recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Sjøliljer** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Underrike:** | Bilaterale dyr Bilateria |
| **Infrarike:** | Deuterostome dyr Deuterostomia |
| **Rekkje:** | Pigghudingar Echinodermata |
| **Underrekkje:** | Crinozoa |
| **Klasse:** | **Sjøliljer** CrinoideaMiller, 1821 |

**Sjøliljer** er ein klasse av pigghudingar.

Anatomi
-------

Crinoidea
Dei fleste sjøliljer har stort sett eit fastsitjande ungdomsstadium og eit frittlevande vakse stadium. Sjøliljer festar seg permanent til substratet med ein stilk. Den festa enden av stilken har ei flat skive som er festa til substratet. Skiveliknande ossiclar til stilken er stabla oppå kvarandre, og blir haldne saman av samanhengande vev som gjev han ein ledda utsjånad. Stilken har vanlegvis cirri.

Enden av sjølilja som ikkje er festa blir kalla for krona. Enden til krona festar seg til stilken og er støtta av eit sett med ossiclar, kalla calyx. Fem armar festar seg òg til calyx. Desse armane er greina, støtta av ossicler og har igjen mindre greiner, som gjev dei ein fjørliknande utsjånad. På kvar arm er det tubeføter i doble rekkjer. Vegen som leiar til munnen er ein dekt veg langs armane som blir kalla for ambulacralfelt. Denne ligg på utsida av radialkanalane hjå kråkebollar, sjøpølser og sjøliljer. Munnen og anus blir opna ved den orale overflata.

Fjørstjerner er ganske like sjøliljer, berre at dei manglar stilk, og er symjande og krypande dyr. Enden av krona ber ein ring av rotliknande cirri, som held fast når dyret kviler på eit substrat. Fjørstjerner sym ved å løfta og senka armane, og dei kryp over substratet ved å løfta tuppen av armane.

Vedlikehaldsfunksjonar
----------------------

Sirkulasjon, gassutveksling og utsondring er lik som hjå andre pigghudingar. For å ta til seg føde bruker dei fjøra utstrekte armar til å fanga bytte. Dei manglar nerveringen som finst i dei fleste andre pigghudingar. I staden har dei ei koppforma nervemasse under calynx, som gjev opphav til radiale nervar som blir forlenga gjennom kvar arm, og kontrollerer tubeføtene og arm-muskulaturen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sjøliljer» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Engesetfonna** var ei snøfonn som råka bustadområdet Engeset nær Ørsta sentrum 10. februar 1979. Tre menneske, av dei to barn, miste livet.

Bakgrunn
--------

Etter snøver i desember 1978 vart det fleire veker med sterk kulde. Mange stader vart snøen omdanna til skare og rennsnø. I byrjinga av februar kom fleire dagar med nordleg vind og sterkt snøfall. Særleg i nordvende lesider samla det seg store snømengder. 

9. og 10 februar gjekk det fleire snøfonner i Ørsta. Om morgonen fredag 9. februar vart ein brøytebil teken av ei fonn ved Skarbø ytst på Hjørundfjordstranda. Sjåføren vart ikkje funnen trass i at det vart leita med mannskap på land og dykkarar i fjorden.

Om lag klokka 4.30 natt til laurdag 10. februar vart ein trakkemaskin med to mann teken på Bondalseidet. Den eine kom seg fri og fekk varsla. Den andre vart funnen i live av hjelpemannskap etter om lag 3 timar.

Engesetfonna
------------

Klokka 7.45 trefte fonna dei øvste husa på Engeset. 
Ni bustadhus vart råka og meir eller mindre knuste. Nede på flata var fonna om lag 150 meter brei, og 300 - 500 meter lang. Eit svært omfattande redningsarbeid vart sett i gang. Mellom 800 og 1000 personar tok del i leitearbeidet. På det meste grov 500 personar i dei 4-5 meter høge snømassane. Redningsarbeidet var vanskeleg, då det låg mykje bygningsrestar i snøen.
Etter vel 14 timar vart den siste av dei omkomne funnen.

Engesetfonna var i røynda to store mjellsnøfonner som losna om lag samstundes øvst i fjellsidene mellom Engesethornet, Kyrkjetinden og Saudehornet. Dei kom ned gjennom det same gjelet. Brotkanten var om lag 1000 meter lang og truleg nærmare 2 meter høg. Skredforskarar har rekna snømengda til minst 500 000 m³, kanskje det største kjende snøskredet i Noreg.

Kjelder
-------

* Magne Ivar Sætre: Fonnulukkene i 1979. *Ørsta Røde Kors Hjelpekorps 50 år* Ørsta 1992
Den greske sjølvstendekrigen (1821-1829) mot det osmanske riket.
Ein **sjølvstendekrig** er ein konflikt som dreier seg om eit område som har erklært sjølvstende. Når staten som tidlegare styrte området sender soldatar eller andre militære styrkar for å hevde suverenitet (kontroll/overhøgd), eller folkesetnaden i området går i strid mot desse styrkane, reknar ein det som starten på ein sjølvstendeoppreist. Dersom dei som erklærer sjølvstende lukkast med å opprette ein ny stat, vil konlfikten vidare som regel vera kjend som ein sjølvstendekrig.

Mustafa Kemal Atatürk og Ethem Tsjerkessaren under den tyrkiske sjølvstendekrigen mot dei allierte (1920).
Den ungarske sjølvstendekrigen i 1848-49.
Seán Hogan sin IRA-stridsbande under den irske sjølvstendekrigen (1919-1921). Konflikten ber òg namnet «den anglo-irske krigen».

Nokre sjølvstendekrigar
-----------------------

* Åttiårskrigen var ein nederlandsk sjølvstendekrig mot Spania under habsburgarane i tida 1568-1648. Enda med sjølvstende for dei nordlege Nederlanda, dagens Nederland.
* Den amerikanske sjølvstendekrigen eller Den amerikanske revolusjonen (1775/1776-1783), ende med at USA fekk sjølvstende frå Storbritannia.
* Den greske sjølvstendekrigen (1821–1829), ende med sjølvstende frå Det osmanske riket for Hellas.

Kjelder
-------

1. ↑

* *Denne artikkelen bygger på «War of independence» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juni 2019.*
Australsk sjøløve (*Neophoca cinerea*)
**Sjøløver** er ei gruppe øyreselar som omfattar sju artar i ulike slekter, seks levande og ein utdøydd. Det som kjenneteiknar sjøløvene er at dei har ytre øyrer, lange framloffar, evnen til å gå på alle fire og kort, tjukt hår. Sjøløvene lever i farvatna utanfor Nord-Amerika, Sør-Amerika og i Oseania utanfor Australia og New Zealand. Det finst ingen ville sjøløver i Noreg. Den vanlegaste av sjøløveartane er kaliforniasjøløve, som kan dresserast og ofte er å sjå i dyrehagar.

