recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 74°50′S 18°55′W﻿

**Bakewelløya** er ei lita isdekt øy nær Prinsesse Astrid Kyst og aust for Lyddan Island i sørlege delen av Riiser-Larsenisen. Øya vart oppdaga 5. november 1967, under ein flytur over kysten av U.S. Navy skvadron VXE-6 i eit LC-130-fartøy, og vart kartlagd av US Geological Survey frå flyfoto tekne på den tida. Ho vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter William Lincoln Bakewell, den einaste amerikanaren på Ernest Shackleton sin ekspedisjon 1914–16 på «Endurance» i området. Bakewell representerte seg visstnok som kanadiar for å få lov til å vere med på ekspedisjonen. Det norske namnet på øya vart godkjent i 2004.

Sjå òg
------

* Antarktiske og subantarktiske øyar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bakewell Island» frå Wikipedia på engelsk, den 27. oktober 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Bakewelløya» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Det første fargebiletet av ei lysand, teken frå eit fly.
Forskjellige typar elektriske fenomen i atmosfæren.
**Lysand** (engelsk *sprite*, italiensk *spettro rosso*) er enorme lysglimt som førekjem over toppen på toreskyer. Lysandene er særs kortvarige og varer berre få millisekund. Lysandene vart først registrert på slump frå eit romfartøy i 1989. Seinare har fotografering frå flyekspedisjonar stadfestar at dei eksisterer. 

Dei kan oppfattast utan hjelpemiddel, men ved hjelp av spesialkamera kan ein sjå at dei kan ha fleire forskjellige former, frå diffuse lysområde til elegante, dansande lyslekamar med mange greinformasjonar. Dei kan stundom opptre enkeltvis, men oftast i meir samla formasjon. Ei kan sjå dei i høgder frå 40 til 90 km og er raudfarga og mest lyssterke 65-75 km opp i lufta. Under dette er dei ofte meir blåfarga. I den øvste delen er dei svakt raudglødande eller utviska. Store opphopingar av lysander kan dekkje ta opp heile 10 000 km³ i midtre område av atmosfæren og kan dekke ein horisontal avstand på 40 km.

Lysandene oppstår i samband med lynutladinga mellom sky og bakke, eller frå sky til sky. Dei finst særleg over større toreversområde som er i ferd med å svekkast, mest i samband med utlading mellom skyer. Førekomsten synes vere eitt tilfelle per 100–200 lynutladingar. Den optiske intensiteten kan samanliknast med eit moderat nordlys, med lyseffekt på 5–25 MW.

Den fysiske forklaringa på lysandfenomenet er ein ikkje sikker på. Mest truleg vert lufta ionisert av det sterke elektriske feltet som raskt brer seg opp frå området med lynaktivitet, kanskje òg med hjelp frå elektron som kjem inn i dette feltet, utløyst av kosmisk stråling. Den ioniserte lufta skapar først ein halo-liknande lyshatt i den øvre delen av atmosfæren. Atmosfæren blir elektrisk lagdelt og det kan skje raske utladingar mellom laga i form av oppstigande stammer med forgreiningar. Lysfenomena døyr raskt ut, men ioniseringa av lufta heldt seg lenger, det kan derfor ofte opptre nye lysander i det same området like etter det første. Det er òg indikasjonar på kjemiske endingar i området over det aktive torevêret, ved at nitrogen går over i nitrogenderivat og det vert produsert ozon.

Kjelder
-------

* «lysånd» i *Store norske leksikon*, snl.no.
To sjøroser slost om revir.
Eit **revir** eller **territorium** er eit geografisk avgrensa område som eit eller fleire dyr forsvarar mot andre individ av same art, frå tid til annan òg mot andre artar. Dyr som viser slik åtferd vert kalla **territoriale**. Både pattedyr, fugler, insekter og andre dyr kan vere territoriale.

Ein jo forsvarar reviret sitt mot menneske på Fair Isle.
Revir er ofte knytt til avgrensa ressursar som finst innanfor eit visst område.
Det er få dyr som er territoriale i klassisk forstand, det vil seie at reviret deira inneheldt ein reirplass og nok ressursar til at individet (ofte òg avkommet til individet) kan leva av dei. Dei mest openberre døma på denne typen territorium finst hjå fuglar og fisk; særleg hjå artar med sterke fargeteikningar, som til dømes raudstrupe og siamesisk kampfisk.

To hann-paradisfisk kjempar om revir i eit lite akvarium.
Om eit hanndyr held eit revir, kan hannen ofte tola hoer og ungdyr der. Om eit par held reviret saman kan dei forsvara det mot alle artsfrender.

Forsvaret av desse territoria tek sjeldan form av direkte kamphandlingar; som regel vert «eigarskapstilhøvet» markert gjennom ulike teikn som luktavsetjingar, grave- og skrapmerke, song, rop eller anna. Døme på ynlege markeringar er til dømes det raude brystet til raudstrupa, høyrbare kan vera fuglesong eller skrika til brølapen, luktande kan dannast gjennom utskiljing av luktsekret) markeringar. Mange territoriale pattedyr merker grensene til områda sine med luktande sekret som dei som regel skil ut gjennom urin eller spesielle kjertlar på kroppen.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  
«Territorium: zoologi|» (15. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 11. januar 2015.
Bakhunar
Tverrsnitt av trestamme med ulike oppskjeringsteknikkar avteikna.
**Bakhun**, også kalla *bakhon, bak, hon* eller **hun**, er det ytste stykket av trestokkar som er blitt saga opp til plank og bord. Det har derfor berre ei skoren side, medan den andre kan vera borkdekt. Bakhun er eit biprodukt ved trelastproduksjon, men har ei rekkje bruksområde.

Bakhun er billigare enn kjerneved, men skjørare. Det kan brukast som byggjemateriale til enkle bygg og skigardar, til trefiberplater og sponplater, kutta opp til flis som mellom anna kan brukast av cellulosefabrikkar og til bioenergi, eller som ved.

Tidlegare brukte ein gjerne bakhun til å byggja skur, kassar, skore til lekter eller stavar til tønner og liknande. Det har også mellom anna vore brukt til å driva dampsager. 

* Bakhun av guanandi (Calophyllum brasiliense)Bakhun av guanandi (*Calophyllum brasiliense*)
*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Gjerdebakhon Arkivert 2016-04-12 ved Wayback Machine. ved Kampå sag

Kjelder
-------


* Bakhun (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 15. mars 2014
* *Produksjon av skurlast*. Stiftelsen. 1998. ISBN 8291018421.
* Folkestad, K. (1915). *Lærebok i skogteknologi*. Grøndahl.
* Lund, Gunnar. «Vellyket forsøk med lokal flis» Arkivert 2015-09-23 ved Wayback Machine.
* Sandmo, J. K. (1932). *Cirkelskur*. Aschehoug.
* Åserud, Rikke. «Gjerde med tradisjoner» Arkivert 2016-03-05 ved Wayback Machine. hus&bolig 3-2011
|  |
| --- |
| **Lysprikkfiskfamilien** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Underklasse:** | Neopterygii |
| **Infraklasse:** | Ekte beinfiskar Teleostei |
| **Orden:** | Myctophiformes |
| **Familie:** | **Lysprikkfiskfamilien** MyctophidaeGill, 1893 |

**Lysprikkfiskfamilien** (Myctophidae) er ein familie av fiskar.

Dei har ein avlang kropp som er samantrykt frå sidene, feittfinne og små lysorgan i rekker. Dei lever pelagisk i alle hav frå overflata ned til fleire tusen meters djupne. Mange artar vandrar vertikalt i løpet av døgnet; vanleg djupne er 300–1200 m om dagen og 10–100 m om natta.

Lysprikkfiskar finst i enorme mengder, og dei er blant dei mest talrike av alle virveldyr. Dei speler derfor ei viktig rolle i marine økosystem som føde for større fiskar, kvalar, pingvinar og blekksprutar. 

Det blir drive kommersielt fiske etter lysprikkfiskar i Omanbukta, utanfor Sør-Afrika og i Subantarktis.

Slekter
-------

*Benthosema*  

*Bolinichthys*  

*Centrobranchus*  

*Ceratoscopelus*  

*Diaphus*  

*Diogenichthys*  

*Electrona*  

*Gonichthys*  

*Gymnoscopelus*  

*Hintonia*  

*Hygophum*  

*Idiolychnus*  

*Krefftichthys*  

*Lampadena*  

*Lampanyctodes*  

*Lampanyctus*  

*Lampichthys*  

*Lepidophanes*  

*Lobianchia*  

*Loweina*  

*Metelectrona*  

*Myctophum*  

*Nannobrachium*  

*Notolychnus*  

*Notoscopelus*  

*Parvilux*  

*Protomyctophum*  

*Scopelopsis*  

*Stenobrachius*  

*Symbolophorus*  

*Taaningichthys*  

*Tarletonbeania*  

*Triphoturus*

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Lysprikkfiskfamilien» frå Wikipedia på bokmål, den 10. juni 2022.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

Litteratur
* P. Pethon (1998). Aschehougs store fiskebok (4. rev. utg.). Aschehoug. s. 272–275. ISBN 82-03-22260-9.
* J.S. Nelson (2006). Fishes of the World (4. utg.). John Wiley & Sons. ISBN 0-471-25031-7.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lysprikkfiskfamilien**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
| **Jena** |
| --- |
| Horisonten til JenaHorisonten til Jena |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Jena | 

Jena is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Thüringen  Ingen  Kreisfri by |
| Først nemnd i | 1182 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  114 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 102 494   897/km² |
| Koordinatar | 50°56′0″N 11°35′0″E﻿Koordinatar: 50°56′0″N 11°35′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 155 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 07701–07751 |
| Telefon-retningsnummer | 03641 |
| Bilnummer | J |
| **Heimeside:** www.jena.de |

**Jena** er ein by sentralt i Tyskland ved elva Saale i delstaten Thüringen med om lag 100 000 innbyggjarar. Byen er om lag like stor som Gera, som òg ligg i Thüringen, og i 2007 hadde Gera eit par hundre innbyggjarar meir og var derfor den nest største byen i delstaten.

Historie
--------

Jena vart først nemnd i 1182. På 1000-talet høyrte byen til herrane av Lobdeburg, men i det neste hundreåret utvikla han seg til ein sjølvstendig kjøpstad med eigne lover og øvrigheitspersonar. Økonomien var hovudsakleg basert på vinproduksjon. I 1286 etablerte dominikanarar seg i byen, etterfølgd av cistercianarar i 1301.

Markgrevskapet Meißen tok over styringa i Jena i 1331. Frå 1423 høyrte han til kurfyrstedømet Sachsen av Huset Wettin, som hadde arva Meißen, og var framleis ein del av kurfyrstedømet etter at landområda vart delt i 1485.

Reformasjonen innførte protestantisme i byen i 1523. Dei følgjande åra gjekk innbyggjarane i byen til åtak på dominikanar- og karmelittarklostera. I 1548 vart eit universitet grunnlagd av kurfyrste Johan Fredrik av Sachsen.

Ein kort periode (1670-1690) var Jena hovudstad i det sjølvstendige hertugdømet Sachsen-Jena. I 1692 vart han annektert av Sachsen-Eisenach og i 1741 av hertugdømet (seinare storhertugdømet) Sachsen-Weimar, som han var ein del av fram til 1918.

14. oktober 1806 kjempa Napoleon I og tapte mot den prøyssiske hæren her under slaget ved Jena-Auerstedt. Motstanden mot fransk okkupasjon var stor, særleg blant studentane i byen, og mange kjempa i Lützow Frikorps i 1813. To år seinare vart ordenen Urburschenschaft grunnlagd i byen.

I 1945, mot slutten av den andre verdskrigen, vart Jena utsett for kraftige bombeåtak frå amerikanske og britiske bombefly. 153 mennseke mista livet og det meste av gamlebyen vart øydelagd (men gjennoppbygd etter krigen).

Delar av Thüringen vart ein del av Aust-Tyskland i 1949 og *landkreisen* Gera i 1952. Sidan 1990 har byen vore ein kreisfri by i Thüringen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Jena**

 Reiseguide for Jena frå Wikivoyage
* Bilete Arkivert 2007-09-30 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Jena frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Lysrør er gassfylte røyr der elektrisitet ioniserer gassen og gjer han sjølvlysande, det vil seie skapar lys gjennom fluoresens, ei form for luminescens.
Den tyske lyspæreprodusenten Osrams modell *OSRAM DULUX D* frå 2004, eit 18 watts kompaktlysrøyr.
Spekteret til ein 11 W sparepære (nedst) samanlikna med det kontinuerlege spekteret til ein tilsvarande 60 W glødepære. Dei mørke banda viser kva for frekvensar sparepæra manglar og illustrerer kvifor fargar kan sjå feil ut i dette lyset.
**Lysrøyr**, tidlegare òg kalla **lysstoffrøyr**, eller **fluorescenslampe** er ulike typar gassfylte glasrøyr som blir brukt som lyskjelder i lampar og annan belysning.

