recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ein **setesvein** i norsk seinmellomalder var ein mann som hadde svore truskapseid til ein stormann og tente han som var han ein konge. Setesveinane stod for den verdslege forvaltinga av dei økonomiske interessene til kyrkja i seinmellomalderen. 

Erkebiskopen hadde etter sættargjerda rett til å halde 100 skattefrie setesveinar, kvar av dei andre biskopane hadde rett til å halde 40 setesveinar. Setesveinane hadde, på same måte som adelen, full skattefridom på setegardane sine. Dei var òg fritekne for leidangteneste, men erkebiskopen kunne sjølv kalle seteveinane til militærteneste for seg.

I tenesta som seteveinar gjekk helst storbønder og representantar for deklasserte adelsslekter.

Olav Engelbrektsson sine setesveinar
------------------------------------

I 1533 hadde erkebiskop Olav Engelbrektsson 69 seteveinar:

* 18 i Finnmark
* 16 i Troms
* 15 i Nordland
* 3 i Fosen
* 2 på Nordmøre
* 1 i Romsdal
* 1 i Nordfjord
* 1 i Sogn
* 1 i Gauldalen
* 1 i Gudbrandsdalen
* 9 på Opplanda
* 2 på Island

Når erkebiskopen hadde flest setesveinar nordpå. var det fordi jordegodset hadde eit kjerneområde i Trøndelag, og fordi erkebipestolen var strekt engasjert i fiskeria og tørrfiskhandelen i Nord-Noreg.

Etter reformasjonen
-------------------

Etter reformasjonen overtok kongen erkebiskopen sine eigedommar. Kongen let lena bli styrte av adelsmenn, dei fleste frå Danmark. Seteveinane fekk ingen forleningar, og dei mista heilt det økonomiske grunnlaget for adelskap. Samstundes mista kyrkja grunnlaget for den økonomiske maktstillinga si når det verdslege organsisasjonsapparatet var sett ut av spel.

Handelen med tørrfisk frå Nord-Noreg vart overteken av borgarar frå Bergen.

Kjelder
-------

* Geir Atle Ersland og Hilde Sandvik: *Norsk historie 1300—1625* Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5545-6
* Cappelens *Norges historie* 1977, Ole Jørgen Benedictow, red. Knut Mykland, b. 5. ISBN 82-02-03429-9
**Nils Severin Lynge Hansteen** (29. april 1855–1. januar 1912) var ein norsk målar som var kjend som ein av dei viktige landskaps- og marinemålarane på andre halvdel av 1800-talet. 

Hansteen var son av soknepresten Agathon Bartholomæus Hansteen og Aletta Schjelderup. Han var fødd i Mo i Rana, og budde her til han var rundt 16. Deretter drog han til Trondheim, der han byrja på ein mekanisk verkstad for å bli ingeniør. I 1873 drog han i staden til Kristiania for å bli målar. Han studerte m.a. under Knud Bergslien og Morten Müller (1873–76) og Peder Cappelen Thurmann (1874–75). Så følgde fleire utanlandsopphald, hos Hans Gude (Karlsruhe, 1876), i München (1877–80), i Italia (1880–81), og dessutan København (1887–92) der han studerte koparstikk.

Måleria til Hansteen har blitt stilt ut i viktige galleri i heile landet, mellom anna Nasjonalgalleriet. Her finn ein det store marinebildet *Snetykke* (1890). Han teikna òg til julekort, og illustrerte bøker, mellom anna *Gamle Visestubber fra Barnekammeret* (1897) av Hanna Winsnes.

Hansteen gifta seg med Mimmi Hoffeldt Rytterager i 1886.

Prisar og utmerkingar
---------------------

* Bronsemedalje ved verdsutstillinga i Paris i 1889
* Riddar av St. Wladimirs orden

Galleri
-------

* Fra Drøbak, 1886*Fra Drøbak*, 1886
* Strandstudie fra Hirtshals, 1888*Strandstudie fra Hirtshals*, 1888
* Strandmotiv fra Danmark, 1890*Strandmotiv fra Danmark*, 1890
* Snetykke, 1890*Snetykke*, 1890
* Maritim sceneMaritim scene
* Fjordabåt stevner ut Trondheim havn, 1893*Fjordabåt stevner ut Trondheim havn*, 1893

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Hagemann, Sonja (20. februar 2017). «Nils Hansteen». *Norsk kunstnerleksikon* (på norsk bokmål).
2. ↑  «Nils Hansteen». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 23. august 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Nils Hansteen» frå Wikipedia på bokmål, den 25. januar 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* ULAN
* KulturNav

 |
**Nils Gregoriusson Skilbred** (20. august 1860–2. mai 1943) var ein snikkar, gardbrukar og stortingsmann for Venstre, frå Gjerpen i Telemark.

Skilbred var son til ein gardbrukar. Etter å ha gått amtsskulen 1881/82 livnærte han seg som bygningsmann. Åra 1886-94 budde han i Skien, der han var medlem av bystyret og leiar av arbeidarforeiningar. Frå 1894 forpakta han eit bruk på Frogner i heimbygda, eit bruk han kjøpte i 1908. Same året overtok han farsgarden Skjelbred.

Frå 1898 var Skilbred medlem av formannskapet i Gjerpen, ein treårsperiode var han varaordførar. Skilbred representerte Bratsberg amt og partiet Venstre på Stortinget i perioden 1898-1906. Valperioden 1910-12 var han Gjerpen krins sin mann på Stortinget, Både i den føregåande perioden, 1906-09, og dei tre etterfølgjande periodane, 1913-21, var han 1. varamann for same. Han møtte då frå 20. mars 1908 og heile 1909, og så frå 4. februar 1913 til og med 1921. Alle gongane møtte han i staden for Gunnar Knudsen. Skilbred var medlem av justiskomiteen 1898-1906 og 1910-12, og elles medlem av Lagtinget 1900-06 og av valkomiteen 1902-06. Som varamann 1908-09 var han med i sosialkomiteen, 1913-18 sekretær i justiskomite nr 2, og 1919-21 som medlem av skog- og vassdragskomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
**Nils Johansson Hestnes** (8. mars 1860–27. september 1948) var ein norsk gardbrukar og stortingsrepresentant frå Valsøyfjord på Nordmøre. Jonas Hestnes var bror hans.

Hestnes var son av ein gardbrukar i Valsøyfjord. I 1878-79 gjekk han amtsskulen. Han tok over farsgarden Hestnes i 1890 og dreiv denne. 1890-94 var han medlem av heradstyret i Aure, frå 1895 av heradstyret i den utskilde kommunen Valsøyfjord. Han var ordførar i Valsøyfjord 1916-28 og elles forlikskommissær i 30 år frå 1897 og skulestyreformann fram til 1937.

Hestnes representerte Romsdals amt på Stortinget 1900-03 og 1903-06. Sidan representerte han Nordre Nordmøre krins åra 1906-15. På alle tingsamlingane var han medlem av landbrukskomiteen, nestformann 1913-15. 1913-15 var han og medlem av Lagtinget og valkomiteen. Han vart også vald til Stortinget 1916-18, men møtte berre til 19. januar 1916. Valet vart då forkasta, og varamannen rykte opp til fast representantplass.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
St. Victor-klosteret i Paris i 1655.
**St. Victor-klosteret** i Paris var eit rikt og innverknadsrikt kloster som fanst frå 1100-talet og fram til den franske revolusjonen sist på 1700-talet. Klosteret danna sin eigen orden, St. Victor-ordenen, og fostra tankar som nådde langt ut i Vest- og Nord-Europa under høgmellomalderen.

Kart over klosteret frå 1572.

Soge
----

Klosteret blei grunnlagd i 1108 av teologen og filosofen Vilhelm av Champeaux, som blei kannik i eit fellesskap som følgde reglane til augustinarordenen. I tillegg følgde klosterbrørne dei detaljerte levereglane til benediktinarordenen. Klosteret utvikla seg etterkvart til ein viktig utbreiar av gregorianske ideal om reform av kyrkja, prestevirket og geistleg moral.

Hugo av Sankt Victor.
Religiøse og ikkje-religiøse slutta seg til klosteret eller gjekk på skule der, mellom anna Pierre Abélard. Vilhelm blei biskop av Châlons-sur-Marne i 1113, og Gilduin ny leiar av klosteret. Det voks seg rikt gjennom gåver frå kongelege, adelege og pavar, og fekk stor innverknad på andre kannik-samfunn i Europa, som St. Geneviève-klosteret i Paris, St. Augustin i Bristol, San Pietro ad Aram i Napoli og Æbelholt kloster i Nordsjælland. I testamentet til kong Ludvig VIII (1187–1226) nemner kongen 40 kloster som han skjenker ein større sum til. Skulen ved klosteret var saman med dei ved St. Geneviève-klosteret og Notre-Dame de Paris utgangspunktet for Universitetet i Paris, som oppstod rundt 1200. 

Fleire viktige personar innan kyrkja var innom klosteret, som Hugo av Sankt Victor, italienske Petrus Lombardus, engelske Thomas Becket, norske Øystein Erlendsson og fleire andre.

Nedgang
-------

Kart over klosteret og Halles aux Vins i 1734.
Den store geografiske spreiinga av kloster, dårleg samband mellom dei og liten interesse frå abbedane i Paris i dei andre klostera førte snart til at St. Victor-ordenen løyste seg opp. Pave Benedikt XII si reform av kannikordenar i 1339 gjorde ende på viktorinarordenen. I 1633 blei klosteret teke inn i den augustinske *Congrégation de France*.

På 1600-talet blei klosteret assosiert med jansenismen, ei erklært vranglære, og gjekk gjennom harde tider både dette hundreåret og det neste. Klosteret blei stengd i 1790 under den franske revolusjonen og bygningane seld som statseigedom. Dei blei rivne i 1811. I dag finn ein Jussieu-kampusen og parken Jardin des plantes de Paris på det tidlegare klosterområdet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Abbey of St. Victor, Paris» frå Wikipedia på engelsk, og «Abbaye Saint-Victor de Paris» frå Wikipedia på fransk den 16. desember 2009.*
* Patrice Sicard (2001), «Saint-Victor at Paris, House and Order of», i André Vauchez, *Encyclopedia of the Middle Ages*
* Johnny Grandjean Gøgsig Jakobsen (2001), «Abbed Vilhelms idealer», *Kirkehistoriske Samlinger* (København: Selskabet for Danmarks Kirkehistorie): 7–36

Bakgrunnsstoff
--------------

* Abbaye de Saint-Victor ved Villes et Monument (fransk)
* Abbey of St. Victor Arkivert 2008-10-12 ved Wayback Machine. (forsking rundt klosteret på 1100-talet, engelsk)
|  |
| --- |
| **Cypriakreps** |
| Cypriakreps Foto: Markus Lindholm, Anders Hobæk/Norsk institutt for vassforskingCypriakreps Foto: Markus Lindholm, Anders Hobæk/Norsk institutt for vassforsking |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Klasse:** | Muslingkreps Ostracoda |
| **Orden:** | Podocopida |
| **Familie:** | Candonidae |
| **Slekt:** | *Cypria* |
| **Art:** | **Cypriakreps** *C. opthalmica* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cypria opthalmica***(Jurine, 1820) |

**Cypriakreps** (*Cypria opthalmica*) er ein brunspreklete muslingkreps med ein stor og tydeleg augeflekk. Skalet har ei lengd på 0,6–0,7 millimeter. Hannar er vanlege hjå arten.

Cypriakreps liknar mykje på *Cypria exculpta*, men denne er alltid større og har fine stripar i skalet.

Levemiljø
---------

Cypriakreps kan danna ekstreme konsentrasjonar i dammar utan fisk. Dei lever mellom rotnande lauv, gjerne i område med lite ljos, og kan tola eutrofiering og låge oksygenkonsentrasjonar. Cypriakreps er òg vorte funne på djupner på fleire hundre meter.

Cypriakreps er heller ikkje uvanleg i stilleflytane bekkar og elvar, særleg der det er høgt innhald av detritus.

Utbreiing
---------

Arten har ei holarktisk utbreiing. I Noreg er han vanleg på heile Austlandet og langs kysten nordover til Møre, men er so langt ikkje funnen lenger nord.

Kjelder
-------

* Denne artikkelen nyttar som kjelde og kan innehalda tekst og formuleringar frå artikkelen *Cypriakreps - Cypria opthalmica* skriven av Markus Lindholm. Artikkelen vart utgjeven av Norsk institutt for vassforskning under lisensen CC BY 3.0. Henta 12. juli 2016.
**Nils Ebbessøn Astrup** (7. juni 1901–29. september 1972) var ein norsk skipsreiar frå Oslo.

Etter cand.jur. 1924 vart han i 1931 medeigar i Fearnley & Eger som morfaren Thomas Fearnley (1841–1927) hadde grunnlagt i 1869. Det vart vidareført av sonen Thomas Fearnley (1880–1961), altså onkelen til Nils. Ved dødsfallet til onkelen i 1961 overtok Nils Astrup leiarstillinga. Elles skaffa han seg Verjedalsbruket i Numedal og investerte i oljeindustrien.

Han var son av Cecilie Fearnley (1878–1902) og Ebba Carsten Morten Astrup (1876–1955). Nils E. Astrup vart i 1925 gift med Hedvige Stang (1904–1978), dotter av skipsreiar Jørgen Breder Stang. Dei fekk fire søner som gjekk inn i firmaet. Då Nils Ebbessønn Astrup døydde i 1972, overtok sonen Nils Jørgen Astrup (1925–2005) leiarskapet. Dårlege tider (shippingkrise) på 70-talet leidde til slutt til konkurs i 1991.

Nils Astrup var ein av H. P. L'Oranges viktigaste støtter i førebuingane til Det norske institutt i Roma (innvigde 1959). Sonen Hans Rasmus Astrup (fødd 1939) er ein kjend samlar av moderne kunst som i 1993 opna Astrup Fearnley Museet for Moderne Kunst.

Verv og utmerkingar
-------------------

* Oslo nye rederiforening, leier 1938–40
* Noregs rederiforbund, visepresident 1940–45 og president 1963–63
* Det internasjonale rederiforbundet, leier 1966–69
* St. Olavs Orden: Kommandør i 1969

Referansar
----------

1. ↑  *I H.P. L'Oranges fotspor: forskning ved Det norske institutt i Roma*. Oslo: Messel forl. 1996. s. 9. ISBN 8290744331.

* *Denne artikkelen bygger på «Nils Ebbessøn Astrup» frå Wikipedia på bokmål, den 11. juni 2017.*
**Cyrille Regis** (9. februar 1958–14. januar 2018) var ein britisk fotballspelar, fødd i Fransk Guyana. Han spelte midtspiss på West Bromwich Albion i sju sesongar, og like lenge på Coventry City.

### Klubbspel

Regis fekk kontrakt med West Bromwich sommaren 1977 og var ein flittig målskårar for fyrstedivisjonslaget i sju år. I 1984 flytta han over til Coventry City mot 250 000 pund. Våren 1987 var han med om å sikre klubben sitt einaste trofe. Den 16. mai spelte han heile kampen då Tottenham Hotspur vart slått 3 – 2 i finalen i FA-cupen. Etter å ha vore benkeslitar ei tid, gjekk han sommaren 1991 vidare til Aston Villa. Perioden 1993-96 spelte han ein sesong i kvar av klubbane Wolverhampton Wanderers, Wycombe og Chester.

### Landslagsspel

Regis deltok i 5 av England sine landskampar, fire i 1982 og den siste hausten 1987. Han var innbytar i tre av kampane, skåra ingen mål.

### Merittar

* Vinnar av FA-cupen: 1987 med Coventry City

Regis døydde av hjartestans.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cyrille Regis» frå Wikipedia på engelsk, den 30. oktober 2021.*

* eu-football

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BBC Things

 |
**Viorica Viscopoleanu**, fødd *Belmega* (fødd 8. august 1939) er ein rumensk tidlegare friidrettsutøvar. Ho vart olympisk meister i lengdehopp i 1968.

Aktiv
-----

Viscopoleanu vart nummer fem i lengdehopp under sommar-OL 1964 i Tokyo, med resultatet 6,35 m. Nummer fem vart ho også i friidretts-EM 1966 i Budapest, då etter eit lengstehopp på 6,33 m. 

Under dei olympiske leikane i Mexico-byen gjorde Viscopoleanu sitt livs hopp då ho i fyrste omgang smelte til med 6,82 m og ny verdsrekord. Ingen annan utøvar klarde å nærme seg prestajsonen, Sheila Sherwood frå Storbritannia tok sølv med 6,68 m. Året etter tok Viscopoleanu sølvmedaljen i EM i friidrett 1969 i Aten med 6,45 m, slått med fire cm av vinnaren Mirosława Sarna frå Polen.

Viscopoleanu deltok i sin tredje europameisterskap i 1971 og vart nummer seks i lengdetevlinga. Året etter deltok ho i München i sitt tredje OL og vart nummer sju. Ho la opp i 1974.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Viorica Viscopoleanu» frå Wikipedia på tysk, den 31. august 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**Kvikksølv-ulukka i Kodaikanal** fann stad i 2001 i den indiske byen Kodaikanal. Byen vart ramma av ei katastrofeaktig ulukke då ein av Hindustans termometerfabrikkar i området slapp ut giftig kvikksølv på grunn av uforsvarlig lagring.

Utslippet
---------

Store område i og rundt Kodaikanal vart forureina. Ei gransking gjort av Det internasjonale atomenergibyrået stadfesta at Kodaikanal Lake hadde vorte forureina av utslepp av kvikksølv frå ein av Hindustan Unilevers termometerfabrikkar i nabolaget på grunn av uforsvarlig lagring og deponering. I tillegg til prøver av vatnet i insjøen vart det gjort prøver av mose, av og skog i området rundt Berijam Lake som ligg 20 km frå fabrikken. Prøvene viste for høge verdiar av kvikksølv. Prøver teke av fisk i Kodaikanal lake viste òg høge verdiar. Noko som berre kunne stadfesta utslipp.

Greenpeace har kritisert morselskapa til fabrikken, Unilever for at dei tillét praksisen til fabrikken med å dumpa avfallet.

Fabrikken
---------

Fabrikken vart opna i 1977 og produserte termimeter|kvikksølvtermometer]] for eksport til USA og Europa. Avfallet vart dels dumpa i skogen bak fabrikken, dels selt til ein lokal skraphandlar. 
Miljøstuftelsen Bellona kritiserte Morselskapet, Unilever for at dei ikkje følgde med i avfallshandteringa til fabrikken. Ei gransking gjort av Det internasjonale atomenergibyrået kunne berre stadfesta at store område i og omkring Kodaikanal var forureina. Innsjøen, skogen, mose og lav

Etterspill
----------

Termometerfbrikken forårsaka forurensening med kviksølv ved sin uforsvarlige handtering av avfallet. Fabrikken vart stengd i 2001 etter 18 års drift. Hindustan brukte betydelege summar på «advokatmat» for å unngå å betala erstatning til tidlegare arbeidarar og deres familiar, mange som døydde eller vart invalidisert som følgje av forgiftninga.

Arbeidarane slutta seg saman og danna ein 559 mannsterk organisasjon,
«*Ex-Mercury Employees Welfare Association»* i 2006. Dei saksøkte fabrikken for Madras høgsterett. Organisasjonen ynskte erstatning og eit forslag til rehabilitering, legehandsaming, og eit program på selskapets rekning for alle som hadde vore tilsett i fabrikken. Dei ønske òg den ansvarlege leiinga straffa. Hindustan Unilever, på si side nekta for at skadane, eller at nokon av helseproblema skuldast kvikksølvforgiftning.

* I juni 2007 avga ein ekspertkommite, oppnemnd av Madras høgsterett ei utsegn om at kvikksølvutslippet var årsak til helseplagane.
* I 2010 kjempa arbeidarane forsatt for kompensasjon,
* I november 2011 avga det indiske arbeidsministeriet ei beklaging, der dei føljde utsegna til høgsterett frå 2007.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kvikksølv-ulykken i Kodaikanal» frå Wikipedia på bokmål, den 1. oktober 2018.*

Referansar
1. ↑  «Unilever admits toxic dumping: will clean up but not come clean». Greenpeace. Henta 2. juli 2007. [*daud lenkje*]
2. ↑  «Unilever Corporate Crimes». Corporate Watch. Henta 5. juni 2007.
3. ↑  The Hindu
4. ↑  Studie sin of mercury pollution in a lake due to a thermometer factory situated in a tourist resort
**Virgilijus Alekna** (fødd 13. februar 1972) er ein diskoskastar og olympisk meister frå Litauen. Alekna har ein personleg rekord på 73,88 meter frå Kaunas i 2000, noko som er det nest lengste diskoskastet i verda nokonsinne. Berre Jürgen Schult frå Aust-Tyskland har kasta lengre.

Karriere
--------

Alekna har også delteke i kulestøyt, men har utmerkt seg størst innan diskos. Han deltok under sommar-OL 1996 i Atlanta, men kom på 5. plass med eit kast på 65,30. Hans fyrste medalje i ei større internasjonal tevling var under VM i friidrett 1997 i Aten, der han tok sølv bak tyskaren Lars Riedel og framfor tyskaren Jürgen Schult. Alekna tok bronse under EM i friidrett i Budapest året etter. 

Den fyrste olympiske medaljen han tok var under sommar-OL 2000 i Sydney. Her vart Alekna olympisk meister med eit kast på 69,30, framfor Lars Riedel og Frantz Kruger, frå Sør-Afrika. Alekna tok VM-sølv i Edmonton i 2001, EM-sølv i München i 2002 og vart verdsmeister i Paris i 2003. Her kasta han 69,69.

Under sommar-OL 2004 i Aten gjekk Alekna til topps igjen. Her sette han den framleis gjeldande olympiske rekorden med eit kast på 69,89, nesten to meter framfor sølvvinnaren Zoltán Kővágó frå Ungarn. Aleksander Tammert frå Estland tok bronse. Året etter vart Alekna verdsmeister med eit kast på 70,17 framfor estiske Gerd Kanter og tyske Michael Möllenbeck. Under EM i friidrett 2006 vart Alekna igjen europameister framfor estarane Kanter og Tammert.

Virgilijus Alekna tok også medalje under sommar-OL 2008 i Beijing. Her kasta han 67,79 m. og kom på tredjeplass bak Piotr Małachowski frå Polen og gullvinnaren Gerd Kanter. Under sommar-OL 2012 i London enda han på fjerdeplass med eit kast på 67,38 m.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Virgilijus Alekna» frå Wikipedia på engelsk, den 10. august 2012.*

* Alekna på Iaaf.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* Munzinger (sport)

 |
Radovnaelva renn gjennom Vintgar
**Vintgar** eller **Blejski Vintgar** er ei 1,6 km lang kløft nær Zgornje Gorje i Slovenia, fire kilometer nordvest for Bled. Ho er grave ut av elva Radovna og har bratte veggar som er 50 til 100 meter høge og eit totalt fall på om lag 250 meter. Elva har danna mange små basseng og stryk, og endar i den vakre 13 meter høge fossen *Šum*.

Historie
--------

Kløfta vart oppdaga i 1891 av Jakob Žumer og Benedikt Lergetporer, og vart raskt utstyrt med stiar og bruer som opna for publikum 26. august 1893. Stiane har sidan vorte renovert fleire gongar. Det er òg bygd eit vasskraftverk i kløfta og ei jernbanebru langs linja Jesenice-Most na Soči kryssar ho. Likevel trekk Vintgar til seg mange turstar i dag. 

Stryk i øvre Vintgar
Som den første kløft tilpassa turistar i området, har ordet «vintgar» gått inn slovensk språk som namn på eit vakkert stykke langs ei elv.

Geologi
-------

Før den siste istida rann elva Radovna austover. Etter at ho vart demd opp av isen, grov ho seg eit nytt elvefar nordaustover gjennom eit mjukt lag av kalkstein frå trias mellom fjella Poljana (884 m) og Hom (844 m), mot Øvre Savadalen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vintgar» frå Wikipedia på engelsk, den 22. april 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vintgar på Bled kommune si heimeside

Koordinatar: 46°23′24″N 14°4′59″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Nukleosyntese** er prosessen som skapar nye atomkjernar (atom) av eksisterande atomkjernar og subatomære partiklar. Nukleona består av kvarkar som blir bundne saman av gluon. Dei første nukleona (proton og nøytron oppstod i samband med Big Bang då temperaturen (energitettleiken) hadde falle til omkring 10 millionar gradar. I løpet av dei første tre minutta vart dei enklaste atomkjernane danna, og etter Big Bang bestod vanleg materie i universet av omtrent 24% helium, 76% hydrogen (etter vekt) og små mengder andre isotopar som deuterium, helium-3 og litium-7.

Nukleosyntese av lettare atomkjernar føregår vesentleg i stjerner ved kjernereaksjonar. Stjerner som er meir enn fire gonger vekta av sola vil etterkvart eksplodere som ein supernova og produserer stadig tyngre atom opp til jarn. I den siste fasen, når kjernen imploderer oppstår intens stråling som kan produsere dei aller tyngste kjernane. Desse atoma blir spreidde når stjerna eksploderer og kan difor inngå når nye stjerner og planetsystem dannast.

På denne måten er massen til universet i dag fordelt på 74% hydrogen, 24% helium, 1% oksygen, 0,5% karbon og 0,5% andre grunnstoff. Sola er ei relativt ung stjerne til tredje generasjon med ein metallisitet på ca 1,6. Dette er ein føresetnad for at planetar som jorda kan dannast, sidan solsystemet sine planetar har eit høgt innhald av andre stoff enn hydrogen og helium.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nukleosyntese» frå Wikipedia på bokmål, den 13. april 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Charles H. Lineweaver (Desember 2000). «An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect». Henta 13. april 2013.
**Violeta Szekely**, fødd **Beclea**, (fødd 26. mars 1965) er ein rumensk tidlegare friidrettsutøvar frå Suceava fylke som vann sølvmedaljen på 1500 meter under OL 2000 og VM 2001.

Aktiv
-----

Szekely var den største favoritten til vinne 1500-meteren i Sommar-OL 2000 etter ein strålande sesong. Mellom anna vann ho GL-stemnet i Monaco på den sterke tida 3.58,2, hennar livs beste løp. I OL-finalen i Sydney vart ho stengd inne ved lista i siste sving og fekk ikkje fri løpebane før 80 meter frå målstreken, det viste seg å vere for seint til å innhente Nouria Merah-Benida. 

Sesongen 2001 delte Szekely sigerspremien i GL-turneringa, då ho vann 1500 m i samtlege GL-stemne ho deltok i. I VM-finalen måtte ho likevel sjå seg klart slått av landslagskollega og hennar bitre rival, Gabriela Szabo. Szekely la opp etter 2002-sesongen.

### Doping

Beclea testa positivt på steroidar i februar 1995 og der etter stengd ute frå friidrett i fire år.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1986 i Stuttgart: Utslått i semifinalane på 800 m (2.08,25=nr 16)
* EM 1990 i Split: Nr 16 på 1500 m – 4.16,4
* VM 1991 i Tokyo: Nr 10 – 4.05,8
* OL 1992 i Barcelona: Utslått i semifinalane på 1500 m (4.05,4=nr 15)
* VM 1993 i Stuttgart: Nr 9 på 1500 m – 4.08,5
* EM 1994 i Helsinki: Utslått i kvalifiseringa på 1500 m (4.20,4=nr 24)
* EM 1998 i Budapest: Nr 4 på 800 m – 2.00,56
* VM 1999 i Sevilla: Nr 4 på 1500 m – 4.00,98
* OL 2000 i Sydney: Sølvmedalje på 1500 m – 4.05,15, bakom Nouria Mérah-Benida (4.05,10)
* VM 2001 i Edmonton: Sølvmedalje på 1500 m – 4.01,7, bakom Gabriela Szabo (4.00,5)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Violeta Szekely» frå Wikipedia på tysk, den 19. juni 2020.*

* «Violeta Beclea-Szekely» (på engelsk). Olympedia. Henta 8. mars 2023.
**Hilmar Eliseus Stigum** (7. august 1897–12. september 1976) var ein norsk folkelivsgranskar (etnolog) og museumsmann, fødd i Meløy i Nordland, død i Oslo. Han vart tilsett ved Norsk Folkemuseum i Oslo i 1923, der han vart understyrar og leiar av bygdeavdelinga i 1940. Frå 1961 var han professor II i folkelivsgransking (etnologi) ved Universitetet i Oslo samstundes som han var tilsett ved Norsk Folkemuseum fram til 1967, då han gjekk av ved oppnådd aldersgrense.

Stigum reiste ikring i heile Noreg for å auke samlingane ved Norsk Folkemuseum. Han var særleg oppteke av handverksfag, husflidsteknikkar og eldre jordbruksmetodar som var i ferd med å døy ut. Han var ikkje berre oppteke av sjølve gjenstandane han samla inn, men òg av den kulturelle samanhengen dei stod i og fungerte innanfor. Det var viktig for han å dokumentere på eit forståeleg vis for ettertida korleis gjenstandane vart brukt. Han tok difor fotografi og film til hjelp i tillegg til skriftlege nedteikningar, og vart med det ein pioner i si tid på dette fagfeltet. Med dette arbeidet fekk han eit framifrå godt kjennskap til arbeidslivet og levetilhøva i dei tradisjonelle bygdesamfunna og til laugstilhøva i byane.

Stigum tok fatt i ei lang rad historiske og etnologiske emne frå det norske bondesamfunnet, og gav eit samla oversyn i samlingsverket *Norsk kulturhistorie* (1938–39), og saman med Kristofer Visted (1873-1949) i verket *Vår gamle bondekultur* (2 band, 1951–52), med utgangspunkt i Visteds verk *Vor gamle Bondekultur* frå 1907, 2. utgåva i 1923.

Utvalde skrifter
----------------

* Plogen, i *Bidrag til bondesamfunnets historie*, band 1, 1933
* Fra sekstenhundre-årene til nyere tid, i *Det norske håndverks historie*, band 2, 1936
* Gården, i *Norsk kulturhistorie*, band 1, 1938
* I utmarken og på setren, i *Norsk kulturhistorie* band 2, 1939
* Laftet som grunnlag for datering av tømmerhus, i *By og bygd*, band 3, 1944
* 'The study of man'. Evolusjonstanken og det historiske forløp, i *By og bygd*, band 4, 1946
* Ingeniøroppfatningen av tilværelsen og den konservative idé, i *By og bygd*, 1947
* *Vår gamle bondekultur*, saman med Kristofer Visted, 2 band, 1951–52 (3. utgåva 1971)

Kjelder
-------

* Pedersen, Ragnar. (30. desember 2014). Hilmar Stigum. I Norsk biografisk leksikon. Henta 12. juni 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
|  |
| --- |
| ***«22»***  Song av Sarah McTernan |
|  |
| **Land** | Irland |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 29. mars 2019 |
| **Sjanger** | Elektropop |
| **Lengd** | 02:53 |
| **Selskap** | Universal Music |
| Låtskrivar(ar) | Janieck van de Polder, Marcia Sondeijker, Roel Rats |
|

Sarah McTernan framfører «22» under ei av prøvene i Tel Aviv i 2019.
**«22»** er ein popsong frå 2019 som vert framført av den irske songaren Sarah McTernan. Songen vart vald ut av den irske kringkastaren RTÉ til å representere Irland i Eurovision Song Contest 2019 i Tel Aviv i Israel. Tittelen «22» viser til husnummeret til ekskjærasten til eg-personen i songen.

Bakgrunn
--------

«22» er skriven av den nederlandske låtskrivartrioen Janieck van de Polder, Marcia Sondeijker og Roel Rats. Songen var eit av 430 bidrag som vart sende inn til den irske kringkastaren RTÉ for utveljinga til Eurovision Song Contest 2019. RTÉ valde «22» til det irske bidraget, og valde vidare songaren Sarah McTernan til å framføre songen i Eurovision Song Contest. McTernan vart nummer tre i den fjerde sesongen av *The Voice of Ireland* i 2015, men har ikkje hatt nokon større songkarriere i Irland etter det.

I januar 2019 vart Irland trekt ut til å delta i den andre semifinalen av Eurovision Song Contest. Semifinalen vart arrangert i Expo Tel Aviv i Israel torsdag 16. mai, og Irland var det andre bidraget på scena i semifinalen. Songen enda til slutt på sisteplass i semifinalen, og kvalifiserte seg dimed ikkje til finalen laurdag 18. mai.

Referansar
----------

1. ↑  «22 lyrics — Sarah McTernan (Ireland Eurovision 2019)» (på engelsk). 31. mars 2019. Henta 5. mai 2019.
2. ↑  «Ticket to Tel Aviv: Meet Sarah McTernan from Ireland». 22. april 2019. Henta 5. mai 2019.
3. ↑  «Revealed: Ireland's entry for Eurovision 2019 is a familiar face» (på engelsk). Henta 5. mai 2019.
4. ↑  Brent, Harry. «Who is Ireland’s Eurovision 2019 entry Sarah McTernan and when is it on TV?». Henta 5. mai 2019.
5. ↑  «Second Semi-Final of Tel Aviv 2019». EBU. Henta 5. mai 2019.
6. ↑  «Second Semi-Final: Last 10 acts qualify for Eurovision 2019 Grand Final». 16. mai 2019. Henta 17. mai 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «22 (Sarah McTernan-sang)» frå Wikipedia på bokmål, den 25. desember 2021.*
*For bilen sjå Volkswagen Passat*
Passatvind er ein del av den atmosfæriske sirkulasjonen på jorda
**Passatvind** er eit vindmønster ein finn i tropiske strøk på begge sider av ekvator. Han er ein vedvarande vind som bles frå høgtrykk i subtropiske område til lågtrykksområdet rundt ekvator. Passatvinden bles hovudsakleg frå nordaust på nordlege halvkule og frå søraust på sørlege. Området der passatvindane rådar vert òg kalla passatbeltet.

Passatvindane som treffer havøyar fører ofte med seg orografisk heving og orografisk nedbør på vindsida av øyane. Dette fører som regel til at sida av øya som møter vinden har eit mykje våtare klima enn lesida av øya, som ligg i regnskuggen.

Årsak
-----

I området mellom 30°N og 30°S strøymer luft mot ekvator nær bakken og mot polane i høgda. Den intense soloppvarminga over ekvator fører til stigande luftrørsler her, som dannar eit lågtrykksområde med roleg vind nær ekvator kalla stillebeltet (doldrums). Den varme lufta stig til ho når tropopausen, og strøymer så horisontalt mot polane. Når denne lufta kjem til rundt 30°N og S er lufta blitt så pass avkjølt at ho søkk ned mot bakken igjen og dannar det subtropiske høgtrykksområdet. Den søkkande lufta her er relativt tørr fordi all fukt har regna ut nær ekvator. Overflatelufta strøymer så frå det subtropiske høgtrykksområdet mot ekvator, men blir avbøygd vestover på begge halvkuler på grunn av corioliskrafta. Denne luftstraumen blir altså kalla passatvinden. Passatvinden frå nordlege og sørlege halvkule møter kvarandre i stillebeltet.

Den nordlege halvkula
---------------------

På den nordlege halvkula er passaten best utvikla over dei austlege områda av Atlanterhavet og Stillehavet, der han startar som ein nordnordaustleg vind med gradvis dreiing mot austnordaust lenger vest og nærare ekvator. I januar dekker passaten mesteparten av beltet frå kring 0° til kring 30 °N, i juli frå kring 10 °N til kring 35 °N.

Ein av dei mest kjende passatvindane er vinden **alizé** som er ein jamn og mild nordaustleg vind som bles over det sentrale Afrika og Karibia. Frå november til februar kan denne vinden føre med seg kjølige luftmassar.

Den sørlege halvkula
--------------------

Passaten på den sørlege halvkula syner tilsvarande trekk som på den nordlege, og bles frå sørsøraust og dreier austsøraust lenger nord og vest. Søraustpassaten dekker større delar av verdshava sidan han òg er velutvikla over Indiahavet, der han ligg kring 10 °S.

Austlege bølgjer
----------------

På ekvatorsida av passatbelta er det variasjonar i vindfeltet i samband med trykkbølgjer som flyttar seg frå aust mot vest, så kalla austlege bølgjer. Dei kan òg oppstå på andre sida av belta og i sjeldnare tilfelle kan dei utvikle seg til tropiske lågtrykk eller orkanar i trykkbølgjene.

Kjelder
-------

* «passat» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Ben Shalom Bernanke** (fødd 13. desember 1953) i Augusta i Georgia i USA) er ein amerikansk økonom som var sentralbanksjef i USA frå 2006 til 2014. Han har teke universitetsutdanninga si på Harvard University og doktorgraden på Massachusetts Institute of Technology. Etter dette han har undervist på mellom anna Stanford University og London School of Economics, og vore professor på Princeton University. Han var frå august 2002 til juni 2005 sentralstyremedlem i Federal Reserve, og vart deretter økonomisk rådgivar for Det kvite huset.

24. oktober 2005 nominerte president George W. Bush Bernanke til å etterfølgje Alan Greenspan som sjef for Federal Reserve, sentralbanken i USA. Bernanke vart innsett i stillinga 1. februar 2006 etter at det amerikanske senatet stadfesta nominasjonen til Bush ved ei avstemming 31. januar 2006.

Bakgrunnsstoff
--------------

* BBC-artikkel om nominasjonen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
|  |
| --- |
| ***Passengers***  Singel av Elton Johnfrå albumet *Breaking Hearts* |
|  |
| B-side | Lonely Boy |
| **Utgjeve** | August 1984 |
| **Innspelt** | Desember 1983 |
| **Sjanger** | * + Rock
	+ folkrockworldbeat
 |
| **Lengd** | 3:24 |
| **Selskap** | Rocket (Storbritannia) |
| Låtskrivar(ar) | * + Elton John
	+ Bernie Taupin
	+ Davey Johnstone
	+ Phineas Mkhize
 |
| **Produsent** | Chris Thomas |
|
| Elton John-kronologi |
| «Sad Songs (Say So Much)»(1984) | *Passengers* | «Who Wears These Shoes»(1984)
 
 |

**«Passengers»** er ein song av Elton John som kom ut i 1984 på albumet hans *Breaking Hearts*. 

Songen vart gjeven ut på singel og nådde femteplassen på den britiske singellista og topp 10 i Australia, men vart ikkje gjeven ut i USA. Han vart skriven av John, Bernie Taupin og Davey Johnstone. Musikken til songen var stort sett basert på ei sørafrikansk folkevise kalla «Isonto lezayone», som vart spelt inn i 1963 av Phineas Mkhize. Fløyteriffet og melodien på refrenget kom frå denne visa, og Mkhize er oppført som låtskrivar. Fram til då hadde ikkje så mange personar vore ført opp som låtskrivarar på ein Elton John-song, men talet vart forbigått av «Wrap Her Up» året etter. 

Songen vart inkludert i 1990 på den britiske samleplata *The Very Best of Elton John*.

Musikkvideo
-----------

Musikkvideoen vart regissert av Simon Milne, vart filma i St. Tropez i Frankrike. Bernie Taupin deltok i musikkvideoen.

Medverkande
-----------

* Elton John – piano, klaverinstrument, vokal
* Davey Johnstone – akustisk gitar, korvokal
* Dee Murray – bassgitar, korvokal
* Nigel Olsson – trommer, korvokal

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Passengers (Elton John song)» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mai 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
Jigoro Kano, som grunnla sporten judo, var den første som brukte beltefarge til å symbolisera gradene til utøvarane, då han delte ut svarte belte til to av studentane sine i 1883. For å få beltegrader må ein gjennom ei gradering, der ein må visa ei viss mengd teknikkar. I graderinga kan òg inngå krav om kamperfaring. Nybyrjarar brukar kvitt belte, og treng ikkje gradera seg for å få det.

Judograder i Japan
------------------

I Japan brukar ein judoka kvitt belte fram til han når ein meistergrad (*dan*) og får utdelt det svarte beltet. Eventuelt kan eit brunt belte symbolisera ein vidarekomen elev.

Farga kyu-grader
----------------

Farga belte for dei som enno ikkje hadde fått svarte belte kom ikkje før judoen spreidde seg utanfor Japan. Mikonosuke Kawaishi vert ofte rekna for å vera den som introduserte ulike farga belte i Europa i 1935 då han starta med judo i Paris. Han meinte at dei vestlege utøvarane ville visa større framsteg og verta meir motiverte dersom dei hadde synlege prov på framgangen. Dette systemet innebar kvite, gule, oransje, grøne, blå og lilla belte før dei tradisjonelle brune og svarte belta.

