recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Kvitbrystmaurvarslar** |
| Foto: Bertrando CamposFoto: Bertrando Campos |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Kvitbrystmaurvarslar Utbreiinga av Kvitbrystmaurvarslar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Maurfuglar Thamnophilidae |
| **Slekt:** | *Taraba* |
| **Art:** | **Kvitbrystmaurvarslar** *T. major* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Taraba major***Vieillot, 1816 |

**Kvitbrystmaurvarslar**, *Taraba major*, er ein stor maurfugl i den biologiske familien Thamnophilidae. Han er monotypisk i slekta ***Taraba***.

Utbreiingsområdet er i den neotropiske regionen i det sørlege Mexico, Mellom-Amerika, Trinidad og Tobago og Sør-Amerika ned til nordlege Argentina og søraustlege Brasil.

Han lever i kratt, kakaoplantasjar og sitrusplantasjar og nokre gonger i hagar, med ein preferanse for tett undervegetasjon. Dei er vanlegvis funne som revirbundne par. Hoa legg to, iblant tre, kvite, gråflekka egg i eit djupt koppforma reir i ein busk. Egga blir ruga av begge kjønn i 14 dagar til klekking. Etter nye 12 dagar er ungane flygedyktige.

Kvitbrystmaurvarslar er ein stor og særeigen maurfugl, typisk 20,3 cm lang, og veg 56 gram. Han har fjørtopp på hovudet, kraftig nebb med krok i enden, og sterkt raudfarga augering. Den vaksne hannen har svart overside, med to kvite vengeband og kvit underside. Det er ein kvit flekk på ryggen som han normalt skjuler, men som han kan vise som eit trugsmål. Unge hannar er lik dei vaksne, men har raudbrune vengedekkarar. Hofuglar har rikt raudbrunt i oversida og kvit underside.

Kvitbrystmaurvarslar et insekt og andre leddyr som han plukkar frå bladverket. Det vil òg ta små øgler og pattedyr. Det er ein støyande art, som kan lokaliserast etter songen sin, 30-40 musikalske *puk-puk-puk* tonar, eller ein snerrande *churrrr*.

Kjelder
-------

* *Første utgåva av artikkelen byggjer på «Great Antshrike» frå Wikipedia på engelsk, den 8. juli 2011*, følgjande referansar var gjevne:

* French, Richard (1991). *A Guide to the Birds of Trinidad and Tobago* (2. utg.). Comstock Publishing. ISBN 0-8014-9792-2.
* Hilty, Steven L (2003). *Birds of Venezuela*. London: Christopher Helm. ISBN 0-7136-6418-5.

* BirdLife International (2014) Species factsheet: *Taraba major Arkivert 2014-08-21 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 20. august 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kvitbrystmaurvarslar**

* Videoar, bilete og lydopptak av Kvitbrystmaurvarslar hos Internet Bird Collection

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS

 |
**Andrea Fredrikke Emilie «Milly» Ihlen**, òg kjend som **Milly Thaulow** og **Milly Bergh** (1. oktober 1860–1937) var ein norsk skodespelar og operettesongar, seinare journalist, matskribent og motekåsør. Ho opptredde òg som pianist og songar, og gav dessutan ein periode songundervising. Ho utmerkte seg òg som kvinnesakaktivist.

Familie
-------

Milly Bergh var dotter av admiralen og den første direktøren for klassifiseringsselskapet Det Norske Veritas, Nils Ihlen (1824–1905), og dyrevernforkjemparen Julie Fredrikke Ihlen f. Nicolaysen (1840-1922). Ho vart gift 25. juni 1881 med legen og sanitetskapteinen Carl Thaulow (1851-1915), bror av kunstmålaren Frits Thaulow. Ekteskapet vart oppløyst 4. april 1891. Ho vart gift for andre gong den 14. mai 1891 med skodespelaren Haakon Ludvig Bergh (1865-1924). Ekteskapet vart oppløyst 30. mai 1911. Dottera Julie Anna Johanne Bergh (1890-1962) vart gift med skodespelaren Hans Bille.

Liv og virke
------------

Milly Bergh vart som ung kjend som modell for fleire motebilete, noko som var ganske uvanleg for ei admiraldotter. Ho vart ein kjend skikkelse i det øvre sjiktet av selskapslivet i Kristiania. Sommaren og hausten 1885 hadde ho eit forhold til Edvard Munch, medan ho enno var gift med Carl Thaulow, og ho blir rekna som den første store kjærleiken til Munch. Det havarerte forholdet dannar bakteppe for Munch sitt måleri *Livets dans* (1899-1900).

Milly gav songundervising i Kristiania i 1887-1888, og då ho var vorten gift med Ludvig Bergh, opptredde ho fleire gonger saman med han, både som songar og som pianist.

I 1893 gjennomføra ho den såkalte *Milly Bergh-turneen*, der ho framførte konsertar og operettar. I første halvdel av 1890-åra var ho knytt til Carl Johan Teateret på Christiania Tivoli, men etter skilsmissa frå Bergh opphøyrde sceneaktiviteten.

Milly Bergh vert rekna blant Noregs første mote- og matskribentar. I tillegg til å ha forfatta boka *Morsom mat*, omsette ho i 1906 Maurice Maeterlinck sitt *Pelléas et Mélisande* til norsk.

Rollar i utval
--------------

* Therese Valbrezque, kullhandlerske i Gilles operette *Kulhandlerne* (Milly Bergh-turneen, 1893)
* *Evrydike* i *Orfeus i Underverda* av Jacques Offenbach (Carl Johan Teateret, 1893, og dessutan i København)
* *Melanie von Stanislewska* i lystspelet *Ein Lurifas* (Carl Johan Teateret, 1893)
* *Fru Dahl* i operetten *Dragon Clairette* (Carl Johan Teateret, 1894)
* *Kammerjomfrua* i lystspelet *Dei raude Dominoane* (Carl Johan Teateret, 1894)

Bibliografi
-----------

* 1921: *Morsom mat*, Gyldendal

Litteratur
----------

* Jensson, Liv (1981). Biografisk skuespillerleksikon. Universitetsforl. s. 22. ISBN 8200056228.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Milly Bergh» frå Wikipedia på bokmål, den 17. november 2021.*
* *Wikipedia på bokmål oppgav denne kjelda:*
* Jensson, Liv (1981). *Biografisk skuespillerleksikon*. Universitetsforl. s. 22. ISBN 8200056228.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Milly Bergh**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki

 |
Koordinatar: 60°23′19.694″N 5°19′24.391″E﻿

**St. Paul skole** er ein romersk-katolsk fleirkulturell barne- og ungdomsskule i Bergen, organisert som sjølvstendig kyrkjeleg stifting under Oslo katolske bispedømme (som dekkjer heile den sørlege luten av Noreg for den romersk-katolske kyrkja). Skulen er drive som privatskule med offentlege tilskott i medhald av privatskulelova, og fekk status som offentleg juridisk person i samsvar med kanonisk rett (romersk-katolsk kyrkjeleg rett) ved dekret dagsett 16. mai 2008 av biskopen i Oslo katolske bispedømme.