Artar
-----

* Stellersjøløve (Eumetopias jubatus)
* Australsk sjøløve (Neophoca cinerea)
* Søramerikansk sjøløve (Otaria flavescens)
* New Zealand-sjøløve (Phocarctos hookeri)
* Kaliforniasjøløve (Zalophus californianus)
* Galapagossjøløve (Zalophus wollebaeki)
* Japansk sjøløve (Zalophus japonicus) - utdøydd

Kjelder
-------

* 

* «sjøløver» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* *Engelsk wikipedia: Sea lion, henta inn 28. juni 2012.*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS
* NDL

 |
Måleriet «Nederlandsk åtak på Medway, juni 1667» av Pieter Cornelisz van Soest, måla om lag 1667 og vise reit slag frå den andre engelsk-nederlandske krigen. Den engelske skipet «Royal Charles» er til høgre for midten.

**Dei engelsk-nederlandske krigane** var fire krigar som vart utkjempa mellom Det britiske samveldet og Dei sameinte Nederlanda på 1600- og 1700-talet. Bakgrunnen for krigane var ein strid mellom dei to landa om kontroll over verdshandelen og koloniar.

Då Spania etter trettiårskrigen ikkje lenger var ein stor maktfaktor var det mogeleg for andre land å forsyne seg av dei portugisiske og spanske koloniane. Dette første til at Det britiske samveldet og Dei sameinte Nederlanda, som hadde vore allierte, kom i konflikt. Nederlendingane hadde den første handelsflåten i Europa, og var dominerande i europeisk handel. Dei hadde òg tatt kontroll over det meste av Portugal sine territorium i Ostindia, noko som gav dei kontroll over den særs lønnsame krydderhandelen. Dei hadde òg fått ein stadig aukande påverknad i handelen med dei engelske koloniane i Nord-Amerika, særleg medan engelskmennene hadde vore oppteke med å utkjempe borgarkrigane. Samstundes hadde den nederlandske marinen vorte neglisjert, medan Oliver Cromwell hadde bygd opp ein sterk engelsk marine. England sitt håp var at ein ved hjelp av flåten kunne fjerne den nederlandske dominansen innan handel.

Den første krigen enda med engelsk siger, men utan av målet om å ta over som leiande handelsnasjon var nådd. Dei to neste enda med nederlandsk siger, medan den siste enda i britane sin favør.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «De anglo-nederlandske kriger» frå Wikipedia på bokmål, den 17. februar 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NDL

 |
**Hildur Andersen** (25. mai 1864–20. desember 1956) var ein norsk pianist, blant dei fremste i samtida.

Andersen var fødd i Kristiania (Oslo) som dotter av Oluf Martin Andersen (1826–1908) og Annette Fredrikke Sontum (1824–95). Faren var stadsingeniør og brannsjef i Kristiania. Hildur var syster til geografen Aksel Kristian Andersen Arstal (1855–1940). Ho gifta seg aldri. 

Etter å ha studert i Leipzig debuterte ho i Christiania Musikforening 1886. Som kammermusikar 1899–1907 var ho ofte med kvartetten til Gustav Fr. Lange (1861–1939). Under Johan Halvorsen urframførte ho noko av Bach med meisterpianistane Martin Knutzen og Erika Nissen. Etter kvart verka ho meir som pedagog og administrativt, blant anna i Oslo Filharmoniske Orkester. Ho var nær ven av Henrik Ibsen, og skal ha inspirert figuren Hilde Wangel i Byggmester Solness frå 1892.

Prisar og utmerkingar
---------------------

* Kongens fortenestemedalje 1924
* Æresmedlem Cæciliaforeningen
* Statleg kunstnarløn 1946

Referansar
----------

1. ↑  

	* «Hildur\_Andersen» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Hildur Andersen» frå Wikipedia på bokmål, den 18. januar 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND

 |
**Tsonga** er eit bantuspråk som blir snakka av tsongafolk i Sør-Afrika, Mosambik, Eswatini og Zimbabwe. Det er eitt av elleve offisielle språk i Sør-Afrika.

Geografisk fordeling av tsonga-talarar i Sør-Afrika 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ██ <1 /km²
██ 1–3 /km²
██ 3–10 /km²
██ 10–30 /km²
██ 30–100 /km² |  | ██ 100–300 /km²
██ 300–1000 /km²
██ 1000–3000 /km²
██ >3000 /km² |  |

Knapt 2 millionar sørafrikanarar i Limpopo-, Gauteng- og Mpumalanga-provinsane snakkar tsogna. Det blir også brukt av rundt 1,5 millionar mosambikarar, rundt 100 000 zimbabwarar og rundt 19 000 swazilendarar. 

Alle dei ulike tsongadialektane er blitt påverka av zulu. I Zimbabwe er språket påverka av ndebele. Tsonga inneheld til dømes lånord med klikkelydar frå desse språka. Språket har også lånord frå engelsk, afrikaans og portugisisk.

Som typiske bantuspråk er det eit SOV-språk med subjekt-objekt-verbal som standard setningsoppbygging.

Teksteksempel
-------------

**Fader vår** på tsonga:

> 
> Tata wa hina la nge matilweni,
> vito ra wena a ri hlawuleke;
> a ku te ku fuma ka wena;
> ku rhandza ka wena a ku endliwe misaveni,
> tanihi loko ku endliwa tilweni.
> U hi nyika namuntlha vuswa bya hina bya siku rin'wana ni rin'wana;
> u hi rivalela swidyoho swa hina,
> tanihi loko na hina hi rivalela lava hi dyohelaka;
> u nga hi yisi emiringweni,
> kambe u hi ponisa eka Lowo biha,
> Amen.
>

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tsonga» frå Wikipedia på bokmål, og «Tsonga language» frå Wikipedia på engelsk den 13. april 2012.*

1. ↑  Ethnologue-tal frå 2009
2. ↑  Stats SA, Key Results, Census 2001 (oppgjeve av engelsk Wikipedia)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Britiske AS-90 går til åtak i Basra i Irak i 2006.
Eun *Panzerhaubitze 2000* som tilhøyrer *Bundeswehr* kjem til Afghanistan
Ein 2S19 Msta-M2 som tilhøyrer Den russiske hæren
**Sjølvdrive artilleri** (også kalla **mobilt artilleri** og **panserartilleri**) er artilleri utstyrt med eit eige framdriftssystem. Omgrepet omfattar også sjølvdriven kanon (eller haubits og rakettartilleri). Sjølvdrivne artilleri er sterkt mobile og flyttbare køyretøy, ofte med beltedrift som gjer terrengkøyring mogleg, og utstyrt anten med en stor haubits, feltkanon, granatkastar, eller ein form for rakett- eller missilskytar. Dei blir vanlegvis brukt for langavstands indirekte støttebombardering på slagmarka.