Verkemåte
---------

Ved hjelp av ein tennspenning ioniserast gassen i røyret slik at han blir elektrisk leiande. Spenninga blir deretter redusert, og straumen gjennom gassen eksiterar kvikksølvdampen, argon- eller neongassen. Dette skapar plasma som produserer kortbølgja ultrafiolett lys. Det ultrafiolette lyset får lysstoffet (fosfatar) på innsida av glasrøyret til å fluorescere, noko som produserer synleg lys.

Kompaktlysrøyr og sparepærer
----------------------------

Korte lysrøyr kallast *kompaktlysrøyr*.

Kompaktlysrøyr utstyrt med lyspæresokkel som på vanlege glødelampar har ein innbygd omformar i sokkelen, og blir ofte kalla *sparepærer*. Desse kan brukast i ordinære armatur berekna for glødelampar, og brukar berre rundt 20% av energien for same lysutbytte, og varer lenger.

Lysrøyr har ei levetid på ca. 16 000-24 000 timar. Det finst lysrøyr på marknaden som har levetid opptil 84 000 timar, desse blir kalla *Long Life*-lysrøyr. Levetida avheng av brenntid, og dessutan mengder innkoplingar. Lysstyrken blir redusert gjennom heile levetida.

Innlevering av kasserte sparepærer og lysrøyr
---------------------------------------------

I Noreg kan ein, av miljømessige omsyn, levere inn kasserte sparepærer og lysrøyr gratis til butikkar som sel slike varer, utan krav om nykjøp eller at produktet vert kjøpt hos denne forhandlaren.

Sjå òg
------

* Glødelampe, glødelampe lyser ved at straum blir sendt gjennom ein tynn leiar.
* Halogenlampe, halogenlampe er ei glødelampe der kapselen er fylla med ein halogengass.
* Lysdiode, lysdiode (LED) er ein halvleiar-diode som lyser med eit inkohorent monokromatisk ljos når ei likeretta spenning påførast.
* Metalldamplampe, lampe som gjev lys frå ein elektrisk utlading gjennom edelgass og metalldamp.
* Lampe
* Lyskjelde
* Luminescens

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lysrøyr» frå Wikipedia på bokmål, den 7. november 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Hus og heim: Lyskilder*, arkivert frå originalen 2. mars 2008, henta 7. november 2013

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Lysrøyr**

* Erdetfarlig.no (Miljødirektoratet: lysstoffrør, sparepærer og lysrørarmaturer Arkivert 2014-07-03 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NDL

 |
Huayna Cápac, teikna av Guaman Poma på 1600-talet.
**Huayna Cápac** , (quechua *Wayna Qhapaq*, ˈwaina ˈqʰapax, ´ung herskar´), ca. 1476–1525, var den ellevte inkaen og eineherskar i inkariket. 

Som far sin, Túpac Yupanqui, utmerka Huayna Cápac seg som ein militær strateg, marsjerte nordover gjennom Andesfjella og utvida grensa nord for ekvator ved å legge under seg kongeriket Quito. Huayna Cápac hadde talrike friller som gav mange etterkommarar. Ein av sønene var Huáscar som han fekk med den lovrette ektefellen. Manco Cápac II var ein annan lovleg arving, men sjølv tykte han best om var Atahualpa, son av den siste scyri av Quito. Dei siste åra av livet sitt heldt Huayna Cápac til i Quitoprovinsen, sytte for oppsedinga av Atahualpa og tok kan med på militære oppdrag. 

Etter at Huayna Cápac døydde vart hjartet hans heldt tilbake i Quito medan den balsamerte kroppen, som vanen var for alle inkaer, vart ført til Coricancha i Cuzco for å slutte seg til sine forfedrar.

Kjelder
-------

William H. Prescott ,*History of the Conquest of Peru* – World Wide School Library Arkivert 2015-12-23 ved Wayback Machine.

Referansar
1. ↑  Hemming, John: *The Conquest of the Incas*, Macmillan (1970),   
side 30: «His army and court were struck by a violent epedemic that killed Huayna Cápac,…, at some time between 1525 and 1527.»

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
Ein **lysalv** (av engelsk *elves*, som står for **E**missions of **L**ight and **V**ery Low Frequency Perturbations from **E**lectromagnetic Pulse **S**ources) er eit lysfenomen som opptrer i samband med lynutladingar over toreskyer. Dei viser seg som store lysplater i ei høgd på mellom 70 og 100 km opp i lufta og varerer berre vanlegvis eit millisekund. Ein er ikkje heilt sikker på fargen på dei, men trur dei kan vere grønfarga eller ha ein svak raudfarge. Truleg kjem dei av intense elektromagnetiske pulsar, radiobølgjer, som forplantar seg opp gjennom ionosfæren i atmosfæren etter kraftige lynutladingar. Dei kan verte så store som heile 400 km i diameter, men er særs lyssvake, og kan derfor truleg ikkje oppdagast utan hjelpemidlar. 

Lysalvar vart første gong oppdaga under ei romferd utanfor Fransk Guiana den 7. oktober 1990. 

Sjå også: Lyn i den øvre atmosfæren.

Kjelder
-------

* «Lysalv» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Upper-atmospheric lightning» frå Wikipedia på engelsk, den 31. august 2011.*
Koordinatar: 54°28′S 36°57′W﻿

**Hauge Reef** er ei rekkje holmar og skjer i Antarktis som strekkjer seg nordaustover frå austenden av Annenkovøya til eit punkt kring 3 nautiske mil vest-sørvest for Cape Darnley på Sør-Georgia. Dei vart først kartlagde i 1819 av ein russisk ekspedisjon under Fabian Gottlieb von Bellingshausen. Revet vart kartlagd av South Georgia Survey (SGS), 1951–52, og kalla opp etter kaptein Ole Hauge på selfangstskuta «Albatros», som hadde stor kjennskap til kysten av Sør-Georgia, noko som var til stor hjelp for South Georgia Survey.

Kjelder
-------

1. ↑  «Hauge Reef». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 23. oktober 2012.
2. ↑  Alberts, Fred G. red. (June, 1995). *Geographic Names av Antarctica* (PDF) (second utg.). United States Board on Geographic Names. s. 318. Henta 14. oktober 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Hauge Reef» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Jenbach
**Jenbach** er ein by og ein kommune i distriktet Schwaz i forbundslandet Tirol i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 15,3 km² og 7 000 ibuarar. Byen Jenbach ligg i Unterinntal 563 meter over havet, 36 km aust om Innsbruck.