Undervisninga ved skulen skal ha et høgt fagleg nivå i samsvar med det som gjeld for norsk grunnskole, og fylgje læreplanar som er godkjende av den katolske biskopen og norske skulestyresmakter. Det liturgiske livet skal vere ein integrert del av livet ved skulen. 

Skulen vart skipa i 1873 som kyrkjelydsskule for den romersk-katolske *St. Paul menighet* i Bergen, og har vore i kontinuerleg drift sidan dess. Skulen er framleis fyrst og fremst ein skule for born som høyrer heime i denne kyrkjelyden. St. Franciskus Xaverius Kongregasjonen (Franciskus-systrene) har hatt det meste av ansvaret for drifta av skulen, både med omsyn til økonomien og lærekreftene, frå dei vart etablert i 1901 og fram til 1970, då dei offentlege tilskotta etter den dåverande privatskulelova gav skulen økonomisk tryggleik. Men òg i tida etter dette har systrene ytt ein avgjerande innsats for å trygge verksemda og den vidare utviklinga ved skulen. I dag har skulen om lag 340 elevar på fyrste til tiande klassesteg, med sju klassar på barnesteget og seks klassar på ungdomssteget.

Kjelder
-------


* Skulens heimeside
* Skulens statuttar Arkivert 2009-04-17 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Skulens heimeside
* Skulens statuttar Arkivert 2009-04-17 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Katolske skular i Noreg |
| --- |
| St. Eystein skole**·** St. Franciskus skole**·** St. Paul skole**·** St. Sunniva skole |
**Nils Erik Flakstad** (23. mars 1876–9. desember 1939) var ein norsk jurist og næringsdrivar som i åra 1922-27 representerte partiet Høgre på Stortinget. Han vart kjend som leiar av høyringane i Lagtinget kring riksrettssaka mot Regjeringa Abraham Berge. Flakstad var far til bilethoggaren Nils Flakstad og dotterson til Nils Jønsberg.

Nils Erik Flakstad var fødd i Åmot og voks opp der, så lenge far hans dreiv gardsbruk og landhandel i bygda. Utpå 1890-talet slo far hans seg ned i Hamar og dreiv handel der. Sjølv studerte han rettsvitskap og vart cand.jur. i 1899. Der etter arbeidde han hos sorenskrivaren i Moss i to år, før han så dreiv sakførarar-praksis i Hamar frå 1902. Frå 1911 til 1931 var han banksjef i Hamar Sparebank, tida 1921 til -31 også administrerande direktør for Hamar bryggeri.

Flakstad var i to periodar, 1919-22 og 1928-31, medlem i Hamar bystyre. Hausten 1921 vart han vald inn på Stortinget frå kjøpstadene i Hedmark og Oppland fylke, attvald i 1924. Alle seks åra på Stortinget var han medlem i Næringskomite nr 2. I 1926 og 1927 var Flakstad lagtingspresident og såleis leiar av riksretten i saka mot Abraham Berge, statsminister hadde vore, og medlemer i regjeringa hans. År 1927 deltok Flakstad elles på den interparlamentariske kongressen i Paris.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi Arkivert 2018-07-25 ved Wayback Machine.
Koordinatar: 46°7′40″N 8°0′43″E﻿

**Weissmies** er eit 4 023 meter høgt fjell i Wallis-Alpane i Sveits. Fjellet ligg i kantonen Valais, nær landsbyen Saas-Fee.

Geografi
--------

Weissmies ligg i Alpane si hovudfjellkjede, i eit massiv som skil dalen Saastal i vest frå Simplon-dalen i aust. Massivet består av to andre, om lag jamhøge, fjelltoppar som ligg nord for denne, Lagginhorn og Fletschhorn. Weissmies ligg mellom skaret Lagginjoch (3 500 m) i nord og Zwischbergen Pass (3 620 m) i sør.

Weissmies er ein av dei ti over 4 000 meter høge toppane som omkransar Saastal, og står rett mot Dom i vest, den tredje høgste fjelltoppen i Alpane.

Klatring
--------

Fjellet vart fyrste gongen bestege av Jakob Christian Häusser og Peter Josef Zurbriggen. Dei kleiv til topps i 1855 via fjellryggen Triftgrat (sørvestryggen). Dei lokale fjellførarane tvila på at dei to hadde nådd toppen utan fagleg assistanse. Fyrst då nokre fjellførarar steig til topps langs same ruta og fann fotspora til Häusser og Zurbriggen godtok dei utsegnene frå dei to.

Austsida vart klatra fyrste gongen av J.A. Peebles, ekteparet E.P. Jackson og fjellførarane P. Schlegel, U. Rubi og J. Martin den 17. oktober 1876. Den meir krevjande sørsida vart klatra i 1884 av C.H. Wilson, Alexander Burgener og J. Furrer. To veker seinare opna W.H. og E. Paine, T. Andenmatten og P. Zurbriggen ei rute på nordegga.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Weissmies» frå Wikipedia på engelsk, den 21. november 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Weissmies**

* web/mountains/europe/weissmies Weissmies på Distantpeak.com
* Weissmies på SummitPost
* Skildring av ruta til Weissmies frå Almageller-hytta

Panorama frå toppen av Weissmies

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Landsbyen Branik i Vipavadalen.
**Vipavadalen** (slovensk *Vipavska dolina*, tysk *Wippachtal*, italiensk *Valle del Vipacco*) er ein dal i Primorska i Slovenia, mellom byane Nova Gorica og Vipava. Han er ein smal dal og er den viktigaste gjennomfartsåra mellom låglandet Friuli og sentrale område av Slovenia. Dermed er han òg ein viktig veg mellom Nord-Italia og Sentral-Europa. Han er lukka i sør av Krasplatået, og i nord av den høgtliggande Trnovoskogen. Dalen er kalla opp etter elva som renn gjennom dalen. Den største staden i dalen er Ajdovščina. Administrativt er dalen del mellom kommunane Ajdovščina, Vipava, Nova Gorica, Renče-Vogrsko og Miren-Kostanjevica. Del av kommunen Savogna d'Isonzo i provinsen Gorizia i Italia er òg ein del av regionen. 

Regionen har eit relativt mildt klima som høver for dyrking av forskjellige typar frukt (hovudsakleg fersken, aprikos, daddel og fiken. Vipavadalen er òg kjend for vinen som vert produsert her, særleg kvitvinen. Av kvite duer er dei mest vanlege variantane i regionen Chardonnay, Sauvignon og dei stadeigne typane Zelen, Pinela og Vitovska Garganja, og av raude variantar Merlot, Barbera og Cabernet Sauvignon.

