanske vandalane som au budde i området. Namnet «slavarane» (Sklavenoi) opptrer første gong i bysantinske kjelder på 500-talet. Under keisar Justinian 1. (527-565) dukkar slavarar opp hos bysantinske skribentar. Dei fortel om talrike slavarar frå Karpatane, nedre Donau og Svartehavs-området som har slått seg ned i Austromarriket. 

Dei slaviske språka **Dei slaviske språka** er ei grein av dei indoeuropeiske språka. 

På 1800- og 1900-talet har det vore freista finne eit opphavsområde for dei slaviske folka, som da skulle vere eitt folk i opphavet. Dette ut frå ein pan-slavisk tankegang. Men dette er framleis ikkje klart. 

På grunn av slavarane sine vandringar og kor dei i nyare tid bur, deler ein dei normalt inn i tre undergrupper:

* Vestslavarar: Primært polakkar, tjekkarar, slovakar, sorbarar.
* Austslavarar: Primært russarar, ukrainarar, kviterussarar.
* Sørslavarar: Primært bulgararar, makedonarar, serbarar, bosniakar, kroatar, slovenarar, montenegrinarar.

(Namnet på den tidlegare staten Jugoslavia betyr for øvrig *Sørslavarane sitt land*).

Kiev-riket omkring 1000 e.Kr
Austslavarane breidde seg frå 500-talet mot nord til det finsk-ugriske og baltiske området. Under innverknad av vikingane oppstod i det noverande Ukraina, Kviterussland og det vestlege Russland omkring slutten av 800-talet det første austslaviske riket, Kiev-riket. I seinmellomalderen delte austslavarane seg i kviterussarar, ukrainarar og russarar. Dei sistnemnde spreidde seg frå sist på 1500-talet langs den noverande transsibirske jernbanen austetter heilt til Stillehavet.

Kjelde
------

Den danske wikipediaen, art. *Slaverne*, som lesen 22. november 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Macao** (Machiao; 澳門(馬交)), på portugisisk **Macau**, er ein adminstrativ region på ei lita halvøy i sørlege Kina, 65 km vest for Hongkong. Hovudstaden er Santa Nome de Deus de Macau. På mandarin heiter Macao ogso Àomén (澳門). Macao er også kjend som Magok (媽閣廟), Haojing'ao (壕鏡澳), Xiangshan'ao (香山澳) og Liandao (蓮島 «Lotusøya»). Folkesetnaden er om lag 435 000 (2004).

Kart over Macao

### Soga

Macao vart grunnlagd som ein portugisisk koloni i 1557 og vart eit viktig handelssentrum. Staden miste mykje av statusen då britane grunnlagde Hongkong like attved. Etter den portugisiske revolusjonen i 1974 oppretta Kina og Portugal diplomatisk samband og byrja forhandla om statusen åt Macao. I 1979 vart Macao eit kinesisk territorium under portugisisk forvaltning. Etter fleire tingingar i 1987 vart det slutta at Macao skulle gjevast til Kina i 1999, med di det vart eit særskilt administrativt område.

### Geografi

Macao ligg på den vestre sida av vika der Perlefloda (Zhujiang) munner ut i Sørkinahavet. Macao er, attåt halvøya, to øyar, Taipa og Coloane. Størstedelen av Macao er utbygd. Der finst ikkje fossar eller elvar, og difor er vatn ei mangelvara.

### Økonomi

Turismen er den viktigaste delen i økonomien. Kasinoverksemda står for nesten helvta av innkomene. Andre næringar er tekstilindustri og fyrverkeriproduksjon.

