recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ryvarden fyrstasjon** er eit leifyr ved Mølstrevåg i Sveio, 12 kilometer nordom Haugesund. Fyret ligg på Ryvardneset, med det vêrharde havstykket Sletta mot sør og Bømlafjorden mot nord.

Ryvarden fyrstasjon is located in Hordaland
Plasseringa til Ryvarden fyrstasjon

Ryvarden (neset i midten) sett frå lufta.
Ryvarden har vore eit seglingsmerke i over tusen år, heilt sidan Floke Vilgerdsson (seinare kalla Ramna-Floke) bygde ein varde på neset i 869, Floke-varden. Neset med varden ligg like nord for grensa mellom Rogaland og Hordaland, og fekk etter kvart namnet Ryvarden (varden mellom ryger og hordar). Det første fyret på Ryvarden kom i 1849, og det vart bygd nytt eller utvida ei rekkje gonger fram til siste fyrmeisterbustaden som er frå 1958. Under ei av utbyggingane vart det teke stein frå Floke-varden til ein grunnmur. I 1994 vart det reist ein ny varde til minne om den gamle.

Fyret vart automatisert og fråflytta i 1984. Frå 1992 har Ryvarden vorte brukt til kulturelle aktivitetar, og fyret vert no også kalla Ryvarden kulturfyr. På staden er det i dag eit galleri, Galleri Ryvarden, i fyrmeisterbustaden frå 1958. Det er også kafedrift, eit kunstatelie, Flókemuseet og ein representasjonsbustad. Bygningane på Ryvarden vert også nytta til annan kulturell aktivitet, mellom anna har gruppa Vamp spelt inn fleire av platene sine der. Sveio kommune kjøpte i april 2005 bygningane ved Ryvarden fyr av Kystverket for 750 000 kroner.

Ved Ryvarden fyr er det også eit minnesmerke over Sleipner-forliset, som skjedde like ved. Snøggbåten M/S «Sleipner» gjekk på grunn på skjeret Store Bloksen og sokk den 26. november 1999. 16 personar omkom i forliset.

Det går ein 2,5 km lang grusveg ut til fyret og det er ikkje tillate å køyre på vegen utan løyve. Vegen er open året rundt og ein kan både gå og sykle til fyret.

Den fyrste fyrvaktaren var Jon Simonsen Mølstre, også kalla Jo Berget i daglegtale. Han var kjøpmann i Mølstevåg på midten av 1800-talet.

Sjå også
--------

* Sleipner-forliset

Kjelder
-------

* «Ryvarden fyr» henta frå Bokmålswikipedia 28. august 2005.
* Norsk fyrhistorisk forrenings nettsider om Ryvarden fyrstasjon.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk fyrhistorisk forrenings nettsider om Ryvarden fyrstasjon.
* Om Ryvarden fyrstasjon hjå histos.no.
* Om turvegen frå Mølstrevåg til Ryvarden fyr hjå Hordaland Fylkeskommune. Arkivert 2004-12-25 ved Wayback Machine.
* Webkamera[*daud lenkje*]

| * v
* d
* e
Fyr i Vestland |
| --- |
| Austnes • Bardvågen • Dingenes • Geita • Hellisøy • Hendanes • Holmengrå • Kråkenes • Kvannhovden • Marstein • Rutletangen • Ryvarden • Røytingkalven • Skoltegrunnskaien • Skongenes • Slåtterøy • Sogneoksen • Stabben • Syllingsvåg • Ulvesund • Utvær • Vatlestraumen • Ytterøyane • Økshammaren |
|  |  |
| --- | --- |
| Når nettene blir lange og kulda setter innda sier vesle musemor til ungeflokken sin:«Hvis ingen går i fella, men passer seg for denskal allesammen snart få feire jul igjen!»

Alf Prøysen: *Samlede viser og vers* (1978) b. 2 s 101   |  |

**«Musevisa»** er ein julesong skriven av Alf Prøysen i 1946.

Det var Lauritz Johnson som bad Prøysen om å lage nokre barneviser til jul for radio. Ei av visene Prøysen skreiv, var «Musevisa». Han debuterte i radioen med denne songen i ein barnetime leia av *Onkel Lauritz*.

Songen har åtte vers, og handlar om korleis mysene feirar jul. Dei har det enkelt, men morosamt: «Om julekvelden da skal alle sammen være gla'!». Melodien er ein gammal reinlender.

Korleis gjekk det med mysene?
-----------------------------

I 2008 hevda Vidar Lønn Arnesen i boka *Da Capo* at songen opphavleg hadde eit anna sistevers: «De feiret julekvelden til det ble langt på natt, /men så ble alle spist av en sulten gammel katt.» Det vraka verset skulle ha blitt funne og teke vare på av ei vaskekone. Det vart ein del oppstyr om dette i pressa, og etter nokre dagar melde ein person seg og fortalde at det var han som hadde skrive verset som ein spøk.

Kjelder:
--------

* Alf Prøysen: *Samlede viser og vers* Tiden norsk forlag (1978) ISBN 82-10-00769-6
* NRK: Ukjent vers på Musevisa
* NRK: Strid om musevisa
* Aftenposten 8.12.2008

### Fotnotar

1. ↑  *Prøysens venner*, arkivert frå originalen 12. februar 2010, henta 6. desember 2008
2. ↑  Barnetimen for de voksne
3. ↑  Musevisa-bløff avslørt
**Museum Vest** er ei stifting som vart skipa i 2005 som eit resultat av den nasjonale museumsreforma, den såkalla konsolideringa, som skulle styrke musea ved å etablere større og meir robuste einingar. Museum Vest, som har hovudkontor i Sandviksboder 20 i Bergen, fungerer som eit regionsmuseum for nokre av omegnskommunane til Bergen, Austevoll, Sund, Fjell, Øygarden, Askøy, og på nokre særskilde felt òg for Bergen. Til å byrje med femna stiftinga om Norges Fiskerimuseum i Bergen, Det Hanseatiske Museum og Schøtstuene i Bergen, Kystmuseet i Øygarden, Herdla Museum og Nordsjøfartmuseet. Frå og med 2008 vart museet Fjell festning tilslutta Museum Vest.

Museum Vest er ikkje berre eit regionsmuseum, men òg eit tema-museum, altså eit museum som særskild tek for seg spesifikke tema. Den faglege profilen er ei samanfatting av spesialfelta til dei ulike avdelingane, og gjeld fiskeri og havbruk, fiskeforedling og fiskehandel, inkludert soga om hanseatane; krig og okkupasjon under andre verdskrigen, forsvar og menneskerettar; kystkultur med særleg vekt på energiperspektivet. På disse fagområda har museet ambisjonar som strekkjer seg ut over det regionale nivået. Etter førespurnad frå Kulturrådet har Museum Vest difor teke på seg eit nasjonalt nettverksansvar for fagområdet fiskeri og kystkultur.

