recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Vatne** er ein tettstad i Ålesund kommune i Møre og Romsdal. Vatne har tidlegare òg vore ein kommune.
Tettstaden har 2 243 innbyggjarar per 1. januar 2017 og ligg ved botn av Vatnefjorden og sørvestover til botn av Grytafjorden, der Eidsvik og Tennfjord òg vert rekna med til tettstaden av Statistisk sentralbyrå. Vatnetvatnet ligg ved tettstaden.

Her ligg Vatne kyrkje frå 1868.

Vatne kommune
-------------

Vatne var del av Skodje formannskapsdistrikt. 1. januar 1902 vart Vatne etablert som eigen kommune med 1 547 innbyggjarar ved at Skodje kommune vart deld.
1. januar 1965 vart det meste av Vatne (utom Dryna og området på Miøya) med 2 260 innbyggjarar, delar av Sandøy kommune, det meste av Haram og delar av Borgund, slege saman til den nye Haram kommune. Dryna og Miøya i Vatne vart samstundes slege saman med Sør-Aukra kommune til den nye Midsund kommune. Dei to krinsane frå Vatne hadde ved samanslåinga 334 innbyggjarar.

### Folketalsutvikling

**Folketalsutvikling for tidlegare Vatne kommune frå 1902 til 1965:**

| 1.1.1902 | 1910 | 1.12.1920 | 1.12.1930 | 3.12.1946 | 1.1.1951 | 1.1.1961 | 1.1.1964 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1547 | 1586 | 1730 | 1759 | 2048 | 2183 | 2449 | 2594 |
|

Sjå òg
------

* Tettstader i Møre og Romsdal

Kjelder
-------

1. 1 2  Dag Juvkam, *Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen* (SSB, 1999)
2. ↑  "Hjemmehørende folkemengde Møre og Romsdal 1801-1960 Arkivert 2007-02-23 ved Wayback Machine. frå Registreringssentral for historiske data, vitja 1. september 2010
3. ↑  Statistisk årbok for kongeriket Norge 40de årgang, 1920 (Det statistiske centralbyrå, 1921)
4. 1 2  Statistisk årbok for Norge 69. årgang, 1950 (Statistisk sentralbyrå, 1950)
5. 1 2  Folkemengd i Vatne 1. januar kvart år frå 1951, frå Statistisk sentralbyrå

* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Møre og Romsdal»


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Fukushima I dai-ichi** (japansk: 福島第一原子力発電所, *Fukushima dai-ichi genshiryoku hatsudensho*) er eit kjernekraftverk i byen Okuma i Futaba distriktet i Fukushima prefektur i Japan. Med sine seks separate reaktorar var Fukushima I eit av dei største atomkraftverka i verda. Fukushima I var bygd og drive av TEPCO.

Reaktorar
---------

| Eining | Type | Oppstart | Elektrisk effekt |
| --- | --- | --- | --- |
| Fukushima I - 1 |  | 26. mars 1971 | 460 MW |
| Fukushima I - 2 |  | 18. juli 1974 | 784 MW |
| Fukushima I - 3 |  | 27. mars 1976 | 784 MW |
| Fukushima I - 4 |  | 12. oktober 1978 | 784 MW |
| Fukushima I - 5 |  | 18. april 1978 | 784 MW |
| Fukushima I - 6 |  | 24. oktober 1979 | 1100 MW |
| Fukushima I - 7 (planlagt) |  | Oktober 2013 | 1380 MW |
| Fukushima I - 8 (planlagt) |  | Oktober 2014 | 1380 MW |

Jordskjelvet i 2011
-------------------

Etter jordskjelvet 11. mars 2011 vart det meld at alle dei tre verksame reaktorane hadde vorte automatisk nedstengde, men at alle nedkjølingspumpene for reaktor 1 ikkje fungerte grunna elektriske problem. Nedkjøling med vatn er naudsynt for å få ned temperaturen i reaktorane, og styresmaktene sende ut melding om atomkraftkrise. Det vart meld at det ikkje lak radioaktivitet. Seinare på dagen vart det gjeve ordre om at alle som var busette innanfor ein to kilometers radius frå reaktoren måtte evakuerast. Dette gjaldt 2000 personar.

Reaktorane 4, 5 og 6 var stengde for vedlikehald. Reaktor 4 var tom for brensel.

Referansar
----------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettsida til Tokyo el-kraftlag 東京電力・福島第一原子力発電所 Arkivert 2009-04-05 ved Wayback Machine.
* Webkamera som viser Fukushima I atomkraftverk.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Koordinatar: 60°44′37″N 7°7′53″E﻿

Vatnahalsen Høyfjellshotell sett frå Bergensbanen. Foto: MeRyan

Vatnahalsen Høyfjellshotell. Foto: Jun Kwang Han

**Vatnahalsen Høyfjellshotell** er eit hotell i Aurland kommune. Det ligg i nærleiken av Myrdal stasjon på Bergensbanen og Vatnahalsen haldeplass på Flåmsbana.

Hotellet vart opphavleg bygd som eit sanatorium av lækjaren Håkon Philip Fretheim (1853-1924) og Sjur B. Heimdal (1863-1950). Opphavleg vart det oppført ein mindre bygning i drakestil i 1896. Noko sanatoriumdrift vart det aldri. Sjur Heimdal vart utløyst or sameiga etter nokre år. Håkon Fretheim dreiv hotellet aleine med leigd styrar.

Vatnahalsen hotell vart raskt svært populært. Dette grunna anlegget på Bergensbanen som kom i gang ikkje lenge etter. Folk knytt til administrasjonen og anleggsleiinga nytta hotellet mykje. Den nye anleggsvegen opp Flåmsdalen vart og nytta ein del av reisande. 
Vinteren 1935-36 vart hotellet atter ein gong ombygd og modernisert. Under denne ombygginga vart eksteriøret endra, og sveitserstil-preget vart borte.

I 1930-åra tok påsketrafikken til å auka, og Vatnahalsen fekk ry på seg som ein god og populær feriestad for påsketuristar. I gjestebøkene frå 30-talet kan ein lesa at svenskar, danskar og engelskmenn fann vegen til fjellet både sommar og vinter. Under krigen vart hotellet okkupert av tyskarane. Den 23 juni 1940 brann hotellet ned til grunnen. I 1953 starta gjenoppbygginga av hotellet, og 10. juni 1954 vart Vatnahalsen Høyfjellshotell opna att. Hotellet vart drive av Guttorm Fretheim fram til 1960.

På 1960 og 70-talet hadde hotellet fleire eigarar. Eit tilbygg vart reist i 1970. I 1978 fekk hotellet eige skitrekk. I november 1983 tok Kjell Arne og Rigmor Aksnes over som vertskap. Dei fekk seinare kjøpa hotellet. Dei har lagt opp til å gje eit breitt tilbod for å sikra heilårsdrift ved hotellet.