Bakgrunnsstoff
--------------

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Macao**

| * v
* d
* e
Provinsar og regionar i Kina |
| --- |
| Kinas flag | **Provinsar:** | Anhui • Fujian • Gansu • Guangdong • Guizhou • Hainan • Hebei • Heilongjiang  • Henan • Hubei • Hunan • Jiangsu • Jiangxi • Jilin • Liaoning • Qinghai • Shaanxi • Shandong • Shanxi • Sichuan • Yunnan • Zhejiang |
| **Autonome regionar:** | Guangxi • Indre Mongolia • Ningxia • Tibet • Xinjiang |
| **Byprovinsar:** | Beijing • Chongqing • Shanghai • Tianjin |
| **Spesielle administrative regionar:** | Hongkong • Macao |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* NKC

 |
Verdas land med endonyma sine.
**Endonym** er namn brukte om stadar eller grupper på og av desse. «Deutschland» er til dømes endonymet til Tyskland. København er eit endonym på ein by som også til dømes blir kalla *Köpenhamn*, *Kopenhagen* og *Copenhague*. Desse andre namna er eksonym, ettersom dei kjem frå andre språk enn det som blir tala i Danmark. 
«Nordmenn» er endonymet til folk frå Noreg, og «norsk» er endonymet på språket.

Omgrepet «endonym» blei skipa av slavisten Otto Kronsteiner på 1970-talet.

Ein enkeltstad kan ha fleire ulike endonym. Til dømes er både «Noreg» og «Norge» endonym på høvesvis nynorsk og bokmål. Sveits har namn på dei fire offisielle språka i landet, Schweiz (tysk), *Suisse* (fransk), *Svizzera* (italiensk) og *Svizra* (retoromansk), som dermed alle kan reknast som endonym.

«Helsingfors» og «Helsinki» er endonym på svensk og finsk, medan «San Sebastián» og «Donostia» er endonym på spansk og baskisk. San Sebastián/Donostia og Åbo/Turku er døme på på endonym som skil seg mykje frå kvarandra, medan Helsingfors og Helsinki språkleg knytte til kvarandre.

Historiske endonym eller ein mellomting mellom eksonym og endonym kan vera namn som tidlegare er blitt brukte i ein stad, men som ikkje er i bruk der meir fordi språket er forsvunne derfrå. Slike namn kan vera politisk betente og kan til dømes antyda krav på territorium. Til dømes finst det eit stort tal tyske namn på stader i Polen og Tsjekkia.

Av ulike grunnar kan det fremjast ønske om å gå over frå ulike eksonym til å bruka endonym. Samar og inuittar er døme på dette, der tidlegare namn kan vera nedsetjande eller upresise. Statar kan også oppfordra til bruk av endonym, som Elfenbeinskysten, som har gått inn for at det offisielle franske namnet på landet, *Côte d'Ivoire*, skal nyttast i alle internasjonale samanhengar. I SN har denne oppfordringa gått gjennom, slik at landet blir omtalt også i engelske og spanska FN-dokument som «Côte d'Ivoire» i staden for dei engelske og spanske eksonyma «Ivory Coast» eller «Costa de Marfil».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Endonym» frå Wikipedia på svensk, den 12. september 2022.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*
* Rostvik, Allan (1987). Exonymer i moderna svenska skolatlaser. I: Nionde nordiska namnforskarkongressen, Lund 4–8 augusti 1985. Lund: Dialekt- och ortnamnsarkivet, s. 281–291.
* SAOL, *Svenska Akademiens ordlista över svenska språket* (2006) 13 uppl. Stockholm: Norstedt.
**Bjarte Birkeland** (26. desember 1920–7. april 2000) var ein norsk litteraturforskar. Han blei cand.philol med norsk hovudfag ved Universitetet i Oslo i 1948. Seinare var han professor i nordisk litteratur ved Universitetet i Bergen 1969-1984, og arbeidde særleg med nynorsk litteratur, mellom anna gjennom doktoravhandlinga om Per Sivle frå 1962, som seinare har blitt ståande som eit standardverk innanfor Sivle-forskinga, og to verk om Olav Duuns dikting. Han var òg medverkande i fleire bøker om norsk litteraturhistorie.

I studieåra var han aktiv i Studentmållaget i Oslo, og hadde fleire verv, mellom anna som formann. Seinare hadde han fleire verv i ymse kulturinstitusjonar, var redaktør i Syn og Segn frå 1960 til 1968, og var første faste tilsette forlagssekretær og styremedlem i Samlaget. I 1979 blei han heidersmedlem i Samlaget. Ei tid arbeidde han også på deltid i Noregs Boklag. Redaktørtida hans i Syn og Segn var ei opplagsmessig framgangstid, og bladet fekk under Birkelands leiing ein breiare populærvitskapleg profil. Samstundes var han også aktiv skribent i dagspressa og ulike tidsskrift.