Musea i Museum Vest har ein felles direktør, som er direktøren for Museum Vest. Styret for Museum Vest er samansett av representantar frå styra til einskilde musea, i tillegg til direktøren i Museum Vest og ein representant for dei tilsette. Ansvaret for museumsdrifta er knytt til dei einskilde musea, som har sine eigne driftsbudsjett, men funksjonar som personalforvalting, rekneskap og marknadsføring er organisert som fellestenester. Dei tilsette arbeider mykje i ulike faggrupper, med ansvar for formidling, samlingar, marknadsføring og liknande. Eigedomsretten til bygningar og samlingar ligg framleis hjå dei opphavlege eigarane, anten det er vedkomande kommune eller ei stifting.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Museum Vest om seg sjølv

| * v
* d
* e
Museum Vest |
| --- |
| Bergens Sjøfartsmuseum **·** Bjørn West Museet**·** Det Hanseatiske Museum og Schøtstuene**·** Fjell festning**·** Herdla museum**·** Kystmuseet i Øygarden**·** Nordsjøfartmuseet**·** Norges Fiskerimuseum |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
| **Ryøya** |
| --- |
|  |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Straumsfjorden |
| **Koordinatar** | 69°33′N 18°44′E﻿Koordinatar: 69°33′N 18°44′E﻿

 |
| **Areal** | 1,42 km²

 |
| **Høgaste punkt** | 74 moh. |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Troms

 |

**Ryøya** er ei øy på rundt 1,42 km² som ligg i Straumsfjorden, strategisk plassert mellom Kvaløya og Malangshalvøya i Tromsø kommune, om lag 15 km sørvest av Tromsø by i luftlinje. Det høgaste punktet på øya er om lag 74 moh. Ryøya består for det meste av lyngkledde rabbar i kupert terreng med spreidd furu- og bjørkeskog. Geologisk sett består Ryøya for det meste av glimmergneis, glimmerskifer og dolomitt. 

Mot sør skil Litjestraumen Ryøya frå Malangshalvøya, og i nord skil Rystraumen Ryøya frå Kvaløya. Begge desse to straumane kan komme opp i 7 knop, og kan skape vanskar for båtar og skip av alle storleikar på veg til eller frå Tromsø. Rett oppfor Ryøya ligg Kvaløya med ein populær utfartsstad kalla Hella. Her kan ein oppleve gamle hus frå gamal tid i Tromsø, båttrafikk tett på og ein anerkjend lokasjon for sportsfiskarar. 

På Ryøya har Universitetet i Tromsø med det medisinske fakultet, avdeling for Arktisk Biologi, utplassert rundt 20 moskus med tanke på forsking. Moskusane gjekk fritt på heile øya, og spesielt i brunstperioden, tidleg på hausten vart det frårådd mot all ferdsel på Ryøya. Den siste moskusen på øya vart avliva våren 2018 etter at det nest siste dyret vart funne daudt med plast i magen i 2017.

Kjelder
-------

1. ↑  Børstad, Sanna Drogset (13. august 2018). «Nå er det ikke lenger moskus på Ryøya». *itromso.no* (på norsk bokmål). Henta 19. august 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
**Maria Corazon Aquino**, fødd **Maria Corazon Cojuangco**, (25. januar 1933–1. august 2009) ofte berre **Cory Aquino**, var ein filippinsk statsleiar. Ho var i tida 1986-92 den 11. presidenten av Filippinane, den fyrste kvinnelege presidenten i landet og i Asia. Aquino var den sentrale figuren i folkeopprøret som i 1986 velta 21 år med autoritært Marcos-styre, og gjeninnførte eit demokratisk styresett i Filippinane.

Liv og gjerning
---------------

Corazon Aquino var fødd inn ei av dei rikaste familiane på Filippinane. Ho var gift med senator Benigno Aquino, den mest standhaftige kritikaren av den mangeårige presidenten i landet, Ferdinand Marcos. Etter ektemaken vart drepen 21. august 1983, straks han kom til Filippinane frå eit eksil i USA, vart Corazon Aquino leiar for opposisjonen. Ved presidentvalet 7. februar 1986 stilte ho som kandidat mot Marcos. Då nasjonalforsamlinga proklamerte Marcos som vinnar av valet, midt mellom påstandar om valfusk, oppmoda Aquino om massiv sivil ulydnad. Store demonstrasjonar i slutten av februar, og manglande støtte frå dei militære og det lokale katolske hierarkiet, førte til at Marcos rømde landet. 

Aquino vart utropt til president den 25. februar 1986. Året etter vart grunnlova av 1987 vedteke, ei lov som avgrensa president-makta og gjeninnførte tokammer-forsamlinga i Filippinane. Regjeringa hennar la elles vekt på å styrke både borgar- og menneskerettar. I 1988 stod regjeringa bak lovreformer i landbruket, eit tiltak som mellom anna skulle gje fleire tilgjenge på dyrkbart land. Den økonomiske politikken var basert på marknadsorientering. Ho innleia elles fredssamtaler for å løyse opp det vedvarande kommunistiske opprøret og å stagge dei islamistiske frigjeringsrørslene. 

Aquino-regjeringa vart utsett for fleire kuppforsøk, sett i stand av Marcos-lojalistar i det militære. Ulike naturkatastrofar og ei stort skipsforlis sette sitt preg på åra 1991 og -92. Saman med sterke rivningar i regjeringa, leidde dette til at Aquino ikkje stilte til attval i 1992. Ho støtta derimot opp om kandidaturet til han som vart vald til ny president i Filippinane, Filip Ramos.

Etter presidenttida var Aquino ein politisk aktør ved å kommentere nasjonale samfunnsspørmål frå ein frittståande posisjon.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Corazon Aquino» frå Wikipedia på engelsk, den 17. april 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
**Berislav Grgić** (fødd 15. februar 1960) er katolsk biskop i Tromsø stift. 

Utnemninga vart offentleggjort den 18. desember 2008 og vigslinga fann stad 28. mars 2009. 

Berislav Grgić studerte ved den teologiske høgskolen i Vrhbosna, og vart vigsla til prest i 1986 i Banja Luka. Sidan studerte han til lisensiatsgrad i spiritualitet ved det pavelege universitet Gregoriana i Roma 1988-1991. 

Han underviste ved guteseminaret i Zadar i Kroatia 1991-1992, og arbeidde for dei katolske hjelpeorganisasjonane *Caritas Banja Luka* og *Caritas Zabreb* frå 1992 til april 1995. Sidan var han sokneprest i Budžak til han flykta frå krigshandlingane den 20. august 1995. 