Tidlegare har sjølvdrive artilleri inkludert direkteskytande køyretøy, som stormkanonar og panserjagarar. Desse har vore tungt væpna køyretøy, med førstnemnde brukt for tett eldstøtte og sistnemnde spesialisert for å gå til åtak på stridsvogner.

Moderne sjølvdrivne artilleristykke kan på overflaten likna stridsvogner, men er generelt lettare pansra og ikkje meint for direkte kamp. Dei verner derimot mannskapet på innsida mot splintar, skrap og lett eld, og er derfor vanlegvis også rekna som eit pansra kampkøyretøy. Mange er utstyrt med maskingevær som forsvar mot fiendtleg infanteri.

Hovudfordelen med sjølvdrive artilleri kontra taua artilleri er at det kan mobiliserast og utplasserast mykje raskare. Før eit taua artilleristykke kan nyttast må det stoppast, takast av tauekøyretøyet og setjast opp. For å endra skytestilling må taua artilleri så festast på eit køyretøy og bli taua til ein ny posisjon. Sjølvdrive artilleri kan derimot stoppa på ein vald stad og skyta så godt som umiddelbart, før det så kan flyttast til ein ny posisjon. Denne skyt-og-flykt-evnen er særs nyttig i mobil konflikt, og særleg på offensiv.

Taua artilleri er likevel raskare å byggja og vedlikehalda. Det er også lettare, og kan tauast til stader sjølvdrive artilleri ikkje kan nå. Sidan Vietnamkrigen har kraftige transporthelikopter blitt brukt til å utplassera artilleri raskt. Dermed er også taua artilleri framleis i arsenalet til mange moderne hærar

Sjå òg
------

* Sjølvdrivne artilleritypar
* Howitzer
* Sjølvdriven luftvernskanon
* Sjølvdriven kanon

Kjelder
-------

1. 1 2  Bailey, Johnathan B. A. *Field Artillery and Firepower*, Naval Institute Press, 2004, s. 6

---

* *Denne artikkelen bygger på «Selvdrevet artilleri» frå Wikipedia på bokmål, den 12. februar 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Oversikt «Self-propelled artillery Systems» hos www.dtig.org Arkivert 2007-02-08 ved Wayback Machine.

Litteratur
* Hedberg, Jonas (1987), *Kungliga artilleriet: Det ridande artilleriet* (på svensk), ISBN 91-85266-39-6

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
Del 1
***Hildebrandslied,*** eller *Songen om Hildebrand,* er eit gammalt germansk heltedikt som er bevart i eit handskrift frå 800-talet. Diktet er ein av dei eldste kjente tekstane på tysk.

Handskriftet
------------

Det einaste bevarte eksemplaret av *Hildebrandslied* er ved Universitetsbiblioteket i Kassel. Teksten står spreidd på to forskjellige sider i eit større handskrift som truleg blei skrive i Fulda-klosteret kring 830. Boka inneheld dei to bibelske tekstane *Sapienta salomonis* og *Jesus Sirak* på latin, og *Hildebrandslied* står som eit omslag på fyrste og siste side i boka. Slutten manglar, ettersom det tydelegvis ikkje var nok plass til heile diktet.

Det bevarte fragmentet har 68 langlinjer med stavrim. Diktet er skrive ned i ei gammalsaksisk/bayersk språkform med innslag av typisk angelsaksiske former. Dei høgtysktalande munkane i Fulda har truleg skrive av etter eit eldre førelegg på lågtysk.

Den fyrste vitskaplege utgåva av *Hildebrandslied* blei gjeven ut av Grimm-brørne i 1812.

Etter 1945 var handskriftet ei tid i USA som krigsbytte, der uforsiktige antikvarar skilde den eine sida frå resten av skriftet. Fyrst i 1972 blei ho sameina med resten av boka.

Innhald
-------

Del 2
*Hildebrandslied* er det einaste bevarte germanske heltediktet på tysk frå tidleg mellomalder. Det tek for seg ein episode frå sogekrinsen om Didrik av Bern. Fragmentet gjev hovudsakleg att ein dialog mellom Didrik sin våpenmeister Hildebrand og sonen hans Hadubrand. Då Hildebrand følgde med Didrik på flukta austover frå Odoaker, forlét han kona og ein nyfødd son. Når han etter tretti år vender tilbake, blir han møtt av ein ung krigar som utfordrar han til holmgang. Hildebrand spør om namnet til krigaren før kampen, og oppdagar at det er hans eigen son. Han prøver då å hindra kampen, men Hadubrand tar det berre som eit teikn på feigskap frå den gamle mannen. Kampen byrjar, og spyda fell i skurer mot skjolda. Så grip krigarane til øksene, og høgg skjolda i småbitar. 

Her ender fragmentet, og ein får ikkje vita korleis kampen endar. Det finst likevel andre versjonar av soga. Den norrøne *Ásmundar saga kappabana* viser til den same scena, og her er det liten tvil om at kampen får eit fatalt utfall for Hadubrand. I *Didrikssoga* frå 1200-talet og i den såkalla *Yngre Hildebrandslied*, ei tysk folkevise som er bevart i fleire versjonar frå 1400- til 1600-talet, blir Hadubrand overvunnen, men overlever og erkjenner at han har kjempa mot sin eigen far.

Historisk kan handlinga førast tilbake til 400-talet, då Odoaker – som var blitt keisar i Vestromarriket i 476 – kjempa mot gotarkongen Teoderik den store. I den germanske segnverda blir Teoderik kalla Didrik av Bern.

Kjelder
-------

1. 1 2  Haarberg, Jon et al.: Verdens litteratur Den vestlige tradisjon. Oslo 2007. Side 146.

* *Denne artikkelen bygger på «Hildebrandslied» frå Wikipedia på bokmål, den 28. mars 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND

 |
**Hilde Gerg**, eigentleg **Mathilde Gerg**, (fødd 19. oktober 1975) er ein tysk tidlegare alpin skirennar frå Lenggries i Bayern. Ho vart olympisk meister i slalåm i 1998 og vann VM-gull med Tyskland sitt mixlag i 2005. Gerg vart nummer to i Verdscupen i alpine greiner 1999.

Karriere
--------

Gerg vann i alt 20 renn i verdscupen i tida frå 6. februar 1994 til 21. desember 2004. Åtte gongar sigra ho i super-G, sju i utfor, resten i kombinasjon og slalåm. Ho sikra seg FIS-pokalane i super-G i 1997 og 2002, og i kombinasjon i 1998 og 1999.

Gerg sikra seg sine to fyrste VM-medaljar under verdsmeisterskapen i alpine greiner 1997 i Sestriere, begge i bronse. Fyrste medaljen kom i yndlingsgreina super-G, den andre i kombinasjonen, der ho var einast åtte hundredels sekund bak vinnaren, Renate Götschl. Året etter opplevde ho toppen som skialpinist då ho vann gullmedajen i slalåm under Vinter-OL 1998 i Nagano, seks hundredels sekund framom Deborah Compagnoni frå Italia. Elles i Nagano tok Gerg også ein OL-bronse i kombinasjonen.