Dalen er kjend for stundom å verte råka av den særs sterke boravinden (burja), som er særleg sterk i området mellom byane Vipava og Ajdovščina.

Historisk har den øvre delen av dalen, inkludert byane Vipava og halve byen Ajdovščina, vore ein del av Hertugdømet Krain (meir nøyaktig Innerkrain eller Notranjska), medan den lågare vestlege delen av har vore ein del av Grevskapet Gorizia og Gradisca og dermed høyrt til Küstenland i Austerrike. 

Kjende personar som vart fødd eller levde i regionen er målarane Zoran Mušič og Veno Pilon, diktarane Stanko Vuk, Simon Gregorčič, Josip Murn og Nevin Birsa, diplomat og forfattar Sigismund von Herberstein, historikar Martin Baučer, predikantane Sebastijan Krelj og Janez Svetokriški, Stanko Premrl som skreiv den slovenske nasjonalsongen, og motstandsmannen Janko Premrl Vojko, forfattar Danilo Lokar, litteraturhistorikar Avgust Žigon og designer Oskar Kogoj.

* Vipavadalen sett frå fjellet NanosVipavadalen sett frå fjellet Nanos
* Landsbyen Goče med Nanos i bakgrunnenLandsbyen Goče med Nanos i bakgrunnen
* Kyrkja Marija Snežna i GočeKyrkja *Marija Snežna* i Goče
* Kjelda til VipavaelvaKjelda til Vipavaelva
* Landsbyen Štomaž nær AjdovščinaLandsbyen Štomaž nær Ajdovščina
* Vipavadalen nær AjdovščinaVipavadalen nær Ajdovščina
* Kyrkja i Log nær AjdovščinaKyrkja i Log nær Ajdovščina
* Rihemberkborga i BranikRihemberkborga i Branik
* Festningslandsbyen Vipavski KrižFestningslandsbyen Vipavski Križ
* Landsbyen Ozeljan nær Nova GoricaLandsbyen Ozeljan nær Nova Gorica

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vipavadalen Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine. - Universitetet i Nova Gorica
* Klima i Vipavadalen Arkivert 2009-05-28 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vipava Valley» frå Wikipedia på engelsk, den 17. april 2009.*
**Livssynslina** var ei av dei to hovudlinene i norsk bondepolitikk.

Omgrepet om offentlegheita er truleg teke av folkehøgskulestyrar Lars Eskeland (1867-1942), med samtykke av godseigar Johan E. Mellbye (1866-1954). Desse to var pott og panne i det gamle Norges Bondelag, Mellbye var Bondelagets skipar og formann, han var «bondehøvdingen». Det skarpe skiljet frå nyare tid, botna i at Mellby og Eskeland meir såg på bonden som kulturberar, enn som produsent. Sjølv om dei kanskje var heller konservative i utgangspunktet, kom dei såleis og til å stå for ei kulturell massereising, med likskapstrekk med seinare maoisme. Lina femnde både busetting og miljø, land og folk, soge og minnearv. Det klåraste uttrykket for lina var då Eskeland skipa sitt store Bondestemna på Voss i 1939, og sjølv skreiv festskriftet: frilyndt konservatisme, tør vera beste karakteristikken. Stemnet gav m.a. ei solid handslag til wergelandslina i jødespørsmålet.

NLH-professoren Stein Tveite har hevda at Norges Bondelag i 1922 ikkje vart skipa som nokon næringsorganisasjon, men som ein livssynsorganisasjon. På førehand hadde ein Landmannsforbundet; det var ein næringsorganisasjon. Heilt visst er det, at det mest kontrære til livssynslina var då Hans Haga til bondelaget sitt femtiårsjubileum i 1972 skreiv hovudartikkelen *Færre men sterkere! Hvordan?* Vonde tunger sa at spissartikkelen var så sterk at bondelaget grunna EU- striden ikkje torde gje femtiårsfestskriftet sitt ut i folkeomrøytstingsåret: det vore eit spark til nett den livssynsidealismen som så monaleg hadde forbetra bondens kår. På Norges landbrukshøgskole skapte Hagas artikkel ei motbølge, og kalla "Senterpartiet(ml)". Bygdesosiologen Helge Solli førte med omgrepet «lokalismen» inn bonden som "buandi", som innbyggjar. Mange såg dette som eit framhald av den gamle livssynslina.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lars Eskeland: *Bondestemna på Voss*, 1939.
* Helge Solli: *Bondekortet*, 1985.
**Nils Furnes** (25. april 1901–14. august 1990) var ein norsk folkemusikar frå Bygstad i Gaular kommune i Sogn og Fjordane. Saman med Johannes Holsen og Knut Sandal var Nils Furnes ein av dei fremste 1900-talsspelemennene frå Sunnfjord. Furnes spelte hardingfele, og var kjend for sitt lyriske og detaljrike spel. 

Nils Furnes vaks opp i Furnes i Bygstad i Gaular, i ein søskenflokk på fire. Ni år gamal høyrde Nils Furnes farbroren Ola Nos (1849-1923) spele i eit bryllup, og dette gjorde sterkt inntrykk på han. To år seinare tok Furnes til å spele hardingfele. Fyrste læremeistaren var farbroren Ola Nos, som og var frå Gaular. Nils Furnes var den siste spelemannen opp til vår tid som lærte slåttar direkte etter storspelemannen Ola Nos, eller Spelar-Ola, som han blei kalla. Spelar-Ola hadde sine slåttar att etter faren, Nils Nos (1818-1970), og den gamle meisteren Gunnar Lundekvam (1816-1912). I 1925 flytte Nils Furnes til Bergen for å gå i lære som bøkkar (tønnemakar), og blei buande der. I Bergen kom Nils Furnes i kontakt med eit spanande spelemannsmiljø med spelemenn frå store delar av Vestlandet, og i 1929 var han med på å skipe spelemannslaget Fjellbekken. Der var han fast medlem så lenge han levde, og han blei utnemnd som heidersmedlem i laget. 

Både hjå NRK Folkemusikkarkivet og Arne Bjørndals samling i Bergen finn ein opptak av Nils Furnes. Av det innspelte materialet finn ein eit rikt utval både innan runddans- og bygdedansspel frå Sunnfjord, i tillegg til slåttemateriale som truleg stammar frå Fjellbekken spelemannslag.