Våpenskjole til Berislav Grgić
Han kom til Oslo 1996 og vart sjelesørjar i Oslo katolske bispedømme, og frå 2000 var han skoleprest ved St. Sunniva skole og kapellan tilknytt St. Olav domkirke. Frå 2007 til 2008 arbeidde han i erkebispedømmet München og Freising.

Kjelder
-------

* Biografi på katolsk.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
**Cornelis Johannes Lemaire** (11. juni 1908–16. juni 1981), kjend som **Cor Lemaire**, var ein nederlandsk pianist, dirigent og komponist. Han er best kjend for sitt samarbeid med Wim Kan og Annie M.G. Schmidt.

Lemaire kom frå ein kunstnarisk familie. Foreldra hans var Jan Lemaire sr. og Anna Anken, og bror hans var skodespelaren Jan Lemaire jr..

Eurovision
----------

### Nationaal Songfestival 1956

Lemaire deltok som låtskrivar i Nationaal Songfestival 1956, den nederlandske uttakinga til Eurovision Song Contest 1956, med to bidrag; «De vogels van Holland» og «De telefoon», båe framført av Jetty Paerl. «De vogels van Holland» enda på andreplass med 1530 poeng, men sidan kvart land deltok med to bidrag kvar fekk båe vinnaren og andreplassen representere Nederland. «De telefoon» enda på sjetteplass med 438 poeng.

### Eurovision Song Contest 1956

Nederland deltok i Eurovision Song Contest 1956 i Ligano i Sveits med «Voorgoed» og «De vogels von Holland», der Lemaire hadde skrive sistnemnde. Kvart land deltok med to bidrag kvar, og det er ikkje kjend kva for poengsum eller plassering dei fekk. Av di røystgjevinga aldri vart offentleggjort kunngjorde ganske enkelt ein talsperson at Sveits hadde vunne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Cor Lemaire frå Nederlandsk Wikipedia .*

| * v
* d
* e
Låtskrivarar i Eurovision Song Contest 1956 |
| --- |
| Cor Lemaire og Annie M.G. Schmidt**·** Georg Benz Stahl**·** Jean Miret, Jacques Say og Robert Montal**·** Walter Andreas Schwarz**·** André Lodge og Rachèle Thoreau**·** Christian Guitreau**·** Virgilio Panzuti og Pino Perotti**·** Jelle de Vries**·** Géo Voumard og Émile Gardaz**·** Claude Alix og David Bee**·** Lothar Olias og Peter Mösser**·** Simone Vallauris**·** Simone Laurencin og Jacques Lassry**·** Vittorio Mascheroni og Mario Panzeri |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BPN
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
|  |
| --- |
| ***Sexy Sadie***  Song av The Beatlesfrå albumet *The Beatles* |
|  |
| **Utgjeve** | 22. november 1968 |
| **Innspelt** | 19. og 24. juli, 13. og 21. august 1968, EMI Studios, London |
| **Sjanger** | Rock |
| **Lengd** | 3:15 |
| **Selskap** | Apple |
| Låtskrivar(ar) | Lennon–McCartney |
| **Produsent** | George Martin |
|
|

**«Sexy Sadie»** er ein song av The Beatles frå albumet *The Beatles (White Album)* frå 1968. Han er skriven av John Lennon, men på vanleg vis tilskriven Lennon/McCartney.

John Lennon skreiv songen i India etter at han vart skuffa over at meditasjonslæremeisteren deira, Maharishi Mahesh Yogi, la seg etter ei av kvinnene i følgjet. I 1980 fortalte Lennon om bakgrunnen til songen:

*Songen var inspirert av Maharishi. Eg skreiv han då vi hadde pakka koffertane og var klar til å reise. Det var det siste eg skreiv før vi forlet India. Eg rett og slett kalla han for 'Sexy Sadie' i staden for 'Maharishi what have you done, you made a fool...' Eg var i stemning til å skrive ein song, ganske kalkulert, men den uttrykte òg det eg følte. Eg forlet Maharishi med ein dårleg smak i munnen.*
Ein del av songen «Sexy Sadie» vart lånt av gruppa Radiohead til songen deira «Karma Police» på albumet *OK Computer*. Ei spansk gruppe har teke bandnamnet sitt frå songtittelen.

Medverkande
-----------

* John Lennon – solo- og harmonivokal, rytmegitar, Hammondorgel
* George Harrison – sologitar, korvokal
* Paul McCartney – piano, bassgitar, korvokal
* Ringo Starr – trommer, tamburin

Bakgrunnsstoff
--------------

* Songteksten Arkivert 2005-08-29 ved Wayback Machine.
* Alan W. Pollack om «Sexy Sadie»

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sexy Sadie» frå Wikipedia på bokmål, den 9. februar 2009.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Sheff, David (2000). All We Are Saying: The Last Major Interview with John Lennon og Yoko Ono. Macmillan. s. 191. ISBN 0-312-25464-4.
**Berit Reiss-Andersen** (fødd 11. juli 1954) er ein norsk advokat med møterett for Høgsterett og fast forsvarer for Høgsterett sidan 2002. Ho har også gitt ut to kriminalromanar saman med forfattaren og tidlegare justisminister Anne Holt. I 2008 vart ho vald til leiar i Den norske Advokatforening.

Berit Reiss-Andersen tok jurisk embetseksamen i 1981. Ho har deretter arbeidd som sakshandsamar i Utlendingsdirektoratet, konsulent i Justisdepartementet og politifullmektig og politiadjutant ved Oslo politikammer. Frå 1987 har ho drive eigen advokatpraksis. I 1997 vart ho fast forsvarar i Oslo tingrett og Borgarting lagmannsrett. Ho var statssekretær for justisminister Anne Holt frå 1996 i Thorbjørn Jagland si regjering, men slutta etter at Gerd-Liv Valla tok over ministerposten i 1997. I høve Ingunn Yssen sine påstandar mot Valla i januar 2007 kom det fram at Reiss-Andersen slutta på grunn av samarbeidsproblem med Valla.

Berit Reiss-Andersen var tidlegare gift med animatøren Pjotr Sapegin.

Boka *Uten ekko* er dramatisert som høyrespel for NRK Radioteateret.

Den Norske Nobelkomité
----------------------

I 2011 vart ho vald som medlem av Den Norske Nobelkomité for perioden 2012–2017, og vart fungerande leiar for komitéen frå 20. februar 2017 etter Kaci Kullmann Five sin død.

Bøker
-----

* *Løvens gap* – kriminalroman (1997) (Saman med Anne Holt)
* *Uten ekko* – kriminalroman (2000) (Saman med Anne Holt)

Kjelder
-------

1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 25. juli 2012, henta 19. mars 2009
2. ↑  «Berit Reiss-Andersen blir ny leder». NRK. Henta 4. juni 2017.
3. ↑  «Ny sammensetning». Nobelprize.org. Henta 4. juni 2017.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Berit Reiss-Andersen i NRK Forfatter
* Intervju med Berit Reiss-Andersen om Valla

| * v
* d
* e
Leiarar av Den Norske Nobelkomite |
| --- |
| Bernhard Getz (1900-1901)**·** Jørgen Løvland (1901-1922)**·** Hans Jakob Horst (1922)**·** Fredrik Stang (1922-1941)**·** Gunnar Jahn (1941-1943)**·** C.J. Hambro (1945)**·** Gunnar Jahn (1945-1966)**·** Nils Langhelle / Bernt Ingvaldsen (1967)**·** Aase Lionæs (1968-1978**·** John Sanness (1979-1981)**·** Egil Aarvik (1982-1990)**·** Gidske Anderson (1990)**·** Francis Sejersted (1991-1999)**·** Gunnar Berge (2000-2002)**·** Ole Danbolt Mjøs (2003-2008)**·** Thorbjørn Jagland (2009–2015)**·** Kaci Kullmann Five (2015–2017)**·** Berit Reiss-Andersen (2017–) |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
Sfinksen i Giza utanfor Kairo i Egypt.
**Sfinks** (utt. *svings* eller *svinks*) er eit fabeldyr med kropp som ei løve og hovud av eit menneske eller eit anna dyr. Sfinksar er særleg kjende frå det gamle Egypt, særleg gjennom sfinksen i Giza. Vesenet blei seinare teke opp i gresk mytologi, der det tok opp trekk frå ein annan skikkelse. I seinare europeisk kultur blei sfinksen teke opp i kunst frå renessansen. Ein finn også sfinks-aktige figurar i andre kulturar frå middelhavslanda og Asia. 

Denne gravstatuen av dronning Hetepheres II frå det fjerde dynastiet er ofte rekna som den eldste framstillinga av ein sfinks. Statuen er no i Det egyptiske museet i Kairo.
Den egyptiske sfinksen stammar frå Det gamle riket (2000-talet f.Kr.). Den vanlegaste framstillinga av sfinksen er som ei liggande løve med menneskehovud, men ein finn også sfinksar med falk-, hauk- eller vêrhovud. På denne tida var det vanleg å laga skulpturar av løver med hovudet til guddomen knytt til området dei blei laga, eller som var viktig i landet då. Sfinksen var knytt til solguden Sekhmet og blei seinare symbol for sola, farao og landet Egypt. Han verna mot vondt, og blei sett opp for å verna graver og tempel.

Gresk sfinks. Foto: Ricardo André Frantz

I det gamle Hellas hadde sfinksen gjerne ørnevinger, og kunne i tillegg ha bryst som ei kvinne og slangehale. Denne sfinksen er best kjend for å ha vakta Theben ved å stilla alle som gjekk forbi ei gåte, og derette kvela og sluka dei som ikkje kunne svara. Sogehelten Ødipus løyste gåta, og sfinksen kasta seg ned frå klippa han stod på og døydde.

Sfinks i seinare europeisk kunst
--------------------------------

La Granja, Spania, midten av 1700-talet.
Frå renessansen tok ein til å framstilla greske sfinksar i europeisk kunst. «Manierisme-sfinksen» eller «den franske sfinksen» er framstilt dels som ei tiltrekkande ung kvinne, dels som ei naturtru løve. Dei nye sfinksane var inspirerte av keisar Nero sitt hus *Domus Aurea*, som ein fann på slutten av 1400-talet. Ein loggia ved Vatikanpalasset som blei utsmykka av Rafael i 1510-åra inneheldt mellom anna sfinksar. Sfinksane kom til Frankrike først gjennom Fontainebleauskulen, og spreidde seg til resten av Europa. Dei blei mellom anna mykje nytta til å pynta slottsparkar på 1700-talet, mellom anna Belvedereparken i Wien, Sanssouci i Potsdam, La Granja i Spania, Branickislottet i Białystok og i seinrokokkostil ved det portugisiske nasjonalslottet Queluz, med pipekrage og ein liten kep over brystet.

Mann og gepardsfinks i eit symbolistisk måleri av Fernand Khnopff frå 1896.
Med nyklassisismen gjekk ein noko tilbake til den ukledde og uflidde klassiske sfinksen i europeisk utsmykking. Også i romantikken og symbolismen avbilda ein sfinksen, hovudsakleg med peik til den greske mytologien heller enn den egyptiske, sjølv om desse sfinksane ikkje alltid hadde vinger.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Sfinks» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juni 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Sfinks**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* NDL

 |
Oblast i Den sentrale svartjordregionen
Ivan Sjisjkin sitt måleri av skogkledd steppe tilpassa jordbruk.
**Den sentrale svartjordregionen** (russisk Центрально-черноземная область - *Tsjentralno-tsjernozemnaja oblast*, Центральная черноземная область - *Tsentralnaja tsjernozemnaja oblast*, Центрально-черноземная полоса - *Tsentralno-tsjernozemnaja polosa*) er ein del av det eurasiatiske svartjordbeltet som ligg i sentrale delar av Russland og som består av Voronezj oblast, Lipetsk oblast, Belgorod oblast, Tambov oblast, Orjol oblast og Kursk oblast. Mellom 1928 og 1934 vart desse områda ein kort periode slått saman til **Sentrale Tsjernozem oblast**, med senter i Voronezj.

Svartjordregoinen er kjend for eit særs godt jordsmonn, kalla svartjord, eller «tsjernozem». Sjølv jordbruk hovudsakleg har vore viktigast i området vart det utvikla industri basert på jernmalm i sovjettida i magnetanomalien i Kursk.

Området inneheld eit biosfærereservat kalla Sentrale Tsjernozem reservat (42 km²). Det vart danna i 1935 innanfor Kursk og Belgorod oblast. Området er eit døme på skogssteppe i Europa og inneheld typisk grenseområde mellom stepper og lauvskogar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Central Black Earth Region» frå Wikipedia på engelsk, den 4. november 2008.*
**Den store brennevinsdagen** i Lofoten vart feira 25. mars, på marimesse om våren. 

Denne dagen samla fiskarane seg til ein fest der det vart drukke brennevin — likevel ikkje så mykje at dei ikkje rodde fiske dagen etter. Det var òg andre tradisjonar knytt til dagen, spesielt kjent er «hansinga». Den innebar at førstereisgutten, skårungen, skulle spandere brennevin på dei andre i båtlaget. Første års høvedsmann skulle spandere «høvedsmanns hans», og dei som rodde fiske for siste gongen skulle spandere «stavhans». Når det gjaldt stavhansen, ville det alltid vere noko uklårt - dei fleste meinte nok at dei ville ro fiske eitt år til. Gamlingane som ikkje lenger for på vinterfiske, markerte gjerne brennevinsdagen med ein dram heime.

Festen har tradisjonar langt tilbake i tid, og må ha tilknyting til gammal feiring av vårfrumesse eller marimesse, som var helgedag fram til festdagsreduksjonen i 1770. Lokalt vart mange av dei gamle helgedagane haldne som halvhelgar minst halvtanna hundreår etter 1770. 

Festen kan òg ha hatt samanheng med at det i slutten av mars var lide så langt ut i fisket at fiskarane hadde fått noko pengar mellom hendene. Frå om lag 20. mars var skreien blitt gytemoden og «laus på rogna», slik at ho ikkje lenger var brukande for salting. Fiskarane kunne då selje det dei hadde lagt ned av rogn, og dei fekk for første gong nokre kroner for vinterstrevet. 

Mot slutten av 1800-talet styrkte fråhaldsrørsla stillinga si blant folk, brennevinsforbuket gjekk ned, og markeringa av 25. mars og «Vårfru'mess» som ein brennevinsdag vart meir måtehalden.

Kjelder
-------

* Peder A. Hansteen: *Den store brennevinsdagen 25. mars*, *Årbok for Helgeland* 1984.
* Axel Coldevin (1980). *Dønna bygdehistorie*
Cor Caroli sett frå Nord-England den 1. mars 2011.
**Cor Caroli** (bayernamn alfa Canum Venaticorum – *α CVn*) er den klåraste stjerna i det nordlege stjernebiletet Jakthundane (*Canes Venatici*). Det er ei dobbeltstjerne som består av to klårt skilde delar. Namnet *Cor Caroli* tyder *Hjartet til Karl*, og vart teke i bruk på 1600-talet til ære for ein av to engelske kongar ved namn Karl.

Namn
----

I den vestlege verda hadde ikkje stjerna noko namn før på 1600-talet, då ho vart kalla *Cor Caroli*. Ein veit ikkje sikkert om stjerna er kalla opp etter Karl I av England, som vart avretta i 1649 under Den engelske borgarkrigen, eller sonen, Karl II av England, som gjeninnførte monarkiet i 1660. Namnet vart brukt i 1660 av Sir Charles Scarborough, som var livlege for Karl II. Han hevda at stjerna lèt til å skine spesielt klårt den natta Karl II vende heim til England. I *Star Names* hevda R.H. Allen at Scarborough føreslo namnet for Edmund Halley og meinte å vise til Karl II. På den andre sida hevdar Robert Burnham at «namnet er tilskrive Halley i ein rapport utgjeven av J. E. Bode i Berlin i 1801, men det ser ikkje ut til å finnast anna belegg for det.» I *Star Tales* påpeikar Ian Ridpath at namnet første gong dukkar opp på eit stjernekart frå 1673 av Francis Lamb, som kalla stjerna **Cor Caroli Regis Martyris** ("hjartet til Karl, martyrkongen"), ein klår referanse til Karl I.

Kjenneteikn
-----------

Cor Caroli er ei dobbeltstjerne med ei samla tilsynelatande storleiksklasse på 2,81. Dei to stjernene er 19,6 bogesekund frå kvarandre på himmelen og er lette å halde frå kvarande i små teleskop. Systemet ligg om lag 110 lysår frå Jorda. Den klåraste av dei to stjernene vert kalla *α² Canum Venaticorum*, den mindre klåre *α¹ Canum Venaticorum*.

Cor Caroli markerer det nordlegaste punktet i asterismen *Jomfrudiamanten*.

Referansar
----------

1. ↑  Allen (1963), s. 115.
2. ↑  Burnham (1978), s. 359.
3. ↑  Ridpath (1989). Sjå òg Deborah J. Warner, *The Sky Explored: Celestial Cartography 1500-1800*.
4. ↑  Jimmy Westlake: The Virgin’s Diamond Arkivert 2013-12-17 ved Wayback Machine. jf. Hadeland astronomiforening Arkivert 2013-12-17 ved Wayback Machine..

Litteratur
----------

* Allen, Richard Hinckley (1963). *Star Names Their Lore and Meaning* (på engelsk). New York: Dover Publications. ISBN 0-486-21079-0.
* Burnham Jr. Robert (1978). *Burnham’s Celestial Handbook* (på engelsk) **1**. New York: Dover Publications. ISBN 978-0-486-23567-7.
* Ridpath, Ian (1989). *Star Tales* (på engelsk). Cambridge: Lutterworth Press. ISBN 9780718826956.

* *Denne artikkelen bygger på «Cor Caroli» frå Wikipedia på bokmål, den 31. desember 2013.*
**Mogens Wieth** (16. september 1919–10. september 1962) var ein dansk skodespelar. Frå debuten i 1939 var han den unge hovudkrafta ved Det kongelige Teater, frå 1955 særleg ved Det Ny Teater, og var den største lyrisk-dramatiske skodespelaren i sin generasjon i dansk teater. Blant rollene hans var Shakespeare sin Othello, Peer Gynt og hovudrollen i Kjeld Abell sin *Den blå pekingeser*. Wieth gjesta 1952 Nationaltheatret i Oslo som Gregers Werle i *Vildanden* og Schubert i *Jomfruburet*. I 1953 spelte han Helmer i *Et dukkehjem* på engelsk i *London*, 1961 Niels Lykke i *Fru Inger til Østråt* i norsk fjernsyn.

Wieth var verksam både i dansk og internasjonal film og medverka mellom anna i Alfred Hitchcock sin *The Man Who Knew Too Much* (1956). Han var òg ein glimrande kabaretkunstnar. Han avslutta karrieren sin som ein meisterleg Higgins i *My Fair Lady*.

Kjelder
-------

* «Mogens\_Wieth» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Sevettijärvi
**Sevettijärvi** (skoltesamisk *Čeʹvetjäuʹrr*, enaresamisk Čevetjävri, nordsamisk *Čeavetjávri*) er ein landsby i kommunen Enare i Finland, som er omtrent 120 km nord for tettstaden Enare. Landsbyen ligg omtrent 35 km sørvest for bygda Neiden i Finnmark, og er omgjeve av eit grønt, men likevel nake terreng.

Landsbyen er på det som var havbunn i istida. Området er kjent for fjellformasjonane sine omkring strendene langs innsjøane mellom Sevettijärvi og Neiden. 