I VM i alpine greiner 1999 måtte Gerg ein plass ned på resultatlista i dei same to øvingane. Same sesongen enda ho på andreplassen i Verdscupen i alpine greiner 1999, men med 1179 poeng var ho nesten 500 poeng bakom den suverene verdseinaren, Alexandra Meissnitzer frå Austerrike.

Under VM i alpine greiner 2001 i St. Anton kleiv Gerg oppatt på bronseplassen i super-G, medan ho i utforrennet vart nummer seks. Frå vinterleikane 2002 i Salt Lake City fekk ho med seg ein fjerdeplass i utfor og ein femteplass i super-G.

Gerg vart verdsmeister for fyrste gong då VM i alpine greiner 2005 fann stad i Santa Caterina i Italia. Saman med Martina Ertl, Andreas Ertl, Florian Eckert, Felix Neureuther og Monika Bergmann vann ho med Tyskland VM-gullet framom favoritten Austerrike. Same året la ho opp grunna ein alvorleg skade.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* *Denne artikkelen bygger på «Hilde Gerg» frå Wikipedia på tysk, den 26. desember 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Hilde Gerg – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Hilde Gerg» (på engelsk). olympedia.org. Henta 12. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
**Hilde Stavik** (6. september 1962–8. april 2015) var ein norsk friidrettsutøvar oppvaksen i Kolvereid i Nord-Trøndelag. I tida frå 1982 til 1996 vart ho norsk meister på 1500 meter fem gongar og på 3 000 meter fire gongar. Stavik var på omgang medlem i Steinkjer FIK, Aksla Idrettslag og Sportsklubben Vidar.

Aktiv
-----

Stavik utmerkte seg i terrengløp frå ung alder. 15 år gammal flytta ho med familien til Langevåg på Sunnmøre. Som medlem av Aksla IL vart ho norsk juniormeister i terrengløp våren 1979. I 1982 sette ho personleg rekord med 4.18,5 på 1500 meter og vann gullmedaljen under noregsmeisterskapen. Same hausten gjorde ho personbeste på 800 meter med 2.04,7, ein distanse ho sidan ikkje prioriterte.

Dei neste åra var Stavik plaga med skadar og presterte på eit lågare nivå enn før. Fyrst i 1991 var ho tilbake i noregseliten på mellomdistansane, noko ho viste med å ta sølv på 3 000 m og bronse på 1500 m ved noregsmeisterskapen.

Perioden frå 1992 til 1995 var Stavik Noregs klart beste kvinneløpar på mellomdistansane. Alle desse fire åra vart ho dobbeltmeister i NM, med jamt god margin på begge distansane. Under NM i friidrett 1992 i Mosjøen presterte ho sitt livs beste 1500 m, klokka inn på 4.10,5. Raskaste 3 000-meteren sprang Stavik i London 15. juli 1994, tida 8.47,4 heldt til femteplass i ei tevling der vinnaren Sonia O’Sullivan gjorde sitt livs beste løp og sette europarekord med 8.21,6. Under EM i friidrett 1994 rauk ut Stavik i kvalifiseringa på 3 000 m med 8.58,80, landskvinna Brynhild Synstnes kneip siste finaleplassen med 8.58,75.

Stavik la opp etter 1996-sesongen, ein sesong der ho måtte nøye seg med NM-sølv etter Gunhild Halle på 1500 m. 3 000 meter var då fjerna frå meisterskapsprogrammet.

Kreftsjuke Hilde Stavik døydde i heimen sin i Langevåg i Sula kommune, 52 år gammal.

Kjelder
-------

* friidrett.no
* friidrett.no
* Bergensavisen 17. juli 1994
* Minneord i Sunnmørsposten 27. april 2015
**Katherine Mary Knight** (fødd 24. oktober 1955) var den fyrste i Australia som blei dømt til livstid utan prøvelauslating. Ho blei dømt for drapet på partnaren sin, John Charles Thomas Price, i oktober 2001. 

Då ho gifta seg i 1974 prøvde ho å kvele ektemannen på bryllupsnatta av di han sovna etter «berre» tre omgangar med samleie. Paret blei skilt, men fyrst etter ti år.

Men det var partnaren John Charles Thomas Price som fekk lide. Etter fem turbulente år saman med Knight oppsøkte ho han ein kveld, dei hadde samleie og etterpå knivstakk ho han 37 gongar. Deretter flådde ho han og hang opp huden over inngangspartiet, kokte suppe på hovudet hans og lagde steik av rumpa hans. Ho dekte på til to personar og serverte rumpestieken saman med poteter, gresskar, kål, squash og saus, ved sidan av maten la ho ein lapp med namnet til kvar av borna hans. 

Knight forsøkte å anke livstidsdommen i 2006 utan hell.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Katherine Knight» frå Wikipedia på engelsk, den 9. april 2011.*

* Andre kjelder:

1. ↑  «Historiens 10 farligste kvinner»

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* LIBRIS

 |
| Villefranche-de-Rouergue |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| Land Region  Departement | Frankrike  Midi-Pyrénées Aveyron |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  45,85 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 11 919   260/km² |
| Koordinatar | 44°21′″N 02°02′″E﻿Koordinatar: 44°21′″N 02°02′″E﻿ |
| Høgd over havet | 290 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 12300 |
| **Heimeside:** www.villefranchederouergue.fr |

**Villefranche-de-Rouergue** er ein by og kommune sør i Frankrike. Han er *sous-préfecture* (underprefektur) i departementet Aveyron i regionen Midi-Pyrénées og har om lag 12 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Mot slutten av Albigenesarkrosstoget vart greven av Tolouse slått, noko som førte til freden i Paris i 1229. Med denne traktaten gav han grevskapet Rouergue til dottera si, som gifta seg med Alphonse de Poitiers, bror av St. Louis, konge av Frankrike. Alphonse grunnla Villefranche i 1252 på staden der ein gamal landsby kalla La Peyrade låg.

Under den andre verdskrigen var Villefranche okkupert av Nazi-Tyskland og ein Waffen SS-divisjon som hovudsakleg bestod av kroatar og muslimske kroatar. Ferid Džanić i lag med Božo Jeleneko og Nikola Vukelić, gjorde ein bataljon opprør mot nazistane 17. september 1943, men vart raskt slått ned og stort sett avretta på staden. Dei få som klarte å rømme, inspirerte den franske motstandsrørsla i Aveyron.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turistkontoret i Villefranche
* Bilete av Villefranche-de-Rouergue

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Hildegunn Fossen Mikkelsplass** (fødd 16. april 1969) er ein norsk tidlegare skiskyttar frå Sigdal. I tida 1991-98 var ho med å vinne to sølvmedaljar og like mange bronsemedaljar i lagtevlingar og 4 x 7,5 km stafett i ulike VM i skiskyting. Ho er gift med langrennaren Eilif K. Mikkelsplass, bror til Pål Gunnar Mikkelsplass, og busett i Nesbyen.