Diskografi
----------

* *Hardingfelespel frå Sunnfjord* (Nils Furnes, Johannes Holsen og Knut Sandal) (ta:lik, 2005)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel hjå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* Artikkel hjå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* Info om ta:lik si plateutgjeving *Hardingfelespel frå Sunnfjord*
* Lydopptak av Nils Furnes kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
Koordinatar: 59°54′10.386″N 10°44′30.700″E﻿

Vippetangen fotografert frå Ekeberg.
**Vippetangen** er den heilt yste spissen, sørspissen, av Akersneset i Oslo, det neset mellom Pipervika og Bjørvika som mellom anna Akershus festning ligg på. Namnet skal ha opphav i eit vippefyr som stod her i gamal tid, det vil seie eit fyr som var laga som ei jarnkorg til å elda opp i, festa til ei mast som kunne vippast opp i lufta som ei vektstang, og ned att når det var naudsynt med påfyll av brenne.

Vippefyret på Skagen i Danmark.
Den eldste kornsiloen på Vippetangen, rive på 1970-talet. Fotografi frå 1920.
Vippetangen i 1908. Hovedøya i bakgrunnen.
Vippetangen vart frå byrjinga av 1900-talet ein part av hamna kring Akersneset, med kaiene Vippetangkaia og utstikkar I, II og III. Utbygginga av kaiene tok til i 1899. På austsida av Vippetangen er det ferjekai for bil- og passasjerferjer til Danmark på plassen der utstikkar I låg. denne utstikkaren vart bygd i 1922, rive i 1981, og i si tid terminal for «amerikabåtane» til reiarlaget Den Norske Amerikalinje i USA-ruta. På vestsida var det fiskehamn med fiskehall, og det er framleis fiskehall her. Sør på Vippetangen er det importhamn for korn. Tidlegare stod det to kornsiloar her som tok mot kornet som vart lossa, for seinare å verte frakta med korntrikkar på det ordinære trikkenettet gjennom byen til møllene på Nedre Foss og på Bjølsen på den austre breidda av Akerselva. Den eldste siloen frå 1903 vart rive på slutten av 1970-talet etter ein eksplosjon, men den yngste er framleis i bruk. Etter at mølla på Nedre Foss vart lagt ned, og korntrikken vart lagt ned i 1967, vert kornet frakta med spesialbil til mølla på Bjølsen.

På midten av 1800-talet var det steinhoggeri på Vippetangen for straffangar på Akershus landsfengsel, som hadde tilhald på Akershus festning. På steinhoggeriet vart det hogd steinsoklar til monumenta som skulle setjast opp i byen. Dei to steinfigurane av løver som er sett opp på Løvebakken framfor Stortinget, vart hogde her, og det same vart søylene og trappene til Trefoldighetskirken og til basarhallane på Youngstorget (Nytorget). Her låg òg det militære badehuset, studentbadehuset Sjølyst, det private herrebadet Hygea og det kommunale kvinnebadehuset Iduna. Alt dette vart med tida borte etter at kommunen kjøpte stranda kring neset i 1897 for å byggje kaier.

Kong Haakon 7 gjekk i land på Vippetangen då han kom til landet 25. november i 1905 som konge av Noreg. For å gje han ein verdig velkomst, var det bygd ein større paviljong attmed fiskehamna.

Av dei 771 jødane som vart tvangssende til Tyskland under andre verdskrigen, vart 736 sende med skipa «Donau» og «Gotenland» i 1942 og 1943 frå utstikkar I aust på Vippetangen, etter å ha vorte arresterte av det sivile norske politiet. Berre 32 overlevde.

Kjelder
-------

* Oslo byleksikon, femte utgåva

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Vippetangen**
**Oppreising** eller **oppreisning** er ein måte å gjenoppretta vørdnad eller ære på, eller godtgjersle etter ei krenking eller ein skade som ikkje er av økonomisk art.

I norsk erstatningsrett viser oppreising til erstatning for ikkje-økonomisk skade, og er regulert i skadeserstatningsloven, som fastset nærare vilkår. Det er eit vilkår at det anten er snakk om skade på person, eller overtreding av visse straffebod. Det er vidare eit vilkår for å få tilkjent oppreising at gjerningsmannen har handla med forsett eller vore grovt aktlaus. Hensikta med oppreising er å gi den som er forulempa ei gjenoppretting for skader som ikkje kan verdsetjast i pengar, til dømes psykiske belastningar og ærekrenking. Straffeprosessloven inneheld særskilde reglar om oppreising for personar som er pågripne eller fengsla for lovbrot det seinare viste seg at vedkomande var uskyldig i (sjå justismord). Det finst også reglar om oppreising i enkelte andre særlover, dømes åndsverkloven.

Kjelder
-------

1. ↑  «oppreising» i Nynorskordboka.
2. ↑  § 3-5
3. ↑  § 447
4. ↑  § 55 første ledd andre punktum.

* *Denne artikkelen bygger på «Oppreisning» frå Wikipedia på bokmål, den 5. juli 2019.*
| **Weinfelden** |
| --- |
| Horisonten til WeinfeldenHorisonten til Weinfelden |
| 

|  |
| --- |
| Kommunevåpenet til Weinfelden |
| **Kommunevåpenet til Weinfelden** |

 |
| Plassering |
| 

Weinfelden is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | Thurgau |
| Distrikt | Weinfelden |
| Språk | tysk |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  15,5 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2009)   - folketettleik | 10 141   654,3 /km² |
| Koordinatar | 47°34′0″N 9°6′0″E﻿Koordinatar: 47°34′0″N 9°6′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 432 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 8570 |
| **Nettstad:** www.weinfelden.ch |

**Weinfelden** er ein kommune i kantonen Thurgau i Sveits. Kommunen har 10 141 innbyggjarar (2009) og eit areal på 16 km². Kommunesenteret ligg 432 meter over havet. Weinfelden er hovudstad i eit distrikt med same namnet.

Etter som Weinfelden ligg i midten av kantonen, har ein del av kantonsadministrasjonen tilhald i byen. Også Thurgauer Kantonalbank har hovudsete i byen. I vinterhalvåret held kantonsrådet møta sine i Weinfelden.

### Historie

Allereie i år 124 e.Kr. var det ei romersk bru over elva Thur ved Weinfelden. I romartida vart staden kalla Quivelda. Namnet Weinfelden er først dokumentert i 838.

Weinfelden var lenge den klart største byen i Thurgau. År 1798 leia Paul Reinhart frigjeringa av området, som til dess hadde vore underlagt det sveitsiske eidsforbundet. I 1803, etter oppløysinga av republikken Helvetia, vart Thurgau erklært ein sjølvstendig kanton i nettopp Weinfelden. Småbyen Frauenfeld vart hovudstad i kantonen.

Hausten 1830 tala Thomas Bornhauser til ei stor folkemengd i Weinfelden, der han kravde ei liberal grunnlov for kantonen. Den liberale grunnlova vart proklamert året etter, som ei av dei tidlegaste, demokratiske grunnlovene i Europa.

