recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 51°28′51.769″N 0°0′13.914″W﻿

**Greenwich-observatoriet** (engelsk *Royal Observatory, Greenwich*) er eit tidlegare observatorium i Greenwich sør i London i England, kjend for at lengdegraden gjennom hovudakselen på teleskopet i observatoriet har vore nytta som ålmenn nullmeridian sidan 1884.

Historie
--------

Observatoriet blei oppretta i 1675 av kong Karl II, som den første bygningen i Storbritannia laga berre med eit vitskapleg føremål. Karl II oppretta også tittelen «Kongeleg astronom» (*Astronomer Royal*) som direktør ved observatoriet. Sjølve bygget blei oppført av Christopher Wren. Det blei kalla Flamsteed House etter den første kongelege astronomen, John Flamsteed. Observatoriet gjorde astronomiske observasjonar og dreiv med stadig meir presis tidsmåling. Sidan midten av 1900-talet har dei astronomiske observasjonane vore gjort andre stader i England, og Greenwich-observatoriet er i dag museum. Det er ein del av maritime Greenwich som sidan 1997 har vore rekna som verdsarv av UNESCO.

Greenwich-observatoriet ligg på ein bakketopp i Greenwich Park med utsyn over Themsen.
Frå 1833 markerte det tidspunktet 13.00 GMT kvart døgn ved at ei raud kule blei senka frå eit spir på taket. Dette kunne brukast av skip på veg ut Themsen til å kalibrera ura sine.
Frå 1924 sende observatoriet seks pip, «the pips» eller Greenwich Time Signal, gjennom BBC radio ved byrjinga av kvar time. Pipa blir framleis send på fleire radiostasjonar til visse tider.

I 1960 blei Flamstead House ein del av det nasjonale maritime museet i Storbritannia. Observatoriefunksjonane under namnet *Royal Greenwich Observatory* eller *RGO* var då blitt flytte til Herstmonceux Castle i East Sussex på grunn av lysureining i Greenwich. Seinare flytta observatoriet vidare til Cambridge. Då RGO blei lagt ned i 1998, fekk Flamsteed House tilbake observatorium-namnet.

Utstilling
----------

Greenwich-observatoriet har i dag fleire utstillingar av ur og navigasjonsutstyr. Ein finn mellom anna John Harrison sine banebrytande kronometer her. Observatoriet har òg eit planetarium som opna i 2007.

Greenwich-observatoriet.

Kjelder
-------


* History of the Royal Observatory ved nmm.ac.uk
* Time ball ved wwp.greenwichmeantime.com

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Observatory, Greenwich» frå Wikipedia på engelsk, og «Greenwich-observatoriet» frå Wikipedia på bokmål den 28. august 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Greenwich-observatoriet**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
Koordinatar: 72°45′S 96°00′W﻿

**Abbot isbrem** er ein isbrem som er 400 km lang og 65 km brei, på grensa til Eights Coast frå Cape Waite til Phrogner Point i Antarktis. Thurston Island ligg langs nordkanten av den vestlege halvdelen av denne isbremmen. Andre store øyar (Sherman, Carpenter, Dustin, Johnson, McNamara, Farwell og Dendtler) ligg delvis eller heilt inne i denne isen. 

Isbremmen vart oppdaga av medlemmar av U.S. Antarctic Service (USAS) på flyturar frå skipet «Bear» i februar 1940, og den vestlege delen vart skissert frå flyfoto tekne av U.S. Navy (USN) Operasjon Highjump i 1946–47. Heile isbremmen vart kartlagt av USGS frå USN sine flyfoto i 1966. Han vart namngjeven av US-ACAN etter kontreadmiral J. Lloyd Abbot jr. som var befalshavande for U.S. Naval Support Force i Antarktis, februar 1967 til juni 1969.

Sjå òg
------

* Isbremmar i Antarktis

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Abbot Ice Shelf» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Audun Tylden** (29. oktober 1948–24. januar 2011) var ein norsk platedirektør og plateprodusent.

Karriere
--------

Tylden vart fødd på Voss, men voks opp i Trondheim I åra 1971 - 1982 var han innspelingssjef og norskansvarleg i plateselskapet PolyGram Records. I 1972 signerte han den fyrste platekontrakten med Jonas Fjeld Rock 'n Rolf Band. I 1981 var han ein av oppstartarane av plateselskapet Slagerfabrikken. Tylden heldt fram i Slagerfabrikken fram til 1992, då han starta sitt eige plateselskap, Tylden & Co saman med Tom Hovde. Tylden var dagleg leiar her frå 1992 til han døydde. Han hadde særleg betydning for sjangeren dansebandmusikk i Noreg.

Auden Tylden var i ein periode styreformann i FONO, og han sat i Spellemannskommiteen. I løpet av karrieren sin har han jobba med eit hundretals norske artistar, blant andre Øystein Sunde, Lillebjørn Nilsen, Olav Stedje, Trøste & Bære, Ole Ivars, Vazelina Bilopphøggers, DDE, Ketil Bjørnstad, Odd Børretzen og Lars Martin Myhre.

Tylden døydde av hjartestans under Midem-festivalen i Cannes i januar 2011 etter lang tids kreftsjukdom.

Sonen, Andreas Tylden, var vokalist i bandet JR Ewing.

Utmerkingar
-----------

* Bjellesauprisen i 2004.
* Bransjeprisen under Spellemannprisen 2008.
* Kongens fortenestmedalje i gull i 2009.

Referansar
----------

1. 1 2  Audun Tylden er død hjå Aftenposten

Kjelder
-------

* Artikkelen er basert på Audun Tylden frå bokmålswikipedia, 27. januar 2011.
**Giorgi** eller **Georg** (georgisk გიორგი V ბრწყინვალე, Giorgi V Brtskinvale) var konge av Georgia frå 1299 til 1302, og frå 1314 til han døydde i 1346. Han fekk Georgia ut av det mongolske riket, som hadde styrt landet i fleire hundreår. Han klarte vidare å gjenoppretta makt og velstand i landet.

Bakgrunn
--------

Kong Georg V var son av Demetrius II og hustrua hans Natela, dotter av Beka I Jakeli. Demetrius vart drepen av mongolane i 1289.

I 1299 vart han krona som motkonge i Ilkhanatet mot sin opprørske bror David VIII av Georgia. Georg si regjeringstid strakk seg mellombels ikkje utover murane til Tbilisi. I 1302 vart Georg erstatta av halvbror sin Vachtang II. Etter at brørne hans døydde, vart han regent for David sin son Georg VI, som døydde mindreårig i 1313. Dernest vart Georg V krona til konge av Georgia for andre gang.

I 1327 byrja han å gjera opprør mot Ilkhanatet, som hadde utfordringar med å styra riket, han slutta å betala skattar og byrja ein kampanje for å sameina det georgiske riket. Då han døydde hadde han gjenerobra nesten heile riket att.

