recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Måndalen** er ei bygd i Rauma kommune i Møre og Romsdal. Bygda har om lag 900 innbyggjarar og er senteret på sørsida av Romsdalsfjorden i kommunen.
Bygda omfattar Voll, Samset, Bruaset, Skare, Venås, Bø, Moen, Roknem, Skeie, Sæbø, Oterholm, Søvika og Hovde. Sentrum i bygda ligg på Voll. Fram til kommunesamanslåingane i 1964 tilhøyrde Måndalen Voll kommune.

Elva Måna renn gjennom bygda og ut i Vollabukta ved Måna camping. Den viktigaste sideelva er Vemora. Det går laks både i Måna og til tider i nedste del av Vemora.

Nede ved fjorden ligg Voll kyrkje som er ei trekyrkje frå 1896.

Næringsliv
----------

I tillegg til tradisjonelt jordbruk har bygda lang tradisjon med konfeksjons- og trevareindustri. Mest kjent er Wenaas og Måndalen trevare.
Bygda har fleire bygg- og anleggsfirma, i tillegg til transportfirma. Investeringsselskapet Wenaas-gruppen har sitt hovudkontor på Voll. Det er eit av Noregs største innanfor hotelleigedom.
Tidlegare hadde bygda ein sportsfiskereidskapsindustri. Dei mest kjente produkta var Møre-Silda, Søvik-svivel og Oterlinen Record.

Måndalen har eigen brannstasjon underlagt Rauma Brannvesen.

Tørla vassverk er det lokale vassverket. Drikkevatnet kjem frå Svartevatnet og inntaket er i elva Tørla. Det blir distribuert i nesten heile bygda inklusive Hovde og Søvika.

Bygda har Måndalen skule med trinna 1-10 og barnehage, Voll omsorgssenter med 22 plassar, eit bakeri og ein frisørsalong, daglegvarebutikk med post, småbåthamn, kai med stupetårn, kafe, campingplass, badeplass og bensinstasjon.

Idrett
------

Måndalen idrettslag har ei aktiv fotballgruppe. Laget spelte i 3. divisjon i sesongane 2007-2009.
Laget bygde i 2009 *Måndalshallen* som er ein idrettshall med kunstgras. I 2011 vart idrettsbanen oppgradert med fast dekke. Banen har 8 løpebanar og kan arrangere nasjonale friidrettsstemne.

For den som er tur/fjell-interesserte, sel turgruppa i Måndalen idrettslag turorienteringskart på den lokale butikken (mai-oktober). Den viser kartreferansar til aktuelle fjellvatn, fjelltoppar og setrer. Stigar er merkte på kartet.

Forsamlingslokale
-----------------

* Måndalen ungdomshus - Råkjè
* Måndalen bedehus
* Idrettshuset (tidlegare Go'bit'n kafe)

Historie
--------

Ved røystingane i 1905 stemte alle for oppløysing av unionen med Sverige og 171 for at prins Carl skulle bli Noregs konge og 60 imot.

Kjente måndalingar
------------------

Bygda har fostra nasjonalt kjente personar:

* Oddgeir Bruaset (f. 1944), journalist i NRK
* Ingvald Raknem (1910-1980), professor
* Knut Samset (1879-1936), misjonær
* Lars Wenaas (f. 1951), næringslivsleiar

Kjelder
-------

1. ↑  Måndalen brannstasjon
2. ↑  Rauma kommune[*daud lenkje*]
3. ↑  *Rauma brannvesen*, arkivert frå originalen 17. september 2011, henta 11. august 2012
4. ↑   Arkivert 2016-01-24 ved Wayback Machine. Måndalen barne- og ungdomsskule
5. ↑  *Nettstaden til Rauma kommune*, arkivert frå originalen 18. mars 2016, henta 9. januar 2010
6. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til Måndalen vel[*daud lenkje*]
* Måndalen på romsdal.com
* Voll sansehage[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Ein **månedag** er tida det tar månen å rotere ein heil runde rundt sin eigen akse *med omsyn på sola*. Samstundes er det òg tida det tar månen å gjere ein runde rundt jorda og kome tilbake til same fase, altså tida det tar frå ein nymåne til neste nymåne. 

Eit **månedøgn** er tida mellom to påfølgjande øvre kulminasjonar av månen. På grunn av den ujamne rørsla til månen kan det varierer mellom 24 timar 39 minutt og 25 timar 8 minutt, men er i middel 24 timar, 50 minutt og 28 sekund.

Med omsyn til stjernene brukar månen 27 dagar, 7 timar og 42,2 minutt på ein runde rundt jorda, men sidan jord-måne-systemet samstundes har flytta seg rundt sola, må månen gå noko lenger for å kome tilbake til same fase. I snitt er denne baneperioden 29 dagar, 12 timar, 44 minuttar og 3 sekund. Dette er ei gjennomsnittleg tid sidan farten til jord-måne-systemet rundt sola varierer litt gjennom året på grunn av eksentrisiteten til banen. I tillegg vil små skilndader i tyngdefeltet frå sola skape periodiske variasjonar i månebanen. 

I oseanografi er ein **månedag** tida det tar jorda å rotere rundt sin eigen akse *med omsyn til månen*. Dette er tida frå månen står i senit til neste gong månen står i senit, om lag 24 timar og 50 minuttar. Denne perioden vert òg kalla tidvassdag.

Månekalender
------------

I somme månekalenderar, som hindukalenderen, er ein **månedag** eller tithi definert som 1/30 av ein månemånad, eller tida det tar for lengdegradsvinkelen mellom månen og sola å auke med 12 grader. Med denne definisjonen varierer lengda på månedagen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lunar day» frå Wikipedia på engelsk, den 17. juni 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* «Månedøgn», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

* Månedagar og andre månedatar for mange forskjellige byar
**Ala** (arabisk علاء, ‘alá’) er den nittande og siste månaden i bahaiåret, og er ein fastemånad. Månaden kjem etter dei innskotne dagane *ayyám-i-há* og varer frå 2. til 20. mars etter den vestlege kalenderen. Namnet på månaden tyder noko slikt som «høgheit». Fastetida er kjend som «nittendagarsdasta».

Fastemånaden er kjend frå babismen, forløparen til bahai. Bahaullah vidareførte fasten, men endra fleire av reglane.

Under fasten skal ein ikkje eta eller drikka frå soloppgang til solnedgang.
Bahaiar skal halda fasten frå dei er femten til dei er sytti. Det finst unntak, til dømes for sjuke, reisande, folk som gjer hardt kroppsarbeid og gravide, ammande eller menstruerande kvinner.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Walbridge, John (11. juli 2004). «Fasting». Bahá'í Library. Henta 17. september 2008.
2. ↑  Smith, Peter (2000). «fasting». *A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith*. Oxford: Oneworld Publications. s. 157. ISBN 1-85168-184-1.
3. ↑  Effendi, Shoghi (1973). *Directives from the Guardian*. Hawaii Bahá'í Publishing Trust. s. 28.

