recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Igor Ivanovitj Sikorskij** (25. mai 1889–26. oktober 1972), seinare **Igor Sikorsky,** var ein russisk-amerikansk ingeniør.

Sikorsky var fødd i Kiev i dåverande Tsar-Russland i 1889 i ein russisk familie. Han utvandra til USA i 1919. Då han vart amerikansk statsborgar var det som Igor Sikorsky, som er den engelske translitterasjonen av namnet hans.

Han var oppteken av flyging frå guteåra, og var sterkt inspirert av bøkene til Jules Verne. Som ung eksperimenterte han med små helikoptermodellar, og bygde allereie i 1909 sitt første forsøk på eit helikopter, sjølv om det ikkje makta å løfta seg frå jorda. Han kasta seg i staden over fly, og fekk sitt første fly på vengene i 1911. Fleire modellar kom til, og i 1914 blei han den første som flaug eit fly med 4 motorar. Ein forbetra versjon flaug med passasjerar same året. Året etter var ein bombeversjon klar for flygetroppane til den russiske hæren, som tok flyet i bruk i 1915.[*treng kjelde*]

Eit Sikorsky-helikopter
I USA grunnla han Sikorsky Aero Engineering Corporation i 1923, og utvikla fleire fly med faste venger. Draumen om helikopteret held fram, og i 1931 fekk han patent på den kjende moderne helikopterkonstruksjonen med hovudrotor og mindre lodrette halerotor. I 1940 gjorde han den første flyginga i eit brukbart helikopter dagen før fødselsdagen sin, og i 1941 hadde han konstruert eit helikopter som kunne halda seg i lufta i meir enn 15 minutt.[*treng kjelde*]

Det første helikopteret (S-47) blei levert til United States Air Force i 1942.[*treng kjelde*]

Kjelder
-------

1. ↑  "Igor Sikorsky Was a Reflection of His Heritage and Experiences in life" Arkivert 2022-01-21 ved Wayback Machine.. Sikorsky Archives News, April 2013. Quote: "My family is of Russian origin."
2. ↑  "Igor Sikorsky | Historical Archives | History" Arkivert 2019-06-01 ved Wayback Machine.. sikorskyarchives.com
3. ↑  Sergei I. Sikorsky (2007). *The Sikorsky Legacy*. Arcadia Publishing. s. 7. ISBN 9780738549958.
4. ↑   "An interview with Sergei Sikorsky in Russian by pravmir.ru"
5. ↑  Kutuzov, Mikhail. "The Genius of Flight" (English translation). *Russian Archipelago,* 2012. Retrieved: May 16, 2012.
6. ↑  Ukrainian Congress Committee of America 1978, s. 187

---

* *Denne artikkelen bygger på «Igor Sikorsky» frå Wikipedia på dansk, den 24. september 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Anthony Ignisious Gaisah Essuman** (fødd 20. juli 1983) er ein ghanesisk lengdehoppar som frå 2013 representerte Nederland. Han vann VM-sølv i øvinga i 2005, ein prestasjon han gjentok i 2013.

Aktiv
-----

### Ghana

Gaisah vart fjerdemann i lengdehopp ved verdsmeisterskapen 2003 i Paris med eit hopp på 8,13 meter. To månader seinare landa han på 8,30 m då han vann øvinga i afrikaleikane i Abuja. Der etter enda han på sjetteplass då han sette ghanesisk rekord med 8,24 m under Sommar-OL 2004.

Ved verdsmeisterskapen 2005 i Helsinki forbetra Gaisah den ghanesiske rekorden til 8,34 m og vann sølvmedaljen bak suverene Dwight Phillips frå USA. Gjennom året 2006 vann Gaisah lengdetevlinga både ved hall-VM i Moskva, samveldeleikane i Melbourne og i afrikameisterskapen på Mauritius. Den 14. juli 2006 presterte han 8,43 meter ved eit stemne i Roma, personbeste og ny landsrekord for Ghana.

### Nederland

I juli 2013 fekk Gaisah nederlandsk statsborgarskap. Ein månad etter kneip han sølvmedaljen under VM i Moskva med eit bestehopp på 8,29 m, høvesvis 2 og 3 centimeter lengre enn nummer 3 og 4 i tevlinga. Samstundes forbetra han den 25 år gamle nederlandske lengderekorden med 8 cm.

Trass i moderate 7,93 m fekk Gaisah bronsemedaljen i lengdehopp ved europameisterskapen 2016 i Amsterdam, grunna betre nestbestehopp enn Radek Juška frå Tsjekkia.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2003 i Paris: Nr 4 – 8,13 m
* OL 2004 i Aten: Nr 6 – 8,24 m
* VM 2005 i Helsinki: Sølvmedalje – 8,34 m, bakom Dwight Phillips (8,60 m)
* VM 2011 i Daegu: Utslått i kvalifiseringa (7,92 m=nr 17)
* OL 2012 i London: Utslått i kvalifiseringa (7,79 m=nr 18)
* VM 2013 i Moskva: Sølvmedalje – 8,29 m, bakom Aleksandr Menkov (8,56 m)
* EM 2014 i Zürich: Nr 6 – 8,08 m
* VM 2015 i Beijing: Utslått i kvalifiseringa (7,77 m=nr 22)
* EM 2016 i Amsterdam: Bronsemedalje – 7,93 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ignisious Gaisah» frå Wikipedia på engelsk, den 18. september 2019.*
Ei **investering** er ei utgift som er forventa å leie til framtidig utbyte. Det finst fysiske investeringsobjekt, som infrastruktur, bygg og maskiner, og abstrakte.

Investeringsanalyse
-------------------

Når ein investor skal vurdere om eit investeringsalternativ er lønsamt eller avgjere kva for eit investeringsalternativ som er best, vert det gjort ein investeringsanalyse. Dette kan gjerast på fleire ulike måtar, og er delvis avhengig av kor grundig ein ynskjer å vere og kva saka inneber.

Avbetalingsmetoden
------------------

Avbetalingsmetoden eller å betale i avdrag er den enklaste investeringsanalysen og den mest intuitive. Ein reknar ut kor lang tid det kjem til å ta før den auka inntekta / minska kostnaden har kompensert for kostnaden av investeringa. Til dømes: Viss investeringa kostar 50 000 kr og kjem til å gje ein auka gevinst på 10 000 kr per år er avbetalingtida fem år. Ulempa med avbetalingsmetoden er at han ikkje tek omsyn til at pengar er meir verde i dag enn om nokre år. Fordelen med han er som sagt at han er enkel og kan fungere bra som ei grovsortering eller for ein privatøkonomi.

Noverdimetoden
--------------

I noverdimetoden reknar ein ut noverdien av dei framtidige utgiftene og verdien av inntektene i dag ved hjelp av ei diskonteringsrente. Diskonteringsrenta vert gjerne rekna ut utifrå ei risikofri rente + risikopremien. Den risikofrie renta er den avkastninga vi kan få på sikre verdipapir, gjerne 10-års statsobligasjonar. Risikopremien er den ekstra avkastninga som investorane vil krevje for å gjere investeringa.

Internrente metoden
-------------------

Ved internrentemetoden brukar ein same framgangsmåte som ved noverdimetoden, men ein prøver å finne den renta som gjer at investeringa vert 0. Denne renta kan finnast ved hjelp av ein finansiell kalkulator eller manuell testing av verdi fram til ein treffer den rette. Internrenta vert gjerne brukt for å utelukke gjensidig utelukkande alternativ.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NDL

 |
**Ars nova** (latin 'Den nye kunsta') er nemninga på ein musikalsk stilretning som rådde i Europa det meste av 1300-talet. Stilen oppstod i Frankrike. Stilen vert rekna som einerådande frå om lag 1310 til 1377, då Guillaume de Machaut døydde.

Ars nova har vanlegvis to tydingar. Den snevrare tydinga er knytt til Ars nova-manifestet som vart skrive i 1322, truleg av Philippe de Vitry. Dette vart skrive som ein reaksjon på den rådande Notre Dame-stilen, kalla ars antiqua. Stilretninga utvikla seg vidare til ars subtilior seint på 1300-talet, før han vart avløyst av nye straumdrag frå den flamske skolen.

Stilen vart nytta første gongen i tilknyting til verket Roman de Fauvel, eit satirisk skrift retta mot kyrkja. Philippe de Vitry sette musikk til diktverket, og soleis er ars nova knytt direkte til eit gryande oppgjer med paveveldet, særskild pavane i Avignon. 

I meir utvida språkbruk, oftast nytta av dei fleste musikkhistorikarar, tyder ars nova-musikken på 1300-talet i det heile, ikkje berre i Frankrike. Ein snakkar difor òg om italiensk ars nova, mest knytt til komponisten Francesco Landini. 

Attåt Vitry, er den mest sentrale komponisten innanfor retninga Guillaume de Machaut. Retninga såg utviklinga av verdsleg fleirstemd song, i ei rekkje former, Rondeau, Virelai og andre. Den isorytmiske motetten vart og utvikla på denne tida. Isorytmikken vart til som eit motstykke til dei rytmiske strukturane som hadde rådd i musikken hundreåret før. Ars nova gjorde det mogleg for komponistane å eksperimentere på nye vis, og finne nye og djervare harmoniske verkemedel. Karakteristisk for stilen er kadensen, ein paralell kvint frå sjuande trinnet til grunntrinnet.

Ei anna nyskaping på 1300-talet kom innanfor notasjonen. Philippe de Vitry bygde ut dei gamle notesystema, slik at dei kunne skipast til nye og meir utfordrande rytmar.

### Kjelder til Ars Nova

* *Roman de Fauvel* ca. 1351, Paris, eldste kjeldeskrift.
* *Codex Ivrea* andre helvta av 1300-talet, messesatsar, motettar, chansonar.
* *Codex Apt* ca. 1400, Avignon. Saman med Codex Ivrea er dette hovudkjelda til fransk kyrkjemusikk frå 1300-talet.
* *Machaut MSS* 1360-1375. Fire band i Paris, eit i New York. Samla verk etter Machaut, utarbeidd under oppsyn av han sjølv.
* *Codex Reina* Seint 1300-tal. Italia. Tohundre verk, både italiensk og fransk Ars Nova. Nokre seinare komposisjonar, mellom anna av Guillaume Dufay.

Kjelder
-------

* *Gads Musikhistorie*, København
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Pil (fleirtyding).* 
To piler
**Pil** er eit spisst prosjektil som kan skytast med boge, armbrøst eller blåserøyr eller kastast med handa. Ei pil er sett saman av ein pilspiss og eit skaft som ofte har styreflikar i enden.

Pilspissen kan ha mange former. Han er oftast tilspissa og kan gjerne ha ein eller fleire mothakar. Han kan også vera ganske brei og butt, for at pila ikkje skal gjennombora eller skada det ho treff.
Pilspissar har vore laga av ulike materiale gjennom tidene: Stein (særleg flint), bein, horn, hardt tre, bronse, jern eller andre metall.

Skaftet er gjerne av slankt, rundt tre, i moderne tid som oftast av plast. Langs bakenden av skaftet er det gjerne festa smale, utståande flikar - styrefjører - som skal støtta den rette flukta til pila gjennom lufta. For at bogestrengen skal få feste, er det ofte eit hakk i enden av pila.

Piler liknar gjerne på små spyd. Ordet «pil» (frå norrønt *píla*) er avleidd frå latin *pilum*, som tyder 'kastespyd'.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Pil», *Store norske leksikon*, 6. november 2011
2. ↑  «pil» i Nynorskordboka.; «pil» i *Ordbog over det danske Sprog*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* BNF
* BNF (data)

 |
Skodespelarar med manusark og utstyr for lydeffekter i eit radiostudio i Nederland i 1949.
**Høyrespel** er dramatikk laga ved hjelp av lyd, og er særleg blitt brukt i radio.

Frå arbeidet med høyrespel for tysk undervisingsradio i Berlin hausten 1946. Lydbandopptaka med prøvesendinga av høyrespelet blir avsplt for deltakarane i regirommet. Foto: Deutsches Bundesarchiv

Arbeid i mikse- eller kontrollrommet under ein høyrespelproduksjon i Berlin i 1946. Lydteknikarane legg på lydkulisser og -effektar. Foto: Deutsches Bundesarchiv

Utgangspunktet er ein dramatisk tekst som kan vera spesialskriven for radiomediet eller tilrettelagd frå eit sceneskodespel. På grunnlag av denne teksten vil ein regissør og ein lyddesignar saman med skodespelarar spela inn replikkar og eventuelt lydeffektar. Deretter følgjer ein periode med redigering der det blir lagt til klangar, lydkulisser og spesialeffektar. 

Høyrespel er dyr radio men billig dramatikk. Dei er enklare å produsere enn både teater og film. Høyrespelet kombinerer dei litterære kvalitetane til teateret med klippehastigheiten frå film. I tillegg har høyrespel-mediet moglegheiter som film og teater ikkje har, ikkje minst i utforskinga av parallelle tids- og røyndomslag.

I Noreg har særleg NRK Radioteatret produsert høyrespel.

Kjelder
-------

1. ↑  Larsen, Svend Erik Løken (17. oktober 2019). «hørespill». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål).

* *Denne artikkelen bygger på «Hørespill» frå Wikipedia på bokmål, den 29. oktober 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

Norske høyrespel
* Kriminalhørespill og serier i Radioteatret 1951-2004
* Kriminalhørespill i Radioteatret 1952-2005
* NRKS P2-teatrets hørespillarkiv 1930-2001
* Førjulshørespillet "Koks i lasten" fra 5080-Bloggen

Utanlandske høyrespel
* *Radiospil* i Danmarks Radio
* *Radioteatern* i Sveriges Radio
* Dagens program på den britiske hørespillkanalen BBC Radio 7

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
Kristogram - Khi-rho-monogram med bokstavane alfa og omega.
**Alfa og omega** er eit uttrykk som tyder *først og sist, det viktigaste* eller *alt*. Det tek utgangspunkt i at alfa og omega er den første og siste bokstaven i det klassiske (joniske) greske alfabetet.

Uttrykket har opphav i opningskapittelet i Johannes' openberring i Bibelen, der Johannes helsar kyrkjelydane med orda «Eg er Alfa og Omega, seier Gud Herren, han som er og som var og som kjem, Den Allmektige.»

Bokstavane er ofte brukte i tilknyting til jesugrammet «IHS», som eit symbol som fortel at Jesus Kristus er den første og den siste, at han omslutar heile historia og styrer heile verda. I oldkyrkja vart symbolet eit uttrykk for ei kristen vedkjenning. Frå omkring år 250 vart bokstavane brukte på myntar, ringar, graver, bokpermar og påskelys, sidan òg på kyrkjeklokker.

Liknande uttrykk er norsk «frå A til Å» og engelsk «A-Z».

Referansar
----------

1. ↑  Op. 1,8
2. ↑  Ragnar Skottene: Kristne symboler, Verbum 2002, ISBN 82-543-0918-3
**Hülegü** (1217–8. februar 1265) var ein mongolsk hærleiar og khan for Ilkhanatet. Han regjerte frå 1253 til 1265 over eit område som omtrent tilsvarer dagens Iran og Irak.

Hülegü var son av Tolui khan og Sorghaghtani beki og soneson av Djenghis khan. Nokre av brørne hans var Kublai og Möngke khan.

Hülegü og krigarar til hest.
I 1255 gav storkhanen Möngke han ordre om å øydeleggja dei gjenverande muslimske statane i Sørvest-Asia. I 1256 overvann han dei frykta assassinarane, som gav seg utan kamp. I 1258 kom han til Bagdad, hovudstaden til Abbasidekalifatet. Etter ei omleiring blei byen erobra og fleire titals tusen av innbyggjarane, medrekna kalifen, drepne. Etter bøner frå Dokuz khatun, favorittkona til khanen som var kristen, blei kristne innbyggjarar skåna.

Hülegü fortsette vestover til Syria, der han velta ayyubidestyret, og Egypt, der hæren hans blei overvunnen av mamelukkane i 1260. Etter nederlaget drog Hülegü tilbake til kjerneområdet sitt i austre Iran. Resten av livet var han oppteken av indre strid i Det mongolske riket der slektningen hans Berkhe, khan over Kipchak-khanatet, var hovudmotstandaren.

Kjelder
-------

1. ↑  Runciman, Steven. *A history of the Crusades*. Oppgjeven av Engelsk Wikipedia.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Hülegü khan» frå Wikipedia på bokmål, og «Hülegü khan» frå Wikipedia på svensk den 17. mars 2013.*
* *Denne artikkelen bygger på «Hulagu Khan» frå Wikipedia på engelsk, og «Siege of Baghdad (1258)» frå Wikipedia på engelsk den 17. mars 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Hülegü khan**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Shanice Craft** (fødd 15. mai 1993) er ein tysk friidrettsutøvar frå Mannheim som tevlar i diskoskasting og kulestøyting. Ho vann bronsemedaljen i diskoskast tre europameisterskap på rad, 2014-18.

Aktiv
-----

Craft smelte til med eit diskoskast på 65,88 meter under den tyske friidrettsmeisterskapen i Ulm 26. juli 2014, eit kast som framleis i 2021 er hennar personbeste i øvinga. Tre veker etter den nasjonale meisterskapen i Ulm oppnådde ho 64,33 m i øvinga ved EM 2014, meir enn nok til bronsemedalje. To år seinare sikra ho seg ein ny EM-bronse gjennom eit kast på 63,89 m. Sommaren 2018 vart ho med eit kast på 62,89 m i Nürnberg tysk diskosmeister for andre gong. Ho fylgde opp med 62,46 m og bronse ved EM 2018 i Berlin.

Craft sin personlege rekord i kulestøyt er på 17,75 meter, ein prestasjon som gav henne bronsen i den tyske 2014-meisterskapen i Ulm.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 2014 i Zürich: Bronsemedalje i diskos – 64,33 m
* VM 2015 i Beijing: Nr 7 i diskos – 63,10 m
* EM 2016 i Amsterdam: Bronsemedalje i diskos – 63,89 m
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 11 i diskos – 59,85 m
* EM 2018 i Berlin: Bronsemedalje i diskos – 62,46 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shanice Craft» frå Wikipedia på tysk, den 27. juni 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Shanwei** (kinesisk skrift 汕尾, pinyin *Shànwěi*) er eit byprefektur aust i provinsen Guangdong ved den kinesiske kysten mot Sørkinahavet. Prefekturet har eit areal på 5 271 km² og eit folketal på 2,13 millionar. Byprefekturet Shanwei består av eitt distrikt (区 *qū*), eitt byfylke (市 *shì*) og to fylke (县 *xiàn*).

Byen Shanwei ligg om lag 120 kilometer aust for Shenzhen.

Næringsliv
----------

Vikitige næringsgreiner i Shanwei er landbruk med ris og poteter og fiskeri. Industrien er dominert av skipsbyggjing, sjømat og fiskeutstyr. Shanwei er elles ein viktig produsent av salt.

Galleri
-------

* Sjukehus i ShanweiSjukehus i Shanwei
* Gatekryss i Hoi Fun.Gatekryss i Hoi Fun.
* Skule i ShanweiSkule i Shanwei
* Skuleport i ShanweiSkuleport i Shanwei
* Frå Fengshan Mazu-tempelet.Frå Fengshan Mazu-tempelet.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Shanwei - Guangdong, China», *www.chinadaily.com.cn*, henta 4. februar 2020

* *Denne artikkelen bygger på «Shanwei» frå Wikipedia på bokmål, den 8. april 2012.*
* *Denne artikkelen bygger på «Shanwei» frå Wikipedia på tysk, den 8. april 2012.*
|  |
| --- |
| ***Pilea*** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Roseordenen Rosales |
| **Familie:** | Neslefamilien Urticaceae |
| **Slekt:** | ***Pilea***Lindl. |

***Pilea*** er ei planteslekt i neslefamilien. Ho omfattar rundt 400 artar i varme trakter av alle verdsdelar, men ikkje i Australia. Plantane i slekta har ikkje brennhår slik nesler av. Dei har motsette blad og små blomar. Desse sprer pollenet som ein røyk i lufta ved at pollenknappane plutseleg brest. Dette gjer at plantane også kan kallast **kanonnesle**. 

Fleire artar frå slekta blir dyrka i drivhus og som stoveplantar. *Pilea peperomioides*, som også er kjend som kinesisk pengeplante, misjonærplante og elefantøyre, er eit døme på ein utbreidd stoveplante.

Kjelder
-------

* «Pilea» (14. februar 2009) i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
| Huy |
| --- |
| Horisonten tilHorisonten til  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Huy | Byvåpenet til Huy |
| **Flagget til Huy** | **Byvåpenet til Huy** |

 |
| Plassering |
| 

Huy is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Belgia |
| Regionar i Belgia | Vallonia |
| Provins | provinsen Liège |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  47,74 km² |
| Innbyggjarar  - By (2010)   - folketettleik | 20 789   435,5 /km² |
| Koordinatar |  50°31′0″N 05°14′0″E﻿Koordinatar: 50°31′0″N 05°14′0″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 4500 |
| Telefon-retningsnummer | 085 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Huy**
 |

**Huy** (vallonsk *Hu*, nederlandsk *Hoei*) er ein kommune i Belgia. Han ligg i Vallonia i provinsen Liege. Huy ligg ved elva Meuse, ved munningen til den vesle elva Hoyoux. Han ligg i sillon industriel, det tidlegare industriområdet i Vallonia, der om lag ein tredjedel av innbyggjarane i regionen bur. 

Huy oppstod som ein romersk *castrum* og tidleg i mellomalderen var Huy ein av dei mest velståande byane ved Maas. På 900-talet fekk Huy status som grevskap, men vart snart ein del av fyrstbispedømet Liège for dei neste åttehundre åra. 

Det vart bygd ei borg på ein ås midt i sentrum av byen. Med den strategiske plasseringa ved Maas vart byen derfor mange gonger utsett for åtak, særleg mot slutten av 1600-talet under krigane til Ludvig XIV. Dette førte til at dei frustrerte innbyggjarane til slutt reiv ned borga si i 1715. Ei ny festning vart bygd av nederlendarane i 1818 på den same strategiske staden.

Galleri
-------

* 'Li Pontia''Li Pontia'
* 'Li Bassinia''Li Bassinia'
* 'Li Tchestia''Li Tchestia'
* Utsyn frå festningaUtsyn frå festninga
* Byen og festningaByen og festninga
* Gammal gate i of HuyGammal gate i of Huy
* Notre-DameNotre-Dame

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Huy» frå Wikipedia på engelsk, den 27. januar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Huy**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**Lappischer Wortschatz** av Eliel Lagercrantz er ei ordbok i to band over alle samiske språk, utgjeve av Finsk-ugriska sällskapet i 1939.

Boka skil seg frå alle andre samiske ordbøker ved at ho handsamar alle dei samiske språka som eitt språk med mange dialektar, 29 dialektar (jf. Lappischer Wortschatz s. 1195 ff.], og for kvart av dei 8859 oppslagsorda er det opplysningar om ordform og uttale for så mange som mogleg av dei ulike dialektane. I tillegg til sjølve den alfabetiske delen inneheld ordboka også eit register over den tyske omsetjinga av oppslagsorda, eit oversyn over fonologien i dei ulike dialektane, og eit tematisk register tilsvarande det som finst i Konrad Nielsen og Asbjørn Nesheim si nordsamiske ordbok.

Ordboka er dermed noko langt meir enn ei ordbok, snarare ei samanfatning av samisk kultur slik han kjem til uttrykk i ordforrådet i dei ulike samiske dialektane.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lappischer Wortschatz i PDF-format frå det finske Nasjonalbiblioteket
**Bjarne Myrstad** (fødd 14. juni 1948 på Selje i Nordfjord, død 7. januar 2019 i Oslo) var ein norsk journalist, forfattar og informasjonsarbeidar. Myrstad vart fødd på Selje i Nordfjord, og var son av stortingsmann Knut Myrstad. Han gjekk på Kristelig Gymnasium – der han starta eit mållag med mottoet «gjer nynorsk til bynorsk» – og tok eksamen ved Volda Lærarskule i 1971. Med tida vart han òg nestleiar i Norsk Målungdom.

Myrstad byrja som journalist ved Nynorsk Pressekontor i 1971 og var redaktør i Dag og Tid frå 1974 til 1979. Sidan arbeidde han nokre år som frilansjournalist, før han i 1983 tok til som journalist i Bergens Tidende med ansvar for fiskeri- og havbruksstoffet i avisa. I perioden 1979-1981 var han òg leiar av Kringkastingsringen. Frå 1990 og fram til 2007 var han tilsett som informasjonssjef i Fiskeridepartementet. Myrstad nytta stillinga til å arbeida for eit klårare språk og meir bruk av nynorsk, og i denne perioden vart fiskeridepartementet best i nynorsk med meir enn 40 prosent nynorsk i utoverretta verksemd.

Myrstad skreiv fleire bøker med emne frå fiskeri og kystkultur. Mellom desse kan ein nemna *Vestlandsfiske* (1996) og *Han Hallstein – storbasen på land, ein biografi om Hallstein Rasmussen* (1998).

Kjelder
-------

* Tandstad, K. (2019, 14. januar). Minneord over Bjarne Myrstad. *Fiskeribladet*, 7.

Fotnotar
--------

1. ↑  Starheim, O. (2019). Knut Myrstad Arkivert 2021-06-11 ved Wayback Machine. på *Allkunne.no*. Henta 11. juni 2021.
Den hengande steinen i Vest-Sajan i Ergakifjella
Gornyh Duhov  Vest-Sajan i Ergakifjella

**Sajanfjella** (russisk Саяны, *Sajany*; *Kokmenfjella* i perioden under køk-tyrkarane) er ei fjellkjede sør i Sibir i Russland og Mongolia.

Aust-Sajan strekkjer seg 1000 km frå elva Jenisej ved 92° E til sørvestenden av Bajkalsjøen ved 106° E. Vest-Sajan er ei austleg fortsetjing av Altajfjella, og strekkjer seg 500 km frå 89° E til midten av Aust-Sajan ved 96° E.

Sajanfjella har tårnande toppar og kalde innsjøar sørvest for Tyva, og her finn ein elvane som renn saman og dannar ei av dei store elvane i Sibir, Jenisej, som renn over 5000 km nordover til Nordishavet. Dette eit verna og isolert område som vart halde lukka av Sovjetunionen sidan 1944.

Geografi
--------

Høgda på toppane ligg generelt mellom 2000 og 2700 meter over havet, men enkelte toppar, som hovudsakleg består av granitt eller metamorf skifer, når høgder på over 3000 meter over havet. Den høgaste er Munku-Sardyk på 3492 moh. Dei viktigaste fjellovergangane ligg 1800 til 2300 meter over havet, som Muztaghpasset ved 2280 moh, Mongolpasset på 1980 moh, Tenghyzpasset på 2280 moh og Obo-sarym-passet ved 1860 moh.

Ved 92 °E er systemet delt (Vest-Sajan) av Ulug-Khem (russisk skrift Улуг-Хем) eller Øvre Jenisej og ved 106 °E heilt i aust endar fjellkjeda i ei senking ved Selenga-Orkhondalen. Frå Det mongolske platået er hellinga slak, men frå slettene i Sibir er fjellsidene mykje brattare, trass i at fjellkjeda er maskert av eit breitt belte av mindre fjellkjeder med alpin karakter, som Usinsk-, Oya-, Tunka-, Kitoi- og Belahafjella.

Mellom Jenisej og Khövsgölsjøen ved 100° 30' E vert systemet òg kalla Jerghik-taiga. Det er generelt få planter som veks i området, men dei høgare områda har skogar av lerk, furu, einer, bjørk og or. Lav og mose dekkjer dei mange kampesteinane som ligg spreidd rundt på dei øvre fjellsidene.

Sjå òg
------

* Manaelva
* Abakanelva
* Minusinsksenkinga
* Tuvasenkinga

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sayan Mountains» frå Wikipedia på engelsk, den 4. september 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Vasily Bartold (1935) *12 Vorlesungen uber die Geschichte der Turken Mittelasiens* Deutsche Gesellschaft für Islamkunde, Berlin, s.46, OCLC 3673071
2. ↑  
«Sayan Mountains». Henta 4. september 2008.
3. ↑  «Tuva og Sayan Mountains». Geographic Bureau - Siberia og Pacific. Henta 4. september 2008.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tuva-Sajanfjella
* Tuva- og Sajanfjella Arkivert 2006-11-18 ved Wayback Machine.
* Bilete av Sajanfjella

Koordinatar: 65°47′54″N 90°58′28″E﻿
**Bjarne Ness** (17. mars 1902–13. desember 1927) var ein norsk teiknar og målar frå Trondheim. Han var eit av dei største målar-talenta i Noreg i mellomkrigstida, men døydde 25 år gammal.

### Liv og gjerning

Far til Ness var industriarbeider. Sjølv gjekk han på den kommunale middelskulen frå 1916 til 1919. I denne perioden fekk han si fyrste profesjonelle undervisning i teikning hos NTH-professoren Harald Krohg Stabell, som dreiv ein kunstskule.

Ness byrja som aspirant ved jarnbanen, og tok så i 1923 til på Jernbaneskolen på Hamar; Same hausten fekk han jobb i Oslo, der han fekk nærkontakt med kunstmiljøet i hovudstaden. I 1924 vart han elev ved målarskulen til Axel Revold. Med stort talent tileigna han seg kunnskapen til Matisse-skulen, på same tid studerte han gamle meistrar som Michelangelo, Rafael, Delacroix. Han arbeidde målbevisst med dei klassiske komposisjonsproblema for å gje figurgruppene sin fastleik og samanheng, men utvikla også ein kjenslevar, klar og kjølig koloritt, særleg i mørkeblått og brunraudt..

I 1925 fekk Ness gode kritikkar etter å ha fått stilt ut verk på den tradisjonelle Haustutstillinga i Oslo. Tida framover var delt mellom arbeid ved jarnbanen og måling. Etterkvart fekk han seld nokre av arbeida sine, og han fekk eit større utsmykkingsoppdrag ved Østensjø skole i Oslo. 

Dei siste par åra av livet arbeidde han hektisk, og laga fleire verk som vert rekna som klassiske: *De tre ryttere*, *Gjøglere*, *Seierherren* og *Selvportrett*. Hausten 1927 reiste han til Paris, men han leid av tuberkulose og døydde ein månad seinare, 13. desember 1927, berre 25 år gammal. 2. januar 1928 vart han gravlagd på Lademoen kyrkjegard.

Kjelder
-------

* Store norske leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* ULAN

 |
**Hvalrådet** (etablert 13. september 1929 ved Kongeleg resolusjon, i drift til 1967) var eit statleg organ som vart oppretta for å administrere gjennomføringen av Kvallova (1929). Hvalrådet skulle bidra til betre kontroll innan kvalfangstnæringa når det gjaldt fangstkvoter, fredning av artar og effektivisering av fangsten blant anna ved å tilretteleggje for betre samhandling mellom reiarane.

Hvalrådet hadde utspringet sitt i **Hvalkomiteen** som vart etablert i 1924, under leiing av professor Johan Hjort, med spesielt mandat å koordinere norske og britiske interesser i den pågåande reforhandlinga rundt interessene i Antarktis (1926–29). Som eit ledd i reguleringa av fangsten på bardekval (lov av 21. juni 1929), vart så Hvalrådet etablert. I 1929 hadde likevel dei fleste kvalfangstselskapene byrja med pelagisk kvalfangst og hadde ikkje lenger det same behovet for dei engelske konsesjonane. Difor vart Kvallova meir innretta på å sikre kvalbestanden enn å tilfredsstille engelske interesser, og Hvalrådet forvalta lovverket.

Hvalrådet vart organisert i to avdelingar. Den eine var vitskapleg og vart til Statens institutt for kvalforsking ved Universitetet i Oslo. Den andre var administrativ instans som først var underlagt Handelsdepartementet, men vart overflytta først til Industridepartementet og så til Fiskeridepartementet. Gjennom denne organiseringa arbeidde rådet for auka kunnskap om kval og kvalfangst samstundes som det ein samordnande offentleg instans i spurnader som omhandla kval. Blant anna arbeidde rådet for å opprette International Whaling Statistics og forhandle fram internasjonale fangstavtaler for kval.

I starten hadde Hvalrådet tre medlemmar, utvida til sju i 1936 då Birger Bergersen tok over leiarrolla, som vart utvida til å òg gjelde internasjonal representasjon under forhandlingar på kvalfangstkonferansene i London, Berlin og Oslo (1936–39), noko som førte til den første fangstavtale internasjonalt (1936). Bergersen sat som leiar til 1954, etterfylgt av Gunnar Jahn 1954-60, Gustav Sjaastad 1960-64 og Hans Th. Knudtzon 1964-1967.

Hvalrådet utgav den årlege *International Whaling Statistics*, og dessutan skriftsserien *Hvalrådets skrifter*/*Scientific results of marine biological research*, i hovudsak driven av Biologisk laboratorium ved Universitetet i Oslo og Statens institutt for hvalforskning (oppretta 1937).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hvalrådet» frå Wikipedia på bokmål, den 20. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Joh. Tønnessen: *Den moderne hvalfangstens historie* 1959-1970
Large Binocular Telescope
**Large Binocular Telescope** er eit astronomisk teleskop bygd på fjelltoppen Mount Graham i søraustlege Arizona i eit samarbeid mellom USA (50 %), Italia (25 %) og Tyskland (25 %). Teleskopet består av to kompakte, men uvanleg lette hovudspeglar med diametrar på 8,4 meter montert ved siden av kvarandre. Dette gjev same lyssamlingsevne som ein 11,8 meters spegel, medan biletoppløysinga er venta å bli like god som for eit 22,4 meters teleskop når lysbuntane frå dei to speglane vert kombinert interferometrisk med adaptiv optikk som automatisk korrigerer for atmosfæriske forstyrringar. 

Teleskopet kan sjå lenger ut i universet enn nok anna teleskop og med ein klårheit som er ti gonger betre enn Hubble-teleskopet gjev. Teleskopet kosta 120 millioner dollar. Speglane er laga ved Universitetet i Arizona, som òg har bygd interferometeret saman med Jet Propulsion Laboratory. Eit italiensk konsortium av observatorium har designa det digitale CCD-kameraet. Frå tysk side vert deltakinga leia av Max Planck-instituttet for astronomi i Heidelberg.

Kjelder
-------


* Aksnes, Kaare (25. mars 2016), «Large Binocular Telescope», *Store norske leksikon*, henta 17. juli 2016
Årgangene 1995–2004
***Hvem Hva Hvor*** er Aftenposten sitt årsleksikon som kom ut første gongen hausten 1935, då Aftenposten starta med å gi ut eit årsleksikon, ei aktuell oppslagsbok.

Dei første utgåvene av årboka 1936–1940 hadde tittelen ***Hvem Hvad Hvor***. Årboka kom ikkje ut under krigen, men frå 1946 har det komme ei ny utgåve kvart år.

Formatet fram til utgåva for 1994 (utgitt i 1993) var 12,5×16,5 cm. Frå 1995-utgåva (utgitt i 1994) til og med 2010-utgåva vart det endra til det større 17×22 cm. For 2011-utgåva (utgitt i 2010) er formatet attende til det opphavlege 12,5×16,5 cm.

Bøkene har i alle år inneheldt ei kort oversikt over dei viktigaste hendingane i det førre året, avisoverskrifter med vidare, i tillegg til aktuelle tematiske artiklar, aktuelle namn i tida, idrettsrekordar, prisvinnarar, film og teater og mykje anna. Boka blir gitt ut kvart år i oktober; og er i tittelen oppgitt å gjelde det etterfølgjande året. *Hvem Hva Hvor 1985*, er derfor gitt ut i *1984*, og dekker hendingar i perioden *oktober 1983-september 1984*. Ei oversikt over aktuelle namn i tida omtalt i desse utgåvene er etter avtale med Schibsted forlag lagt inn på wikipedia som Wikipedia:Årets Hvem

Utgåva for 2005 var den 65. i rekka og kom i eit opplag på 30 00. Sidan førsteutgåva har *Hvem Hva Hvor* komme i eit samla opplag på 4 524 000 eksemplar.

Ny utgåve kjem kvar haust, og blir marknadsført som *den perfekte julegave*.

Sjølv om eldre utgåver har vore relativt lett tilgjengelege i antikvariat, på loppemarknadar og i Frelsesarmeens Fretex-butikkar har *Aftenposten* gitt ut faksimileutgåver, fotostatiske opptrykk av dei første årbøkene. Slike bøker er gitt ut for årgangane 1936 til 1954.

Andre land
----------

Årbøker av typen Hvem Hva Hvor har komme ut i fleire land.

### Danmark

**Hvem Hvad Hvor** kjem i Danmark ut årleg på Politikens Forlag.

Boka samlar opp årets hendingar i Danmark og resten av verda, dels i kalenderform, dels i større artiklar. Hvem Hvad Hvor rommar dessutan ei rekke statistiske opplysningar.

Første utgåva kom den 21. desember 1933 under tittelen Hvem Hvad Hvor Politikens Aarbog 1934.

### Sverige

**När var hur** var den svenske utgåva årsboka (ISSN 0347-3333) og vart gitt ut av Bokförlaget DN. Den første utgåva kom den 2. november 1944. Redigeringa avslutta 1. oktober og årsboka var ei populær julegåve i Sverige. Årtalet i tittelen var det kommande årets, sølik at *När var hur 2008* samanfatta hendingar frå 1. oktober 2006 til 30. september 2007. Årsboka var delt inn i eit tital avdelingar: årets hendingar dag for dag, politikk, økonomi, samfunn, vitskap, kultur, sport, faktaspesial og eit alfabetiskt register. *När var hur 2008*, som kom ut den 30. oktober 2007, var den siste som vart gitt ut. Sverige-hendingar var merkte med "s".

### Finland

**Mitä Missä Milloin** er den finske versjonen av Hvem Hva Hvor utgitt på forlaget Kustannusosakeyhtiö Otava.
Første årgangen er 1950.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hvem Hva Hvor Arkivert 2009-10-12 ved Wayback Machine. på Schibstedforlag.no
Skjene med merking som viser at ho er laga i 1979 av Maxhütte i standardprofilen S54 og i standard kvalitet
**Skjener** er tradisjonelt stålprofilar lagt parvis som køyreveg. Samla blir dei to skjenene, med underlag kalla *skjenegang* eller berre *spor*. Skjener blir nytta av transportmiddel som jarnbane og sporvogn, men dei kan òg vera underlag t.d. for kraner i hamner. I nyare tid er det konstruert skjenegang med ei skjene, det finst òg skjenegang med tre eller fire skjener.

Dei fyrste jarnskjenene
-----------------------

Skjeneprofil frå Coalbrookdale med langsgåande tresville, 1767
Dei fyrste jarnskjene for skjenegåande transport var tynne blekkstrimlar som blei spikra fast på trestokkar som låg parvis parallelt med køyreretninga. Etter kvart blei blekket erstatta av støypejarn, som i Coalbrookdale eller i kolgruvene i Sheffield etter 1776.
Ei føremon med dette systemet var at ein kunne nytte vanlege vogner utan særskilte hjul.

Framstilling
------------

Skjener er laga av valsa stål, og toppen som skal ligge mot hjula blir herda. Skjenene blir til vanleg laga ferdig på fabrikken i lengder på 120 meter. Dersom dei skal ligge i kryss eller krappe kurver blir dei sveisa saman eller bøygd på fabrikken. Skjener for slakere kurver (radius over 300 meter) blir gjerne bøygd på plassen der dei blir lagde. Skjenene blir så sveisa eller klinka saman.

Skjener varer lenge, denne er frå 1886

Kvalitetar
----------

Det er vanleg å klassifisera skjener etter vekt pr. meter. I dag er tre storleiker i bruk på jarnbaneskjener.*S 49* med 49 kg/m stål er den minste. *S 54* med 54 kg/m er standardskjene og *UIC 60* veger 60 kg/m, og blir nytta på strekningar med særskild stor påfreistnad, t.d. høg fart. Nedgrovne rilleskjener for sporvogn er oftast *S 41*.

Ein føremon med lettare skjener er sjølvsagt lågare pris. Men dei har heller ikkje så lett for å få solslyng av di dei har mindre masse som skal utvida seg når temperaturen stig.

Skjener blir òg klassifisert etter styrken på godset, som blir måla som strekkfastheit i N/mm2. Vanlege tal er 700, 800 og 900.

Ulike skjenetypar i bruk
------------------------

### Vignolskjene

Frå venstre til høgre: Vignolskjene, rilleskjene, kranskjene
Profil på Vignolskjene
Spor med rilleskjene under legging

Sjå òg
------

* Jarnbaneskjene
* Sporvidd


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC
* NDL

 |
**Hutt Valley** eller **Hutt-dalen** er det store området med relativt flatt landskap i elvedalen til Hutt River i Regionen Wellington på New Zealand. Liksom elva som renn gjennom han, har dalen fått namnet sitt etter sir William Hutt, ein direktør i New Zealand Company i den tidlege kolonitida på New Zealand.

Elva renn i for det meste langs ei aktiv geologisk forkastingssone, som held fram mot sør og utgjer hovudårsaka til oppløftinga av fjellrekkja Søralpane på Sørøya. Dette er årsaka til at landskapet stig snøgt vest for elva. På austsida har det danna seg to elvesletter. Den øvstliggjande av desse er mellom 15 og 22 km frå utløpet til elva. Nedanfor denne sletta dannar elva ei kort slukt med bratte sider nær Taita (uttala «tie-tah»), før landskapet opnar seg til ei lang, triangulær slette før elva renn ut i Wellington Harbour. 

I den nedste delen av dalen ligg byen Lower Hutt, administrert av *Hutt City Council*, medan den nærliggjande større, men mindre folkerike byen Upper Hutt ligg på den mindre sletta ovanfor Taita Gorge. Dalen utgjer eit større forstadsområde for Wellington, og her finst både lettare og tyngre industri, utdannings- og rekreasjonsmoglegheiter og campingplassane i regionen. 

Petone, som ligg ved kystlinja i Wellington Harbour, vart føreslått av Wellington Company som den første busetnaden for det som skulle verta Wellington. Det viste seg snart at den utpeika staden var utsett for elveflaum, så busetnaden vart flytta til Wellington. Det vart att ein liten busetnad i Petone, ettersom ein meinte at heile dalen var godt eigna til jordbruksland.

I 1846 fann her stad kampar mellom maoristammar og regjeringsstyrkar, seinare kjent som Felttoget i Hutt Valley *(Hutt Valley Campaign)*.

Nesten heile dalen vart snauhogd og gjort om til beitemarker og dyrkingsområde før urbaniseringa tok til på 1900-talet. Ein liten rest av den opphavlege barskogen er teken vare på i Barton's Bush i Upper Hutt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hutt Valley» frå Wikipedia på engelsk, den 20. september 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Hutt Valley**

* Hutt Valley på Google Maps
* Heimeside til Hutt City Council
|  |
| --- |
| ***«Hvem?»***  Singel av Lillian Harriet og Gro Anita Schønn |
|  |
| **Land** | Noreg |
| **Språk** | Norsk |
| **Utgjeve** | 1974 |
| Låtskrivar(ar) | Torbjørn Daleng, Gerd Johansen og Arve Sigvaldsen |
|

**«Hvem?»** er ein singel av Lillian Harriet og Gro Anita Schønn, gjeven ut i 1974. Songen er skriven av Torbjørn Dalen, Gerd Johansen og Arve Sigvaldsen.

Eurovision
----------

### Melodi Grand Prix 1974

«Hvem?» deltok i Melodi Grand Prix 1974, den norske uttakinga til Eurovision Song Contest 1974 i Brighton i Storbritannia. Songen vart framført på norsk av Lillian Harriet med eit lite orkester, og så på nytt av Gro Anita Schønn med eit stort orkester. Bidraget enda på femte- og sisteplass med 29 poeng.

Fotnotar
--------

1. ↑  «MGP 1974» (på norsk). OGAE Norge. Henta 8. juli 2014.
2. ↑  «Norway 1974» (på engelsk). esc-history.com. Henta 8. juli 2014.
3. ↑  «NORWEGIAN FINAL 1974» (på engelsk). natfinals.50webs.com. Henta 8. juli 2014.

| * v
* d
* e
Songar i Melodi Grand Prix 1974 |
| --- |
| *Hvor er du?***·** *Lys og mørke***·** *Syng en liten melodi***·** *Hvem?***·** *Yo-yo* |
Koordinatar: 71°22′S 72°9′W﻿

**Holoviakbreen** er ein isbre som flyt vest og ut i enden av Mendelssohnfjorden, mot Wilkinsisen på nordsida av Beethoven Peninsula, som ligg sørvest på Aleksanderøya i Antarktis. Han vart kartlagt av US Geological Survey frå flyfotografi teken av U.S. Navy 1967–68 og frå Landsatbilete teken 1972–73, og vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter Judy C. Holoviak, teknisk redaktør, 1964–77 i Antarctic Research Series, publisert av American Geophysical Union og direktør for publikasjonane deira frå 1978.

Sjå òg
------

* Isbrear i Antarktis
* Asafievbreen
* Clarsachbreen
* Ilievbreen

Kjelder
-------

1. ↑  «Holoviak Glacier». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 25. november 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Holoviakbreen» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Frentorish Bowie**, kjend som **Tori Bowie**, (fødd 27. august 1990) er ein USA-amerikansk friidrettsutøvar frå Sand Hill i delstaten Mississippi som vart verdsmeister på 100 meter i 2017. Ho har òg vunne gull i 4 x 100 m stafett under Sommar-OL 2016 og VM i friidrett 2017.

Karriere
--------

Bowie tok steget opp i den nasjonale eliten i sprint og lengdehopp i 2013-sesongen, med personbeste 11,14 på 100 m og 6,91 i lengde. I 2014 vann ho 200 meter i DL-stemnet i Eugene på ny pers, 22,18. Ho vann 100-meteren i tre DL-stemne og sette ein glitrande personleg rekord med 10,80 i Monaco. I 2015 vann ho bronsemedaljen på 100 m då ho debuterte i friidretts-VM 2015.

OL-sesongen 2016 flytta Bowie sine personlege rekordar til 10,78 på 100-meter og 21,77 sekundar på 200-meter, begge oppnådd i Eugene i delstaten Oregon. Ho tok sølv på 100 meter, bronse på 200 m og fullførte medaljehaustinga då ho sprang USA inn til gull i 4 x 100 m stafett, etter at Tianna Bartoletta, Allyson Felix og English Gardner hadde lagt grunnlaget.

Under verdsmeisterskapen 2017 i London stupte ho over målstreken og tok gullmedaljen på 100 meter, ein hundredels sekund framom Marie-Josée Ta Lou frå Elfenbeinskysten. Ho deltok ikkje på 200 meter, men fekk gleda av å sikre eit nytt gull til USA i 4 x 100 m stafett, saman med Aaliyah Brown, Allyson Felix og Morolake Akinosun.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2015 i Beijing: Bronsemedalje på 100 m – 10,86
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Gull i 4 x 100 m stafett (41,01), sølv på 100 m – 10,83, bronse på 200 m – 22,15
* VM 2017 i London: Gull på 100 m – 10,85, og i 4 x 100 m stafett (41,82)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tori Bowie» frå Wikipedia på engelsk, den 13. august 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Anton Pavlovitsj Tsjekhov** (29. januar 1860–15. juli 1904) var ein russisk dramatikar og novellist.

*Anton Pavlovitsj Tsjekhov*. Oljemåleri av Osib Bariz, 1898. Frå Tretjakovgalleriet
Tsjekhov skapte modellen for det moderne dramaet og representerer overgangen frå realismen til symbolismen. Han skreiv skodespel om det grå og kjedelege tilværet til figurar i det førrevolusjonære Russland. Dei mest kjente av desse er *Чайка (Måken)* (1895), *Три сестры (Tre søstre)* (1900) og *Вишнёвый сад (Kirsebærhagen)* (1903). Her er det treffande samfunnskildringar, men det var primært menneskelege kjensler han ønskte å framstille. Plotta har ofte ytre sett heller lite hendingar, fylt av kjedelege ting som overveldar og lammar alt tilløp til handling. I staden for fysiske konfliktar, dramatiske vendepunkt og fargerike figurar møter ein kvardagsmenneske, eller utstøtte som er fanga i statiske atferdsrutinar. Figurane uttalar seg stort sett om det som har skjedd i fortida. Jo meir dei seier, jo mindre handlar dei. Men under overflata finst valdsame kjensler.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anton Tsjekhov» frå Wikipedia på bokmål, den 26. oktober 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Anton Tsjekhov**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Toril Opsahl** (fødd 16. april 1976) er ein norsk språkforskar ved Institutt for lingvistiske og nordiske studium ved Universitetet i Oslo (UiO). Opsahl vart 2014 tilsett som førsteamanuensis i nordisk språkvitskap med vekt på norsk som andrespråk. Ho har dessutan bistilling som førsteamanuensis II ved Ivar Aasen-instituttet for språk og litteratur, Høgskulen i Volda. Ho har tidlegare arbeidd som redaktør/forskar ved prosjektet Norsk Ordbok 2014.

Opsahl vart cand.philol. ved UiO i 2002 med ei hovudfagsoppgåve om dei kommunikative funksjonane til diskurspartikkelen «bare».

Februar 2010 disputerte ho for graden ph.d. på ei avhandling om morfologiske og syntaktiske trekk ved norsk i multietniske ungdomsmiljø i Oslo. Opsahls studie inngår i det nasjonale språkforskingsprosjektet Utviklingsprosessar i urbane språkmiljø (UPUS).

Opsahl har sete i skriftstyret til Landslaget for norskundervising.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Toril Opsahl» frå Wikipedia på bokmål, den 15. mars 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Presentasjon på heimesidene til instituttet
* Publikasjoner av Toril Opsahl i forskningsdokumentasjonssystemet CRIStin

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* CRIStin

 |
Koordinatar: 46°32′12.5″N 7°57′45.5″E﻿

**Jungfrau** (tysk for «jomfru») (4158 moh) er ein av dei høgaste fjelltoppane i Bern-Alpane. Fjellet ligg på grensa mellom kantonane Valais og Bern i Sveits. Saman med Eiger og Mönch dannar Jungfrau ein massiv vegg godt synleg i Berner Oberland, og er rekna for å framvise eit av dei mest imponerande syn i dei sveitsiske Alpane. Jungfrau er tredje høgste fjellet i Bern-Alpane, etter dei nærliggjande Finsteraarhorn og Aletschhorn, høvesvis 12 og 8 km unna.

Geografi
--------

Jungfrau er det vestlegaste og høgste punktet i ein gigantisk 10 km lang fjellvegg, som kneisar dominerande over dalane Lauterbrunnen og Grindelwald. Fjellveggen vert danna gjennom oppstillinga av dei mest utprega nordveggane i Alpane, med Mönch (4107 m) og Eiger (3970 m) langs sida av Jungfrau, fjellveggar som reiser seg opptil 3000 m frå dalane under. Jungfrau er om lag 6 km unna Eiger; toppen av Mönch ligg omtrent midt i mellom, ei 3,5 km frå Jungfrau. Fjellveggen held fram vidare mot aust til Gross Fiescherhorn, og mot vest i Lauterbrunnen-veggen.

Høgdeskilnaden mellom fjelltoppen og den djupe dalen Lauterbrunnen (800 m), er særleg synleg frå området kring fjellandsbyen Mürren. Frå dalbotnen stig terrenget med over 3000 m, på ei horisontal strekning på 4 km.

Landskapet kring Jungfrau er rikt på kontrastar. I nordvest er dei stupbratte avgrunnane, søraustsida er snødekt til kring 3 500 moh av Aletschgletscher. Den 20 km lange Aletsch-dalen i søraust er ubebudd og er kringsett av andre, liknande bredalar. Dette området er det største, bredekte i heile Alpane.

Nordveggen på Jungfrau

Klatresoge
----------

Toppen av Jungfrau vart nådd fyrste gong 3. august 1811 av brørne Rudolf og Hieronymus Meyer frå Aarau (søner av topografen J.R. Meyer). Dei hadde fylgje med to gemsejegerar frå Valais, truleg A. Volker og J. Bortis. Fyrst gjekk dei opp til Aletschfirn (vestleg arm av Aletschgletscher), nord for Aletschhorn. Dei slo leir der, og kunne etter tre dagars tur stå på toppen. Bestiginga deira vart trekt i tvil, så dei bestemte seg i september året etter for å gjenta bestiginga. Dei gjekk då same ruta. For å vise dei hadde nådd til topps, bar dei med seg eit flagg.

Fyrste direkteruta frå dalen Lauterbrunnen vart klatra i 1865 av George Young, H. Brooke George og fjellføraren Christian Almer. Dei bar med seg stigar som dei nytta til å krysse dei mange bresprekkene på nordsida av fjellet.

Fyrste vinterbestiginga fann stad 22. januar 1872. Meta Brevoort og W.A.B. Coolidge nytta då ein slede opp Ober Aletschgletscher. Brevoorts yndlingshund, *Tschingel*, var med dei på turen til toppen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jungfrau» frå Wikipedia på engelsk, den 7. oktober 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Jungfrau**

* moh Webkamera frå toppen av Jungfraujoch[*daud lenkje*]
* Bileteav Jungfrau frå Kleine Scheidegg

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* GeoNames

 |