Kjelder
-------

* vatnahalsen,no

Bakgrunnsstoff
--------------

* Eldre fotografi av Vatnahalsen hotel på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Vinkelgården (1934) på Majorstua i Oslo. 
Foto:
Kjetil Lenes
 

Det tidlegare stormagasinet Sundt i Bergen, no eit butikksenter, er ein freda funksjonalistisk bygning frå 1938. Arkitekt var Per Grieg.Foto: Frode Inge Helland

**Funksjonalisme**, populært kalla **funkis**, er ei retning innan kunst, arkitektur og industridesign som vart populær på 1920-talet. I Noreg slo funksjonalismen gjennom på 1930-talet. Stilen vert prega av eit forenkla formspråk. Typisk er store flater, rette liner og geometriske former. Ein sentral tanke var at funksjon skulle vera viktigare enn form. Innan byggjeteknikk var det utvikla måtar å byggja større samanhengjande betongflater på. 
Viktige arkitektar innan stilarten i Noreg var Herman Munthe-Kaas og Ove Bang.

Funksjonalistisk "RIKS" telefonkiosk på Vålerenga i Oslo. Foto: Kjetil Lenes

Arkitekt Georg Fasting teikna i 1932 telefonkiosken RIKS. Modellen er eit fint døme på funksjonalisme i arkitektur. Kringom i Noreg vart det plassert om lag 9000 slike telefonkioskar, som var viktige i ei tid då den hendige vesle trådlause mobiltelefonen enno ikkje var oppfunne. 

Funksjonalismen sine grunnleggjarar internasjonalt er rekna å vera Le Corbusier og Walter Gropius. I Sverige var Gunnar Asplund ein viktig arkitekt innan funksjonalismen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nasjonal digital læringsarena om funksjonalisme
|  |
| --- |
| **Havhest** |
| HavhestHavhest |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig**Status i Noreg:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av havhest Utbreiinga av havhest |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Stormfuglfamilien Procellariidae |
| **Slekt:** | *Fulmarus* |
| **Art:** | **Havhest** *F. glacialis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Fulmarus glacialis***Linnaeus, 1761 |

**Havhest** (*Fulmarus glacialis*) er ein stormfugl som hekkar i Noreg. Dei liknar på måker, men er ikkje i nært slektskap med dei. Havhesten er ca. 48 cm lang, veg ca. 750 gram og har eit vengespenn på 101–112 cm. Den nærskylde sørhavhesten er litt større og har eit vengespenn på 115–120 cm. Begge inngår i gruppa havhestar.

Havhest på fugleøya Runde
Havhesten tar variert animalsk føde, lever av fisk, blekksprut, krepsdyr og åtsel inkludert fiskeslo. Fuglane flyg ute over havet mesteparten av tida, bortsett frå i hekketida.

Talet på havhestar auka i føre hundreåret, men er no minkande. Moglege forklaringar er klimaendringar, mindre tilgang på fiskeslo frå kommersielt fiske, pesticidar, anna toksin og plastfragment som flyt i havet. Havhest er ført opp som sterkt truga på norsk raudliste for artar, 2021.

Levevis
-------

Egget til havhest.
Som andre stormfuglar har havhestane avgrensa gange, men er sterke flygarar med eit breitt vengespenn, og stive vengeslag, som er heilt ulike måkene sitt. Havhestane ser kraftige ut i høve til måkene, og har korte, tjukke nebb. 

Dei hekkar i fjellhyller og legger eitt kvitt egg, som dei rugar på i 55–57 dagar. Som forsvar mot trugande rovfugl kan ungane kasta opp ei illeluktande olje mange meter. Luktolja vil matte fjørdrakta til rovfuglane, og kan føra til at dei døyr.

Kjelder
-------

* Mallory, M. L. S. A. Hatch, og D. N. Nettleship (2020). *Northern Fulmar (Fulmarus glacialis)*, version 1.0. In Birds of the World (S. M. Billerman, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.

Referansar

1. ↑  Stokke BG, Dale S, Lislevand T, Jacobsen K-O, Strøm H og Solvang R (2021, 24. november). *Fugler: Vurdering av havhest Fulmarus glacialis for Norge.* Norsk rødliste for arter 2021. Artsdatabanken. Henta 25. november 2021

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Havhest**
**Knut Olsen** (26. juli 1953–11. januar 2011) var ein norsk journalist og NRK-programleiar frå Hosle i Bærum kommune. Han er mest kjend som NRK-programleiar i *Redaksjon 21*, *Brød og Sirkus* og *Dagsrevyen*.

Karriere
--------

Olsen starta karrieren sin i avisa Nordlands Framtid og som frilansar i Klassekampen i 1980. Etter to år på medielinja til Høgskulen i Volda, debuterte han for NRK i 1983, fyrst som radioreporter for NRK Østfold, deretter i NRK Østlandssendingen og Oslo-redaksjonen i NRK P2.

I 1990 starta han på fjernsyn i debattprogrammet Antenne Ti. I 1992 vart han reporter i Dagsrevyen, der han heldt fram til han døydde. I tida i Dagsrevyen vann han m.a. Gullruten for ein reportasje om krigen i Bosnia. Han jobba også som sportsreporter med Claus Wiese under Vinter-OL 1994 på Lillehammer og Vinter-OL 1998 i Nagano.

Elles i NRK har Olsen vore programleiar for Redaksjon 21 og Brød og Sirkus. Dei siste åra av livet sitt var han programleiar for Dagsrevyen saman med Nina Owing. Hausten 2010 vart han sjukemeld, og døydde etter kort tids kreftsjukdom i januar 2011.

Familie
-------

Knut Olsen var gift og hadde fem born. Broren hans, Øystein Olsen er noverande sjef for Norges Bank.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Knut Olsen» frå Wikipedia på bokmål, den 15. mars 2012.*

### Referansar

1. ↑  Espen Aas (11. jan 2011). «Knut Olsen er død». *NRK*. Henta 27. jan 2011.  *Nekrolog om Knut Olsen*
| Havant  |
| --- |
| Havant kyrkjeHavant kyrkje Havant kyrkje |
| Plassering |
| 

Havant is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Hampshire |
| Distrikt | Havant |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  53,33 km² |
| Innbyggjarar  - By (2001)   - folketettleik | 116 312   2 181 /km² |
| Koordinatar |  50°51′″N 0°59′″W﻿Koordinatar: 50°51′″N 0°59′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | PO9 |
| Telefon-retningsnummer | 0 23 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Havant**
 |

**Havant** er ein by og eit administrativt distrikt i Hampshire i England. Han ligg mellom Portsmouth og Chichester, og har togsamband til London, Brighton og Portsmouth.