* *Denne artikkelen bygger på «Bahá'í calendar» frå Wikipedia på engelsk, den 1. mars 2010.*

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Nineteen-Day Fast» frå Wikipedia på engelsk, den 5. april 2018.*
Landgangsfarty på veg mot land. Bilete frå Imperial War Museum.
Britiske kommandosoldatar ved eit brennande ammunisjonslager. Frå Imperial War Museum.
**Måløy-raidet** eller **Måløyraidet** var eit åtak mot det okkuperte Noreg under den andre verdskrigen. Militæroperasjonen fekk det engelske kodenamnet «Operation Archery» (operasjon bogeskyting). 

Åtaket vart planlagt, leia og gjennomført av den britiske militæreininga Special Operations Executive (SOE). Norske mannskap deltok. Eininga vart kalla «Commandos», kommandostyrkjer. 

Aksjonen vart sett i verk i romjula 1941 (26. – 28. desember). Samstundes med åtaket på Vestlandet vart "operation Anklet" iverksett mot Reine og Moskenes i Lofoten. Operasjon Anklet i Lofoten tente først og fremst som avleiing for det større åtaket retta mot mål i Måløy og på Vågsøy. Desse to åtaka var dei fyrste, større, kombinerte åtaka etter at Kompani Linge var formelt organisert.

I operasjon Archery deltok ein styrke på 576 mann, av dei 51 offiserar. Mellom desse var Martin Linge og 15 andre frå Kompani Linge. Fabrikkar, lagerbygg i tillegg til tyske forlegninger i målområdet vart påført skadar og 8 skip vart senka. Åtaket var militært sett vellukka, men Linge sjølv fall.

Åtaket var nok til å overtyda Adolf Hitler om at store styrkar måtte til for halda Noreg. Den britiske militærmakta ynskte å få det til å sjå ut som om ein større invasjon var under planlegging. Ein grunn for britane til å invadera Noreg var å setja press på Sverige og Finland. 
Tyskarane oppgraderte særleg forsvaret langs kysten. Slagskipa «Gneisenau», «Admiral Hipper», «Lützow», «Prinz Eugen», «Tirpitz» og «Scharnhorst» vart sende til Noreg. Om desse hadde vorte sett inn andre stader kunne det hatt stor innverknad. 

Måløy-raidet førte til stor aktivitet frå tysk side i Måløy, og i området er det mange krigsminne som er dokumentert og registrert gjennom prosjektet Lokale kulturminneplanar.. Kulturminna er mellom anna tilgjengelege på Kulturminnesøk.no

Sjå òg
------

* «Operation Anklet» i desember 1941 mot Lofoten.
* Lofotraidet «operation Claymore» mars 1941 mot Lofoten.
* Svalbardraidet «Operation Gauntlet» august 1941 mot Svalbard / Spitsbergen.
* Vemork- aksjonen «Operation Gunnerside» februar 1943 mot tungtvassfabrikken på Rjukan.
* Operasjon Kitbag commandoraidet mot Florø 15.12. 1941 som aldri vart gjennomført

Kjelder
-------

1. ↑  Sogn og Fjordane fylkeskommune si nettside på prosjektet lokale kulturminneplanar. Besøkt 22 januar 2014

* Nettside om Måløyraidet Arkivert 2004-12-15 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN

 |
**Cottrell James Hunter** (14. desember 1968–28. november 2021) var ein USA-amerikansk friidrettsutøvar frå Washington DC som tok gullmedaljen i kulestøyting under VM 1999, to år etter han tok bronsen i VM 1997. Han kom i vanry etter å ha vorte avslørt for si innblanding i dopingskandalen BALCO.

Aktiv
-----

Hunter vann kulestevlinga i panamerika-leikane 1995 i Mar del Plata med eit støyt på 20,52 m. To år seinare tok han bronsemedaljen i same øvinga under VM 1997 i Aten, trass i moderate 20,33 m. Under VM 1999 i Sevilla låg han på andreplassen før den siste omgangen. Han slo då til med ny personbeste på 21,79 m og vart dermed verdsmeister med god margin. Ved OL-kvalifiseringa for USA i Raleigh i juni 2000 sette Hunter personleg rekord med 21,87 m.

### Doping

Like etter han kvalifiserte seg til Sommar-OL 2000, vart Hunter på Bislett Games i Oslo hekta for bruk av det forbodne middelet nandrolon. Han vart der etter utestengd frå idretten og la opp. Då BALCO-saka vart rulla opp i 2003, kom for ein dag at Hunter var ein av dei mange idrettsutøvarane som systematisk hadde vore dopa over fleire år.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1991 i Tokyo: Nr 18 (17,97 m)
* OL 1996 i Atlanta: Nr 7 – 20,39 m
* VM 1997 i Aten: Bronsemedalje – 20,33 m
* VM 1999 i Sevilla: Gullmedalje – 21,79 m, framom Oliver-Sven Buder (21,42 m)

Frå 1998 til 2001 var Hunter gift med Marion Jones.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «C. J. Hunter» frå Wikipedia på engelsk, den 13. september 2018.*
* «C. J. Hunter» (på engelsk). Olympedia. Henta 12. mars 2023.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Inchgarvie ligg like under Forth Bridge
**Inchgarvie** (stundom kalla «Inch Garvie») er ei lita øy i Firth of Forth. Øya har hatt busetnader sidan seint på 1400-talet, men er ikkje lenger busett.

Namnet kjem frå *Innis Garbhach* som på skotsk-gælisk tyder «Ru øy».

Det vart bygd eit slott på Inchgarvie av King James IV kring 1490, truleg som ei festning. Mellom 1519 og 1671 vart borga nytta som fengsel. Seinare vart det bygd fleire festningsverk på øya. I 1878 starta bygginga av Forth Rail Bridge på Inchgarvie, men planane vart skrinlagde. Seinare vart brua bygd og ein av utkragane var ein del av kaianlegget på øya.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Inchgarvie» frå Wikipedia på engelsk, den 8. februar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Grant, James (1980). *Old and New Edinburgh*. Cassell & Co, London, Paris, New York.

1. ↑  «Scottish Gazetteer - Overview of Inchgarvie Island». *Edinburgh University Geography Dept*. Henta 8. februar 2010.

| * v
* d
* e
Øyar i Firth of Forth |
| --- |
| Bass Rock • Craigleith • Cramond Island • Eyebroughy • Fidra • Inchcolm • Inchgarvie • Inchkeith • Inchmickery • The Lamb • Isle of May |
| Alloa Inch (elveøy), Rosyth Castle (tidlegare øy) |

Koordinatar: 56°0′3″N 3°23′11″W﻿
**Miguel Ángel Indurain Larraya** (fødd 16. juli 1964) er ein tidlegare spansk syklist som vert rekna for ein av dei beste syklistane i historia.