### Aktiv

Saman med Synnøve Thoresen, Signe Trosten og Unni Kristiansen tok Fossen VM-bronsen i 15 km lagtevling under VM i skiskyting 1991 i Lahti. Tre år seinare tok ho og lagkameratane eit steg over til sølvplass på pallen, då same øvinga vart avvikla med ein separat verdsmeisterskap i Canmore i mars 1994.

Den 10. desember 1994 vann Fossen i Bad Gastein sin einaste siger i verdscupen i skiskyting, ei sprinttevling. Under VM i skiskyting 1995 gjekk ho den andre etappen for det norske laget som hamna på bronseplass i 4 x 7,5 km stafett, dei hine kvinnene var Ann Elen Skjelbreid, Annette Sikveland og Gunn Margit Andreassen. Året etter vart ho nummer seks i 5 km sprint under verdsmeisteskapen i Ruhpolding, hennar beste individuelle prestasjon i eit VM eller OL. På tampen av 1998-sesongen sikra ho seg si fjerde VM-medalje då den norske kvartetten kom på tredjeplass i lagtevlinga under VM i Hochfilzen. Ho la deretter opp.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar.
**Katja Seizinger** (fødd 10. mai 1972) er ein tysk tidlegare alpinist, fødd i Datteln i Nordrhein-Westfalen, som vann verdscupen i alpine greiner i 1996 og 1998. Ho vann eitt VM-gull i 1993 og til saman tre OL-gull i 1994 og 1998. Mellom 1992 og 1998 sikra ho seg ni medaljar (4-3-2) i dei store internasjonale meisterskapane.

Aktiv
-----

Seizinger var i sju sesongar på rad, 1992-98, alltid ein av dei tre beste kvinnelege alpinistane i verdscupen i alpine greiner. To gongar vart ho nummer tre (1992 og -94), tre gongar nummer to (1993, -95 og -97) og to gongar vann ho (1996 og -98). Fire sesongar, 1992-94 og 1998, vann ho utfor-pokalen, og fem gongar vann ho super-G-pokalen; 1993-96 og 1998. Mellom desember 1991 og januar 1998 vann Seizinger totalt 36 renn i verdscupen; 16 i utfor, 16 i super-G og fire i storslalåm. Vreni Schneider frå Sveits, Pernilla Wiberg frå Sverige, Anita Wachter frå Austerrike og landskvinna Martina Ertl var hennar hardaste konkurrentar.

Seizinger tok bronsemedaljen super-G-tevlinga under Vinter-OL 1992 i Albertville. Vinteren etter vart ho verdsmeister i same øvinga under VM i Morioka i Japan. Under vinterleikane på Lillehammer i 1994 vann ho gullmedaljen i utforrennet. I spanske Sierra Nevada kapra ho sølvmedaljen i VM-utforen. Nye sølvmedaljar vann ho både i super-G og i kombinasjonen under VM 1997 i Sestriere. Under Vinter-OL 1998 i Nagano sikra ho gullmedaljar i utfor og i kombinasjonen, samt bronse i storslalåm.

Ho la opp etter 1998-sesongen.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Katja Seizinger» (på engelsk). olympedia.org. Henta 11. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
Dei syriske provinsane i den osmanske tida.
**Sør-Syria** (سوريا الجنوبية, *Suriyya al-Janubiyya*) er den sørlege delen av regionen Syria, òg kjend som Levanten.

Historisk sett kan Sør-Syria på arabisk omfatte støtte for Stor-Syria-nasjonalismen i samband med kongedømet som vart lovt hashemittdynastiet til Hejaz av britane under fyrste verdskrigen. etter krigen prøvde hashemittprinsen Faisal å opprette ei storsyrisk eller pan-Mashriq-stat - eit samla kongedøme som ville ha omfatta Syria, Libanon, Israel, Jordan, Palestina, Kuwait og Irak, men vart hindra av lovnader britane hadde gjeve andre grupper (sjå Sykes–Picot-avtalen), som førte til at Frankrike oppretta mandatet for Syria og Libanon i 1920. Gjennom den osmanske periode, før fyrste verdskrigen, vart Levanten administrert og lokalt rekna som ei eining. 

Bruken av Sør-Syria var vanleg tidleg på 1900-talet og vert framleis stundom nytta i politikk, litteratur og lokalhistorie.

I følgje referat frå det niande møtet til Folkeforbundet sitt permanente mandatråd vart «Sør-Syria» foreslått som namnet på mandatmakta Palestina på arabisk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «South Syria» frå Wikipedia på engelsk, den 24. mars 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Communication from the Arab Revolt in South Syria-Palestine (arabisk)
2. ↑  *Jewish colonies on our land in South Syria-Palestin, SSNP, 5th mars, 2009 (arabisk)*, arkivert frå originalen 19. juni 2010, henta 24. mars 2014
3. ↑  Palestina for the Syrians?, Daniel Pipes, Dec. 1986
4. ↑  League of Nations, Permanent Mandate Commission, Minutes of the Ninth Session Arkivert 2011-06-28 ved Wayback Machine. (Arab Grievances), Held at Geneva from June 8th to 25th, 1926,

Bakgrunnsstoff
--------------

* Brief history of Sør-Syria
Katjusja-rakettar på ein ZiS-6
Katjusja (russisk: *Катюша*, **Katjusja**) òg kjend som **stalinorgel**, var eit sovjetisk rakettutskytingssystem teke i bruk av Sovjetunionen i andre verdskrigen.

Det var tyske soldatar som gav våpensystemet tilnamnet «stalinorgel» etter den sovjetiske diktatoren Josef Stalin og med klår tilvising til lyden frå Rakettane til stalinorgelet. Russarane på sin side oppkalla det etter ein velkjend song.

Skildring
---------

Samanlikna med konvensjonelt artilleri var dette rakettsystemet i stand til å levera store mengder eksplosiv i løpet av kort tid. Trefftryggleiken var lågare og det tok lengre tid å lada om att ein katusja enn tilfellet var for vanleg artilleri. I tilhøve til kanonar var systemet forholdsvis billeg og enkelt å produsera. Takka vere sin mobilitet kunne systemet raskt flyttast frå staden det hadde skote frå før det kunne leggjast under eld av artilleriet til fienden.

Katusja var det første sjølvdrivne artilleriet produsert av Sovjetunionen og det var som regel plassert på lastebilar, men i løpet av krigen vart systemet òg montert på artilleritraktorar, stridsvogner, pansra tog, marinefartøy og elvebåtar.

Systemet var relativt enkelt; rakettane vart montert på parallelle stålskinne (frå 14 til 48 stk.) som igjen sett på ei stålramme som kunne hevast og senkåst. M-13-raketten brukt på BM-13-systemet var 132 mm i diameter og 180 cm lang. Raketten vog 42 kg. Den vart driven av ein drivladning av nitrocellulose plassert i ein rakettmotor av stål med ein ståldyse i botnen. Raketten hadde fire styrefinnar. Stridhovudet vog rundt 22 kg. Skotvidda var rundt 5,4 km. Det vart etter kvart utvikla rakettar med diameter på 82 mm og 310 mm.

Sjølv om våpensystemet mangla trefftryggleiken til konvensjonelt artilleri var det ekstremt effektivt i teppebombing av eit område. Eit batteri med fire BM-13 rakettkastarar kunne i løpet av 7-10 sekund skyta ei salve som leverte drygt 4,3 tonn høyeksplosiver over eit areal på fire hektar (40 000m²).

Referansar
----------

1. ↑  «Stalinorgel på to hjul?». Språkrådet. 3. juli 2009. Henta 9. mars 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Katjusja» frå Wikipedia på bokmål, den 2. november 2018.*
Ein **kraton** (gresk *kratos* / κρἀτος, tyder «styrke») er ein gammal og stabil del av ei kontinentalskorpe som har overlevd samanslåinga og splittinga av kontinent og superkontinent i minst 500 millionar år. Enkelte er over 2 milliardar år gamle. Kratonar finn ein vanlegvis i indre område av kontinent og består typisk av eldgamle krystallinsk grunnfjell av lett felsisk vulkanske bergartar som granitt. Dei har ei tjukk skorpe og djupe røter som strekkjer seg langt ned i mantelen til eit djup på 200 km.

Uttrykket kraton vert nytta for å skilje indre delar av ei kontinentalskorpe frå område som mobile geosynklinale tråg, som er lineære belte av oppsamla sediment utsett for subsidens eller nedtrykking. Dei omfattande sentrale kratonane på kontinenta består både av skjold og plattformer, og krystallinsk grunnfjell. Eit skjold er den delen av kratonen der grunnfjell frå prekambrium vanlegvis strekkjer seg over store område på overflata. I motsetnad ligg platformer av grunnfjell ofte under horisontale eller benka sediment.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cratons» frå Wikipedia på engelsk, den 18. august 2008.*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
**Kathrin Zettel** (fødd 5. august 1986) er ein austerriksk tidlegare alpin skirennar frå Scheibbs i Niederösterreich som vart verdsmeister i superkombinasjon i 2009 og i tillegg har sikra seg to VM-sølv og ein OL-bronse i tida 2005-14. Ho har vunne ni renn i verdscupen i tida 2006-12.

Aktiv
-----

Zettel debuterte i verdscupen i alpine greiner i 2004. Året etter deltok ho i VM i alpine greiner 2005 i Santa Caterina, der ho kom på fjerdeplass i slalåm. Avslutningsdagen var ho med på å ta sølv i den nye øvinga lagtevling, saman med Nicole Hosp, Renate Götschl, Benjamin Raich, Rainer Schönfelder og Michael Walchhofer.

Zettel vann si fyrste verdscuptevling den 25. november 2006, eit storslalåmrenn i Aspen i delstaten Colorado. I sin beste sesong, 2009-sesongen vann ho fire storslalåm-tevlingar i verdscupen, noko som var med å gje henne fjerdeplassen i verdscupen i alpine greiner 2009. Ho vann sin niande og hittil siste verdscupsger i 2012, på dagen seks år etter den fyrste

Høgdepunktet for Zettel kom i VM i alpine greiner 2009, då ho vann gullmedaljen i superkombinasjon framfor sveitsiske Lara Gut. To år seinare tok ho sølvet då landskvinna Marlies Schild vart verdsmeister i slalåm i Garmisch-Partenkirchen. I 2014 kunne Zettel reise heim frå Vinter-OL i Sotsji med ein bronsemedalje, også den vunnen i slalåmløypa. 

Under VM i alpine greiner 2015 i Vail/Beaver Creek vart Zettel nummer fem, seks og sju i høvesvis slalåm, superkombinasjon og storslalåm. Ho la bort konkurranseutstyret ved sesongslutt.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Kathrin Zettel» frå Wikipedia på tysk, den 15. februar 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**William Jennings Bryan** (19. mars 1860–26. juli 1925) var ein amerikansk advokat, statsmann, og politikar fødd i Salem i Illinois i USA.

Bryan var tre gonger nominert som demokratane sin kandidat til president for USA og var ein av dei mest populære talarar i historia til USA, kjent for si djupe, bydande stemme.[*treng kjelde*]

Bryan var ein overtydd presbyterianar, ein sterk forkjempar for folkeleg demokrati, ein uttalt kritikar av bankvesenet og jarnbane-investorar og eigarane,[*treng kjelde*] og han var ein leiar for «sølv-rørsla» på 1890-talet. Han var ein dominerande figur i Det demokratiske partiet, aktivist for fred, tilhengar av forbod i alkoholpolitikken, motstandar av darwinismen og ein av dei mest prominente populistiske leiarane på slutten av 1800-talet og i byrjinga av 1900-talet i USA. [*treng kjelde*]

William Jennings Bryan døydde i Dayton i Tennessee.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av Bryan i Project Gutenberg


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Kathina-opptog i Wat Khung Taphao i Thailand.
**Kathina** eller *kathen* er ei buddhistisk høgtid som kjem ved slutten av *vassa*, den tre månader lange regntida markert innan theravada. Ein markerer henne gjennom gåvegjeving og seremoniar. Truande gjev gjerne gåver til buddhisttempel, særleg draktklede til munkane, som har vore bufaste under regntida.

Den thailandske statministeren Abhisit deler ut kathinaklede.
Paliordet «kathina» viser til ei treramme som munkar i det gamle India brukte til å strekka ut og skjera eller sy saman tøy på. Det var vanleg å laga «kathinaklede» av fleire samansydde lappar på ei slik ramme. Ifølge ei buddhistisk forteljing sende Buddha klede gjeve til han av ein lekmann til ei gruppe munkar som var blitt hindra av kraftig regn frå å møta han, og bad dei sy ei drakt til éin av dei. Munkane blei oppløfta av samarbeidet og delinga. Dagens kathinaklede blir gjevne ferdiglaga av nye tekstilar, men er framleis sydd saman av fjorten tøylappar.

Eit buddhistkloster kan feira kathina i månaden etter den første fullmånen i den ellevte månaden. Dette er vanlegvis i oktober eller november. For å kunne halda ei feiring må klosteret ha hatt minst fem munkar buande under *vassa*. Munkar som har budd der i heile perioden kan få klede som gåve.