I sentrum finst spor frå romersk tid. Gatenettet i sentrum har halde eit romersk preg, med to rette gater som kryssar kvarandre i sentrum, med ei kyrkje som ligg ved krysset.

Det meste av byen er frå tida etter andre verdskrigen. Store delar av den eldre busetnaden vart øydelagd av brann i 1760. Kyrkja og nokre få hus stod att, og desse husa er no kollektivt kjent som *The Old House at Home*, og er bygd saman og innreidd som ein pub. Det vert hevda at to av bjelkane i hovudbaren er frå eit av skipa i den spanske armadaen, og at den siste dansande bjørnen i Englands ein gong var butte til ein stolpe kjent som «Bjørnestolpen» (*Bear Post*).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Havant» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
| **Prvić** |
| --- |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Adriahavet |
| **Koordinatar** | 44°23′N 14°42′E

 |
| **Areal** | 15 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Varh (80 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Kroatia |
| **Fylke** | Zadar

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 265 (2001)
 |

**Silba** er ei lita øy i Adriahavet ved kysten av Kroatia, søraust for Lošinj, mellom øyane Premuda og Olib. Ho har eit areal på 15 km², forma som eit åttetal. Landsbyen Silba ligg på det smalaste punktet i midten, der øya er 600 meter brei. Silba høyrer til Zadar fylke.

Offisielt har Silba 265 innbyggjarar (2001), men dette talet varierer frå eit par hundre om vinteren til fleire tusen om sommaren. Mange har jobbar og eigedommar på fastlandet, og jobbar med turisme om sommaren, som er hovudnæringa på øya.

Silba har middelhavsklima med i snitt 2 570 soltimar i året. Dei fleste sommaradagane er varme og solrike med ein svak vestleg vind som kjøler ned ettermiddagane.

Geografi
--------

Øya har fleire mindre strender og viker. Den største offentlege stranda er Sotorišće, som ligg nær hamna Mul, og har klårt og grunt vatn med sandbotn.

På Žalić, er det fleire mindre grusstrender og ein molo. Passasjerbåtar og kommersiell trafikk legg til kai her. På nordsida av landsbyen ligg det høgaste punktet på Silba, Varh på 80 meter. Den nordlege kysten er mindre tilgjengeleg enn den sørlege på grunn av meir steinete kyst.

Det mest populære landemerket på Silba er Toreta, eit glatt tårn med ei spiraltrapp der ein har eit flott utsyn over dei omliggande øyane. Det ligg midt i landsbyen ved Veli Put, hovudgata i Silba. Det er ikkje tillate med trafikk på øya, bortsett frå køyretøy som leverer varer.

Landsbyen har fleire kaféar, fire restaurantar og fleire mindre butikkar.

Historie
--------

Silba vart først nemnd i nedskrivne kjelder på 800-talet. I mellomalderen var øya ein del av Venezia. På eit eller anna tidspunkt tok den venetianske familien Morosini over øya, og dei eigde øya fram til byrjinga av 1800-talet. I 1838 selde familien Morosini øya til Marko Ragusin frå Losinj for 28 500 austerrikske lire.

Kjelder
-------

* Jurić, Ljubimir. *Silba* (1910) (reprint 1991: Društvo za zaštitu prirode Silba)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell side
* silba.org
* Bilete

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Oberaargau** er eitt av ti distrikt (tysk: *Verwaltungskreis*) i kantonen Bern i Sveits. Distriktet har ei flatevidd på 331 km2 og hadde 76 957 innbyggarar i 2009. Distriktet grensar i nordvest til kantonen Solothurn og i aust til kantonane Aargau og Luzern. Distriktet høyrer til forvaltningsregionen Emmental-Oberaargau.

Distriktet Oberaargau består av 47 kommunar. Langenthal og Herzogenbuchsee er dei to mest folkerike kommunane. Dei andre kommunane er Aarwangen, Attiswil, Auswil, Bannwil, Berken, Bettenhausen, Bleienbach, Busswil bei Melchnau, Eriswil, Farnern, Gondiswil, Graben, Heimenhausen, Hermiswil, Huttwil, Inkwil, Lotzwil, Madiswil, Melchnau, Niederbipp, Niederönz, Oberbipp, Obersteckholz, Ochlenberg , Oeschenbach, Reisiswil, Roggwil, Rohrbach, Rohrbachgraben, Rumisberg, Rütschelen, Schwarzhäusern, Seeberg, Thörigen, Thunstetten, Ursenbach, Walliswil bei Niederbipp, Walliswil bei Wangen, Walterswil, **Wangen an der Aare**, Wangenried, Wiedlisbach, Wolfisberg, Wynau og Wyssachen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Oberaargau (Verwaltungskreis)» frå Wikipedia på engelsk, den 1. september 2011.*
**Knut Johannes Steen** (fødd 19. november 1924 i Oslo, død 22. september 2011) var ein norsk skulptør, utdanna ved Statens Kunstakademi under Per Palle Storm og Stinius Fredriksen. Han var busett i Carrara i Italia frå 1976.

Av kjende monument kan nemnast *Hvalfangermonumentet* i Sandefjord 1960, *Oppgangssaga* i Hønefoss 1979, *Aurora* framfor Regjeringsbygget i Oslo 1982, *Shetlands-Larsen* 1992 i Bergen, *Olav Kyrre* i same by 1998 (det sistnemnde verket var ferdigstilt lenge før). 

Han arbeidde i granitt, betong, bronse, stål og marmor. Vidare har har illustrert bøker, m.a. av Harald Sverdrup og Heinrich Böll.

I 2004 gjorde han ferdig ein åtte meter høg statue av *Kong Olav V* på oppdrag for Oslo by, tenkt plassert på Rådhusplassen. Kommunen var ikkje nøgd med utforminga og ombestemte seg. Ein vonbroten Steen tenkte å gravleggja statuen, men andre synte interesse og Steen valde staden Skjerjehamn i Gulen kommune, der statuen vart avduka under Utkantfestivalen 4. august 2007.

I januar 2008 vart Steen utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden for innsatsen sin som bilethoggar.

Knut Steen under avdukinga av kongestatuen i Skjerjehamn 4. august 2007 Foto: Nina Aldin Thune

Referansar
----------

1. ↑  Endeleg på plass - NRK Sogn og Fjordane

Bakgrunnsstoff
--------------

* Knut Steen sin nettstad
* Kulturnett
* Olav Kyrre Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
* Shetlands-Larsen Arkivert 2008-02-20 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Obdulio Jacinto Muiños Varela** (20. september 1917–2. august 1996) var ein uruguayansk fotballspelar frå Montevideo. Han var ein av dei aller beste klassiske senterhalfane i verda, framifrå i forsvar og seig i kamp, kaptein på Uruguay sitt landslag som vann verdsmeisterskapen 1950 i Brasil. Grunna si mørke hud og evne til leiarskap gjekk Varela under tilnamnet «El Negro Jefe», den svarte sjefen.