Portrett av både Paul Reinhart og Thomas Bornhauser heng i dag i rådhuset i Weinfelden.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Weinfelden» frå Wikipedia på tysk, den 5. oktober 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Weinfelden**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* HDS
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Nils Kristian Eriksen** (5. mars 1911–5. mai 1975) var ein norsk fotballspelar frå Gjerpen som spelte høgreback på det såkalla Bronselaget under Sommar-OL 1936.

Eriksen var ein framifrå forsvarsspelar for Odd og det norske landslaget neste heile 1930-talet. Som Odd-spelar vart han cupmeister i 1931 og tapte han cupfinalen 1937, ved begge høva stod Mjøndalen IF på motsett banehalvdel. I 1939 busette han seg i Moss og spelte i 1939 på Moss FK.

Frå debuten hausten 1931 til han spelte sin 47. og siste landskamp mot Danmark i København 22. oktober 1939, den siste landskampen før Noreg kom med i verdskrigen, aksla Eriksen den norske landslagstrøya 47 gongar. I 1936 var han med på Bronselaget og i 1938 på det norske laget som tapte 1-2 mot Italia i fotball-VM 1938 i Marseille. Vanlegvis var han høgreback, men kunne også vere venstreback. Frå 1937 tok han over som senterhalf i midtforsvaret og kaptein for det norske landslaget. Han «ble ofte berømmet for sitt hodespill, sine taklinger og sine utspill. Som lagkaptein inntok han en særstilling, og han hadde en makeløs evne til å lede gutta, inspirere dem og gi dem seierstro».

Åra 1955–58 var Eriksen med i uttakskomitéen for det norske landslaget, det såkalla UK.

Sonesonen Nils Espen Eriksen var målvakt for Moss FK då klubben vart norsk meister i 1983.

### Merittar

* OL-bronse: 1936 med Noreg
* Noregsmeister: 1931 med Odd
* Tapande cupfinalist: 1937 med Odd

Notar og kjelder
----------------

1. ↑  Magnus Breili:*Fotballboken*. 1967

* *Denne artikkelen bygger på «Nils Eriksen» frå Wikipedia på bokmål, den 6. oktober 2015.*


| * v
* d
* e
Noreg sitt landslag – VM i fotball 1938 |
| --- |
| 
* 1 Amundsen
* 2 Andersen
* 3 Andreassen
* 4 Andresen
* 5 Brustad
* 6 Brynildsen
* 7 Eriksen
* 8 Frantzen
* 9 Hansen
* 10 Henriksen
* 11 Holmberg
* 12 Holmsen
* 13 Ileby
* 14 Isaksen
* 15 Johannessen
* 16 Johansen
* 17 Juve
* 18 Kihle
* 19 Kvammen
* 20 Martinsen
* 21 Nordby
* 22 Ulleberg
* Landslagstrenar: Halvorsen

 | Flagget til Noreg |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Mosambikstraumen** er ein varm havstraum som flyt mot sørvest frå Indiahavet og gjennom Mosambik-kanalen. Utanfor Kapp Agulhas svingar straumen mot søraust og vert Agulhasstraumen.

Den klassiske definisjonen av Mosambikstraumen er ein kraftig, jamn vestleg grensestraum. Moderne forskarar har derimot utfordra denne definisjonen og meiner at straumen ofte består av ei rekkje store antisyklonske virvlar i kanalen. Direkte bevis for desse virvlane finn ein i satellittmålingar av vasshøgda, skipsmålingar og fastspente straummålarar. Straummålarane som stod der i over to år, synte ikkje ein jamn, kraftig straum langs kysten av Mosambik. Numeriske modellar syner likevel at i periodane utan om virvlane, så vert Mosabikstraumen kraftig.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mozambique Current» frå Wikipedia på engelsk, den 9. september 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Schouten, M. W. de Ruijter, P. van Leeuwen, and R. Ridderinkhof (2003), Eddies and variability in the Mozambique Channel. Deep-Sea Res. II,50, 1987-2003.
2. ↑  De Ruijter, W. P. M. H. Ridderinkhof, J. R. E. Lutjeharms, M. Schouten, and C. Veth (2002), Observations of flow in the Mozambique Channel, Geophys. Res. Lett. 29, 1401-1403
3. ↑  Ridderingkhof, H. and W. de Ruijter (2003), Moored current observations in the Mozambique Channel, Deep-Sea Res. II, 50, 1933-1955.
**Elizabeth McColgan-Nuttall**, fødd **Lynch**, (fødd 24. mars 1964) er ein britisk tidlegare friidrettsutøvar frå Dundee som vart verdsmeister på 10 000 meter i 1991 og tok OL-sølv på same distansen i 1988.

Aktiv
-----

Sommaren 1986 vart McColgan samveldemeister på 10 000 m og nummer sju på same distansen ved europameisterskapen i Stuttgart. Året etter kom ho på andreplass ved terrengløp-VM i Warszawa og på femteplass i milløpet under VM i Roma. I dei olympiske leikane i Seoul hausten 1988 heldt leia ho milløpet til sisterunden, der ho vart forbigått av Olga Bondarenko og måtte nøye seg med sølv.

I 1990 forsvarte McColgan samveldetittelen på 10 000 meter i Auckland. Etter å ha vorte mor i november 1990 kom ho tilbake og vann New York maraton våren 1991 og under verdsmeisterskapen i Tokyo var ho aldri truga i kampen om gullmedaljen på 10 000 meter. Året etter var McColgan tilbake i Tokyo der ho sigra i byen sitt maratonløp. 

McColgan vann kvinneklassa i London maraton 1996 og vart nummer to i same tevlinga i 1997 og i 1998. I 1997-løpet kom ho mål på 2.26,52, hennar livs fortaste maratonløp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1986 i Stuttgart: Nr 7 på 10 000 m – 31.49,4 og nr 12 på 3 000 m – 9.02,4
* VM 1987 i Roma: Nr 5 på 10 000 m - 31.19,2
* OL 1988 i Seoul: Sølvmedalje på 10 000 m – 31.08,4, bak Olga Bondarenko (31.05,3)
* VM 1991 i Tokyo: Gullmedalje på 10 000 m – 31.14,3, framom Zhong Huandi (31.35,0)
* OL 1992 i Barcelona: Nr 5 på 10 000 m – 31.26,1
* VM 1995 i Göteborg: Nr 6 på 10 000 m – 31.40,1
* OL 1996 i Atlanta: Nr 16 i maraton – 2.34.30

McColgan sine personlege rekordar er 8.38,2 (1991) på 3 000 m, 14.59,5 (1995) på 5 000 m og 30.57,0 (1991) på 10 000 m.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Liz McColgan» frå Wikipedia på engelsk, den 8. juni 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things
* Munzinger (sport)

 |
**Nils Claus Ihlen** (24. juli 1855–22. mars 1925) var ein norsk brukseigar og Venstre-politikar frå Oslo.