Verk i utval
------------

* *Naturskildringane i Olav Duuns diktning føre "Juvikfolke"* (1948)
* *Per Sivle* (1962)
* *Olav Duuns soger og forteljingar* (1976)
* *Folkemål og danning – nynorske lærebøker 1867–1914* (1986)
* *Essay i utval* (1986)

Kjelder
-------

* Anne Berit Klungsøyr: «Bjarte Birkeland» i Allkunne, innhenta 29. desember 2011.
* 

* «Bjarte\_Birkeland» i *Store norske leksikon*, snl.no. innhenta 29. desember 2011

Fotnotar
--------

1. ↑   I periodar var han medredaktør saman med høvesvis Olav Midttun og Berge Furre.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Næringskjeda i ei svensk innsjø.
Ei **næringskjede** er ei skjematisk framstilling av ruta energien og dei ulike næringsstoffa går i eit økosystem. Ho tek som regel til mellom fotosyntetiserande organismar som plantar, som samlar opp store mengder organisk karbon og ymse næringsstoff i vevet sitt. Vidare går ho gjennom planteetarar, som igjen vert etne av kjøt-etarar. Daudt materiale vert brote ned til uorganisk karbon og næringsstoff att av detrivorar eller nedbrytarar.

Fleire næringskjeder kan setjast saman til **næringsnett**. Desse viser fleire ulike måtar energien kan gå i eitt og same økosystem, og er meir generelle enn næringskjeder.

Biomassen i eit system er så godt som alltid størst nedst i næringskjeda. Teiknar me biomasse inn i næringskjedene våre, får me ein pyramideforma figur som speglar kjensgjerninga at om lag 90 % av energien går tapt i form av varme og metabolisme mellom dei ulike ledda i han.

Døme
----

Figuren til høgre syner ei av fleire moglege næringskjeder i ei svensk innsjø. På botnen finn me planteplankton (ikkje vist på teikninga), som fikserar uorganisk karbon frå lufta og vatnet ved hjelp av solenergi. Amfipodekrepsdyret marflo (*Gammarus sp*) et planktonet og vinn ut energi frå det. Desse små planktondyra vert etne av karpefisken laue, som sjølv vert eten av åbor som igjen vert eten av gjedde. På toppen av næringskjeda finn me ei fiskeørn.

For å gjera denne figuren om til eit næringsnett heller enn berre ei næringskjede må me først og fremst teikna inn fleire pilar. Gjedda kan eta både åbor og laue, og fiskeørna er gjerne like nøgd når ho får ein stor åbor som når ho får gjedde.

Ordsoge
-------

Charles Elton var ein av dei første til å nytta næringskjede og næringsnett-omgrepa i økologisk samanheng. I 1923 publiserte han saman med Victor Summerhayes det eldste kjende næringsnettet, som viste samhandlingar mellom dyr, plantar og bakteriar på Bjørnøya. I økologilæreboka hans frå 1927 viste han òg korleis næringskjeder sjeldan famnar meir enn fire eller fem trofiske nivå og korleis dette heng i hop med energitap.

Kjelder
-------

* Krebs, Charles J (2001): *Ecology - The Experimental Analysis of Distribution and Abundance* Cummington, San Fransisco

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
*Sjå endemisk om artar som er endemiske*
**Endemi** er eit omgrep innan epidemiologi om sjukdom eller sjukdomsframkallande emne som finst fast i eit visst område eller ei folkegruppe. Ein omtalar særleg infeksjonssjukdommar som endemiske, men omgrepet kan også brukast om sjukdommar som ikkje er smittsame. Der sjukdommar er endemiske opptrer dei heile tida eller med regelmessige mellomrom, og tala på tilfelle er nokså jamnt. Ordet er danna av gresk *en*, 'i', og *demos* 'folk'. Enzooti viser til det same høvet i dyrepopulasjonar. Om sjukdommen opptrer ein ny stad, eller sjukdomstilfella aukar i staden for å vera stabile, blir det kalla ein epidemi.