Sevettijärvi og omgivnadene er eit av kjerneområda for den skoltesamiske busetjinga. Majoriteten av dei omkring 350 innbyggjarar (ca. 90 %) er skoltesamar, sjølv om nokre få finnar har busett seg nord for landsbyen. Nokre få enaresamar og fjellsamar er òg busette der.

Sevettijärvi har 350 fastbuande. Bygda har skule, sjukeheim, og dessutan post og ein liten butikk i tilknyting til kafeen til staden. Vidare finst det ei ortodoks kyrkje, eit menighetshus og eit skoltesamisk tradisjonshus, som er museum.

Historie
--------

Før 1949 budde det nokre få samiske familiar: Aikioane, Kittiane, Sarisane, Holmbergane, Högmanane og Kaarrettiane.

Landsbyen Sevettijärvi vart grunnlagt i 1949 som ei direkte følgje av den finske framhaldsskrigen med Russland. 51 skoltesamiske familiar vart evakuerte frå Petsjenga og flytta til Sevettijärvi, etter at Petsjenga vart russisk område. 

I 1948 vedtok den finske staten å oppretta nye bustader for skoltesamane på begge sider av Enaresjøen, i høvesvis Nellim og Sevettijärvi. Dette var ei erstatning for dei skoltesamiske bustadene i dei områda som Finland hadde mista til Russland. På same tid finansierte den finske staten bygginga av ein skule, ein sjukeheim og eit kapell. Ein handelsmann frå tettstaden **Enare** oppretta ein butikk i landsbyen.

På slutten av 1960-talet vart det bygd veg til Sevettijärvi, som er farbar med bil. Før denne tida nytta innbyggjarane reinsdyr, ski og Bombardier snøscooterar på vinterstid, og sykkel eller båt på sommarstid, som kommunikasjonsmiddel med omverda.

I landsbyen finst eit gammalt tømra bustadhus, med gong, stove/kjøkken og eit kammers. Tømmerhuset er vorte flytta frå Kirakkajärvi og tener som museum. I muséet er det utstilt tradisjonelle skoltesamiske klede, gjenstandar av reinsdyrbein, korger fletta av fururøtter, ein rokk, handarbeid, eldre fotografi og teikningar av bygningar som matlager, sovestabbur, badstu og bakerovn og ein kalender som fortel om livet blant skoltesamane. I kammerset er det verna ortodokse ikon og eit lite heimealter.

På gardsplassen utanfor muséet finst det ein danseplatt der det vert arrangert dans. I lagerbygningane til gardsplassen er det utstilt skoltesamiske vinterklede, varer som er knytt til reindrift og fiskereiskapar.

Staden har òg ei ortodoks kyrkje, som tidlegare var kapell.

Ca. 10 km nord for Sevettijärvi finst fjellet Jänispää. Ved innsjøen Opukas, ca. 15 km frå Sevettijärvi, ligg ei hengebru over Neidenelva.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sevettijärvi» frå Wikipedia på bokmål, den 9. januar 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Whitehall** er ei gate i City of Westminster i London. Ho går frå Trafalgar Square og to tredjedelar av vegen til Westminsterpalasset; resten av gata dit heiter Parliament Street.

Namnet kjem frå Whitehallpalasset som låg i området, og som brann ned i 1698. Gata var opphavleg ein brei veg føre palasset, medan Parliament Street var ein liten sideveg. Etter at palasset brann vart Parliament Street gjort breiare, slik at det vart eit samanhengande gateløp. Den einaste delen som står igjen av palasset er *Banqueting House* frå 1622, teikna av Inigo Jones. Kong Karl I vart avretta på eit skafott som var reist utanfor bygningen, som han gjekk ut på frå eit vindauge i andre etasjen. Avrettinga blir minna på staden kvart år av rojalistar.

Forsvarsdepartementet
Whitehall er det administrative sentrumet for den britiske regjeringa, og namnet blir ofte brukt synonymt med regjeringa eller departementa. I Downing Street, som er ei sidegate til Whitehall, ligg statsministeren sin og dei offisielle bustadene til finansministeren. Bygningen til Forsvarsdepartementet er ein av dei største og mest framtredande.

Kenotafen på Whitehall
Kenotafen er det fremste krigsminnesmerket i Storbritannia. Han vart reist midt i gata etter første verdskrigen, men er eit minnesmerke for alle krigar der britiske liv har gått tapt.

Scotland Yard, politistyrken i London, har namnet sitt etter Great Scotland Yard, som ligg opp mot Whitehall.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Whitehall» frå Wikipedia på bokmål, den 10. august 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things

 |
Sevje tappa frå ein daddelpalme.
**Sevje** eller **save** er ei næringsrik planesaft som finst i dei ytre delane av veden til tre og buskar om våren.
Ho inneheld sukker, nitrogenhaldige organiske bindingar og uorganiske ion. Det meste av den organiske næringa stammar frå lagra stoff som stive, som finst i levande celler i vedvevet (parenkym og margstråler). Om våren blir stiva spalta til sukker som vandrar inn i ledningsbanane. Sevja tjner som næring når knoppane veks og utviklar seg, og seinare for veksten av dei unge blada. 

Sevjetapping frå bjørk i Aust-Tyskland.
Nokre sevjer kan brukast som næringsmiddel av menneske og dyr. Bjørkesevje eller bjørkesaft har tradisjonelt vore brukt til drikke, søtingsmiddel i til dømes bakverk, eller gjæra som bjørkevin. Lønnesirup er eit utbreidd søtingsmiddel i nordamerikansk matlaging, til dømes til pannekaker. Palmesevje kan drikkast som palmesaft, kondenserast til palmesukker, gjærast til palmevin eller destillerast vidare til arak.

Sjå òg
------

* Balsam
* Harpiks
* Lateks
* Nektar

Kjelder
-------


* «Sevje» (2004-02-04). Institutt for biovitenskap. Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet. Universitet i Oslo. Besøkt 2013-08-03
* «Sevje» (2012-03-09). *Store norske leksikon*.] Vitja 13. juni 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Sevje» frå Wikipedia på bokmål, den 13. juni 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Sevje**
|  |
| --- |
| **Campbellskarv** |
| CampbellskarvCampbellskarv |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** VU Sårbar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sulefuglar Suliformes |
| **Familie:** | Skarvefamilien Phalacrocoracidae |
| **Slekt:** | *Leucocarbo* |
| **Art:** | **Campbellskarv** *L. campbelli* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Leucocarbo campbelli***Filhol, 1878 |

**Campbellskarv** (*Phalacrocorax campbelli*) er ein kystbunden sjøfugl og ein mellomstor skarv. Han er endemisk for Campbelløyane på New Zealand.

Skildring
---------

Campbellskarvar er ca. 63 centimeter med kroppssvekt på 2 kilogram. Fjørdrakta er i svart, med kvit underside frå brystet til undergumpen. Halsen er svart, men de har eit kvitt område i strupen. Kvite flekker på vengfjørene utgjer eit kvitt band på vengen når fuglen sit. Beina er lyseraude og auga har blå augering. Strupe og andlet får ein raud hudpose i hekketida.

Denne arten finst berre rundt øygruppa Campbelløyane, dei kan beite opp til 10 kilometer ut frå land.

Campbellskarvar hekkar i koloniar på opp til 150 par på hovudøya og småøyar omkring. Reirplassane ligg på fjellhyller og i hòler i fjellsider der dei bygg reir av kvister og gras. Dei legg to lyseblå egg i november til februar.

Beitinga kan gå føre seg i flokkar av 30-100 individ som jakter koordinert, men ein flokk på opp til 2000 fuglar har vore observert. Føda er små marine blautdyr og stimfisk.

Arten har status som sterkt trua, og bestanden er estimert til ca. 8 000 individ (1975), og er trudd å vere stabil.

Kjelder
-------

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005
* BirdLife International (2013) Species factsheet: *Phalacrocorax campbelli Arkivert 2012-10-22 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 17. januar 2013.

### Referansar

1. ↑  BirdLife International 2013

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Campbellskarv**

* ARKive Images of life on earth Species factsheet: *Campbell Island shag (Phalacrocorax campbelli) Arkivert 2014-12-03 ved Wayback Machine.*. Henta frå  Arkivert 2016-04-26 ved Archive.is den 17. januar 2013.
|  |
| --- |
| ***«Stress»***  Singel av Kirsti Sparboe og Odd Børre |
|  |
| **Land** | Noreg |
| **Språk** | Norsk |
| **Utgjeve** | 1968 |
| Låtskrivar(ar) | Tor Hultin og Ola B. Johannessen |
|

**«Stress»** er ein song av Kirsti Sparboe og Odd Børre, gjeven ut i 1968. Songen er skriven av Tor Hultin og Ola B. Johannessen.

Eurovision
----------

### Melodi Grand Prix 1968

«Stress» deltok i Melodi Grand Prix 1968, den norske uttakinga til Eurovision Song Contest 1968 i London i Storbritannia. Songen vart framført på norsk av Kirsti Sparboe med eit lite orkester, og så på nytt av Odd Børre med eit stort orkester. Bidraget enda på andreplass med 14 poeng; eitt frå Ålesund og eitt frå Stavanger. Vinnarsongen vart seinare anklaga for å vere plagiat av Cliff Richard-hiten «Summer Holiday», og låtskrivaren Kari Neegaard trekte attende songen før Eurovision Song Contest. Bidraget vart erstatta av «Stress», og dette er den fyrste og førebels einaste gongen vinnarsongen i Melodi Grand Prix ikkje har representert Noreg i Eurovision Song Contest.

### Eurovision Song Contest 1968

Etter at vinnarsongen i Melodi Grand Prix 1968 vart trekt attende fekk «Stress» representere Noreg i Eurovision Song Contest 1968. Odd Børre framførte songen på norsk, og enda på 13. plass med to poeng; eitt frå Luxembourg og eitt frå Spania. Øivind Bergh var dirigent.

Fotnotar
--------

1. ↑  «MGP 1968» (på norsk). OGAE Norge. Henta 6. juli 2014.
2. ↑  «Norway 1968» (på engelsk). esc-history.com. Henta 30. juni 2014.
3. ↑  «NORWEGIAN FINAL 1968» (på engelsk). natfinals.50webs.com. Henta 30. juni 2014.

| * v
* d
* e
Songar i Melodi Grand Prix 1968 |
| --- |
| *Nysgjerrig-Per***·** *Stress***·** *Nordlys***·** *Jeg har aldri vært så glad i no'en som deg***·** *Ingenmannsland* |
**1564** (romartal MDLXIV) var eit skotår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

Hendingar
---------

### Utlandet

* 

### Noreg

* 

Michelangelo Buonarroti døydde 18. februar 1564

Fødde
-----

*Sjå òg Fødde i 1564.*

* 6. februar: Christopher Marlowe, engelsk forfattar
* 15. februar: Galileo Galilei, italiensk astronom, filosof og doktor
* 9. mars: David Fabricius, frisisk astronom
* 23. april: William Shakespeare, engelsk diktar og skodespelforfattar

Døde
----

*Sjå òg Døde i 1564.*

* 18. februar: Michelangelo Buonarroti, italiensk arkitket og målar
* 27. mai: Jean Calvin, sveitsisk kyrkjereformator

**<<   1500-talet   >>**
<< 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 | 1510 | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 | 1520 | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 | 1530 | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 | 1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 | 1550 | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 | 1560 | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 | 1570 | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 | 1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 >>
Kortskafta stridsøks frå kring 1515.
Langskafta daneøks gjengitt på Bayeux-teppet frå kring 1070.
**Stridsøks** er ei øks som er særskild laga for kamp. Ei stridsøks skil seg frå ei reiskapsøks gjennom tjukkleiken på øksehovudet. Eit stridsøksehovud (av jern/stål) snevrar seg inn etter «auet» og utvidar seg så ved eggen (omtrent som på ei bileøks). Det er funne fleire stridsøkser frå yngre jernalder der midtdelen (altså den delen av øksehovudet som er mellom auget og eggen) har rusta vekk. Ein laga stridsøksene smale for å spare vekt, slik at øksene blei raske å bruka.

Stridsøkser kan grovt sett delast inn i tre typar:

* Breibladea stridsøkser, som egner seg bra til kutt og stikk, særleg når dei er montert på lange skaft; såkalla daneøks.
* Smalblada stridsøkser, som kjennetegnes ved liten størrelse, kort egg (4–7 cm), og særs låg vekt; hovudsakleg brukt som eihandsøks.
* Skjeggøkser som er øksehovud av type A eller B, som har ein «hake» (eller eit skjegg) bak kanten av eggen nede, før øksehovudet snevrar inn mot auget på øksa.

Bondestridsøks var vanleg i Noreg frå 1500- til 1700-talet, og inngikk i bondevæpninga på 1600-talet.

Sjå òg
------

* Stridsøkskulturen
* Tomahawk
* Øks

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Stridsøks» frå Wikipedia på bokmål, den 9. juni 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Stridsøks**

* Bondestridsøks hos Maihaugen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
Koordinatar: 46°25′46.8″N 8°43′33.8″E﻿

**Pizzo di Campo Tencia** er eit fjell i Lepontin-Alpane i kantonen Ticino i Sveits. Fjellet ligg mellom dalane Leventina og Valle Maggia. Med ei høgd på 3 071 m er fjellet det høgste som ligg inne kantonen Ticino, men det er høgre toppar på kantonsgrensa i Adula-Alpane og Monte Basòdino. Campo Tencia er òg namnet på isbreen som strekker i nordaustleg og nordleg retning frå fjlltoppen. 

Nordnordaust for Pizzo di Campo Tencia ligg fjellhytta Capanna Campo Tencia på 2 140 meter over havet. Ho vart reist i 1912 og var den fyrste overnattingshytta som Ticino-avdelinga av Schweizer Alpen-Club bygde.

Eit klatrelag beståande av føraren Peter Sulzer, Gottlieb Samuel Studer, W. Lindt og F. Aebi var dei fyrste som kleiv til topps, 1867.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Campo Tencia» frå Wikipedia på tysk, den 8. mars 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Campo Tencia on SummitPost.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**«Moghusfela»** er ein gangar som er del av ein slåttekrins spreidd over Telemark, Hordaland og Valdres. I Valdres heiter slåtten «Lea deg, gamle Ola», og i Telemark «Moghusen» eller «Moghusfela». Det finst stev knytt til båe desse namna, og det følgjer ei segn med slåtten.

Segna
-----

Segna om Moghusfela er kjend frå øvre Telemark, og er skrive opp slik:

*Det var to karar, Olav og Tarjei, frå Moghus i Fyresdal. Og Olav han reiste til byen og sill handle burt ein del varur då, og so drakk han upp detta der, som han ha e tent, og so va han so hugsjuk og ille ved. So fortålde han det Gunnar Tveiten at han sat attmed eit skjol, og der sat han spikka og telgde på ein pinne, og denna pinnen blei aldeles sylende kvass. So tok han og køyrde pinnen i barkjen på seg og drap seg. Etterpå det so synte det seg at fela hans hekk på veggen og song eit stev, og ein høyrde klangjen i fela:*
*«Huttimegtu», sa Moghus-fela;*
*«Olav er dau, må Tarjei spila»;*
*«Huttimegtu», sa Moghus-fela,*
*«Olav er dau som på meg spila.»*
(fortald av Eivind Groven).

Ein variant av stevet er kalla *Bakkhus-fela*, og er sunge på ein annan melodi.

Opphav
------

Opphavet til slåtten er uvisst, men det har vore ført prov for at kjerneområdet er Valdres, og at slåtten skal vera spreidd derfrå gjennom Knut Lurås, som var i lag med Jørn Hilme. Forma som er spela etter Håvard Gibøen kunne peike mot dette. Gibøen fekk mykje spel av Luråsen. Luråsen har og vore kjelde for Øystein Hovdestad og Leiv Sandsdalen.

Variantgruppa
-------------

I Hardingfeleverket har slåttegruppa nr 112/124, med i alt åtte nedskrivne variantar.

**Nr 112**:

* a: *Lea deg, gamle Ola*, etter Ola Okshovd, Øystre Slidre. Nedskrift Truls Ørpen 1936 (Ø 36). Okshovd hadde truleg slåtten etter Nils Beitohaugen, Øystre Slidre.
* b: *Moghusen*, etter Øystein Hovdestad, Vinje, og Tarjei Tvigyva, Lårdal. Nedskrift Eivind Groven 1919 (G 601).
* c: *Sandsdalsgangar*, etter Gunnleik Smedal, Flatdal, Seljord. Nedskrift Eivind Groven 1921 (G 562).
* d: *Sandsdalsgangar*, etter Torkjell Haugerud, Bø i Telemark. Nedskrift Eivind Groven 1955 etter opptak i NRK (G 1023). Slåttenamnet er knytt til spelemannen Leiv Sandsdalen frå Seljord.
* e:Guri-Lars-slåtten, etter Ola Mosafinn, Voss. Nedskrift Arne Bjørndal 1908 (B 107). Mosafinn hadde slåtten etter Lars Lofthus, Voss. Slåtten er og kalla *Lisbet-slåtten*. Guri-Lars var ein god lausdansar frå Voss.
* f: *Halling*, etter Annfinn Kvam, Vang i Valdres. Nedskrift Arne Bjørndal 1946 (B 920). Kvam hadde slåtten etter faren Johan Kvam, Vang i Valdres. Ola Grihamar spela inn slåtten for NRK i 1957. Slåtten er gamal i Vang, og er og kalla *Kvamen*, etter Anfin Olsson Kvame (1799-1886).

**Nr 124**:

* *Lea deg, lea deg, gamle Ola*, etter Torleiv Bolstad, Øystre Slidre. Nedskrift Eivind Groven 1964 (G 1520).
* *Gangar etter Eivind Spellemann*, etter Johannes Dale, Tinn. Nedskrift Sven Nyhus 1978. Nærskyldt forma som var nytta av Eivind Mo etter Eilev Smedal (Gibøforma). Eivind Spellemann var ein spelemann frå Numedal.
I musikk er **tekstur** måten melodi, rytme og harmoni vert kombinert til eit musikkverk (Benward & Saker 2003, 131), og er derfor avgjerande for den heilskaplege kvaliteten til musikkstykket. Tekstur vert ofte skildra med omsyn til tettleik eller tjukkleik og register eller breidda mellom dei lågaste og høgaste tonane. Teksturen til eit musikkstykke kan påverkast av talet på og karakteren til partane som vert spelt samstundes, klangen til instrumenta eller stemmene som spelar desse partane, og harmonien, tempoet og rytmane som vert nytta. 

Typane som vert kategoriserte etter kor mange partar det er og forholdet mellom dei vert analyserte og fastsett gjennom grunnleggande teksturelement. 

Dei vanlege musikalske teksturane er monofoni, polyfoni, homofoni, homorytme og heterofoni

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Texture (music)» frå Wikipedia på engelsk, den 3. april 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Benward & Saker (2003). *Music: In Theory og Practice*, Vol. I. Seventh Edition. ISBN 978-0-07-294262-0.

Bakgrunnsstoff
--------------

* A Guide til musikalsk tekstur med multimedia Arkivert 2003-12-05 ved Wayback Machine. (engelsk)
**1553** (romartal MDLIII)

Hendingar
---------

Lucas Cranach den eldre døydde i 1553. Sjølvportrett frå 1550
### Utlandet

* 

### Noreg

*

Fødde
-----

*

Døde
----

*Sjå òg Døde i 1553.*

* 9. april: François Rabelais, fransk forfattar
* 16. oktober: Lucas Cranach den eldre, tysk målar
* 27. oktober: Miguel Serveto, spansk forfattar
* 25. desember: Pedro de Valdivia, spansk oppdagar

**<<   1500-talet   >>**
<< 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 | 1510 | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 | 1520 | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 | 1530 | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 | 1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 | 1550 | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 | 1560 | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 | 1570 | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 | 1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 >>