Den thailandske kongebåten «Anantanagaraj» under ei øving til båtprosesjonen i samband med kathina i 2007. Paviljonen midt på båten inneheldt dei kongelege kathina-gåvekleda.

Lokale skikkar
--------------

I Thailand heiter kathina-seremonien *thod kathin* (thai ทอดกฐิน). Den seremonielle overleveringa av ein slik drakt frå kongen av Thailand eller ein kongeleg representant er ein viktig del av markeringa, og har ofte vore utgangspunt for ein kongeleg båtprosesjon.

I Kambodsja heiter feiringa *kathina tean* og kan markerast med samlingar der ein går i prosesjon rundt eit tempel.

Kjelder
-------

1. 1 2  A Primer on Kathina The Buddhist Channel, Nov 14, 2005
2. ↑  Buddhist Kathina Ceremony av Jessica Mudditt i Desiblitz, November 18, 2008
3. ↑  Entries (RSS)
Vitou's personal records Kathina Tean 2008​

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Kathina» frå Wikipedia på engelsk, den 11. november 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kathina**

* Skildring av kathina Arkivert 2017-11-07 ved Wayback Machine. frå buddhamind.info (engelsk)
* Kathina Robe-Offering Ceremony: Historical and Spiritual Significance Arkivert 2009-03-13 ved Wayback Machine.. Bakgrunn og forklaring av Bhikkhu Dhammasami ved Sri Saddhatissa International Buddhist Centre i London (engelsk)
**William Henry Holmes Lyons** (31. juli 1843–27. mars 1924) var ein framståande nordirsk unionist og toppleiar i Orangeordenen. Han vart fødd i Belfast og vart High Sheriff of Antrim i 1904.

Bakgrunn
--------

Etter oppvekst i Belfast, vart Lyons send til Harrow School og til Frankrike for utdanning. Han satsa på militær karriere, og fekk gode eksamensresultat, men på grunn av ein synsskade kunne han ikkje få nokon karriere i hæren. Lyons gifta seg seint, i 1888, og fekk tre døtrer og ein son.

Karriere
--------

Det oppfatta trugsmålet om irsk heimestyre (Home Rule), gjorde at det utkrystalliserte seg eit Ulster Unionist Party, til skilnad frå det gamle Irish Unionist Party. Kimen til dette kom alt i 1882-åra då det vart skipa eit Ulster Unionist Council, der Lyons var blant dei 20 som sat i den fyrste faste komiteen (*standing committee*). I 1922 vart han utnemnd til kongelege rådet (*Privy Council*) for Irland 

Lyons gjorde ogso karriere innan Orangeordenen og The Royal Black Institution. I Orangeordenen vart han stormeister i Grand Orange Lodge of Ireland i 1915, og han var framståande medlem i The Royal Black Institution i femti år, blant anna som Imperial Grand Master for Imperial Grand Black Chapter of the British Commonwealth.

Då han døydde i 1924 uttrykte den irske storlosjen som Lyons då hadde vore stormeister i omlag ni år for dette om Lyons:

*He was more than a Grand Master. For forty-five years he has been a leader, who by his personality. high courage, and iron determination, upheld successfully the great traditions of our Association.*
Toppleiinga i den irske Orangeordenen rekna med andre ord som ein Orangeleiar sidan 1870/80-talet. Framstillinga av viljestyrke - *iron determination* er og talande i ein organisasjon som hadde vilje og evne til å bruka makt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «William H.H. Lyons» frå Wikipedia på engelsk, den 24. mai 2020.*

1. ↑   John Harbinson: The Ulster Unionist Party 1882-1973. Its development and organisations. Belfast, Blackstaff Press 1974 s. 24 ISBN 85640-076-9
2. ↑  «Central Chancery of the Orders of Knighthood». *Belfast Gazette* (74). 1 December 1922. s. 685. Henta 9 March 2019.
3. ↑  «Welcome ->The Royal Black Institution». Arkivert frå originalen 6. juni 2002. Henta 4. april 2014.
4. ↑   R.M. Sibbett: Orangeism in Ireland and throughout the Empire. Volume II. Period 1828-1938. London, Thynne & Co Ltd 1939, s. 666.
| **Katowice** |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Flagget til Katowice** | **Byvåpenet til Katowice** |

 |
| Plassering |
| 


 |
| Styresmakter |
| Land  Voivodskap |  Polen  Schlesiske voivodskap |
| GrunnlagdByrettar | 1500-talet1865 |
| Borgarmeister | Marcin Tomasz Krupa |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  164,67 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2007)   - folketettleik - Storbyområde | 317 220   1926/km² 3 500 000 |
| Koordinatar | 50°15′0″N 19°0′0″E﻿Koordinatar: 50°15′0″N 19°0′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 266-352 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 40-001 til 40-999 |
| Telefon-retningsnummer | +48 32 |
| Bilnummer | SK |
| **Nettstad:** www.um.katowice.pl |

**Katowice** (tysk *Kattowitz*, tsjekkisk *Katovice*) er ein industriby i Schlesien i Polen, om lag 70 km. nordvest for Kraków. Han har om lag 320 000 innbyggjarar. Byen ligg sør i Polen ved elvane Kłodnica og Rawa. Katowice ligg i Det schlesiske høglandet, om lag 50 km frå Dei schlesiske Beskidane (ein del av Karpatane) og om lag 100 km frå Sudetane. 

Katowice har vore hovudstad i Schlesiske voivodskap sidan 1999. Tidlegare var han hovudstad i Katowice-voivodskapet og før det igjen i Det autonome schlesiske voivodskapet. Katowice er den største byen i det øvre schlesiske indistruområdet og det sentrale Øvre Schlesiske Storbyområde, som inneheld 3,5 millionar innbyggjarar.

Historie
--------

Den dåverande preussiske byen fekk byrettar i 1865, og høyrde til landkrinsen Beuthen i regjeringsdistriktet Oppeln. I 1873 vart den sete for den nye landkretsen Kattowitz og vart i 1899 ein eigen bykrins. Sjølv om fleirtalet i byen (85 %) røysta for å framleis vere tysk ved folkerøystinga 21. mars 1921 vart byen innlemma i Polen. Den vart igjen innlemma i Tyskland i 1939 og på nytt innlemma i Polen i 1945. Mesteparten av den tyske folkesetnaden vart då brutalt fordrive. Mellom 1953 og 1956 vart byen kalla *Stalinogród* («Stalinbyen»).

Wyspianski-teateret i Katowice
Byen har etter Opole (Oppeln) den største tyske minoriteten i dagens Polen.