Endringar i miljøet, til dømes klimaendringar, og helsestell kan føra til at ein sjukdom blir eller sluttar å vera endemisk i eit område. Malaria er til dømes endemisk i fleire tropiske og subtropiske område. Under regntider kan malariamyggen spreia seg og smitten i nye område, slik at ein får epidemiar.

I Noreg er sjukdommar som brennkoppar og vasskoppar endemiske. Sjukdommar som koppar og polio er utrydda, og tidlegare vanlege sjukdommar som meslingar, raude hundar og kusma er i ferd med ikkje å vera endemiske lenger takka vere vaksinasjonsprogram.

Kjelder
-------

* Valen, B (2008), «Klima og helse», *Tidsskrift for Den norske legeforening*
* *Brennkopper*, Folkehelseinstituttet, 2008, arkivert frå originalen 29. juni 2009, henta 19. februar 2010
* *Kopper og andre poxviridae – infeksjoner*, Folkehelseinstituttet, 2008, arkivert frå originalen 16. november 2011, henta 19. februar 2010
* *Kusma og røde hunder i Norge*, Folkehelseinstituttet, 2003, arkivert frå originalen 16. november 2011, henta 19. februar 2010
* 

* «Endemi» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Fotnotar

1. ↑  Valen 2008

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NDL

 |
**Andreas Johan Rasmusson Garnes** (7. juni 1878–26. januar 1941) var ein norsk gardbrukar frå Arna i dåverande Haus herad i Hordaland. Han representerte Bondepartiet på Stortinget 1928-33.

Garnes gjekk folkehøgskule heime på Garnes to vintrar, 1894-96, og var elev 1898-1900 på Stend landbruksskule i Fana 1898-1900. Han reiste over til Nord-Amerika der han arbeidde på gardsbruk og i skogbruket i såvel Minnesota, som i Nord-Dakota, Montana, Washington og British Columbia, han arbeidde også på teglverk.

Frå 1904 dreiv han farsgarden på Garnes, eit bruk han tok over i 1908. Den lange perioden 1913 til 1940 var han medlem i heradsstyret i Haus, varaordførar 1922-28 og ordførar 1934-37. Han var elles formann i jordstyret i Haus, styreformann i Vestlandske Kjøpelag og ei tid medlem i landsstyret til Norges Bondelag. Frå 1939 var han styrar for Noregs Bank si avdeling i Bergen.

Dei to tingbolkane 1928-20 og 1931-33 var Garnes stortingsmann for Hordaland og Bondepartiet. Han var i den fyrste bolken medlem i Protokollkomiteen, i den andre sekretær i same komiteen.

Kjelder
-------

* Biografisk informasjon om Andreas R. Garnes NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Vanlege bjelkeutformingar
Ein statisk bestemt bjelke som bøyer seg under ein jamnt fordelt last.
**Bjelke** (norrønt *bjalki*) er ein lastberande konstruksjonskomponent som, meir eller mindre horisontalt, er opplagra på vegger, søyler eller andre understøer. Han ber vertikale lastar, særleg kombinert med etasjeskiljarar og tak, og han kan vera fritt opplagt, spent inn eller gå samanhengande over fleire opplegg. Ein bjelke er som regel av tre, armert betong, aluminium eller stål.

Galleri
-------

* Trebjelkar i Torun i Polen.Trebjelkar i Torun i Polen.
* Trebjelkar i Ishitani-huset i Chizu i Tottori i Japan.Trebjelkar i Ishitani-huset i Chizu i Tottori i Japan.
* Metallbjelke under ei bru over Oulujärvi.Metallbjelke under ei bru over Oulujärvi.
* Betongbjelke under ei bru over Kiiminkijoki.Betongbjelke under ei bru over Kiiminkijoki.

Kjelder
-------

1. ↑  «bjelke – bygningsteknikk» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Bjelke**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Andreas Sigurdsen** (2. februar 1861–23. august 1939) var ein kemner og stortingsmann frå Skien i Telemark. På Stortinget representerte han Venstre.

Sigurdsen var son til ein maltmeister. Sjølv arbeidde han på eit sakførarkontor frå 1876. Deretter var han frå 1881 i tolv år fullmektig hos futen i Nedre Telemark. Tida 1893-95 var han fungerande fut for same distriktet. Frå 1896 til 1926 var han kemner i Skien. Til sist var han borgarmeister i Skien i ni år frå 1926.

Sigurdsen var med i leiinga av fråhaldsfolket sitt fellesutval i åra frå 1891 til 1906, vekselvis som formann, nestformann eller sekretær. Han var òg forstandar (styreleiar) for Skiens hospital frå 1894 til 1900. I 1909 vart han formann for dissentartinget, eit verv han hadde i sytten år. Sjølv høyrde han til ein baptist-kyrkjelyd.

Sigurdsen tok sete på Stortinget som representant for Skien frå 1913. Han vart attvald for ein ny periode, 1916-18. I den fyrste valbolken var han nestformann i justiskomite nr 1, i den andre medlem av same komiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Efstratios Dimitriou** (22. april 1945–13. juni 1979), betre kjend som **Demetrio Stratos** var ein greskfødd italiensk musikar og musikkforskar. Han var med på å starte og var songar i det italienske progressiv rock- og jazzfusion-bandet Area.

Han vart fødd og voks opp i Alexandria i Egypt med greske foreldre og studerte piano og trekkspel ved Det greske nasjonalkonservatoriet. I 1957 vart han sendt til Nikosia (Levkosía) på Kypros, og 17 år gammal flytte han til Milano i Italia for å studere arkitektur på Politecnico di Milano. Der starta han det første bandet sitt. I 1967 vart Demetrio Stratos med den italienske beat-gruppa I Ribelli, og i 1972 var han med å starte Area.

Stratos spelte inn mange plater og turnerte i Italia og Europa, Cuba og USA med Area, i tillegg til at han spelte inn plater som soloartist. Han arbeidde med mange andre musikarar som Mogol, Lucio Battisti, Gianni Sassi, Gianni Emilio Simonetti, Juan Hidalgo, Walter Marchetti, John Cage, Tran Quang Hai, Merce Cunningham, Jasper Johns, Andy Warhol, Grete Sultan, Paul Zukofsky, Nanni Balestrini, Claude Royet-Journoud og Antonio Porta.

Han studerte musikk og forska på forskjellige typar songar og avgrensingane i talespråket. Stratos hadde ei ekstrem vokal rekkevidd og klarte å nå ei høgd på 7 000 Hz og song både tostemt, trestemt og firestemt ved hjelp av si eiga stemme. Han brukte stemma som eit musikalsk instrument og nådde grensa for kva som er mogeleg å gjere med den menneskelege stemma. Dei vokale evnene hans vart utforska og dokumentert. Målet hans var å frigjere det vokale uttrykket frå det han meinte var språket sitt slaveri og fine melodiar.

Stratos døydde på New York City Memorial Hospital den 13. juni 1979, bere 34 år gammal, etter å ha fått eit alvorleg tilfelle av aplastisk anemi. Han døydde medan han venta på ein ryggmergtransplantasjon.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Demetrio Stratos» frå Wikipedia på engelsk, den 19. juni 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Daniela Ronconi; Demetriou Anastassia. «Demetrio Stratos» (på italiensk). www.demetriostratos.it. Henta 19. juni 2013.
2. ↑  Borella, Mike; Sjef Oellers (25. februar 2001). «Area: International POPular Group». *Ratings*. Gnosis. Henta 19. juni 2013. «Originally written in the Spring of 1995 and published in Expose #7, s. 4-7; updated in February 2001»

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Bjarne Fidjestøl** (30. september 1937–9. februar 1994) var ein norsk filolog og omsetjar med stilling som professor i norrøn filologi ved Universitetet i Bergen.

Liv
---

Fidjestøl var fødd i Hægebostad kommune som son av presten Alfred Fidjestøl. Då han var to flytta familien til Luster, der han fekk oppveksten sin. I 1952 busette dei seg på Nærbø på Jæren. Fidjestøl studerte i Oslo før han blei tilsett ved Universitetet i Bergen. Han var tilsett ved Nordisk institutt på UiB frå 1969, som dosent frå 1975 og professor frå 1982 til han døydde brått i 1994. Han redigerte *Syn og Segn* frå 1969 til 1973 og var representant for universiteta i Norsk Språkråd.

Fidjestøl gifta seg med Eva Eimhjellen og fekk fire barn. Gjennom livet hadde han fleire lange studieopphald i utlandet; på Island, i Freiburg, Cambridge og Strasbourg.

Akademisk virke
---------------

Fidjestøl fekk tittelen *Cand.philol.* ved Universitetet i Oslo i 1966 etter å ha studert russisk, fransk og nordiske språk. Han blei *Dr.philos.* ved Universitetet i Bergen i 1981 med avhandlinga *Det norrøne fyrstediktet*. 

Fidjestøl studerte eventyr og norrøne soger, men særleg norrøne kvad. Han gjorde mykje arbeid med kenningar og tidfesting av eddadikta.

Han omsette fleire verk, hovudsakleg soger frå norrønt, men òg frå russisk og engelsk.

Kjelder
-------

* Personarkiv ved UiB
* Bjarne Fidjestøl Arkivert 2014-06-30 ved Wayback Machine. av Odd Einar Haugen
* In memoriam Bjarne Fidjestøl (PDF) av Margaret Clunies Ross

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Marina Kiehl** (fødd 12. januar 1965) er ein tysk tidlegare alpin skirennar frå München som vart olympisk meister i utfor under vinterleikane 1988 i Calgary.

### Aktiv

Under Vinter-OL 1984 i Sarajevo vart Kiehl nummer fem i storslalåm og kom på delt sjetteplass i utforrennet. Også i VM i alpine greiner 1985 i Bormio vart ho nummer fem i storslalåm. I alpin-VM 1987 i Crans-Montana enda ho på fjerdeplassen i utfor og sjetteplassen i storslalåm.

Kiehl vann sju renn i verdscupen frå mars 1984 til mars 1987, seks av sigrane kom i super-G. I 1985-sesongen gjekk ho til topps i storslalåmgreina av verdscupen i alpine greiner, trass i at ho vann berre eitt storslalåmrenn. Sesongen etter vann ho super-G-greina i verdscupen.

Høgdepunktet for Kiehl kom under dei olympiske vinterleikane 1988 i Calgary, der ho overraskande tok gullmedaljen i utfor, med stor margin til dei andre medaljørane, sveitsiske Brigitte Oertli og Karen Percy frå Canada.

Kiehl la bort konkurranseskia etter OL-sesongen 1988, 23 år gammal.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Marina Kiehl» frå Wikipedia på tysk, den 17. desember 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
Logo for det russiske marineinfanteriet. Teksten tyder 'Der vi er, vert det siger'.
Russisk marineinfanterist i 2003
Russisk marineinfanteri under parade i 2013
**Det russiske marineinfanteri** (russisk Морская пехота) er amfibiske styrkar i den russiske marinen.

Historie
--------

Tsar Peter den store skipa det russiske marineinfanteriet i november 1705 efter å ha sett tilsvarande styrker i Vesten. Marineinfanteriet vart første gong brukt mot svensker i Austersjøen i 1708, under slaget ved Lesnaja.

Oppdrag
-------

Hovuduppåva for marineinfanteriet er å etablere eit bruhovud på ei strand eller eit kystområde med hjelp frå landstigningfartøy, fly og helikopter.

Samansetjing
------------

* 155. marineinfanteribrigade i Den russiske stillehavsflåten
* 40. marineinfanteribrigade i Den russiske stillehavsflåten
* 336. marineinfanteribrigade i Austersjøflåten
* 61. marineinfanteribrigade i Nordflåten
* 810. marineinfanteribrigade i Svartehavsflåten
* 727. sjølvstendige marineinfanteribataljon i Den kaspiske flotiljen
* 414. sjølvstendige marineinfanteribataljon i Den kaspiske flotiljen

Referansar
----------

1. ↑
2. ↑