Frå 1991 til 1995 vann Miguel Indurain Tour de France fem gongar på rad, noko ingen andre hadde greidd før. I 1992 og 1993 vann Indurain dessutan etapperittet Giro d'Italia. I 1994 sette han verdsrekord i 1 times sykling ved å leggje bak seg 53,040 kilometer.

I 1996 forsøkte Indurain å vinne Tour de France for sjette gongen, men måtte då sjå seg slått av den danske syklisten Bjarne Riis, som seinare har medgjeve at han brukte doping for å kome til topps. Under dei olympiske leikane i Atlanta same år, tok Indurain gull i temporittet. Etter denne OL-sigeren la Indurain opp som syklist.

Seinare har Lance Armstrong slått Indurains rekord ved å vinne Tour de France sju gongar, frå og med 1999 til og med 2005.

Høgdepunkt i karrieren
----------------------

Tour de France
1987: 97.plass
1988: 47.plass
1989: 17.plass
1990: 10.plass
1991: **1.plass**
1992: **1.plass**
1993: **1.plass**
1994: **1.plass**
1995: **1.plass**
1996: 11.plass
Giro d'Italia
1992: **1.plass**
1993: **1.plass**
1994: 3.plass
Vuelta a España
1985: 84.plass
1986: 92.plass
1987: Braut
1988: Braut
1989: Braut
1990: 7.plass
1991: 2.plass
1996: Braut

Bakgrunnsstoff
--------------

* Profil hjå www.cyclingworld.dk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BNE

 |
|  |
| --- |
| **Flodørn** |
| Frå Lake Baringo, KenyaFoto: Mehmet KaratayFrå Lake Baringo, KenyaFoto: Mehmet Karatay |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Haukefuglar Accipitriformes |
| **Familie:** | Haukefamilien Accipitridae |
| **Slekt:** | *Haliaeetus* |
| **Art:** | **Flodørn** *H. vocifer* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Haliaeetus vocifer***Daudin, 1800 |

**Flodørn** (*Haliaeetus vocifer*) er ein fugleart i haukefamilien. Han er ei afrikansk ørn i slekt med havørn. Flodørn er nasjonalfuglen til Zimbabwe og Zambia.

Flodørn i Botswana.
Flodørnegg.
Flodørn er ein stor ørneart der hoa (3,2-3,6 kg) er større enn hannen (2-2,5 kg). Hoa har eit vengespenn på rundt 2,4 meter, medan spennet til hannen er omtrent 2 meter. Kroppen er hovudsakleg brun med svarte store venger. Hovudet, brystet og stjerten er kvit og han har gult nebb med ein svart tipp.

Flodørn lever hovudsakleg av fisk, som ho jaktar på frå tre. Ho stupar ned til vatnet, fangar fisken med klørne og et han oppe i treet att. Flodørn lever i Afrika sør for Sahara og er vanleg nær ferskvassjøar og elvar. Fuglen kan også nokre gonger halda til ved kysten ved elvemunningar og lagunar.

Bakgrunnsstoff
--------------
*For drikkeskikken, sjå skåling.* 
**Skål** eller **bolle** er eit ope, rundt ilåt som ein kan ha mat eller drikke oppi. Det kan brukast til tillaging, oppbevaring og servering av næringsmiddel. Ei skål er ofte mindre enn ein bolle. Ordet «skål» stammar frå norrønt *skál*, og er i slekt med orda «skal», «skjel» og «skalle».

Skåler kan vera laga av menge ulike materiale, som keramikk, porselen, glas, plast eller tre. 

I tillegg til daglegdags bruk kan skåler ha seremoniell tyding som offerskål eller døypefont.

Sjå òg
------

* Snippeskål
* Ølbolle

Galleri
-------

* Bronseskåler frå sein bronsealder, no ved British Museum.
* Romersk terrakottabolle frå 100-talet.
* Keramikkbolle frå anasazikulturen frå 900-talet.
* Persisk keramikkskål frå 1100-talet, no ved Musée du Louvre.
* Kinesisk porselensskål frå Qing-dynastiet.
* Trebolle frå Indonesia.
* Terrakottabolle.
* Bolle i pyrex.
* Matskål i poscelen med frukostblanding oppi.
* Japansk risskål.

Kjelder
-------

1. 1 2  «skål» i Nynorskordboka.
2. ↑  «bolle» i Nynorskordboka.
**RS-28 Sarmat** (russisk РС-28 Сармат; NATO-rapporteringsnamn **SATAN 2** eller òg **SS-X-30**) er eit tungt interkontinentalt ballistisk missil med MIRV-atomstridshovud som skal bruke flytande brennstoff. Nemninga SS-X-30 tyder på at det i framtida vil kallast **SS-30**. Det tunge missilet kan lastast med ti (10) stridshovud av standard tyngde, og med sprengverknad på 550 kilotonn TNT, eller 15 av den lette typen. Ved bruk av hypersonisk glidefly (HGV), til dømes av typen IO-71, kan missilet ta med 24 av desse som nyttelast.
I februar 2014 vart det annonsert at missilet var venta ferdig for utplassering i 2020.

Kjelder
-------

1. ↑  Новую тяжелую ракету "Сармат" будут делать в Красноярске *Rossiyskaya Gazeta*, 2. feb. 2015.
2. ↑
3. ↑
4. ↑  «SS-30 ?? / R-X-? Sarmat New Heavy ICBM». globalsecurity.org. Henta 17. januar 2015.
5. ↑  «Russia plans new ICBM to replace Cold War 'Satan' missile». Reuters. 17 Dec 2013. Arkivert frå originalen 18. januar 2015. Henta 17. januar 2015.
6. ↑  «Sarmat ICBM to be ready by 2020». 25. februar 2014. Henta 17. januar 2015.

---

* *Denne artikkelen bygger på «RS-28 Sarmat» frå Wikipedia på engelsk, den 29. januar 2017.*

*
|  |
| --- |
| **Flodhest** |
| Flodhest under vatnFlodhest under vatn |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** VU SårbarKart som viser tidlegare (raudt) og noverande (grønt) utbreiingsområde for flodhest. Kart som viser tidlegare (raudt) og noverande (grønt) utbreiingsområde for flodhest. |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Klauvdyr Artiodactyla |
| **Familie:** | Flodhestar Hippopotamidae |
| **Slekt:** | *Hippopotamus* |
| **Art:** | **Flodhest** *H. amphibius* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Hippopotamus amphibius***Linnaeus, 1758 |

**Flodhest** eller **elv(e)hest** (*Hippopotamus amphibius*) er den største nolevande flodhesten og den einaste nolevande arten i slekta *Hippopotamus*.