Lite er kjend om kona til kong George V. Han døydde i 1346 og vart etterfylgd av den einaste sonen sin David IX. Han vart gravlagd i klosteret Gelati nær Kutaisi.

Kjelder
-------

1. ↑  «www.istoria.ge», *web.archive.org*, arkivert frå originalen 27. september 2007, henta 7. oktober 2022
2. ↑  «GEORGIA», *fmg.ac*, henta 7. oktober 2022

* *Denne artikkelen bygger på «George V van Georgië» frå Wikipedia på nederlandsk, den 7. oktober 2022.*
**Larry Myricks** (fødd 10. mars 1956) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar som utmerkte seg i lengdehopp, men òg var ein framifrå sprintar. Han vann bronsemedaljen i lengde i VM 1987, OL 1988 og VM 1991.

Karriere
--------

Myricks var ein av favorittane i lengdehopp før Sommar-OL 1976, men braut ankelen straks føre leikane. Sommaren 1979 sette han personleg rekord med eit hopp på 8,52 meter, årsbeste i verda. Tre år seinare forbetra han denne til 8,56 m i tyske Rhede. Ved dei olympiske sommarleikane i Los Angeles i 1984 enda han på fjerdeplassen i lengde-tevlinga. Få veker etter OL var han tilbake i Rhede, der han med 8,59 m pynta på sin personbeste.

Myricks nådde 8,42 meter i VM-finalen 1987 i Roma, eit hopp som plasserte han som nummer 4 i tevlinga. I ettertid kom det fram at måledommarane hadde juksa med målinga av italienaren Giovanni Evangelisti sitt bestehopp, og Myricks vart sidan tildelt bronsemedaljen. Same hausten forbetra Myricks den personelge rekorden til 8,66 meter i eit stemne i Tokyo. 18. juli 1988 presterte livsbeste 8,74 meter i Indianapolis. Også under Sommar-OL i Seoul kom Myricks på bronseplass.

35 år gammal deltok han i den kanskje mest legendariske lengde-tevlinga i friidretts-soga. I verdsmeisterskapen i Tokyo 30. august 1991 sletta Mike Powell, med eit hopp på 8,95 m, den legendariske verdsrekorden til Bob Beamon. Også Carl Lewis, med sine 8,91 m, hoppa lengre enn Beamon. Med sine 8,42 meter tok Myricks bronsen og syrgde for USA-amerikansk storeslem.

Myricks var ein elles framifrå 200-meterløpar. I 1983 sprang han livsbeste 20,03 sekund i Indianapolis. Ved VM i friidrett 1983 rauk han ut allereie i forsøket.

### Doping

I 1990 var Myricks utestengd for å ha brukt dopingmiddelet fenylpropanolamin.

Kjelder
-------

* World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Lary Myricks» frå Wikipedia på engelsk, den 21. september 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
| **Papper** |
| --- |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Ytre Oslofjord |
| **Koordinatar** | 59°06′42″N 10°51′20″E﻿Koordinatar: 59°06′42″N 10°51′20″E﻿ |
| **Øygruppe** | Hvaler

 |
| **Areal** | 2,0 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Pappertoppen (44 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Viken

 |

**Papper** er ei øygruppe som ligg nordvest i Hvaler kommune. Papper strekkjer seg frå Utgårdkilen til Vauerkilen. Papper er delt inn i tre: 

Papperhavn ligg i enden mot Utgårdkilen. 

Papper, òg kalla «Bukta» ligg i midten blant Papperøyane. Her er det ein liten marina med høve for å kjøpe bensin og småvarer. Vegg til vegg med marinaen ligg Bukta Handel, som er ein liten lokalbutikk. Rett ved sida av marinaen ligg det ein restaurant/pub.

«Fredagshølet» ligg i utkanten av Papperøyane. Dette er ein stad der båtfolk kan finne le for natta. Her kan båten ligge lunt og samtidig er det kort veg til marinaen i Papper. 

Vest for Papper ligg Søsterøyene. Det er ei grotte på Nordre Søster som det går an å symje inn i for så å ende opp på toppen av øya.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over Papper, samt flyfoto Arkivert 2007-07-21 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Kirov** (kyrillisk skrift Ки́ров), frå 1781 til 1934 kjend som **Vjatka** (kyrillisk Вятка) og før 1781 **Khlynov** (kyrillisk Хлынов), er ein by og administrativt senter i Kirov oblast i Russland. Byen ligg ved elva Vjatka og har om lag 460 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Fortet Khlynov, like vest for Uralfjella, vart grunnlagt av handelsmenn frå Novgorod i 1374. Han vart første gong nemnd som by i dokument frå 1457. Khlynov vart innlemma i Storfyrstedømet Moskva i 1489. Byen vart kjent over heile Russland for sine leirstatuettar og fløyter. Det eldste gjenverande monumentet i byen er Maria himmelfarts-katedralen frå 1689, som er krona med fem kuplar.

I 1781 døypte Katarina den store Khlynov til Vjatka og gjorde byen til senter i eit eige *gubernija*. Byen gjorde òg teneste som eksilstad, spesielt for Aleksander Herzen og Mikhail Saltykov-Sjtsjedrin. Ved slutten av 1800-talet var han ein viktig stasjon på den transsibirske jernbanen. I desember 1934 vart byen kalla opp etter den sovjetiske leiaren Sergej Kirov, som vart myrda 1. desember.

Økonomi
-------

Kirov er eit senter for maskinbygging, metallurgi, belysning, trykkeri og tømmerindustri.

Byen er eit regionalt transportknutepunkt (den transsibirske jernbanen) og elvehamn. Kirov elvehamn gjekk konkurs sist på 1990-talet og alle elvebåtane vart seld. Kirov har vore kjent i naboregionane for sine særs dårlege vegar og gater.

Flyplassen til byen er Kirov Pobedilovo lufthamn. På 1990-talet var denne lufthamna stengd og i årevis var det ingen rutefly som gjekk nokon stad. Rundt 2003 prøvde fleire selskap å starte flygingar frå Kirov til Moskva og Krasnodar i sommarsesongane og frå 2006 flyr eit lokalt selskap ruta til Moskva.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kirov (Kirov oblast)» frå Wikipedia på bokmål, den 16. november 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  kirovway.ru

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kirov i Kirov oblast**

| * v
* d
* e
Byar i Kirov oblast |
| --- |
| Administrativt senter: Kirov |
| Våpenskjoldet til Kirov oblast | 
 Belaja Kholunitsa **·**  Jaransk **·**  Kirovo-Tsjepetsk **·**  Kirs **·**  Kotelnitsj **·**  Luza **·**  Malmyzj **·**  Murasji **·**  Nolinsk **·**  Omutninsk **·**  Orlov **·**  Slobodskoj **·**  Sosnovka **·**  Sovetsk **·**  Urzjum **·**  Vjatskije Poljany **·**  Zujevka 
 | Flagget til Kirov oblast |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
| Bissau |
| --- |
| BissauBissau Bissau |
| 

|  |
| --- |
| Byvåpenet til Bissau |

 |
| Styresmakter |
| Land | Guinea-Bissau |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2015) | 492 004 |
| Koordinatar | 11°51′″N 15°34′″W﻿Koordinatar: 11°51′″N 15°34′″W﻿ |
| Høgd over havet | 0 m |
| Tidssone | UTC+0 (UTC) |
| Plassering |
| 

Bissau is located in

 |

**Bissau** er hovudstaden i Guinea-Bissau. Han hadde i 1997 eit innbyggjartal på 241 000, og ligg ved utlaupet til elva Geba. Byen er ein viktig hamneby, med utførsla av kopra, palmeolja, ris og meir. Han har ei internasjonal lufthamn, eit universitet og eit forskingsinstitutt.