### Klubbspel

Varela byrja spele i fyrste divisjon i Uruguay då han i 1938 melde overgang til Montevideo Wanderers. Fem år seinare gjekk han over til CA Peñarol, ein klubb han spelte på til han la opp i 1955. Med Peñarol vann han seks seriemeisterskap.

### Landslagsspel

Uruguay sitt vinnarlag under Fotball-VM 1950 med Varela ståande lengst til venstre
Varela fekk sin landslagsdebut i 1939 borte mot Peru i Lima. Tre år seinare var han med då Uruguay gjekk til topps i Copa America etter å ha vunne alle seks kampane mot dei seks andre deltakarlanda. Fram til og med verdsmeisterskapen i Sveits i 1954 spelte han 45 landskampar for Uruguay og skåra ni mål. Han vert særleg hugsa for den avgjerande kampen under VM i fotball 1950 mot vertslandet Brasil, ein kamp Uruguay måtte vinne om laget skulle ta VM-pokalen, for Brasil var det nok med eit uavgjort-resultat. Før kampen sa Varela til lagkameratane at dei måtte sjå på tribunane som tre, dei måtte einast bry seg om dei 11 spelarane til motstandarlaget. Etter Brasil tok leiinga 1-0 tidleg i den andre omgangen drygde han ut tida, slik at jubelen hadde lagt seg då dommaren fekk sett i gang kampen att. Uruguay byrja angripe og etter Juan Alberto Schiaffino utlikna vart brasilianarane nervøse. Ni minuttar før slutt skåra Alcides Ghiggia for Uruguay som dermed vann Jues Rimet-pokalen. Varela vart skadd under VM 1954 og var ikkje med då Uruguay tapte semifinalen mot Ungarn med 2-4 etter ekstraomgangar.

### Merittar

* Verdsmeister: 1950 for Uruguay
* Vinnar av Copa América: 1942 for Uruguay
* Uruguayansk seriemeister: 1944, 1945, 1949, 1951, 1953 and 1954 med Peñarol

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Obdulio Varela» frå Wikipedia på engelsk, den 27. juni 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |



| * v
* d
* e
Uruguay sitt landslag – VM i fotball 1950 (verdsmeistrar) |
| --- |
| 
* 1 Britos
* 2 Burgueño
* 3 Gambetta
* 4 Ghiggia
* 5 J. González
* 6 M. González
* 7 Martínez
* 8 Máspoli
* 9 Míguez
* 10 Morán
* 11 Ortuño
* 12 Paz
* 13 Pérez
* 14 Pini
* 15 Rijo
* 16 Rodríguez Andrade
* 17 Romero
* 18 Schiaffino
* 19 Tejera
* 20 Varela (kaptein)
* 21 Vidal
* 22 Vilches
* Landslagstrenar: López

 | Flagget til Uruguay |
|  |


| * v
* d
* e
Uruguay sitt landslag – VM i fotball 1954 (4. plass) |
| --- |
| 
* 1 Máspoli
* 2 Santamaría
* 3 Martínez
* 4 Rodríguez Andrade
* 5 Varela (kaptein)
* 6 Leopardi
* 7 Abbadie
* 8 Hohberg
* 9 Míguez
* 10 Schiaffino
* 11 Borges
* 12 Maceiras
* 13 Davoine
* 14 Tejera
* 15 Rivera
* 16 Carballo
* 17 Cruz
* 18 Souto
* 19 Ambrois
* 20 Méndez
* 21 Pérez
* 22 Castro
* Landslagstrenar: López

 | Flagget til Uruguay |
|  |
|  |
| --- |
| **Sølvvengpetrell** |
| Illustrasjon av John Gerrard Keulemans, i public domainIllustrasjon av John Gerrard Keulemans, i public domain |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Sølvvengpetrell Utbreiinga av Sølvvengpetrell |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Stormfuglfamilien Procellariidae |
| **Slekt:** | *Aphrodroma* |
| **Art:** | **Sølvvengpetrell** *A. brevirostris* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Aphrodroma brevirostris***Lesson, 1831  |

Sølvvengpetrellegg
**Sølvvengpetrell** (*Aphrodroma brevirostris*) er ein liten, skifergrå sjøfugl i stormfuglfamilien Procellariidae. Kroppslengda er 36 centimeter. Arten har vorte skildra som ein «taksonomisk kasteball», han blei lenge plassert i *Pterodroma*, «eigentlege» petrellar, før han blei splitta ut i 1942 og inn i si eiga slekt *Lugensa*, seinare *Aphrodroma*. Slekta vart ikkje allment akseptert før i 1985, jamvel om seinare forsking har støtta splitten. Stillinga innanfor familien er enno under debatt, då han vart delt frå *Pterodroma*-petrellar det vart antyda at dette kan vere medlem av gruppa havhestar, medan ein studie i 1998 plasserte arten nærare lirer og slekta *Bulweria*.

Sølvvengpetrellar hekkar i koloniar på avsidesliggande øyar, som Gough Island i Tristan da Cunha i Atlanterhavet, Marion Island, Prince Edward-øyane, Crozet-øyane og Kerguelen-øyane i Indiahavet. Arten er nattaktiv i koloniane der dei hekkar i hòler i våt jord. Vanlegvis vender inngangen bort frå den rådande vindretninga på staden. Dei legg eitt einskild egg per hekkesesong, egget er uvanleg rundt for familien. Begge foreldra tar del i ruginga i ca. 49 dagar, og etter klekking tar det nye 60 dagar til ungen er flygedyktig.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Kerguelen Petrel» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mai 2012*
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Lugensa brevirostris*. Henta frå  den 21. mai 2012.

### Referansar

1. ↑  Nunn, G & Stanley, S. (1998)*Body Size Effects and Rates of Cytochrome b Evolution in Tube-Nosed Seabirds* *Molecular Biology and Evolution* **15**: 1360-1371

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar, bilete og lydopptak av sølvvengpetrellar hos Internet Bird Collection
**IO-71** (Prosjekt 4202) er eit supersonisk glidefly (HGV), russisk *giperzvukovyj letateljnyj apparat* (kortform «Glaider», forkorta GLA), og eit av dei russiske svara på utviklinga mellom russiske ICBM og rakettskjoldet. Eksperimenta vert gjorde i løynd, men noko informasjon vart gitt ut, og her heiter det seg at farta på HGV kan komme opp i 11000 kilometer i timen og kan manøvrera i mønster som er umogeleg å regne ut for mottiltak som til dømes det såkalla rakettskjoldet. 

