recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Martinho Martins Mukana**, kjend som **Paíto** (fødd 5. juli 1982 i Maputo) er ein mosambikisk fotballspelar. Han spelar i forsvar for Sion i den sveitsiske fotballigaen og for landslaget til Mosambik.

Paíto begynte den profesjonelle karrieren sin hjå Sporting Clube de Portugal i Lisboa. I den tredje sesongen sin i klubben spelte han jamt på førstelaget. Han skåra det einaste målet sitt for Sporting mot Benfica 26. januar 2005 i cupen. I januar 2006 mista han plassen sin på førstelaget til Sporting og vart lånt ut til Vitória, der han spelte fast på laget, som rykte ned ved enden av sesongen. I 2006 vart han kjøpt av Mallorca i Spania, men straks lånt ut til Braga i Portugal for 2006/07-sesongen. Han fekk få kampar for Braga, og då låneperioden var slutt, vart han fristilt frå kontrakten sin med Mallorca. Han drog då til Sveits og FC Sion.

Paíto debuterte for Mosambik sitt landslag som 20-åring. Han deltok på Mosambik sitt lag i Afrikameisterskapen i 2010, der han spelte alle Mosambik sine tre kampar.

Kjelder
-------

*Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå engelsk wikipedia 10. mai 2010.*
**William John Bremner**, kjend som **Billy Bremner**, (9. desember 1942–7. desember 1997) var ein skotsk fotballspelar frå Stirling. Han var midtbanespelar og kaptein i Leeds United si mest suksessrike periode. I 1970 vart Bremner kåra til årets spelar i engelsk fotball. Han vert hugsa som ein drivande og taklingssterk spelar, trass i at han var kortvaksen, og med ein trygg pasningsfot.

### Klubbspel

Bremner ligadebuterte for Leeds i januar 1960. Etter nedrykk i 1960 etablerte klubben seg i toppen av engelsk klubbfotball frå midt i 1960-åra. Frå 1968 var Bremner ei sentral kraft bak ei rad triumfar for Leeds. Våren 1968 vann laget både den heimlege ligacupen og den europeiske messebycupen. Året etter gjekk Leeds til topps i ligaen for aller fyrste gong. I 1971 vann Leeds finalen i messebycupen for andre gong, Eitt år seinare sikra Leeds seg sin fyrste FA-pokal. Sesongen 1973/74 enda med at Leeds vart ligameister for andre gong. Stordomstida til Bremner sitt Leeds vart avslutta med finale i europacupen 1975, ein kamp som enda med tap.

Sidan spelte Bremner 1976-78 på Hull City i andredivisjon og frå november 1978 på fjerdedivisjonslaget Doncaster Rovers, i den siste klubben var han sjefstrenar til 1985. Deretter var han i knappe tre år sjefstrenar i Leeds United.

### Landslagsspel

Frå mai 1965 til september 1975 spelte Bremner 54 kampar for Skottland, i 39 av desse var han kaptein. Han deltok i VM i fotball 1974, ei turnering der Skottland rauk ut etter gruppespelet, trass i ein siger og to uavgjort. Bremner skåra 3 landslagsmål.

### Merittar

* Ligameister: 1969 og 1974 med Leeds United
* Vinnar av FA-cupen: 1972 med Leeds United
* Vinnar av messebycupen: 1968 og 1971 med Leeds United
* Vinnar av ligacupen: 1968 med Leeds United
* Tapande finalist i europacupen: 1975 med Leeds United

Kjelder
-------

* eu-football

---

* *Denne artikkelen bygger på «Billy Bremner» frå Wikipedia på engelsk, den 7. april 2022.*


| * v
* d
* e
Skottland sitt landslag – VM i fotball 1974 |
| --- |
| 
* 1 Harvey
* 2 Jardine
* 3 McGrain
* 4 Bremner (kaptein)
* 5 Holton
* 6 Blackley
* 7 Johnstone
* 8 Dalglish
* 9 Jordan
* 10 Hay
* 11 Lorimer
* 12 Allan
* 13 Stewart
* 14 Buchan
* 15 Cormack
* 16 Donachie
* 17 Ford
* 18 Hutchison
* 19 Law
* 20 Morgan
* 21 McQueen
* 22 Schaedler
* Landslagstrenar: Ormond

 | Flagget til Skottland |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BBC Things
* Munzinger (sport)

 |
Rhosilli sett frå lufta
**Rhossili** er ein liten landsby sørvest på Gowerhalvøya nær Swansea i Wales. Sidan 1970-åra har landsbyen lege innanfor grensene til Swansea. Området er erklært eit særskild vakkert naturområde i Storbritannia. 

Rhossili Bay buktar seg nordover frå landsbyen. Sandstranda her er 5 km lang og innanfor ligg sanddyner. Bakom stranda, like nord for landsbyen, ligg Rhossili Down med det høgaste punktet på Gowerhalvøya, the Beacon, og fleire førhistoriske funn. 

Kyrkja St. Mary the Virgin
Rhossili Down og stranda sett frå neset
Sør i bukta ligg tidvassøya Worm's Head.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rhossili» frå Wikipedia på engelsk, den 11. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *A Guide to Gower*, Gower Society, ISBN 0-902767-23-2

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rhossili vitjingssenter
* Webkameran frå Rhossili Arkivert 2009-02-17 ved Wayback Machine.
* Bilete frå Rhossili og omliggande område

Koordinatar: 51°34′7″N 4°17′13″W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Pleokroisme i cordieritt
**Pleokroisme** (frå gresk: "πλεων" = pléon for ’meir’ og "χρωμα=chroma for ’farge’) er ein indre optisk eigenskap hos farga anisotrope krystallar (som i edelsteinar) og kjemiske emne, slik at dei bryt lys ulikt, avhengig av synsvinkelen. Dette inneber at krystallstrukturen skiftar i mange ulike fargar og eventuelt òg i fargeintensitet og nyanse, fordi berre lys med somme fargar slepp gjennom krystallen. Fargen avheng av innfallsretninga og polarisasjonsretninga til lyset i tilhøve til dei optiske aksane til krystallen. Alle naturlege edelsteinar som syner pleokroisme er dobbeltbrytande, noko som inneber at ei lysstråle blir brote i to stråler ved gjennomlysing. Om lyset som har sloppe gjennom vert studert med ein polarisator stilt først parallelt med og så vinkelrett på ein optisk akse, som òg er vinkelrett på stråleretninga, ser ein to ulike fargar. 

Med eit dikroskop kan ein tydeleg fastslå pleokroisme.

Ved optisk toaksa krystall får ein, når lyset sendast i ei anna retning, fram ein av dei same og ein ny farge, i alt tre ulike fargar, trikroisme, medan ein ved einaksa krystall berre får fram to fargar, dikroisme. Pleokroisme er samleomgrepet for dikroisme og trikroisme.

Det er eit viktig hjelpemiddel når ein skal avgjere krystall.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Pleokroism» frå Wikipedia på svensk, den 27. mars 2013.*
* Pleokroisme. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå .



1. ↑  Torgeir T. Garmo, Norsk Steinbok, 2. utgåva 1989, s.266, ISBN 82-00-18125-1
**Maja Refsum Nygård-Nilssen**, fødd **Thea Marie Refsum**, (23. september 1897–11. januar 1986) var ein norsk bilethoggar frå Oslo.

Refsum var dotter til ein garvarmeister i Kristiania/Oslo. Ho vart utdanna ved Statens håndverks- og kunstindustriskole under Lars Utne 1917-19, ved Statens kunstakademi under Gunnar Utsond 1919-20 og ved kunstakademiet i Weimar 1921-22.

Maja Refsum laga mellom anna statuen av Amalie Skram (1949) i Bergen og fleire altartavler, portrettbyster og større skulpturar i glassert keramikk. Keramikkfuguren *Bruden pyntes* finst i Nasjonalgalleriet. Ho var formann i Bildende Kunstnerinners Forbund 1938-46. 

Refsum var frå 1928 gift med seinare riksantikvar Arne Nygård-Nilssen. Ho var mormor til Arne Berggren.

Kjelder
-------

* Gravminner i Norge

---

* *Denne artikkelen bygger på «Maja Refsum» frå Wikipedia på bokmål, den 25. juni 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* KulturNav

 |
Fargebilete av Pleiadane frå Digitized Sky Survey-prosjektet.
Hubble-bilete av refleksjonståka nær Merope.
**Pleiadane** eller **Sjustjerna** (òg *Sjustjernene*) er ein open stjernehop i stjernebiletet Tyren. Han er blant dei næraste stjernehopane, med ein avstand på 440 lysår, og er den aller mest synlege på nattehimmelen. Han er òg kjend som **M45** (**Messier 45**). Namnet Pleiadane kan skriva seg frå dei sju nymfene *pleiadane* (*Πλειάδες*), som var døtrer av Atlas og Pleione. Det japanske namnet på stjernehopen er *Subaru*.

Hopen er dominert av varme, blå stjerner som har blitt til dei siste 100 millionar år. Romstøv som dannar ei refleksjonståke rundt dei lysaste stjernene, var tidlegare rekna som restar etter danninga av stjernene i hopen, men no veit ein at refleksjonståka er ei sky av romstøv som stjernene i pleiadane for tida passerer gjennom. Astronomar reknar med at hopen vil eksistera i endå 250 millionar år; sidan vil gravitasjonspåverknad frå det galaktiske nabolaget ha drege han sund.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Pleiades (cluster)» frå Wikipedia på engelsk, den 13. februar 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pleiadane**

* 

* Pleiadane på WikiSky: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hydrogen α, X-Ray, Astrophoto, Sky Map, Artiklar og bilete

Koordinatar: Sky map 03h 47m 24s, +24° 07′ 00″

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND

 |
Satelittkart over Majakanlegget
**Produksjonselskapet Majak** (russisk Производственное объединение «Маяк» *Proizvodstvjennoje objedinjenije «Majak»*, av маяк *majak* «fyr») er eit av dei største atomanlegga i Russland og består av reaktorar der plutonium vert produsert og av opparbeidingsanlegg. Anlegget ligg 150 km søraust for byen Jekaterinburg, mellom Kasli og Tatysj, og 72 km vest for Tsjeljabinsk. Oziorsk, ein stengd by like ved anlegget, husar arbeidarane ved anlegget og var tidlegare kjend under namna *Tsjeljabinsk-40* og *Tsjeljabinsk-65*.

I 1957 fann Kysjtymulukka stad på Majak. Det var ei av dei verste atomulukkene i historia. I katastrofen eksploderte ei dårleg vedlikehalden lagringseining, som førte til eit utslepp av 50-100 tonn radioaktivt avfall. Den radioaktive skya forgifta eit ovstort område på 750 km² i austlege delar til Uralfjella. Ulukka vart halden skylt i tretti år og er rekna som den tredje mest alvorlege blant atomulukker, etter Tsjernobylulukka og ulukka på Fukushima I kjernekraftverk i Japan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mayak» frå Wikipedia på engelsk, den 11. februar 2017.*
|  |
| --- |
| ***Sphaerocarpos texanus*** |
| Sphaerocarpos texanus*Sphaerocarpos texanus* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Levermosar Marchantiophyta |
| **Klasse:** | Marchantiopsida |
| **Underklasse:** | Sphaerocarpidae |
| **Orden:** | Sphaerocarpales |
| **Familie:** | Sphaerocarpaceae |
| **Slekt:** | *Sphaerocarpos* |
| **Art:** | ***S. texanus*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Sphaerocarpos texanus***Austin |

**Sphaerocarpos texanus** er ein levermose. Han er truleg den mest utbreidde arten i slekta, og finst i Nord-Amerika, Sør-Amerika, Europa og Nord-Afrika. Det er vanskeleg å skilja mellom ulike artar i slekta på utsjånad. *S. texanus* har noko mindre sporar enn andre artar, og sporeopningane er relativt store. I likskap med mest alle artar i slekta sit sporane permanent i tetradar.

*S. texanus* veks på open flatmark med lett skugge.

Arten *Sphaerocarpos californicus* er same art.

Kjelder
-------


* Haynes, C. C. (1910). *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 37(**5**), 215-30.
* NatureServe Comprehensive Species Index[*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Sphaerocarpos texanus**

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Sphaerocarpos texanus** 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ITIS
* EOL

 |
**Valdis Zatlers** (fødd 22. mars 1955) var president i Latvia frå 2007 til 2011. Han er partilaus. Zatlers vart vald til den hovudsakleg seremonielle stillinga som president av den latviske nasjonalforsamlinga for ein fireårsperiode frå 8. juli 2007.

Valdis Zatlers fullførte medisinsk utdanning ved det medisinske instituttet i Riga i 1979, og jobba etterpå som lege. Frå 1988 til 1989 var han styremedlem i *Latvias folkefront* (Latvijas Tautas Fronte), som gjekk inn for latvisk sjølvstende frå Sovjetunionen. I dag er Zatlers ikkje med i noko politisk parti, men han var med å skriva under på stiftingsdokumentet til det konservative *Folkepartiet* (Tautas Partija) då det vart stifta i 1998.

Zatlers vart nominert som presidentkandidat av den regjerande sentrum-høgre-koalisjonen. Han vart vald av den latviske nasjonalforsamlinga, Saeima, med 58 av 98 røyster, 31. mai 2007, og tok over som president 8. juli same året.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (iba)

 |
**Valdres Radio** vart etablert på Dale skule i Øystre Slidre kommune i 1985. Dekningsområdet var Øystre Slidre, Vestre Slidre kommune og Vang kommune. Radio Nord-Aurdal AL vart etablert i 1984 med lokale i brannstasjonen på Fagernes, med Etnedal kommune, Sør-Aurdal kommune og Nord-Aurdal kommune som dekningsområde. I 1994 vart desse to radioane slått saman til Valdres Radio AL, og ei tid var det sendingar vekselvis frå Dale skule og Fagernes. I 1995 vart utstyret flytta frå Dale skule til underetasjen på Skysstasjonen på Fagernes, men etter eitt års tid vart drifta flytta til Skrautvålsvegen 85 i Hunkevika like ved Fagernes sentrum. Radioen held ei stund til i lokala til Norsk Lotteridrift, men flytta i 2004 tilbake til Skrautvålsvegen 85.

I 2002 vart det valt eit nytt styre som saman med ein dyktig revisor la om drifta. Arbeidet med redaksjon og administrasjon har sidan vore gjort på frivillig basis. Rundt 20 medarbeidarar står på for å halde det heile i gang. Trufaste lyttarar støttar radioen med gåver. Tre av kommunane har direkte overføring av alle møta i kommunestyra, og dei sender også informasjon i sommarradioen. Nokre bedrifter kjøper reklame. Bingoen kvar måndag er også viktig for økonomien. Ved 20-årsjubileet i 2005 var bankgjelda betalt og radiostasjonane har opparbeid seg litt kapital. 

Valdres Radio nyttar moderne datastyring.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Valdres Radio
Valenciabukta ligg i Middelhavet
**Valenciabukta** (spansk *Golfo de Valencia*) er ei bukt vest i Middelhavet på austkysten av Spania, med Cabo de la Nao som den sørlege grensa. Den nordlege grensa er meir uklår, men vert stundom rekna som anten neset ved Vinaròs eller Ebrodeltaet. Opp til Vinaròs dekkjer bukta heile kysten av regionen Valencia og opp til Ebro òg dei sørlegaste områda av Catalonia. Nullmeridianen går gjennom bukta. 

Dei vesle Columbretesøyane ligg i denne bukta.

Geografi
--------

Kysten langs Valenciabukta består for det meste av sletter og sand. Kystmyrer (hovudsakleg Albufera) finst her òg. På dei lågtliggande, frodige slettene vert det dyrka ris og sitrustre som appelsin og sitron.

Kysten av Valenciabukta er tett folkesett og har ein av dei høgaste folketettleikane i Spania.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gulf of Valencia» frå Wikipedia på engelsk, den 26. september 2009.*

Koordinatar: 39°55′0″ N 0°0′0″ E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
North Cape på New Zealand
**North Cape** på New Zealand er eit nes som ligg heilt nord på halvøya North Auckland Peninsula på Nordøya. Neset er den nordaustlege spissen til halvøya Aupouri Peninsula og ligg 30 km aust for Cape Reinga. Namnet er stundom bruka berre på dette yttarste neset, som på språket til māoriane ber namnet *Otou*, og som har utsikt mot øya Murimotu Island. Namnet kan også peika på eit vidare landområde som strekkjer seg om lag fem km vestetter frå Murimotu Island mot Kerr Point (Ngatuatata), og omfattar Surville Cliffs. Dette større North Cape, og særleg Surville Cliffs, er det nordlegaste området på hovudøyene på New Zealand, og ligg om lag tre km lenger nord enn Cape Reinga. Denne omtalen dekkjer dette vidare North Cape.

North Cape var ein gong ei øy danna av ein undersjøisk vulkan. Sand som havstraumane la frå seg, danna etter kvart ei landtunge, no kjend som Waikuku Flat, som batt denne øya saman med resten av Aupouri Peninsula. Landområdet og landtunga dannar no til saman halvøya North Cape Peninsula.

Miljøvern
---------

Ein stor del av North Cape ligg i eit verna område, *the North Cape Scientific Reserve*. Føremålet med verneområdet er å ta vare på den unike floraen og faunaen på staden. Noko av denne er endemisk i eit lite område på Surville Cliffs. Eit elektrisk gjerde vart sett opp i 2000 for å danna ei «innlandsøy» som skal halda ulike skadedyr, t.d. pungrevar (*revekusu*), (lat. *Trichosurus vulpecula*) (på New Zealand kalla *possum*)) og halvville hestar borte frå staden. Området er stengt for publikum og administrert av miljøverndepartementet på New Zealand, *(New Zealand Department of Conservation, DoC)*.

Mykje av Waikuku Flat ligg i eit anna DoC-reservat, *Mokaikai Scenic Reserve*, som strekkjer seg sør til hamna Parengarenga Harbour. Dette reservatet er ope for publikum, men tilgangen over land går gjennom eit område eigd av māoristammar som må gje løyve til å passera. Ei anna stripe med māoriland ligg mellom Mokaikaireservatet og North Capereservatet. Denne stripa omfattar den sørlege delen av North Cape og nordgrensa til Waikuku Flat. Ho strekkjer seg frå Kerr Point og nordenden av Tom Bowling Bay på nordkysten og over til Tokatoka Point på vestkysten.

Bakgrunnsstoff og lenkje ut
---------------------------

* Planteliv og miljøtrugsmål i regionen Northland (pdf)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
John Bull, ein britisk nationspersonifikasjon, fis konge Georg III i andletet i ein karikatur av Richard Newton frå 1798.
**Majestetbrot** eller **majestetskrenking** er eit brotsverk utført mot eit statsoverhovud eller kongehus. Det kan ha form av ei ytring eller ei handling. Brotsverket er kjend frå Roma i antikken og fram til moderne tid, men er blitt avskaffa i mange konstitusjonelle monarki.

Innan kyrkjerett blei majestestbrot, med støtte frå pave Innocentius III, sett på som kjetteri, ettersom gjerningen var retta mot Gud. Den tyske keisaren Fredrik II gjorde i 1238 straffa for brotsverket til brenning på bål. Etter dette kom straffa til å inngå i den såkalla keisarretten, og fekk stor speiing i Europa.

Noreg
-----

Ifølgje Christian 5s Norske Lov 1687 skulle ein som var skuldig i brot mot kongen si «Ære, Liv og Gods, den højre Haand af hannem levendis afhuggis, Kroppen parteris og læggis paa Stægle og Hjul, og Hovedet med Haanden sættis paa en Stage». Kongen hadde også ei særstilling etter straffeloven av 1902. Med straffeloven av 2005 blei majestetskrenking ikkje eit eige brotsverk, og monarken er verna mot brotsverk på samle linje som andre borgarar.

I Sverige
---------

Majestetbrot i 1864 års straffelov.
Omgrepet *majestätsbrott* blei innført i Sverige gjennom *1864 års strafflag*. Brotsverket blei avskaffa 1948. 

Brotsverk mot kongen kunne reknast som majestetsbrot eller høgforræderi. Mordforsøk på eit statsoverhovud skulle reknast som høgforræderi, men andre åtak som fornærming eller ærekrenking av statsoverhovudet skulle reknast som majestetbrot. Alle former for vald eller mishandling mot ein kongeleg person førte til dødstraff eller straffearbeid på livstid. Det var reservert kongen sjølv å døma i saka, statsadvokaten fekk ikkje reisa påtale om ikkje eit kungsdrap hadde funne stad.

I Thailand
----------

Thailand si moderne lovgjeving mot majestetsbrot er ein av dei strengaste i verda. Ein som ytrar seg nedsetjande om monarken risikerer å bli dømt til fengsel i opptil 15 år. I januar 2010 blei den australske forfattaren Harry Nicolaides dømt til tre års fengsel for å i ha håna kong Bhumibol i ein roman. Dommaren gav som grunn for dommen at Nicolaides hadde skildra privatlivet til ein fiktiv prins i romanen, og gjeve inntrykk av at den kongelege makta blei misbrukt i Thailand.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Majestätsbrott» frå Wikipedia på svensk, den 17. mai 2020.*

1. ↑  «majestetsbrot» i Nynorskordboka.
2. ↑  Elden, John Christian (30. desember 2015). «majestetsforbrytelse». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål).
3. ↑  Australisk författare dömd till fängelse Kulturnytt, 20. januar 2009
**Torolf Fossland** (8. januar 1907–24. februar 1995) var ein norsk tollar og biletkunstnar som spesielt arbeidde med akvarell og grafikk. 

Torolf Fossland vart fødd og voks opp på øya Tomma i Nesna, der foreldra Joakim Sørensen og Anna Kristensdotter levde av fiske og gardsdrift på hennar heimgard Forsland. Sjølv gjekk han underoffiserskole på Vardøhus, og arbeidde lenge som tollassistent i Svanvik. I 1937 vart han gift med Lulla EInrid Melvik. Dei flytta til Lierne i 1945 og til Karmøy i 1958. Som pensjonist flytta han i lag med kona til Rakkestad. 

Målarkunsten var ein fritidssyssel som han utvikla gjennom arbeidet med kunsten, sidan gjennom kurs delfinansiert av stipend frå UNESCO. Han debuterte som utstillar i HTAL Galleries i New York i 1967. Sidan hadde han to separtutstillingar i New York, i 1970 og 1974. Den første separatutstillinga si hadde han i Haugesund kunstforening i 1968. Han hadde sidan fleire separatutstillingar både i Noreg, Danmark og Frankrike; den siste i Paris 1983.

Bileta hans utvikla seg ut over 1960-åra frå eit naturalistisk uttrykk i retning av det abstrakte. Kunsten hans heng i dag mellom anna ved Høgskolen i Nesna, Svanvik folkehøgskole og Petter Dass-museet.

Kjelde:
-------

* Helge O. Larsen; «Torolf Fossland» i *Årbok for Helgeland* 2009 ISBN 978-92-90148-02-2
Skulptur på Skiferplassen, til minne om folk og dyr ved Valdres Skiferbrot. Foto: John Erling Blad

**Valdres Skiferbrot** er eit steinbrot i Rogne i Øystre Slidre kommune der det har vorte hogge ut skiferstein. 

Dei fleste skifergruvene tilhøyrde selskapet A/S Valdres Skiferbrud som vart grunnlagt i 1899, men uttak av skifer tok til alt på 1800-talet. 

Fram til 1906 da Valdresbanen vart lagt til Fagernes, vart skiferen frakta frå gruvene i Rogne med hest og kjerre. Om vinteren med hest og slede. Fram til 1906 vart skiferen køyrt til Hallingdal eller utover Ådalen. Med hest og kjerre tok denne turen minst 2-3 dagar ein veg. 

Frå 1880 til 1900 var interessa for skiferen frå Valdres stadig aukande. Mykje skifer gjekk med Valdresbanen til Oslo og til resten av Sør-Noreg. På Ullevål sykehus vart det brukte Valdres-skifer på to bygningar. Mykje skifer vart og eksportert. Beste eksportmarknaden var England. Der vart skiferen kalla *Viking-Slates*. Det vart og levert skifer til Nederland, Belgia, Tyskland, Danmark, Finland og Sverige. Auka etterspurnad etter skiferstein førte til høgare produksjon. I åra før første verdskrigen var minst 120 mann i arbeid i gruvene. Med steinkøyrarar, lagerarbeidarar på Fagernes, og ymse andre arbeid, kom talet opp i minst 150 mann på det meste. 

Arbeidet med skiferen var i stor grad mannsdominert. Kvinner fann ein berre i matbrakkene. Det kom folk frå utlandet for å arbeide i skifergruvene i Valdres. De fleste arbeidarane kom frå gruve-distrikta i Wales. Ein kjenner til at til saman ni mann miste livet ved ulykker under arbeidet. Over lengre tid kunne og gruve-arbeidarane utvikle lungesjukdomen silikose.

Ei rekke selskap og bedrifter har vore involvert i arbeidet med skiferstein frå gruvene i Valdres. Nokre av desse er:

1. A/S Valdres Skiferbrud
2. Det Skandinaviske Skiferkompani
3. Fjeldhammer Brug A/S
4. Hovi Industrier A/S

I tillegg fann ein og skifer-gruver som vart eigd av private. Den siste private gruva var i drift frem til 1978.

* *Denne artikkelen bygger på «Valdres Skiferbrot» frå Wikipedia på bokmål, den 11. november 2012.*
To North American AT-6 Texan
**North American** **AT-6 Texan** er eit treningsfly som vart brukt til vidare utdanning av pilotar før dei fekk trening på det flyet dei skulle fly i teneste. *AT* var den amerikanske forkortinga for *Advanced Trainer*, men etter 1948 fekk alle treningsfly prefikset **T,** og **AT-6 Texan** vart **T-6 Texan.** I britisk og kanadisk teneste fekk flyet namnet **Harvard**, og dette namnet vart brukt òg blant anna i Noreg. Over 20 000 fly vart bygd og flyet var framleis i teneste i flyvåpenet til Paraguay så seint som 1999. Ein Harvard er òg framleis i registeret i britiske RAF, i teneste hos Defence Evaluation and Research Agency. Over 1 100 Texan/Harvard/SNJ er framleis verna og svært mange er framleis flydyktige. Nokon vert operert av fleire flyvåpen som «museum-flights», men ei stort mengd fly er òg i hendene på private operatørar og ein kan jamleg sjå flyet på flyshow. Det finst tre flygedyktige Harvard-fly i Noreg - LN-PFX, LN-TEX og LN-WNH.

North American T-6G Texan
Harvard Mk.IIa

### Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «North American AT-6 Texan» frå Wikipedia på bokmål, den 20. september 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk Harvard utstilt på Norsk Luftfartsmuseum, Bodø
* Harvard ved Flyhistorisk museum, Sola
**Tormod Morset** (fødd 27. juni 1920 i Selbu, daud 7. oktober 1997) var ein norsk motstandsmann under andre verdskrigen. Tormod Morset var son av Peder og Marit Morset. Han er kjend for motstandsarbeidet sitt under andre verdskrigen i Selbu og trøndelagsområdet.

Tormod Morset var bror av Ola Morset, Reidar Morset, Oddmund Morset, Einar Morset, Helge Morset og Trond Morset.

Kurer og agent under 2. verdskrigen
-----------------------------------

Frå sommaren 1942 tok Tormod Morset på seg ei rekke farlege oppdrag, mellom anna som kurér med post og radiosendarar mellom svenskegrensa og Selbu og Trondheim.

1. mars 1943 slo Gestapo og Rinnanbanden til mot heimgarden til Morset-familien, Kleset i Selbu, og alle i familien måtte flykte. Henry Rinnan var først og fremst ute etter å arrestere nettopp Tormod, som dei hadde funne ut dreiv med illegal verksemd.

Tormod Morset kom seg til Sverige over fjellet, men heldt fram med motstandsarbeidet. Han lærte opp nye kurerar og etterretningsfolk, og bygde også opp etterretnings- og postruter mellom Trondheim og Stockholm over Selbu og Tydal. Han deltok òg i forarbeidet til sabotasjeaksjoner mot Thamshavnbanen og bygde opp motstandsnettverk i området. 6. juni 1944 vart han send (frå Sverige) til Skottland, og han gjennomførte kurs/utveljingsprosess på Isle of Man, før han fekk beskjed 27. juni 1944 om at han hadde blitt tatt ut til teneste i Secret Intelligence Service.

I oktober 1944 hoppa han i fallskjerm over Gauldalsfjella saman med Karl Johan Breida frå Trondheim. Dei to agentane etablerte ein etterretningssentral like ved Kleset i Selbu, der det var nazistar som heldt til. Etter kvart flytta dei operasjonssentralen til Kalvsjøbua, som ligg i Bringenfjellet. Herifrå sende dei rapportar til England om trafikken på hamna i Trondheim, alle transportar av militær art over Trondheim jernbanestasjon og disposisjonane til tyskarane ved ubåtbasen på Persaunet.

Tormod Morset var fenrik i dei norske styrkane etter krigen, men valde å ikkje satse på nokon militær karriere. I juli 1945 vart han dimittert og reiste tilbake til Selbu. Han vitna i rettssaka mot Henry Rinnan i Frostating lagmannsrett, ein omfattande rettssak som pågjekk i fem månadar i 1946.

Kjelder
-------

1. ↑  Hansson, Per (1979, ©1963), *--og tok de enn vårt liv : sagaen om Morset-familien* (1. oppl utg.), Den norske Bokklubben, ISBN 8252505740, OCLC 7884206
2. ↑  Per, Hansson (1995), *Og tok de enn vårt liv.* (5. utg utg.), Gyldendal, ISBN 8205230277, OCLC 925568072
3. ↑  Melien, Hans (1979), *De kjempet for vår frihet*, Cappelens forl. ISBN 8202043905, henta 19. februar 2018
4. ↑  John Lyng (1948). *Forræderiets epoke*. Oslo: P. F. Steensballes Boghandels Eftg. Bj. Reenskaug.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister

 |
| Toronto |
| --- |
| Utsyn over Toronto.Utsyn over Toronto. Utsyn over Toronto. |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Toronto | Byvåpenet til Toronto |
| **Flagget til Toronto** | **Byvåpenet til Toronto** |

 |
| Kallenamn «*T.O. T-Dot, Hogtown, The Big Smoke, The Queen City, Toronto the Good, The City Within a Park*»  |
| Motto «*Diversity Our Strength (Mangfald, vår styrke)*» |
| Styresmakter |
| Land  Provins | Canada  Ontario |
| Grunnlagd | 27. august 1793 |
| Borgarmeister | John Tory |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  630 km² |
| Innbyggjarar  - By (2006)   - folketettleik | 2,503,281   3972/km² |
| Koordinatar | 50°7′15″N 122°57′16″W﻿Koordinatar: 50°7′15″N 122°57′16″W﻿ |
| Høgd over havet | 76 m |
| Tidssone - Ved sommartid | EST (UTC-5) EDT (UTC-4) |
| Diverse anna |
| Postnummer | M |
| Telefon-retningsnummer | 416 og 647 |
| **Nettstad:** www.toronto.ca |

**Toronto** er den største byen i Canada og og hovudstad i provinsen Ontario. Byen har i eit folketal på kring 5 600 000, etter eit overslag gjort i 2004 2 500 000 av desse bur i sjølve bykjerna, resten i forstadane. Toronto er med dette den femte største byen i Nord-Amerika. Samstundes er han eitt av dei viktigaste sentera for finans og handel i Canada og Nord-Amerika. Byen er heimstad for meir enn 80 etniske grupper og meir enn 100 forskjellige språk. Slik er Toronto ein av dei mest fleirkulturelle byane i verda.

Fram til 1970-talet var Toronto den nest største byen i Canada, etter Montreal. Den økonomiske veksten til byen vart styrkt då St. Lawrence-kanalen stod ferdig i 1959, Kanalen gjorde det mogleg for større skip å ta seg inn til Dei store sjøane. Delar av Torontos vekst er vorte tilskrive Parti Québécois (PQ) si maktovertaking i provinsen Quebec og provinshovudstaden Montreal i 1976. PQ innførte mange lovar som gav fransk føremoner i høve til engelsk. Mange engelskspråklege montrealarar flytta til det meir engelskvenlege Toronto.

CN Tower er eit 553 meter høgt radio og fjernsynstårn, og er eit vidgjete landemerke i Toronto.

Hovudflyplass for byen er Toronto Pearson internasjonale lufthamn. Flyplassen ligg i Mississauga rett utanfor bygrensene i vest, og ein av dei flyplassane i verda med mest trafikk.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad for Toronto

| * v
* d
* e
Provinsen Ontario |
| --- |
| Styresett | Premierministeren i Ontario • Den lovgjevande forsamlinga i Ontario |
| Geografi | Administrative inndelingar • Ottawa • Toronto • Ontariosjøen • Niagarafalla |
|  **Kategori**  |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames

 |
**Sjølvtenning** er eit teknisk uttrykk for tenning av eit stoff utan vesentleg tilførsel av varme eller gneistar utanfrå. 

Sjølvtenning oppstår særleg i rom der det blir lagra porøst brennbart materiale, som svakt fuktig høy, kolstøv og laust papir eller pussegarn som er fukta med torande oljer og liknande. Langsam oksidasjon i materialet, anten skapt av bakterielle prosessar, som i fuktig høy, eller ved kjemiske reaksjonar, utviklar varme. Inne i materialet, der varmen ikkje så lett slepp unna til omgivnadene, stig temperaturen, og dette aukar så farten av oksidasjonen og med det varmeutviklinga. Temperaturen kan då kome opp i sjølvtenningstemperaturen for materialet og det tek fyr. 

Sjølvtenningstemperaturen er ikkje ein karakteristisk konstant for eit materiale, men avheng av tilhøve som trykk og blandingsforholdet med oksygen.

Kjelder
-------

* Selvantennelse. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
*Denne artikkelen handlar om regionen i Irak. For moshaven i Israel, sjå Nahala i Israel.* 
Koordinatar: 36°50′N 43°56′E﻿

**Nahladalen** (gammalsyrisk ܢܗܠܐ) er eit geografisk område i provinsane Ninive og Dohuk i Irak. Sapnadalen ligg i nord på andre sida av ei fjellkjede, og byen Aqra ligg i sør, på andre sida av eit ana fjell. Dalen grensar til Store Zab-elva i aust og Khazir-elva i vest. Regionen er hovudsakleg busett av assyrarar og kurdarar.

Historie
--------

Dei fleste assyrarane bur i Nahla, kring 20 000 totalt, som flytta der frå Hakkari etter det assyriske folkemordet under fyrste verdskrigen. Somme landsbyar vart fråflytta i 1960-åra då kampane mellom dei irakiske styresmaktene og kurdiske separatistar tvang dei fleste innbyggjarane på flukt til Bagdad og Mosul. Somme små landsbyar vart fullstendig øydelagde under Anfal-felttoget i 1980-åra. Folketalet i dalen voks kraftig etter Irak-krigen i 2003, og mange assyrarar i Dora og Mosul byrja å flytte attende til regionen. 

Det er stadig friksjon mellom kurdarane og assyrarane i område. Den 17. juli 1999 gjekk ei væpna gruppe frå Den patriotiske revolusjonsorganisjonen Bet Nahrain til åtak på Peshmerga-stillingar i regionen som hemn for drapet på ei assyrisk jente. Åtaket førte til 39 døde og 20 skadde på kurdisk side.

Landsbyar
---------

* Hezany
* Kasre
* Merokeh
* Belmat
* Khalilaneh
* Jouleh
* Chameh Chale
* Rabatkeh
* Kash Kawa

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nahla Valley» frå Wikipedia på engelsk, den 10. august 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Dahuk Governorage Arkivert 2011-10-03 ved Wayback Machine. Iraqi American Chamber of Commerce
* KDP Blockades, Attacks Assyrian Village, AINA.org

1. ↑
2. ↑  Iraq Report 6. august 1999, Volume 2, Number 29, GlobalSecurity.org
Sjøgraset *Posidonia oceanica* ved Naxos i Hellas
Ålegras
**Sjøgras** er blomsterplantar som har tilpassa seg eit liv heilt neddykka i sjøvatn.

Det finst rundt 60 sjøgrasartar i familiane Hydrocharitaceae, Cymodoceaceae, Posidoniaceae, Zosteraceae og Ruppiaceae. Alle tilhøyrer ordenen Alismatales innanfor dei einfrøblada plantane. Dei er altså ikkje frå grasfamilien. Namnet kjem av at dei har lange og smale blad, og at dei veks i tette bestandar som minner om enger under vatn. Nokre eigentlege grasartar, som *Spartina* og saltgras (*Puccinellia*), veks med røtene i sjøvatn, men blir ikkje rekna som sjøgras.

Sjøgras er festa til botnen med røter som går ned i botnsedimenta. Dei veks difor helst på blaut botn, medan tang og tare dominerer på hard botn. Ein kraftig jordstengel ligg horisontalt nede i sedimenta. Korte, vertikale skot med blad og blomar sit med jamne mellomrom på jordstengelen.

Utbreiinga omfattar alle hav utanom polområda. Plantane er avhengige av lys for å driva fotosyntese, og veks difor berre på grunt vatn. Hydrogenkarbonat blir brukt som karbonkjelde i staden karbondioksid, som landplantane bruker. Blada er smale og tynne for å gjera det lettare å ta hydrogenkarbonat ut av vatnet. Dei har lykkast i å utvikla pollinering under vatn, men vegetativ formeiring har likevel stor tyding for desse plantane. 

Område med sjøgras er produktive økosystem, og ei mengde dyreartar held til her. Dyr som beitar på sjøgras er mellom anna grøn havskjelpadde, sjøkyr, fisk, gjæser, svanar, sjøpiggsvin og krabbar.

Det einaste vanlege sjøgraset i Noreg er ålegras, som finst langs heile kysten på blautbutn ned til djupner på 10 meter. I nokre brakkvassområde finst det enger med havgras og tjønnaks. Enger med dvergålegras er sjeldne og finst berre i Oslofjorden, på Jæren og iSunnhordland.

Kjelder
-------

1. ↑  Seagrass Recovery Besøkt 15. mai 2014.
2. ↑  N. Marbà m.fl. «Migration of large-scale subaqueous bedforms measured with seagrasses (*Cymodocea nodosa*) as tracers». *Limnol. Oceanogr.* **39** (1): 126–133. ISSN 1939-5590. doi:10.4319/lo.1994.39.1.0126.
3. ↑  «Ålegrasenger». Miljødirektoratet. 29. januar 2010. Arkivert frå originalen 17. mai 2014. Henta 15. mai 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Sjøgras» frå Wikipedia på bokmål, den 21. oktober 2022.*

Litteratur
----------

* E.P. Green og F.T. Short, red. (2003). World Atlas of Seagrasses. University of California. ISBN 978-0-520-24047-6.
***Phoenix Wright: Ace Attorney − Trials and Tribulations*** er eit dataspel innan sjangrane eventyrspel og visuell roman, utvikla av Capcom. Det var opphavleg utgjeve til Game Boy Advance i 2004 i Japan, og har sidan blitt utgjeve til fleire plattformer. Utgåva av spelet til Nintendo DS, som kom ut i 2007 i Japan og Nord-Amerika og i 2008 i Europa. Spelet er det tredje i *Ace Attorney*-serien og oppfølgjaren til *Phoenix Wright: Ace Attorney* frå 2001 og *Phoenix Wright: Ace Attorney − Justice for All* frå 2002.

Historia følgjer forsvarsadvokaten Phoenix Wright og Mia Fey, som forsvarer klientane sine i fem ulike episodar. Andre karakterar er mellom andre assistenten Maya Fey, søskenbarnet hennar, Pearl, og aktoren Godot. Spelet er delt inn i rettssaker, der spelaren spør ut vitne og freistar å avdekke motseiingar i vitnesbyrdet deira, og etterforskingar, der spelaren samlar inn bevis og snakkar med vitna.

Referansar
----------

1. ↑  «ANMELDELSE: Phoenix Wright: Ace Attorney Trials and Tribulations». Gamer.no. Henta 8. april 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell japansk nettstad Arkivert 2007-05-27 ved Wayback Machine.

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Phoenix Wright: Ace Attorney − Trials and Tribulations**
*Denne artikkelen handlar om landsbyen i Syria. For flyktningleiren, sjå Nahr al-Bared.* 
Koordinatar: 35°17′N 36°20′E﻿

**Nahr al-Bared** (arabisk نهر البارد) er ein landsby nordvest i Syria i Hama guvernement, nordvest for Hama. Han ligg på al-Ghabsletta i al-Suqaylabiyah-distriktet. Av stader i nærleiken finn ein Tell Salhab i sør, al-Asharinah i aust, Hawrat Ammorin og al-Suqaylabiyah i nord og al-Mazhal og Ayn al-Kurum i nordvest. I følgje Syrisk statistisk sentralbyrå, hadde Nahr al-Bared eit folketal på 4 016 i 2004.

Landskap
--------

Sjølv om landsbyen vert rekna som moderne, er det fleire gamle ruinar i området. Landsbyen ligg ved ei elv og får regelmessig snø om vinteren.

Byggverk
--------

Nahr al-Bared har tre hotell, Sahara Hotel, Abo Allosh og Abo Maher. Her finst òg tre moskéar, kalla al-Sheikh Abd al-Hadi Haidar, al-Sheikh Soliman Moaala og Ali Naser. Landsbyen har ein stor restaurant og ein bensinstasjon.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nahr al-Bared» frå Wikipedia på engelsk, den 6. juli 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Folketeljing 2004. Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS). Hama guvernement. (arabisk)
|  |
| --- |
| **Ugrasklokke** |
| UgrasklokkeUgrasklokke |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Korgplanteordenen Asterales |
| **Familie:** | Klokkefamilien Campanulaceae |
| **Underfamilie:** | Campanuloideae |
| **Slekt:** | Klokkeslekta *Campanula* |
| **Art:** | **Ugrasklokke** *C. rapunculoides* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Campanula rapunculoides***L. 1753 |

**Ugrasklokke** (*Campanula rapunculoides*) er ein fleirårig 20-80 cm høg blomsterplante i klokkeslekta i klokkefamilien. 

Blomane.
Plante
Ugrasklokka har lang jordstengel med tjukke knollar. Dei nedre blada er smalt hjarteforma med lange skaft, dei øvre blada er lansettforma og sitjande. Blomstrane 2-3 cm lange og mørkt blåfiolette, med kanthåra flikar. Blomstringa byrjar nedanfrå, mens planten enno veks. 

Ugrasklokka vart innført til Norden som kjøkenplante på 1700-talet. Sidan har ho spreidd seg til hagar og parkar. Planten har ein greinete jordstengel, og ørsmå restar av rotstengelen er nok til at det spirer opp nye plantar. Har ugrasklokka komme inn i ein hage, er han svært vanskeleg å bli kvitt. Slik er ho blitt ein vanleg ugrasplante frå Sogn og sørover. Ho veks òg i Trøndelag og spreidd nordover til Troms. Opphavleg stammar ho frå Søraust-Europa og Vesleasia.

I Noreg er fagerklokka nokså vanleg på søraustlandet, i området frå Østfold til Mandal og nord til Elverum. Han er òg innført og forvilla i Stavanger og Randaberg, Fauske og Bodø, Sør-Varanger. Elles veks han i Europa og Vest-Asia.

Kjelder
-------


* Johannes Lid *Norsk flora* Det Norske Samlaget 2005 ISBN 82-521-6029-8
* Knut Fægri: *Norges planter* Cappelens forlag 1960
* C.A.M. Lindman *Nordens Flora* Gyldendal Norsk Forlag 1977 ISBN 82-05-08681-

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Ugrasklokke**

* UKAS UGRAS: Ugressklokke – prydelig plante til besvær. Forskning.no
Sjøorm etter Olaus Magnus: *Historia de gentibus septentrionalibus*. Roma 1555.
Sjøormar er gigantiske sjødyr kjende frå folketru og mytologi. Førestillinga om Seljordsormen er kjend frå Seljordsvatnet og pryder også kommunevåpenet til Seljord kommune.
**Sjøorm** eller **sjøslange** er store sjødyr kjende frå folketru og mytologi. Dei har form som ein kjempeslange og lever i innsjøar eller i havet. Nessie («sjøormen i Loch Ness»), Seljordsormen og Kraken er alle sjøormar. Frå tid til annan kjem det rapportar om lange, slangeliknande vesen i havet, nokre gonger blir dyra òg rapporterte observert av fleire menneske samtidig, særleg om bord i skip og på strender. 

På 1800-talet blei det gjort fleire observasjonar av påståtte sjøormar ved atlanterhavskysten i USA, særleg i New England. Då New England sitt Linné-selskap heldt møte den 18. august 1817, klassifiserte dei dette vesenet og gav det namnet *Scoliophis atlanticus*. Etter ei tid blei desse rapportane avslørte som sprøyt.

Rapporter om sjøormar dukkar frå tid til annan opp som avisender i pressa.

Sjå òg
------

* Drake
* Draugen
* Kraken
* Linnorm
* Midgardsormen

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sjøormar i Noreg
* Dei eldste skildringane av sjøormen i Noreg
* Sjøormen i Seljord er farleg (NRK-notis)[*daud lenkje*]
* Myten om Nessie frå dagbladet.no.
Koordinatar: 32°7′37.32″N 34°53′43.48″E﻿

**Nahal Qana** (hebraisk נחל קנה) er ei periodevis flytande elv i Israel, og den nordlegaste sideelva til Yarkonelva.

Nahal Qana spring ut i Gerisim, og flyt ut på Sharonsletta nær Jaljulia før ho munnar ut i Yarkon like vest for staden Motorveg 5 kryssar elva. 
Ho renn sør for Immanuel, Karnei Shomron, Ma'ale Shomron, Alfei Menashe, Nirit, Kfar Saba og Hod HaSharon og nord for Yakir, Nofim, Etz Efraim, Sha'arei Tikva, Oranit og Horshim.

Historie
--------

Nahal Qana var ein gong grense mellom Efraim-stamma og Manasse-stamma. I 1980-åra vart det oppdaga ei grotte der.

Naturreservat
-------------

Sidan 2006 har området kring Nahal Qana vore eit naturreservat, oppretta av Israel natur- og parktilsyn.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nahal Qana» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Josva 16:8
2. ↑  Gopher, Avi. «The Nahal Qanah Cave: Earliest Gold in the Southern Levanten». Tel Aviv universitet. Henta 1. oktober 2014. [*daud lenkje*]
3. ↑  «Nahal Qana» (på hebraisk). Israel natur- og parktilsyn. Arkivert frå originalen 13. mars 2012. Henta 1. oktober 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Dugongmor og kalv under vatn.
**Sjøpattedyr** eller **marine pattedyr** er pattedyr som er store delar av livet i vatn. Dei viktigaste slaga er ordna *Cetacea*, som omfattar kvalar og delfinar, *Sirenia* eller sjøkyr, og rovdyr-underordna *Pinnipedia* med selar og sjøløver. Også isbjørn og sjøoter kan bli rekna som sjøpattedyr. 

Det finst sjøpattedyr i alle hav, men dei er særleg viktige i Arktis, der dei lenge utgjorde livsgrunnlaget for menneske.

Spekket til kvalrossen vernar han mot kulde både over og under vatn.
Dei skil seg frå dei fleste andre dyra i havet ved at dei er varmblodige. På den andre sida skil dei seg frå landlevande pattedyr ved at kroppane deira er meir straumlinjeforma, dei har eit isolerande spekklag og/eller svært tjukk pels, og dei kan lukka nasebora når dei dykkar. Fleire av sjøpattedyra har mist pelsen, og har i staden glatt eller skrukkete hud med feitt under.

Levesett
--------

Sjøpattedyr får det meste av maten sin frå havet, og utnyttar ulike ressursar, frå kril for bardekval og tang for sjøkyr til fisk, blautdyr og skaldyr for sel, delfin og sjøløver og andre sjøpattedyr for isbjørnen.

Dei fleste sjøpattedyr utviklar seg seint og har lang levealder. Det tar fleire år før dei er kjønnsmogne og dei får få ungar som følgjer mora lenge.

Knølkvalen lever heile livet sitt i havet, men må stadig bryta overflata for å pusta.
Søvn er eit problem som sjøpattedyr har løyst på ulike måtar. Dei som lever all si tid i vatn må likevel opp til overflaten ganske ofte for å pusta. Kvalar løyser dette ved at berre ein hjernehalvdel søv om gongen; manatar ved å sova i 15-20 minutt før dei går opp for å ta luft.

Dyra har lett for å flytta på seg og vandrar gjerne over store avstandar, på leit etter mat eller betre temperaturar. Kvalar migrerer til dømes til kalde vatn for å få tak i mat og til varmare område for å føda ungar.

Utvikling
---------

Så vidt me veit har alle sjøpattedyr utvikla seg frå landlevande pattedyr. Dette ser me mellom anna ved at dei må opp til overflata for å få luft med jamne mellomrom, og ved at finnane eller luffane til dei dyra som har utvikla seg for å symja minner om hender. 

Ein reknar med at dyr frå ordnane *Sirenia* og *Cetacea* gjekk tilbake til havet for 50-55 millionar år sidan. Sjøoteren har levd langs kysten i rundt 5 millionar år og havlevande isbjørnar har eksistert i minst 100.000 år.

Det er blant sjøpattedyra me finn dei største vesena i havet. Medan blåkvalen er det største av alle dyr me kjenner til, høyrer òg mange av dei andre kvalane med til dei største dyra i verdshava.

Sjå òg
------

* Landpattedyr
* Søvn hjå dyr

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Sjøpattedyr**
**Sjømannskirken – Norsk kirke i utlandet** er ein frivillig organisasjon som er sjølvstendig, men har band til Den norske kyrkja. Organisasjonen har som mål å vere ein kyrkjeleg, kulturell og sosial møtestad for alle nordmenn i utlandet.

Organisasjonen vart grunnlagd i Bergen 31. august 1864 under namnet «Foreningen til Evangeliets Forkyndelse for Skandinaviske Sømænd i fremmede Havne», sidan kjend som «Sjømannsmisjonen». 

Ved sida av alminnelege gudstenester og kyrkjelege handlingar har organisasjonen lagt vekt på skipsbesøk, husbesøk og sjukebesøk. På 1970-talet utvida Sjømannsmisjonen på oppfordring av biskopane i Den norske kyrkja til å målgruppa til å omfatte alle nordmenn som oppheldt seg i utlandet. Ti år seinare vart dette følgd opp av Kyrkjemøtet, og i 1994 av Stortinget. Frå 1989 utvida organisasjonen namnet til også å omfatte «Norsk kirke i utlandet».

I 1999 byrja Sjømannsmisjonen å drive kyrkje på internett, nettkirken.no, med eigne nettprestar.

I 2003 bytta organisasjonen namn frå Den norske Sjømannsmisjon/Norsk kirke i utlandet til Sjømannskirken - Norsk kirke i utlandet.

Kjelder
-------

1. ↑  «Om oss», *www.sjomannskirken.no* (på norsk bokmål), 12. juni 2020, henta 26. januar 2023
2. 1 2  Sjømannskirken (20. august 2020), «Sjømannskirkens historie», *www.sjomannskirken.no* (på norsk bokmål), henta 26. januar 2023

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* nettkirken.no
**Sjøkartnull** er referansenivået for djupner i sjøkarta og for vasshøgdene i tidvasstabellane. 

Frå 1. januar 2000 har dei fleste Nordsjølanda innført lågaste astronomiske tidvatn (LAT) som felles referansenivå for djupner i sjøkarta. I område der tidevannsvariasjonane er små jamført med verknaden veret har på vasstanden, kan ein av omsyn til tryggleiken til sjøs leggje sjøkartnull noko lågare enn LAT. På Sørlandskysten og i Oslofjorden kan vasstanden i lange periodar liggje lågare enn LAT, og av den grunnen er sjøkartnull lagt 30 cm lågare enn LAT i indre Oslofjord (innanfor Drøbaksundet), og 20 cm lågare enn LAT langs kysten fra svenskegrensa til Utsira. For resten av Noreg med Svalbard er sjøkartnull lik lågaste astronomiske vasstand.

Ved høgt lufttrykk og frålandsvind kan reell vasstand vere lågare enn sjøkartnull, langs kysten av Vestlandet og Nord-Noreg er det observert vasstand meir enn 40 cm under sjøkartnull.

Sjå òg:
-------

* Normalnull 1954

Kjelde
------

* Sjøkartverket Arkivert 2008-06-08 ved Wayback Machine.