Ihlen var son av ein brukseigar. Sjølv vart han student frå Nissens skole i hovudstaden i 1872, cand.philol. året etter og studerte deretter ved teknisk skule i Zürich. Ei tid var han så tilsett ved jarnbaneanlegg. I 1883 overtok han Strømmen Mekaniske Verksted og Støperi, eigde og dreiv dette til 1908, sidan stod han einast som eigar.

Ihlen var i årevis medlem av Skedsmo heradsstyre, ordførar i mange år. Perioden 1906-09 representerte han krinsen Mellem Romerike på Stortinget. Han var medlem av budsjettkomiteen og i 1907 av den utvida jarnbanekomiteen og av fossefallskomiteen. Frå 19. mars 1908 var han statsråd og sjef for arbeidsdepartementet i Gunnar Knudsens fyrste regjering, ein posisjonen han hadde til regjeringa gjekk av 1. februar 1910.

Ihlen var utanriksminister i Gunnar Knudsens andre regjering frå 1913 til 1920. 
Som utanriksminister vart Ihlen særleg kjend gjennom si sentrale rolle i Grønlandssaka. Han inngjekk med Danmark i 1919 ein folkerettsleg bindande avtale, gjerne kalla Ihlen-deklarasjonen, som gjorde det umogleg for Noreg å annektere Aust-Grønland. Ihlen styrte ei stund i 1918 også industri- og forsyningsdepartementet.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Nils Ihlen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
Ein av opptaksbussane til BBC.
Miksepult i ein opptaksbuss.
**Opptaksbuss** er ein buss eller skåpbil innreidd som lyd- eller fjernsynstudio og nytta for feltopptak av musikk, reportasjar, osb. Avhengig av kva slags utstyr som er installert kan storleiken variera frå ein stor varebil til ein semitrailer.

Utstyr
------

Utstyret i bussen kan vera tilpassa opptak av lyd eller både lyd og video, men det er ofte installert ei eller anna form for miksepult og høgtalarar. På grunn av at rommet er lite er ikkje akustikken optimal. Dette gjeld spesielt i bassområdet. Det er difor vanleg å nytta små høgtalarar som ikkje går så djupt i bassen. Den kjendte minihøgtalaren LS3/5A vart opphavleg konstruert for å nyttast som monitorhøgtalar i små rom som opptaksbussar.

Kjelder
-------

1. ↑  Harwood, H.D. Watton, M.W. og Mills, R.W. *The design of the miniature monitoring loudspeaker type LS3/5A*, BBC research report RD 1976/29, okt. 1975.

| * v
* d
* e
Buss |
| --- |
| Busstypar | Langdistansebuss **·** Bybuss **·** Leddbuss **·** Dobbeltdekkar **·** Kombinertbuss **·** Trolleybuss **·** Minibuss |
| Rutebussar | Rutebuss **·** Skulebuss **·** Ekspressbuss **·** Matebuss |
| Andre bussar | Turistbuss **·** Opptaksbuss **·** Bokbuss **·** Bankbuss **·** Russebuss |
|  |
| --- |
| ***The Huckle-Buck***  Singel av Paul Williams and His Hucklebuckers |
|  |
| B-side | «Hoppin' John» |
| **Utgjeve** | Januar 1949 |
| **Innspelt** | 15. desember 1948 |
| **Selskap** | Savoy 683 |
| Låtskrivar(ar) | Andy Gibson |
| **Produsent** | Teddy Reig |
|
|

«**The Hucklebuck**» (stundom skrive «**The Huckle-Buck**») er ein jazz- og R&B-dansesong som først var gjort populær av Paul Williams and His Hucklebuckers i 1949. Melodien vart komponert av Andy Gibson, og seinare vart det skrive tekst til songen av Roy Alfred. Songen vart ein hit innan fleire sjangrar og utløyste ein dansemani, og var på mange måtar ein føregangar for suksessen til rock and roll nokre år seinare. Songen vart sidan spelt av mange andre artistar som Lucky Millinder, Roy Milton, Tommy Dorsey, Frank Sinatra, Lionel Hampton, Louis Armstrong, Chubby Checker, Bo Diddley, Otis Redding, Canned Heat og Coast to Coast.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «The Hucklebuck» frå Wikipedia på engelsk, den 20. februar 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
**Kvilemasse** er massen til ein lekam når han ligg i ro i forhold til sitt eige referansesystem. Kvilemassen kan skrivast som {\displaystyle m\_{0}} eller m.

**Kvileenergi**en E\_{0} til ein partikkel er definert som: 

{\displaystyle \ E\_{0}=m\_{0}c^{2}},
der c er lysfarten i vakuu.

I visse formuleringar av den spesielle relativitetsteorien fører auka fart hos ein partikkel til at den totale massen aukar i følgje ein observatør som står i ro. Dette blir derimot først merkbart når partikkelen når ein fart på fleire hundre kilometer per sekund (ca. tusen gonger lydfarten eller nokre promille av lysfarten). Masseaukinga blir forklart i slike formuleringar med at auka fart krev meir energi og i følgje den spesielle relativitetsteorien er all masse ekvivalent med energi.

Partiklar som rører seg med lysfarten, som foton og nøytrino, har ingen kvilemasse.

Sjå òg
------

* Tregleik

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kvilemasse» frå Wikipedia på bokmål, den 3. mai 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *arkivkopi* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 23. juni 2015, henta 3. mai 2013
2. ↑  «Hvor mye veier lys?». *Illustrert Vitenskap*. 2003. Henta 29. juni 2012.
3. ↑  hvilemasse. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå:
Superellipsar:  
*a* = 1,0, *b* = 0,75  
*n* = 0,15, 2/3, 1, 2, 2,5 og 500
Ein **superellipse** er ei matematisk kurve som kan oppfattast som ein mellomting mellom ein ellipse og eit rektangel. Ein superellipse kan i eit kartesisk koordinatsystem skildrast som mengda punkt (*x*, *y*) som oppfyller likninga 

{\displaystyle \left|{\frac {x}{a}}\right|^{n}\!+\left|{\frac {y}{b}}\right|^{n}\!=1}
der *n*, *a* og *b* er reelle tal > 0.

*a* og *b* er halvaksane til figuren. Formelen er ei generalisering av formelen for ein ellipse der *n* = 2. For n større enn 2 får ein ein **superellipse**, og for n mellom 0 og 2 får ein ein **subellipse**.

Kurvene vart først skildra av den franske fysikaren og matematikaren Gabriel Lamé (1795-1870), men dei vart gjort kjent og namngjevne *superellipse* av Piet Hein.

Praktisk bruk
-------------

Byplanleggarar i Stockholm hadde problem med eit rektangulært torg i byen, *Sergels torg*. Ynskje var ei blaut og smidig kurve som kunne bryte opp det firkanta inntrykket, utan å ende i sirklar. Piet Hein løyste problemet ved å leggje inn ein superellipse med *n* = 2,5. Piet Hein brukte òg superellipsen i arkitektur og møbeldesign.

Ei bordplate med superelliptisk form gjev noko betre olbogerom og rommar litt meir enn ein elliptisk bordplate gjer. Ein vegingeniør har påpekt at det kan oppnåast store brennstoffinnsparing ved å endre kurvene i inn- og utkøyringane til motorvegar til spesielle variantar av same formel. Dette fordi naudsynte fartsendringar blir optimale i tilhøve til å bruke andre kurvar

{\displaystyle \left|\,{\sqrt {\frac {x^{2}+y^{2}}{3^{2}}}}\,\right|^{2{,}5}+\;\left|\,{\frac {z}{4}}\,\right|^{2{,}5}=1}
Superegget kan i motsetnad til ein alminneleg ellipsoide stå oppreist på ei flat overflate fordi krummingsradiane i toppunkta er uendelig store.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Superellipse» frå Wikipedia på bokmål, den 15. februar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Matematikksider om Heins superellipse
* Døme på superellipsar
* Teikn din egen superellipse, rekn ut omkrins og areal - skriv ut mal
* Teikn din eigen superellipse med Java Arkivert 2007-03-11 ved Wayback Machine.
|  |
| --- |
| ***«Violent Thing»***  Song av Ben Dolic |
|  |
| **Land** | Tyskland |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 27. februar 2020 |
| **Sjanger** | Pop |
| **Lengd** | 03:18 |
| **Selskap** | Universal Music |
| Låtskrivar(ar) | Borislav Milanov, Peter St. James, Dag Lundberg, Jimmy Thorén, Connor Martin |
|

**«Violent Thing»** (norsk 'valdeleg' eller 'valdsam ting') er ein popsong frå 2020 som vert framført av den slovenske songaren Ben Dolic. Songen er skriven av Borislav Milanov, Peter St. James, Dag Lundberg, Jimmy Thorén og Connor Martin, og vart utgjeven 27. februar 2020. «Violent Thing» skulle vore det tyske bidrag i Eurovision Song Contest 2020 i Rotterdam i Nederland, men tevlinga vart avlyst for å hindre spreiinga av koronaviruset.

Om songen
---------

Etter at Tyskland kom nest sist med S!sters i Eurovision Song Contest 2019, valde dei tyske kringkastarane ARD og NDR å gå for ei intern utveljing i 2020. «Violent Thing» var blant bidraga som vart sende inn. Han var skriven av Borislav Milanov saman med låtskrivarlaget sitt Peter St. James, Dag Lundberg, Jimmy Thorén og Connor Martin.

To jurygrupper plukka ut «Violent Thing» til å representere Tyskland i Eurovision Song Contest 2020. Den eine jurygruppa bestod av hundre personar frå heile Tyskland, medan den andre jurygruppa var ei internasjonal jurygruppe med 20 profesjonelle musikarar. Begge jurygruppene evaluerte alle dei innsende bidraga og artistane. Artisten vart den slovenske popsongaren Ben Dolic, som fekk merksemd i Tyskland då han kom på andreplass i *The Voice of Germany* i 2018. Dolic sa i eit intervju at: «Å delta i Eurovision Song Contest for Tyskland var ein draum som gjekk i oppfylling for meg. Dette er staden der eg slo gjennom som profesjonell songar. Eg trur vi har den perfekte songen for Eurovision Song Contest, og eg skal gje alt eg har for Tyskland.»

Som eit av dei «fem store landa» var Tyskland direktekvalifisert til finalen i Rotterdam Ahoy i Nederland laurdag 16. mai 2020, men tevlinga vart avlyst på grunn av koronavirusutbrotet i Europa i 2020.

Utgjevingshistorikk
-------------------

| Region | Dato | Format | Merke | Ref. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Diverse | 27. februar 2020 | Digital nedlasting, strøyming | Universal Music |  |

Referansar
----------

1. ↑  «Ben Dolic will sing "Violent Thing" for Germany at Eurovision 2020» (på engelsk). 27. februar 2020. Henta 2. mars 2020.
2. 1 2  «Violent Thing (feat. B-OK) - Single by Ben Dolic on Apple Music». *Apple Music*. Henta 2. mars 2020.
3. 1 2  NDR. «ESC 2020: "Unser Lied für Rotterdam"» (på tysk). Henta 2. mars 2020.
4. ↑  «Why is Germany going internal for Eurovision 2020? Thomas Schreiber explains» (på engelsk). 11. februar 2020. Henta 2. mars 2020.
5. ↑  «Ben Dolic will sing "Violent Thing" for Germany at Eurovision 2020» (på engelsk). 27. februar 2020. Henta 2. mars 2020.
6. ↑  «Ben Dolic to Rotterdam for Germany with 'Violent Thing'». 27. februar 2020. Henta 28. februar 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Violent Thing)» frå Wikipedia på bokmål, den 9. desember 2021.*
**Oppreisten i Białystokghettoen** var eit opprør i ghettoen i den polske byen Białystok mot dei tyske nazistane under andre verdskrigen. Opprøret var organisert av *Antyfaszystowska Organizacja Bojowa* (polsk for *Den antifascistiske militærorganisasjonen*).

Til februar 1943 var det ca 15 000 menneske som framleis budde i denne ghettoen. Nazistane planla å utslette ghettoen i februar, men på grunn av utbrot av væpna motstand blant innbyggjarane vart planen utsett. Men deportasjonane til konsentrasjonsleirane heldt fram som vanleg. 

Utslettinga av ghettoen vart starta på ny i august. Natta til 16. august 1943 starta fleire hundre jødar ein væpna oppstand mot dei styrkane som heldt på med utslettinga av ghettoen. 

Partisanane var leidde av Mordechaj Tanenbaum og Daniel Moszkowicz, og var væpna med berre ein maskinpistol, fleire dusin pistolar, Molotov-cocktails og flasker med syre. På same måten som oppreisten i Warszawaghettoen i april same året hadde opprøret i Białystokghettoen heller ingen sjanse til militær suksess. Men det vart sett på som betre å døy i kamp enn i tyske dødsleirar. 

Kampar i isolerte motstandslommer varte i fleire dagar. Leiarane for kampen gjorde sjølvmord etter at dei ikkje hadde meir ammunisjon igjen til å halde fram striden. 

Dei fleste jødane frå ghettoen vart sende til leirane Treblinka, Majdanek eller Auschwitz. Ca 1 200 barn vart sende til Theresienstadt og sidan derifrå til Auschwitz. 

Fleire dusin partisanar klarte å bryte seg ut til skogane rundt byen der dei slutta seg til partisan-einingane der. Somme av desse overlevde krigen. Det er rekna ut at berre nokre hundre av dei 60 000 jødane som budde i Białystok før krigen overlevde Shoah. 