Jenbach er særleg kjend for jarnproduksjon. I 1410 dreiv ein og smelta sølv- og koparmalm frå gruvene i Schwaz. Etter tilgangen på edelmetall byrja minke, vart bygt eit jarnsmelteverk i 1685. Det var opptakta til Jenbacher Werke, eit firma som på 1900-talet mellom anna laga lokomotiv. I dag produserer verket gassmotorar og utstyr til desentralisert varmeutnytting og straumproduksjon. General Electric kjøpte verket i 2003. 

Til og frå jarnbanestasjonen Jenbach går jarnbanelinjer med tre ulike sporvidder. Såleis er Jenbach stoppestad for fjerntoga mellom Innsbruck og München, Salzburg eller Wien (normalspor 1435 mm), sørleg endestasjon for tannhjulbana Achenseebahn (sporvidde 1000 mm) som går nordover til Achensee, medan Zillertalbahn (sporvidde 760 mm) har nordleg endestasjon i Jenbach, den bana går sørover til Mayrhofen i Zillertal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jenbach» frå Wikipedia på tysk, den 23. desember 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Lyshøgtid**, **lysfest** eller **lysfestival** er ei hending som blir markert med lys i ulike former, som eld, fyrverkeri, levande lys, lampar eller elektrisk lys. Mange av dei finn stad på den mørke tida av året, og kan også vera vinterhøgtider.

Lys i ulike religionar
----------------------

Lyshøgtider er tett knytt til den symbolske tydinga av lys i religionar. Dette har ofte med gjenføding av sjelen og anda å gjera, eller at det gode og lyse overvinn det vonde og mørke.

Divalifeiring med lys.
### Lys i hinduismen

I hinduismen er lys knytt til det guddommelege, til devaene i motsats til dei demoniske asuraene, og til eit opplyst sinn. Lys blir brukt i daglege rituale, og folk ber til lysguden Savitr gjennom Gayatri-mantra om å lysa opp verda og sinna deira for å bli kvitt vankunne og villfaringar.

Den største lyshøgtida i hinduismen er divali, eller dipavali, som også blir feira av djainar og sikhar. Ho står mellom anna for lyset sin siger over mørkret, og blir markert ved å tenna lys om natta. Andre lyshøgtider er kartika purnima, tamilske karthikai dipam og onam i Kerala.

### Lys i jødedommen

Innan jødedommen blir lyset sett på som noko som ikkje er av verda, men strøymer ut frå den andre sida av røyndommen. Det er eit symbol på det gode, det vene og det positive. Guddommeleg openberring er i seg sjølv ei openberring av lys. Hannuka er den viktigast lyshøgtida i jødedommen.

### Lys i kristendommen

Luciafeiring i Wien.
Bruk av lys i kristendommen handlar ofte om å leva i Guds lys. Kristne høgtider der lys er viktige er jul, advent, påske, kyndelsmesse og luciadagen.

### Lys i buddhismen

I buddhismen kan lys stå for ulike ting - visdommen som fortrenger mørket av vankuna eller tilstadeverande til det guddommelege i alle menneske. Lysoffer kan oppfattast som å setja andre framfor seg sjølv.

Den burmesiske tazaungdainghøgtida blir feira med lanterner, ofte sende opp med ballongar, til ære for dei gode maktene.

Kjelder
-------

1. 1 2  *Festivals of Light*, Souled Out
2. ↑  *Symbolism of Light in Hinduism*, Hindu Website
3. ↑  Nikhil Bumb (2011), *A Jain Perspective on Diwali*
4. ↑  *Meaning & Significance*, Diwali Festival
5. ↑  «The Motif of Light» - Rabbi Adin Steinsaltz, *The Jerusalem Post*, 2011
6. ↑  *The Light in Buddhism*
7. ↑  *What does Candle/Lamp/Light mean in Buddhism?*, Daily Teaching of Mahayana Buddhism
8. ↑  Promotion of Buddhist tourism circuits in selected Asian countries. United Nations Publications. 2003. p. 38

* *Denne artikkelen bygger på «Winter light festival» frå Wikipedia på engelsk, den 14. desember 2016.*
Koordinatar: 66°42′S 55°29′E﻿

**Jennings Bluff** er eit mørk klippeframspring med flat topp i Nicholas Range i Antarktis, 19 km nord for Storegutt. Han stig kring 100 meter over isen kring og har ei bratt austsidemed ein iskrent i vest. Skrenten vart oppdaga av British Australian New Zealand Antarctic Research Expedition i 1929–31, under Mawson. Han vart kartlagt av norske kartografar frå flyfoto tekne av Thorshavn-ekspedisjonane i 1936–37 og kalla Brattstabben. Han vart fotografert frå Australian National Antarctic Research Expeditions i 1956 og kartlagt på ny, og fekk nytt namn av Antarctic Names Committee of Australia i 1961 etter Noel Durrent Jennings, ein assisterande dieselmekanikar ved Mawson-stasjonen i 1960.

Kjelder
-------

1. ↑  «Jennings Bluff». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 16. januar 2014.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Jennings Bluff» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Markering av karvatsjauth
**Karvatsjauth** er ei nordindisk, hovudsakleg hinduisk høgtid for gifte kvinner. Ho blir markert gjennom at konene faster ein heil dag for å be om vern for ektemannen sin, og utfører visse rituale. Namnet *karva* viser til ei leirkrukke som blir brukt i ritualet, medan *chauth*, 'den fjerde', viser til at dagen fell på den fjerde dagen etter fullmåne i månaden *kartik*.

Koner pynter seg særskild denne dagen, og samlar seg til særskilde måltid og bøner. Til gjengjeld pleier ektemenn gje dei gåver og ekstra merksemd.

Karvatsjauth er tradisjonelt blitt markert i Panjab og delar av Uttar Pradesh, men har spreidd seg frå slutten av 1900-talet gjennom populære indiske kjærleiksfilmar frå 1990-talet. Den auka utøvinga kan òg knytast til gruppepress og framveksten av hindunasjonalisme og auka merksemd mot ein felles hinduisk identitet på denne tida.