Bissau vart grunnlagd i 1687 av portugisarane og hadde på 17- og 1800-talet stor slavehandel. Byen tok over for Bolama som hovudstad i Portugisisk Guinea. Han fekk store skadar under ein oppreist i 1998, og nesten heile folkesetnaden flykta frå byen.

Kjelder
-------

* 

* «Bissau» av redaksjonen i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* LIBRIS
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
***Super Mario Bros.*** er eit plattformspel utvikla og publisert av Nintendo for Nintendo Entertainment System. Det vart gjeve ut i Japan september 1985, i Nord-Amerika 1986 og i Europa mai 1987. Spelet handlar om røyrleggjarane Mario og Luigi skal frigjere prinsesse Toadstool som er blitt bortført av Bowser.

*Super Mario Bros.* er blitt omlaga eller gjeve ut på nytt på fleire plattformer. Det er mellom anna inkludert i samlinga *Super Mario All-Stars* på SNES, er blitt overført til Game Boy Advance som ein del av NES-classics-serien, og er tilgjengeleg som ei nedlasting frå Virtual Console på Wii.

Oppsett
-------

I *Super Mario Bros.* styrer spelaren Mario, og eventuelt Luigi om det er to spelarar. Målet er å kome seg gjennom Sopperiket (en: *Mushroom Kingdom*) utan å bli treft av undersåttane til hovudfienden, Bowser, for å berge prinsesse Toadstool. Totalt er dei åtte verder, med fire nivå i kvar av dei. Spelaren får nokre liv for kvar omgang, og ein mistar desse ved å koma borti fiendar, dette ned i hòl eller om tida for nivået går ut. Spelet er over om ein går tom for liv.

Mario kan hoppa på fiendar for å åta dei, og dette har ofte ulike effektar på dei mange typane fiendar; nokre vil umiddelbart bli nedkjempa, andre vil berre forandre form.
Gjennom spelet vil Mario koma over utstyr som kan gjere han sterkare. Mario kan gjere seg større med å plukke opp soppar. Desse gjer at han toler meir og kan knuse brune blokker. Han kan også plukke opp Eld-blomar som lèt han skyte små eldkuler mot fiendane. Om Mario finn ei glødande stjerne kan han gjere seg usårleg mot dei fleste hinder i eit kortvarig tidsrom.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Super Mario Bros.* hjå Nintendo.no

| * v
* d
* e
*Super Mario*-serien |
| --- |
| Hovudserie | 

|  |  |
| --- | --- |
| Konsoll | * *Super Mario Bros.*
* *The Lost Levels*
* *Bros. 2*
* *Bros. 3*
* *World*
* *World 2: Yoshi's Island*
* *64*
* *Sunshine*
* *Galaxy*
* *New Bros. Wii*
* *Galaxy 2*
* *New Bros. U*
	+ *New Luigi U*
* *3D World*
* *Maker*
* *Odyssey*
* *Maker 2*
* *Wonder*
 |
| Handhalde | * *Super Mario Land*
* *Land 2: 6 Golden Coins*
* *New Super Mario Bros.*
* *3D Land*
* *New Bros. 2*
* *Run*
 |

 | The official Super Mario series logo |
| Biprodukt | 
* *Wario Land: Super Mario Land 3*
* *Super Princess Peach*
* *Captain Toad: Treasure Tracker*
* *Bros. 35*

 |
| Remakar | 
* *Bros. Deluxe*
* *Advance*
* *Advance 2*
* *Advance 3*
* *Advance 4*
* *64 DS*

 |
| Kompilasjonar | 
* *All-Stars*
* *3D All-Stars*

 |
**MF «Fedjefjord»** er ei ferje som vart bygd i 2001 i Bilbao i Spania for Bergen Nordhordland Rutelag. MF «Fedjefjord» vart sett inn i ferjesambandet Fedje-Sævrøy i mars/april 2002. Etter levering fann ein ut at innseglingsleia ved øya Fedje var for smal for nyeferja. Det var berre forsvarleg å trafikkere ferja under gode forhold med lite vind, før leia vart utbetra. Dette arbeidet vart gjort i oktober 2004. MF «Fedjebjørn» tok over denne strekninga i mai 2020.

Skipet
------

MF «Fedjefjord» ved Sævrøyna.Foto: Frode H. Korneliussen

MF «Fedjefjord» til kai på Fedje.Foto: Frode H. Korneliussen

MF «Fedjefjord» var byggnummer 496 ved det spanske verftet Astilleros Zamaccona i Bilbao. Ved overlevering var tonnasjen 2 332 bruttoregistertonn, 1 088 nettoregistertonn, og lasteevna var 3 858 dødvekttonn. Hovudmaskinen er to dieselmotor. Oppgitt yting er 2 136 kW.

Grunnstøyting i 2019
--------------------

I desember 2019 grunnstøtte «Fedjefjord» kort tid etter avgang frå Sævrøy kai. Det blei meldt om vassinntrenging i forskroget, men det var ikkje fare for at ferja skulle gå ned. Det blei heller ikkje meld om personskader. Årsaken til grunnstøytinga var sterk vind.

Kjelder
-------

1. 1 2  ; arkiveringsdato: 16. desember 2012; arkiv-URL: .
2. ↑  «Tekniske problemer for erstatningsferge». *www.h-avis.no* (på norsk). 14. april 2020. Henta 21. juli 2020.
3. ↑  «Fergen «Fedjefjord» grunnstøtte på vei til Fedje: – Jeg ble vettskremt». *www.bt.no* (på norsk bokmål). 11. desember 2019. Henta 21. juli 2020. (krev abonnement (help)).
4. ↑  Bolstad, Jon (11. desember 2019). «Fedje-ferja gjekk på grunn: – Vi høyrde eit kraftig dunk». *NRK*. Henta 21. juli 2020.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **MF «Fedjefjord»**
**Bergen Filharmoniske Orkester** **(BFO)** er eit symfoniorkester i Bergen som kan føra historia si heilt tilbake til 1765. Orkesteret held til i Grieghallen, og noverande sjefdirigent er Andrew Litton.