Personar
--------

* Willy Fritsch (f. 1901), tysk skodespelar
* Georg Thomalla (f. 1915), tysk skodespelar
* Hanna Schygulla (f. 1943), tysk skodespelar
* Henryk M. Broder (f. 1946), polsk journalist
* Dariusz Wosz (f. 1969), polsk fotballspelar
* Maria Goeppert-Mayer, tysk fysikar og nobelprisvinnar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Katja Johanna Alice Nyberg** (fødd 24. august 1979) er ein finsk-norsk handballspelar, fødd i Stockholm i Sverige. Ho har sidan 2010 spela for den norske klubben Larvik HK. I perioden 2001-08 spela ho 99 landskampar for Noreg og skåra 321 mål, og vart europameister to gongar og olympiameister i 2008. Ho er venstre rykkrom-spelar. Den finske handballspelaren Robert Nyberg er far hennar.

### Aktiv

Nyberg dreiv i yngre år mest med friidrett. I høgdehopp sette ho personleg rekord med 1,67 meter, men framfor alt satsa ho på spydkast, med pers på 52,50 meter.

Ho starta med handball i Helsingfors-klubben Sparta IF, der far hennar var trenar. I 1997 flytta ho til Sverige og spela ein sesong for Stockholmspolisen IF, som vann seriemeisterskapen 1998.

Sommaren 1998 melde Nyberg overgang til den norske toppserieklubben Larvik. Ho spela sju sesongar for Larvik og vann fem seriemeisterskap, fire cupmeisterskap og den europeiske cupvinnarcupen. Både i 2001 og 2005 vart ho kåra til «Årets spelar» i Noreg.

Sommaren 2005 reiste Nyberg til Slovenia og spela den neste sesongen for Krim Ljubljana. Sesongane mellom 2006 og 2010 spela ho for danske Ikast (=FC Midtjylland). Frå sommaren 2010 spelar ho atter i Larvik HK. Ho var med å vinne cupen 2011, og tok dermed del i sin femte kongepokal.

Nyberg vart norsk statsborgar i januar 2001, og fekk sin debut på Noregs landslag 23. mars 2001 mot Frankrike. Ho vann EM-sølv i 2002, og vart europameister med Noreg i 2004 og 2006. Sidan fekk ho sølv i VM i 2007, der ho vart kåra til den «mest verdfulle spelaren» i meisterskapen. Året etter vann ho gull under OL i 2008, saman med resten av det norske landslaget.

Etter OL-sigeren vart Nyberg utnemnd til æresmedlem av det finske handballforbundet.

### Merittar landslag

* EM 2002: Sølvmedalje etter 22–25 mot Danmark
* VM 2003: Nr 6 med Noreg
* EM 2004: Gullmedalje etter 27–25 mot Danmark
* EM 2006: Gullmedalje etter 27–24 mot Russland
* VM 2007: Sølvmedalje etter 24–29 mot Russland
* OL 2008: Gullmedalje etter 34–27 mot Russland

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Katja Nyberg – Profil og resultatoversikt i olympiske konkurransar på *sports-reference.com*.
* Biografi Arkivert 2016-03-05 ved Wayback Machine. på Eurohandball.com

| * v
* d
* e
Handball Det norske kvinnelandslaget i handball under Sommar-OL 2008 Dei olympiske ringane |
| --- |
| 1: Kari Aalvik Grimsbø**·** 3: Katja Nyberg**·** 4: Ragnhild Aamodt**·** 5: Gøril Snorroeggen**·** 6: Else Marthe Sørlie Lybekk**·** 7: Tonje Nøstvold**·** 8: Karoline Breivang**·** 9: Kristine Lunde-Borgersen**·** 10: Gro Hammerseng-Edin**·** 11: Kari Mette Johansen**·** 13: Marit Malm Frafjord**·** 14: Tonje Larsen**·** 16: Katrine Lunde**·** 18: Linn-Kristin Riegelhuth Koren**·** landslagssjef: Marit Breivik**·** assistenttrenar: Þórir Hergeirsson |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Stiklestad kyrkje frå kring 1180. 
Foto:
Robert Eliassen
 

Alstadhaug kyrkje frå kring 1180.
**Sør-Innherad prosti** var eit tenestedistrikt i Nidaros bispedømme i Den norske kyrkja for sokn i Frosta, Levanger og Verdal kommunar. Prostiet hadde til motsetnad til dei fleste prosti eit interkommunalt kyrkjeleg fellesråd. Prosten hadde sete i Verdal der Stiklestad kyrkje var prostikyrkje. 1. januar 2019 vart Sør-Innherad og Nord-Innherad prosti slegne saman til Stiklestad prosti. Sør-Innherad kyrkjelege fellesråd eksisterer framleis som sams fellesråd for Frosta, Levanger og Verdal.

Sjå òg
------

* Kyrkjer i Noreg etter kommune
* Kyrkjer i Noreg etter prosti

Referansar
----------

1. ↑  Steinkjer kyrkje Arkivert 2015-12-08 ved Wayback Machine. frå Kyrkjesøk
2. ↑  «Nye «Stiklestad prosti» vedtatt i bispedømmerådet». Den norske kyrkja. Henta 19. januar 2020.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettsida til Den norske kyrkja

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Sør-Innherad prosti |
| --- |
| Alstadhaug • Bamberg • Ekne • Frosta • Levanger • Logtun • Markabygda • Okkenhaug • Stiklestad • Vera • Verdalsøra • Vinne • Vuku • Ytterøy • Åsen |

| * v
* d
* e
Prosti i Nidaros bispedømme |
| --- |
| Byåsen • Fosen • Gauldal • Heimdal • Namdal • Nidaros • Orkdal • Stiklestad • Stjørdal • Strinda |
**Sosialdepartementet** er eit tidlegare norsk departement. Det vart oppretta 3. juni 1913 med Johan Castberg som initiativtakar og den første statsråden i departementet, i Gunnar Knudsen si andre regjering.

Frå 4. september 1992 vart namnet Sosial- og helsedepartementet, og departementet fekk frå same dato to statsrådar, Grete Knudsen med ansvar for sosialsakene og Werner Christie for helsesakene.

**Sosial- og helsedepartementet** vart delt i to frå 1. januar 2002. Dei sosialpolitiske funksjonane vart lagt til Sosialdepartementet og dei helsepolitiske til Helsedepartementet. Etter nokre omrokeringar av oppgåver oppstod frå 1. oktober 2004 Helse- og omsorgsdepartementet og Arbeids- og sosialdepartementet med høvesvis Ansgar Gabrielsen og Dagfinn Høybråten som statsrådar.

Frå 1. januar 2006 vart departementa omorganiserte til Helse- og omsorgsdepartementet og Arbeids- og inkluderingsdepartementet. Frå 1. januar 2010 blir inkluderingssakene overført til Barne- og likestillingsdepartementet og namnet på Arbeids- og inkluderingsdepartementet blir Arbeidsdepartementet.

Sjå også
--------

* Norske sosialministrar

Fotnotar
--------

1. ↑  Oversikt over Regjeringa Bondevik II