Nokre av dei løynde eksperimenta vart starta i 2009 og går føre seg i Dombarovskij, i 13. strategiske missildivisjon. Der vert fleire HGV av typen IO-71 sett inn i ein bererakett av typen SS-19 som vert skoten opp frå silo i retning Kura-feltet på Kamsjatka. Det vert òg hevda at denne divisjonen skal ha dette våpenet før 2025. Andre eksperiment vert gjorde på rakettprøvefeltet Bajkonur i Kasakhstan. Her vert òg missilet SS-19 nytta og skote i retning Kura-feltet på Kamtsjatka.

Referansar
----------

1. ↑  *Пышнов В. С.* Полёт с большими докосмическими скоростями. ВВИА им. проф. Н. Е. Жуковского, 1959. — 59 с.
2. ↑  *Нестеренко Г. Н.* Космическая авиация. М.: ВИ, 1969. — 60 с.
3. ↑  *Шкадов Л. М. и др.* Механика оптимального пространственного движения летательных аппаратов в атмосфере. — М.: «Машиностроение», 1972. — 244 с.
4. ↑
5. ↑
**Tekna** (**Teknisk-naturvitenskapelig forening**) er Noregs største akademikarforening oppretta i 2004. Foreininga er ei vidareføring av «Den norske ingeniør- og arkitektforening» stifta i 1874.

Foreininga har over 52 000 medlemmer (1. oktober 2009) med hovudfags-, mastergrads- eller sivilingeniørutdanning innan naturvitskap eller teknologi. «Tekna» er tilslutta «Akademikerne». Foreininga har om lag 8 500 studentmedlemmer, og har i dei seinare åra hatt ein kraftig medlemsvekst. Tekna har 35 lokalavdelingar over heile landet, og 21 tilknytte tekniske foreiningar.

Foreiningas øvste organ er Representantskapet som møtest anna kvart år. Hovudstyret, som møtest 8-10 gonger i året, har ansvaret for den daglege politiske verksemda.

Generalsekretariatet har hovudkontor i Oslo og ti distriktskontor og arbeider med å sette politiske vedtak ut i livet og støttar medlemmene i mellom anna juridiske spørsmål.

Tekna gir ut Magasinet Tekna, og er medeigar i Teknisk Ukeblad Media, som gir ut Teknisk Ukeblad.
Teknas øvste tillitsvalde er president Marianne Harg.

Historie
--------

I 1874 vart «Den norske ingeniør- og arkitektforening» stifta. Foreininga skifta i 1912 namn til «Den Norske Ingeniørforening», og i 1973 til «Norske Sivilingeniørers Forening» (men hadde forkortinga «NIF»). Dagens namn «Tekna - Teknisk-naturvitenskapelig forening» kom i 2004.  

Dette gjer Tekna til ei av dei eldste organisasjonane i norsk arbeidsliv.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Teknas nettsider
**Idrettsklubben Tjalve** er eit friidrettslag i Oslo. Laget vart skipa i 1890, og er det eldste friidrettslaget i Noreg.

I hovudsak er Idrettsklubben Tjalve eit lag for elite- og seniorutøvarar, og samarbeider difor med Idrettslaget Koll på Nordberg i Oslo om friidrettstilbodet til born og ungdom.

Frå 1923 har Tjalve arrangert den årlege Holmenkollstafetten. Saman med dei to idrettslaga Sportsklubben Vidar i Oslo og Idrottslaget i Bondeungdomslaget i Oslo (eit særlag under Bondeungdomslaget i Oslo) er Tjalve med i Bislett Alliansen, eit samarbeidsorgan som står for det årlege friidrettsstemnet Bislett Games på Bislett stadion i Oslo.

Namnet Tjalve er henta frå Gylfaginning i Snorre Sturlasons Edda. Snorre fortel her om korleis dei to bondeborna Tjalve og Roska vart den norrøne guden Tors tenarar, og at Tjalve deretter måtte løpe om kapp med jotunen Utgards-Lokes eigen tanke, personifisert som ein liten fyr med namnet Huge. Men Tjalve tapte sjølvsagt for han, for tanken flyg kjappast av alt.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell heimeside Arkivert 2017-03-06 ved Wayback Machine.
Indisk oljelampe under dipavali.
Italiensk oljelampe frå 1800-talet. Lampen brenn med olivenolje og er einaste lyskjelda i biletet.
**Oljelampar** er kunstige lyskjelder som bruker olje som drivstoff for ein flamme. Dei gjev ei form for levande lys som er sterkare enn eit stearinlys, men svakare enn ein parafinlampe.

Lampen består av eit kar, gjerne av metall eller steintøy, som blir fylt med olje av ulike slag, til dømes planteolje, dyrefeitt eller petroleum. Oljelampen lyser ved at ein halvvegs nedsenkt veik trekker til seg olje i den eine enden og brenn i den andre.

Historie
--------

Oljelampar har ei lang historie og har vore brukte i mange kulturar. Dei er kjende frå historier som «Aladdin og den magiske lampen» og frå den kristne likninga om dei fem kloke og dei fem dårlege møyane (Matt. 25:1-13) som måtte venta natta gjennom med oljelampane sine.

I middelhavslanda brukte ein oljelampar med olivenolje til godt innpå 1800-talet, i avsidesliggjande område til 1900-talet. I dag blir oljelampar helst brukt til symbolske føremål, som til religiøse ritual i hinduismen og jødedommen.

Galleri
-------

* Oljelampe i granitt frå bronsealderen på Ródos (1500-1400 f.Kr.).
* Antikk gresk oljelampe (til høgre)
* Kopi av ein romersk oljelampe av bronse med kristne symbol.
* Bysantisk oljelampe forma som ein hest frå 300-500-talet.
* Rund oljelampe av kleberstein med mange opningar for veikar. Frå Nisjapur, 800-900-talet.
* Maurisk oljelampar frå 1000-talet.
* Tamilsk oljelampe i sølv.
* Israelsk menora frå 1948.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Oljelampe**

Kjelder
-------

* «Oil lamp» på Engelsk Wikipedia
| Wootton Bassett  |
| --- |
| Wootton BassettWootton Bassett Wootton Bassett |
| Plassering |
| 

Wootton Bassett is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Wiltshire |
| Distrikt | Wiltshire |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 11 043 |
| Koordinatar |  51°32′″N 1°54′″W﻿Koordinatar: 51°32′″N 1°54′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | SN4 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1793 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Wootton Bassett**
 |

**Royal Wootton Bassett** er ein marknadsby i grevskapet Wiltshire i England. Han har kring 11 000 innbyggjarar. Han ligg 10 km sørvest for Swindon.

Byen fekk status som kongeleg verna by i mars 2011 av dronning Elizabeth II, og fekk då «Royal» først i namnet sitt. 