Sjå òg
------

* Raksjabandhan

Kjelder
-------

* Madhusree Dutta, Flavia; Neera Adarkar, Majlis (1996), *The nation, the state, and Indian identity*, Popular Prakashan, s. 101–2, ISBN 8185604096
* Gokulsing, K. Moti; Dissanayake, Wimal (2009), *Popular culture in a globalised India*, Taylor & Francis, s. 101, ISBN 9780203884065
* Sharma, Swati (06 Oct 2009), «Over the moon», *Express Buzz* [*daud lenkje*]

* 
*
Huaso og kvinne i ein kveiteåker i Chile i 1940
*Huasoen og vaskekona* av Mauricio Rugendas (1835).
*Rancho at Concon, between Valparaiso and Quillota, Jany 14th 1850* 
Av Edward Gennys Fanshawe frå 1850.
**Huaso** (spansk uttale ˈwaso) er ein landbu og dyktig ryttar frå Chile som kan liknast med den amerikanske cowboyen, den mexicanske charroen (og i nord vaqueroen), gauchoen frå Argentina, Uruguay og Rio Grande Do Sul og den australske stockmanen. Ein kvinneleg *huaso* blir kalla **huasa**, men omgrepet **china** er mykje vanlegare brukt om kona eller kjærasten til ein huaso. Den typiske klesdrakten hennar blir brukt til cuecadansing. Huasoar finst over heile sentrale og sørlege Chile, medan folk med same type arbeid knytt til sauehald i Aysén og Magallanes-regionen er gauchoar. Den viktigaste skilnaden mellom huasoen og gauchoen er at huasosar også driv med jordbruk i tillegg til storfehald.

Huasoar finst særleg i den sentrale dalen av Chile. Dei rir på hestar og bruker typisk ein stråhatt kalla *chupalla*. Dei bruker også eit poncho-liknande plagg kalla *manta* eller ein *chamanto* (opphavleg berre brukt av landeigarar, ettersom dette er mykje meir kostbart) over ein livkort andalusisk jakke, i tillegg til leggings i skinn over støvlettar med sporehaldarar i skinn og ei langskafta spore.

Huasoar er ein viktig del a chilensk kultur, og opptrer gjerne i paradar, fiestaer, ved høgtider og i samband med populærmusikk. Cuecadansing der ei blyg china blir gjort kur til av ein standhaftig huaso, begge i tradisjonelle klede, er vanleg ved slike høve.

Galleri
-------

* Huasoar avbilda tidleg på 1900-talet.Huasoar avbilda tidleg på 1900-talet.
* Monument til den chilenske huasoen i El MirandaMonument til den chilenske huasoen i El Miranda
* Cueacadans i La MonedaCueacadans i La Moneda
* Espuelas, eller sølvstålsporar, til ein chilensk huaso*Espuelas*, eller sølvstålsporar, til ein chilensk huaso

Kjelder
-------

1. ↑  «Huaso». *www.memoriachilena.gob.cl/*. 2018. Henta 15. mai 2020.
2. ↑  «The Huasos of Chile». *www.globetrotting.com.au/*. 2020. Henta 15. mai 2020.
3. ↑  «Los gauchos chilenos». *El Huemul* (på spansk) (Palena Province, Chile). 10. november 2018. Henta 15. mai 2020.
4. ↑  Mularski, Jedrek. *Music, Politics, and Nationalism in Latin America: Chile During the Cold War Era*. Amherst: Cambria Press. ISBN 9781604978889.

* *Denne artikkelen bygger på «Huaso» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mai 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Huaso**
**Lysing i kull og kjønn**  eller **kull-lysing** var etter gammal norsk rett eit vilkår for at barn fødde utanfor ekteskap skulle få arverett etter faren på line med barn fødde innanfor ekteskap.

Kull-lysing var omtalt i Kristian 5s Norske Lov 5–2–71 og i Arvelova av 1854, § 5. Kull-lysinga innebar at faren på tinget muntleg eller skriftleg sanna at barnet var sitt. Barn fødde etter 1. januar 1917 har full arverett etter faren utan kull-lysing. For at eit barn fødd utanfor ekteskap skulle få odelsrett etter faren, var lysing i kull og kjønn nødvendig heilt fram til odelslova av 28. juni 1974. Også etter at denne lova var vedteken, måtte barn som var fødde utanfor ekteskap *før 1917*, som ein overgangsregel lysast i kull og kjønn for å få full arverett etter faren. Desse overgangsreglane vart oppheva i 2009, men kan enno få verknad for saker som gjeld eigarskifte føretatt før 1. juli 2009.

Kjelder
-------

1. 1 2  «kull-lysing». *Store norske leksikon* (på norsk). 29. september 2014.
2. ↑  NOU 2003:26 Om odels- og åsetesretten
3. ↑  Lov om endring av lov om odelsretten og åsetesretten, lov om konsesjon ved erverv av fast eiendom mv. og lov om jord mv.
**Ørnulf Tofte** (12. februar 1922–26. august 2020) var ein norsk politiembetsmann og kontraetterretningssjef i Politiets tryggingsteneste, fødd i Oslo. Tofte byrja i det norske politiet i 1940 og var med på å bygge opp Politiets overvakingsteneste (POT), der han var frå 1948 til 1987. Under den kalde krigen vart han etterkvart politiinspektør og sjef for kontraetterretningstenesta. Det var først og fremst arbeidet med å avdekkje dei sovjetiske etterretningsorganisasjonane KGB og GRU sine ulovlege verksemder på norsk jord, og å verna norske statsinstitusjonar, nøkkelpersonar og nasjonale interesser mot eksterne truslar, som var Toftes hovudarbeidsområde.

Tofte spelte ei viktig rolle i etterforskinga av alle de tre store spionsakene i Noreg under den kalde krigen, dvs. i etterforskninga av Asbjørn Sunde, Gunvor Galtung Haavik og Arne Treholt. Av desse vart Asbjørn Sunde og Arne Treholt dømde, medan Haavik døydde i fengselet før saka kom opp i retten, og det var Tofte som pågreip alle tre. Han er omtalt som «Noregs fremste spionjeger» under den kalde krigen. Tofte har fortalt om erfaringane sine som spionjeger under den kalde krigen i boka *Spaneren* (1987). Han fekk i 1987 Kongens fortenestemedalje i gull.

Overvakingspolitiet under leiing av Asbjørn Bryhn hadde frå 1960-åra jakta på ein ukjend russisk spion, som endeleg vart avslørt som Gunvor Galtung Haavik og arrestert i 1977. Før arrestasjonen av Haavik hadde politiet i september 1965 arrestert Vilhelm Evang sin sekretær Ingeborg Lygren; Bryn ynskte tiltale mot Lygren, men statsadvokat Lauritz Dorenfeldt innstilte på henlegging mot bevisets stilling. Lygren vart lauslaten i desember samme år. Arrestasjonen av Lygren vekte oppsikt og avslutta karrierane til både Asbjørn Bryhn og Vilhelm Evang. Tofte, som deltok i saken som etterforskar, kalla seinar saken «en ulykke». Ifølgje Tofte førte saken til at politiet ikkje sette i gang noka «offensiv etterforskning» for å avsløre «sjefen for et departement», ein annan mistenkt og uidentifisert spion. Overvakingspolitiet erkjente at arrestasjonen av Lygren var ein stor tabbe.

Referansar
----------

1. 1 2  Ørnulf Tofte, *Norsk biografisk leksikon*
2. ↑  Norges største spionjeger, NRK
3. ↑  Jacobsen, Alf R. (1995). *Mistenksomhetens pris*. Aschehoug. s. 117, 166, 238. ISBN 8203261132.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon

 |
Satellittbilete av Messinasundet med namn.
**Messinasundet** (siciliansk *Strittu di Missina*) er det smalaste området mellom austenden av Sicilia og sørenden av Calabria. På det smalaste er det 3,1 km breitt, og nær byen Messina er det 5,1 km breitt. Ein naturleg malstraum ligg midt i sundet, som har knytt sundet til segna om Scylla og Charybdis.

Det går ferjesamband mellom Messina på Sicilia og fastlandet ved Villa San Giovanni og Reggio i Calabria. Det går òg ein hydrofoil mellom Messina og Reggio.

Ei tidlegare høgspentmast på den sicilianske sida av Messinasundet(«Torre Faro»)
I 1957 vart det bygd ei høgspentline på 220-kV over sundet. Høgspentmastene er av dei høgaste i verda. Desse har i seinare tid vorte erstatta av ein undersjøisk kabel, men mastene står framleis som nasjonale monument. 

Sundet er så smalt at ein lett kan sjå fastlandet frå Sicilia.
Dei to byane ved sundet på ei gamal tysk gravering.
Det har vore mange diskusjonar i Italia om å byggje ei bru over sundet. I seinare år har teknologien kome så langt at dette no er mogeleg, men så langt er det ikkje vorte noko av planane. Ein av planane var å byggje ei bru frå Reggio Calabria til Messina, som ligg ovanfor kvarandre på kvar si side av sundet, for å danne ein enkelt by. Dette ambisiøse prosjektet vart kalla *Area Metropolitana integrata dello Stretto* (Integrert Storbyområdet i Sundet) eller berre *Città dello Stretto (Byen ved sundet)*. Det har derimot vore motstand ut frå miljømessige og økonomiske årsaker og mot det å danne ein ny by (særleg hos sicilianske nasjonalistgrupper).

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Strait of Messina frå Engelsk Wikipedia .*

Koordinatar: 38°14′45″N 15°37′57″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
**«Out of Control»** (engelsk for *Ute av kontroll*) eller **«Tha trelathó (Out of Control)»** (gresk Θα τρελαθώ) er ein song av den greske songaren Sákis Rouvás. Songen er skriven av Dimítris Kontópoulos og Aleksándra Zákka. 11. april 2009 var songen teken med på nyutgjevinga av albumet *Írthes*, *This Is Our Night*, og seinare same år vart songen òg teken med på EPen *Spáse to khróno*. Både *This Is Our Night* og *Spáse to khróno* inneheld ein gresk og ein engelsk versjon av songen.

15. juli 2008 vart Sákis Rouvás vald internt av Ellinikí Radiofonía Tileórasi til å representere Hellas i Eurovision Song Contest 2009 i Moskva i Russland. I den nasjonale uttakinga framførte Róuvas tre songer, mellom dei «Out of Control», på engelsk. «Out of Control» fekk ni prosent av røystane og enda på tredje- og sisteplass.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Greece in the Eurovision Song Contest 2009» frå Wikipedia på engelsk, den 16. august 2013.*
* *Denne artikkelen bygger på «Irthes» frå Wikipedia på engelsk, den 16. august 2013.*
* *Denne artikkelen bygger på «Spase To Hrono» frå Wikipedia på engelsk, den 16. august 2013.*
**Peridotitt** er ein ultramafisk magmatisk bergart med eit særs høgt innhald av olivin. Andre vanlege hovudmineral er pyroksen, hornblende, ambifol granat, og ofte med spinell, særleg kromitt, som kan ha økonomisk tyding. 

Viktige bergartstypar innan denne gruppa er dunitt eller olivinstein (med meir enn 90 % olivin), harzburgitt (med vesentleg olivin og ortopyroksen), wehrlitt (med vesentleg olivin og klinopyroksen) og granatperidotitt (med rikelig granat). Han finst som som gangar eller isolerte kuppar og større massiv.

Peridotittar vert lett omdanna til serpentinitt. Truleg kjem mange av peridotittane opphavleg frå den øvre delen av mantelen til jorda, og er ført inn i jordskorpa under deformasjonar knytte til danninga av fjellkjeder. Neve- til hovudstore knollar av peridotitt finst dessutan som innesluttingar i basaltiske lavaer og kimberlittpluggar, som begge òg har opphavet sitt i den øvre mantelen til jorda.

I Noreg finst peridotittar som linser i gneis og skifer i vestre delar av landet mellom Sunnfjord og Troms, og som lag i gabbro i Jotunheimen og Troms/Vest-Finnmark. Dei er gjerne lett kjennelige ved rustbrun forvitringsfarge. Ven granatperidotitt er kjent frå Vanylven og Tafjord på Sunnmøre og frå Otterøya ved Molde.

Kjelder
-------

* Peridotitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 1. desember 2013 frå .
Pergamentmakar. Tysk tresnitt frå 1568.
**Pergament** er eit materiale som vart brukt til bøker og diplom. Det vart laga av fint kalve-, geite- eller saueskinn. Vellum refererer spesifikt til kalveskinnspergament, som er den beste typen. Materialet vart ifølgje Plinius den eldre fyrst brukt i Pergamon under Eumenes I (263–241 f.Kr.) eller Eumenes II (197–160 f.Kr.), og har namnet sitt derifrå.

Skinnet vart skrapa slik at det vart tynt nok til å kunne bindast inn i ei bok. Pergament er eit haldbart materiale, men er sårbart for mygl, bakteriar og skadedyr. Rett oppbevaring er difor viktig. Mange gamle bøker er vortne øydelagde i bibliotek som har hatt fuktig luft eller ikkje god nok kontroll med gnagarar.

Sjølv om pergament vart teke i bruk i antikken var det i mellomalderen materialet hadde gullalderen sin. Det vart etterkvart erstatta av papir, som vart produsert i Europa frå 1000-talet, etter at maurarane hadde introdusert det i Andalusia. Det skulle gå endå ei tid før pergamentet gjekk or bruk, særleg til produksjon av praktverk. Med boktrykkarkunsten forsvann pergament nesten heilt. Frå sist på 1900-talet har materialet vorte teke i bruk att av ein del kunstnarar. 

Ein særskild type pergament er palimpsest. Det er brukt pergament der skrifta er skrapa bort slik at det kan brukast omatt. Ved hjelp av moderne hjelpemiddel som røntgen og infraraudt ljos har ein kunna lese den opphavlege skrifta, noko som har ført til at verk ein trudde var tapte er vorten attfunne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pergament» frå Wikipedia på bokmål, den 18. september 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* NDL

 |
**Perfektum partisipp** er ei av hovudformene ved bøying av verb.

Perfektum partisipp i nynorsk
-----------------------------

Sterke verb dannar perfektum partisipp ved skifte av stomnvokalen etter avlydklasse, tillagt endinga *-en*, frå norrønt *-inn*. (*Å fare, fer, for,*  ***faren***). Somme sterke verb har i nyare språk fått endinga *-dd* eller *-tt*, etter analogi frå linne verb. (*Å slå, slår, slo,* ***slått***). 

Linne verb av fyrste verbklassa (*kasta*) har perfektum partisipp samanfallande med preteritum. For andre linne verb vert partisippet som eit preteritum der ein *e* er teken bort frå endinga (*dømde - dømd, tenkte - tenkt*).

### Adjektivisk bøying

Partisipp har adjektivisk bøying, slik at dei sterke partisippa på *-en* følgjer adjektiva som endar på *-en*, med den skilnaden at partippformene ikkje har sideforma *[-ent]* i nøytrum. Dei linne verba har i regelen adjektivisk bøying, men det er unntaksreglar for verb med visse konsonantkombinasjonar.

Partisipp får samsvarsbøying etter hjelpeverba *vere, verte* og *bli* (han vart dømd, det vart dømt, dei vart dømde), medan dei får vanleg nøytrumsform etter *ha* og *få* (han har dømt, han fekk dømt).

Partisipp kan gradbøyast i komparativ og superlativ ved omskriving med *meir* og *mest*.

Kjelde
------

* Olav T. Beito *Nynorsk grammatikk* Det Norske Samlaget 1986 ISBN 82-521-2801-7
***Ouverture i fransk stil***, BWV 831, originaltittel ***Overture nach Französicher Art*** , òg kjend som ***Fransk Ouverture*** og publisert i andre halvdel av Clavier-Übung II i 1735 (i lag med *Italiensk konsert*), er ein suite i H-moll for cembalo med to manualar av Johann Sebastian Bach.

Uttrykket «Ouverture» viser til at suiten startar med ein ouverture-sats og var eit vanleg fellesnamn for franske suitar. 

Satsar:

1. Ouverture
2. Courante
3. Gavotte I/II
4. Passepied I/II
5. Sarabande
6. Bourrée I/II
7. Giga
8. Ekko

Lengda på stykket er om lag 30 minuttar. 

Stilen på dette verker referer til komponistar som François Couperin som hadde publisert musikkverk i denne suite-forma. Slike suitar hadde vorte komponert for både soloinstrument og orkester. Bach sine verk, hovudsakleg for cembalo, nyttar ein rikare lyd enn det som var vanleg for dei franske komponistane han refererte til.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 25. april 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Bokmelding av Yo Tomita*, arkivert frå originalen 24. mars 2021, henta 25. april 2010

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fransk Ouverture: Fritt tilgjengelege notar på International Music Score Library Project.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BNF
* BNF (data)

 |
|  |
| --- |
| **Storfrytle** |
| StorfrytleStorfrytle |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Grasordenen Poales |
| **Familie:** | Sivfamilien Juncaceae |
| **Slekt:** | Frytle *Luzula* |
| **Art:** | **Storfrytle** *L. sylvatica* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Luzula sylvatica***Gaudin |

**Storfrytle** er ei plante i sevfamilien. Arten si utbreiing ligg innanfor Europa. Planta vert kring 50 cm høg og veks i store tuver med broddspisse blankt mørkgrøne blad med hår i kanten. Blada står grøne om vinteren. Rakt strå og stor greina kvast. Storfrytle har brune sylspisse blomsterblad og blank svartbrun kapsel. Panta blomstrar kring mai månad i lier utmed kysten. Ho veks i Noreg frå Aust-Agder til Helgeland og også i Lofoten, og er funnen opp til 700 m i Sogn.

Kjelder
-------

* Dansk Wikipedia.
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* EOL

 |
| Harwich  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Harwich is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Essex |
| Distrikt | Tendring |
| Grunnlagd | 1100-talet |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2011) | 17 684 |
| Koordinatar |  51°56′″N 1°16′″E﻿Koordinatar: 51°56′″N 1°16′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | CO12 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1255 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Harwich**
 |

**Harwich** er ein hamneby i Essex i England. Han ligg på Nordsjøkysten, med havet mot aust, i distriktet Tendring. Dei næraste byane er Felixstowe i nordaust, Ipswich i nordvest og Colchester i sørvest. Ein meiner at byen vart grunnlagt på midten av 1100-talet.

Posisjonen ved utløpa av elvane Stour og Orwell og det at Harwich er den einaste sikre hamna mellom Themsen og Humber tyder at han lenge har vore ein viktig stad for sjøfarande, både sivile og militære. Byen vart sterkt befesta, med fort og batteri. Royal Navy har ikkje lenger nokon base i Harwich.

Blant kjende personar med tilknyting til Harwich finn ein Samuel Pepys som var parlamentsmedlem for byen, og Christopher Jones som åtte ein fjerdedel av skipet «Mayflower»; Harwich var heimehamna til det kjende skipet.

Det er regelmessige ferjer frå Parkeston, som eigenleg er ein landsby rett utanfor Harwich, til Hoek van Holland i Nederland og til Esbjerg i Danmark. Det er per 2006 planar om ei ny containerhamn i Bathside Bay.

I tillegg til at Parkeston hengjer saman med Harwich har byen òg vakse saman med Dovercourt, og ein refererer ofte kollektivt til dei som Harwich.

Electric Palace Cinema er ein av dei eldste kinoane som er bygd spesielt for formålet. Det originale prosjektorrommet og den ornamentale fasaden er verna.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Harwich» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2011.*

1. ↑  Office for National Statistics. Key Figures for 2011 Census: Key Statistics - Area: Harwich (Parish).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
|  |
| --- |
| **Storfregattfugl** |
| Storfregattfugl, Fregata minor Foto: Jason CorriveauStorfregattfugl, *Fregata minor* Foto: Jason Corriveau |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Storfregattfugl Utbreiinga av Storfregattfugl |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sulefuglar Suliformes |
| **Familie:** | Fregattfuglar Fregatidae |
| **Slekt:** | Fregattfuglar *Fregata* |
| **Art:** | **Storfregattfugl** *F. minor* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Fregata minor***Gmelin, 1789 |

**Storfregattfugl** (*Fregata minor*) er ein vidt spreidd sjøfugl i fregattfuglfamilien. Store hekkekoloniar av denne arten finst i Stillehavet inkludert Galapagosøyane og Indiahavet, i tillegg til ein populasjon i Sør-Atlanteren.

Storfregattfuglegg
Storfregattfugl er ein lettbygd, stor fugl, opptil 105 cm lang, og med overvegande svart fjørdrakt. Arten viser kjønnsdimorfisme; hoer er større enn vaksne hannar og har kvitfarga hals og bryst, og skulderfjøra hos hannen har ein lillagrøn glans. I hekkesesongen vil hannen blåse opp ein raud strupesekk.

Arten lever av fisk som dei tar i flukt frå havoverflata, oftast flygefisk, og medmerkar i kleptoparasittisme, men sjeldnare enn andre fregattfuglar. Dei finn føda i pelagiske farvatn innanfor 80 km frå hekkekolonien eller kvileområde.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Great Frigatebird» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juli 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Storfregattfugl**

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Fregata minor** 

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Storfregattfugl |
| Svensk | Större fregattfågel |
| Dansk | Stor fregatfugl |
| Engelsk | Great Frigatebird |
| Tysk | Bindenfregattvogel |
| Fransk | Frégate du Pacifique |
| Russisk | Bolsjoj fregat (Большой фрегат) |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS
* EOL

 |
Koordinatar: 40°36′N 31°16′E﻿

**Abantsjøen** (tyrkisk *Abant Gölü*) er ein innsjø i provinsen Bolu nordvest i Anatolia i Tyrkia, danna etter eit stort jordras. Innsjøen ligg 1328 meter over havet, 32 km frå byen Bolu. Det er eit populært fritidsområde og ligg 21 km frå vegen mellom İstanbul og Ankara ved Bolufjellet. Abantsjøen er ein naturpark.

Innsjøen har eit areal på 1,28 km2 og er på det djupate 18 meter. Det ligg to store hotell ved innsjøen. Det veks svartfuru, furu, eik, ask, agnbøk, piletre, einebærbusk, tamarisk, hassel, mispel og jordbærtre er av tre som veks i skogen kring innsjøen. Her finn ein òg villsvin, dåhjort, rådyr, brunbjørn, gråulv, raudrev, sjakal og kanin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lake Abant Nature Park» frå Wikipedia på engelsk, den 13. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Abantsjøen**

* Reiseguide Arkivert 2009-05-30 ved Wayback Machine.
* Om Abantsjøen Arkivert 2018-08-05 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 62°50′2.9364″N 7°4′48.007″E﻿

Harøyfjorden med Harøya, frå fastlandet i sør. Foto: Øystein H. Brekke

**Harøyfjorden** er ein fjord ytst i Romsdal i kommunane Haram (på Sunnmøre), Midsund, Sandøy, Aukra og Fræna. Fjorden ligg mellom øyane Haramsøya, Flemsøya, Fjørtoft, Harøya, som fjorden er kalla opp etter, og Sandøy i nordvest og vest, og Dryna, Midøya, Otterøya og Gossa i søraust og aust. 

Fjorden har ei lengd på om lag 43 km frå sørvest til nordaust forbi Gossa og til Bud. Mellom øyane i vest går fleire fjordar inn til Harøyfjorden, som Fjørtoftfjorden, Nogvafjorden og Longvafjorden. I aust går Frænfjorden austover frå austsida av Gossa, Grunnefjorden går austover på mellom Gossa og Otterøya, medan Midtfjorden, den ytste delen av Romsdalsfjorden går austover på sørsida av Dryna

To ferjesamband kryssar fjorden. Det eine går mellom Fjørtoft, Flemsøya, Dryna og Brattvåg, medan det andre går mellom Finnøya, Orta, Gossa, Ona og Sandøy. 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 63°11′22.859″N 8°44′15.230″E﻿

Vinjeøra inst i VinjefjordenFoto: Kasschei

**Vinjefjorden** er ein smal og lang fjord som strekkjer seg frå Hemne i Trøndelag til Aursundet og Valsøyfjorden i Aure og Halsa i Møre og Romsdal. Europaveg 39 går langs heile sørsida av fjorden, medan Fylkesveg 359 går langs delar av nordsida.

Vinjefjorden strekkjer seg offisielt frå Vinjeøra i aust og heilt til Kristiansund i vest, men på grunn av sunda Aursundet, Imarsundet og Sålåsundet i nord og sidefjordane Valsøyfjorden, Skålvikfjorden og Halsafjorden i sør, vert han stundom berre rekna for å strekkje seg til Aursundet. Korsnesfjorden er namnet på fjorden sør for Stabblandet, medan Arasvikfjorden ligg på sørsida av Ertvågsøya. 

Vinjefjorden aust for Arasvikfjorden er 25 km lang og er på det djupaste 224 m djup. Heile Vinjefjorden frå Talgsjøen i aust er 53 km lang og rundt 320 m djup på det djupaste. 

Vinjefjorden er kjent som ein «sildefjord» men det vert òg fiska laks, sei og torsk helt oppe i 20 kg. Den 30. august 2005 rømde vel 850 000 oppdrettslaks frå Marine Harvest på Tustna og mykje av den fisken som rømde tok vegen til Vinjefjorden. Dermed vart fjorden full av laks og lokalbefolkninga hamstra fleire hundre kilo laks .

På nordsida av den indre delen av fjorden strekkjer den lengste samanhengande hasselskogen i Nord-Europa seg oppetter fjellsida.

Referansar
----------

1. ↑  Hovden, *Fjordene koker av rømt oppdrettslaks* Arkivert 2007-10-04 ved Wayback Machine. Søvesten, 15/8-2007. (lenka 15/10-2007).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |