recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Fart** er storleiken til hastigheit. I fysikken skil ein altså mellom fart som er ein skalar storleik og hastigheit som er ein vektoriell storleik. Farten er definert som strekning delt på eit uendeleg kort tidsintervall. SI-eininga for fart er meter per sekund, men farten vert òg ofte målt i kilometer per time (km/h), og til sjøs òg i knop, som er éi nautisk mil (1852 m) per time. Samanhengen mellom desse storleikane er 1 m/s = 1,94 knop = 3,6 km/h.

Strekninga *s* som blir tilbakelagt på ei tid *t* delt på denne tida, v=s/t vert kalla **gjennomsnittfart** eller **middelfart**.

Matematisk
----------

Matematisk vert det skrive 

{\displaystyle v=\left|{\boldsymbol {v}}\right|=\left|{\dot {\boldsymbol {r}}}\right|=\left|{\frac {d{\boldsymbol {r}}}{dt}}\right|\,.}
der farten *v* er definert som storleiken til hastigheita **v**, som igjen er den deriverte av posisjonen **r** med omsyn til tida.

Om *s* er strekninga som er tilbakelagt i løpet av tida *t*, vert farten lik den tidsderiverte av *s*:

{\displaystyle v={\frac {ds}{dt}}.}
Om farten er konstant (det vil sei konstant fart i ei rett linje), så kan dette forenklast til 

{\displaystyle v={\frac {s}{t}},}
Middelfarten over eit endeleg tidsintervall er den totale strekninga tilbakelagt dividert på tida det tok. 

Ein syklist som syklar 30 meter i løpet av ei tid på 2 sekund, har til dømes ein fart på 15 meter per sekund. Lekamar i rørsle har ofte varierande fart (ein bil som køyrer langs ein veg kan køyre i 50 km/h, så sakke ned til 0 km/h og så auke på att til 30 km/h).

Høgaste og relativ fart
-----------------------

Den absolutt raskaste farten som energi og informasjon kan bevege seg er, i følgje den spesielle relativitetsteorien, farten av lyset vakuum c = 299,792,458 meter per sekund, omtrent 1079 million kilometer per time (671,000,000 mph).

All rørsle er relativt, som vil sei at ein alltid samanliknar fart i forhold til noko. I dagleglivet er det som regel snakk om fart i forhold til jordoverflata. Eit unntak er lysfarten som er like stor for alle observatørar, same korleis dei flyttar seg i høve til kvarandre. 

Eit fly vert målt i forhold til lufta kring seg og vert avgjort av pitotrøyr. Eit fly kan derfor ha stor fart i forhold til lufta, men stå nær stille eller til og med flytte seg bakover i forhold til bakken. 

Dopplereffekten er eit fenomen at reflekterte elektromagnetiske bølgjer frå ein lekam endrar frekvens avhengig av om lekamen nærmar seg eller fjernar seg. Dette kan òg nyttast til å finne fart, og er eit prinsipp som vert nytta i radarkontroll av motorkjøretøy.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Speed» frå Wikipedia på engelsk, den 2. mai 2013.*

1. ↑  gjennomsnittsfart. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå:

* fart – fysikk. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå:
**Eirik Ivarsson** (ca. 1130–1213) var ein norsk erkebiskop som stod sentralt i striden mellom kong Sverre og den katolske kyrkja.

Bakgrunn
--------

Eirik var av god ætt. Faren hans, Ivar Skrauthanke, hadde vore biskop i Nidaros på 1140-talet. Eirik hadde òg studert ved St. Victorklosteret i Paris, og vart vigsla til biskop i Stavanger av Øystein Erlendsson i 1171.

Erkebiskop
----------

Trass motstand frå kong Sverre vart Eirik vald til erkebiskop etter at Øystein Erlendsson døydde i 1188. Erkebispevalet sommaren 1188 veik på fleire punkt frå dei forskriftene som i 1153 var gjevne for slike val. Det fann ikkje stad ved metropolitansetet, og forgjengaren hadde før han døydde nærast utpeikt Eirik som etterfølgjaren sin. I tillegg var Eirik ein ivrig gregorianar som gjekk inn for ei sterkare kyrkje, og det var difor naturleg at kong Sverre talte imot å velje han.

Snart kom han opp i heftig strid med kongen, som hevda retten sin til å øve innverknad på dei geistlege vala. Kongen søkte også å innskrenke inntektene til erkestolen og han ville forby erkebispen å halde væpna følgje. Biskopen flykta då til Danmark, der han fann støtte hos erkebiskop Absalon og oppnådde at paven lyste Sverre i bann og tvinga dei norske bispane til å forlate Noreg. Etter at Sverre døydde, vart Eirik samd med Håkon, sonen hans, og vende tilbake til Noreg i 1202. Han var då blind, men vart ståande som erkebiskop inntil 1205, då han trekte seg attende.

Kjelder
-------

* Katolsk.no - Eirik Ivarsson (1188-1213)
* *Denne artikkelen bygger på «Eirik Ivarsson» frå Wikipedia på bokmål, den 7. desember 2009.*
**Morskie Oko** (slovakisk *Morské oko*; tyder «auge i sjøen») er den største og fjerde djupaste innsjøen i Tatrafjella. Han ligg i Veslepolske voivodskap i Polen, i Rybi Potok-dalen, ved foten av Mięguszowieckifjella og djupt i Tatra nasjonalpark.

Innsjøen
--------

Morskie Oko om vinteren
Toppane rundt innsjøen stig om lag 1000 meter opp frå overflata. Eit av dei er Rysy (2499 moh), den høgaste toppen i dei polske Tatrafjella. I tillegg til Mięguszowieckie Szczyty (inkludert Mięguszowiecki Wielki, 2438 moh), som ligg lenger borte og litt til venstre, finn ein Mnich («Munken» 2068 moh). Mykje sveitsisk furu veks rundt innsjøen.

Tidlegare vart Morskie Oko kalla «Rybie Jezioro» (Fiskevatnet) på grunn av fiskebestanden som var her, noko som er uvanleg i Tatrasjøane. I det klåre vatnet er det lett å få auge på aure. Namnet Morskie Oko tyder «Auge i sjøen», som kjem av ei gammal segn som hevdar at innsjøen var forbunde til sjøen via ein undergrunnspassaje.

Hytta til den polske turistforeininga (PTTK) står ved morenen som lukkar innsjøen i nord. Hytta ligg 1405 meter over havet og er den eldste i fjella. Hytta er kalla opp etter Stanislaw Staszic, som utforska innsjøen i 1805.

Morskie Oko er ein av dei mest populære destinasjonane i Tatrafjella og får ofte over 50 000 vitjande i løpet av ein sesong. Ein kan nå vatnet til fots på rundt to timar frå den næraste vegen. Mange turistar vel å ta turen med hest og vogn, som vert tent av dei lokale innbyggjarane. Om vinteren er eit kort stykke av ruta utsett for snøras.

Historie
--------

Utsyn mot sjøem med hytta i bakgrunnen
Panorama frå hytta
Morskie Oko vart først nemnd i skriftlege kjelder i 1575. I 1637 gav den polske kongen Władysław IV Wladyslaw Nowobilski rettane til å nytte engene rundt innsjøen. I 1824 vart Morskie Oko privateigd då eigedomen Zakopane, inkludert Dolina Rybiego Potoku, vart kjøpt frå austerikske styresmakter av Emanuel Homolacs.

Mot slutten av 1800-talet oppstod det ein grensestrid mellom Galicia og Ungarn om rettane til innsjøen og det omliggande området (den såkalla Morskie Oko-striden). Forliksrådet i Graz dømde i Polen sin favør. 

Panorama av Morskie Oko
Morskie Oko vart «oppdaga» som turiststad av Dr. Tytus Chałubiński på 1800-talet. Den første hytta vart bygd i 1836, men brende ned i 1865. Ei anna hytte vart bygd i 1875, men også denne brende ned. Det skjedde i 1898. I 1902 vart det bygd ein veg frå Zakopane, kalla Oswald Balzer-vegen. Sidan 1933 har innsjøen vore eigd av den polske staten.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Morskie Oko» frå Wikipedia på engelsk, den 9. mai 2008.*

1. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Morskie Oko**

* Panorama av Morskie Oko

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Synagogen i Malmö** (*Malmö synagoga*) vart teikna av den lokale arkitekten John Smedberg og oppført og innvigd i 1903. Synagogen, som er den einaste i Malmö er ein av dei få attståande synagogane i Europa som er bygd i maurisk stil, ettersom dei fleste av desse vart øydelagde under Krystallnatta i 1938. Ytterveggene i synagogen er pryda av lotusblomstrar, og talet åtte — «Herrens tal» — blir oppatteke i dekoren. Tempelet i Jerusalem vart helga i åtte dagar.

Ved innvigjinga av synagogen i Malmö var Malmös første ikkje-kristne gudstenestelokale. Krav frå meinigheita når synagogen skulle byggjast var rom for 200 personar, bustad for vaktmeistaren, og ein mikvé (rituelt bad). Sluttsummen for oppføringa vart kring 65 500 kroner i datidas pengeverdi, som svarar til om lag 3 millionar kroner i dag. Da synagogen fylte 100 år vart ei jubileumsbok utgjeven, *Templets sten föll på Föreningsgatan. Malmö synagoga 100 år*, skriven av Jan Mark og Claes Fürstenberg og med bilete av Merja Diaz.

Synagogen er open for studievitjing etter avtale.
**Whittle Dene** er ein innsjø 19 km vest for Newcastle upon Tyne i England og er eit kompleks av reservoar og reinseanlegg som er det siste stadiet i vassforsyninga til Newcastle upon Tyne og Gateshead.

Historie
--------

Komplekset vart bygt mot slutten av 1800-talet for Newcastle and Gateshead Water Company. Komplekset dannar ei rekkje av reservoar langs A68-vegen som er knytte saman via tunnelar og akvedukter frå Catcleugh-reservoaret til Whittle Dene. Desse er drikkevasskjeldene til Newcastle upon Tyne, Gateshead og omliggande område.

Dyre- og planteliv
------------------

Det er mange forskjellige habitat rundt komplekset, med barskog og blandingsskog, nøytrale grassletter og myrlendte grassletter. Mot slutten av mars kan ein vanlegvis sjå dei første sandsvalene over reservatet, og sommaren mykje svale og seglarar. Fuglar som hekkar her er mellom anna toppdykkar og toppand.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Whittle Dene» frå Wikipedia på engelsk, den 31. mars 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «NWA Reservoars». 2006-2009. Henta 31. mars 2010. [*daud lenkje*]
**Abstraction-Création** var ein laus samanslutnad av kunstnarar i 1930-åra. Dei samla seg i Paris i 1931, og gav ut tidsskriftet *Abstraction-création: Art non-figuratif* mellom 1932 og 1936. Dei balte med geometrisk abstraksjon og konstruktivisme, og hadde utstillingar med abstrakt kunst fleire stader i Europa.

Gruppa ville utgjera ei motvekt mot påverknaden til André Breton og den dominerande surrealismen. Dei som skipa foreininga var Auguste Herbin, Jean Hélion og Georges Vantongerloo. Dei ønskte å støtta abstrakt kunt etter at trenden snudde mot representativ kunst i 1920-åra.

Dei fekk støtte frå fleire kantar og av så ulike interesser og kunstnarar som Piet Mondrian, Jean Arp, Marlow Moss, Naum Gabo, Barbara Hepworth, Ben Nicholson, Kurt Schwitters, Vasilij Kandinskij, Taro Okamoto, Paule Vezelay, Bart van der Leck, Leon Tutundjian, John Wardell Power og Mary Cassatt.

Fem *Cahiers* eller årbøker med tittelen *Abstraction-création: Art non-figuratif* blei gjevne ut frå 1932 til 1936. Desse blei gjenopptrykte av Arno Press i New York i 1968.

Kjelder
-------

1. ↑  «Gruppe Abstraction-Création». Kettererkunst.com. 15. februar 1931. Arkivert frå originalen 15. mai 2012. Henta 19. januar 2012.
2. ↑  «Glossary | Abstraction-Création». Tate. Henta 19. januar 2012.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Abstraction-Création» frå Wikipedia på bokmål og «Abstraction-Création» frå Wikipedia på engelsk, den 9. desember 2019 .*

Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:

* West, Shearer (1996). *The Bullfinch Guide to Art*. UK: Bloomsbury Publishing Plc. ISBN 0-8212-2137-X.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
Haustutstillinga har sidan 1930 vore halden i Kunstnernes Hus i Oslo. Foto: Hans-Petter Fjeld

**Haustutstillinga** eller **Statens Kunstutstilling** er ei årleg kunstutstilling i Oslo. Ho er den største markeringa av samtidskunst i Noreg, og blir arrangert kvar haust av Norske Billedkunstnere. Utstillinga er juryert på grunnlag av fri innsending. Den Nasjonale Juryen, som står for vurderinga av dei innsende arbeida, består av ein fagperson innanfor kvar av teknikkane måleri, skulptur, grafikk, teikning, tekstil og andre teknikkar.

Historikk
---------

Den første Haustutstillinga blei arrangert som *Kunstnernes Utstilling* i 1882, som ein radikal protest mot den etablerte borgarskapen sin dominans i Christiania Kunstforening, og at dei ikkje ville la ein kunstnarjury avgjere innkjøpa til foreininga si årlege utstilling. Protesten blei fronta av kjende kunstnarar som Frits Thaulow, Christian Krohg og Erik Werenskiold. I 1884 fekk utstillinga statsstøtte, og blei omdøypt til *Statens Kunstutstilling*. Ho skulle vise kvaliteten og spennet i norsk biletkunst I 1891 blei eit bilete av Edvard Munch kjøpt inn av Nasjonalgalleriet for 200 kroner. Frå 1894 blei utstillinga arrangert på våren to gongar, men fann raskt tilbake til den faste plasseringa på hausten. Frå 1930 har utstillinga vore i Kunstnernes Hus.

Tradisjonelt har biletkunstformene skulptur, teikning, grafikk, tekstil og måleri vore representert på utstillinga. Det har likevel etter kvart blitt meir og meir vanleg at kunstnarar arbeider innanfor samlekategorien «andre teknikkar», som er foto, film, performance, lyd og så vidare. I dei siste åra har utstillinga difor vore open for eit bredt spekter av uttrykksformer. Slik har det ikkje alltid vore. Kåre Kivijärvi (1938-1991) var den første fotografen som blei teken med på Haustutstillinga, i 1971. Han bana dermed vegen for at foto som kunstart blei akseptert. Video og mobiltelefonfoto er blant dei nyare uttrykksformene på utstillinga.

I 2004 var det 1200 påmelde arbeid til Haustutstillinga. Av desse blei 117 tekne med. Året etter var det over 1700 påmelde kunstverk. I 2004 var det 31.533 personar som vitja Haustutstillinga, ein auke på ca. 2000 frå året før.

I 2008 blei 4289 verk sende inn til første juryering. Av desse blei 110 verk av 108 kunstnarar tekne med. 55 deltakarar var debutantar.

Sjå også
--------

* Kunstnernes Hus
* Norske Billedkunstnere
* Salon d'automne, Haustsalongen i Paris

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Haustutstillinga» frå Wikipedia på bokmål, den 17. september 2009.*

Fotnotar

1. ↑  Aftenposten 5. september 2008. Haustutstillinga 2008

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesidene til høstutstillingen.no (Manifest)
* Haustutstillinga sine heimesider (søknadsskjema eller presentasjon)
* Kunstnernes Hus
**Martin Kevin Walsh** (fødd 21. januar 1952) er ein USA-amerikansk gitarist, låtskrivar, arrangør, komponist og plateprodusent. I 1979 fekk Walsh høvet til å spela på sin første hit, «Love Pains», av Yvonne Elliman. I løpet av karrieren sin som studiomusikar på 1980-talet deltok Walsh som gitarist på hittane «I Was Country When Country Wasn't Cool» av Barbara Mandrell, «9 to 5» av Dolly Parton, «She Works Hard for the Money» av Donna Summer og «Heartlight» av Neil Diamond. Blant Walsh sine bidrag på album til artistar som John Denver, Eddie Kendricks, Seals and Crofts, Julio Iglesias, Kenny Rogers og John Fogerty, var han òg turnerande musikar med Supertramp, og deltok i innspelinga av albuma *Brother Where You Bound* i 1985 og *Free as a Bird* i 1987. Walsh medverka på tre LeAnn Rimes-album på slutten av 1990-talet, *Sittin' on Top of the World* (1998), *LeAnn Rimes* (1999) og *I Need You* (2001).

Ved sida av studioarbeidet har Walsh skrive musikk for Air Supply, Gary Wright, Agnetha Fältskog frå ABBA og ei rekkje TV-seriar, mellom anna *Roundhouse*. Walsh vart òg sett i musikkvideoen til Eddie Money for «Shakin'» som rytmegitarist i 1982.

For tida er Walsh assisterande professor ved Berklee College of Music i avdelingane for ensemble og musikkproduksjon i Boston i Massachusetts.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marty Walsh (musician)» frå Wikipedia på engelsk, den 20. april 2023.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Moseley, Willie G. (januar 2015). «Marty Walsh With a Little Help From Friends». *Vintage Guitar* **29** (3).
2. ↑  Donahue, Michael (1986). «Fogerty Tour Begins on Fitting Note Here». *The Commercial Appeal*.
3. ↑  Muretich, James (3. februar 1988). «Art-rock holdovers happy with refreshing Supertramp». *Calgary Herald*.
4. ↑  *Sittin' on Top of the World* (CD-hefte). LeAnn Rimes. Curb Records. 1998. 77901.
5. ↑  LeAnn Rimes (2002). *I Need You* (CD platenotat). Curb Records. D2-78738.
6. ↑  Owens, Barbara (november-desember 1999). «A Conversation with Marty Walsh». *Boston Musikars' Association Magazine*: 7–8.
7. ↑  «Marty Walsh». *berklee.edu*. Henta 16. mai 2019.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Marty Walsh ved The Internet Movie Database (IMDb)
* Marty Walsh på Allmusic

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* MusicBrainz (artist)

 |
**Staut** er ei norsk folkrockgruppe frå Valdres i Oppland. Gruppa vart skipa i 2009 av Gaute Lein Ausrød (vokal, gitar), Ørnulf Juvkam Dyve (tråorgel, trekkspel, piano, vokal), Dag Arve Sandnes (gitar, mandolin), Asle Tronrud (fele, vokal), Torgeir Bolstad (kontrabass, vokal) og Tom Jonli (trommer).

Musikken er laga og arrangert av gruppa sjølv. Tekstane vert skrivne av Ørnulf Juvkam Dyve, som har fått tildelt «Målprisen» av Valdres mållag for flittig bruk av dialekt i sitt musikalske virke. Debutalbumet til gruppa, òg kalla *Staut*, vart slept i mars 2010 og kom inn på VG-lista, der det vart liggande i fleire veker. Hausten 2011 følgde gruppa opp med *Eigarlaus*, som nådde 2. plass. Albumet gav Staut radiohits med «Slepp me inn» og «Tomfat». Mot slutten av 2011 vart Jonli erstatta av trommeslagaren Alf Magne Hillestad. I april 2013 gjekk Staut til topps med tredjealbumet *Stugureint*. Året etter kom *St. Peppersby*, der Frode Flatland spelte trommer. Gruppa følgde opp med *Ja* i januar 2017 og *Makalaus* i januar 2019.

Diskografi
----------

* 2010 *Staut*
* 2011 *Eigarlaus*
* 2013 *Stugureint*
* 2014 *St. Peppersby*
* 2017 *Ja*
* 2019 *Makalaus*

Kjelder
-------

* STAUT - Pressemateriale Arkivert 2010-08-24 ved Wayback Machine.
* «Staut» av Jon Vidar Bergan i *Store norske leksikon*, snl.no.

1. ↑  «Staut». VG-lista. Henta 8. oktober 2010.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
REMA 1000-butikk og Volvo Amazon. Foto: Aslak Raanes

**REMA 1000** er ei verksemd innan Reitangruppa som blei starta av forretningsmannen Odd Reitan i samarbeid med faren Ole Reitan. Verksemda blei starta i 1977 med ein butikk på Bromstad i Trondheim. Butikken var laga med forretningsmodellen til tyske ALDI som grunnlag. Ordsamansetninga REMA står for Reitan Mat. REMA 1000 AS omfattar verksemda til REMA 1000 i Noreg, Danmark og Sverige. Verksemda er 100% eigd av Reitangruppa.

REMA 1000 er Noreg si største daglegvarekjede etter omsetning og er ei av landet sine sterkaste merkevarer, og omfattar nærare 700 butikkar i Skandinavia. REMA 1000 er drive hovudsakleg etter franchisetakarprinsippet. I Noreg består verksemda av eit hovudkontor i Oslo, ti regionale kontor og seks distribunalar. Hovudkontoret sine oppgåver omfattar felles marknadsføring og innkjøp, økonomi og IT, i tillegg til drift, etablering og sentrale støttefunksjonar. Regionskontora er servicekontor for butikkane i regionen, og tar seg av regional marknadsføring og etablering av nye butikkar i området sitt.

Den 14. mars 2008 signerte Rema 1000 ei kontrakt som sikra dei alt av Lidl si verksemd i Noreg då. I oktober 2009 blei det kjent at Reitangruppen betalte 1,918 milliardar kroner for alle eigedommar som Lidl Noreg eigde og Lidl sine butikkar, lager, hovudkontor og tilsette.

Dei har fire eigne merkevarer; Rema 1000, Godehav, SoftStyle og Solvinge. Rema 1000-produkta står for tørrvarer, Softstyle er hygieneprodukt, Godehav dekker produkt innan fisk og skaldyr, og Solvinge dekker produkt innan kvitt kjøt og egg.

Kjelder
-------

1. ↑  *Pressenotat* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 14. desember 2010, henta 6. mai 2012
2. ↑
3. ↑  Nyhetsoppslag fra e24.no, besøkt 18. okt 2009

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til REMA 1000
* Oversikt over Rema 1000-butikkar[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* BR orgnr

 |
Ein tuvinsk sjaman under ein seremoni i Tyva i Russland.
Yupik-sjaman med gut han skal lega. Teke i Alaska rundt 1890-åra
Ein **sjaman** er ein person som er rekna for å ha særskilt kontakt med åndeverda innan sjamanistiske trussystem. Sjamanen kan også kallast *åndemanar*, *medisinmann* eller *prest*. Nemninga, som opphavleg tyder 'den som veit' på det sibirske språket evenkisk, blei opphavleg brukt om sjamanar frå Nord- og Sentral-Asia, men ein finn folk med liknande oppgåver over heile verda, særleg blant urfolk. Den gamle samiske sjamanen blei kalla *noaide*. Volva i norrøn tru kan også reknast som sjaman.

Sjamanar er særskilde menneske som kan få kontakt med eller makt over åndene som påverkar menneske, i følgje mange kulturar. Dei blir av nokre antropologar og religionsforskarar skildra som mellommenn og reisande mellom den naturlege og den andelege verda. Dei oppnår gjerne dette gjennom å gå inn i ein transe ved hjelp av messing, dansing eller tromming. Makta si kan dei bruka til å lega sjuke, auka jaktlukke eller forutsjå eller styra vêret. 

Andre antropologar har kritisert omgrepa «sjaman» og «sjamanisme» fordi dei meiner at det plasserer lækjarar frå svært ulike kulturar i ein felleskategori, og skapar eit feil bilete av ein felles, opphavleg naturreligion.

Kjelder
-------

«Sjaman» i Nynorskordboka.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Sjaman**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* NDL

 |
**Sjakkoppgåver** kan vere av fleire typar. Vanlegvis er det snakk om ei stilling på eit sjakkbrett, med opplysing om kven som er i trekket, og med ei tilhøyrande forklaring på kva oppgåva går ut på. Vanlegvis er det kvit som er i trekket.

Sjakkproblem
------------

Ei sjakkoppgåve kan vere sjakkproblem, med komponerte stillingar, med krav til økonomi, tema, estetikk og eintydig løysing, f. eks. matt i 2 eller 3 trekk. Desse stillingane er stort sett så uvanlege i strukturen i forhold til stillingar frå vanlege sjakkparti at det er lite treningseffekt å hente for sjakkspelarar i å løyse slike sjakkproblem. 

Slike komponerte sjakkproblem kan også vere studiar, sluttspelstillingar med tilsvarande krav til økonomi, tema, estetikk og eintyding løysing, men der kravet antan er at spelaren i trekket skal vinne eller halde remis. Mange sluttspelstudiar inneheld element av stor praktisk nytte for turneringsspelarar, og lærebøker om sluttspel inneheld mange slike studiar.

Praktiske sjakkoppgåver
-----------------------

Sjakkoppgåver kan også vere stillingar tatt frå faktiske sjakkparti, eller konstruerte partilike stillingar. Oppgåva kan då vere å kome med ei vurdering av stillinga, og kome med forslag til kva spelaren i trekket bør gjere. Viss oppgåva er av taktisk art, vil her vanlegvis vere eintydige løysingar, men det er ikkje noko i vegen for at oppgåva kan ha fleire løysingar. Viss oppgåva er av strategisk art, kan den også ha eintydige svar, men det vil då ofte vere større rom for vurderingar og at oppgåveløysaren til dømes får poeng etter kor bra trekket vedkomande foreslår er i forhold til fasitsvara. 

Det finst svært mange sjakkbøker med slike praktiske sjakkoppgåver til treningsbruk for sjakkspelarar. Bøkene og oppgåvene er gjerne av ulik vanskegrad, frå nybegynnarbøker til bøker med oppgåver for sterke spelarar. Det er gjerne aukande vanskegrad i bøkene også. I bøkene er oppgåvene ofte oppdelt etter tema, så som oppgåver som går ut på å sette matt, og oppgåver om taktiske tema, som dobbeltangrep, spiddar, binding, avdekkar osv.

Andre typar sjakkoppgåver
-------------------------

Det finst alle moglege typar sjakkoppgåver i tillegg til desse hovudkategoriane - berre den menneskelege fantasien for kva ein kan få til med 64 ruter og sjakkbrikker set grensa.

Eit par eksempel:

* Retrograd analyse, der ein ut frå ei stilling skal kome fram til korleis stillinga har oppstått - kva var det siste eller dei siste trekka før stillinga oppstod?
* Springarturen - ein springar blir plassert på ei tilfeldig rute, og skal gå rundt på alle dei 64 rutene på brettet og kome tilbake til utgangspunktet utan å vere innom noko rute meir enn ein gong.
Ein nybygd sunnmørsåttring vert dregen or Jakobskotet på Bjørkedalen.
Inne i eit båtskot med båt under bygging.
Eit **båtskot** er eit hus der det har vorte bygd båtar. Skot tyder tilbygg til hus, men båtskota har vore sjølvstendige bygningar. Namn på byggarverkstaden, og diverse innreiing, varierer ein del mellom ulike byggeområde. Kring Bjørnafjorden (Bj) heiter det *båtskytje*. Lenger nord på Vestlandet (V) og på Sunnmøre (Sun): *båtskot*, og i Trøndelag (Tr) *båtskott*.

I bygdelag der båtbygging har vore vanleg, som Stordalen i Åfjord og Bjørkedalen i Volda, har det gjerne vore eit båtskot på kvart gardsbruk. Nær sjøen har båtar vorte bygde i høvelege naust. Tidlegare var båtskotet som regel ope og luftig, utan dører. Før det vart elektrisk ljos var det viktig at dagsljoset kunne kome inn. I nyare tid er båtskotet gjerne vindtett og lunare.

Funksjon
--------

I båtskotet må det vere plass til båten. I tillegg skal der vere materialar, reiskapar og anna utstyr. På stabben og arbeidsbenken, vert båtdelane tilforma.

Sjølv om båtskot i grunndraget har vore likt innreidde i ulike båtbyggarområde, er det ofte ulike nemningar på tilsvarande innreiing.

På golvet er sjølve byggeplassen. Det kunne vere ein grov firkanta stokk, *bakkestokken* (Bj), (V), (Tr), som var fastbolta i golvet, og der kjølen vart strekt, eller det var kubbar, *tollebenkar* (Sun), der kjølen vart sett fast.

Under betane, rett over bakkestokken, var festa ein stokk, *streta* (Sun), *skordedronken* (Bj), eller *skordestokken*(V), (Tr). Her har det vorte festa tynne støtter, *skorder*, (Bj), (V), (Tr), eller *sparrar* (Sun), som hjelper til å halde rett fasong på båtskalet.

Kjelder
-------


* Håvard Haraldson Hatløy (2019). «Bygging av ein sunmørsfæring». I Frode Sætre. *Båtbygging på Bjørkedalen, Artikkelsamling*. Volda: Bjørkedal kystlag. s. 127. ISBN 978-82-303-4166-7.

* Kjell Magnus Økland (2016). *OSELVAR – Den levande båten*. Skald forlag. s. 46. ISBN 978-82-7959-244-0.

* *Vestlandsbåtar : Frå oselvar til sunnmørsåttring*. Av Øystein Færøyvik, bygd på granskingsarbeid etter Bernhard Færøyvik. s. 28. Grøndahl, 1987. ISBN 82-504-0857-8

* *Nordlandsbåter, og båter fra Trøndelag*. Av Asbjørn Klepp. Bind IV i serien NORSKE BÅTER. s. 83–86. Grøndahl, 1983. ISBN 82-504-0650-8
**Lyceum Theatre** (/laɪˈsiːəm/) er eit West End-teater som ligg i City of Westminster, på Wellington Street, like utanfor Strand i sentrale London. Det har ein setkapasitet på 2100. Opphavet til teateret blir datert til 1765. Samuel Arnold hadde leiinga av teateret frå 1794 til 1809, og han var vert for ei rekkje ulike typar underhaldning, blant anna eit sirkus produsert av Philip Astley, eit kapell, og den fyrste voksverkutstillinga til Madame Tussauds i London. Frå 1816 til 1830 var bygningen **The English Opera House**. Etter ein brann blei huset bygd opp igjen og opna på nytt den 14. juli 1834 etter eit design av Samuel Beazley. Bygningen er einaståande i at han har ein balkong som heng over galleriet (*dress circle*). Han blei bygd av partnarskapet Peto & Grissell. Teateret spelte no mellom anna opera, dramatiseringar av verka til Charles Dickens og «faerie extravaganzas» av James Planchés.

Frå 1871 til 1902 opptredde Henry Irving ved teateret, særleg i Shakespeare-produksjonar, vanlegvis med Ellen Terry som motspelar. I 1904 blei teateret nesten fullstendig ombygd og rikt dekorert i rokokkostil av Bertie Crewe, men ein heldt på Beazley sin fasade og store portiko. Det blei spelte mest melodrama i dei neste tiåra. Bygningen blei stengt i 1939 og skulle rivast, men blei redda og gjort om til dansehalla for Mecca i 1951, med namnet **Lyceum Ballroom**, der mange kjende grupper spelte. Bygningen blei stengd i 1986, men restaurert til teaterbruk i 1996 av Holohan Architects. Sidan 1999 har teateret synt musikalen *The Lion King*.

Kjelder
-------

1. ↑  «Lyceum Theatre».
2. ↑  Earl and Sells (2000), pp. 123–24.

* *Denne artikkelen bygger på «Lyceum Theatre, London» frå Wikipedia på engelsk, den 31. august 2023.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- Earl, John & Michael Sell, *The Theatres Trust Guide to British Theatres 1750–1950* pp. 123–4 (Theatres Trust, 2000) ISBN 0-7136-5688-3

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lyceum Theatre i London**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
**Kavli** er eit norsk konsern innan produksjon og marknadsføring av næringsmiddel med «Kavli» som overordna merkevarenemning. Verksemda vart etablert i 1893 av Olav Kavli.

Kavli har i dag produksjon i Noreg, Sverige, Danmark og Storbritannia. Til konsernet høyrer blant anna Q-meieriene som foredlar og marknadsfører meieriprodukt under varemerket «Q» og Vestfold Flatbrødfabrik med «Korni». «Primula» er eit anna av varemerka til verksemda, registrert i 1924 då den første smørbare osten vart lansert.

Kavli Holding
-------------

Kavli Holding AS har hovudkontor i Bergen, og er heileigd av Kavlifondet (O. Kavli og Knut Kavlis Almennyttige Fond), som vart oppretta i 1962 av Knut Kavli, Olav Kavlis son.

Hovudkontor
-----------

* 1918–1934: Kavligården i Rosenberggaten / Lodin Lepps gate i Bergen sentrum
* 1934-1982: Kavlifabrikken i Damsgårdsveien ved Damsgårdssundet i Bergen
* 1982–d.d.: Kavlibygget på Midtun

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* BR orgnr

 |
Starten på eit tågarbeidFoto: Andreas Vartdal

40 cm lang flaskekorg frå Oslo i tågarbeid. Foto: Anne-Lise Reinsfelt/Norsk Folkemuseum NF.1925-0885

**Tågarbeid** er ei form for husflid der ein lagar korger og liknande gjenstandar ved binding med lange, jamtynne røter, eller tåger, oftast av bjørk, gran eller einer. Når ein lagar korger av stivare materiale som peddig, pil, spon eller halm, må ein bruke fletteteknikk. Tynne røter er for mjuke til fletting, og det har vorte utvikla ein bindeteknikk, som liknar på sying. Denne teknikken er gamal. Det er funne restar av tågbinding i Osebergskipet.

Materiale
---------

Til dekorative gjenstandar vert det helst brukt bjørkerøter som ikkje bør vere tjukkare enn ein blyant. Til særleg fint arbeid vert tæger heilt ned til 1 mm nytta. Til større og grovare korger vert det helst brukt gran. Ein kan sanke tæger frå sevja går om våren og til frosten kjem. Beste røtene finn ein i næringsfattig mosemyr. Her kan ein finne røter opp til 15 meter. På næringsrik jord vert røtene tjukke og korte. Steinete jord gjev ujamne røter. 

Etter sanking må tægene reinskast for bark og never. Det må ein gjere før dei turkar.

Reiskapar
---------

Viktigaste reiskapen under tågarbeid er ein skarp kniv og ein beinpren. Prenen vert brukt il å lage hol for bindetåga. Ein vil og ha bruk for pinnar av ulik utforming.

Binding
-------

Eit tågarbeid vert oppbygd av to tæger; innleggståga og bindetåga. Innleggståga er rund, medan bindetåga kan vere kløyvd. Innleggståga vert lagd i ein spiral som vert bunden til omfaret innanfor med bindetåga. Når ein skal binde må tægene bløytast. Særleg gjeld dett bindetåga. Ein kan gje arbeidet ulikt skap ved endre på måten ein legg innleggståga og korleis ein syr og knyter bindetåga.

Sjå òg
------

* Vidje

Kjelder
-------

* Arvid Walla:*Vi binder med tæger. En gammel teknikk*.(NKS-forlaget 1976)
**Tiberius** (16. november -42–16. mars 37) var romersk keisar frå 19. august 14 til han døydde. Han var den andre keisaren av Romarriket. 

Tiberius var son av keisar Augustus si andre kone Livia, frå det fyrste ekteskapet hennar med Tiberius Nero. Mora gifta seg med Octavianus, den seinare Augustus, og Tiberius blei adoptivsonen hans.

Tiberius gjorde militærteneste i kampar mot germanarane, som hadde sigra over dei romerske styrkane i slaget ved Teutoburgerskogen i år 9. Tiberius tok del i fleire framgangsrike ekspedisjonar oppover i Germania. Då han kom heim til Roma vart sigrane feira.

Ettersom Augustus sin tiltenkte tronfylgjar døydde ung, vart Tiberius vald i staden. Då Augustus døydde i år 14 vart Tiberius keisar. Regjeringstida vart kjenneteikna av ymse opprør i ulike delar av det vidstrakte riket. Tiberius vart trass i dette rekna som ein god administrator og lukkast å halda hæren i god stand. 

Etter kvart drog Tiberius seg attende frå det politiske livet i Roma, men vart tvungen til å gripa inn då kommandanten for pretorianargarden sjølv prøvde å gripa makta. 

Tiberius herska på den tida då Jesus Kristus verka i den romerske provinsen Judea. 

Då Tiberius døydde i år 37, vart han etterfylgd som keisar av Caligula. I testamentet sitt hadde Tiberius delt makta mellom Caligula og Tiberius Gemellus. Kort tid etter erklærte Caligula testamentet for ugyldig. Han lét deretter myrda Gemellus.
**1 fvt.** er etter den julianske og greogorianske tidsrekninga det første året før Kristi fødsel. Året kjem etter år -2 og før år 1; tidsrekninga har ikkje noko «år 0», sidan årstala etter reknemåten er ordenstal.

Hendingar
---------

*

Fødde
-----

* 25. desember: Jesus (tradisjonell og uviss dato, etter Dionysius Exiguus)

Døde
----

* Keisar Ai av Han i Kina
* Herodes den store (i følgje nokre forståingar av Josefus etter ei total solformørking i januar dette året)

***<*   1. hundreåret fvt.  *>***<< -100 | -99 | -98 | -97 | -96 | -95 | -94 | -93 | -92 | -91 | -90 | -89 | -88 | -87 | -86 | -85 | -84 | -83 | -82 | -81 | -80 | -79 | -78 | -77 | -76 | -75 | -74 | -73 | -72 | -71 | -70 | -69 | -68 | -67 | -66 | -65 | -64 | -63 | -62 | -61 | -60 | -59 | -58 | -57 | -56 | -55 | -54 | -53 | -52 | -51 | -50 | -49 | -48 | -47 | -46 | -45 | -44 | -43 | -42 | -41 | -40 | -39 | -38 | -37 | -36 | -35 | -34 | -33 | -32 | -31 | -30 | -29 | -28 | -27 | -26 | -25 | -24 | -23 | -22 | -21 | -20 | -19 | -18 | -17 | -16 | -15 | -14 | -13 | -12 | -11 | -10 | -9 | -8 | -7 | -6 | -5 | -4 | -3 | -2 | -1 >>
**Ungdom mot EU** (**UmEU**) er ein tverrpolitisk ungdomsorganisasjon som jobbar mot norsk medlemskap i Den europeiske unionen. UmEU vart skipa 17. februar 1991 med Olav Sannes Vika som leiar. Frankie Solberg Rød frå Sarpsborg er leiar i perioden 2020-2021. UmEU er ungdomsorganisasjonen til Nei til EU, og deler kontorlokale med dei i Oslo. Organisasjonen har aktivitet i dei fleste fylke.

Historie
--------

Organisasjonen vart skipa i Oslo under namnet Ungdom mot EF ved eit skipingsmøte 17. februar 1991. Den første leiaren var Olav Sannes Vika, og Janne E. Johannessen var valt som første nestleiar. Organisasjonen bestod frå byrjinga av ein brei allianse av ungdommar frå forskjellige politiske organisasjonar og parti. Mange medlemmer hadde tidlegare erfaring frå lokale studentlag og organisasjonar som Norges Bygdeungdomslag og Natur og Ungdom. Allereie ved det andre landsmøtet i februar 1992 hadde Ungdom mot EF 4000 medlemmer fordelt på over 100 lokallag.

I forkant av folkerøystinga i 1994 arbeida organisasjonen med å overbevise den norske ungdommen om å ta eit standpunkt mot norsk EU-medlemskap. I oktober same år lanserte Ungdom mot EU ein kampanje under parolen «Vi vil velge vår egen framtid». AUF, KrFU, Unge Venstre, Norges Bygdeungdomslag, Senterungdommen, Sosialistisk Ungdom, Juvente, og Natur og Ungdom var blant ungdomsorganisasjonane som slutta seg til denne kampanjen. Ungdomskampanjen mot EU resulterte i over 60 prosent oppslutning mot norsk EU-medlemskap frå elevar i dei vidaregåande skulane ved skulevala november 1994. Engasjementet i Ungdom mot EU nådde sitt historiske toppunkt på denne tida, då organisasjonen bestod av over 20 tilsette og 7418 betalande medlemmer under 25 år.

Leiarar i Ungdom mot EU
-----------------------

* 2020– : Frankie Solberg Rød
* 2019–2020: Reidun Berntsen Heggen
* 2018–2019: Eirik Fenstad Thorbjørnsen
* 2016–2018: Syver Glordencio Mendoza Zachariassen
* 2015–2016: Åsa Kjerstine Kjølberg Moen
* 2014–2015: Bjørn Ola Opsahl
* 2013–2014: Mads Opheim
* 2011–2012: Marte Gustad Iversen
* 2010: Tale Marte Dæhlen
* 2009: Sigrid Z. Heiberg
* 2007–2008: Tore Syvert Haga
* 2006: Gunvor Hass
* 2004–2005: Hedda Haakestad
* 2002–2003: Maria Walberg
* 2000–2001: Maria Lyngstad
* 1999: Trude Sørensen
* 1997–1998: Haakon Flemmen
* 1995–1996: Kari Anne Moe
* 1993–1994: Halvard Ingebrigtsen
* 1991–1992: Olav Sannes Vika

Kjelder
-------

1. ↑  Kjøllesdal, Bente (23. april 2020), «Den nye leiaren i Ungdom mot EU: – Befolkninga kan altfor lite om EU», *Framtida* (på engelsk), henta 5. november 2020
2. ↑  Bjørnstad, G. «Frankie (20) fra Skjeberg ny leder i Ungdom mot EU», *Sarpsborg Arbeiderblad* 21.04.2020.
3. 1 2  Seierstad, D (2014). *Folket sa nei: Norsk EU-motstand frå 1961 til i dag*. Oslo: Samlaget. s. 81-82,106-107, 233-236.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Arkivert 2020-10-27 ved Wayback Machine.
* Nøkkelopplysningar frå Enhetsregisteret

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BR orgnr

 |
Graneverftet 1809. (K. Ormhaug, Dreiers Bergen 1998)
**Graneverftet** eller **Grans træskibsbygger** var eit skipsverft i Sørevågen i Laksevåg ved Bergen som vart grunnlagd i 1805 av Jens Gran. Graneverftet reparerte handelsfartøya i flåten til Gran og var starten på verftsindustrien på Laksevåg, som på ei tid var den største i landet. 

I 1810 bestod Graneverftet av ei trebygge med maste- og kjølhalingskran, eit «Løbende-Spil», eit materialhus og eit bekkokeri. 

Gran hadde mange skip i flåten sin og under krigen 1807-1814 vart den bergenske handelsflåten redusert frå 241 til 88 skip, og Gran mista aleine 50 skip. Sonen til Jens Gran, Hermann Gran, gjekk i lære ved Rewers & Søns Verft i Kristiansand og København og kom attende til Bergen, der han vart skipsbyggmeister. I 1824 tok han over drifta av reparasjonsverkstaden og gjorde det om til skipsbyggeri. 

Verkstaden brann ned i 1830, men vart bygd opp att og kunne etter reparasjonen ta hand om større skip. I 1839 vart verftet utvida på ny då Herman Gran kjøpte eigedomen til Grønlandskompaniet på sørvestsida av Tørrisneset. Sønene til Herman Gran, Jens og Henrik, overtok Graneverftet i 1854.

Kjelder
-------

* Antikvarisk dokumentasjon av BMV - Laksevåg Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.
**Eilidh Child**, gift **Doyle**, (fødd 20. februar 1987) er ein britisk tidlegare friidrettsutøvar som i 2014 vart europameister på 400 meter hekk og i 2016 i 4 x 400 meter stafett.

Child var med på det britiske laget som i 2012 kom på fjerdeplass i 4 x 400 meter stafett under dei olympiske leikane i London. Året etter vart ho nummer 5 på 400 meter hekk ved VM i friidrett 2013 i Moskva, før ho sprang startetappen for Storbritannia sitt bronsemannskap i 4 x 400 m stafett i den same meisterskapen. I EM i friidrett 2014 i Zürich vann Child gullmedaljen på 400 m hekk og ho fekk ein ny bronsemedalje i 4 x 400 m stafett. Også under VM i friidrett 2015 i Beijing la Storbritannia og Child beslag på bronseplassen i 4 x 400 m stafett, berre dagar etter ho vart nummer 6 på 400 m hekk.

Som Eilidh Doyle tok ho seg av den tredje etappen då Storbritannia sigra i 4 x 400 meter stafett då EM i friidrett 2016 vart avvikla i Amsterdam. Seks veker seinare vann ho ein olympisk bronsemedalje med Storbritannia under Sommar-OL i Rio de Janeiro. I Friidretts-VM 2017 i London sprang det britiske mannskapet, med Child på tredjeetappen, inn til sølv i 4 x 400 m stafett. Ved EM i friidrett 2018 i Berlin var Doyle ankerkvinne då Storbritannia enno ein gong enda opp med bronse i 4 x 400 m stafett.

Doyle sette livsbeste 54,09 sekund på 400 meter hekk i eit stemne i Monaco i 2016, på 400 meter sprang ho som best 51,83 sekund i 2013.

Kjelder
-------

* Eilidh DOYLE | Profile | World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Eilidh Doyle» frå Wikipedia på tysk, den 21. august 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things
* Munzinger (sport)

 |
**Florence Beatrice Emery**, fødd *Farr*, (7. juli 1860–29. april 1917) var ein britisk West End-skodespelar, komponist og regissør. Ho var òg ein kvinnerettsaktivist, journalist, pedagog, songar, forfattar og dessutan leiare for den okkulte ordenen Golden Dawn. 

Farr var ein gang elskarinna til dramatikaren George Bernard Shaw. Ho var venn og samarbeidspartnar med nobelpristvinnaren William Butler Yeats, diktaren Ezra Pound, dramatikaren Oscar Wilde, kunstnarane Aubrey Beardsley og Pamela Colman Smith, mystikaren Arthur Edward Waite, teaterprodusenten Annie Horniman, og mange andre lærde i fin de siècle-krinsane i London. Sjølv om ho ikkje var så kjend som nokre av sine samtidige, var Farr ein førstebølgjefeminist på det seine 1800- og det tidlege 1900-talet. Ho arbeidde mellom anna for røysterett, likskap i arbeidslivet og likt vern under lova for kvinner. Ho skreiv ei bok og mange artiklar i intellektuelle tidsskrift om rettar for «den moderne kvinna».

Kjelder
-------

1. ↑  «AIM25 collection description». *www.aim25.ac.uk*. Arkivert frå originalen 18. april 2018. Henta 15. desember 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Florence Farr» frå Wikipedia på svensk, den 1. september 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
| Mocoa |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| Land | Colombia |
| Borgarmeister | Jose Antonio Castro |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  1030 km² |
| Innbyggjarar  - By (2017) - Byområde | 43 731 36 052 |
| Koordinatar | 1°9′0″N 76°38′51″W﻿Koordinatar: 1°9′0″N 76°38′51″W﻿ |
| Høgd over havet | 604 m |
| Tidssone | EST (UTC-5) (UTC{{{utc\_skilnad}}}) |
| Plassering |
|  |

**Mocoa** er ein kommune i Colombia som òg fungerer som hovudstaden i departementet Putumayo. Byen og kommunen ligg i nordveste del av departementet, i sørvestre Colombia. Kommunen grensar til Nariño-departementet i vest og til Cauca-departementet i nord.

Han vart grunnlagd 29. september 1563 av kaptein Gonzalo H. dei Avendaño. Økonomien er basert på landbruk og handel. 

Den 31. mars 2017 vart byen råka av eit jord og slamskred som drap minst 200 personar. Det blei rapportert om omtrentleg like mange skadde personar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mocoa» frå Wikipedia på engelsk, den 5. januar 2019.*

Referansar

1. ↑  Reliefweb Colombia: Mudslides - Mar 2017 Henta 5. januar 2019

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Mocoa**
**Korek** (kurdisk Çîyay Korek; چیای کۆڕەک) er eit fjell i Irak, 50 km frå grensa til Iran.

Observatorium
-------------

I 1973 gav president Ahmed Hassan al-Bakr ordre om å byggje Erbil observatorium, eit observatorium med tre teleskop.

Tidleg i 1980-åra arbeidde king 400 menneske på vegner av Baresel, Epple, Krupp, Liebher og Zeiss om å byggje dei tre teleskopa. Det delvis ferdige observatoriet vart øydelagt av iranske rakettar under den iransk-irakiske krigen.

Turisme
-------

Korek Mountain Resort & Spa, kabelvogna
Korek er eit turistmål med ein kring fire kilometer lang kabelvogn frå Bekhal til toppen av Korek. Her finst 132 villaer, og fleire restaurantar og kafear. Om sommaren er det ein plass med behagelege temperaturar og om vinteren vert det omgjort til ein vinterspotstad.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mount Korek» frå Wikipedia på engelsk, den 24. april 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Simmons, Mike (1. januar 2007). «Seeing Stars in Iraq». *Scientific American*. doi:10.1038/scientificamerican0107-23. Henta 24. april 2018.
2. ↑  «Astronomy in Iraq». Adsabs.harvard.edu. 22. august 2006. Bibcode:2006IAUSS...5E..41A. Henta 24. april 2018.
Kokosmjølk i ei skål.
**Kokosmjølk** er ei kvit væske som kjem ut frå det raspa kjøtet i ei mogen kokosnøtt. Væska skil seg frå kokosnøttvatn ved å vera tjukkare og meir mjølkeaktig. Fargen og smaken på væska kjem frå det høge kokosoljeinnhaldet, som hovudsakleg er metta feitt. Kokosmjølk er ein viktig ingrediens i søraustasiatisk, karibisk og nordleg søramerikansk matlaging. Ho kan brukast både i matrettar og drikkar.

Ein kan bruka kokosmjølk til å laga ulike supper, gryte- og risrettar, som kokosnøttris (*nasi lemak* i Malaysia, *nasi uduk* i Indonesia). 
Ho kan brukast til krydra mat, som *laksa, laing* og ulike karrirettar, og til søt mat som *espasol*, *halo-halo*, *pamonha* og *titoté*.

*Cendol*
Væska blir brukt i fleire tradisjonelle drikkar, som søraustasiatisk *cendol* av kald kokosmjølk og grøn gelé laga av rismjøl, og varme drikkar som *bandrek* og *bajiguar* frå Indonesia.
Cocktailen piña colada inneheld ofte kokosmjølk.
Kokosmjølk kan også brukast som ei vegansk mjølkeerstatting i te, kaffi og til baking.

Kjelder
-------

1. ↑  «Coconut milk» (PDF). Philippine Coconut Authority. 2014. Arkivert frå originalen (PDF) 6. november 2020. Henta 22. september 2016.

* *Denne artikkelen bygger på «Coconut milk» frå Wikipedia på engelsk, den 22. april 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kokosmjølk**
Koordinatar: 13°7′42″N 45°22′49″E﻿

**Zinjibar** (arabisk زنجبار) er ein hamne- og kystby sør i det sentrale Jemen. Han det det administrative senteret i Zinjibar-distriktet og Abyan guvernement. Byen ligg like ved Wadi Bana i Abyan-deltaet. Frå 1962 til 1967 var han den administrative hovudstaden i Fadhli sultanat, sjølv om sultanen framleis budde i den tidlegare hovudstaden Shuqrah. I folketeljinga i 2004, hadde Zinjibar 19 879 innbyggjarar. Byen har eit lite feriemiljø ved sjøen og ein fiskeindustri. Det vert dyrka bomull i området.

Historie
--------

Zinjibar var lenge eit handelssenter for handel med Det fjerne austen. I 1163 vart byen sett i brann og vart øydelagd av Abdel Nabi Ali Mahdi Yoosuf. Han vart bygd opp att og ein har funne mykje keramikk frå 1400-talet ved den arkeologiske funnstaden Mazda (القريات). Byen vart derimot øydelagd igjen i stammekrigar. På 1800-talet grunnla Fadhli-sultanen Hussein bin Ahmed bin Abdullah byen på ny. Han vart send til India i eksil og kom att tidleg i 1920-åra.

Namnet *Zanjibâr* kjem frå persiske samansetninga *Zangī-bâr*, som tyder «kysten med dei mørkhuda». Namnet *Zanzibar* har same opphav.

I mai 2011 vart byen overteken av islamistiske militante som ein del av Jemen-opprøret i 2011. Den 12. juni 2012 vart dei militante drivne ut av byen av den jemenittiske hæren. Same dag vart òg nabobyen Jaʿār, 15 kilometer mot nord, òg teken attende av hæren.

Soldatar som støtta houthiane tok kontroll over Zinjibar seint i mars 2015, og dreiv ut soldatar som var lojale til president Abd Rabbuh Mansur Hadi. Byen vart eit mål for luftåtaka til den multinasjonale koalisjonen i Jemen på vegner av Hadi.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zinjibar» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mai 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Hämäläinen, Pertti (1999) *Yemen* Lonely Planet, Melbourne, Victoria, Australia, page 195, ISBN 0-86442-603-8
2. ↑  Hämäläinen, Pertti (1999) *Yemen* Lonely Planet, Melbourne, Victoria, Australia, page 230, ISBN 0-86442-603-8
3. ↑  Dresch, Paul (2000) *A history of modern Yemen* Cambridge University Press, New York, page 121, ISBN 0-521-79092-1
4. ↑  Lane, A. and Serjeant, R. B. (1948) «Pottery and glass frag- ments from the Aden littoral, with historical notes» *Journal of the Royal Asiatic Society* 1948: pp. 108–133
5. ↑  Arrabyee, Nasser; Kasinoff, Laura (May 29, 2011). «islamists seize a Yemeni city, stoking fears»*New York Times*; archived by WebCite
6. ↑  Lappin, Yaakov (30. mai 2011) «Analysis: Al-Qaida exploiting failed states for sovereignty»*Jerusalem Post*; archived by WebCite
7. ↑
8. ↑
9. ↑  «Diplomats and U.N. staff flee Jemen as houthiar target Aden». *Reuters UK*. Henta 30. mai 2016.

| * v
* d
* e
Flag of Yemen Abyan guvernement |
| --- |
| **Hovudstad: Zinjibar** |
| Distrikt | Ahwar-distriktet**·** Al Mahfad-distriktet**·** Al Wade'a-distriktet**·** Jayshan-distriktet**·** Khanfir-distriktet**·** Lawdar-distriktet**·** Mudiyah-distriktet**·** Rasad-distriktet**·** Sarar-distriktet**·** Sibah-distriktet**·** Zinjibar-distriktet |