Gravferdsbilar køyrer gjennom Wooton Bassett i 2009.
Wootton Bassett ligg nær RAF Lyneham, ein tidlegar base for det britiske luftvåpenet. Frå april 2007 til basen stengde ved utgangen av 2012 blei ei mengd falne frå Irak og Afghanistan ført gjennom byen i seremonielle opptog.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wootton Bassett» frå Wikipedia på engelsk, den 26. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames
* BBC Things

 |
**Haweswater** er eit reservoar i Lake District i England, bygt i dalen Mardale i grevskapet Cumbria. Den kontroversielle utbygginga av Haweswater-demninga starta i 1929, etter Parlamentet vedtok ei lov som gav byrådet i Manchester lov til å bygge reservoaret for å lage ei drikkevasskjelde for byane i Nordvest-England. Det vart stor oppstand sidan landsbyane Measand og Mardale Green låg i Mardale og dei ville verte lagde under vatn. I tillegg vart dalen rekna som ein av dei vakraste i Westmorland og mange meinte ein burde la dalen vere i fred.

Demninga i Haweswater-reservoaret
Opphavleg var Haweswater ein naturleg innsjø som var om lag 4 km lang og nesten delt i to av ei landtunge ved Measand. Dei to delane av innsjøen vart kalla High Water og Low Water. Bygginga av demninga heva vassnivået med 29 meter og skapte eit reservoar som var 6 km langt og rundt 600 meter breitt. Demninga er 470 meter lang og 27,5 meter høg, og då han vart bygd vart det rekna som den aller nyaste teknologien sidan han var den første lamelldammen som nokon gong vart bygd. Når reservoaret er fullt held det 84 milliardar liter vatn. Reservoaret er i dag eigt av United Utilities plc.

Før dalen vart lagt under vatn i 1935 vart alle gardane og husa i landsbyane Mardale Green og Measand øydelagde, samt den fleire hundre år gamle Dun Bull Inn i Mardale Green. Landsbykyrkja vart teken ned og steinane nytta i bygginga av demninga. Alle kroppane på kyrkjegarden vart gravne opp og gravlagde på nytt i Shap. Når vassnivået er lågt kan ein framleis sjå restane etter landsbyen Mardale Green, mellom anna steinmurar og landsbybrua. 

Haweswater-dalen er den einaste staden i England der kongeørn hekkar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Haweswater Reservoir» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mars 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3 4 5 6 7  McNamara, Jane, *Table of lake facts*, Environment Agency of England og Wales, arkivert frå originalen 28. juni 2009, henta 30. mars 2010
2. ↑  «Haweswater». RSPB. Henta 30. mars 2010.
**Oljeforedling** er ei samlenemning som omfattar fleire prosessar som går med til å vidareforedle råolje til ferdige oljeprodukt som til dømes bensin, diesel og gass.

Destillasjonstårn

Destillering
------------

Destillering er ein vanleg måte å vidareforedle råolje. Det foregår ved at råolje vert varma opp til om lag 400°C slik at det stig opp i eit destillasjonstårn. Fordampa olje på veg opp mot tårnet kjem i kontakt med kondens som er på veg ned og bindingar mellom kondensen og oljedampen.

Ulike oljeprodukt
-----------------

Ein kan foredle mange ulike produkt utav olje. Nokre døme er:

### Bensin

Størsteparten av råoljen som blir utvunne blir foredla til bensin. Bensin er tilsett diverse stoff og vart tidlegare tilsett organiske blybindingar. I dag får ein berre kjøpe blyfri bensin. Bensin har lågt kokepunkt og går derfor lett over til gassform. Difor bør ein aldri røyke eller lage lage gneistar i nærleiken av bensin. Ein bør òg unngå å ande inn bensindampen.

### Nafta

Eit av dei viktigaste råstoffa innan produksjon av plast og liknande kjemikal er nafta. Den petrokjemiske industrien har utvikla fleire produkt som plast, vaskemiddel, syntetisk gummi, glykol, syntetiske fibrar og landbrukskjemikal av nafta.

### Parafin

Parafin blir nytta til blant anna lys, oppvarming og som flybensin. Det er ikkje sett strenge krav til lufting av parafin ettersom den utviklar lite gass, men den er særs brannfarleg. Parafin gir sjeldan hudirritasjonar eller forgiftingar. 

### White-spirit

Vanleg white-spirit er eit løysemiddel som ein kan lage ved å destillere parafin.
**Vestbøstad** er ein gard sentralt i Fitjar kommune. Han ligg nord for Storavatnet og grensar til Rimbareid og Nesbø i aust, til Storavatnet og Helland i sør. I vest ligg Engesundsleia med Hjelmen og Gloppholmen. I nord ligg Kjeholmen og Prestbø.

Historie
--------

Garden er særs gammal og truleg av dei eldste i Fitjar. Ein har funne kring 20 gravrøyser på Vestbøstad og det er gjort fleire funn av ting laga av bronse og jern, i tillegg til mange steinalderreiskap. 

Namnet er tolka av namneforskaren Magnus Olsen til å ha kome frå den gamle forma Vestribolstad, som tyder «den vestre garden», i motsetnad til Rimbareid. Daglegnamnet er i dag Vespestad. 

Vestbøstad høyrte til Lyseklostergodset frå mellomalderen til 1864, då brukarane løyste inn bruka sine og vart sjølveigarar. Dei eldste skriftlege kjeldene som nemner brukarane på Vestbøstad er skattemanntalet i 1519, då det var tre brukarar på garden, Per, Jon og Niels. 

Det ligg ein gammal kolerakyrkjegard på vestsida av garden.

Kjelder
-------

* Simon Steinsbo (1986). *Fitjar bygdebok - Gards- og ættesoge* **1**. Fitjar.
* Vestbøstad på norgeskart.no
**Akin Düzakin** (fødd 21. mai 1961 i Gaziantep i Tyrkia) er ein tyrkisk-norsk illustratør og barnebokforfattar busett i Noreg sidan 1987. Han er utdanna i industridesign frå Ankara og frå Statens håndverks- og kunstindustriskole i Oslo. Der han studerte frå 1987 til 1994.

Akin Düzakin har illustrert ei lang rad barnebøker, mellom anna bøkene om *Tvillingbror* og *Tvillingsøster* av Liv Marie Austrem, som han fekk Brageprisen for i 1995 og 1997. Saman med Oddmund Hagen fekk han Unni Sands bildebokpris for 1998 for biletboka *Over jordet*. 

Akin Düzakin er særleg kjent for vakre akrylmaleri i delikate fargenyansar med poetiske, lett naivistiske motiv og tydelege figurar. Han har store biletskapande evner og uvanleg stor handverksmessig tryggleik i arbeida sine. Düzakin blir sett på som ein av dei aller beste illustratørane i Noreg i dag og kanskje den førande biletbok-illustratøren.