Historie
--------

I 1765 vart *Musikselskabet Harmonien* skipa av rektor Jens Boalth og forfattaren Claus Fasting; orkesteret gjekk under namnet **Musikselskabet Harmoniens Orkester**. *Harmonien* er det eldste musikkselskapet i Noreg. Opphavleg dreiv det frivillige selskapet med vokal- og instrumentalmusikk ved å framføra kantatar på kongelege festdagar, kyrkjemusikk ved høve, og ein sjeldan gong musikkdramatikk. I 1793 vart *Det dramatiske selskap* skipa, og *Harmonien* samarbeidde med dette heretter.

På attenhundretalet var musikalske storleikar som Ole Bull, Edvard Grieg og Johan Halvorsen alle i leiarposisjonar i orkesteret. Sidan *Harmonien* vart reorganisert i 1856, har orkesteret hatt ei særstilling i musikkmiljøet i Bergen.

I 1919 oppretta *Harmonien* eit fast orkester på 40 musikarar, og ein kraftig auke i konsertar, m.a. på Den Nationale Scene. I 1978 fekk orkesteret Grieghallen som fast base, og i 1987 skifte det namn til det noverande **Bergen Filharmoniske Orkester**. Orkesteret er i dag statsfinansiert, og Bergen Filharmoniske Kor er fast tilknytt orkesteret. Det består i dag av 98 musikarar , har om lag 80 konsertar i året, og har gjort ei rekkje plateinnspelingar.

Faste dirigentar
----------------

* Samuel Lind - til 1769
* Benjamin Ohle - 1769–70
* Niels Haslund - 1770–85
* Ole Pedersen Rødder - 1785–1805
* J. Hindrich Paulsen - 1805–06, 1809–20
* C. Mathias Lundholm - 1820–27
* Ferdinand Giovanni Schediwy - 1827–44
* Ferdinand August Rojahn - 1856–59
* August Christian Johannes Fries - 1859–62, 1864–73
* Amadeus Wolfgang Maczewsky - 1862–64
* Richard C. V. A. Henneberg - 1873–75
* Adolf Blomberg - 1875–78
* Herman Levy - 1879–80
* Edvard Grieg - 1880–82
* Iver Holter - 1882–84, 1885–86
* Per Winge - 1886–88
* Georg Washington Magnus - 1892–93
* Johan Halvorsen - 1893–99
* Christian Danning - 1899–01, 1902–05
* Harald Heide - 1907–48
* Olav Kielland - 1948–50
* Carl Garaguly - 1952–58
* Arvid Fladmoe - 1958–61
* Karsten Andersen - 1964–85
* Aldo Ceccato - 1985–90
* Dmitrij Kitajenko - 1990–98
* Simone Young - 1999–2002
* Andrew Litton - 2003–2015
* Edward Gardner - 2015-

Utmerkingar
-----------

* Spellemannprisen 1991 i klassen *Orkester-og kormusikk* saman med Leif Ove Andsnes for plata *Grieg: Piano Konsert/Liszt: Piano Konsert Nr.2*.
* Spellemannprisen 2007 i klassen *Klassisk musikk* for plata  *Prokofiev: Romeo & Juliet*.

Kjelder
-------

* 

* «Harmonien, Bergen\_Filharmoniske\_Orkester» i *Store norske leksikon*, snl.no. henta inn 21. november 2011.
* *Bokmålswikipedia om Bergen Filharmoniske Orkester, henta inn 21. november 2011.*

Fotnote
-------

1. ↑   Offisiell heimeside
**Kongesjaluppen «Stjernen»** er det minste norske dampskipet som framleis eksisterer. 

Kongesjaluppen «Stjernen» vart bygd av Akers mekaniske verksted på oppdrag av Oskar II av Noreg og Sverige i 1899. Frå 1905 og fram til den fyrste verdskrigen vart han brukt av Haakon VII av Noreg. I mellomkrigstida vart han brukt om sommaren til ulike oppgåver, mellom anna som turbåt i Oslofjorden. Etter at tyske offiserar hadde nytta båten under den andre verdskrigen vart han kassert på grunn av dårleg forfatning og selt. Han vart transportert til Mjøsa og ombygd til fraktebåt.

Sjaluppen vart seinare gjenoppdaga ved Mjøsa, han var i ein svært dårleg forfatning. Ved hjelp av gåver og gjennom dugnadar organisert av foreininga Marinemuseets Matroser vart han sett i stand igjen, så mykje som mogleg av den opphavlege substansen til båten vart bevart. 21. mars 2000 vart han sjøsett igjen.

I 1996 vart «Stjernen» erklært verneverdig av riksantikvaren.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kongesjaluppen «Stjernen»» frå Wikipedia på bokmål, den 18. september 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Kongesjaluppen «Stjernen» i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Attverande dampskip i Noreg |
| --- |
| DF «Ammonia»**·** DS «Ara»**·** DB «Bjoren»**·** «Borgenes»**·** DS «Børøysund»**·** DS «Engebret Soot»**·** DS «Forlandet»**·** DS «Hansteen»**·** DS «Hestmanden»**·** DS «Kysten»**·** DS «Oster»**·** DS «Pasop»**·** DS «Pippi»**·** «Southern Actor»**·** DS «Skibladner»**·** DS «Stavenes»**·** Kongesjaluppen «Stjernen»**·** DS «Stord 1»**·** DS «Styrbjørn»**·** DS «Suldal»**·** DS «Thorolf»**·** DS «Turisten» |
Apollo 15 på veg til månen med ein Saturn V bererakett.
**Bererakettar** er store, kraftige rakettar med to eller tre trinn som fraktar romfarkostar opp i verdsrommet.

Oppskyting
----------

Alle moderne bererakettar består av to eller tre trinn, som vert fråkopla etterkvart som drivstofftankane går tomme. Trinna er som regel stabla i høgda, men det er og vanleg at det første trinnet har hjelpemotorar eller hjelpetrinn påspent på sida. Desse tenner samtidig med kjernetrinnet/1.trinnet, men brenn ut og koplast frå undervegs.

Ferda opp til bane rundt jorda tek om lag 10 minutt. Bereraketten vert kasta av når den er tom for drivstoff og vert berre brukt ein gong. Det er berre romferja som har gjenvinnbare rakettar som kan nyttast om igjen.

Bererakettar
------------

Det finst mange typar bererakettar, dei fleste finst i fleire variantar, gjerne som heile "familiar". Dei fleste bererakettane er vidareutvikla modellar av interkontinentale rakettvåpen (ICBM), opphavleg meint til å sende atomladningar mot fiendar på andre sida av kloden.

Dei viktigaste bererakettane, eller bererakettfamiliane som er i bruk i dag er:

* Ariane (fransk)
* Zenit (eks-sovjetisk, ukrainsk)
* Sojuz Proton, (russiske)
* Atlas, Delta (USA)
* Lang Marsj (kinesisk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
Inngangen til Kommunal- og distriktsdepartementet m.fl. i Oslo 
Foto:
Alejandro Decap
 

**Kommunal- og distriktsdepartementet,** *tidlegare kommunal- og moderniseringsdepartementet*, er eit norsk departement med ansvar for spørsmål som gjeld bustadpolitikk, regional- og distriktspolitikk, lokalforvalting og gjennomføring av val.