Flodhesten fanst tidlegare i Afrika heilt nord til Nilen og i Jordanelva i Asia. I dag lever ville flodhestar berre i Afrika sør for Sahara. Dyra er rekna som sårbare av IUCN.

Flodhest i Tanzania.
Flodhestflokk i Tanzania.
Video av flodhestar.

Skildring
---------

Flodhestar er kraftige, tjukkhuda og nesten hårlause dyr.
Vaksne dyr har vanlegvis ei skulderhøgd på rundt 1,4 meter og ei lengd på 3,3–3,5 meter, men kan nå opptil 4,5 meter. Hannar er større enn hoer og veg gjerne mellom 1600 og 3200 kg, medan hoer kan bli opptil 650-2350 kg. Nyfødde flodhestar er 25-5 kg tunge.

Dyra har store hovud med kraftige kjevar og store tenner. Fortennene og hjørnetennene veks livet gjennom. 
Beina er korte og dei har fire tær på kvar fot. Tærne kan sprika og har symjehud.

Flodhesten er tilpassa eit liv der han er mykje nedsenkt i vatn, med auge, øyre og nasebor på oversida av hovudet. Nasebora kan lukkast.

Levevis
-------

Flodhestar lever i og ved elver, sjøar og sumper. Dei held til i flokkar som typisk omfattar 10-15 individ, men kan også danna større flokkar på opptil 150 dyr. Flodhesthannar kan vera særs aggressive mot kvarandre.

Dei er planteetarar som hovudsakleg et plantar som veks ved vatnet dei held til i. Som regel går dei på land og beiter om natta.

Flodhest og menneske
--------------------

Flodhestskulptur frå Det gamle Egypt.
Flodhest har blitt jakta på for kjøt, feitt, skinn og tenner. Særleg dei store nedre hjørnetennene er blitt brukt som kjelde til elfenbein. Sidan 1900 har talet på ville flodhestar gått tilbake grunna jakt og habitattap.

Flodhestar kan drepa menneske. Dei kan også gjera stor skade på avlingar i jordbruket.

Kjelder
-------

1. ↑  Stephen Rwembeho, «Rwanda: Hippo Kills Farmer in Late Night Attack», allafrica.com (7 January 2013); Sheriff Barry, «Parks & Wildlife director comments on the hippo rampage in CRR » Arkivert 2013-02-13 ved Wayback Machine. *Daily Observer* (November 15, 2012)

* «flodhester» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «flodheste» i *Den Store Danske*
* «Hippopotamus amphibius», IUCN Red List

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Flodhest**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ITIS
* EOL
* NDL

 |
**Fornyings-, administrasjons- og kyrkjedepartementet** (forkorta FAD) var eit norsk departement som vart formelt oppretta 1. januar 2006. 

Departementet fekk ved opprettinga ansvaret for saksfeltet til det tidlegare Moderniseringsdepartementet, i tillegg til nordisk samarbeid. Departementet sitt hovudfokus er modernisering av offentleg sektor, konkurranse i næringslivet, kyrkje, minoritetar og IT. Departementet har eit samla ansvar for konkurransepolitikken, koordinering av Informasjonsteknologipolitikken for heile samfunnet, kyrkja, kongehuset, nasjonale minoritetar, leiarutvikling, organisasjonsutvikling og omstilling i statsforvaltinga, servicefunksjonar for departementsfellesskapet og statleg sektor generelt. Departementet har arbeidsgjevaransvar for statstilsette. 

1. januar 2014 blei departementet lagt ned og dei fleste ansvarsområda overført til det nyfusjonerte Kommunal- og moderniseringsdepartementet.

Historikk
---------

Moderniseringsdepartementet vart oppretta den 1. oktober 2004. Arbeids- og administrasjonsdepartementet ogNærings- og handelsdepartementet hadde før dette ansvaret for saksområda.

Endring av departementet frå 1. januar 2010
-------------------------------------------

Regjeringa Stoltenberg II har bestemt at kyrkjesakene skal flyttast frå Kultur- og kyrkjedepartementet til Fornyings- og administrasjonsdepartementet med verknad frå 1. januar 2010. Namnet på departementet blir då **Fornyings-, administrasjons- og kyrkjedepartementet**.

Politisk leiing
---------------

Rigmor Aasrud frå Arbeidarpartiet er frå 20. oktober 2009 statsråd og sjef for departementet.

Nynorsk namngjeving av departementet
------------------------------------

Dagen etter at eit oppslag på nynorsk.no (18.10.05) kritiserte namnet på «Fornyelsesdepartementet» for å ikkje vere nynorskvenleg, slo dåverande nyutnemnde fornyingsminister Heidi Grande Røys, som kjem frå Sogn og Fjordane, fast at namnet på departementet skulle vere fornyingsdepartementet uansett målføre. (Kjelde 1 og 2)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Moderniseringsdepartementet, det komande Fornyings- og administrasjonsdepartementet
* Pressemelding om nye departementsnamn

Kjelder
-------

1. Nynorsk.no - Endra departementsnamn for å bli meir nynorskvenleg Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.
2. Nynorsk.no - Og namnet vart fornyingsdepartementet Arkivert 2007-11-17 ved Wayback Machine.
Fornebu fotografert i 2010. Det gamle flyplassområdet er framleis ikkje ferdig utbygd.
Statoil sitt kontorbygg på Fornebu (2015)
**Fornebu** er eit område på ei halvøy i Bærum kommune i nærleiken av grensa til Oslo, mellom Lysaker og den ytste parten av halvøya, Snarøya, og grensar på fleire kantar til fjordarmar som høyrer til Oslofjorden. Området har namnet etter ein tidlegare storgard.

Hovudflypassen Oslo lufthamn, Fornebu låg her i perioden 1939–1998. Etter at flyplassen vart avløyst av den noverande hovudflyplassen Oslo lufthamn, Gardermoen på Romerike nord for Oslo, har flyplassareala på Fornebu vorte utbygd med kontorbygningar og bustadblokker, og det gamle terminalbygget teke i bruk som kontor for ei rekkje selskap. Telenor innvia i september 2002 det nye hovudkvarteret sitt på Fornebu, der det no er ein arbeidsplass for 6000 tilsette. Ein innandørs fotballstadion, Telenor Arena, er òg bygd på det gamle flyplassområdet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
***Flora Lapponica*** er rekna som det viktigaste av dei tidlege verka til den svenske naturvitskapsmannen Carl von Linné. Verket gav kjennskap til plantelivet i trakter som var nesten ukjende for vitskapen og verda utanfor. Verket vart utgjeve i 1737. 

Carl von Linné foretok sommaren 1732 ei reise til Lappland for å studere og samle inn plantar. Ein av lærarane hans, Olof Rudbeck d.e. hadde foretatt ei liknande reise i 1695, men den store brannen i Uppsala i 1702 hadde øydelagt det meste av samlingane og notata til Rudbeck. I samtalar med Rudbeck fekk Linné etter det han sjølv seier «ei utrueg lengt etter dei lapplandske fjella». Med stød i frå Rudbeck søkte Linné Vitskapsselskapet i Uppsala om middel til ei ny lapplandsreise. Linné gjorde flittige notat på reisa og desse vart utgjevne første gong i engelsk omsetjing i 1811. 

I denne framande verda samla han inn ei mengd til då ukjende plantar, som skulle bli materialet til *Flora Lapponica*, det kanskje mest betydelege av dei tidlege verka til Linné, og det første verket som gjorde greie for den lapplandske floraen. Verket vart likevel ikkje trykt og utgjeve før i 1737.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettutgåve av *Flora Lapponica*
* Linnés reise til Lappland
* Naturhistoriska riksmuseet om Linné Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine.
Metasomatsk albitt + hornblende + turmalin endrar metamorf granitt i Stone Mountain i Atlanta.
**Metasomatose** er ei kjemisk omvandling av ein bergart ved stoffutveksling, der einskilde stoff i den opphavlege bergarten blir heilt eller delvis fjerna og erstatta av tilført stoff utanfrå. Temperatur og trykk, i tillegg til dei kjemiske komponentane som er med i prosessen, er avgjerande for kva slags nye mineral som erstattar dei gamle. 

Dei nye kjemiske stoffa kan tilførast i pneumatolytisk (i gassform) eller hydrotermalt (i væsker). 

Dei metasomatiske prosessane er særskild vanlege i område kring magmatiske intrusjonar, særleg i granittar. Kalksteinar er særleg utsette for metasomatose, og mykje verdifull malm har oppstått ved slik metasomatose, som kopar, vismut, sink, bly, sølv og jarn (skarnmalm). Ein finn fleire skarnførekomstar i Oslo- og Arendalsfeltet i Noreg. 

Granittisering, fenittisering og greisdanning er andre døme på metasomatiske prosessar.

Sjå òg
------

* Hydrotermal
* Malmskaping
* Greisen
* Skarn
* Hornfels
* Pneumatolyse

Kjelder
-------

* Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Metasomatose. I Store norske leksikon. Henta 1. desember 2013 frå .
Eit **meteorologisk observatorium** er ein meteorologisk stasjon med eit omfattande, og ofte spesialisert, observasjonsprogram, gjerne òg med spesialutdanna personale under vitskapleg leiing. Ofte er observatoria plassert i meir aude område, relativt langt frå sentralinstitutta, og er utstyrt for sjølvstendig verksemd.

Noreg
-----

I Noreg har ein hatt slike observatorium på Ås, i Bergen, på Haldde ved Alta og på Svalbard. Slike observatorium her til lands er det for ein stor del ikkje behov for lenger, då ein har bygd ut ei desentralisert teneste med eit variert observasjonsprogram.

Meteorologisk Observatorium i Bergen (Det meteorologiske observatoriet på Nordnes, Fredriksberg) vart skipa i 1903, etter at det hadde vore gjort systematiske meteorologiske observasjonar i Bergen allereie frå 1861, knytt til Lungegårdshospitalet. Observatoriet i Bergen var forløparen for Vêrvarslinga på Vestlandet, som vart skipa i 1920. 

Haldde-Observatoriet i Kåfjord i Finnmark, som var i drift frå 1912 til 1926, og Geofysisk Institutt i Tromsø, som var i drift frå 1918 til 1927, var forløparane for distriktssentralen for vêrvarslingstenesta i Nord-Noreg. 

Arktiske stasjonar vart skipa på Spitsbergen i 1912, på Bjørnøya i 1920, Jan Mayen i 1921 og i Myggbukta på Aust-Grønland i 1922.

Kjelder
-------

* «meteorologisk\_observatorium» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* Meteorologisk institutt Arkivert 2010-12-15 ved Wayback Machine.
Foto av ein sterkt lysande meteor.
Ein **meteor** er lysfenomenet som blir observert i atmosfæren frå ca. 140-120 km over jordoverflata og nedover, når ei meteoroide eller fragment av ein komet frå verdsrommet kjem inn i atmosfæren. (Romskrot frå menneskeleg aktivitet i rommet kan òg gi opphav til meteorar.)

Meteorar har hastigheiter frå om lag 11,2 km/s til 72 km/s i det dei går inn i atmosfæren. 11,2 km/s representerer unnsleppingsfarten av eit objekt frå jorda, dvs. at eit objekt i ro relativt jorda og i svært stor avstand frå jorda, ville få denne farten om det fall inn mot jorda pga. gravitasjonstiltrekkinga frå denne.

Ein meteor kan vere så svak at han berre er synleg i større teleskop, til at han kan lyse sterkare enn sola (i eit kort tidsrom). Desse svært lyssterke, som vert kalla eldkuler eller bolider, er også svært sjeldne. Dei lyssterke av meteorane kan gi opphav til meteorittar som fell ned på bakken. Ein meteorittproduserande meteor har gjennomsnittleg lysstyrke om lag som månen i 1. kvarter (1/4 månesigd), men både lyssterkare og lyssvakare meteorar kan gi opphav til meteorittnedfall.

Dei fleste av meteorane som blir sett er likevel små fragment frå kometar. Det er ikkje bevist at kometmateriale har klart nedfarten gjennom atmosfæren og blitt funne som meteorittar. Grunnen er at kometfragment stort sett består av is (H₂O). Det same gjeld for meteorane som blir sett i samband med meteorsvermar, sjølv om som unntak nokre få av meteorsvermane kan knytast til asteroider. Eit eksempel på dette er Geminidane, som kan observerast i midten av desember kvart år. I tillegg til Geminidane er Perseidane (august) og Leonidane (november) dei mest kjende meteorsvermane.

Stundom kan ein sjå eit svakt lys etter at det eigentlege stjerneskotet er forsvunne. Dette kjem av rekombinasjonsstråling frå ioniserte molekyl.

Eldkule
-------

Ei **eldkule** eller **bolide** kan ofte etterlate seg ei gasstripe på himmelen. Eldkula kan òg produsere lyd, og banen vert stundom avslutta med ein eksplosjon, fleire kilometer over bakken. Ei eldkule kan ha diameter på mange hundre meter. Størstedelen er derimot lysande gassar, medan den faste kjernen som regel berre er nokre centimeter eller desimeter. Restane av kjernen kan falle ned på jordoverflata og bli funnen att som meteorittar (meteorstein). Særs store kjerner kan skape meteorittkratere.

Kjelder
-------


* «Ildkule», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
* «Meteorhale», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
**Grytastranda** er ei bygd med ca. 550 innbyggjarar på nordsida av Grytafjorden i Ålesund kommune i Møre og Romsdal. Grytastranda strekkjer seg mellom Hamnsund i vest til Slyngstad i aust og omfattar dei opphavlege gardane Uggedal, Engeset, Gryta, Holmeset, Urkedal, Gjerset, Årset og Krogset.

Grytastranda ligg solvendt og lunt til, og byr dermed på gode tilhøve for gartneri. Her blir dyrka både tomat, agurk og jordbær.

Grytastranda har lange tradisjonar innan fiske, og er i dag eit av dei områda fiskerinæringa står sterkast i Haram kommune. Fleire moderne fiskebåtar som driv fiske i fjerne farvatn høyrer heime her, og dei fleste har sine eigne kaianlegg og sjøbuer langs stranda. Det finst også to fiskeforedlingsanlegg på stranda.

Dei fleste som bor på Grytastranda er er likevel pendlarar, med arbeid i nabobygder som Søvik eller lenger unna. 

Grytastranda har eigen barneskule på Gryta med ca. 40 elevar, og her er barnehage på Gjerset.

Idrettslag: Norborg IL

Riksveg 659 kjem austfrå til kryss på Slyngstad der den svingar nordover mot Brattvåg. Fv146 held fram frå Slyngstad utover langs stranda til Hamnsund og vidare til Søvika.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Grytastranda barneskoles hjemmeside Arkivert 2007-10-21 ved Wayback Machine.
* Grytastranda bygdelag sin hjemmeside Arkivert 2011-05-14 ved Wayback Machine.
Koordinatar: 38°29′39.48″N 28°30′8.64″W﻿

Algar da Ponte
**Gruta das Torres** er ei grotte utanfor Criação Velha ved Madalena på vestsida Ponta do Pico i Asorane. Grotta er ein del av ein type lavastraum kalla pahoehoe, som oppstod frå Cabeço Bravo for om lag 500 til 1500 år sidan. Det er den lengste grotta i Asorane med 5150 meter og med høgder opp til 15 meter. 

Styresmaktene på Asorane har erklært grotta eit regionalt naturmonument og har vore open for ålmenta sidan 2005.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gruta das Torres» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juni 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Áreas Ambientais dos Açores, Livro da Secretaria Regional do Ambiente e do Mar. 2005


| * v
* d
* e
Asorane - Arquipélago dos Açores |
| --- |
| Den austlege gruppa: | Santa Maria |São Miguel | Bandeira dos Açores |
| Den sentrale gruppa: | Terceira | Graciosa | São Jorge |
Pico | Faial |
| Den vestlege gruppa | Flores |Corvo |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Buna/Bojana nær Ada Bojana
**Buna** (på albansk) eller **Bojana** (på serbisk, kyrillisk: **Бојана**) er ei 41 km lang elv i Albania og Montenegro som renn frå Shkodërinnsjøen til Adriahavet. I lag med elva Morača som er hovudkjelda til innsjøen, er heile systemet 183 km langt.

Buna i Albania
--------------

Buna/Bojana var tidlegare lengre, men sidan vassnivået i Shkodërinnsjøen har stige er den øvre delen av elva no under overflata på innsjøen. Elva flyt først vestover, men etter eit par kilometer når ho byen Shkodër og snur sørvestover. Like sør for byen møter Buna den viktigaste sideelva si, Drin, som vart ei sideelv etter ein stor flaum i 1858 då den endra retning. I dag fører Drin ti gonger meir vatn til elva enn Buna sjølv (320 m³/s). Etter å ha strøymt rundt fjelltoppen Tarabosj, passerer ho landsbyane Zues, Berdica, Oblika, Obot, Dajç og Gorica, og så etter 20 km danna ho grensa mellom Albania og Montenegro.

Grenseelv og munning
--------------------

Grensedelen av elva utgjer 24 km, og Buna/Bojana bukter seg nedover. Ho strøymer rundt innsjøane Šasko jezero og Zogajsko blato, som begge er i Montenegro. Busetnadar langs denne delen av elva er Sveti Đorđe og Reč på Montenegrosida, og Luarza og Pulaj på den albanske sida. Området rundt denne delen av elva er lågt og myraktig.

Ved munningen ut i Adriahavet dannar Bojana/Buna eit lite delta med to armar, og den venstre delen av elva dannar grensa med Albania, og den høgre med øya mellom armane, er ein del av Montenegro. Øya heiter Ada Bojana. Ho vart angiveleg danna då eit skip forliste her på 1800-talet, og dekkjer no eit område på 6 km³, og er den største øya i Montenegro. Feriestaden Sveti Nikola («St. Nicholas») ligg like ved, og er eit stort senter for nudisme langs Adriahavet.

Eigenskapar
-----------

Sjøv om ho er kort har Buna/Bojana eit ganske stort nedslagsfelt som dekkjer 5 187 km², sidan heile nedslagsfeltet til Shkodërinnsjøen, som er den største innsjøen i Søraust-Europa, òg er ein del av det. I tillegg får ho mykje vatn frå sideelva Drin, og dette gjer at elva er det nest største tilløpet til Adriahavet, etter Poelva i Italia.

Det er mogeleg med transport langs heile Buna/Bojana, avhengig av storleiken på båten.

Kjelder
-------

* *Mala Prosvetina Enciklopedija*, Tredje utgåve, Prosveta, 1985, ISBN 86-07-00001-2
* Jovan Đ. Marković, *Enciklopedijski geografski leksikon Jugoslavije*, Svjetlost-Sarajevo, 1990, ISBN 86-01-02651-6

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* GeoNames

 |
**John Leon «Bunk» Gardner** (fødd 2. mai 1933) er ein amerikansk musikar som er mest kjend for å ha spelt i Frank Zappa sitt Mothers of Invention før gruppa vart oppløyst i 1969. Han speler treblåseinstrument og tenorsaksofon. 

Gardner byrja å spele musikk sju år gammal då han tok pianotimar. Då han var tenåring start han å spele tenorsaksofon. I 1959 spelte han med Bud Wattles & his Orchestra på albumet *Themes from the Hip*. Seinare spelte han med Joanna & the Playboys i 1962. Seint i 1966 hadde Gardner blitt med Frank Zappa & the Mothers of Invention, der han spelte treblåseinstrument og tenorsaksofon. Han vart med på suksessen til The Mothers med albuma *Absolutely Free* og *We're Only In It For The Money*. Seint i 1968 vart broren Buzz Gardner med i The Mothers fram til gruppa vart oppløyst eit år seinare. Gardner spelte med Menage A Trois med Buzz og John Balkin. Seinare spelte han med Geronimo Black og The Grandmothers.

I 1980 vart Gardner og somme av dei tidlegare medlemmane i The Mothers of Invention samla og danna The Grandmothers. Dei spelte inn nokre album og kom saman att i 2002. Gardner har òg samarbeidd med Don Preston, eit bandmedlem i the Mothers, på eit par album og turnear. 

Gardner spelar òg fløyte, pikkolofløyte, klarinett, bassklarinett, fagott og bass- og sopransaksofonar.

Gardner og kona Bonnie gifta seg i 1977 og har to døtrer.

Diskografi
----------

### Med Frank Zappa & the Mothers of Invention

* Absolutely Free
* We're Only In It For The Money
* Lumpy Gravy
* Cruising With Ruben & The Jets
* Uncle Meat
* Burnt Weeny Sandwich
* Weasels Ripped My Flesh
* You Can't Do That on Stage Anymore, Vol. 1
* You Can't Do That on Stage Anymore, Vol. 4
* You Can't Do That on Stage Anymore, Vol. 5
* Ahead Of Their Time
* Mystery Disc
* Finer Moments
* Road Tapes Venue #1
* The Ark (BTB)
* Electric Aunt Jemima (BTB)
* Our Man In Nirvana (BTB).

### Med The Grandmothers

* The Grandmothers (1981)
* Fan Club Talk (1981)
* Lookin Up Granny's Dress (1983)
* A Mother of Anthology (1993)

### Med Geronimo Black

* Geronimo Black - Uni - 1972
* Welcome Back Geronimo Black - Helios - 1980.

### Bunk Gardner

* It's All Bunk - Crossfire Produksjons 2007
* The Bunk Gardner Story - part one. Zonic Entertainment 2011
* The Bunk Gardner Story - part two. Zonic Entertainment 2011

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bunk Gardner» frå Wikipedia på engelsk, den 23. mai 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- 
		-
**Konjunktiv** er eit modus av verbet. Verbforma vert på norsk òg kalla ønskjemåten av verbet, sidan forma på norsk helst vert nytta i ønske og oppmodingar, som *leve kongen!* eller *signe maten!*, og i uttrykk som *takk vere* («på grunn av»).

Konjunktiv i norsk
------------------

I presens svarer konjunktivforma til infinitivsforma med endinga –e, eller til infinitiv utan ending der verbet endar på rotvokalen: 'dømme', 'tru'.

I norsk språk vert konjunktiv no mest bruka til høgtidssam, religiøs stil og i faste vendingar, oftast som uttrykk for eit ønske: «Herren velsigne deg og vare deg!»
I preteritum er konjunktiv sjeldan nytta i norsk, i den eldste landsmålslitteraturen kan ein leite fram nokre få døme. 

I moderne norsk har tidsforskyving av verbet kome i staden for hypotetiske konjunktiv. Tidsforskyving frå presens til preteritum kan vise at noko er uverkeleg, tenkt eller ønskt: «Var det råd å få seg ein matbete?» «Så fint det var her!»

Kjelde
------

* Olav T. Beito: Nynorsk grammatikk Oslo 1986 ISBN 82-521-2801-7’

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Mikael Heggelund Foslie** (21. oktober 1855–9. november 1909) var ein norsk botanikar frå Borge i Nordland, spesialist på havalgar. Han var far til Steinar Foslie.

Foslie var son til ein kyrkjesongar. I ungdomsåra arbeidde han som telegrafist i telegrafverket. Han var interessert i naturhistorie og byrja studere det marine livet, særleg havalgar. Frå 1880 fekk han statsstipend og kunne dermed vie seg heilt til studiane. Perioden 1885 til 1892 var han konservator ved Tromsø museum. Sidan styrte han samlingane ved vitskapsselskapet i Trondheim til han døydde.

Han gav ei rekke verk om systematikk til havalgane. Særleg arbeidde han med kalkalgar og ytte grunnleggjande tilskot til den vitskaplege litteraturen på feltet. I sine siste leveår sysle han på eit stort verk om kalkalgane, men rakk ikkje å fullføre det. I privatarkivet etter Foslie, som finst ved NTNU Universitetsbiblioteket, Gunnerusbiblioteket, er korrespondansen han førte om botanikk og zoologi.

Foslie døydde i Trondheim.

Kjelder
-------

* *Norsk Allkunnebok*. IV, bandet. 1952
* *Denne artikkelen bygger på «Mikael Foslie» frå Wikipedia på bokmål, den 11. november 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* LIBRIS

 |
Count Basie med band.
**William «Count» Basie** (21. august 1904–26. april 1984) var ein amerikansk jazzmusikar, pianist og orkesterleiar. Basie voks opp i fattige kår, men lærte seg likevel å spele piano. Tidlege førebilete var, i følgje han sjølv, Earl «Fatha» Hines og Thomas «Fats» Waller. I tjueårsalderen fekk han ymse jobbar som stumfilmpianist, vaudevillemusikar og akkompagnatør for ulike bluessongarar. I 1928 fekk han jobben som pianist i Walter Page sitt band Blue Devils, eit band med røtene i Kansas City i Missouri. Der fekk han året etter eit engasjement i Bennie Moten sitt orkester, som han overtok etter Moten sin død i 1935.

Basie skapte ein ny stil i storbandjazzen, som fram til då hadde vore prega av Fletcher Henderson og Duke Ellington sine meir raffinerte arrangement. Basie kunne òg bruke innvikla oppbygning på arrangementa sine, men det meste av musikken baserte seg på enkle tonegangar, såkalla riff, underbygd av ei sterk rytmekjensle. Musikken var òg prega av Basie sitt enkle og spaningsskapande pianospel. 

Utanom ein kort pause frå 1950-1952 heldt storbandet det gåande fram til slutten av 1970-talet. Då gjorde Basie si forverrande helse det vanskeleg å halde fram med å turnere. 

Mange framståande musikarar bidrog til å oppretthalde orkesteret sitt høge nivå. Ein kan nemne trompetarane Buck Clayton, Harry Edison og Thad Jones, tenorsaksofonistane Lester Young, Hershel Evans, Frank Wess, Frank Foster og Eddie «Lockjaw» Davis, gitaristen Freddie Green og trommeslagaren Jo Jones. Basie sin musikk var sterkt prega av blues, og han fekk med seg songarar som Helen Humes, Jimmy Rushing og Joe Williams.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Count Basie på the Duke Jazz Archives Arkivert 2005-08-29 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Tankbil med parafin.
**Parafin** er ei fargelaus brennbar væske som vert utgjort av hydrokarbon. Parafin kan utvinnast frå råolje. Parafin har kokepunkt frå om lag 150 °C til om lag 250 °C. Parafin har ein tettleik (eigenvekt) på kring 0,80 kg/l. Kjemisk vert parafin utgjort av hydrokarbon med mellom 12 og 15 karbonatom.

Parafin vart fyrst funne fram til av den tyske forskaren Carl Reichenbach.

Bruk
----

Fram til 1950 var parafin viktig som drivstof for parafinmotorar. Parafin vert òg nytta som drivstoff for jetmotorar, då under namn som "Jet A1", «JP-4», «JP-8», «F34», «F35», osv. Raffinert parafin har òg vorte nytta som rakettdrivstoff, under namnet RP-1. 

I tida før ein fekk elektrisitet var parafinlamper i bruk over heile verda. Desse gjev eit skarpt klårt ljos, som er mykje kraftigare enn frå talgljos og er difor mykje betre enn talgljos, både som leseljos og til anna arbeid. Innføringa av parafinlampa vart sett på som eit stort framsteg. 

Parafin er òg mykje nytta til oppvarming, særleg av bustadhus. På grunn av forureininga frå oljefyrar vert oppvarming med parafin sett på som eit miljøproblem. Parafin vert òg i nokon grad nytta til koking innan matlaging. I mange utviklingsland vert det nytta parafin som ikkje er så mykje raffinert, som kan innehalda stoff som elles vert fjerna. 

Parafin kan nyttast til å fjerna lus frå hår, men ein bør ikkje få parafin på huda.

Ulike namn i ulike land og språk
--------------------------------

* **Fotogen** - svensk
* **Kerosene** - Dei amerikanske sambandsstatane og Australia
* **Kerosine** - nederlandsk
* **Paraffin** eller **paraffin oil** - Storbritannia og Sør-Afrika
* **Petroli** - finsk
* **Turbosina** - spansk
* **Petroleum** - Dansk og tysk - Det tyske namnet for jetmotordrivstoffet er *Kerosin* og *petroleum* er *Mineralöl*.

Sjå òg
------

* TVO
* Diesel
* Bensin
* LPG

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NDL

 |
«**I Can Dream, Can't I?**» er ein tradisjonell popsong skriven av Sammy Fain med tekst av Irving Kahal. Songen vart publisert i 1938 for den mislukka musikalen *Right This Way*. Tommy Dorsey gav ut ei hitinnspeling av songen same året, men det var i etterkrigstida songen vart mest populær. 

Den mest kjende versjonen vart spelt inn av The Andrews Sisters og Gordon Jenkins' orchestra den 15. juli 1949, og gjeven ut på Decca Records. Han nådde først *Billboard*-lista den 16. september 1949, og nådde førsteplassen på alle dei tre poplistene på den tida (bestseljar i butikk, mest spelt på radio og mest spelt på jukeboksar). Ein annan versjon vart spelt inn av Toni Arden med orkesteret til Hugo Winterhalter den 16. september 1949, og gjeve ut av Columbia Records. Denne versjonen nådde toppen av Cashbox-lista. 

Ein versjon vart spelt inn av Alan Dean med orkesteret til Carroll Gibbons den 9. desember 1949 og gjeven ut på UK Columbia Records i Storbritannia. Ein versjon av Tune Twisters med Art Wranzer & his orchestra vart spelt inn mai 1950 for Artransa Records i Australia.

Skyliners spelte inn ein doo wop-versjon i 1958 med den kvinnelege vokalisten Janet Vogel.

Joni James spelte inn ein versjon i 1959 for albumet *100 Strings and Joni*. Cass Elliot spelte inn songen i 1969 for albumet *Bubblegum, Lemonade, and... Something for Mama*. Songen vart spelt inn av The Carpenters i 1975 for albumet *Horizon*. Ein meir moderne versjon vart spelt inn i 2000 av Susannah McCorkle for *Hearts and Minds*. Annie Lennox spelte inn songen i 2014 for albumet *Nostalgia*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «I Can Dream, Can't I?» frå Wikipedia på engelsk, den 8. februar 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  
Whitburn, Joel (1973). *Top Pop Records 1940-1955*. Record Research.
|  |
| --- |
| ***«I Am What I Am»***  Song av Emma Muscat |
|  |
| **Land** | Malta |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 14. mars 2022 |
| **Sjanger** | Pop |
| **Lengd** | 03:02 |
| **Selskap** | Warner Records |
| Låtskrivar(ar) | Dino Medanhodzic, Emma Muscat, Julie Aagaard, Stine Kinck |
|

**«I Am What I Am»** (norsk omsetjing 'eg er det eg er') er ein popsong frå 2022 med den maltesiske artisten Emma Muscat. Songen var det maltesiske bidraget i Eurovision Song Contest 2022 i Torino i Italia. Songen og ein tilhøyrande musikkvideo vart offentleggjorde 14. mars 2022.

Om songen
---------

«I Am What I Am» var det maltesiske bidraget til Eurovision Song Contest 2022. Songen vart skriven av Dino Medanhodzic, Emma Muscat og dei danske låtskrivarane Julie Aagaard og Stine Kinck. Medanhodzic har produsert den.

Emma Muscat vann retten til å representere Malta i Eurovision Song Contest, då ho i februar 2022 vann den maltesiske songtevlinga *Malta Eurovision Song Contest 2022* på TVM. Ho vann tevlinga med songen «Out of Sight» med 92 poeng.

Men etter sigeren vart «Out of Sight» erstatta av «I Am What I Am», og det nye bidraget vart offentleggjort 14. mars 2022. Songen deltok i den andre semifinalen torsdag 12. mai, og enda der som nummer 16 av 18 bidrag. Sidan songen ikkje vart blant dei ti beste, kvalifiserte han seg ikkje til finalen laurdag 14. mai.

Kjelder
-------

1. ↑  minn Andrea Rossitto. «Emma Muscat tirbaħ il-Malta Eurovision Song Contest». *TVMnews.mt* (på engelsk). Henta 21. februar 2022.
2. ↑  Diacono, Tim (19. februar 2022). «Breaking: Emma Muscat Wins Malta Eurovision Song Contest». *Lovin Malta* (på engelsk). Henta 21. februar 2022.
3. ↑  «🇲🇹 Malta: Emma Muscat Confirms "I Am What I Am" As New Eurovision 2022 Entry». *Eurovoix* (på engelsk). 14. mars 2022. Henta 14. mars 2022.
4. ↑  «Second Semi-Final of Turin 2022». *Eurovision.tv* (på engelsk). Henta 19. juni 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «I Am What I Am» frå Wikipedia på bokmål, den 5. desember 2022.*