**Kjelde:** Den engelskspråklege wikipediaen, art. *Białystok Ghetto Uprising*, lesen 14. juli 2008.
**Mortensrud kyrkje** er ei arbeidskyrkje frå 2002 i Søndre Nordstrand, Oslo kommune. Ho er teikna av arkitektane Jan Olav Jensen og Børre Skodvin frå Jensen & Skodvin Arkitektkontor. Kunstnarleg koordinering var ved Kirkelig kulturverksted.

Mortensrud kyrkje, bilete frå interiøret med eit tre.Foto: Andrewrabbott

Bilete sett mot altaretFoto: Andrewrabbott

Kyrkja står på ein skogkledd kolle med høge furuer rundt. Anlegget er samansett av to volum, kyrkje mot nord og forsamlingssenter i sør bundne saman med ein kyrkjebakke. Grunnplanet til bygget har ei langstrekt, rektangulær form med saltak over sjølve kyrkjerommet. I forlenging av kyrkjerommet kjem kyrkjetorget med flatt tak. Kyrkja har frittståande klokketårn i tre ved det sør-vestlege hjørnet. Kraftige murar i skifer framhevar fargane i landskapet samstundes med at dei store glasflatene reflekterer vegetasjonen og ljoset frå himmelen.

Kyrkja var kontroversiell i si tid, mellom anna fordi ein her tok i bruk langkyrkjeforma og fordi altaret ligg mot nord, og golvet har ei svak helling nedover mot altarpartiet.

Interiør og inventar
--------------------

Kyrkjerommet har hovudskip med to sideskip og galleri. Golvet fylgjer terrenget og har eit svakt fall fram mot fondveggen ved altarpartiet. I betonggolvet ligg berget ope framme ved koret og bak delar av benkane.

Preikestolen er ein lesepult i stål og tre og er montert i berget framme ved koret. Altaret og altartavla er trukket litt mot aust. Altartavla dekkjer ein stor del av glaspanelet i fondveggen. Arkitekturen er prega av grå murar og svarte stålkonstruksjonar.

Arkitekturprisar
----------------

Mortensrud kyrkje og arkitektane har vunne ei rekkje arkitekturprisar, mellom anna Houens fonds diplom og Norsk Stålkonstruksjonspris.

Fotnotar
--------

1. 1 2  «Mortensrud kirke». Kyrkjesøk. Henta 9. september 2017.

Litteratur
----------

* Dahle, Einar; Havran, Jiri (2008). *Kirker i Norge, bind 6: Modernismen. 1900-tallet*. Oslo: ARFO. s. 268-277. ISBN 978-82-91399-12-6.
* Kirkebøe, M.C. (2007). Knut Are Tvedt og Øyvind Reisegg, red. *Oslos kirker i gammel og ny tid* (2 utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. s. 61-62. ISBN 978-82-573-1946-5.
* Tvedt, Knut Are, red. (2010). *Oslo byleksikon* (5 utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. s. 367. ISBN 978-82-573-1760-7.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kunsthistorie.com om kyrkja
* Archileaks om kyrkja Arkivert 2013-10-19 ved Wayback Machine.
* Mortensrud kyrkjelyd Arkivert 2013-10-18 ved Wayback Machine.
* Kyrkjesøk – Mortensrud kirke

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Søndre Aker prosti |
| --- |
| Bekkelaget • Bøler • Hauketo-Prinsdal • Holmlia • Klemetsrud • Lambertseter • Ljan • Manglerud • Mortensrud • Nordstrand • Oppsal • Ormøy |
**Zjiguljoskifjella** (russisk Жигулëвские горы; *Zjiguljovskije gory* - Жигулëвская возвышенность; *Zjiguljovskaja vozvysjennost*) er ei skogkledd fjellkjede i Russland på høgre sida av Volga ved Samarasvingen. Fjella har store førekomstar av olje som har vorte vunne ut sidan den andre verdskrigen. Dei høgaste fjelltoppane strekkjer 380 meter over havet.

Geografi og geologi
-------------------

Sørsida av fjellkjeda er relativt slak, medan nordsida stupar bratt ned til Volga. Fjellet består av eit platå med mange kløfter. I vest ligg Otvazjinskij-ravinen. 

Fleire stader i Zjiguli finn ein framskot av bergartar som er 250-350 millionar år gamle, frå perm og karbon. Sediment i desse systema består hovudsakleg av kalkstein og dolomitt.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Encyclopedia.com

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zhiguli Mountains» frå Wikipedia på engelsk, den 4. september 2008.*

Koordinatar: 53°25′N 49°30′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Zinker, illustrasjon frå *Syntagma musicum*, Bd. 2, 1619
Stille alt-zinke (med innfrest munnstykke, krum zinke, tenorzinke
Ein **zink** (òg **zinke** eller **sink**, italiensk *cornetto*, engelsk *cornett*) er eit historisk musikkinstrument med blomstringstid tidleg på 1600-talet. Han vart vanlegvis laga av tre, sjeldnare av elfenbein, var åttekanta og med skinnovertrekk og hadde seks fingerhol og eit tommelfingerhol. Han vert i dag klassifisert som eit messingblåseinstrument. 

Ofte vert zinken sett på som ein mellomting mellom blokkfløyte og trompet. Frå 1400-talet til midten av 1600-talet var zinken eit av dei viktigaste musikkinstrumenta med ry på seg til å kunne imitere den menneskelege stemma.

Byggemåtear
-----------

Zinken vert vanlegvis stemt i middeltone temperering og derfor er litteraturen vanlegvis avgrensa til toneartar opp til to forteikn.

Til grunn for ein zinkekonstruksjon ligg eit konisk røyr med sju hol. Ulike typar er:

* krum zinke (cornetto curvo), lett krumma utført i to uthola, samanlimte og lærovertrekte halvdelene, vanlegvis i følgjande storleikar:
	+ i eit normalt sopranleie (cornetto) – djupaste tone er a. G-grep.
	+ den mindre diskant- eller kvartzinken (cornettino) i eit høgare toneleie.
	+ tenorzinke i eit djupare toneleie, lengre og vanlegvis krumma i s-form.
* rett zinke (cornetto diritto) er sjeldne.
* stille zinke (Cornetto muto) er rette og laga i eit stykke tre med utfrest munnstykke som ikkje kan takast av. Volumet er lågare og tonen mindre skarp enn for dei andre variantane
* serpent er ei bassform av instrumentfamilien.

Komponistar som har skrive for zinke
------------------------------------

* Heinrich Schütz
* Michael Praetorius
* Claudio Monteverdi
* Johann Sebastian Bach
* Giovanni Gabrieli

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zink» frå Wikipedia på bokmål, den 8. april 2010.*