Akin Düzakin bur og arbeider i Son sør i Akershus.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Akin Düzakins barnebokillustrasjoner i Fredrikstad biblioteks nettgalleri Arkivert 2005-10-29 ved Wayback Machine.
* Presentasjon og bibliografi på Samlagets nettsider

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Kart over Vesterbygd i Grønland. Dei raude prikkane markerer kjende restar av gardar.
**Vesterbygd** (norrønt *Vestribygð*) er eitt av to hovudområde for norrøn busetjing på Grønland etter år 985.

Området dekker det meste av noverande Nuuk kommune. Det er funne restar etter nesten 95 gardsbruk. På det meste kan busetjinga ha omfatta 1 000 innbyggarar totalt. Den største garden i Vesterbygd var Sandnes.

Historie
--------

Folket vandra inn frå Island og Noreg. Kring år 1350 forsvann dei siste menneska derifrå. Frå rundt år 1200 vart vinteren kaldare, med meir havis som gjorde det tiltakande vanskeleg å landsette naudsynte varer. Varebytet var basert på mellom anna kvalfangst ved Diskobukta, sidan narkvaltann var etterspurd i Europa. I starten av 1800-talet iverksette Det kongelige nordiske oldskriftselskab registreringar av norrøne ruinar. I dag kjenner ein til rundt 95 ruingrupper etter gardsanlegg og to kyrkjer.
Det er få skriftlege referansar til Vesterbygd, men i *Flatøybok* vert tre kyrkjer nemnde i Vesterbygd: Sandnes kyrkje i Lysefjord, Hop kyrkje i Agnefjord og Aanevig kyrkje i Rangefjord. Knoklea, særleg reinsdyrgevir, vart i større grad brukt til reiskapar enn i Austerbygd, tolka som teikn på at folk i Vesterbygd hadde dårlegare tilgang på jarn.

Busetjinga i Vesterbygd er sist skildra ein gong mellom 1341 og 1360, då presten Ivar Bardarson i 1341 vart send til Grønland av biskop Håkon i Bergen, truleg som hjelp til biskop Árni den gamle i Garðar. I annalar og gamle brev kjem det fram at Ivar prest lenge hadde vore rådmann i Garðar og på vegne av bispestolen reiste rundt og såg til kyrkjegodset på Grønland. I Vesterbygd fann han berre fråflytta gardar då han kom for å granske tilhøva og «bringe innbyggerne støtte mot eskimoenes angrep». Likevel var der «ingen Mand, endten christenn eller heden, uden noget villdt Fæ og Faaer».
På den eine garden kunne arkeologane rekonstruere folka sine siste månadar. Dei flytta ut i fjøset, truleg for å holde varmen. Så vart husdyra slakta og etne, hundane til slutt. Deretter at dei ryper, truleg fanga i snare. Endeleg tyder insektfaunaen på at folka har lege døde i fjøset. Seinare skal dei ha vorte fjerna og gravlagde, truleg av Ivar Bardarson sine folk.

Kjelder
-------

1. ↑  «Greenland History». Arkivert frå originalen 7. mai 2012. Henta 13. februar 2011.
2. ↑  Kristian Sjøgren: «Derfor forsvant vikingenes etterkommere fra Grønland», *Forskning* 22. juni 2014
3. ↑  Barr, Susan: «Vesterbygd» i *Store norske leksikon* på snl.no. Hentet 28. januar 2022 fra
4. ↑  Øyvind Fuglestved Bakkevig: «Jakt og jordbruk i Eirik Raudes land», masteravhandling, UiO 2009
5. ↑  «Om islendingers og nordmenns bosetning på Grønland midt i det 14 århundre, og om skjebnen der til de islandske nybyggerne.»
6. ↑   «Ivar Bårdsson» i *Store norske leksikon* på snl.no. Henta 28. januar 2022.
7. ↑  [Christian Keller: «Hvorfor bosatte vi oss på Grønland?», *P2-akademiet* bind XXXVI (s. 111), ISBN 9788275961608

* *Denne artikkelen bygger på «Vesterbygd» frå Wikipedia på bokmål, den 23. desember 2022.*
**IFA** er ein pastill som Nidar AS lagar og distribuerer. Produktet vart introdusert i 1930.

Soge
----

Den første IFA-pastillen var introdusert av ASOLA, AS O. Larsen, og fanst då berre i smaken søt lakris i ei svart eske. Smaken med salt lakris i ei kvit eske kom seinare, og overtok til slutt for den opphavlege varianten IFA. Produksjonen av IFA vart overteke av Kiellands dropsfabrikk i 1968. I 1975 vart produksjonen flytta over til Nidar då Kielland vart kjøpt opp.

IFA-pastillen er døypt etter den norskfødde songaren Ivar Fridtjof Andresen. Han har tilrådd pastillen, og ein kan lesa eit sitat frå han på baksida av den originale pastilleska:

«*Blandt dens fornemste egenskaper er først og fremst den, at den forebygger tørrhet i hals og svelg. Jeg kan paa det varmeste anbefale denne pastill til sangere, talere, røkere og sportsmenn.*» Ivar F. Andresen, Dresden N. 5-11-30.

Framstilling
------------

Pastillane blir laga med råvarer som blir blanda og kokte. Massen blir så støypt ut i mjøl. Pastilane blir tørka før dei blir skilte frå støypemjølet med børsting og blåsing, og til slutt glansa og pakka i esker.

IFA-variantar
-------------

I dag finn ein IFA i fire variantar; den opphavlege pastilleska, og tre posar med større og mjukare pastillar i ymse farger og smakar.

* *IFA Original Salt lakris*
* *IFA-pose: Søt lakris*
* *IFA-pose: Jordbær lakris*
* *IFA-pose: Appelsin lakris*

Kjelder
-------

* Produktsida for IFA Arkivert 2007-02-06 ved Wayback Machine.
Romersk statue av ei *virgo vestalis maxima*, vestalinne-leiaren.
**Vestalinne** (latin *vestales, virgines vestales*) var ein prest for gudinna Vesta i Roma i antikken. Vestalinnene var unge kvinner som avla løfte om å vera kyske medan dei tente i Vesta-tempelet.

Dei heldt den heilage elden på altaret brennande i tempelet på Forum Romanum. Gjekk elden ut, ville det varsla Roma sin undergang. Seks vestalinner tente i tempelet om gongen. I førstninga var dei berre to, seinare var dei fire. Dei budde i Atrium Vestœ ved sida av tempelet.

Innviing av ei ny vestalinne. Måleri frå 1700-talet av Alessandro Marchesini.
Vestalinnene kom gjerne frå dei fremste familiane i Roma, og hadde ei høg stilling i samfunnet som prestinner. Dei byrja tenestetida si då dei var 6-10 år, og blei verande i tempelet i 30 år. Dei første 10 åra fekk dei opplæring som noviser, så blei dei prestinner. Når tenestetida var slutt, gjekk dei ut og kunne gifta seg. Dette verker det likevel å ha vore få som gjorde.