Departementet vart oppretta av regjeringa Solberg gjennom å fusjonere Fornyings- og administrasjonsdepartementet, Kommunal- og regionaldepartementet og planavdelinga i Miljøverndepartementet. Departementet har lokale i Regjeringskvartalet, R5 og Akersgata 59.

Historie
--------

Kommunal- og regionaldepartementet vart oppretta i Einar Gerhardsen si andre regjering 20. desember 1948 som Kommunal- og arbeidsdepartementet. Den første kommunalministeren var Ulrik Olsen. Frå 1990 til 1992 vart departementet kalla Kommunaldepartementet. Arbeidsavdelinga vart i 1997 overført til det som då vart Arbeids- og administrasjonsdepartementet.

Politisk leiing
---------------

Statsråd og leiar for departementet er kommunal- og distriktsminister Sigbjørn Gjelsvik (Sp) per 12.april 2022.

Underliggjande etatar
---------------------

* Husbanken
* Kommunalbanken
* Husleigetvistutvalet i Oslo
* Statens bygningstekniske etat
* Selskapet for industrivekst
* Innovasjon Norge

Sjå òg
------

* Norske kommunal- og regionalministrar

Kjelder
-------

1. ↑  Kommunal- og moderniseringsdepartementet
2. ↑  Nytt, større og moderne

* Kommunal- og moderniseringsdepartementet


| * v
* d
* e
Norske departement |
| --- |
| Statsministerens kontor • Arbeids- og sosialdepartementet • Barne- og familiedepartementet • Finansdepartementet • Forsvarsdepartementet • Helse- og omsorgsdepartementet • Justis- og beredskapsdepartementet • Klima- og miljødepartementet • Kommunal- og moderniseringsdepartementet • Kulturdepartementet • Kunnskapsdepartementet • Landbruks- og matdepartementet • Nærings- og fiskeridepartementet • Olje- og energidepartementet • Samferdsledepartementet • Utanriksdepartementet | Regjeringa |
**Hewlett-Packard Company** (**HP**) er eit føretak i USA som hovudsakleg produserer datamaskiner, skrivarar, digitalkamera og PDA-ar.

Historie
--------

Føretaket vart grunnlagt i 1939 i ein garasje av Bill Hewlett og Dave Packard. Det fyrste produktet deira var ein god tonegenerator til ein låg pris. Ein tidleg stor ordre gjekk til Walt Disney Productions som trong verktøy til å lage musikken til filmen *Fantasia*. Føretaket utvikla og selde kvalifiserte elektroniske instrument og -utrustingar for forsking, undervising og industri i elektronikkbransjen. Etter kvart vart òg den medisinska sida ein stor kunde.

I byrjinga av september 2001 kom beskjeden om at HP gjennom eit aksjeutbytte kom til å kjøpe føretaket Compaq for om lag 20 milliardar amerkanske dollar. Dermed var eit av dei største oppkjøpa i dataindustrien eit faktum.

HP har vokse gjennom eigen tilvekst og gjennom oppkjøp av Apollo Computer i 1989, Convex Computer i 1995 og Compaq i 2002. Compaq hadde igjen kjøpt Tandem Computers (1997) og Digital Equipment Corporation (1998).

HP tok òg over Compaq si rolle som ein av BMW WilliamsF1 Team sine hovudsponsorar.

Kjelder
-------

1. ↑  ; *GRID*; GRID-identifikator: grid.418547.b; vitjingsdato: 1. juni 2020.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Hewlett-Packard**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
**Verdsmeisterskapen i handball 2001 for kvinner**, den 15. i rekka, vart avvikla i tida 4. til 16. desember 2001 i Italia. Til saman 24 land deltok i turneringa. Russland vann meisterpokalen etter finalesiger 30-25 mot tittelforsvarar Noreg.

### VM-finalen

Finalen mellom semifinalevinnarane, Noreg og Russland, vart spelt i Merano framfor 3 500 tilskodarar. Russland var suverent best i fyrste omgangen og leia 18-12 ved pause. I andre omgangen reduserte Noreg den russiske leiinga ned til to mål, før Russland drog ifrå att og vann med 30 mål mot 25 norske.

Irina Poltoratskaja og Ljudmila Bodnijeva var mestskårarande for **Russland** med 5 mål kvar. Elles spelte Jelena Tsjausova, Nadezjda Muravjova, Anna Karejeva, Oksana Romenskaja og målvaktene Inna Suslina, Svetlana Bogdanova gode kampar i meisterskapen. Også Tatjana Alizar, Natalija Gontsjarova. Anna Ignatsjenko, Raisa Verasko, Jelena Partsjkova, Tatjana Djadetsjko, Alina Dolgitsj og Svetlana Smirnova vann VM-gull.

**Norsk** toppskårar vart Kjersti Grini med 9 nettkjenningar, elles skåra Kristine Duvholt 5 mål, Marianne Rokne og Else Marthe Sørlie 3, Monica Sandve 2, Gro Hammerseng, Elisabeth Hilmo og Unni Hinkel 1 mål kvar. Cecilie Leganger og Mimi Kopperud Slevigen vakta det norske målet, medan Vigdis Hårsaker og Janne Tuven fekk korte innsmett på bana. Heidi Halvorsen, Hanne Halén og Kristine Lunde måtte sjå kampen frå tribuneplass.

Ivan Doleijs og Vaclav Kohout frå Tsjekkia dømde finalekampen. Dei straffa Russland med fire 2-minuttsutvisingar og Noreg med to.

Kjelder
-------

* Sportsboken 2001-02.

| * v
* d
* e
Verdsmeisterskapen i handball |
| --- |
| Menn | Tyskland 1938**·** Sverige 1954**·** Aust-Tyskland 1958**·** Vest-Tyskland 1961**·** Tsjekkoslovakia 1964**·** Sverige 1967**·** Frankrike 1970**·** Aust-Tyskland 1974**·** Danmark 1978**·** Vest-Tyskland 1982**·** Sveits 1986**·** Tsjekkoslovakia 1990**·** Sverige 1993**·** Island 1995**·** Japan 1997**·** Egypt 1999**·** Frankrike 2001**·** Portugal 2003**·** Tunisia 2005**·** Tyskland 2007**·** Kroatia 2009**·** Sverige 2011**·** Spania 2013**·** Qatar 2015**·** Frankrike 2017**·** Danmark og Tyskland 2019**·** Egypt 2021**·** *Polen og Sverige 2023* |
| Kvinner | Jugoslavia 1957**·** Romania 1962**·** Vest-Tyskland 1965**·** Nederland 1971**·** Jugoslavia 1973**·** Sovjetunionen 1975**·** Tsjekkoslovakia 1978**·** Ungarn 1982**·** Nederland 1986**·** Sør-Korea 1990**·** Noreg 1993**·** Austerrike og Ungarn 1995**·** Tyskland 1997**·** Noreg og Danmark 1999**·** Italia 2001**·** Kroatia 2003**·** Russland 2005**·** Frankrike 2007**·** Kina 2009**·** Brasil 2011**·** Serbia 2013**·** Danmark 2015**·** Tyskland 2017**·** Japan 2019**·** Spania 2021**·** *Danmark, Noreg og Sverige 2023* |
**Alf Kristian Tellefsen** (fødd 23. februar 1938) er ein norsk kristen forkynnar som lenge har vore tilsett i Norges samemisjon, busett i Karasjok.

Biografi
--------

Alf Kristian Tellefsen vart fødd på Flekkerøya utanfor Kristiansand. Etter vanleg skulegang gjekk han på misjonsbibelskule i Stjørdal, og i november 1958 vart han tilsett som misjonær i Norges samemisjon frå Karasjok, 20 år gamal. 

Tellefsen dreiv misjonsverksemd på fleire stader i Finnmark. Han blei i tenesta i Finnmark heilt fram til 1979, berre avbroten av eit halvår i 1970/71, då han var vikar for krinssekretæren i Sørlandet krins i Samemisjonen. I denne tida lærte han nordsamisk, og blei godt kjend med samefolket i Finnmark. På 1960-talet vart han kjend som ein av dei fyrste forkynnarane som tok i bruk snøskuter på Finnmarksvidda, og han pleidde å seia at skuteren hadde revolusjonert tenesta. Frå 1981 til 1985 flytte han sørover att, og var krinssekretær i Stavanger krins. Deretter var han sekretær i Sørlandet krins fram til 1994.

I 1989 var han aktivt med i oppstarten av Samemisjonen sin nye nærradio i Lappland. Radioen fekk namnet Radio DSF fordi han fekk lokale på ein no nedlagt folkehøgskule; *Den Samiske Folkehøgskole* i Karasjok. Radio DSF vart innvigd i 1990 med Tellefsen aktivt involvert. Radioen skulle fyrst senda i Kautokeino kommune og Karasjok kommune, men dekkjer no også Tana, Nesseby, Porsanger og Vadsø. Frå 1990 hadde Tellefsen særleg ansvar for programmet *Gæidnu Biibbala čađa* - Vegen gjennom Bibelen, og fram til 2001 produserte han over 2000 program i denne serien. 

Fram til 1997 var Tellefsen framleis busett på Sørlandet, trass i det store engasjementet hans i Radio DSF. Deretter flytte han til Karasjok att, med halv stilling som redaktør i radioen og halv stilling som forkynnar i Samemisjonen. Han var også engasjert i arbeidet med Radio DSF då dei fekk laga sendingar på kildinsamisk og russisk til Kolahalvøya hausten 2003. 

17. juni 2006 fekk Alf Kristian Tellefsen Kongens fortenestmedalje i sølv for si lange verksemd i Norges samemisjon. I 2008 vart han tildelt Bibelprisen for arbeidet sitt med *Gæidnu Biibbala čađa* - Vegen gjennom Bibelen.

Kjelder
-------

* Artikkelen byggjer på biografi om Alf Kristian Tellefsen på Samemisjonen.no, skriven av Magne Gamlemshaug. Arkivert 2016-03-08 ved Wayback Machine.

Fotnotar
--------

1. ↑  *Samemisjonen.no: Alf Kristian Tellefsen 70 år*, arkivert frå originalen 8. mars 2016, henta 3. mars 2012
2. ↑  Samemisjonen.no: Kongens heder til Alf Kristian Tellefsen.[*daud lenkje*]
3. ↑  Bibel.no: Bibelprisen 2008 tildeles Alf Kristian Tellefsen[*daud lenkje*]
|  |
| --- |
| **Sjimpanse** |
| Sjimpanse i ein dyrehageSjimpanse i ein dyrehage |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av Sjimpanse Utbreiinga av Sjimpanse |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Primatar Primates |
| **Familie:** | Hominidae |
| **Slekt:** | Sjimpansar *Pan* |
| **Art:** | **Sjimpanse** *P. troglodytes* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Pan troglodytes***Blumenbach, 1775 |

**Sjimpansen** (*Pan troglodytes*) er ein menneskeape som lever i skogar i Afrika. Han høyrer til mellom dei dyra som står mennesket nærast evolusjonsmessig; mellom 0,5% og 5 % av gena skil oss.Dette kan illustrerast ved at menneska og sjimpansane har identiske cytokrom c-protein, og det i ein variant ingen andre dyreartar er kjent å ha.

Skildring
---------

Sjimpansar er ein menneskeape som på same måte som oss har motsette tomlar og manglar hale. Dei er dekt med mørk brun til svart pels, er mellom 130 og 170 cm høge når dei står på bakbeina, og veg mellom 30 og 40 kg i naturen. Individ i fangenskap kan derimot vega opp mot 100 kg.

Utbreiing
---------

Sjimpansar lever vilt i regnskog og tresavannar i vest- og sentral-Afrika.

Åtferd
------

Sjimpansar er sosiale, dagaktive dyr som lever vekselvis på bakken og i tre. Dei lever i flokkar på mellom 15 og 150 dyr leidd av ein dominerande hann. Den sosiale rangordninga kjem fram gjennom eit avansert kroppsspråk, som hovudsakleg baserer seg på andletsuttrykk.

Sjimpansen og mennesket
-----------------------

Sjimpansen står mennesket nærare enn noko anna dyr. Dette har ført til at han er mykje brukt både i forsking og underhaldning, noko som har vorte eit trugsmål for bestanden. Kanskje er trugsmålet gjensidig; nokre forskarar meiner t.d. at HIV-viruset oppstod i sjimpanseflokkar før det spreidde seg til menneske.

Kjelder
-------

* *«Vår fantastiske verden», Skandinavisk Presse AS 1990*

Fotnotar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things
* ITIS
* EOL
* NDL

 |
**Dion Cuiper** (fødd  i Wassenaar), kjend under artistnamnet **Dion Cooper**, er ein nederlandsk songar og låtskrivar. Han deltok i den sjette sesongen av talentprogrammet *The Voice of Holland* i 2015, og han representerte Nederland i Eurovision Song Contest 2023 saman med Mia Nicolai og låten «Burning Daylight».

Bakgrunn
--------

Cuiper blei fødd i 1993 og vaks opp i kystbyen Wassenaar, like nord for Haag. Faren var trommeslagar i eit funkband og introduserte sonen tidleg for ulike musikksjangrar og artistar som Toto, The Police, The Beatles og Jimi Hendrix. Gjennom faren utvikla Cuiper ein stor interesse for musikk, og han byrja å spele gitar som femtenåring. Dei påfølgjande åra byrja Cuiper å skrive eigen musikk, og han starta som 18-åring å synge sjølv.

I 2015 stilla Cuiper til prøvesynging i den sjette sesongen av talentshowet *The Voice of Holland* på tv-kanalen RTL 4. Han gjekk vidare til hovudrunden med den nederlandsk-marokkanske rapparen Ali B som mentor, men Cuiper blei slegen ut i utslagsrundane før liveshow-sendingane.

Cuiper debuterte musikalsk med EP-en *Too Young too Dumb* i 2021, etterfølgd av singelen «Fire» som han framførte saman med artisten Maxine. Hausten 2022 slapp han singelen «Blue Jeans», som han skreiv saman med samarbeidspartnar og Eurovision-vinnaren Duncan Laurence. Året før hadde var Cuiper støttemusikar då Laurence turnerte rundt i Nederland. 

I november 2022 kunngjorde den nederlandske kringkastaren AVROTROS at Cooper skulle representere Nederland i Eurovision Song Contest 2023 i Liverpool saman med Mia Nicolai. Duoen blei slegen ut i semifinalen tysdag 9. mai 2023.

Cuiper skildrar musikkstilen sin som «klassisk rock møter songar-låtskrivar, eller Bryan Adams møter Harry Styles».

Referansar
----------

1. ↑  «Onzeuittips voor komende week: van Duncan Laurence in Paradiso tot bladeren zoeken in de Hortus». *Het Parool* (på nederlandsk). 4. november 2021. Henta 29. desember 2022.
2. ↑  «DionCooper». *Dion Cooper* (på engelsk). Henta 29. desember 2022.
3. 1 2 3  «Interviewmet Dion Cooper: een rijzende ster!». *Gigstarter* (på nederlandsk). Henta 29. desember 2022.
4. ↑  aussievision (1. november 2022). «Eurovision2023: Mia Nicolai & Dion Cooper will represent Netherlands with Duncan Laurence song». *aussievision* (på engelsk). Henta 29. desember 2022.
5. ↑  Veen, Renske ten (1. november 2022). «Netherlands: Mia Nicolai & Dion Cooper have a song titled "Chasing Highs"». *wiwibloggs* (på engelsk). Henta 29. desember 2022.
6. ↑  «MiaNicolai en Dion Cooper voor Nederland naar Songfestival». *nos.nl* (på nederlandsk). 1. november 2022. Henta 29. desember 2022.
7. ↑  «FirstSemi-Final of Liverpool 2023 - Eurovision Song Contest». *eurovision.tv*. Henta 18. mai 2023.

* *Denne artikkelen bygger på «Dion Cooper» frå Wikipedia på bokmål, den 7. desember 2023.*
| **Isla de los Estados** |
| --- |
| Nordkysten av øya i 2006.Nordkysten av øya i 2006. |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 54°47′S 64°15′W﻿Koordinatar: 54°47′S 64°15′W﻿

 |
| **Areal** | 530 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Montes Bove (823 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Argentina |
| **provins** | Tierra del Fuego

 |

Øya ligg lengst til høgre på kartet.
**Estados-øya** (spansk *Isla de los Estados*, 'Delstatane si øy') er ei argentinsk øy i øygruppa Eldlandet, 30 km aust for Storøya i Eldlandet. Administrativt ligg øya under den argentinske provinsen Eldlandet. Øya er ikkje busett, men den argentinske marinen har ein aktiv marinebase på øya. Mannskapet på basen består av fire marinesoldatar som jobbar skift på 45 dagar.  Elles er øya heimstad for store koloniar med pingvinar og sel.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Isla de los Estados» frå Wikipedia på tysk, den 13. juni 2012.*

Fotnotar
--------

1. ↑   Engelsk Wikipedia om Isla de Los Estados
**Ingo Kunzi** (fødd 7. november 1966), betre kjend under artistnamnet **Ayla**, er ein tysk DJ og trance-musikar.

Karriere
--------

I byrjinga av DJ-karrieren kalla Kunzi seg *DJ Tandu*, og han gav ut debut-EP-en *Acido EP* under dette namnet. Han tok kvinnenamnet *Ayla* som artistnamn i 1995, sjølv om han utover 1990-åra framleis gav ut singlar som *DJ Tandu*. I 1996 gav han ut singelplatene *Atlantis* og *Ayla*. Låta med same namn vart populær i mange land, også i Noreg, og hamna på 22. plass på den britiske singellista. Dessutan vart ho brukt som filmsoundtrack, og ho var med i ein fjernsynsreklame.

Neste singel frå Kunzi som også vart populær, kom i 1998 under namnet *Ayla Part II*. På fleire Ayla-låtar vart det brukt ei damestemme i musikken, og i *Ayla Part II* kunne ein høyra ei damestemme som seier «Ayla». Same året kom *Liebe*, som var ein remix av ein låt av technoartisten *Cosmic Baby*. Året etter gav han ut singlane *Into the Light* og *Angelfalls*.

I 1999 gav Ayla ut si fyrste plate, *Nirwana*. Denne selde til gull i to land; Noreg og Singapore. Etter denne utgjevinga gav Ingo Kunzi ut nokre singlar til, før han tok ein pause med Ayla-prosjektet. I 2010 gjorde han eit lite comeback som *Ayla* med singelen *Ayla 2010*, og i 2011 gav han ut albumet *Unreleased Secrets*. Ingo Kunzi har også vore med på mange samarbeidsprosjekt med andre DJs.

Diskografi som Ayla
-------------------

### Singlar

* *Atlantis* (1996)
* *Ayla* (1996)
* *Ayla Part II* (1998)
* *Liebe* (1998)
* *Angelfalls* (1999)
* *Into the Light* (1999)
* *Liebe/ Sunday* (1999)
* *Singularity/ Brainchild* (2000)
* *Sun is Coming Out* (2002)
* *Ayla 2010* (2010)

### Album

* *Nirwana* (1999)
* *Unreleased Secrets* (2011)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Ingo Kunzi» frå Wikipedia på tysk, den 1. februar 2012.*

Fotnotar

1. ↑  Ayla part II på Youtube.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Ayla på Discogs.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Verda om natta slik ho ser ut frå verdsrommet (Samansett satellittbilde frå NASA)
**Natt** er den delen av døgnet då det er mørkt. Astronomisk kan det definerast som den tida sola er under horisonten på ein viss stad. Netter vil likevel som regel vera kortare enn dagar fordi sollyset blir brote i atmosfæren når sola er like nedanfor horisonten.

Lys natt i Finland i juli.
Lengda på natta varierer etter årstida og kva breiddegrad ein er på. Jo nærare ein stad er til ein av polane, jo større er lengdevariasjonen. På Nord- og Sørpolen opplever ein **polarnetter**, netter som varer nær eitt halvår. 

Mørke netter let ein kan sjå månelys, stjernehimmelen og polarlys, og er derfor ei viktig tid for astronomar.

Månelys natt i Köln.

Natteliv
--------

I mesteparten av menneska si historie har natta vore ei tid for søvn og kvile, fordi det er vanskelig å arbeide i mørket. Med utviklinga av kunstig lys er natta blitt teken mykje meir i bruk til arbeid og underhalding. 

Det finst derimot mange nattdyr som er aktive om natta. Dei har tilpassa seg denne særskilde tida ved å utvikla store, lysfangande auge eller andre sansar, som høyrsel eller luktesans.

Natt i kulturen
===============

Nótt måla av Peter Nicolai Arbo.
Den mørke natta er blitt sett på som farleg i stort sett alle kulturar. Ho var fylt av vonde makter, som skrømt og demonar. Med rikeleg tilgang på kunstig lys er folk blitt mindre redde, men mange frykter likevel framleis natta og det ho står for, anten det er overnaturlege farar, som vampyrar, eller andre menneske som kan vera ugjerningsmenn.

Religion
--------

Snorre fortel at natta blei personifisert i den norrøne gudetrua som gudinna *Nótt*. Ho var dotter til jotna Narfe og mor til Auð, Jord og Dagr. På same måte som gudane Sol og Måne rei Nótt over himmelen og ned i underverda. Hesten hennar heitte *Hrymfaxe*. 

Natta hadde òg si eiga gudinne i vedisk hinduisme, i form av Ratri, som tyder natt på sanskrit.

Litteratur
----------

Det arabiske verket *Tusen og éi natt* byggjer på at kvar natt blir brukt til eventyrforteljing.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Natt**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things

 |
**ChatGPT** er ein kunstig intelligent samtalerobot. 'GPT' i namnet er akronym for det engelske *generative pre-trained transformer* og er ei nemning for ei gruppe av språkmodellar. Dette er ein trent språkmodell utvikla av OpenAI. Han er ein samtalerobot som bruker overvakt læring og forsterkande læring, med menneskelege trenarar som speler begge sider av samtalen. Modellen vart trent på Microsoft Azure infrastruktur i samarbeid med Microsoft. 

ChatGPT kan etterlikne menneskeleg samtale, skrive dataprogram, svare på testspørsmål, skrive poesi, spele spel og meir. Han kan brukast til kreativ skriving og omsetting av språk, mellom anna kan ChatGPT gjenkjenne nynorsk. Han hugsar også tidlegare meldingar i ein samtale og har høvet til å tilpasse svara sine. OpenAI erkjenner likevel at ChatGPT nokre gonger kan gje feilaktige eller useriøse svar. Modellen har også avgrensa kunnskap om hendingar etter 2021 og har ikkje lov til å gje uttrykk for politiske meiningar. Modellen har òg avgrensingar i treningsdata, inkludert skeivskap i algoritmar og har preferanse for lengre svar.

Kjelder
-------

1. ↑  .
2. ↑  ; vitjingsdato: 26. september 2023.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «ChatGPT» frå Wikipedia på engelsk, den 12. februar 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **ChatGPT**

* DigitalNorway *Hva er ChatGPT?* Henta 12. februar 2023.
* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Aliákmonas** (moderne gresk Αλιάκμονας, attisk Ἁλιάκμων *Haliákmōn*, jonisk *Aliákmōn*, sørslavisk Бистрица *Bistritsa*, tyrkisk *İnce Karasu*) er den lengste elva i Hellas med ei lengd på 322 km. Det offisielle namnet på elva er i dag Aliákmonas, men andre namn som Haliakmon, Haliacmon eller Aliakmon vert òg stundom nytta.

Elva har utspring nord i Píndosfjella nord i Hellas ved grensa til Albania og renn søraustover, og seinare nordaustover gjennom periferiane Vest- og Sentral-Makedonía og så ut i Kastoriásjøen. Vidare renn ho gjennom eit reservoar før ho munnar ut i Thermaikósbukta i Egearhavet. Ho gjev vatn til eit stort område og er svært viktig for jordbruket i regionen. Elva dannar den vestlege delen av deltaet til Axiós (Vardar). Elva renn gjennom periferieiningane Kastoriá, Grevená, Kozáni, Imathía og Piería.

Leia til Aliákmonas sett frå Terrasatellitten.
Brua (1352 m) over den kunstige innsjøen i elva Aliákmonas i periferieininga Kozáni.
Aliákmonas renn gjennom Kastoriá, Neápoli, vest for Siátista, inn i periferieininga Grevená og aust for Grevená. Vidare renn ho sør for Kozáni og ut i reservoaret Polýfytos, som er 20 km langt og om lag 4-5 km breitt. Frå her renn elva søraust for Eaní og gjennom fleire gjel, så søraust for Véria, nord for Ejínio og nordaust for Methóni.

I antikken kalla Klaudios Ptolemaios fjellkjeda der elva har sitt utspring (nord i Píndos) for *Canalovii*. I følgje Julius Cæsar var Aliákmonas grensa mellom Makedonia og Thessalía. I den øvre leia gjekk ho søraustover gjennom Elimiotis, som ho gav vatn til, og så nordaustover der ho danna grensa mellom Piería, Eordaea og Imathía. På Herodotos si tid hadde visstnok Aliákmonas elva Loudías som sideelv og mottok då vatn frå Pellasjøen, men ei endring i leia til Loudías gjer at ho i dag renn direkte ut i Egearhavet.

Kjelder
-------

1. ↑  (Herodotos Bok 7: Polymnia 127)

* *Denne artikkelen bygger på «Haliacmon» frå Wikipedia på engelsk, den 1. september.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* GeoNames

 |
**Bingsfossen** er ein foss i Glommavassdraget like ovanfor Sørumsand. Den har eit fall på fire meter, og vart bygd ut med vasskraftverk og damluker i 1978 til Bingsfoss kraftverk.

Fylkesveg 171 går over demninga.

Like nedanfor Bingsfossen på nordsida av Glomma ligg dei einaste helleristingane på Romerike. Like ovanfor fossen på sørsida av Glomma ligg Bingsfoss stasjon på Urskog-Hølandsbanen. Nedanfor Bingsfoss ligg Bingen tømmerlenser.

Dersom det var ei sluse i samband med denne demninga og ei ved Rånåsfoss ville det vere råd å dra med fritidsbåt frå Solbergfoss i Askim, til Fåberg nord for Lillehammer i Mjøsa. Ei sluse i demninga ved Funnefoss vil kunne gi samband til Storsjøen i Odalen og Glåma til Kongsvinger kraftverk.

Nedanfor Bingenfossen vart det i 1995 funne ein stokkebåt av eik. Han har vorte kalla Sørumsbåten eller Bingenbåten, og er eldste båtfunnet i Noreg 

Høg vassføring over søndre løp av Bingenfossen under flaumen i juni 2011Foto: Tommy Gildseth

Kjelder
-------

1. ↑  Einbu, Ola (9. juli 2017), «Badetur med spor av Raumarike», *Romerikes Blad* (på norsk), henta 11. august 2021
2. ↑  *Bingen lenser | Bingen Lenseminneforening* (på norsk bokmål), henta 11. august 2021

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |