recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 51°34′58″N 1°25′8″W﻿

**Chain Hill** er ein av åsane i North Wessex Downs, i soknet Wantage i det engelske grevskapet Oxfordshire. I 1974 vart det flytta over frå Berkshire. Det har status som Area of Outstanding Natural Beauty og er ein del av Vale of the White Horse.

Chain Hill er dei graskledde bakkane av kalk like oppfor Wantage samt namnet på vegen som går opp frå Wantage gjennom den vestlege delen av skrenten til bakkane. Han stig bratt opp sør for Wantage mot Wantage Field og bakover mot Ridgeway og aust for Manor Road mot Lark Hill. 

På toppen av åsane ilgg det eit lite samfunn mellom krattskog av bøk, furu og kastanje og eit reservoar som tappar det kalkhaldige vatnet og gjev vatn til Wantage. Bortsett frå dette er det meste av Chail Hill bølgjande jorder. Ved foten av Chain Hill ligg ein gravstad og nedanfor denne ligg Ormond Road og St. Mary's School.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Chain Hill» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mars 2011.*
|  |
| --- |
| **Tjukknebbpirol** |
| TjukknebbpirolTjukknebbpirol |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** VU Sårbar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Pirolfamilien Oriolidae |
| **Slekt:** | Pirolar *Oriolus* |
| **Art:** | **Tjukknebbpirol** *O. crassirostris* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Oriolus crassirostris***Hartlaub, 1857 |

**Tjukknebbpirol** (*Oriolus crassirostris*) er ein mellomstor sporvefugl og ein medlem av pirolfamilien som er endemisk for øya São Tomé utanfor Gabon i Afrika.

Epitetet av det vitskaplege namnet *crassirostris* er latin og ei samansetting av *crassus* 'tjukk' eller 'tung'; *rostris* 'nebba'.

Skildring
---------

Denne pirolen har ei meir fargelaus fjørdrakt enn slektningane på fastlandet, og det brunraude nebbet er meir solid enn vanleg i slekta *Oriolus*. Hos hannar er hovudet og brystet svart, oversida er skittengrøn, undersida er lys grå med mørke strek. Han har òg ein svak, lys krage. Hoa er mindre kontrastrik med bleikare hovud og mørke strek på kinnet og nedover kroppssidene. Kroppslengda er ca. 23–24 centimeter.

Tjukknebbpirolar lever i skogshabitat, og held seg vekke frå plantasjar. Dei beiter einslege eller parvis i opp til 1600 moh. på frukt, frø og virvellause dyr. Dei kan vere med i fleirartsflokkar. Lætet er sett saman av varierande fløytetonar.

Storleiken på populasjonen er estimert til å ligge mellom 2500 og 10 000 individ og er trudd å vere minkande grunna øydelegging av det naturlege leveområdet på øya. Derfor blir status for arten vurdert som sårbar (VU) av IUCN.

Kjelder
-------

* Walther, B. og P. Jones (2020). Sao Tome Oriole (Oriolus crassirostris), version 1.0. I Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, og E. de Juana, red). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.

Referansar

1. ↑  Jobling, James A (2010). *The Helm Dictionary of Scientific Bird Names*. London: Christopher Helm. s. 120. ISBN 978-1-4081-2501-4.
2. ↑  BirdLife International (2021) Species factsheet: *Oriolus crassirostris*. Henta frå  den 7. mars 2021

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tjukknebbpirol**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS

 |
«Vigsteinen» ved Gardermoen i Nannestad kommune i Akershus har truleg hatt med eit gravfelt frå jarnalderen å gjere, då det framleis er graver i området Foto: Tommy Gildseth

Bautasteiner på jarnaldergravfeltet Seby gravfält på øya Øland i Sverige.
**Bautastein** er ei arkeologisk nemning for avlange og meir eller mindre flate (og som oftast utilhogde) natursteinar som vart reist på høgkant i forhistorisk tid, og som vanlegvis er utan innhogd bilete eller innskrift. Forma og storleiken på bautasteinane kan variera, og ofte er dei plasserte i samband med graver. På garden Noreim attmed Karmsundet i Rogaland er det eit gravsystem som markert med fem bautastenar. Men bautasteinar kan òg ha hatt andre funksjonar, slik det truleg framgår av at fleire bautasteinar i Fana sør for sentrumsområdet i Bergen kan sjå ut til å markere grensa mellom Sunnhordland og Nordhordland, slik ho ifølgje historiske kjelder gjekk i mellomalderen. På Hosle i Tjølling i Vestfold står ein bautastein i det som i tidlegare tider har vore eit viktig drageid i samband med skipsleia, ein stad der båtar vart drege over land frå sjø til sjø. Somme stadar er fleire bautasteinar plasserte i ein sirkel, og slike sirklar har tradisjonelt hatt nemninga dommaringar. 

I Noreg er bautasteinar oftast tidfesta til jarnalderen. Men tidfestinga er sjølvsagt vanskeleg eller usikker der bautasteinane ikkje står i samband med ei grav eller anna som kan tidfestast. Det har vore forska lite på denne fornminnegruppa ut over å registrere steinane og dei eventuelle formninna eller anna som dei kan ha vore knytt til.

Menhir de Kerloas, i Plouarzel i Finistère, er den største av dei mange såkalla menhirar som framleis står oppreist i Bretagne i Frankrike.
Bautasteinar, eller stein reist på høgkant, er ikkje berre eit skandinavisk forhistorisk fenomen, men finst mange stadar i verda. I Vest-Europa finst det til dømes framleis store reiste steinar og rekker av store reiste steinar som ein reknar med skriv seg attende til yngre steinalder, og som har fått nemninga *menhirar*.

Bautasteinar med innhogde bilete og/eller runeinnskrifter vert kalla biletsteinar og runesteinar.

I populærkulturen
-----------------

* Obelix, ein figur i teikneserien Asterix, arbeider med bautasteinhogging og -leveransar. Bautasteinar spelar i nokre historier ei viktig rolle i plottet.

Sjå òg
------

* Menhir
* Bautasteinar i Sogn og Fjordane

Kjelder
-------

* Østmo, Einar & Lotte Hedeager (redaktørar), *Norsk arkeologisk leksikon*, Oslo 2005, Pax forlag A/S, side 33, ISBN 82-530-2611-0

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Bautastein**
Koordinatar: 50°40′44″ N 1°59′27″ W﻿

Green Island sett frå South Deep-kanalen i sørvest
**Green Island** er ei øy i Poole Harbour i Dorset i England. Ho ligg sentralt i bukta, sør for Brownsea Island og Furzey Island. Øya har status som *Area of Natural Beauty* (vakkert naturområde, AONB), *Site of Special Scientific Interest* (SSSI, stad av særleg vitskapleg interesse) og *Special Protection Area* (SPA, særskild verneområde).

Øya er om lag 0,18 km² stor ved fjøre og 0,07 km² ved flo. Ho er dekt av furuskog og lyngheier. Rundt øya ligg eit stort marsklandområde samt eit strandområde. Det meste av øya består av sandstein. Det står to hus på øya, eit sommar hus og ei hytte. Her er helikopterlandingsplass og ei privat brygge. I lag med naboøyane Brownsea Island og Furzey Island er ho ein av få stader i Storbritannia der det framleis finst ekorn.

Green Island ligg i kommunen Corfe Castle i Purbeck.

Øya er i dag privateigd.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Green Island (Dorset)» frå Wikipedia på engelsk, den 23. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  *OS Explorer Map OL15 - Purbeck & South Dorset*. Ordnance Survey. 2006. ISBN 978-0-319-23865-3.
2. ↑   Arkivert 2007-03-11 ved Wayback Machine. Ekorn på øya

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 55°59′54.863″N 13°37′41.509″E﻿
**Tjörnarp** er ein tettstad i Höörs kommun i Skåne län i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 742 innbyggjarar.

Historie
--------

Tjörnarp heitte opphavleg Thyrnetorp, fekk så namnet Tiörenrup, før han fekk sitt noverande namn. Tjörnarp har hatt busetnad i lange tider, det er mellom anna dokumentert steinalderbusetnad og jernaldergraver. 

På 1850-talet byrja ein å produsere tegl her, då Gunnarpsdalen var rik på leire. Det blei bygd ein stor ringomn i 1898. Produksjonen av teglstein låg på om lag 3 millionar per år fram til 1958, då den store omnen brann ned og produksjonen tok slutt. I dag er omnen ein turistattraksjon.

Da Södra stambanan blei bygd i 1860, stoppa mange godstog og persontog på Tjörnarps stasjon. På 1950-talet var det mange mindre industriføretak i Tjörnarp, som Gunnarps teglfabrikk, stivelsesfabrikk, strømpefabrikk, meieri og mølle. Det var òg ni pensjonat på staden med fleire ferieheimar. Eitt av dei finst framleis, Tjörnarps kursgård, som i dag er hytteby for ferierande danskar.

Jernbanestasjonen er nedlagt og rive, men det går bussar mot Höör og Sösdala.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tjörnarp» frå Wikipedia på bokmål, den 4. august 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Bauhaus i Dessau
Modell av arbeidsromet til Walter Gropius ved Bauhaus i Dessau
**Bauhaus**, eller offisielt **Staatliches Bauhaus** (statlege Bauhaus), var ein arkitektskule i Tyskland frå 1919 til 1933.

Skulen vart grunnlagd av Walter Gropius i Weimar i 1919. Skulen vart i 1925 flytta til Dessau. I 1932 skjedde ei ny flytting, til Berlin. Walter Gropius var rektor for skulen frå 1919 til 1928. Etter dette var Hannes Meyer og Ludwig Mies van der Rohe rektorar. Skulen var stengd av nazistane i 1933. 

Bauhaus har hatt stor innverknad på moderne kunst og arkitektur. Skulen dreiv i hovudsak med utdanning av arkitektar, men det var òg ei avdeling for utdanning innan kunstfag. I 1996 vart alle bygg i Dessau knytt til Bauhaus tekne opp på UNESCO si liste over verdsarv.

Bauhaus var mellom anna viktig for utviklinga av stilretninga funksjonalisme.

I Berlin vart det på 1970-talet oppretta eit arkiv, Das Bauhaus-Archiv, med teikningar og verk laga ved Bauhaus.

Nokre kjende lærarar innan Bauhaus
----------------------------------

* Vasilij Kandinskij
* Laszlo Moholy-Nagy
* Paul Klee
* Lyonel Feininger
* Marcel Breuer

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bauhaus 1919-1933 Norsk nettside om Bauhaus
* Bauhaus Museum Arkivert 2004-10-09 ved Wayback Machine.
* Bauhaus Archiv Bauhaus arkiv ved Museum für Gestaltung i Berlin
* Stitinga Bauhaus Dessau
* Bauhausstadt.de
* Bauhaus-Klinke Nettstad mellom anna om Bauhaus- dørklinke
* bauhaus art Nettstad om Bauhaus arkitektur og kunst

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN
* NKC

 |
**Tjålmejaure** er ein innsjø i Arjeplog kommun i Norrbottens län i Sverige.

Innsjøen ligg 750 meter over havet, og er på alle sider omgjeve av høge, bratte fjelltoppar, Svaipa (Sveipa) på 1430 meter i nord, Tjekam på 1175 meter i nordvest, og Gavasvare på 1031 meter i søraust. Tjålmejaure har eit overflateareal på omtrent 7,5 km², og innsjøen ligg like over tregrensa. Innsjøen er delt i omtrent to like store delar, sameint med ein smal kanal, der begge delane har kvart sitt utløp som går saman i Gavasjaure, som ligg ligg aust for innsjøen. Tjålmejaure er ein del av Ume älv-vassdraget, då Gavasjaure vert drenert via Barasjåkkå ut i Laisälven, som er ei sideelv til Vindelälven, som sjølv er sideelv til Ume älv.

Vatnet i Tjålmejaure er, trass i at han ikkje er særleg djup, vegetasjonsfattig, noko som skuldast steinbotnen. Innsjøen har omtrent 75 øyar og holmar i varierande storleikar. Vernande buktar og dei omkringliggande våtmarksområda har skapt gode vilkår for eit rikt fugleliv. Bergand, sjøorre, svartand og havellen er eit vanleg syn her, medan siland, temmincksnipe og storlom opptrer som par noko sjeldnare. Av vegetasjon her er det raud jonsokblom, svarttopp, rosenrot og murar, og i den sørlege delen av innsjøen òg primula.

Tjålmejaure er verna våtmarksområde i høve til Ramsar-konvensjonen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tjålmejaure» frå Wikipedia på bokmål, den 15. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑
2. ↑
3. ↑
Koordinatar: 65°56′S 66°0′W﻿

**Clements Island** er ei øy som er 1 nautiske mil lang og som ligg like sør for Rabot Island i Biscoe Islands. Den franske antarktisekspedisjonen, 1903–05, under Jean-Baptiste Charcot, gav ho namnet **Ile Clements Markham** etter Sir Clements Markham, president i Royal Geographical Society, 1893–1905. Charcot nytta dette namnet om ei øy som ikkje var ferdig kartlagd nordaust for Renaud Island, i det som i dag er Pitt Islands. Det noverande namnet er basert på eit kart av British Graham Land Expedition, 1934–37, som kartla området meir nøyaktig.

Sjå òg
------

* Antarktiske og subantarktiske øyar

Kjelder
-------

«Clements Island». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 18. oktober 2012. 

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Clements Island» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Green Harbour in 1923
**Green Harbour**  var frå omkring 1905 ein stasjon for de norske kvalfangstskutene ved Finneset i Grønfjorden på Svalbard. I 1908 blei det fyrste brevhuset på Svalbard opna der. Det blei brukt norske frimerke og norske portosatsar «idet Green Harbour i postal henseende ansees som en norsk station».

Mens posten til og med 1911 berre med ujamne mellomrom blei send mellom Noreg og Spitsbergen, kom det i stand fast postsamband mellom Tromsø og Green Harbour i 1912 med motorkutteren M/S «Pelikanen». Fram til 1918 blei også posten tatt med av ei rekke kvalfangstskip. Frå 1918 skal dampskipet «May» ha bringa post annankvar veke i seglingssesongen.

I 1911 løyvde Stortinget 300 000 kroner til oppbygging av Spitsbergen Radio, og allereie 22. november 1911 var telegrafstasjonen i Green Harbour operativ for heilårsdrift. Telegrafstasjonen var den aller fyrste i arktiske område. Den korresponderande stasjonen på fastlandet var Ingøy radio på Ingøya i Finnmark. Spitsbergen radio dekte heile Ishavet, og danna knutepunktet for all kommunikasjon mellom Arktis og resten av verda. Etableringa var ein viktig føresetnad for at Noreg seinare kunne bli tilkjent suverenitet over Svalbard.

Da Svalbardtraktaten kom i kraft 14. august 1925, skifta Postvesenet namn på alle poststadene på Svalbard. Advent Bay blei døypt om til Longyearbyen, Kings Bay blei til Ny-Ålesund, og Green Harbour blei til **Ankershamn**. Den nytilsette sysselmannens kontor blei plassert i Ankershamn.

Forsøk på kolgruvedrift frå 1911 blei raskt oppgitt. Det finst restar av taubanefundamenta.

Den fyrste boringa etter gass på Svalbard blei gjennomført av engelske «Northern Petroleum Syndicate» i Green Harbour 1920. Problemet var at dei bora på feltet til Store Norske Spitsbergen Kulkompani og dei måtte forlate staden.

Stasjonen blei vedtatt nedlagt i 1929, og året etter flytta både sysselmannen og telegrafstasjonen til Longyearbyen som blei det nye administrative senteret for traktatlandet.

Masta til det opphavlege anlegget står fortsett, og er eit freda kulturminne.

Koordinatar: 78°02′40″N 014°15′00″E﻿
Koordinatar: 62°11′26″ N 6°10′36″ E﻿

Parti av hellevegen på Brekke.  
Foto 2009 av M. Furseth.
**Hellevegen på Brekke** er ein særmerkt skogssti på garden Brekke i Ørsta på Sunnmøre, særmerkt fordi vegen er laga av naturlege steinheller og bygt av éin mann, som ville ha ein lettare veg opp til setrestølen sin. Vegen er nær på 650 m lang og er lagt med om lag 1100 steinar. Stigninga på sjølve hellevegen, opp til Brekkesetra, er om lag 150 høgdemeter.

Det var gardbrukar Hans Ivarson Brekke (1868-1943) på Nergarden (gnr 19 bnr 1) på Brekke som bygde vegen med handemakt, og han skal ha gjort arbeidet åleine. Steinhellene, som til dels er nokså store, fann han i området der vegen ligg, og han heldt på helst om vintrane, for då var det lettare å flytte steinane på snø og is. Han hadde nok meint å fullføre hellevegen heilt opp til setra, men grunna alder og sviktande helse vart han ikkje heilt ferdig, før han døydde. 

Der Hellevegen startar er det sett opp ein minnestein over Hans I. Brekke med eit minnedikt av systera Elise I. Brekke (1873-1949). Steinen vart sett opp ein gong i 1970-åra, av Gardslaget på Brekke. 

Hellevegen er i dag mykje nytta av turgåarar, både unge og eldre. Frå Brekkesetra går det ein skogssti vidare opp på Brekkeheida (377 moh.), der det er god utsikt over Ørsta og Ørstafjorden. Vegen er òg utgangspunkt for ein noko lenger fjelltur over Grøthornet (747 moh.), Sandhornet (909 moh.) og til Rambjørhornet (816 moh.).

Referansar
----------

1. ↑  Ørstingar I Nergarden, Brekke (Gnr 19, bnr 1)
2. ↑  Hellevegen – Sandhornet Fotturar på Sunnmøre, av Helge J. Standal (1999) ISBN: 8299208122

Bakgrunnsstoff
--------------

* Brekkeheida frå Hellevegen M og R fylkeskommune (morotur.no)
* Hellevegen[*daud lenkje*] Kulturminneatlas.no
* Trappene opp til Brekkeheida video av Eivind Sætre (2010)

* Foto: 2009. Parti av Hellevegen på Brekke.Foto: 2009. Parti av Hellevegen på Brekke.
* Foto: 2017. Ørsta sentrum og fjellpartiet ved Brekkeheida.Foto: 2017. Ørsta sentrum og fjellpartiet ved Brekkeheida.
* Foto: 2017. Hellevegen på Brekke, med minnesteinen over Hans I Brekke.Foto: 2017. Hellevegen på Brekke, med minnesteinen over Hans I Brekke.
* Foto: 2009. Utsikt frå Brekkeheida, mot Ørsta og Ørstafjorden.Foto: 2009. Utsikt frå Brekkeheida, mot Ørsta og Ørstafjorden.
* Foto: 2009. Parti av Hellevegen på Brekke.Foto: 2009. Parti av Hellevegen på Brekke.
**Baug** (av norrønt baugr = bøygd eller ringforma kant, del av ein ring, boge (jf. Baufil)) vert i dag helst forstått som den fremste delen av eit skip eller ein båt. På store handelsskip vil dette tyda frå det punktet der den parallelle delen av lasteområdet byrjar å smalna av inn mot forstamnen.

Antonymet til *baugen* er akteren.

Typar
-----

Det finst fleire typar baugar. Av desse finn ein mellom andre: 

* Rettstamn-baugRettstamn-baug
* LoddbaugLoddbaug
* Hellande bogeHellande boge
* Utsvinga bogeUtsvinga boge
* KlipperbogeKlipperboge
* Bulb-baugBulb-baug
* Invertert baugInvertert baug
* VedderbaugVedderbaug

Betalingsmiddel
---------------

Baug vart i tidlegare tider brukt om ringforma ting og gjerne sett i samband med fordums betalingsmiddel i gull og sølv, som gjerne var forma som ringar eller spiralar som vart brote av (såkalte *baugabrot*) og brukt som betalingsmiddel. Ein kan difor òg kalla baug ei tidleg form for pengar.

Sjå òg
------

* Styrbord
* Babord
* Akter
* Skipskonstruksjon

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Baug» frå Wikipedia på bokmål, den 19. juli 2020.*
Koordinatar: 64°8′46.525″N 11°56′19.338″E﻿

Reinen i helleristingsfeltet ved Bøla er ei simle i naturleg storleik, 180 cm lang og 136 cm høg
**Helleristingane ved Bøla** er ei rekke steinbilete av dyr og menneske som ligg i Stod i Steinkjer kommune, langs riksveg 763, nokre hundre meter ovanfor Snåsavatnet. 

Feltet er eitt av dei det norske samfunnet har kjent til lengst i moderne tid. Det best kjende av bileta er **Bølareinen**, eit stort reinsdyr som har vore kjend sidan 1800-talet. Det er i alt funne rundt 30 teikningar av fuglar og dyr nær reinen. På 1970-talet fann ein fleire figurar, som bjørn og jerv, like ved. Noko som liknar på ein liten elg blei funne av arkeologistudentar i 1997. Dei siste funna blei gjort under sikringsarbeid i 2001, då ein kom over tjue nye figurar, ein av desse av eit menneske. 

Staden ligg på Valøya i Stod, like ved staden der Bøla renn ut i Snåsavatnet, i Steinkjer i Nord-Trøndelag. *Fangst-* eller *veideristingane* er truleg 5500–6000 år gamle, og låg nær havet ettersom havnivået var høgare og Snåsavatnet då var ein del av Trondheimsfjorden. 

Jernbanen mellom Steinkjer og Snåsa går like forbi feltet, og det ligg heller ikkje langt frå riksveg 763. Det er bygd ein turiststasjon og gangsti for dei som vil vitja feltet. Årleg kjem rundt 50 000 folk for å sjå dei vidgjetne figurane. Turisttrafikken har ført til slitasje på nokre av bileta.

Bølareinen
----------

Riss av Bølareinen.
Reinsdyrbiletet er rissa inn på eit svaberg langs Bøla med hovudet mot Snåsavatnet. Biletet viser eit heilt reinsdyr i full storleik, 180 x 136 cm, der berre nedste delen av framfoten manglar — truleg på grunn av forvitring. Linjene er rundt to cm breie, og konturen er noko fylt ut med prikkhogging, som kanskje skal førestilla pels. Like framføre dyret kan ein sjå eit u-forma riss, kanskje restane etter eit anna dyrebilde. Eit ufullstendig bjørnebilete som vender motsett veg ligg også i nærleiken.

Reinen blir ofte kalla ein bukk, men i følgje lokale samar viser biletet ei simle. Ein reknar med at biletet blei brukt for å auka jaktlukka, eller kanskje som eit grødesymbol.

Konturane av ein rein rissa inn i berget blei oppdaga i 1842, av Benjamin Vikran frå garden Vikran, då han skulle ta mose av fjellet for å vøla renna til ei elvekvern. Biletet er seinare blitt teikna opp med raudmåling. Reinen er blitt kjent som ein nasjonalskatt, og er den best kjende helleristinga i Steinkjer.

Bølamannen
----------

Biletet av Bølamannen ligg kloss oppved gjerdet til jernbanelinja som går like ved.

Som reinsdyret er Bølamannen eit omriss sett frå sida, utan detaljar. Mannsfiguren (som like gjerne kan vera ei kvinne) står framoverlent på noko som liknar korte ski, eller kanskje truger. Han har ein lang arm som held i ein tjukk stav. Magen bular litt ut.

Kjelder
-------

1. ↑  «Rallarenes katedraler» Arkivert 2007-10-11 ved Wayback Machine. i adressa.no
2. ↑  steinkjer-kommune.net

Bakgrunnsstoff
--------------

* bolarein.no Arkivert 2012-08-29 ved Wayback Machine.
* Steinkjerleksikonet
* 

* Helleristingsområdet ved Bøla i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
**Martin Halvorsen Handberg** (18. juli 1867–26. september 1940) var ein norsk gardbrukar og politikar, fyrst medlem av Høgre, sidan av Bondepartiet. Han var stortingsrepresentant for Sør-Trøndelag 1910-12 og frå 1928 til han døydde.

Handberg var frå Flå i Sør-Trøndelag, der far hans var gardbrukar. Han tok i 1890 eksamen ved underoffiserskulen i Trondheim. To år seinare overtok han garden Handberg i Børsa etter morfaren, og dreiv garden sidan.

Frå 1895 var han medlem av heradsstyret i Børsa. Tida frå 1904 til 1922 var han ordførar i heradet. Elles var han styreformann i sparebanken og han var forlikskommissær. Han hadde og plass i fylkesutvalet i Sør-Trøndelag i ti år, 1921-31.

Handberg representerte Orkdalen krins og Høgre på Stortinget perioden 1910-12, og var då medlem av jarnbanekomiteen. Frå 1928 til han døydde var Handberg representant frå Sør-Trøndelag og av Bondepartiet. Etter nokre veker i lønningskomiteen var han medlem av utanriks- og konstitusjonskomiteen resten av si tid som stortingsmann. Frå 1931 var han og medlem av fullmaktskomiteen, samt eit par utvida stortingskomitear.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Martin Halvorsen Handberg». samfunnsveven.no. Henta 20. juni 2010. [*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Ethlinn**, **Eithne** eller **Ethnea** er i den irske gudekrinsen mor til guden Lug. Ho var dotter av fomorkongen Balor, som sette ho inn i eit høgt tårn for å hindre at ho skulle føde ein son. Det var slik spådd at ein son- eller dotterson til han ville drepa bestefar sin.

Cian, ein av tre brør, sneik seg inn i tårnet kledd ut som kvinne, og ho fødde tre søner etter møtet med han. Balor baud at desse tre sønene skulle druknast medan dei framleis var små, men ein av dei tre gutane kom levande frå det og vart oppfostra hjå faren Cian. Dette barnet var Lug.

Ifølgje Fianna-syklusen var ho seinare gift med Nuada og fekk born med han. Gjennom denne avstamminga er Ethlinn rekna som bestemor til Cú Chulainn og stammor til Finn Mac Cumhail.

Sjølve soga om tårnet og spådomen minner i mangt om den greske forteljinga om Danae, mor av helten Perseus, som vart fødd etter at Zevs sneik seg inn i eit tilsvarande tårn.

Kjelder
-------

1. ↑  Leeming, David (2005). «Balor». *The Oxford Companion to World Mythology* (på engelsk) (Oxford University Press). ISBN 978-0-19-515669-0. doi:10.1093/acref/9780195156690.001.0001/acref-9780195156690-e-203.
2. 1 2 3  MacKillop, James (2004). «Eithne» (på engelsk). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860967-4. doi:10.1093/acref/9780198609674.001.0001/acref-9780198609674-e-1815#.
**Sissel Karin Brenne Buchholdt** (fødd 17. juni 1951) er ein norsk tidlegare idrettsutøvar frå Ronglan i Nord-Trøndelag. Ho vart nordisk meister i handball 1970 med Noreg. Brenne var i yngre år aktiv også i friidrett og vann NM-medalje i spjutkast både i 1972 og 1973.

### Handball

Sissel Brenne Buchholdt spelte i tida 1969-84 heile 188 landskampar og skåra 415 mål. Ho var ein rykkromspelar med ei framifrå skotarm som deltok i Handball-VM både i 1971, 1973, 1975 og 1982. I 1970 skåra ho seks av dei 56 måla då Noreg vann den nordiske meisterskapen på heimebane i Østfold. Brenne Buchholdt var Freidig-spelar i mange sesongar, seriemeister med Trondheims-laget i 1971 og 1985.

### Friidrett

Brenne tok sølvmedaljen i spjutkasting under NM i friidrett 1972 og fekk bronsemedaljen i same øvinga ved noregsmeisterskapen året etter. Den 30. mai 1974 vart ho nummer to i eit nasjonalt stemne på Bislett stadion i Oslo, der ho sette ho personleg rekord med eit kast som målte 46,84 m. På friidrettsbanen representerte Brenne Idrettslaget Nybrott.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sissel Brenne Buchholdt» frå Wikipedia på bokmål, den 13. september 2018.*

* Landskampstatistikk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Martin Jensen** (3. januar 1942–12. februar 2016) var ein norsk friidrettsutøvar frå Askøy som tevla i tresteghopp. Han vann fem norske meisterskap i øvinga i tida 1961-69, og var norsk rekordhaldar frå 1964 til 1972. Med sitt livs lengste tresteghopp på 16,27 m, oppnådd i 1965, vart han fyrste nordmann over 16 meter. Han vart etter tur medlem av Ask IL, TIF Viking, IL i BUL og IK Tjalve.

### Aktiv

Jensen fekk sitt gjennombrot i 1961-sesongen då han sette personleg rekord med 15,40 m under eit stemne i Tønsberg 6. august. Tolv dagar seinare vart han norsk meister med 15,35 m, eit resultat som gjorde at han vart tildelt kongepokalen for NM 1961. Sesongen 1962 forbetra han sitt personbeste med ein centimeter under ein landskamp i Rostock. Sommaren 1963 flytta han den personlege rekorden to gongar, fyrst til 15,60 m i Bergen i juli og deretter til 15,62 m i Oslo i september, det siste hoppet var ein cm bak noregsrekorden til Odd Bergh. I tida mellom dei to tevlingane tok han sølvmedaljen under Nordisk meisterskap i friidrett i Göteborg med eit hopp på 15,43 m.

Den 8. juli 1964 vann Jensen ei trestegtevling i Stockholm på ny norsk rekord, 15,73 m. Sommaren 1965 forbetra han den norske rekorden to gongar, begge gongane på Bislett stadion i Oslo. Den 21. juli landa han på 15,83, men den store stunda kom 5. august då han plussa på heile 44 cm slik at den nye norsk rekorden i tresteghopp lydde på 16,27 m. Det var norsk rekord til 1972, då Kristen Fløgstad hoppa 16,39 meter.

### Medaljar i norske meisterskap

* 1961: Gullmedalje i tresteghopp – 15,35 m og kongepokal, framom Odd Bergh (14,98 m)
* 1963: Bronsemedalje i tresteghopp – 14,95 m
* 1964: Gullmedalje i tresteghopp – 15,34 m, framom Odd Bergh (15,19 m)
* 1965: Gullmedalje i tresteghopp – 15,56 m, framom Kjell A. Paulsen (15,53 m)
* 1966: Gullmedalje i tresteghopp – 15,78 m, framom Odd Bergh (15,33 m)
* 1967: Bronsemedalje i tresteghopp – 15,07 m
* 1969: Gullmedalje i tresteghopp – 15,59 m, framom Kristen Fløgstad (15,59 m)
* 1970: Sølvmedalje i tresteghopp – 15,33 m, bakom Kristen Fløgstad (15,55 m)

Kjelder
-------

* Magnus Breili: *Sport i navn & tall*. 1971
* friidrett.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Os Turnforening** er eit idrettslag i Os kommune i Hordaland, stifta 1919, som er aktivt med i fotball, friidrett, handball og turn. Laget spelar i gule trøyer og svarte bukser.

### Fotball

Aktiviteten rundt Os Turn var stor på 1970-talet og mange deltok i dugnader. Det vart bygt nytt klubbhus, ny tribune og ein idrettshall vart planlags.

Os vann i 1973-sesongen Vestland Nord-avdelinga i dåverande 3. divisjon, og rykte opp i 2. divisjon etter kvalifiseringskampar mot Odda IL. Sesongen etter overraska laget stort og gjekk heilt til topps i A-avdelinga framfor Fredrikstad Fotballklubb og Bryne Fotballklubb, med Erik Just Olsen, Svein Gunnar Rein og Gunnar Moberg som dei førande spelarane.

Såleis spelte Os i 1975 i norsk 1. divisjon, saman med dei beste fotballaga i Noreg. Sesongen enda med seriegull til Viking FK framfor SK Brann, medan Os hamna på ein desidert sisteplass av dei tolv laga i serien. Laget måtte nøye seg med fem uavgjortkampar som best, ingen seriekamp bikka Os sin veg. Etter tre nye sesongar i 2. divisjon rykte Os ned til 3. divisjon etter 1978-sesongen.

Sidan 2011 har Os spelt på 4. nivå i norsk seriefotball.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Os Turnforening» frå Wikipedia på bokmål, den 13. april 2016.*
**Martin Buß** (fødd 7. april 1976) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Berlin som tevla i høgdehopp. Han vart verdsmeister i øvinga i 2001, to år etter han tok bronsemedaljen i den førre verdsmeisterskapen. Vinnarhoppet på 2,36 meter under VM i Edmonton er hans beste høgdehopp nokon gong.

Aktiv
-----

Buß kom på niandeplass i sitt fyrste VM i Aten i 1997. To år seinare ved VM 1999 i Sevilla hoppa han 2,32 m og tok bronse bak russiske Vjatsjeslav Voronin (2,37 m) og Mark Boswell (2,35 m) frå Canada.

Grunna skade gjekk Buß glipp av sommar-OL 2000 i Sydney. Året etter vann han gullmedaljen under verdsmeisterskapen 2001 i Edmonton med eit hopp på 2,36 m, framom russarane Vjatsjeslav Voronin og Jaroslav Rybakov som begge fekk sølv med 2,33 m. 

Buß var skadd også under OL 2004 i Aten og la sidan opp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1997 i Aten: Nr 9 – 2,29 m
* EM 1998 i Budapest: Nr 4 – 2,32 m
* VM 1999 i Sevilla: Bronsemedalje – 2,32 m, framom Dragutin Topić(2,32 m)
* VM 2001 i Edmonton: Gullmedalje 2,36 m, framom to sølvvinnarar (2,33 m)
* EM 2002 i München: Nr 7 – 2,25 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Martin Buß» frå Wikipedia på tysk, den 10. september 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Martha Mathea Wiborg Fleischer** (7. juli 1860–18. januar 1957) var ein norsk kokk, slektsforskar, lærar og forfattar som gjorde seg mest merka med vegetariske oppskrifter.

Familie
-------

Martha Wiborg Fleischer var dotter av kjøpmann, iseksportør, skipsreiar, trelasthandlar, ordførar og stortingsmann Thomas Johannes Wiborg d. e. (1812-1874) og den andre kona hans Karen Mathilde Quinsgård (1830-1867). Ho vart gift 23. juni 1886 i Strømsø kyrkje med politimeister Hans Holmboe Fleischer av slekta Fleischer.

Liv og virke
------------

I 1878 tok Martha Wiborg Fleischer eksamen ved Nissens skole for voksne damer. I 1878-1881 var ho guvernante på Stein i Bærum, før ho i 1881-1886 var folkeskolelærar i Kristiania. Seinare var ho medarbeidar i fleire aviser og tidsskrift.

Ho var ein ivrig forkjempar for ein sunnare, meir vegetarisk livsstil, og heldt fleire foredrag i folkeakademia over emna *Lever vi sundt?* I 1914 gav ho ut den vegetariske kokeboka *Middag utan kjøtt*. Denne kom ut i anna opplag i 1928. I 1916 kjøpte ho *Kristiania vegetarsalon* (eller Kristiania Vegetar- & Thesalon), som ho sidan drev i ei årrekkje. Salongen hadde tilhald i Lille Grensen 5, og der fekk ein servert lunsj, middag og aftensmat. Salongen var i åra 1920-1928 åstad for øvingane i Bondeungdomslaget sitt musikklag under leiing av Marius Moaritz Ulfrstad.

Fleischer overtok Karen Sophie Høegh sine etterlatne genealogiske oppteikningar, og vidareutvikla desse til boka *Slektene Wiborg, Brevik-Kragerø grenen, Schreiner, Esmark, Høegh*, som kom ut i 1925.

Bibliografi
-----------

* 1914: *Middag uten kjøtt*, J. W. Cappelens Forlag (2. opplag 1928)
* 1925: *Slektene Wiborg, Brevik-Kragerø grenen, Schreiner, Esmark, Høegh*, på bakgrunn av Karen Sophie Høeghs etterlatte genealogiske opptegnelser

Kjelder
-------

1. ↑  *Aftenposten 1957.01.19*. 1957.
2. ↑  *Aftenposten 1917.01.04*. 1917. s. 8.
3. ↑  *Bondeungdomslaget i Oslo : 30-årsskrift*. [Laget]. 1929. s. 321.

* *Denne artikkelen bygger på «Martha Wiborg Fleischer» frå Wikipedia på bokmål, den 15. november 2021.*
* *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* *Dette skrev kvinner*. Skolen. 1984. s. 67. ISBN 8257900109.
* Fleischer, Martha Wiborg (1925). *Slektene Wiborg, Brevik-Kragerø grenen, Schreiner, Esmark, Høegh*. Bye.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister

 |
| **Gelsenkirchen** |
| --- |
|  |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Gelsenkirchen | 

Gelsenkirchen is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Nordrhein-Westfalen  Münster  Kreisfri by |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  104,8 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 266 772   2 545/km² |
| Koordinatar | 51°31′0″N 7°6′0″E﻿Koordinatar: 51°31′0″N 7°6′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 60 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 45801-45899 |
| Telefon-retningsnummer | 0209 |
| Bilnummer | GE |
| **Heimeside:** www.gelsenkirchen.de |

**Gelsenkirchen** er ein by i delstaten Nordrhein-Westfalen i Tyskland. Byen ligg i Ruhrområdet ved elva Emscher. Innbyggjartalet er om lag 265 000 (2007).

Gelsenkirchen vart første gong omtala skriftlege kjelder i 1150, men byen var ein liten landsby fram til 1800-talet. Den industrielle revolusjonen førte til stor økonomisk vekst i heile området. I 1840, då ein byrja å utvinna kol, budde det 6000 innbyggjarar i Gelsenkirchen. I 1900 hadde folketalet stege til 138 000.

Byen sin kolindustri synte seg å vera viktig for Tyskland under andre verdskrigen og for utviklinga av oljeindustri fram til i dag. For å kunne vera sjølvforsynt med olje, vart det før krigen starta oljeproduksjon basert på kol. Dette var starten på oljeselskapet Veba Öl AG, som mellom anna forsynte bensinstasjonane til føretaket Aral. I 2001 vart Veba Öl seld til oljeselskapet BP.

Fotballklubben FC Schalke 04 er frå Gelsenkirchen. Schalke si heimebane, Veltins-Arena, vert rekna for å vera eit av dei mest nyskapande stadionanlegga som er bygd dei siste åra.

Kjelder
-------

1. ↑  www.lds.nrw.de

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Gelsenkirchen**

* Byen sin offisielle nettstad (tysk og engelsk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Ernst Orvar Bergmark** (16. november 1930–10. mai 2004) var ein svensk fotballspelar, bandyspelar og landslagstrenar i fotball frå Bureå i Västerbottens län. Bergmark vann sølvmedaljar i VM i både bandy og fotball. Han spela 94 landskampar i fotball og var sidan landslagstrenar for Sverige 1966-70.

Karriere
--------

### Fotball

Bergmark flytta til Örebro og spela Örebro SK frå 1948 til 1962, bortsett frå 1955-sesongen, då han var aktiv for AIK Stockholm. Åra 1962-64 var han knytt til AS Roma i Italia, men spela berre to seriekampar, ettersom det berre var lov å stille med tre utanlandske spelarar på laget.

Bergmark debuterte for Sveriges fotballandslag i 1951, og var rimeleg fast høgreback dei neste elleve åra. Under VM i fotball 1958 på svensk heimebane var han med å spele Sverige fram til finalen på Råsunda stadion, der det vart tap 2-5 mot Brasil. Same sesongen vart han tildelt «Guldbollen» som den beste svenske fotballspelaren i 1958. Bergmark spela sin 94. og siste landskamp då Noreg den 21. juni 1962 vart slått 2-0 i ein EM-kvalifiseringskamp på Ullevål stadion, samstundes debuterte Olav Nilsen for Noreg.

Bergmark var landslagstrenar for Sverige landslag i fotball 1966-70, og leia såleis laget under VM i Mexico i 1970.

### Bandy

Bergmark spela seks SM-finalar i bandy for Örebro SK. Vinteren 1955 vann han sitt fyrste svenske meisterskap, sidan vann klubben meisterskapane i 1957 og 1958. Han spela 20 landskampar i bandy for Sverige.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Orvar Bergmark» frå Wikipedia på tysk, den 27. april 2013.*

Wikipedia på tysk oppgav desse kjeldene:

* 1958 - året med många vinnare Arkivert 2008-09-16 ved Wayback Machine. bt.se
* 1958: Orvar Bergmark, Örebro SK, aftonbladet.se
* Orvar Bergmark (1949–65)[*daud lenkje*], orebro-sk.se

| * v
* d
* e
Sverige sitt landslag – VM i fotball 1958 (sølvmedalje) |
| --- |
| 
* 1 K. Svensson
* 2 Bergmark
* 3 Axbom
* 4 Liedholm (kaptein)
* 5 Johansson
* 6 Parling
* 7 Hamrin
* 8 Gren
* 9 Simonsson
* 10 Selmosson
* 11 Skoglund
* 12 T. Svensson
* 13 Öberg
* 14 Gustavsson
* 15 Börjesson
* 16 Haraldsson
* 17 Håkansson
* 18 Löfgren
* 19 Källgren
* 20 Mellberg
* 21 Berndtsson
* 22 Ohlsson
* Landslagstrenar: Raynor

 | Flagget til Sverige |
|  |


| * v
* d
* e
Sverige sitt landslag – VM i fotball 1970 |
| --- |
| 
* 1 Hellström
* 2 Selander
* 3 Axelsson
* 4 Nordqvist (kaptein)
* 5 Grip
* 6 Svensson
* 7 B. Larsson
* 8 Eriksson
* 9 Kindvall
* 10 Grahn
* 11 Persson
* 12 S. Larsson
* 13 Cronqvist
* 14 Kristensson
* 15 Målberg
* 16 Nordahl
* 17 Pettersson
* 18 Turesson
* 19 Nicklasson
* 20 Olsson
* 21 Ejderstedt
* 22 Pålsson
* Landslagstrenar: Bergmark

 | Flagget til Sverige |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Gran mottok Krigskrossen med sverd, den høgaste utmerkinga i Noreg. Foto: KEN

**Martin Yngvar Gran** (fødd 13. september 1917 i Enebakk, daud 16. mai 2004) var ein norsk offiser i Luftforsvaret. For sin innsats under andre verdskrig vart han tildelt Krigskrossen med sverd, den høgaste utmerkinga i Noreg.

Krigsinnsats
------------

Gran deltok etter det tyske angrepet på Noreg 9. april 1940 i kampen mot okkupasjonsstyrkane. Den 7. juni 1940 forlét han Tromsø ombord HMS «Devonshire», den britiske kryssaren som evakuerte kong Haakon og norske regjeringa til Storbritannia. Gran vart send til Canada der han frå 1940 til 1941 gjennomgjekk flyskole ved Little Norway utanfor Toronto. Han vart utdanna jagerflyver og flaug i løpet av krigsåra 345 operative tokt med Spitfire. Under den allierte invasjonen i Frankrike vart Gran sjef for 331. (N) Squadron.

Etter krigen
------------

Etter andre verdskrigen gjennomførte Gran i åra 1945 til 1946 RAF Staff College. Frå 1947 til 1949 var han flygar i Braathens S.A.F.E før han vende attende til Forsvaret. I Luftforsvaret vart Gran sjef for 332. skvadron og 337. skvadron. Han vart oberstløytnant i 1953 og oberst i 1963. I 1963 var han ved Forsvarets høyskole til og han vart same år sjef for Operasjonsstaben i Luftforsvaret. Dei siste åra av sin karriere i Forsvaret, frå 1968 til 1977, var han stasjonssjef ved Stasjonen i l Mågerø.

Utmerkingar
-----------

I statsråd 9. mars 1945 vart major Martin Gran tildelt *Krigskrossen med sverd* «for frå 15/6-1944 til 31/1-1945 på ein fremrakende måte å ha ledet 331 (N) Squadron under 134 operasjonsflygingar.I denne tida har avdelinga skote ned 33 tyske fly og dessutan øydelagt store mengder materiell på bakken. Den personlege scoren til majoren er 9 nedskutte fly.»

Gran vart òg tildelt St. Olavsmedaljen med eikegrein , Krigsmedaljen og Deltagermedaljen med rosett og Haakon VIIs 70-årsmedalje. Han vart tildelt den franske Croix dei Guerre med palme og mottok dei britiske utmerkingane Distinguished Flying Cross med to barrar, 1939–1945 Star og Air Crew Europe Star med barre.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Martin Gran» frå Wikipedia på bokmål, den 3. oktober 2018.*

Referansar
1. ↑  Bjørn Steenstrup
2. ↑  «Nekrologar.
3. ↑  *Krigskrossen og St. Olavsmedaljen med ekegren*
4. ↑  *Krigskorset og St. Olavsmedaljen med ekegren*. Oslo: Grøndahl Dreyer. 1995. s. 197. ISBN 8250421906.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister

 |
|  |
| --- |
| ***Oryza rufipogon*** |
| Oryza rufipogon*Oryza rufipogon* |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Oryza rufipogon Utbreiinga av *Oryza rufipogon* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Grasordenen Poales |
| **Familie:** | Grasfamilien Poaceae |
| **Underfamilie:** | Oryzoideae |
| **Stamme:** | Oryzeae |
| **Slekt:** | *Oryza* |
| **Art:** | ***O. rufipogon*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Oryza rufipogon***Griff. 1851 |

***Oryza rufipogon*** er ein villrisart i risslekta *Oryza*. Han er nært i slekt med vanleg dyrka ris, *Oryza sativa*, og er truleg opphavet til den domestiserte arten.
Planten veks naturleg i tropisk Asia og Australia. Han føretrekk våte, grunne område som dammar, grøfter og rismarker med stilleståande eller seintrennane vatn.

Ugras og invasiv art
--------------------

*Oryza rufipogon* veks gjerne saman med dyrka ris på rismarker, og er rekna som eit ugras. I delar av USA er han rekna som ein invasiv art. I følgje North American Plant Protection Association er det vanskeleg å skilja ut *O. rufipogon* frå dyrka *O. sativa*. Planten konkurrerer om plassen og næringa med den dyrka risen. *O. rufipogon* mister dei fleste frøa sine før hausting, og bidreg dermed ikkje til avlinga. Dersom korna likevel blir del av avlinga blir dei sett på som uetande, farga partiklar i den elless kvite risen.

På den andre sida har *O. rufipogon* arvemateriale som er rekna som verdifullt innan genetikk.
Villris frå våtmarksområdet Pallikaranai i India er blitt omtalt av Sálim Ali Centre for Ornithology and Natural History (SACON) som viktkige levande genetiske ressursar.

Kjelder
-------

1. ↑  «Systematikk». Institutt for biovitenskap.
2. ↑  Watve, A.; Phillips, J.; Yang, L (2017). «Oryza rufipogon». *The IUCN Red List of Threatened Species 2017:*. IUCN.
3. ↑  «Plant Protection and Quarantineverk=Federal noxious weed list». Washington, DC: USDA Animal and Plant Health Inspection Service. 24. mai 2006.
4. ↑  «NAPPO - PRA / Grains Panel Pest Fact Sheet - Oryza rufipogon Griff» (PDF). 2003. Arkivert frå originalen (PDF) 30. juli 2007. Henta 17. februar 2018.
5. ↑  «Vanishing Wetlands». *The Hindu*. 9. mars 2005. Arkivert frå originalen 30. mai 2013. Henta 17. februar 2018.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Oryza rufipogon» frå Wikipedia på engelsk, den 17. februar 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Oryza rufipogon**
**Janne Reidar Stefansson** (fødd 19. mars 1935) er ein svensk, tidlegare langrennsløpar frå Transtrand. Han vann VM-sølv på tremila i 1962, og var med på Sveriges lag som vann OL-gull på 4x10 km stafett i 1964.

Aktiv
-----

Stefansson debuterte i dei internasjonale meisterskapa med ein ellevteplass på 30 km i ski-VM 1958 i Lahti. To år seinare deltok han under vinter-OL 1960 i Squaw Valley og vart nummer sju på 15 km, samt gjekk andreetappen for Sverige som kom på fjerdeplass i 4x10 km stafett.

Under verdsmeisterskapen i Zakopane i 1962 kniva Stefansson med Eero Mäntyranta frå Finland om sigeren, men med tida 1.52.49 var Stefansson ti sekundar bak den finske verdsmeisteren i mål. Seinare i meisterskapen vart Stefansson nummer seks både på 15 km og 50 km.

To år seinare, under vinter-OL 1964 i Innsbruck, deltok Stefansson i alle dei fire langrennstevlingane for menn. Han starta med å verte nummer fire på 30 km, deretter kom han på femteplassen på 15 km. På stafetten over 4x10 km gjekk han tredejeetappen på Sveriges sigerrike lag som elles bestod av Karl-Åke Asph, Sixten Jernberg og ankermannen Assar Rönnlund. Til siste vart Stefansson nummer fire på femmila, 6,2 sekundar bak bronsemannen Arto Tiainen frå Finland. I 1966 gjekk Stefansson sitt siste VM-løp då han vart nummer 18 på 15 km i verdsmeisterskapen i Oslo.

Stefansson vann Vasaloppet sju gongar. Han vann fem år på rad, 1962-66, og i 1968 og 1969. I 1967 vart han nummer to etter Assar Rönnlund.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Janne Stefansson» frå Wikipedia på svensk, den 16. februar 2013.*
**Nawal El Moutawakel** (fødd 15. april 1962) er ein marokkansk tidlegare friidrettsutøvar som vart olympisk meister på 400 meter hekk. Sidan 1990-åra har ho hatt leiande posisjonar i idrettsorganisasjonar og vore sportsminister i Marokko.

Aktiv
-----

Moutawakel vann både korthekken og langhekken ved afrikameisterskapen 1982 i Kairo. Ho deltok året etter i begge øvingane under den fyrste verdsmeisterskapen i friidrett, der ho i langhekktevlinga tok seg til semifinalane og på korthekken rauk ut allereie i forsøket.

Under OL 1984 i Los Angeles gjorde Moutawakel sitt livs løp på 400 m hekk og tok den olympiske gullmedaljen på tida 54,61 sekundar. Ho vart dermed den fyrste kvinna frå eit muslimsk land som vart olympisk meister. I 1987-sesongen sigra ho på langhekken både i universiaden og middelhavsleikane, men gjorde eit svakt løp i verdsmeisterskapen og forsvann frå den internasjonale idrettsarenaen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1983 i Helsinki: Utslått i semifinalane i 400 m hekk (57,10 =nr 12)
* OL 1984 i Los Angeles: Gullmedalje i 400 m hekk – 54,61, framom Judi Brown (55,20)
* VM 1987 i Roma: Utslått i forsøka i 400 m hekk (57,23 =nr 18)

Politikk
--------

Moutawakel har hatt posisjonar i Det internasjonale friidrettsforbundet sidan 1995. Frå 1998 har ho vore medlem i Den internasjonale olympiske komitéen, styremedlem frå 2012. I 2007 vart Moutawakel utnemnd til sportsminister i Marokko.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nawal El Moutawakel» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mai 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Nawal El-Moutawakel» (på engelsk). olympedia.org. Henta 19. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Eit eineståande *periglasialt* landskap ved Tuktoyaktuk i Nordvestterritoria, Canada. Vi ser ein pingo (høgda) og ei mengd polygone iskiler.
**Periglasial** (samansett av gresk *peri*, «rundt om» og latin *glacies*, «is») er eit omgrep som opphavleg vart nytta innan glasiologien om klima, landformer og geomorfologiske prosessar som oppstår i nærleiken av isbrear. Omgrepet vart innførd av den polske forskaren Walery von Lozinski i 1909 for å beskrive frostforvitringsprosessar i Karpatane.

Denne snevre bindinga til område som ligg i randsonene til isbrear er ikkje lengre ein del av definisjonen då den avgjerande faktoren er frost og aktive frostprosessar som forvitring og erosjon. Som *periglasiale område* reknar ein no stader som er kraftig nedfrosne i periodar av året. Slike frostprega område kan ligge langt frå dagens eller tidlegare tiders isbrear, til dømes i det sentrale Sibir. 

Periglasiale prosessar skjer der det er permafrost, dvs der undergrunnen er djupfrosen enten heile eller delar av året. Om sommaren tiner det øvre laget opp og vert utsett for fluviale erosjonsprosessar, for landmassar i rørsle og ved alvorleg tørke for sandflukt. Desse prosessane skapar karakteristiske sedimentære og geomorfologiske landskapsformer.

Kjelder
-------

* «Periglasial» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* Periglacial landform Arkivert 2012-02-03 ved Wayback Machine. i The Canadian Encyclopedia Arkivert 2008-08-27 ved Wayback Machine.
* *Denne artikkelen inneheld noko stoff frå «Periglazial» frå Wikipedia på tysk, den 20. januar 2012.*

Referansar
----------

1. ↑  W. Lozinski: «Über die mechanische Verwitterung der Sandsteine im gemäßigten Klima.» I *Bulletin international de l'Academie des Sciences de Cracovie, Classe des Sciences Mathémathiques et Naturelles* 1, 1909, s. 1–25
2. ↑  Periglacial landform Arkivert 2012-02-03 ved Wayback Machine. i The Canadian Encyclopedia Arkivert 2008-08-27 ved Wayback Machine.
3. ↑  Murck, Barbara (2001). *Geology; A Self-teaching Guide*. New York, New York: John Wiley & Sons, Inc. ISBN 0-471-38590-5.
4. ↑  Slaymaker O. 2011. Criteria to distinguish between periglacial, proglacial and paraglacial environments. Quaestiones Geographicae 30(1): 85–94. DOI 10.2478/v10117-011-0008-y.