recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Veritasbygget på HøvikFoto: Bjoertvedt

St. Hallvard kyrkje og klosterFoto: Pål Giørtz

Asker rådhus med hovuddinngang frå østsidaFoto: Trarir

Chateau Neuf er kulturhus og staden for Det Norske StudentersamfundFoto: Hans A. Rosbach

**Lund + Slaatto Arkitekter AS** (**Lund & Slaatto**) er eit norsk arkitektfirma skipa i 1958 av Kjell Lund og Nils Slaatto. Samarbeidet mellom Lund og Slaatto varte heilt til 1995, men Lund + Slaatto Arkitekter, som blei skipa i 1987, fører kontinuiteten vidare frå det opphavlege selskapet.

Lund + Slaatto Arkitekter står bak ei lang rekkje prestisjetunge prosjekt og har vunne fleire norske og internasjonale arkitekturprisar. Kontoret har mellom anna motteke Houens fonds diplom for fem av sine prosjekt; St. Hallvard kyrkje og kloster i 1975, Det Norske Veritas på Høvik i 1988, St. Magnus kyrkje på Lillestrøm i 1991, Sølvberget, Stavanger kulturhus i 1994 og VG-huset, Akersgata 55 i Oslo i 2000. Alt i 1958 fekk Lund & Slaatto Betongtavlen for Asker rådhus. Dei fekk også Betongtavlen i 2006 for den nye Svinesundsbrua.

Av andre store verk kan ein nemne Chateau Neuf frå 1977 og vernebygget i glas til Domkyrkjeruinane på Hamar. Prosjektet fekk Norsk Stålkonstruksjonspris for 1999.

Referansar
----------

1. 1 2  Lund & Slaatto Arkitekter AS frå Store norske leksikon
2. ↑  Houens Fonds Diplom frå Arkitektur.no
3. ↑  Betongtavlen frå Arkitektur.no
4. ↑  *Stålprisvinnere*, arkivert frå originalen 1. april 2009, henta 8. februar 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside
|  |
| --- |
| ***Melicytus ramiflorus*** |
| Melicytus ramiflorus*Melicytus ramiflorus* |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Vierordenen Malpighiales |
| **Familie:** | Fiolfamilien Violaceae |
| **Slekt:** | *Melicytus* |
| **Art:** | ***M. ramiflorus*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Melicytus ramiflorus***J.R.Forst. & G.Forst. |

***Melicytus ramiflorus*** ( **māhoe** eller **whitey-wood**) er eit tre i fiolfamilien som er endemisk (stadeige) på New Zealand.

Skildring
---------

Botanisk illustrasjon av Gerald Sibelius
Tret kan veksa seg opp til ti m høgt med ein stamme på opptil 60 cm i diameter. Treet har glatt bork og skjøre kvistar. Dei mørkegrøne blada er 5–15 cm lange og 3–5 cm breie, kantane har fine taggar (dette er ikkje så synleg hjå unge plantar). Plantane er tvikjønna, og dei små blomane er gullege på farge, mellom tre og fire mm i diameter, og står i buntar rett ut frå nakne greiner. Blomane har ein sterk og behageleg lukt. Bæra har iaugefallande fiolett farge når dei er mogne, fasongen er meir eller mindre sfærisk, og diameteren mellom tre og fire mm. Bløminga finn stad seint på våren (på den sørlege halvkula)- og held fram innpå sommaren inntil bæra kjem seint på sommaren eller også om hausten.

Bæra på dette treet vert etne av ei rekkje fuglar, mellom desse maoridue, (kererū) *(Hemiphaga novaeseelandiae)*, spurvefuglane tuihonningetar *(Prosthemadera novaeseelandiae)* og kvithovudmohua (*Mohoua albicilla*), medan gekkoar av slekta *Naultinus* også har vorte observerte å supplera insektdietten sin med desse bæra.
Māhoe finst over alt i skogar i låglandet på New Zealand, og er ofte å sjå i regenererande skogområde.

Undergrupper
------------

I tidlegare granskingar er det vorte påvist fire undergrupper av *M. ramiflorus*: subsp. *ramiflorus* på New Zealand, subsp. *oblongifolius* på Norfolk Island, subsp. *fastigiata* på Fiji og subsp. *samoensis* på Samoa og Tonga. Seinare studiar, særleg ved Art Whistler, har indikert at alle desse undergruppene skulle danna eigne artar.

### Litteratur

* L. Cockyane and E. Phillips Turner, 1943, *The Trees of New Zealand*. Government Printer.
* John Dawson and Rob Lucas, 2000, *Nature Guide to the New Zealand Forest*. Godwit.
* Donald R. Drake, Walter A. Whistler, Timothy J. Motley, og Clyde T. Imada, 1996, Rain Forest Vegetation of 'Eua Island', Kingdom of Tonga. *New Zealand Journal of Botany*, 1996, Vol. 34: 65-77.
* A.L. Poole and N.M. Adams, 1963, *Trees and Shrubs of New Zealand*. Government Printer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Melicytus ramiflorus» frå Wikipedia på engelsk, den 3. august 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Melicytus ramiflorus**
Snøkrystall.
Ein **krystall** er eit fast stoff bygd opp av atom, molekyl eller ion som er ordna i eit regelmessig, gjentakande mønster i alle retningar.

Den regelmessige indre oppbygninga gjev seg ofte eit ytre uttrykk i plane avgrensingsflater. Ordet krystall blir særleg brukt om slike velavgrensa lekamar, medan krystallinsk generelt syner til stoff som har ein ordna indre oppbygning, i motsetnad til amorfe stoff. Dei fleste faste stoff er bygd opp av krystall (er krystallinske), til dømes mineral og bergartar, metall, såpe og gummi. Eit viktig unntak er glas, som i røyndomen er ei underkjølt væske. Læra om krystalla blir kalla krystallografi. Sjå òg krystallfysikk, krystallkjemi og krystallstruktur.

Som regel vil væsker danna krystallar når dei blir omdanna til faste stoff på grunn av endringar i temperatur eller trykk. Under ideelle tilhøve vil resultatet vera éin krystall der alle atoma fell på plass i den same krystallstrukturen, men som regel vil mange krystallar dannast på likt under prosessen.

* Saltkrystallar. Foto: Björn AppelSaltkrystallar. Foto: Björn Appel
* Kvartskrystall. Foto: Didier DescouensKvartskrystall. Foto: Didier Descouens

Kjelder
-------

* Krystall – fysikk. (14. februar 2009). Store norske leksikon. Henta 20. november 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Krystall**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* NDL

 |
**Straffesak** er nemninga på slike saker som den offentlege påtalemakta reiser mot ein person eller ei verksemd for brot på føresegnene i ei eller fleire lover, der det i den aktuelle lova uttrykkjeleg er sagt at det kan idømmast straff for lovbrotet. I alle land med eit akseptabelt rettssystem er det påtalemakta som må prove at personen eller verksemda har forbrote seg mot lova, både når det gjeld sjølve handlinga og at dei andre vilkåra for å straffe er til stades i samsvar med lova. Som hovudregel skal saka avgjerast av ein domstol, med unnatak for enklare ordningar i mindre alvorlege saker.

I Noreg og andre land er dei fleste straffbare handlingane skildra i ei særskild straffelov. Men i tillegg er det òg i ulike andre lover ofte straffeføresegner for brot på reglane i lova, som til dømes i trafikklovgjevinga, i skattelovgjevinga, i arbeidslivslovgjevinga og lover på fleire andre område.

Sjå òg
------

* Straffeloven

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BNE
* NDL

 |
Koordinatar: 30°33′38.28″N 35°10′52.72″E﻿

**Tzofar** (hebraisk skrift צוֹפָר) er ein moshav sør i Israel, nær Veg 90, kring 120 km nord for Eilat. Han ligg sør for Sapir og nord for Tzukim. Han er ein del av Sentral-Arava regionale kommune. I 2005 hadde han eit folketal på kring 300. Namnet kjem frå den nærliggande Tzofar-elva og refererer òg til ein av «venene» til Job (t.d. Job 2:11). I Negev er det òg andre kibbutzar med namna til to andre av «venene»: Mahane Bildad i midten og Elifaz sør i Arava.

Historie
--------

Busetnaden vart opphavleg grunnlagd som ei Nahal-busetjing i 1968 der Bildadleiren ligg i dag. I 1975 vart grunnlagd som ein moshav av bybuarar og lokale moshav-innbyggjarar og flytta fleire kilometer nordover til dagens plassering.

Etter fredsavtalen mellom Israel og Jordan, vart noko landområde i Tzofar overført til Jorda, men Israel leigde landområdet attende, slik at dei israelske arbeidarane frå moshaven framleisk kunne dyrke dette området.[*treng kjelde*]

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tzofar» frå Wikipedia på engelsk, den 9. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  *Mapa's concise gazetteer of Israel*. Yuval El'azari (ed.). Tel-Aviv: Mapa Publishing. 2005. s. 456. ISBN 965-7184-34-7.  (he)
2. ↑  Bitan, Hanna: 1948-1998: Fifty Years of 'Hityashvut': Atlas of Names of Settlements in Israel, Jeruusalem 1999, Carta, s.58, ISBN 965-220-423-4 (hebraisk)

| * v
* d
* e
Sentral-Arava regionale kommune |
| --- |
| Moshavar | Ein Yahav**·** Hatzeva**·** Idan**·** Paran**·** Tzofar |
| Fellesbusetnader | Sapir**·** Tzukim |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Mellbye-utvalet** var eit stortingsoppretta utval som hadde i oppgåve å gå gjennom verksemda til dei norske overvakingstenestene.
Det har namn etter formannen sin, høgsterettsadvokaten Jens Christian Mellbye.

Utvalet vart nedsett av regjeringa Per Borten den 28. januar 1966 med oppdrag å arbeide framtidsretta for å avklara situasjonen som vart skapt etter Lygren-saka. Dette innebar gransking av påstandane til KGB-avhopparen Anatolij Mikhailovitsj Golitsyn, som hadde hevda at skrivaren hjå etterretningstenesta i Noreg, Ingeborg Lygren var spion for KGB. I røynda var Lygren agent både for etterretningstenesta og for CIA med amerikanaren Richard Kovich som føringsoffiser.

Høgsterettsadvokat Jens Christian Mellbye var formann. Med seg fekk han to stortingsrepresentantar, sorenskrivar Einar Stavang (A) og John Austrheim (SP). Lagdommar Erling Haugen var skrivar, og som sakkunnige var obserstløytnant Andreas Lerheim (tidlegare tryggingsinspektør) og politimeister Gunnar Hårstad med.[*treng kjelde*]

Like etter dette oppretta etterretningstenesta eit eige utval, det sokalla «to-mannsutvalet», med Trond Johansen og Lars Heyerdahl, og desse reiste til USA i februar 1966 og vart forferda over at det berre var påstandane til Golytsin som var grunnlaget for skuldinga mot Lygren.[*treng kjelde*]

Mellbye-utvalet la fram si innstilling 12. mai 1967. Ho var gradert som hemmeleg; det blei også laga ei ugradert samanfatting. Innstillinga tok for seg overvakingstenesta, tryggingstenesta og overvakingspolitiet, i tillegg til samarbeidet mellom desse tre «hemmelege» verksemdene.

Påstandane til Golitsyn vart effektivt avviste. Han hadde hjelpt CIA og FBI med å avsløra nokre moldvarpar i desse organisasjonane, og med dette oppnådd stor tillit i USA. Denne tilliten hadde han nytta til å få tilgang til arkiva i CIA, og funne mange agentar som kunne mistenkast for å vera moldvarpar eller spionar. Mellom desse var føringsoffiseren til Ingeborg, Richard Kovich. POT hadde trudd på desse skuldingane, arrestert Lygren året før, men måtte sleppe henne fordi dei mangla prov.[*treng kjelde*]

Utvalet kritiserte alle løynlege tenester i Noreg, men mest POT med Asbjørn Bryhn som sjef.

Etter innstilling frå Mellbye-utvalet blei Regjeringens kontrollutvalg for overvåkings- og sikkerhetstjenesten oppretta gjennom kongeleg resolusjon den 6 oktober 1972. Mellbye, som no var blitt høgsterettsdommar, ver formann for dette utvalet gjennom fleire år. Det blei erstatta av EOS-utvalet i 1996.

Kjelder
-------

1. 1 2  Andersen, Roy (13. februar 2009). «Asbjørn Bryhn». *Norsk biografisk leksikon*.
2. 1 2 3  «Ot.prp. nr. 49 (1996-97)». regjeringen.no.
3. ↑  David Robarge, «Moles, Defectors, and Deceptions» (PDF), *THE JOURNAL OF INTELLIGENCE HISTORY* (INTERNATIONAL INTELLIGENCE HISTORY ASSOCIATION) **3**: 42, arkivert frå originalen (PDF) 27. september 2012, henta 22. januar 2018
**Tâmega** er ei elv i Spania og Portugal. Elva har utspring nær Verín i Galicia og renn sørover til Portugal i den historiske provinsen Trás-os-Montes og Douro Litoral. 

Tâmega er ei sideelv til Douro. Frå Verín renn ho sørover til den portugisiske byen Chaves, og så gjennom ein frodig dal kalla Veiga. Etter Chaves vert elva smalar og renn gjennom fjell og dalar. Elva ikkje er framkommeleg på grunn av låg vassføring og mange demningar. Før ho munnar ut i Douro nær Entre-os-Rios renn ho gjennom Amarante og Marco de Canaveses. 

Tâmega er meir historisk enn økonomisk viktig. Ho har gjennom alle tider vore ei invasjonsrute for fiendar på veg inn i dei rikare sørlege områda av Portugal. Dalen rundt Chaves har særleg vore utsett for slag og invaderande hærar. 

Tâmega er forureina og fører stundom til flaum i områda ho renn gjennom. Etter at Torrão-demninga vart bygd i 1988 har forureiningsproblema kome seg noko. Ei ny demning er på trappene mellom Amarante og Mondim de Basto i tillegg til å skape vasskraft vil dette regulere elva og i større grad hindre flaum.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tâmega» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juni 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Melkisedek** var ifølgje Bibelen ein konge som levde på Abraham si tid. 

Melkisedek blir omtalt som konge og prest i Salem, som seinare blei til Jerusalem. Han gav Abraham ei signing etter sigeren over fire kongar som hadde teke Lot til fange.

I Salmane heiter det:

Herren har svore og angrar det ikkje:
«Du er prest til evig tid på Melkisedeks vis.»
I Det nye testamentet blir det sagt at Jesus skal vera prest «prest av same slag som Melkisedek».

Møtet mellom Melkisedek og Abraham måla av Dieric Bouts den eldre i 1464-1467.
Hos Dei siste dagars heilage blir ein del av organisasjonen kalla *Melkisedeks prestedøme.* Melkisedeks prestedøme blir rekna for prestedømet etter sonen til Gud sin orden som israelittane ikkje fekk del i, men som har er blitt gjenoppretta for dei kristne. Alle verdige menn blir innvigde til dette prestedømet etter først å ha vore innvigd til *Arons prestedøme*.

Kjelder
-------

1. ↑  1. Mos 14
2. ↑  Salmane 110:4
3. ↑  Heb. 7:13-17

* *Denne artikkelen bygger på «Melkisedek» frå Wikipedia på bokmål, den 22. desember 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Melkisedek**

* Kasper Dalgaard: Melkisedek - præstekonge, ærkeengel og ludersøn Arkivert 2016-02-07 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC

 |
Kryssaren «Königsberg». Foto: W. Scheffler

**«Königsberg»** var den første av tre lette kryssarar av Königsberg-klassa eller K-klassa. Dei andre to var «Karlsruhe» og «Köln». «Königsberg» tok del i invasjonen i Noreg, Operation Weserübung. Skipet vart seinare senka utanfor hamna i Bergen og vart liggjande slik for resten av krigen.

### Tekniske data

Kryssaren «Königsberg»i Gdynia, Polen om lag 1935.
Grunna dei strenge rustingskrava i Versailles-traktaten kune den lette kryssaren «Emden» berre utstyrast med tårn med enkle skyts. Krava Bestemmelsane vart etterkvart letta på, noko som gjorde det mogleg å starte bygginga av meir moderne kryssarar. Ein av desse var «Königsberg».

For å spare vekt vart omtrent 85 % av skroget sveisa istaden for nagla. Dette førte derimot til ein betydeleg svakare konstruksjon. Ettersom skipet og hadde for kort rekkevidde, var ikkje skipet eigna til sin eigentlege oppgåve, som var sjøgåande teneste i Atlanteren.
Kjølen til «Königsberg» vart laga den 12. april 1926 på Kriegsmarinewerft Wilhelmshaven

Hovedbevepninga var 9 kanonar i trillingtårn: eit forut og to akterut. Ein eigenskap ved klassa var at aktertårna ikkje stod i senterlinja til skipet. Ein hadde også seks 8,8 cm og åtte 3,7 cm luftverkanonar, og vidare åtte 20mm maskinkanonar som i 1945 vart auka til 18 stk. Skipet hadde dessutan 12 torpedorøyr og var utstyrt med to Heinkel He-60 sjøfly.

### Teneste og skjebne

Etter ei rekke utanlandsreiser i 30-åra, byrja «Königsberg» kystovervakinga av den spanske kystfarvatnet i tida frå november 1936 fram til januar 1937 og den Spanske borgerkrigen. Etter krigsutbrotet var «Königsberg» skuleskip i Austersjøen og deltok i mineoperasjonar i Nordsjøen.

I april 1940 tok «Königsberg» del i Operation Weserübung, invasjonen av Noreg og transporterte tyske tropper til Bergen, saman med søsterkipet «Köln», artilleriskuleskipet Bremse og torpedobåtene «Wolf» og «Leopard». «Königsberg» vart treft frå norske kystbatteri, blant anna frå Kvarven fort. Dette førte til at skipet ikkje kunne halde følgje med dei øvrige tyske fartøya tilbake til Tyskland og vart verande i Bergen. Neste dag vart «Königsberg» angripen av 15 engelske stupbombefly av typen Blackburn B-24 Skua som fekk inn tre solide treffarar. «Königsberg» kantra og sokk i hamna.

Den 17. juni 1942 vart vraket heva, snudd og etterkvart nytta som pir for U-båtar. Den 22. september 1944 kantra «Königsberg» på nytt og vart liggjande slik til etter krigen, då skipet vart hogd opp.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* German Naval History - Light Cruiser *Königsberg*
**The Libertines** er eit engelsk rockeband som vart danna i 1997 og oppløyst i 2004. Dei gjekk saman for å opptrå på Reading og Leeds festivalane i 2010, og gjekk saman igjen for godt i 2014 for ein europaturné og for å muligens spele inn nytt album i 2015. Bandet vart i si tid spådd ei strålande framtid, men indre konfliktar og
narkotikaproblem øydela dette. Musikken deira kan kategoriserast som ei blanding av tidleg britisk punkrock som The Clash og rock av den meir moderne sorten.

Etter oppløsinga på The Libertines starta Peter Doherty det mykje medieomtalte bandet Babyshambles. I dag er han soloartist og har gitt ut ei eiga cd med namnet Grace/Wastelands.
Carl Barât og Gary Powell har fortsett karrieren sin i Dirty Pretty Things.

Bandet:

* Pete Doherty, vokal og gitar
* Carl Barât, vokal og gitar
* John Hassall, bass
* Gary Powell, trommer

Diskografi
----------

### Album

* *Up the Bracket* (2002)
* *The Libertines* (2004)
* Anthems for Doomed Youth (2015)

### Singlar og EP-ar

* *Up The Bracket* (2002)
* *I Get Along* (2003)
* *What A Waster* (2002)
* *I Get Along* (2002)
* *Up The Bracket* (2002)
* *Don't Look Back Into The Sun* (2003)
* *Time For Heroes* (2003)
* *Can't Stand Me Now* (2004)
* *What Became Of The Likely Lads* (2004)
* *What Became of the Likely Lads* (2005)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* Munzinger (pop)
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**kryptosystem** er eit sett av protokoller, prosedyrar, krypteringsalgoritmer og instruksjoner for å kode eller kryptere meldingar ved hjelp av kryptografi.

Generelt innheld eit kryptosystem ein kompleks samling kryptografiske einingar, mellom anna kryptografiske algoritmer, protokoller for slikt bruk, operasjonelle procsedyrer og eksterne elementer (dokumentasjon, materiale til opplæring av brukarar osv.), som til saman gjer det mogeleg å oppnå den tryggleiken som var meint frå designeren si side.

Motsett er opgåva med bryte ned eit kryptosystem ikkje begrensa til å bryte algoritmene som ligg under – ofte er det langt lettare å bryte ned sjølve systemet, til dømes gjennom brukaren sin manglande kjennskap til systemet. Det normale er òg at det er sjølve kryptosystemet som sviktar i praksis, ikkje algoritmene. Ein basal kunnskap hjå brukaren om alle element i systemet er som regel det som manglar når det lukkast fienden å bryte ned systemet, slik at dekryptering kan foregå. 

Ein meir generell betydning av **kryptosystem** er som kortform for **kryptografisk system**, det vil seia kvart computersystem som brukar kryptografi. Dette omfattar mellom anna systemer til sikker 1E-post, inkludert metoder til bruk av digital signatur, kryptografiske hashfunksjonar, mm.

Moderne kryptosystem
--------------------

Eit moderne kryptosystem kombinerer typisk symmetrisk kryptering med asymmetrisk kryptering. I praksis er symmetrisk kryptering hurtigere enn asymmetrisk kryptering. Derfor kan denne framgangsmåten nyttast: 

* Alice vil sende informasjon (*klarteksten*) til Bob.
* Alice genererer ein tilfeldig krypteringsnøkkel, som kallast sesjonsnøkkelen (eng. *session key*).
* Alice krypterer klarteksten med tilfeldig krypteringsnøkkel og den symmetriske krypteringsalgoritmen.
* Alice krypterer den tilfeldige krypteringsnøkkel med Bob sin offentlige nøkkel og den asymmetriske krypteringsalgoritmen.
* Alice sender den krypterte klartekst (*chifferteksten*) og den krypterte nøkkel til Bob.
* Bob dekrypterer den krypterte nøkkel med sin hemmelige nøkkel (Bob har no den symmetriske nøkkel, som Alice genererte tilfeldig).
* Bob dekrypterer chifferteksten ved hjelp av Alice sin symmetriske nøkkel - (Bob har no klarteksten).

Sjå òg
------

* Digital signatur

Bakgrunnsstoff
--------------

* Introduction to Cryptography Arkivert 2005-05-12 ved Wayback Machine. fra PGP corporation (PDF)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**Kryogenium** (gresk *cryos*, tyder «kald», og *genesis*, som tyder «fødsel») er den andre geologiske perioden i neoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 850 millionar år sidan og enda for 635 millionar år sidan. Før kryogenium kom tonium og etter denne perioden kom ediacara. Sturti- og Marino-istida, som var dei mest omfattande istidene ein kjenner til og som kan ha dekt heile planten, oppstod i denne perioden. Desse hendingane, som stundom vert kalla «snøballjorda» er omdiskuterte, og forskarane er ueinige om isen under desse istidene verkeleg dekte heile jorda eller om dei var meir lokale. 

Perioden er ikkje internasjonale anerkjend enno, som mange andre geologiske tidsperiodar er. Perioden er berre definert ut frå dateringar av berglag og ikkje observerte og dokumentert systematiske hendingar globalt. Dette er problematisk sidan datering av stein varierer og at det kan gjerast feil i laboratoria. Til dømes er ikkje perioden kambrium definert ut frå berglag som er yngre enn ein viss alder (542 millionar år sidan), men ved sporfossil av *Phycodes pedum* verda over. Dette betyr at bergartar kan vert gjenkjent som kambriske i felten og det krev ikkje vidare testing i laboratorium for finne kva periode dei høyrer til. Enno er ein ikkje einige om kva global hending som er passande til å markere starten på kryogenium og starten er berre omtrentleg sett til 850 millionar år sidan. 

Namnet refererer til det svært kalde globale klimaet som var i perioden, og isbreavleiringar indikerer at jorda opplevde dei mest omfattande istidene nokon gong i denne perioden. Isbreane dekte enorme område og kan ha nådd heilt til ekvator. Vanlegvis deler ein perioden inn i to istider. Den sturtiske istida som varte frå om lag 750 millionar år sidan til 700 millionar år sidan, og Marino/Varanger-istida som enda for om lag 635 millionar år sidan. Avleiringar av glasial tillitt er funne på stader som låg ved låge breiddegrader under kryogenium, og dette har ført til hypotesen om djupfryste hav og «snøballjorda».

Under kryogenium braut superkontinentet Rodinia opp og eit anna superkontinent, Pannotia, byrja å ta form.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stenian» frå Wikipedia på engelsk, den 18. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:* 
		- «Cryogenian Period». GeoWhen Database. Henta 19. august 2008.
		- James G. Ogg (2004). «Status on Divisions of the International Geologic Time Scale.» (PDF). *Lethaia* **37**: 183–199. doi:10.1080/00241160410006492.

Fotnotar

1. ↑  Dave Lawrence, "Microfossil lineages support sloshy snowball Earth" i *Geotimes*, april 2003. , vitja 19. august 2008.
2. ↑  Hoffman, P.F. 2001. Snowball Earth theory, vitja 19. august 2008,

| Proterozoikum |
| --- |
| Paleoproterozoikum | Mesoproterozoikum | Neoproterozoikum |
| Siderium | Rhyacium | Orosirium | Statherium | Calymmium | Ectasium | Stenium | Tonium | Kryogenium | Ediacara |
**Stanisław Szczepaniak** (17. august 1934–21. juni 2015) var ein polsk skiskyttar, fødd og død i småbyen Kościelisko, heilt sør i Polen ved grensa til Slovakia. Han vann to VM-sølv, i 1966 i stafett og i 1967 individuelt.

Szczepaniak deltok internasjonalt i skiskyting frå den fyrste verdsmeisterskapen i 1958 til dei olympiske vinterleikane i 1968. Han vart nummer ti på 20 km i VM i skiskyting 1965 på Elverum, til dess hans beste prestasjon. Året etter vart han sjuandemann på 20 km i VM i skiskyting 1966 i Garmisch-Partenkirchen, og gjekk så ein etappe på det polske laget som tok sølvmedaljen i 4 x 7,5 km stafett.

Høgdepunktet for Szczepaniak kom då han vannn sølvmedaljen på 20 km under VM i skiskyting 1967 i austtyske Altenberg. Gullmedaljen tok Viktor Mamatov frå Sovjetunionen, 47 sekundar føre Szczepaniak, medan norske Jon Istad kom på bronseplassen. Med god skyting i den individuelle tevlinga under vinterleikane i Grenoble i 1968, eitt tileggsminutt, var Szczepaniak også då med i medaljekampen, men enda på fjerdeplassen. I same sesongen vart han polsk meister i skiskyting.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stanisław Szczepaniak» frå Wikipedia på tysk, den 12. februar 2016.*

* *Denne artikkelen bygger på «Stanisław Szczepaniak» frå Wikiedia på polsk, den 12. februar 2016.*
Holemåleri i Bhimbetka.
Frå ei av Bhimbetka-holene.
**Bhimbetka** er ein arkeologisk funnstad i den indiske delstaten Madhya Pradesh. I Bhimbetka finst fleire naturlege holer og hellerar der det er blitt laga ei rekkje holemåleri frå steinalderen og fram til historisk tid. Bhimbetka blei utnemnd til verdsarv av UNESCO i 2003.

Namnet «Bhimbetka» (devanagari भीमबेटका) skal koma frå «Bhimbaithka», 'sitjestaden til Bhima', og viser til ein gudehelt frå det episke verket *Mahabharata*. Bhimbetka ligg nær Narmadaelva ved foten av Vindhyafjella, 45 km sør for Bhopal. Holene er danna i sandstein og er omgjevne av tjukk skog med eit rikt plante- og dyreliv. Dette området er no verna som Ratapani Wildlife Sanctuary. 

Holemåleria viser menneske i ulike samanhengar og dyr som nashorn, bjørn, hjortar, geiter og storfe. Ifølgje UNESCO skildrar bileta eit liv som liknar det tradisjonelle jakt- og sankesamfunnet til urfolket ved Bhimbetka. Andre typar måleri viser ryttarar til hest, på kamel og elefant, religiøse eller mytologiske motiv og ein scene tolka som dans der ein musikar ser ut til å bruka ei timeglastromme, noko som også er utbreidd i dagens India.

Busetjinga av holene er ført tilbake til sein acheuléen i eldre steinalder med ubroten busetnad fram til sein mellomsteinalder.

Den eldste historiske nedteikninga om holene stammar frå 1888, då dei blei omtalte som ein gammal buddhistisk stad. I 1957 blei dei oppdaga av arkeologen V.S. Wakankar. To stader blei gravne ut av Bajpai, Pandey og Gour i 1971. Til saman er det funne og nummerert 754 bustader med måleri i over 500 av dei. Dei eldste arkeologiske laga i holene, og moglegvis måleria tilknytte dei, er blitt datert til å vera over 100 000 år gamle.

* DansebildetDansebildet
* Jaktande menneske og dyrJaktande menneske og dyr
* Krigar på kamelKrigar på kamel
* Menneske og elefantarMenneske og elefantar
* Jegerar eller krigarar til hestJegerar eller krigarar til hest

Kjelder
-------


* Bhimbetka, Auditorium Cave, Madhya Pradesh: Acheulian Petroglyph Site, c. 200,000 - 500,000 BP, originsnet.org
* Bhimbetka rock shelters, britannica.com
* Rock Shelters of Bhimbetka, unesco.org
Vladivostok og Zolotoy Rog sett frå rommet.
**Zolotoj Rog** (russisk Золотой Рог, 'Det gylne hornet') er ei verna hornforma bukta lengst aust i Russland. Mellom Peter den store-bukta og Japanhavet ligg Sjkotahalvøya i nordvest, Kapp Goldobina i nordaust og Kapp Tigrovij i vest. Bukta er om lag sju kilometer lang og om lag to kilometer brei. Djupet varierer frå 20 til 27 meter. Hamnebyen Vladivostok ligg i åsane inst i bukta. 

Fram til midten av 1800-talet vart bukta kalla *Gamatbukta* av kinesarane. Det første europeiske skipet som ein kjenner til ankra i bukta var eit fransk kvalskip i 1852. Under Krimkrigen vitja det britiske skipet «Winchester» bukta medan dei leita etter skvadronen til Vasilij Zavojko. Dei britiske sjømennene kalla bukta Port May. I 1859, gav grev Nikolaj Muravjov-Amurskij bukta det noverande namnet som tyder Det gylne hornet på russisk fordi ho hadde liknande form som eit horn som hamna i Istanbul.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zolotoy Rog» frå Wikipedia på engelsk, den 12. juli 2008.*

Koordinatar: 43°06′30″N 131°53′55″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Icelandair Boeing 757.
**Icelandair** er det nasjonale flyselskapet til Island

Icelandair blei stifta i 1973 ved ei samanslutning av dei to konkurrerande islandske flyselskapa Flugfélag Íslands og Loftleiðir. I dag er Icelandair det største flyselskapet på Island med eit omfattande rutenett til byar i Norden, Europa og USA.

På grunn av den geografiske plasseringa til Island har Icelandair og tidlegare Loftleiðir dratt nytte av dette og gjort Keflavik til ein transittlufthamn for passasjererer frå USA til ulike byar i Europa. Denne verksemda står for ca. 50 % av det heile. Som ein ekstra bonus blir passasjerane tilbode eit kortare opphald i Reykjavík til fordelaktige prisar.

Icelandair er eit av 13 selskap under «FL Group» (tidlegare kalla Flugleidir Icelandair Group). Konsernet er sentralt i den raskt veksande islandske turistindustrien som omfattar Icelandair, Icelandair Cargo, Icelandair Hotels, Air Iceland, Iceland Travel, Reykjavik Excursions, Icelandair/Hertz, Icelandair Ground Services, Icelandair Technical Services, Loftleidir-Icelandic and Icelandair Shared Services.

Den 23. oktober 2005 kunngjorde FL Group overtakinga av det danske lågprisselskapet Sterling Airways.

I tillegg har Icelandair 16,18 % eigardel i det britiske selskapet easyJet.

Flypark
-------

Flåten til Icelandair består av følgjande fly (pr. april 2005):

* 11 Boeing 757-200
* 1 Boeing 757-300
* 1 Boeing 767-300

28. februar 2005 teikna Icelandair ein kontrakt for to stk. Boeing 787 til levering i 2010 med opsjon på ytterlegare fem fly. (ref: Air International April 2005)

Referansar
----------

* Icelandair.is – Sagan (Icelandair –historie)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesidene til Icelandair
* Icelandair –flåtedetaljar
* Icelandair –passasjermeiningar
* Bilde av flya til Icelandair

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* Discogs (artist)

 |
**Tom Bukovac** (fødd 20. desember 1968) er ein USA-amerikansk studiomusikar og produsent. Han vart fødd i Cleveland i Ohio og voks opp i forstaden Willowick.

Bukovac byrja å spele gitar seriøst då han var ti år gammal. Han var blitt eksponert for musikk gjennom ein bar mora dreiv og frå den eldre broren sin, Doug, som lærte han nokre enkle gitargrep. Systera Joyce introduserte han for musikkk som The Beatles. Som trettenåring spelte han med fleire lokale band.

Han flytta til Nashville i 1992, der han byrja å spele for Tanya Tucker, Lionel Cartwright og andre. Han turnerte òg med Wynonna Judd, men i 1999 valde Bukovac å slutte turnélivet og spele som studiomusikar. Han er nominert ei rekkje gonger til prisar hos Country Music Association og Academy of Country Music. Han vann mellom anna ACM sin pris som årets gitarist i 2008 og 2010.

Kjelder
-------

1. 1 2  Wardlaw, Matt. «Northeast Ohio Native Tom Bukovac Excited to Return to Town with Country Star Vince Gill». Henta 27. juni 2016.

* *Denne artikkelen bygger på «Tom Bukovac» frå Wikipedia på engelsk, den 9. november 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* AllMusic.com Recording Credits page

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Marc Raquil i 2006
**Marc Raquil** (fødd 2. april 1977) er ein fransk tidlegare friidrettsutøvar frå Créteil som internasjonalt tevla på 400 meter. Han vart europameister på 400 m i 2006, og vann VM-gull 2003 og EM-gull 2006 med Frankrike i 4 x 400 meter stafett. I 2003 tok han også VM-sølv på 400 meter individuelt.

Aktiv
-----

Raquil kom på bronseplassen på 400 m ved innandørs-EM 2000 med tida 47,28. Eit halvår seinare var han på plass under dei olympiske sommarleikane i Sydney, der han rauk ut i kvartfinalane på 400 meter, men var med på det franske stafettlaget som vart nummer fire på 4 x 400 meter.

Etter å ha vorte utslegen or semifinalane på 400 meter i verdsmeisterskapen 2001, vart 2003 eit framifrå år for Raquil. Under verdsmeisterskapen gjorde han sitt livs løp på 400 meter, den personlege rekorden på 44,79 sekundar heldt til opphavleg til bronsemedalje, i 2009 omgjort til sølvmedalje, då det vart avslørt at vinnaren av løpet, Jerome Young frå USA, hadde vore dopa. Saman med Leslie Djhone, Naman Keïta og Stéphane Diagana vart Raquil tildelt sølv på 4 x 400 meter, men då det seinare viste seg at Calvin Harrison hadde vore dopa, vart USA diskvalifisert og dei franske løparane til verdsmeistrar.

Våren 2005 sprang Raquil på det franske laget som vann 4 x 400 m stafett ved innandørs-EM. Dei neste store prestasjonane til Raquil kom ved europameisterskapen 2006 i Göteborg. Han vart fyrst europameister på 400 meter med tida 45,02 sekundar. Sidan vart han gullmedaljør i 4 x 400 m stafett saman med Leslie Djhone, Idrissa M'barke og Naman Keïta. Raquil sprang då den siste etappen for Frankrike, og fekk til fulle vist sin eminent avslutningseigenskap ved å «parkere» Polen og Storbritannia sine løparar på oppløpssida.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2000 i Sydney: Nr fire i 4 x 400 m stafett, utslått i kvartfinalane på 400 m (nr 20 – 45,56)
* VM 2001 i Edmonton: Utslått i semifinalane (nr 11 – 45,22)
* VM i 2003 i Paris: Sølvmedalje på 400 m – 44,79, bak Tyree Washington (44,77) og gull i 4 x 400 m stafett
* VM i 2005 i Helsinki: Nr fem i 4 x 400 m stafett
* EM 2006 i Göteborg: Gull på både 400 m (45,02) og 4 x 400 m stafett

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marc Raquil» frå Wikipedia på tysk, den 17. juli 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Marc Raquil» (på engelsk). olympedia.org. Henta 20. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Shang Kexi, zongdu av Guangdong, teikna av Johan Nieuhof i 1655.
**Zongdu** (forenkla kinesisk 总督, tradisjonell kinesisk 總督, pinyin *zǒngdū*, Wade–Giles tsung3-tu1; mandsjuisk  *uheri kadalara amban*) var eit embete under Ming- og Qing-dynastiet i Kina. Zongduen var høgstkommanderande for visse provinsar, i ei stilling som tilsvarte europeisk visekonge. 

Områda som blei styrte av zongduar av Zhili, Liangjiang, Min-Zhe, Huguang, Shaan-Gan, Liangguang, Yun-Gui, Sichuan og Dei tre nordaustprovinsane. Det fanst også spesielle zongduar for visse felt, som zongduen av dei sørlege elvene og zongduen av dei austlege elvene.

Den mektigaste zongduen var zongduen av Zhili (Chihli), ettersom dette området også dekkja hovudstaden i keisarriket. Yuan Shikai, seinare president av Republikken Kina, hadde dette embetet. 

Tittelen blei også bruk av Japan då riket koloniserte Korea og Taiwan.

Kjelder
-------


* China, *Encyclopædia Britannica*

* *Denne artikkelen bygger på «Viceroy (China)» frå Wikipedia på engelsk, den 21. februar 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Mayers, William Frederick. *The Chinese Government: A Manual of Chinese Titles, Categorically Arranged and Explained, with an Appendix.* 3rd edition revised by G.M.H. Playfair ed. Shanghai: Kelly & Walsh, 1897; reprint, Taibei: Ch'eng-Wen Pub. Co. 1966.
**Norte grande**
**Norte chico**
**Zona central**
**Zona sur**
**Zona austral**

Naturlege regionar i Chile

**Zona sur** (sør-sona) er ein av dei fem naturlege regionane som *Corporación de Fomento de la Producción* i Chile delte det kontinentale Chile inn i i 1950. Zona central svarer til det chilenske territorium mellom Bío-Bío-elva (37° S) i nord og omtrent Chacao-sundet (42° S) i sør. 
Regionen har ei nordleg grense mot Zona central, i vest ligg Stillehavet, mot aust Andesfjella og Argentina, og i sør Zona austral. Medan Chiloé-øygruppa etter denne avgrensinga geografisk høyrer til austral-sona, ligg ho nærare sør-sona med omsyn på kultur og historie.

Geografi
--------

Denne regionen femnar om innsjødistriktet i Chile, her er sentraldalen mellom Andesfjella og kystområdet nærare havnivået, og eit mangfald av elver frå Andesfjella dannar innsjøar når dei når dei lågare høgdene. Elvesystema drenerer mot vest og ut i havet. Elva Calle-Calle, som renn mot byen Valdivia er farbar med båtar i nedre delen. Den sørlegaste delen av den chilenske sentraldalen er under havnivå og dannar Ancudbukta-Corcovadobukta. Chiloé-øya med bølgjande åsar gjer ut for delar av kystfjella.

Klimaet i Sør-Chile er regnfullt med eit middelhavsnedbørsmønster. Fjellskråningane ved det chilenske kystområdet og Andesfjella får opptil 3000–5000 mm nedbør årleg.

Næring
------

Beitemarkene i den nordlegaste delen rundt Osorno er brukte til storfedrift med mjølk, ost og smør som vektige produkt. Alle typar bær veks i området, nokre av dei blir eksporterte, og ferskvassoppdrett av aure og laks har utvikla seg med kultivatorar som utnyttar den rikelege tilgangen på reint rennande vatn. Trelastindustrien er også viktig. Ei rekkje turistar, hovudsakleg chilenarar og argentinarar, vitjar området om sommaren.

Flora og fauna
--------------

Den naturlege vegetasjonen i Sør-Chile er hovudsakleg i økoregionen av dei tempererte valdiviske regnskogane. Desse skogane er prega av store tre, hovudsakleg eviggrøne *Nothofagus* og bartre. Underskogen inneheld vinranker, hengande vinstokkar, buskar, små tre, mose, døydde trestammar og nedbrytande stoff. Sjølv om dei stort sett er eviggrøne, inneheld dei tempererte valdiviske regnskogane ei rekkje lauvtreartar. Andre vegetasjonstypar i det sørlege Chile inkluderer *Fitzroya*-skogar, *Araucaria*-skogar og våtmarker kalla *ñadi*.

Ei rekkje små pattedyr lever i Sør-Chile, inkludert puduar, sumpbever og chiloerev.

* Storfe nær Rupanco-sjøenStorfe nær Rupanco-sjøen
* Storfe som beitar nær Llanquihue-sjøen. Vulkanen Osorno i bakgrunnenStorfe som beitar nær Llanquihue-sjøen. Vulkanen Osorno i bakgrunnen
* Snø i Curarrehue i søraustlegaste Araucania-regionenSnø i Curarrehue i søraustlegaste Araucania-regionen
* Neltumesjøen og Llanquihue-elva.Neltumesjøen og Llanquihue-elva.
* Calle-Calle-elva drenerer fleire innsjøar i regionenCalle-Calle-elva drenerer fleire innsjøar i regionen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zona Sur» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mars 2023*
**Marcello Malpighi** (10. mars 1628–29. november 1694) var ein italiensk lækjar og naturforskar, professor i medisin i Bologna, Pisa og Messina. I sine siste leveår var han livlækjar for pave Innocens XII i Roma.

Malpighi skapte den mikroskopiske anatomien. Han studerte oppbygginga av dei aller fleste organa i menneskekroppen, undersøkte korleis ein kylling utvikla seg i egget, den indre oppbygginga av silkeormen og talrike andre dyr og plantar.

Størst rolle i vitskapen spelte hans påvising av kapillærane, noko som sluttførte William Harvey si lære om blodsirkulasjonen. Dette funnet vart offentleg kjent gjennom skriftet *De pulmonibus observationes*, utgitt i 1661. Seinare publiserte han ei rad skildringar av den mikroskopiske strukturen til indre organ. *Anatomia plantarum* frå 1675–79 er eit grunnleggjande verk om plantene si oppbygging.

Kjelder
-------

* Marcello Malpighi i Store norske leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Tom Colbjørnsen** (fødd 31. mai 1951) er rektor ved Handelshøyskolen BI i Oslo frå 1. august 2006.

Colbjørnsen er fødd i Oslo. Han er utdanna siviløkonom frå Norges Handelshøyskole og som cand. polit. med sosiologi som hovudfag frå Universitetet i Bergen. Han har doktorgraden sin (dr. philos.) frå 1984 på eit arbeid om ulikskap i arbeidsmarknaden.

Tom Colbjørnsen har vore professor i organisasjon og leiing ved Norges Handelshøyskole (NHH), dekan for NHH si executiveutdanning og professor i organisasjon og leiing ved Institutt for strategi og leiing på Norges Handelshøyskole.

Verkliste
---------

* *Reisen til markedet* (1995)
* *Norske ledere i omskiftelige tider* (2001)
* *Fleksibilitet og forutsigbarhet* (2003)
* *Arbeid og organisasjoner i endring* (2003)
* *Ledere og lederskap* (2004)
* *Modernisering og fornyelse i staten* (2005)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Tom Colbjørnsen i forskingsdokumentasjonssystemet Cristin

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Tom Colbjørnsen» frå Wikipedia på bokmål, den 15. desember 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* CRIStin

 |
**Norte grande**
**Norte chico**
**Zona central**
**Zona sur**
**Zona austral**

Naturlege regionar i Chile

**Zona austral** (austral-sona) er ein av dei fem naturlege regionane som *Corporación de Fomento de la Producción* i Chile delte det kontinentale Chile inn i i 1950. Austral-sona svarar til Palena-provinsen av Los Lagos-regionen og dei sørlegaste regionane, Aysén-regionen og Magallanes-regionen. Dette er òg rekna som den chilenske delen av Patagonia. Den naturlege regionen Zona sur ligg i nord, Stillehavet og Drakesundet i sør og vest, og Andesfjella og Argentina i aust. 

Austral-sona er ein fjellrik region som strekkjer seg frå Ancudbukta-Corcovadobukta til Kapp Horn, der Andesfjella og Sør-Stillehavet møtest. Den sterkt opprevne kystlinja er fylt med øyar som bevarer det generelle omrisset av kontinentet sørover til Fuegian-øygruppa, dei ytre øygruppene dannar ei fortsetjing av dei chilenske kystfjella. Området er prega av store og kontinuerlege nedbørsmengder i heile regionen, noko som gir opphav til mange elver og innsjøar. Den sørlege delen av regionen er fjellrik, kald, våt og ugjestmild, med den evigvarande snøgrensa som søkk til 1000 til 1200 meter over havet. Andesfjella i Storøya i Eldlandet er danna av krystallinske skifer og kulminerer i dei snødekte toppane av Monte Darwin og Monte Sarmiento i Cordillera Darwin, som inneheld isbrear av større utstrekking enn dei på Mont Blanc. Omfang av isbrear er stort i denne regionen, og meir kompleks enn det ein tidlegare har gått ut frå. I den utforska delen av Fuegian-kjeda er det ikkje funne vulkanar, men det ser ut til å ha eksistert i sør der mange nyvulkaniske bergartar er funne på øyane. 

* I nord: Utsikt over byen Coihaique i Coyhaique-provinsen i Aysén-regionenI nord: Utsikt over byen Coihaique i Coyhaique-provinsen i Aysén-regionen
* Grey-isbreen ein av mange isbrear med brefall i sjøen i Det sørpatagoniske isfeltetGrey-isbreen ein av mange isbrear med brefall i sjøen i Det sørpatagoniske isfeltet
* Puerto Williams med Dientes de Navarino-fjella i bakgrunnenPuerto Williams med Dientes de Navarino-fjella i bakgrunnen
* Torres del Paine nasjonalparkTorres del Paine nasjonalpark
* Guanakoar i Torres del Paine nasjonalpark i PatagoniaGuanakoar i Torres del Paine nasjonalpark i Patagonia

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zona Austral» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mars 2023*
***Der Ring des Nibelungen*** (*Nibelungenringen*) er ein syklus av fire episke operaer av Richard Wagner, inspirert av germansk og nordisk mytologi. Både musikken og librettoen er komponert av Wagner over ein periode på 26 år, frå 1848 til 1876.

Første ferdigkomponerte opera i verket, *Rhingullet*, hadde urpremiere i 1869. *Nibelungenringen* blei uroppført som samla verk i august 1876 i det nyoppførte festspelhuset i Bayreuth i Tyskland, der den mest berømte framføringa av verket framleis har fleire års ventetid på billettar.

Ring-syklusen består av:

* Das Rheingold (Rhingullet)
* Die Walküre (Valkyrien)
* Siegfried
* Götterdämmerung (Ragnarok)

Ringen er eit ambisiøst verk av enorme dimensjonar; operaene varer samla over 15 timar – den siste, *Götterdämmerung*, kan vare opp til fem timar aleine. Tetralogien følgjer gudar, heltar, fabeldyr og gigantar over tre generasjonar, i kampen deira om Ringen, som gjev beraren makt over heile verda.

Musikken er fyldig og samansett, og aukar i kompleksitet gjennom syklusen. Wagner skreiv for eit orkester som på den tida var av uhøyrd storleik, og han bygde endatil eit eige operahus i Bayreuth spesielt for *Ringen*. Scena blei bygd med tanke på at orkesteret ikkje skulle overdøyve songarane, som elles ville slite seg ut i dei lange førestillingane. Akustikken i dette teateret er av det beste i verda; andre stader er det ofte vanskelegare å oppnå balanse mellom songarar og orkester. Kvart år vert Bayreuther Festspiele arrangert, der desse og andre av Wagner sine operaer vert framførte.

Handling
--------

Verket er ca. 15 timar langt, og handlar om dilemmaet mellom makt og kjærleik. Historia startar med skapinga av verda, og sluttar med undergangen til gudeverda. Verket startar i ei mytisk tid, men endar i notida:

* I *Rhingullet* blir det synt fram gudar, halvgudar, kjemper, dvergar og alvar, men ingen menneske.

* I *Valkyrien* dukkar nokre menneske opp. Men det er gudane og dei mytiske vesena som har makta.

* I *Siegfried* skaper menneska sitt eige sjølvstende og deira eige liv, i motsetning til verda til gudane.

* I *Ragnarok* lever menneska i eit moderne samfunn i samspel og konflikt med kvarandre. Verda til menneska er no ei sjølvstendig verd, som gudane ikkje kan påverke. Gudane og verda deira går til slutt under, og menneska må klare seg på eiga hand.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Der Ring des Nibelungen» frå Wikipedia på bokmål, den 6. mai 2008.*
* *Bayreuth - ventelistene er flere år lange* i Nordjyske Stiftstidende, torsdag 17. juli 2003, 3. seksjon, side 2.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Musikbibliotek.dk Arkivert 2005-02-17 ved Wayback Machine.
* Richard Wagner Web Site Arkivert 2007-03-11 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BBC Things

 |
|  |
| --- |
| **Tettegras** |
| TettegrasTettegras |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Leppeblomordenen Lamiales |
| **Familie:** | Lentibulariaceae |
| **Slekt:** | *Pinguicula* |
| **Art:** | **Tettegras** *P. vulgaris* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Pinguicula vulgaris***L. 1753 |

**Tettegras** (*Pinguicula vulgaris*) er ein 10 cm høg plante med lysgrøne blad i rosett og eit bladlaus, kjertelhåra blomsterskaft med ein 2 cm lang mørkblå blomster. 

Blome
Bladoverflata er innsmurt med slim som inneheld enzym slik at plantene kan fordøye insekt som set seg fast i slimet. Planten kan så nyttiggjere seg næringsemne frå dei rotnande insekta. 

Vanleg tettegras veks på fuktige stader over heile Noreg, opp til 1600 moh. i Jotunheimen. Planten veks ofte på næringsfattig myr, men han kan òg vekse på nokså tørr mark. Utbreiinga er sirkumpolar.

Bruk
----

Tettegrasplantar har vore bruka til produksjon av tettemjølk, ei form for konservering av mjølk. Ein la 30-40 tettegrasblad nedst i eit kjørel, og helte kuvarm mjølk over. Etter ei stund vart mjølka seig, slik at ho ikkje skilde seg i myse og ostestoff.

Namn
----

Planten har namnet «tettegras» fordi blada frå tettegrasartane har vore bruka til å lage tettemjølk. 

Det latinske namnet kjem av *Pinguis* ’feit’, og siktar til blada som skin feittaktig. *Vulgaris* tyder ’vanleg’.

Sjå òg
------

* Dvergtettegras *Pinguicula villosa*
* Fjelltettegras *P. alpina*

Kjelder
-------

* C.A.M. Lindman *Nordens Flora* Gyldendal Norsk Forlag 1977 ISBN 82-05-08681-8
* Johannes Lid *Norsk og svensk flora* Det Norske Samlaget 1974 ISBN 82-521-0297-2
* Knut Fægri: *Norges planter* J.W. Cappelens Forlag 1958

Bakgrunnsstoff
--------------

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Pinguicula**