Pontifex maximus valde ut nye vestalinner gjennom loddtrekking. Han var den einaste mannen som kunne gå inn i tempelet, og hadde farsmynde over vestalinnene.
Dersom ei vestalinne braut løftet om å vera kysk blei ho straffa ved å gravleggjast levande. Ei vestalinne kunne òg bli straffa for å la elden sløkka, ettersom dette ville seia at gudinna for årestaden hadde trekt tilbake vernet sitt av byen. Straffa for dette var slåing eller pisking, visstnok i mørkret gjennom eit forheng for å ikkje fornærma blygda til vestalinna.

Vestalinnekulten gjekk truleg tilbake i løpet av 300-talet. I 394 blei han avskaffa av keisar Theodosius I i kampen hans mot heidenskap i det no kristne Romarriket.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  «vestalinner» i *Store norske leksikon*, snl.no.
2. ↑  Plutarch. *Life of Numa*. Sett om av Langhorne.
3. 1 2 3  Vestaler i *Nordisk familjebok* (2:a upplagan, 1921)
4. ↑  Culham, Phyllis (2014). Flower, Harriet I. red. *The Cambridge Companion to the Roman Republic* (2nd utg.). Cambridge University Press. s. 143. ISBN 9781107669420.
5. ↑  Vesta*".* Encyclopædia Britannica, *11. utg. (1910–1911) ved Internet Archive.*
6. ↑  «Vestal Virgins | Roman religion», *Encyclopedia Britannica* (på engelsk), henta 22. oktober 2019

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rome's Vestal Virgins: protectors of the city's sacred flame ved nationalgeographic.com (engelsk)
Kunstnarisk førestilling av eit svart hol.
**Hawking-stråling** er svartlekamstrålinga som er føresagt å kome frå svarte hol på grunn av kvante-effektar nær hendingshorisonten. Han er kalla opp etter fysikaren Stephen Hawking, som la fram ein teori for at strålinga fanst i 1974, og stundom òg etter Jacob Bekenstein, som føresåg at svarte hol burde ha ein endeleg temperatur og entropi ulik null. Hawking kom fram til teorien etter å ha vitja Moskva i 1973, der dei sovjetiske forskarane Jakov Zeldovitsj og Aleksej Starobinskij synte han at i følgje den kvantemekaniske uskarpeleiksprinsippet så burde roterande svarte hol skape og sende ut partiklar. Hawking-stråling reduserer massen og energien til svarte hol og vert derfor òg kalla *fordamping*. På grunn av dette vil svarte hol som mistar meir masse enn dei får tilført krumpe og til slutt forsvinne. Mikro-svarte hol (MBH) er trudd å sende ut meir stråling enn større svarte hol og derfor krympe og forsvinne raskare. 

I september 2010 vart det hevda at ein hadde oppdaga eit signal nært knytt til Hawking-stråling i eit laboratorieeksperiment som omfattar optiske lyspulsar. Resultatet har derimot ikkje vorte verifisert og er omdiskutert. Andre prosjekt er sett i gang for å finne denne strålinga, mellom anna sendte NASA i juni 2008 opp ein satellitt som skal leite etter gammaglimt som ein ventar å sjå fordampande svarte hol.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hawking radiation» frå Wikipedia på engelsk, den 15. juni 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Charlie Rose: A conversation with Dr. Stephen Hawking & Lucy Hawking*, arkivert frå originalen 29. mars 2013, henta 15. juni 2013
2. ↑  Levi Julian, Hana (3 September 2012). «'40 Years of Black Hole Thermodynamics' in Jerusalem». *Arutz Sheva*. Henta 8 September 2012.
3. ↑  *A Brief History of Time*, Stephen Hawking, Bantam Books, 1988.
4. ↑  Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments
Authors: F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici, V. Gorini, G. Ortenzi, L. Rizzi, E. Rubino, V.G. Sala, D. Faccio
5. ↑  Lisa Grossman (29. september 2010). «Ultrafast Laser Pulse Makes Desktop Black Hole Glow». *Wired*. Henta 30. april 2012.
**Naturressursrekneskap** er eit oversyn over faktisk og total bruk av naturressursar i løpet av eit år. 

I Noreg blir det i dag *ikkje* ført eit slikt heilskapleg nasjonalt oversyn over bruken av naturressursar, med det blei foreslått av eit statleg utval i samband med etableringa av Miljøverndepartementet i 1972. I det årlege nasjonalbudsjettet blir det i dag gjort ei vurdering av tilstanden på 17 indikatorar for berekraftig utvikling. Kvart år kunngjer SSB eit samla oversyn over ressurs- og miljøstatistikk, og sidan 2010 har Direktoratet for naturforvalting gjeve ut ein rapport om naturmangfaldet i høve til ein naturindeks. Likevel har ingen av desse til føremål å gi eit totalt oversyn over naturressursane og bruken av dei.

Sjå òg
------

* Ressursrekneskap
* Ressursbudsjett
* Berekraftindikatorar

### Litteratur

* Ottar Julsrud: Mellom himmel og jord. Unipub 2012.
* Bredo Berntsen: Grønne linjer; natur- og miljøvernets historie i Norge. Unipub 2011.
* Kristin Asdal: Knappe ressurser. Universitetsforlaget 1998.
* Alf-Inge Jansen: Makt og miljø. Universitetsforlaget 1989.
**Domssøndag/Kristi kongedag** – i Noreg tidlegare omtalt som *siste sundag i kyrkjeåret* – fell mellom 20. og 26. november og er den siste søndagen før adventa.

Etter liturgirevisjonen i 2012 fekk dagen i Den norske kyrkja namnet domssøndag/Kristi kongedag fordi preiketekstane minner om at Kristus skal komme att for å halde dom over levande og døde, og domaren seier at «Det de ikkje gjorde mot ein av desse minste, har de heller ikkje gjort mot meg».

Krist kongefest
---------------

I Den katolske kyrkja har det vore vanleg å feire den siste sundagen i kyrkjeåret som *Kristi kongefest*. Kristi kongefest er den yngste av idéfestane til Kristi ære i kalenderen. Festen vart innført av pave Pius XI i 1925 som eit motstykke til sekularismen i tida og som ein protest mot allmakta til statane. 

Kyrkjer som feirar Kristi kongefest, kan velje å nytte kvit liturgisk farge, sjølv om den vanlege liturgiske fargen denne sundagen er grøn.

Kjelder
-------

1. ↑  Evangeliet etter Matteus ved bibel.no

* «Siste søndag i kirkeåret: Kristi Kongefest» ved katolsk.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |