recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
«Fyrig» kan brukast om hestar, som denne arabarhesten. Foto: Thomas Reich

**Fyrig** eller **fyrug** (frå lågtysk, 'eldvoren') er adjektiv som viser til at noko eller nokon blir oppfatta som fulle av «liv» eller «eld» i overført tyding. Å vera fyrig blir som regel sett på som positivt, men ordet kan òg nyttast litt humoristisk, gjerne i samband med seksualitet. Omgrepet blir særleg brukt om temperamentet til hestar, men kan òg brukast om menneske, og om handlingar, som dans. 

På nordmøring bruker ein forma **fyrau** som har tydinga 'stor' eller 'kraftig'.

Ordsoge
-------

Me finn ordet i mellomhøgtysk som *viurec* eller *viuric* og på moderne tysk som *feurig*.

På engelsk finn ein att ordet som «fiery», men dette omgrepet har også andre tydingar, som at noko liknar på eld eller er varmt.

Nynorske ord med lik eller liknande tyding er *livleg*, *livfull*, *eldfull* og *lidenskapleg*.

Kjelder
-------

1. ↑  NRK Trøndelag — Ord og uttrykk fra Trøndelag
2. ↑  Mittelhochdeutsches Wörterbuch; mit Benutzung des Nachlasses von Georg Friedrich Benecke Müller, Wilhelm, 1812-1890
3. ↑  English Wiktionary
Kart som viser den tidlegare vasallstaten Kalat
**Kalat** eller **Qalat** (urdu قلات) er ein tidlegare fyrstestat som låg i dagens Balutsjistan i Pakistan.
Kalat vart styrt av ein khan og vert difor også omtalt som eit khanat. Staten vart grunnlagd i siste halvdel av 1600-talet og eksisterte som vasallstat under afganarkongane i Kandahar, Mogulriket og til sist Britisk India. Det vart innlemma i Pakistan i 1948, etter delinga av Britisk India. 
I 1901 hadde staten ei flatevidd på 185 425 km2 og eit folketal på 372 531. Byen Kalat var houedstad. 

Kalat-området ligg i dag i midten av Balutsjistan og i Afghanistan.

Historie
--------

Vasallstaten Kalat vart oppretta i 1638. Grensene for området forandra seg gjennom hundreåra, men vart fastsette etter traktat med den britiske embetsmannen Robert Sandeman seint på 1800-talet. Delar av staten i nord og nordaust vart lånte eller gjevne vekk, og desse områda vart til provinsen Britisk Balutsjistan.

31. mars 1948 gjekk staten inn som ein del av Pakistan, og han vart, saman med tre nabostatar, til Balutsjistan.

Kjelder
-------

* «Kalat (princely state)» på Wikipedia på engelsk, innhenta 23. april 2010.
* «Kalat» hjå Caplex, innhenta 23. april 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**James Alexander** (fødd 1948) er ein amerikansk soul- og R&B-musikar. Han har lenge vore medlem av bandet The Bar-Kays, der han spelar bassgitar. Han er òg far til den kjende hip-hop- og R&B-produsenten Phalon «Jazze Pha» Alexander, som han kalla opp etter bestevenen og det tidlegare medlemmet i Bar-Kays, Phalon Jones. 

James Alexander var bassisten i The Bar-Kays då fire av seks bandmedlemmar, inkludert Jones, omkom i same flystyrten som tok livet av den kjende soulartisten Otis Redding. Alexander var det einaste Bar-Kays-medlemmet som ikkje var ombord på flyet, som Redding eigde, då det berre hadde plass til åtte personar. Det var Alexander sin tur til å fly kommersielt til målet deira. Alexander vart beden om å identifisere lika av bandkollegaene sine, inkludert Redding sitt. 

Etter styrten arbeidde Alexander og Ben Cauley, den einaste overlevande etter flystyrten, saman vidare for å starte opp att bandet. Dei spelte mellom anna på kjenningsmelodien frå filmen *Shaft* frå 1971, der Alexander spelte bass. I nyare år har Alexander framleis spelt med Bar-Kays.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «James Alexander (musician)» frå Wikipedia på engelsk, den 16. august 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Luis Conte** (fødd 16. november 1954) er ein kubansk perkusjonist.

Conte voks opp på Cuba, men i 1967 sende foreldra han til Los Angeles for å hindre at han vart kalla opp i det kubanske militæret. Innan 1973 spelte Conte på lokale klubbar og vart raskt ein travel studiomusikar. I 1970-åra spelte han i latinfusion-bandet Caldera.

I 1980-åra turnerte Conte med forskjellige musikarar, som Madonna, gitaristen Al Di Meola og Andy Narell. Debuten som bandleiar kom i 1987 då han gav ut *La cocina caliente*, som inneheld ein latinamerikansk versjon av Chopin sin «Susarasa». Conte spelte òg perkusjon på Pat Metheny Group-albumet *We Live Here* i 1995, og dei to første albuma til I Mother Earth, *Dig* (1994) og *Scenery and Fish* (1996).

I nyare tid har han spelt som del av James Taylor sitt «Band of Legends». Han har òg spelt med kjende musikarar som Alex Acuña, Jaguares, Larry Klimas og David Garfield, både som bandleiar og sidemann. 

Luis Conte har spelt mykje med Phil Collins på turneane hans, seinast i 2017-2018.

Diskografi
----------

* *La cocina caliente* (1987)
* *Black Forest* (1989)
* *En casa de Luis* (BFM Jazz, 2011)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Luis Conte» frå Wikipedia på engelsk, den 6. juni 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Tarradel, Mario (13. juni 2003). «The world according to Ziggy». *Dallas Morning News*. Henta 6. juni 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Luis Conte School of Percussion [*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* NKC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Heino Puuste** (fødd 7. september 1955) er ein estisk tidlegare friidrettsutøvar som i 1982 vann EM-sølv i spydkast som representant for Sovjetunionen.

Aktiv
-----

Puuste høyrde med i verdseliten i spydkasting frå 1980 til 86. 29. mai 1980 sette han personbeste i Helsinki med eit kast 89,32 meter. To månader seinare kasta han spydet 86,10 meter under OL-finalen og vart fjerdemann i tevlinga. Sist i juni 1982 forbetra Puuste seg i Cottbus til 90,32 m då Aust-Tyskland møtte Sovjetunionen til landskamp. Seinare i same sesongen sikra han seg sølvmedaljen ved europameisterskapen i Aten.

Under landskampen mellom Storbritannia og Sovjetunionen i Birmingham den 5. juni 1983 sletta Puuste den sovjetiske spydrekorden då han vann spydtevlinga. Med eit kast på 94,20 meter forbetra han landsrekorden til Jānis Lūsis med 40 cm. I den fyrste verdsmeisterskapen i friidrett i Helsinki i august månad enda Puuste på fjerdeplass. OL-sesongen 1984 kasta Puuste 91,86 m som best, men deltok ikkje i Los Angeles då Sovjetunionen boikotta leikane. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1980 i Moskva: Nr 4 – 86,10 m
* EM 1982 i Aten: Sølvmedalje – 89,56 m, bakom Uwe Hohn (91,34 m)
* VM 1983 i Helsinki: Nr 4 – 84,56 m
* EM 1986 i Stuttgart: Nr 5 – 80,34 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Heino Puuste» frå Wikipedia på tysk, den 6. juli 2020.*
**Jaltsjik** (russisk Яльчик) er den største innsjøen i Mari El, og ligg i Marij Tsjodra nasjonalpark. Jaltsjik er viktig for turismen i regionen og fleire turistsenter ligg her. Han er lokalt kjend for det reine og varme vatnet.

Hydrologi
---------

Jaltsjik er eigentleg to innsjøar, Store og Vesle Jaltsjik, som er knytt saman av ein kanal som stundom vert tørr om sommaren. Vesle Jaltsjik ligg noko høgare enn Store Jaltsjik, men ein kan berre sjå straum i kanalen mellom dei under vårflaumen. Innsjøane har vokse gradvis på grunn av karstprosessar i området. Ei segn fortel at det låg ei eng der innsjøane i dag ligg, men at ho kollapsa slik at innsjøane vart danna. Den siste store kollapsen skjedde i 1914 og dette skapte ein tsunami-liknande flodbølgje. I botn er det to karstgrotter som er 1600 meter og 1200 meter lange. 

Store Jaltsjik har ei kompleks form med mange viker, medan Vesle Jaltsjik har ei langstrekt form. 

Vesle Jaltsjik har to små bekkar som renn ut i seg, medan Store Jaltsjik ikkje har nokon.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yalchik Lake» frå Wikipedia på engelsk, den 1. september 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Экология фитопланктона карстовых озёр Среднего Поволжья Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.
* Arkivert 2008-05-05 ved Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Flyfoto av Brecqhou.
**Brecqhou** (eller **Brechou**) er ei av Kanaløyane og ein del av fogdesoknet Guernsey. Ho ligg like vest for Sark og har eit areal på kring 0,8 km².

Namn
----

Brecqhou sett frå nordsida av Sark
Endinga *-hou* er funne i namnet på fleire øyar utanfor Normandie og kjem frå det norrøne namnet på *holme*. *Brekka* tyder ei klippe.

Geografi
--------

Kart over fogdesoknet Guernsey. Brecqhou er like vest for Sark.
Det går eit særs smalt sund mellom Brecqhou og Sark (Le Goulliot Passage), som i følgje segna berre har vorte kryssa ein gong med båt ved flo sjø. I røynda vert passasjen kryssa med småbåtar og fiskebåtar heile året. 

Sidan 1993 har Brecqhou høyrd til brørne David og Frederick Barclay, eigarane av avisa *The Daily Telegraph*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Brecqhou» frå Wikipedia på engelsk, den 27. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ *Le Dicotentin*, Lepelley, Cherbourg 2001, ISBN 2-913920-06-3
	+ *BBC Pronouncing Dictionary of British Names* (Oxford UP, 1971)


| * v
* d
* e
Kanaløyane |
| --- |
| Bailiwick of Jersey | Jersey**·** Les Écréhous**·** La Motte**·** Les Minquiers**·** Pierres de Lecq**·** Les Dirouilles |
| Bailiwick of Guernsey | Guernsey**·** Alderney**·** Sark**·** Herm**·** Brecqhou**·** Burhou**·** Ortac**·** Les Casquets**·** Jethou**·** Lihou**·** Crevichon**·** Les Houmets |

Koordinatar: 49°26′N 2°23′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| **Bragdøya** |
| --- |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Sørlandet |
| **Koordinatar** | 58°07′06″N 07°59′34″E﻿Koordinatar: 58°07′06″N 07°59′34″E﻿

 |
| **Høgaste punkt** | 35 moh. |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Vest-Agder

 |

**Bragdøya** er ei øy i Kristiansandsfjorden. Øya er eigd av Kristiansand kommune som kjøpte ho i 1969 med statleg tilskot. Dette vart gjort med klausul om at øyane skulle vere eit rekreasjonsområde for byen. Til Bragdøya sitt friareal høyrer òg dei nærliggande øyane Timlingene, Svendsholmen, Blomsterøya, Langøya, Ragnhildsholmen og Hestehaue.

På Bragdøya og øyane rundt er det ein del eldre hytter. Hytteeigarane har berre bruksrett på desse fram til 2010.

Historikk
---------

Det har i fleire hundre år vore busetnad på Bragdøya. «Siffuord Bragdøen» er nemnd i skriftlege kjelder som eigar frå 1610 og utover. I tillegg er det nemnd ein «Oluff» som medeigar. 

Byen sin første lystgard vart oppført på Bragdøya av by- og rådstoveskrivar Henrik Arnold Thaulow rundt 1770. Thaulow var morfar til Camilla, Oscar og Henrik Wergeland og borna var fleire somrar på øya med foreldre og besteforeldre. I dag vert Thaulow sitt hus nytta som café. 

Siste fastbuande, som pakta garden, flytta inn til fastlandet i 1952.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bragdøya - Turistinformasjon og heimeside for Bragdøya Kystlag

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Gerard Manley Hopkins** (28. juli 1844–8. juni 1889) var ein engelsk lyrikar og jesuittprest som er kjend for sine innovative eksperiment med metrikk og talespråk-basert rytmikk (som han sjølv kalla *Sprung rhythm*) i ei tid da den tradisjonelle verseforma dominerte. Dikta hans er òg kjende for eit inderleg religiøst uttrykk.

Slekta til Hopkins kom frå Wales, men han var fødd og voks opp i London der faren grunnla eit marint forsikringsselskap. Sinologen Lionel Charles Hopkins var Gerard Manley sin bror. Hopkins studerte ved Balliol College, University of Oxford og blei i studietida tilhengar av Edward Bouverie Pusey og slutta seg til Oxfordrørsla. I Oxford blei han ven med Robert Bridges, som fekk mykje å seie for Hopkins si utvikling som diktar. I 1866 følgde han eksempelet til John Henry Newman og konverterte til katolisismen. To år seinare gjekk han inn i jesuittordenen, og etter dette skreiv han ikkje dikt på sju år. I 1882 blei han lærar ved Mount St. Mary's College i Sheffield og ved Stoneyhurst College i Lancashire, seinare professor i klassisk filologi ved University College Dublin.

Hopkins publiserte aldri dikta sine sjølv, men i 1918 blei det gitt ut eit samleverk etter påtrykk av venen Bridges. Blant dei mest kjende dikta til Hopkins finn ein *The Wreck of the Deutschland* (skrive i 1876 etter at damparen «Deutschland» gjekk på grunn i Themsenmunninga), *The Windhover* og *Pied Beauty*.

Gerard Manley Hopkins døydde av tyfoidfeber i Dublin 6. august 1889.

Verk i utval
------------

* *The Wreck of the Deutschland* (Online)
* *God's Grandeur* (Online)
* *As Kingfishers Catch Fire* (Online)
* *Pied Beauty* (Online)
* *Carrion Comfort* (Online)
* *The Windhover. To Christ our Lord* (Online)

Litteratur
----------

* Tom Dunne, *Gerard Manley Hopkins. A Comprehensive Bibliography* (Oxford, 1969).
* Paddy Kitchen, *Gerard Manley Hopkins* (New York, 1979).
* Humphrey House and Graham Storey (red.), *The Journals and Papers of Gerard Manley Hopkins* (London & New York, 1959).
* Catherine Phillips (red.), *Gerard Manley Hopkins. The Poems with Selections from the Letters and Journals* (Oxford, 1986).
* *The Poetical Works*. Red. Norman H. MacKenzie (Oxford, 1990).
* R. K. R. Thornton (red.), *All My Eyes See: The Visual World of Gerard Manley Hopkins* (Sunderland, 1975).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av og om Gerard Manley Hopkins i katalogen til det tyske nasjonalbiblioteket
* (de)Om Hopkins sine stilmiddel
* Førsteutgåva (1918) online

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Bragernes i forgrunnen på dette bildet av Drammen og Drammenselva.
**Bragernes** er ein administrativ bydel i Drammen med 11 553 innbyggjarar per 1. januar 2011. Bragernes ligg sentralt i Drammen på nordsida av Drammenselva og strekkjer seg frå Kjøsterud til Strøtvet. 

Bragernes prestegjeld har eit prestesokn, Bragernes prestesokn, med kyrkja Bragernes kyrkje.

Bragernes blei grunnlagt som ladestad underlagt kjøpstaden Christiania. I 1811 blei ladestaden slått saman med ladestaden Strømsø i Strømsgodset til kjøpstaden Drammen. Bragernes blei dermed ein bydel i Drammen.

Opphavet til namnet
-------------------

Namnet stammar frå garden Brakar som forsvann rundt 1600. På denne staden blei Bragernes kyrkje bygd for gardane på nordsida av Drammenselva. Bragernes var før reformasjonen på 1500-talet eit len som omfatta Lier, Røyken og Hurum. Lenet blei så omgjort til Bragernes fogderi under Akershus len. Bragernes prosti omfatta i tillegg til dei nemnde kommunane også Modum, Sigdal, Sande, Asker og Oslo.

I 1715 fekk Bragernes bydistrikt kjøpstadsprivilegium, og denne kjøpstaden gav namn til bydelen Bragernes som no ligg i Drammen. Namnet blei tidlegare uttalt «Branes».

Historie
--------

«Tyrihanskiosk» på Bragernes torg.
Det har vore busetnad i Bragernes sidan mellomalderen, men det var først då tømmerhandel og -eksport tok av på 1500-talet at Bragernes utvikla seg til å bli ein by. På Bragernes utvikla det seg ein kjøpmannsstand og ein handverkarstand.

Den første kyrkja kom i 1628 og stod på noverande Gamle Kyrkjeplass. Dette var ei annekskyrkje til Frogner hovudkyrkje i Lier. Soknepresten flytta til Bragernes i 1655 og i 1723 bli den dåverande byen, nord for elva, eit eige prestegjeld.

I 1813 blei det bygd ei bru over elva frå Bragernes til Strømsø. To år før hadde dei to byane blitt slått saman til éin by, der Bragernes var sentrumet i byen.

I 1866 opplevde Bragernes ein bybrann der 388 eigedomar brann ned i tillegg til Bragernes kyrkje.

Kjelder
-------

1. 1 2  Fakta om Drammen Arkivert 2012-05-04 ved Wayback Machine. frå Drammen kommune (lese 3. mars 2012)
2. ↑  Drammen: Den nye byen etter brannen i 1866 av Einar Sørensen

---

* *Denne artikkelen bygger på «Bragernes» frå Wikipedia på bokmål, den 17. februar 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
| **Texa** |
| --- |
| Geografi |
| 

Texa is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 55°37′ N 6°8′ W﻿Koordinatar: 55°37′ N 6°8′ W﻿ |
| **Øygruppe** | Indre Hebridane

 |
| **Areal** | 0,48 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Ceann Garbh (48 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Skottland |
| **Region** | Argyll and Bute

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

**Texa** er ei lita øy 700 meter sør for Islay i Indre Hebridane i Skottland. Det høgaste punktet er Ceann Garbh på 48 meter over havet. Øya høyrer til soknet Kildalton på Islay. Destilleria Laphroaig og Lagavulin ligg like i nærleiken på Islay, samt Port Ellen. Øya er ikkje lenger busett, men har ein del villgeit og oter. 

Ceann Garbh, toppen av øya
Øya har si eiga ferskvasskjelde ved Tobar Moireig. Berggrunnen består hovudsakleg av skifer og noko hornblende.

Historie
--------

Texa har forsøksvis vorte identifisert som *Oidecha Insula* som St. Adomnan skreiv om. Opphavet til namnet er omstridd - det kan anten kome av det gammalirske *tech* (hus – *taigh* på moderne skotsk-gælisk) eller *Oideachd/Oideachas*, eit ord for presteseminar.

Adomnan nemner at St. Cainneach (Kenneth) stoppa på *Oidecha Insula* under reisa si mellom Iona og Irland. Det vert sagt at Kenneth la att bispestaven sin på Iona på denne reisa. St. Columba velsigna han, kasta han ut på sjøen slik at staven dreiv i land på *Oidecha* der Kenneth fann han att. 

Om Texa er *Oidecha Insula* eller ikkje, var øya, som så mange andre rundt den skotske kysten, nytta som ein religiøs busetnad og det finst restar av eit kapell tileigna Jomfru Maria, som framleis er synleg. Dette vart truleg bygd på same stad som eit eldre kapell seint på 1300-talet av Raghnall/Reginald av Islay, som til Iain/John. Dette vert minna i dag med namnet Bàgh na h-Eaglais (Kyrkjebukta) og Tobar Moireig (Mariabrønnen), som ligg like ved ankerplassen. Det er òg mange grotter på øya som eremittane kunne bu i. 

Skaftet til ein kross stod aust for kapelelt, til minne om Raghnall. Det står no i eit museum i Edinburgh.

Atlaset til Blaeu frå 1654 med *Ylen Teghza* nær toppen av bilete. Kartet er orientert med vest øvst.
På 1200-talet ankra den norske flåten til Somerled opp nær Texa. Islay var eit av sentra for den norrøne kulturen på Hebridane.

I 1625 rapporterte fader Cornelius Ward, ein fransiskansk misjonær, at det budde 29 menneske på øya og at dei fleste av dei var romersk-katolske. Dei seks som ikkje var katolske omvende han. Det budde folk på øya fram til 1800-talet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Texa» frå Wikipedia på engelsk, den 21. februar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Gerard Nijboer**, fullt namn **Gerardus Hermanus Maria Nijboer**, (fødd 18. august 1955) er ein nederlandsk tidlegare maratonløpar frå Hasselt i Overijssel. Han vart europameister på distansen i 1982, to år etter han vann OL-sølv.

Aktiv
-----

Nijboer vann 26. april 1980 Amsterdam maraton på 2.09.01, ei tid som då var den nest beste i maraton i verda. Tida vart òg hans livsrekord og var nederlandsk bestetid i maraton i 23 år. Seinare vann Nijboer maratonløpet i Amsterdam også i 1984, 1988 og 1989. Opp mot maratontevlinga ved dei olympiske sommarleikane i juli månad same året vart han plaga med sjukdom. Likevel makta han å vere med i ei tetgruppe på fem løparar inn mot stadion. Til sist makta tittelforsvararen frå Montreal, Waldemar Cierpinski, å drage frå, medan Nijboer på si side la dei tre utøvarane frå arrangørlandet Sovjetunionen bak seg. I mål skilde det 17 sekundar fram til Cierpinski og 15 bak til Satymkul Dsjumanasarov.

Den 12. september 1982 vann Nijboer gullmedaljen i maraton ved europameisterskapen i Aten. Han var godt over halvminuttet føre dei to belgiarane Armand Parmentier og Karel Lismont som tok sølv og bronse. For prestasjonen i Aten vart Nijboer kåra til årets nederlandske idrettsutøvar.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1980 i Moskva: Sølvmedalje – 2.11.20, bakom Waldemar Cierpinski (2.11.03)
* EM 1982 i Aten: Gullmedalje – 2.15.16, framom Armand Parmentier (2.15.51)
* VM 1983 i Helsinki: Nr 29 – 2.16.59
* OL 1984 i Los Angeles: Braut
* EM 1986 i Stuttgart: Nr 6 – 2.12.46
* OL 1988 i Seoul: Nr 13 – 2.14.40

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gerard Nijboer» frå Wikipedia på tysk, den 22. juni 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Luis dei Milán** (født rundt 1500, død rundt 1561), òg kjent som *Lluís del Milà*, *Lluís Milà*, *Luys Milán*, *Luis Milán* eller *Luys dei Milán* var ein spansk musikkteoretikar, renessansekomponist og vihuelist (eit gitarliknande instrument).

Orfevs spelar vihuela. Omslagsillustrasjon frå *El Maestro*

Liv
---

Milán var den første komponisten som publiserte musikk for vihuela dei mano, eit instrument som hovudsakleg var i bruk på Pyrenéhalvøya og i nokre italienske statar på 1400- og 1500-talet. Han var òg den første musikaren som gav tekstlege tempoopplysingar i musikken sin, til dømes *«ni muy apriessa ni muy a espacio sino con un compás bien mesurado»*, dvs. 'ikkje for hurtig eller for langsamt, men i ein moderat takt'.

Han levde visstnok heile livet sitt i Valencia. Rundt 1538 verker det som han var verksam ved hoffet til hertugen. I 1535 gav han ut den første boka si, *El juego dei mandar*, om eit musikalsk selskapsspel. Året etter publiserte han den viktigaste boka si, *Libro dei música dei vihuela dei mano intitulado El maestro*, tileigna kong Johan III av Portugal. Denne tileigninga, og seks villancicoar med portugisisk tekst, gjer det rimeleg å tru at han reiste i Portugal og var ei god stund der. Det finst ein anekdote om at han reiste til Portugal som følgje av ein duell og at kong Johan adla han under opphaldet.

Verk
----

'El maestro' er den første musikksamlinga i historia for vihuela og var truleg skriven for aspirerande vihuelister. Musikken er ordna frå enkel til komplisert slik at ein nybyrjar kunne utvikle seg frå stykke til stykke. Samlinga inneheld meir enn førti fantasiar, seks pavanar, tolv villancicoar, såvel som *sonetos* og andre stykke. Nokre stykke er for vihuela solo, andre for song med vihuela-akkompagnement. Mange stykke krev ein virtuos utøvar sjølv om forsiringar ikkje er detaljert gjevne. Komposisjonsstilen varierer frå enkel homofoni til polyfoni og virtuose passasjar.

Den siste publikasjonen hans, *El cortesano* (1561) gjev eit livleg og underhaldande bilete av livet ved hoffet til hertugen i Valencia. Sjølv om det ikkje inneheld musikk gjev verket ei verdifull forteljing om ein av dei profesjonelle musikarane på denne tida.

Musikken til Luis Milán vert mykje spelt av dagens klassiske gitarister då han lett kan tilpassast gitaren.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Luis de Milán» frå Wikipedia på bokmål, den 5. april 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «El Maestro» spelt av Edward Martin, Magnatune (mp3).
* *Libro dei musica dei vihuela dei mano, intitulado El Maestro* (Biblioteca Nacional dei España) info

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NKC

 |
**Brecon Beacons** (walisisk *Bannau Brycheiniog*) er ei fjellkjede i Sør-Wales. Strengt tatt er det ei rekkje populære fjelltoppar sør for Brecon, mellom anna det høgaste fjellet i Sør-Wales, Pen y Fan. Store delar av området er ein del av **Brecon Beacons nasjonalpark** (*Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog*).

Fjellkjeda
----------

Kjeda består av fjella sør for Brecon. Det høgaste er Pen y Fan, som med 886 moh òg er høgaste toppen i Sør-Wales. Andre større toppar er Corn Du (873 moh), Cribyn (795 moh) og Fan y Bîg (719 moh). Toppane dannar ei lang rekkje i hesteskoform rundt staden der elva Taf Fechan spring ut, ein stad kalla *Beacons Horseshoe*.

Namnleddet *beacons* tyder «varder», og viser til at det tidlegare var vardar på toppane for å åtvare mot engelske åtak.

Nasjonalparken
--------------

Sgwd yr Eira, ved Afon Hepste nær Ystradfellte.
Nasjonalparken vart oppretta i 1957, som den siste av dei tre i Wales. Han dekker 1344 km², noko som er langt meir enn berre fjella, og strekkjer seg frå Llandeilo i vest til Hay-on-Wye i aust. Han inkluderer òg, med all faren for nmneforvekslinga det inneber, Black Mountains i aust ved grensa til England og Black Mountain i vest. Området vest for fjellkjeda vert kalla Fforest Fawr («Den store skogen») som vart erklært som geopark av UNESCO i 2005. Det meste av området er myrlandskap, med noko plantevekst og beitemarker i dalane.

22. mai 2005 vart den første turstien som går over heile nasjonalparken opna. Han er omkring 160 km lang, og går frå Abergavenny, gjennom Crickhowell og endar i Bethlehem i Carmarthenshire. Ein annan tursti som går gjennom området er Taff Trail, som går frå Brecon til Cardiff. Ved sida av fotturisme er òg sykling, riding, segling, vindsurfing, fisking, fjellklatring og grotteklatring populære aktivitetar i parken.

Området er kjent for fossefalla sine, som inkluderer den 27 meter høge Henrhyd-fossen og falla ved Ystradfellte, og grotter som Ogof Ffynnon Ddu.

Delar av parken vert nytta til militærøvingar. Special Air Service (SAS) er kjent for å ha nokre av dei mest krevjande øvingane sine i Brecon Beacons, blant anna den frykta *Fan Dance* der ein under opptaksprøvane til SAS må gå opp på toppane på tid med særs tung oppakning.

Byar og landsbyar
-----------------

* Abercrave, Aberdare, Abergavenny, Ammanford
* Brecon, Brynmawr
* Crickhowell
* Glynneath
* Hay-on-Wye, Hirwaun
* Felinfach
* Llandovery, Llangattock, Llangynidr, Llanwrtyd Wells
* Myddfai
* Pontypool, Pontypridd
* Sennybridge
* Talgarth, Tredegar
* Ystradgynlais

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Brecon Beacons» frå Wikipedia på bokmål, den 3. april 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

Koordinatar: 51°53′N 3°26′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* SUDOC
* GeoNames
* BBC Things

 |
***Heimsyn***, undertittel: *Ei snøgg Umsjaaing yver Skapningen og Menneskja, tilmaatad fyre Ungdomen**,*** er ei bok av Ivar Aasen med ei stutt innføring i landkunne, naturfag og historie. Boka kom ut anonymt i Kristiania (Oslo) 1875.

På denne tida fanst det lite skriven litteratur på norsk landsmål. Med *Heimsyn* ville Aasen syne at landsmålet kunne brukast på alle fagområde. Han ville dyrka fram norsk fagspråk på nye felt og gje ungdomen lesnad på landsmål. Under arbeidet med boka nytta Aasen høvet til å prøve ut ei rad nye ord til landsmålet, som «ravkraft» for elektrisitet (frå gresk *elektron*, ‘rav’). 

Med sine nær hundre sider er *Heimsyn* den lengste samanhengande teksten Ivar Aasen gav ut på landsmål.

Innhaldet i *Heimsyn*
---------------------

Innleiingsvis forklarar Aasen tydinga av ordet «heimsyn» – å sjå seg om i den store mannheimen (verda):

> 
> Naar Folk fara ut og sjaa seg um paa ein Stad, som dei skula flytja til elder busetja seg paa, so segja me, at dei era ute og heimsjaa seg. Og med ei onnor Vending kann ein ogso kalla det ei Heimsyn elder Heimsjaaing, naar unge Folk vilja sjaa seg i Kring i den store Mannheimen, elder naar dei høyra og spyrja etter nokot meir en det, som dei sjaa paa Fødestaden. Det kunde vera godt aa vita myket um den Verdi, som me liva i, um Land og Rike, um Himmel og Jord, um Skapningen paa Jordi og um ymse Tilstand i dei framfarne Tider; ---
> 
> 
> 

Etter innleiinga held boka fram med 9 hovudbolker:

I. UM JORDFLATA.
II. UM LUFT OG VEDER
III. UM HIMMELKLOTARNE.
IV. UM JORDBOLKARNE.
V. UM SKAPNINGEN PAA JORDI.
a) Steinriket.
b) Voksterriket.
c) Dyreriket.
VI. UM MENNESKJA.
VII. UM FOLKESKIPNAD (ELDER LAGSKIPNAD I LAND OG RIKE).
VIII. UM TILSTAND I FYRRE TIDER.
Avslutningsvis skriv Ivar Aasen noko om dei store framstega for menneskja i hans tid:

> 
> Eit huglegare Minne er daa dei mange heppelege Uppfinningar, som era tilkomne i den sidste Mannsaldren. Fyrst og fremst er det den Kunsten aa nøyta Eimkrafti til Flutning og Førsla; dermed kom Folk fyrst til aa byggja Eimskip til Langferder paa Sjoen,
> og sidan til aa leggja Jarnvegar og gjera Eimvogner til Førsla paa Landet. Dernæst kom det upp aa nøyta Ravkrafti (S. 230) til Teiknestreng (Telegraf) og dermed senda Snarbod fraa Stad til Stad, som er til stor Vinning fyre deim, som turva Tidender langveges ifraa. Og dertil kjem daa ei heil Mengd av Drivverk og Maskinor, som era uppfundne til aa letta Tungorka og dermed spara Tid og Handemagt. Desse nye Uppkomorna hava daa og gjort myki Umbrøyting i ymis Verknad og Vinneskap; og fyrst og fremst er det aa merka, at Samkvæmet imillom dei serskilde Folkeslag heve dermed lettnat og fenget ein Framvokster, som heve gjenget yver alle Voner.
> 
> 
>

Kjelder
-------


* «Temanummer om Ivar Aasen». *Språknytt*. Språkrådet. 1996. Arkivert frå originalen 18. oktober 2004.
* «Ivar Aasen-tunet - Heimsyn (1875)». Arkivert frå originalen 10. november 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | **Heimsyn** på Wikikilden (frie originaltekstar) |
**Terje Bakken** (3. september 1978–14. januar 2004) var ein norsk musikant og målmann frå Sogndal, mest kjend frå bandet Windir, eit svartmetallband som starta fyrst som eit enkeltmannprosjekt. Terje Bakken, som gjekk under artistnamnet «Valfar», song på sognedialekten, «sognamål». Bakken er blant anna kjend for å blanda inn folkemusikk inn i black metal. Frå og med det tredje albumet, *1184*, byrja han å syngja på engelsk for å nå ut til eit større publikum.

Biografi
--------

Terje Bakken byrja frå ung alder å spela trekkspel, men etter ei stund var ikkje dette interessant og difor uaktuelt. Han byrja læringa av å spela gitar – elektrisk gitar. Han spelte i nokre svartmetall- og daudmetallband tidleg på 90-talet, men fann det ikkje like interessant som resten av bandet. Han ville laga musikken heilt sjølv, utan andre sine synspunkt.

Bakken hadde alltid vore interessert for lokalhistorie, spesielt Kongesogene og bygdehistoria til Songdal. Dette påverka musikken hans sterkt. Han gav ut to demoar: *Songariket* og *Det Gamle Riket*, begge prega av historieinteressa hans. I bygdebøkene fann han også inspirasjon til melodiane. 
Hans fyrste studioalbum – *Sóknardalr* – kom ut i 1997, og baud ikkje på noko heilt annleis frå demoane. Demoane og *Sóknardalr* fekk status hjå svartmetallundergrunnen. Han fekk platekontrakt i 1996 med selskapet Voices of Wonder. Musikken spelte han heilt sjølv. Studioalbumet selte over 2000 kopiar det året.

Trass den dunkle syngestilen og mørke stemninga, ville ikkje Bakken assosiera seg med svartmetall. Grunnen til dette var at han meinte den var stereotypisk, og kunne svekka salet. Svartmetallen hadde òg fått mykje negativ omtale i media på 90-talet. Han kalla difor sjangeren sin for «sognametall». 

### Daud

Bakken drog på tur ein januarfredag mot hytta si på Fagereggi, men det var stygt vêr den dagen, og han kom aldri fram. Tre dagar etter kom leitemannskap og politi og fann han på Reppastølen i Sogndal. Bakken døydde truleg av hypotermi, då han vart fanga av snøstormen. Terje Bakken vart gravlagd på Stedje kyrkje i Sogndal, 27. januar 2004.

Diskografi
----------

### Demoar

* *Sognariket* (1995)
* *Det Gamle Riket* (1995)¨

### Studioalbum

* *Sóknardalr* (1997)
* *Arntor* (1999)
* *1184* (2001)
* *Likferd* (2003)

### Samlealbum og hyllester

* *Valfar, ein Windir* (2004)

Sjå òg
------

* Vreid
* Feigd
* Cor Scorpii

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Terje Bakken» frå Wikipedia på engelsk, den 25. oktober 2011.*

Fotnotar

1. ↑  «Radiointervju frå *Midt i musikken* med NRK P2». NRK P2. Henta 23. oktober 2011.
2. ↑  «*Windir – The Story So Far*». windir.no. Henta 24. oktober 2011.
3. ↑  «Fjernsynsreportasje, NRK». NRK. Henta 22. oktober 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
DS «Nordnorge», tilhøyrande Ofotens Dampskibsselskab i Bodø, juni 1928 
Foto:
Anders Beer Wilse
 

**Ofotens Dampskibsselskab** (ODS) var eit reiarlag som vart grunnlagt 24. juli 1912 i Narvik. Føremålet var å driva lokaltrafikk på Ofotfjorden, og i 1914 fekk reiarlaget overlevert sitt første skip, DS «Barøy». I 1936 kom ODS inn i hurtigruten med skipet DS «Nordnorge». Administrerande direktør i fleire tiår var Waldemar Høy. I 1985 kjøpte ODS 68 % av aksjane i Vesteraalens Dampskibsselskab (VDS), og tok dermed over kontrollen av reiarlaget. 

I 1987 vart ODS og VDS formelt slått saman, og det nye selskapet fekk namnet Ofotens og Vesteraalens Dampskibsselskab (OVDS). Reiarlagslogoen og skorsteinmerket til ODS vart vidareført i det nye reiarlaget. OVDS vart i 2006 slått saman med Troms Fylkes Dampskibsselskap (TFDS) og danna Hurtigruten Group, seinare omdøypt Hurtigruten ASE.

Flåte
-----

| Namn | Tidsrom |
| --- | --- |
| DS «Nordnorge» | 1924-1940 |
| DS «Barøy» | 1929-1941 |
| DS «Nordnorge» | 1942-1944 |
| MS «Barøy» | 1952-1964 |
| MS «Skogøy» | 1953-1983 |
| MS «Stjernøy» | 1953-1983 |
| MS «Tranøy» | 1953-1983 |
| MS «Tjeldøy» | 1956-1973 |
| MS «Nordnorge» | 1964-1987 |

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hurtigrutemuseet – Rederier
**Terje Granerud** (fødd 29. oktober 1951) er ein norsk journalist og politikar frå Nannestad i Akershus. Han representerte Akershus fylke og Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1981 til 1989, tidlegare møtte han eit halvår i 1980 som vararepresentant frå same fylket.

Etter examen artium i 1970, var Granerud kontorassistent i Arbeiderbladet i tre år. Frå 1973 var han journalist i *Akershus Arbeiderblad/Romerikes Blad* til 1981. Inn i mellom var han 1978-79 redaktør i fagbladet *Kartellnytt*, medan han frå april til oktober 1980 møtte på Stortinget som vararepresentant for Helen Bøsterud, medlem i Sosialkomiteen. Hausten 1981 fekk Granerud fast tingplass frå Akershus etter stortingsvalet, attvald i 1985. Alle sesjonane til 1989 var han medlem i Sosialkomiteen.

Allereie 20 år gammal fekk Granerud leiande verv i Nannestad kommune. Såleis var han nestformann 1971-73 og formann 1973-75 i skulestyret. I 1976-77 var han med i formannskapet. Våren 1981 vart han vald inn landsstyret til Arbeidarpartiet, eit verv han hadde i berre to år.

Etter han forlet Stortinget i 1989, var Granerud sjefredaktør i *Romerikes Blad* i 13 år. Sidan var han marknadssjef i *Eidsvoll Ullensaker Blad* 2002-03, til dess han vart vald til ordførar i Rælingen kommune hausten 2003, for ein fireårsperiode. Deretter gjekk han tilbake til pressa, og var administrerande direktør/sjefredaktør i Eidsvoll Ullensaker Blad frå 2007 til 2012.

Granerud var elles nestleiar 1991-93 i Landsforeningen for trafikkskadde og 1993-95 medlem i Styret for Postverket.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
| **Kedrovyj Кедровый** |
| --- |
|  |
| Byvåpenet til Kedrovyj |
| **Byvåpenet til Kedrovyj** | 
 |
| Plassering |
| 

Kedrovyj is located in Russland

 |
| 

Kedrovyj is located in Tomsk oblast

 |
| Styresmakter |
| Land |  Russland |
| Føderasjonssubjekt | Tomsk oblast |
| GrunnlagdBystatus | 19821987 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008) | 2 690 |
| Koordinatar | 57°34′″N 79°34′″E﻿Koordinatar: 57°34′″N 79°34′″E﻿ |
| Tidssone- Ved sommartid | OMST (UTC+6)OMSST (UTC+7) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 636615 |
| Retningsnummer (tlf) | +7 38250 |
| Bilnummer | 70 |
| **Nettstad:** kedradm.tomsk.ru/ |

**Kedrovyj** (russisk Кедровый) er ein by i Tomsk oblast i Russland med om lag 2000 innbyggjarar. Han ligg i dalen til elva Tsjusik, rundt 350 km vest-nordvest for Tomsk.

Historie
--------

Kedrovyj vart grunnlagd i 1982 som ein busetnad for oljearbeidarar. I 1987 fekk han bystatus. Forventningane til utviklinga av oljeførekomstane i området har så langt ikkje slått til, hovudsakleg på grunn av den ugunstige infrastrukturen i området. På grunn av dette har folketalsutviklinga i byen stagnert, i motsetnad til mange andre byar på Den vestsibirske sletta.

Næringsliv
----------

Kedrovyj er senter for olje- og gassområdet Pudino, som er utbygd av selskapet Luginezneft (eigd av Rosneft). I tillegg føregår det skogsdrift i regionen.

Kjelder
-------


* *Delar av denne artikkelen bygger på «Kedrovyj» frå Wikipedia på bokmål, den 29. januar 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstad for Kedrovyj[*daud lenkje*]

| * v
* d
* e
Byar i Tomsk oblast |
| --- |
| Administrativt senter: Tomsk |
| Våpenskjoldet til Tomsk oblast | Asino · Kedrovyj · Kolpasjevo · Seversk · Strezjevoj | Flagget til Tomsk oblast |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Landa som er med i G8.
**Gruppa av åtte** (**G8**) er ei gruppe av åtte av verdas leiande industrialiserte land: Frankrike, Italia, Japan, Storbritannia, Tyskland, USA, ( **G6**, 1975), Canada ( **G7**, 1976), og Russland (som ikkje er med på alle møta), og EU. Den viktigaste G8-hendinga er eit årleg økonomisk og politisk møte mellom stats- og utanriksleiarane, men G8-landa har også andre, mindre viktige møte og sambarbeidsformer.

Bakgrunn og historie
--------------------

Samarbeidsgruppa har røter i oljekrisa i 1973 og nedgangstidene i økonomien som følgde. For å hanskast med dette grunnla USA den såkalla *bibliotekgruppa*, ei samling av høgtståande statsmenn frå USA, Europa og Japan som hadde med finans å gjera, for å diskutera dei økonomiske problema. I 1975 inviterte den franske presidenten Valéry Giscard d'Estaing statsleiarane frå dei seks største industrilanda til eit møte i Rambouillet og føreslo jamne møte. Det kom i gang årlege møter med presidentskap som gjekk på omgang. Gruppa av dei seks blei kalla *G6* og hadde Frankrike, Vest-Tyskland, Italia, Japan, Storbritannia og USA som medlemmer. I 1976 blei Canada med slik at gruppa blei til *G7*, og etterkvart blei òg Russland med som meir eller mindre fullverdig medlem i det som no heiter *G8*.

G8-leiarane| Land | Leiar |
| --- | --- |
|  Canada | Stephen Harper |
|  Frankrike | Nicolas Sarkozy |
|  Italia | Romano Prodi |
|  Japan | Shinzo Abe |
|  Russland | Vladimir Putin |
|  Storbritannia | Gordon Brown |
|  Tyskland | Angela Merkel |
|  USA | George W. Bush |
|  EU | José Manuel Durão BarrosoHerman Van Rompuy |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NDL

 |
**Ognennyj Ostrov** (russisk Огненный остров, tyder «Eldøya») er ei lita øy i ein innsjø sentralt i Russland i Vologda oblast der det står eit kloster, som er omforma til eit høgrisikofengsel for fangar dømd til dødsstraff. Ognennyj Ostrov ligg om lag 400 km nord for Moskva i Novozerosjøen.

Det russisk-ortodokse klosteret vart grunnlagd på denne øya i 
1517 av St. Kirill av Novozero etter å ha sett ei «søyle av eld» som trefte øya. Klosterbygningane vart nytta som bakgrunn for Vasilij Sjuksjin sin film *Raude roser* frå 1973 og i nokre av historiene til den russiske forfattaren Aleksandr Jasjin. 

Etter Oktoberrevolusjonen i 1917 vart klosteret omgjort til eit fengsel for «fiendar av revolusjonen». I 1930- og 1940-åra fungerte klosteret som ein straffekoloni for offera i den store utreinskinga til Josef Stalin. Etter Stalin døydde i 1953 vart det omgjort til eit vanleg fengsel for ikkje-politiske farlege kriminelle. 

I 1997 vart til slutt fengselet berre for fangar som soner livstidsdommar. Etter 1996 vart 
alle dødsdommar omgjort til livstidsdommar og mange av desse sit i dette fengselet. Det er rundt 193 innsette i fengselet, som tidlegare vart kalla fengsel No. OE 256/5 – og «Pjatak» av dei innsette etter det siste talet i det formelle namnet.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Livstidsdom på Eldøya[*daud lenkje*]
* Livstidsdom på Eldøya Arkivert 2007-03-12 ved Wayback Machine.. Moscow Times
* Google Maps.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ognenny Ostrov» frå Wikipedia på engelsk, den 5. august 2008.*

Koordinatar: 59°57′N 37°15′E﻿
Pest
**Pest** (slovakisk *Pešť*, kroatisk *Pešta*, serbisk Пешта) er i dag den austlege delen av Budapest i Ungarn, og utgjer omtrent to tredjedelar av området til Budapest. Han er delt frå Buda, den andre delen av Budapest på motsett side av elva Donau. Blant dei viktigaste delane er Indre by, blant anna Det ungarske parlamentet, Plassen til heltane og Andrássy Avenue. I dagleg tale på ungarsk blir Pest ofte brukt som synonym på heile byen Budapest.

Buda og Pest var opphavleg to ulik byar, men vart sameint i 1873. Det er ein del ulike forklaringar til kvar namnet Buda kjem frå. Ein teori seier at hunarkongen Attila hadde ein son ved namn Buda, og det var han som gav namn til byen. Ein annan teori, som er meir sannsynleg, er at det kjem frå det slaviske orda *Voda* for «vatn», og at det er avleidd frå dette. Namnet Pest kjem frå eit slavisk ordet *Pjecs* i tydinga «omn, komfyr». Byen har fått dette namnet i minne av dei omnane der folket brann murstein for husbygging.

Før samanslåinga var Pest ein sjølvstendig by. Referansar til han i skriftlege kjelder blir datert tilbake til 1148. Før låg det keltiske og romerske busetjingar her. Pest vart eit viktig økonomisk sentrum i løpet 1000-1200-talet. Han vart øydelagt i 1241 under mongolinvasjonen, men bygd opp att kort tid etter. I 1838 fløymde Donau over og oversumde byen. I 1849 vart den første brua i fritt spenn, Széchenyi lenkjebru, strekt over Donau og knytte Pest med Buda. Som ein konsekvens vart dei to byane sameint i 1873 med Óbuda for å bli Budapest.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pest (by)» frå Wikipedia på bokmål, den 21. januar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Pest på Wikivoyage

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Füssen-traktaten** eller **Freden i Füssen** (tysk *Frieden von Füssen*) var ein fredsavtale signert i Füssen i Bayern mellom Kurfyrstedømet Bayern og Habsburgsk Austerrike. Han vart signert 22. april 1745 og Bayern gav seg i den austerrikske arvefølgjekrigen, der dei hadde vore ein alliert av Frankrike.

Bakgrunn
--------

Etter erobringa av Praha av bayerske og franske troppar den 26. november 1741, erklærte kurfyrste Karl Albert av Bayern seg konge av Böhmen. Karl Albert vart vald til keisar Karl VII av Det tysk-romerske riket den 24. januar 1742 og vart krona den 12. februar. 

Same dag som kronginga hans i Frankfurt okkuperte austerrikske troppar Bayern og ungarske husarar plyndra München. Med fransk støtte kjemåa Bayern mot Austerrike i tre år, men klarte ikkje til slutt å drive austerrikarane ut. Då Karl VII døydde i München den 20. januar 1745 signerte etterfølgjaren hans som kurfyrste av Bayern, Maximilian III Josef, ein foreløpig fredsavtale med Austerrike. Men eit mektig krigsparti leia av Ignaz von Törring og støtta av Frankrike, ønskte å halde fram krigen. 

Etter eit avgjerande nederlag i slaget ved Pfaffenhofen den 15. april, valde Maximilian Josef å signere ein ny avtale.

Fresavtalen
-----------

Den formelle fredsavtalen som vart signert i Füssen bestod av sytten punkt, to delpunkt og ein hemmeleg klausul. 

Maximilian gjorde slutt på faren sitt krav på Böhmen og keisarkrona, og anerkjende den pragmatiske sanksjonen. Austerrike kravde ikkje reparasjonar og anerkjende valet av Karl VII som tysk-romersk keisar. Maximilian III lovde å støtte ektemannen til Maria Teresia av Austerrike, Frans Stefan av Lorraine sitt kandidatur til keisarkrona, og å påverke stemmeberettiga under valet. 

Avtalen vart signert av Joseph Fürst zu Fürstenberg for Bayern og Rudolf Graf von Colloredo for Austerrike.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Treaty of Füssen» frå Wikipedia på engelsk, den 29. november 2008.*
**Oghuz-tyrkarar** vert rekna som ei av hovudgreinene av dei tyrkiske folkeslaga i historia.

Oghuz-tyrkarane er forfedrane til dagens *vestlege tyrkarar* som tel meir enn 100 millionar menneske og er busett i områda i Vest-Asia og Aust-Europa. Desse inkluderer *aserbajdsjanarar* (eller *aseriar*) i Aserbajdsjan og Iran, *tyrkarane* i Tyrkia og Kypros, *Balkan-tyrkarane* på Balkan-halvøya (Hellas, Bulgaria og tidlegare Jugoslavia), *turkmenarane* i Turkmenistan, nordaustlege Iran og nordvestlege Afghanistan, *qasgai* og *khorasanar-tyrkarane* i Iran, i tillegg til *gauguz (gokoguz)-tyrkarane* i Moldova.

Under tyrkisk massemigrasjon på 800- til 1100-talet var oghuzane av tyrkarane i Sentral-Asia som migrerte mot Vest-Asia og Aust-Europa via Transoksiana. Frå 400-talet var oghuzane grunnleggarar og herskarar av fleire viktige tyrkiske kongedøme og imperium, dei mest kjente er goktyrkarane, seldsjukkane, safavidane og osmanarane.

Sjølv om dei òg slo seg ned og danna byer, førte den nomadiske livsstilen deira til ein kjempande innstilling, sans for leiarskap, vane for å flytte på seg, dugleik som ryttarar og ei uvanleg evne som bogeskyttarar på hesteryggen. Frå tidlege tider i historia deira vart dei anerkjend for moralske dydar som uthald, lojalitet, sjølvdisiplin og framsyn.

I seinare hundreår tilpassa dei seg og innførte sine eigne tradisjonar og institusjonar til den islamske verda og steig fram som byggjarar av imperium med ein konstruktiv sans for statsvitskap som gjorde eit positivt bidrag til historia då dei enorme regionane dei styrte utvikla seg i nye fasar av sosial, økonomisk, religiøs og intellektuell utvikling.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Oghuz-tyrkere» frå Wikipedia på bokmål, den 1. juli 2008.*
Mann og kvinne frå Karasjok i pesk. Bilete frå *Norges Nationaldragter* frå 1852.
**Pesk** (nordsamisk *beaska*), **mudd**, **mutt** (nsam. *muoddá*, akk. og gen. *muottá*) eller **finnmudd** er ei samisk pelskufte hovudsakleg laga av reinsdyr, gjerne reinkalvskinn. Pesken har ikkje opning framme, som ei kåpe, men blir trekt over hovudet. Han blir stramma i livet med belte. Innanfor pesken kan ein ha dork, ein innerpels der håra er vend inn mot kroppen.

Langs kantar og saumar kan pesken ha påsydde detaljar av skinn eller tekstil, til dømes band, duskar og flettearbeid.

Både Roald Amundsen og Fridtjof Nansen nytta pesk under sine oppdagingsferder i polare strok.

* Rasmus Josefsen Utsi frå Kautokeino med pesk. Fotografi av  Prince Roland Bonaparte i 1884.Rasmus Josefsen Utsi frå Kautokeino med pesk. Fotografi av Prince Roland Bonaparte i 1884.
* Sjøsame med pesk. Fotografi av  Prince Roland Bonaparte i 1884.Sjøsame med pesk. Fotografi av Prince Roland Bonaparte i 1884.
* Samisk mann i pesk og tysk soldat i 1943.Samisk mann i pesk og tysk soldat i 1943.

Kjelder
-------


* Ole Magnus Rapp, «Polarheltene. Fangstfolk hjalp dem til målet», Aftenposten.no, 04.02.11.
* Roger Manndal, «2011 Amundsen og Nansens år», NRK Sápmi, 30.12.2010.
* «pesk» i *Store norske leksikon*
* «pesk», «mudd» i *Nynorskordboka*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Søk etter pesk[*daud lenkje*] ved kulturnett.no
* Søk etter pesk i digtaltmuseum.no