Alle gradene
------------

Elevgrader (*Kyu*)

|  |
| --- |
| 6. Kyu     Rokyu     (kvitt) |
| 5. Kyu     Gokyu     (gult) |
| 4. Kyu     Yonkyu     (oransje) |
| 3. Kyu     Sankyu     (grønt) |
| 2. Kyu     Nikyu     (blått) |
| 1. Kyu     Ikkyu     (brunt) |

Meistergrader (*Dan*)

|  |
| --- |
| 1. Dan     Shodan     (svart) |
| 2. Dan     Nidan     (svart) |
| 3. Dan     Sandan     (svart) |
| 4. Dan     Yodan     (svart) |
| 5. Dan     Godan     (svart) |
| 6. Dan | Rokudan | (raudt og kvitt) |   |   |
| 7. Dan | Nanadan | (raudt og kvitt) |   |   |
| 8. Dan | Hachidan | (raudt og kvitt) |   |   |
| 9. Dan     Kudan     (raudt) |
| 10. Dan     Judan     (raudt) |

Utvikling til andre kampsportar
-------------------------------

Judodrakten (judogien) og beltegradene spreidde seg etterkvart til mange andre moderne kampsportar, som aikido og karate. I gamle dagar brukte ikkje karateutøvarane (*karateka*) ei eiga form for uniform eller drakt i det heile, kyu/dan gradene og *karategi* (ein modifisert judogi) vart først introdusert av Funakoshi i eit forsøk på å få karate akseptert av japanarane. I 1924 vart dei første *shodan*-gradene delt ut til karateutøvarar. Ein eigen karategi og beltegrader var nokre av krava *Dai-Nippon Butokukai* stilte for at dei ville godkjenna karate som ein «ekte» kampsport.

Kjelde
------

Artikkelen «Beltegrad» på bokmåls-wikipedia
| **Gdov Гдов** |
| --- |
| Horisonten tilHorisonten til  |
|  |
| Byvåpenet til Gdov |
| **Byvåpenet til Gdov** | 
 |
| Plassering |
| 

Gdov is located in Russland

 |
| Styresmakter |
| Land |  Russland |
| Føderasjonssubjekt | Pskov oblast |
| GrunnlagdBystatus | 1300-talet1708 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008) | 4 642 |
| Koordinatar | 58°45′″N 27°49′″E﻿Koordinatar: 58°45′″N 27°49′″E﻿ |
| Høgd over havet | 40 moh |
| Tidssone- Ved sommartid | MSK (UTC+3)MSD (UTC+4) |
| Diverse annan informasjon |
| Retningsnummer (tlf) | +7 81131 |

**Gdov** (russisk Гдов) er ein by i Pskov oblast i Russland med om lag 4500 innbyggjarar. Han ligg ved elva Gdovka, berre to kilometer før utløpet i innsjøen Peipus.

Historie
--------

Gdov vart grunnlagd på 1300-talet, som ein utpost for å verne byen Pskov. I 1431–1434 bygde Pskov ei festning der og restane av ho er framleis synleg i dag. Byen vart angripe ved fleire høve av svenskar og polakkar (som under den nordiske tjuefemårskrigen og ingermanlandskrigen), men vart omsider returnert til Russland i 1617. 

I 1780 fekk Gdov formelt status som by. I mai 1919 vart Gdov erobra av «dei kvite» under general Rodzianko, saman med Pskov og Jamburg.

Under den tyske tilbaketrekkinga i 1944 øydela Wehrmacht med overlegg mange av kyrkene i Gdov, som var rekna som dei vakraste døma på pskovsk mellomalderarkitektur. Dei historiske monumenta i byen er delvis vorte restaurert i tida etter den andre verdskrigen.

Under den kalde krigen låg ein aktiv flybase, Smuravjevo, nordaust for byen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Detaljert arkitektonisk historie

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Gdov» frå Wikipedia på bokmål, den 1. februar 2009.*


| * v
* d
* e
Byar i Pskov oblast |
| --- |
| Administrativt senter: Pskov |
| Våpenskjoldet til Pskov oblast | Dno · Gdov  · Nevel  · Novorzjev  · Novosokolniki  · Opotsjka  · Ostrov  · Petsjory  · Porkhov  · Pustosjka  · Pytalovo  · Sebezj  · Velikije Luki |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
*Kvinne turkar sveitte*, 1798
*To elskarar*, 1799
*Drikkelag i månelys på Dozo Sagazi*
**Kitagawa Utamaro** (ca. 1753–31. oktober 1806) var ein japansk grafikar og målar. Han arbeidde mellom anna med tresnitt og vert rekna som ein av dei største utøvarane i ukiyo-e-sjangeren. Han er særleg kjend for sine meisterleg komponerte studiar av kvinner.

### Liv og gjerning

Utamaro var fødd i Edo, Kyoto eller Osaka. Fleire kjelder hevdar han var gift, men så godt som ingenting er kjent om familie. Men mange av dei bevarte trykka førestiller ei og same kvinna med barn i ömsinta och förtrogna stunder i familieliv. Dessutan kan ein sjå både mann og kvinne i scener gjennom fleire år av oppveksten til barnet.

Erotiske bilete, kalla *shunga*, vart populære i Japan på 1700-talet, tresnitta vart selde i store opplag og dei vart samla på. Nygifte fekk ofte erotiske teikningar eller tresnitt i gåve på bryllaupsdagen, for slik diskret å gje eit vink om kva som vart venta av dei på bryllaupsnatta. Mange av desse bileta er kunstverk av høg kvalitet.

Utamaro laga verka sine oftast i tresnitt, men det finst både teikningar og måleri etter han. Han produserte fleire enn 2 000 trykk, ofte med motiv frå kvardagslivet. Utamaro sine kvinneskildringar, kalla bijinga, er berømte for si linjeføring og stemning. Han laga også naturstudiar, særleg illustrerte han bøker med insekt.

### Arv

Verk av Utamaro nådde Europa i andre halvdel av 1800-talet. Kunsten hans vekte mykje åtgaum, særskilt i Frankrike. Bileta hans påverka europeiske impresjonistar, mellom anna gjennom si vektlegging av spelet mellom lys og skugge, i staden for detaljrikdom. Når impresjonistiske kunstnarar tala om «japansk påverknad», såkalla japonisme, hadde dei ofte vorte inspirert av Utamaro-verk.

I 1946 laga Mizoguchi Kenji filmen *Fem kvinner kring Utamaro*. Filmen skildrar episodar frå livet til den berømte kunstnaren, og legg særleg vekt på kjærleiks-affærer med ymse kvinner; unge aristokratiske, modellar og prostituerte, som vitjar atelieret hans.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Utamaro**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Utamaro» frå Wikipedia på engelsk, den 3. oktober 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Skipsfart gjennom Korinteidet via Korintkanalen.
**Korinteidet** er eit smalt eid mellom halvøya Peloponnes og fastlandet i Hellas, nær byen Korint. Vest for eidet ligg Korintbukta, medan Saroniabukta ligg i aust. Sidan 1893 har Korintkanalen med ei lengd på 6,3 km gått gjennom eidet og i praksis gjort Peloponnes om til ei øy. 

Planar om ein vassveg gjennom eidet, så skip slapp å segle rundt heile Peloponnes, har eksistert sidan antikken. Det første forsøket på å byggje ein kanal vart utført av tyrannen Periander på 600-talet fvt. Dette var derimot så teknisk vanskeleg at han i staden konstruerte ein rampe av stein på land, kalla Diolkos, der båtane vart dradd over. Restane av Diolkos ligg i dag ved sida av den moderne kanalen. 

Då Den romerske republikken, og seinare Romarriket, tok kontroll over Hellas, vart det prøvd fleire løysingar. Det vart igjen gjort forsøk på å grave seg gjennom, men òg desse gongane vart det stogga. 

* Peloponnes sett frå rommet med Korinteidet øvst til høgre.
* Korinteidet på eit tysk kart

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Isthmus of Corinth frå Engelsk Wikipedia .*

Koordinatar: 37°56′29″N 22°59′16″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
**Hans-Tore Bjerkaas** (fødd 7. juni 1951 i Tromsø) er ein norsk journalist og tidlegare kringkastingsjef i NRK.

Han vart cand.mag. ved Universitetet i Tromsø i 1976. Bjerkaas starta karrieren sin i 1977 i NRK Troms, der han var programleiar i programmet *Halvsju* og programsekretær. Han vart seinare redaksjonssjef ved same kontor, og arbeidde der fram til 1986. Deretter vart han redaksjonssjef i NRK Hordaland fram til 1992. Frå 1992 var Bjerkaas i ein kort periode programdirektør i TV 2. I perioden 1993–1997 var han distriktssjef i NRK Troms, og frå 1997 til 2000 fjernsynsdirektør i NRK. Deretter vart han direktør for den nyoppretta avdelinga NRK Kringkasting, fram til 2004, då han vart distriktsredaktør for NRK Troms og Finnmark.

24. januar 2007 utpeikte styret i NRK Bjerkaas til ny kringkastingssjef etter John G. Bernander. Han byrja i stillinga 19. mars 2007.

Kringkastingssjefen har spelt 230 A-lagskampar for Tromsø IL, og han hadde verv i same klubb på 1980-talet. Han har den høgaste leiarutdanninga i Noregs Fotballforbund.

Kjelder
-------

* «Hans-Tore Bjerkaas» på Wikipedia på bokmål, innhenta 4. januar 2010.
* «Hans-Tore Bjerkaas» i Store norske leksikon, innhenta 5. januar 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
* Knut Olav Åmås [red.]: «Bjerkaas, Hans-Tore» av Magne Lerø i Hvem er hvem? (Aschehoug, 2008).

### Referansar

1. ↑  «Hans-Tore Bjerkaas ny NRK-sjef» av Jørn Pettersen og Ingunn Andersen på vg.no (24. januar 2007).
2. ↑  «- Jeg gleder meg» av Torgeir Skeie på nrk.no (24. januar 2007).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hans-Tore Bjerkaas på profilsidene til NRK

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Korjakskij avtonomnyj okrug  
(fram til 1. juli 2007)**  

| 

|  |  |
| --- | --- |
| **Korjakia sitt flaggKorjakia sitt flagg** | **Korjakia sitt våpenKorjakia sitt våpen** |
| Flagg | Våpen |

 |
| Korjakia på kartet over Russland |
| **Hovudstad** | Palana |
| **Areal**
- Totalt
- % vatn | Rangering: 17. 
301 500 km²
Ukjent |
| **Innbyggjartal**
- totalt
- folketettleik | Rangering: 87.
ca. 23 800 (2005)
ca. 0,08/km² |
| **Føderalt distrikt** | Fjerne Austen |
| **Økonomisk region** | Fjerne Austen |
| **Regionsnummer** | 82 |
| **Offisielt språk** | Russisk |
| **Guvernør** | Oleg Nikolajevitsj Kozjemjako |
| **Nasjonalsong** |   |
| **Tidssone** | UTC +1200 |

**Korjakia** (russisk Корякский автономный округ) var fram til 1. juli 2007 eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland. Det var del av Kamtsjatka oblast, men samstundes eit av dei 88 føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. 1. juli 2007 vart distriktet slått saman med Kamtsjatka oblast til den nye eininga Kamtsjatka kraj. Samanslåinga vart godkjend i ei folkerøysting 23. oktober 2005. Korjakia er no eit distrikt i Kamtsjatka kraj. Hovudstaden er Palana, arealet er 301 500 km² og innbyggjartalet er 18 800 (2010).

Korjakia ligg heilt aust i Russland, nord på stillehavskysten. Distriktet omfattar dei nordlegaste delane av Kamtsjatkahalvøya og dei nærliggande delane av fastlandet. På vestsida ligg Okhotskhavet og på austsida Beringhavet. Regionen er berglendt, høgste punktet er fjellet *Ledjanaja*, 2562 meter over havet. Fjellområda inneheld store mineralressursar som enno er lite utnytta, mellom anna kol, gull og platina. Middeltemperaturen i januar er - 17 grader celsius, i juli + 14 grader celsius.

Korjakia har ingen stader med bystatus. 26,5 % av folket bur i tettbygde område. Den etniske samansetjinga er:

* Russarar: 50,6 %
* Korjakar: 26,7 %
* Tsjuktsjarar: 5,6 %
* Itelmenar: 4,7 %
* Ukrainarar: 4,1 %
* Evenar: 3,0 %

Dei første russarane kom til området rundt midten av 1600-talet. Russisk busetjing i området kom ikkje før på 1800-talet. I 1927 budde om lag 11 000 menneske i det som no er Korjakia, av dei var berre 14 % russarar, og 60 % korjakar. 10. desember 1930 vart regionen Korjakia oppretta, som *Den korjakiske nasjonale krins*. Industriell utnytting av naturressursane i området tok til etter den andre verdskrigen, og korjakane vart ein minoritet. I 1990 budde det 45 000 menneske i Korjakia. Etter oppløysinga av Sovjetunionen har folketalet gått dramatisk ned, og var i 2010 berre 42 % av det det var i 1990. Korjakia fekk status som føderasjonssubjekt i den russiske føderasjonen, men i 2005 gjekk eit fleirtal inn for samanslåing av Korjakia og Kamtsjatka oblast til Kamtsjatka kraj. Dette vart gjennomført 1. juli 2007.

Referansar
----------

1. ↑  Den russiske folketeljinga i 2010 Arkivert 2014-02-21 ved Wayback Machine. på russisk

Bakgrunnsstoff
--------------

* Distriktet sine offisielle heimesider (ru)
* Artikkel frå avisa Kommersant Arkivert 2007-01-06 ved Wayback Machine. (en)
* Artikkel frå NUPI