recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
McCulloch motorsag.
**McCulloch Motors Corporation** er eit nordamerikansk dotterselskap til Husqvarna Group, som produserer motorsager, grasklipparar og minitraktorar.

Soge
----

Føretaket vart stifta på 1930-talet, av Robert P. McCulloch, som tok til å produsera små totakts bensinmotorar i Milwaukee i Wisconsin i USA. I 1943 selde han føretaket sitt til Borg-Warner. Eit halvår etterpå stifta han McCulloc Avioinics, og tok til å produsera generatorar og motorar for treningsdroner. I 1956 flytta føretaket til større lokalar i Los Angeles i California. Etter krigen, fram til 1947, vart det produsert motorsagmotorar for Reed-Prentice, men i 1947 hadde McCulloch utvikla si eiga tomannssag. Ho kom på marknaden i 1948, og vart fyrst kalla 1225A, men etter ei stund vart namnet endra til 5-49, som stod for 5 hk, 49 pund (22.2 kg). Denne saga hadde vridbart sverd, slik at ho kunne nyttast både til felling og kapping. Ho hadde dessutan sentrifugalkopling, noko som var svært moderne på denne tida. I motsetnad til andre Nord-Amerikanske motordagprodusentar produserte McCulloch sine eigne forgassarar. I 1950 kom dei med ein forbetra modell, 7-55, som var utstyrt med automatisk kjedesmøring. McCulloch heldt fram med å produsera tomannssager heilt fram til 1971.

Den fyrste einmannssaga, modell 3-25, kom på marknaden i 1949. Det vart nytta støypedelar av aluminium og magnesium, og saga hadde ein masse på berre 11.3 kg. Denne saga hadde membranforgassar, så ho fungerte like godt når ho vart lagt på sida for felling. I 1953 kom modell 47 og i 1953 kom den noko kraftigare 4-30. Sagene til McCulloch var svært moderne og vart godt mottekne, noko som førte til at McCulloch vart ein av dei viktigaste motorsagprodusentane i Nord-Amrika. Det vart òg starta ei avdeling i Europa.

I 1974 vart McCulloch oppkjøpt av Black and Decker, som i 1984 selde føretaket vidare. I samband med ein konkurs vart føretaket splitta opp; Husqvarna kjøpte den europeiske avdelinga og Taiwan-firmaet Jenn Feng kjøpte den nordamerikanske avdelinga. I 2008 kjøpte Husqvarna denne avdelinga, og McCulloch vart eit dotterselskap under Husqvarna.

Referansar
----------

1. 1 2  Lee, D. *Chainsaws: A history*, Harbour Publishing, 2006.
2. ↑  *Sweden's Husqvarna buys Taiwan outdoor assets* Arkivert 2015-06-30 ved Wayback Machine. Reuters, 17/3-2008.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida til McCulloch
**Jørn Andersen** (fødd 3. februar 1963) er ein tysk fotballtrenar- og spelar. Midtspissen spelte for dei norske idrettslaga Østsiden IL, Fredrikstad Fotballklubb og Vålerenga IF, før han hausten 1985 vart overført til vesttyske FC Nürnberg. Dei neste ti åra spelte han i fem tyske klubbar, der han gjorde mest av seg i nemnde Nürnberg (1985-88) og Eintracht Frankfurt (1988-90, 1991-94). Handballspelaren Bjørg Andersen er mor hans.

Jørn Andersen kjem frå Fredrikstad. Han vart tysk statsborgar i 1993 og sa då frå seg norsk statsborgarskap.

### Spelar

Andersen debuterte i toppserien i 1982 for Fredrikstad, og vart cupmeister med klubben i 1984. Sidan Fredrikstad same sesongen rykte ned i 2. divisjon, melde han føre 1985-sesongen overgang til Vålerenga, der han viste seg den meste målfarlege spissen med sine 23 mål. Ved sesongslutt var han overført til Nürnberg, der vart verande i tre sesongar. Frå 1988 var han i tre år Eintracht Frankfurt-spelar, der i sesongen 1989/90 skåra 18 mål i serien og vart dermed toppskårar i bundesliga, som den aller fyrste utlendingen. Sidan var han innom klubbar som Fortuna Düsseldorf, Hamburger SV, Dynamo Dresden og dei sveitsiske klubbane FC Zürich og FC Lugano, utan å markere seg. Andersen skåra 67 mål i sine 243 kampar i tysk bundesliga.

Andersen debuterte på norske landslaget i 1985, og noterte seg for fem landslagsmål gjennom sine 27 kampar i tida fram mot 1990.

### Trenar

Sidan han la opp i 2001 har Andersen vore trenar for fotballag i Sveits, Tyskland, Hellas og Austerrike. I 2015 vart han tilsett i Austria Salzburg. Frå mai 2016 har Andersen vore landslagstrenar for Nord-Korea.

### Merittar

* Noregsmeister: 1984 med Fredrikstad FK

Andersen er tysk statsborgar sidan 1993.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jørn Andersen» frå Wikipedia på bokmål, den 28. september 2015.*

* *Denne artikkelen bygger på «Jørn Andersen» frå Wikipedia på tysk, den 28. september 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nils Henrik Smith: «Mannen, myten og måljegaren - eit møte med Jørn Andersen» i *Josimar* 2015/10:8-23.



1. ↑
Bilde av Grande Armée under invasjonen av Russland i 1812.
**Grande Armée** (fransk for 'Den store hæren') var hæren til Napoléon Bonaparte. Han fekk nemninga *la grande armée* i 1805, då Napoléon samla 200 000 menn for den planglagde invasjonen sin av England. 

Invasjonen blei gjeven opp, men hæren vann store sigrar ved Austerlitz 1805, Jena-Auerstedt 1806 og ved Friedland 1807, då dei austerrikske, prøyssiske og russiske hæra blei så godt som utsletta. Då Frankrike deretter fekk fleire soldatar og sende korps til Spania, byrja ein å møta problem. Austerrike (men ikkje Preussen) erklærte krig att i 1809. På denne tida hadde riket til Napoléon nådd den største utstrekkinga si. *La grande armée* på 300 000 menn lukkast i å overvinna Austerrike nok ein gong, men med halve styrken fast i Spania blei Frankrike militært desimert.

I 1812 bestod hæren av over 667 000 menn, 170 000 hestar, 30 000 vogner og 2 792 stykke artilleri. Midtsommaren 1812 gjekk hæren over grensa til Russland, der han hadde suksessar, men dårleg vêr, helse og forsyningar svekka han så mykje at berre 90 000 menn vende tilbake seks månader seinare. Napoléon klarte likevel i løpet av nokre månader å mobilisera hundretusentals nye soldatar, men den nye *grande armée* var langt frå like erfaren og stor som den føre, og møtte undergangen sin ved Leipzig i 1813, noko som vart den definitive slutten for *la grande armée* (om han i det heile tatt kan kallast *la grande armée*). Den nye hæren til Napoléon som blei overvunnen ved Waterloo i 1815 blei kalla *armée du nord*, ikkje *la grande armée*.

Framståande befalhavarar
------------------------

* Napoleon I
* Joachim Murat
* Louis Alexandre Berthier
* Jean-Baptiste Bernadotte
* Nicolas Jean-de-Dieu Soult
* Jean Lannes
* Louis Nicolas Davout
* Michel Ney
* Jean-Baptiste Bessières
* André Masséna
* Édouard Mortier
* Jacques MacDonald

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Grande Armée» frå Wikipedia på svensk, den 11. desember 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Grande Armée**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC

 |
**Operahuset i Sydney** (*Sydney Opera House*) ligg i Sydney, New South Wales i Australia. Huset er ein av dei mest særprega og berømte bygningane frå 1900-talet, og ein av dei mest vidgjetne arenaene for kunstnarlege oppføringar i verda.

Operahuset er teikna av den danske arkitekten Jørn Utzon og er plassert på Bennelong Point i hamna i Sydney, med ein park i sør og nær den enorme brua Sydney Harbour Bridge. Bygningen og omgjevnadene er eit ikon for Australia. For nokon minner dei runde skjel-seksjonane om ein flåte av kvite seglskip som ofte er å sjå i hamna i Sydney. 

Operahuset i Sydney på kveldstid
Operahuset i Sydney har omtrent 1000 rom, inkludert fem teatersalar, fem øvingsstudio, to hovudhallar, fire restaurantar, seks barar og talrike suvenirbutikkar.

Taket er konstruert av 1 056 000 kvit-glaserte granittfliser, importert frå Sverige. Til trass for sjølvreinsande natur treng dei periodisk vedlikehald. Interiøret er komponert av lyseraud granitt importert frå Tarana, New South Wales, og tre og kryssfiner kjem frå nordlege New South Wales.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Operahuset i Sydney**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* NKC

 |
**Jørn Sandnes** (fødd 3. mai 1926 i Snåsa, daud 12. april 2007) var ein norsk historikar. Han vart dr. philos. i 1971 og var professor i historie ved Universitetet i Trondheim frå 1975 til 1993. Frå 1993 til han døydde i 2007 var han professor emeritus ved Institutt for historie og klassiske fag.

Liv og gjerning
---------------

Sandnes var av gardbrukar-slekt. Sjølv gjekk han skulevegen og vart cand.philol. ved Universitetet i Oslo i 1953 med nordisk hovudfag og hovudoppgåva *Elve- og innsjønavnene i Snåsa*. Seinare i livet forska han mykje på stadnamn og var medredaktør for *Norsk stadnamnleksikon*.

Tida 1954–60 styrte Sandnes realskulen i Snåsa. Samstundes skreiv han tobandsverket *Snåsaboka*. Etter fire år som lektor ved universitetet i Kiel vart han i 1964 tilsett ved Historisk institutt ved Noregs Lærarhøgskole, det seinare Universitetet i Trondheim. Frå 1975 var han professor i historie og åra 1978-81 rektor ved universitetet. Fram til 1992 engasjerte han seg over fleire felt; både fagleg, organisatorisk og universitetspolitisk.

Sandnes tok del då nordiske historikarar i 1960-åra undersøkte busettinga i seinmellomalderen. Basert på dette arbeidet tok han doktorgraden i 1971 med avhandlinga *Ødetid og gjenreisning. Trøndsk busetningshistorie ca 1200–1600*. Utifrå same materialet skreiv han mange artiklar om politisk, kyrkjeleg og sosial historie.

Perioden 1976–85 redigerte Sandnes lokalhistorietidsskriftet 'Heimen*. Til Trondheim sitt 1000-årsjubileum var han hovudredaktør for seksbandsverket om byhistoria.*

Kjelder
-------

* allkunne.no

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jørn Sundnes sitt private arkiv ved NTNU Universitetsbiblioteket

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Operasjon Anklet**, òg kalla **det 2. lofotraidet**, var ein militæroperasjon i Noreg under andre verdskrigen.
Det vart planlagt, leidd og gjennomført i regi av den britiske militæreininga SOE. Operasjonen føregjekk i romjula 1941 parallelt med Operasjon Archery (Måløyraidet). 25 % av den 300 mann store styrken var frå Kompani Linge. Operasjon Anklet vart først og fremst sett i verk som avleiingsmanøvrar for den større Archery-operasjonen. Aksjonen retta seg mot mål i Reine og Moskenes i Lofoten.

Desse to raida var dei første, større, kombinerte angrepa SOE gjennomførte etter at Kompani Linge var formelt organisert. Då mannskapa trekte seg tilbake til Storbritannia, hadde dei følgje av 266 nordmenn som slutta seg frivillig til og flykta frå landet.

Nord-Hålogaland heimevernsdistrikt 16 har ein maritim innsatsstyrke oppkalla etter denne operasjonen. Innsatsstyrke Anklet er ein av fire innsatsstyrkar i Sjøheimevernet, og som dei andre innsatsstyrkane i landet, er desse dei første styrkane som vert mobilisert og sett inn i tilfelle krise/krig.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Operasjon Anklet» frå Wikipedia på bokmål, den 20. november 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Jørund Mannsåker** (1920–1990) var ein norsk filolog og omsetjar. Far hans var Jon Mannsåker.

Mannsåker vart fødd i Ullensvang, men flytte i løpet av barndomen til Voss fordi faren hadde fått stilling der som kapellan. Han voks opp både i Ullensvang, Voss og Oslo, og fekk graden cand.philol. i 1947 med ei oppgåve om norsk utvandrarlitteratur. Han tok seinare opp att det same emnet i doktoravhandlinga si frå 1971: *Utvandringa til Nord-Amerika i norsk skjønnlitteratur*. Mannsåker var sendelektor i norsk ved fleire utanlandske universitet: i Groningen i Nederland, i Uppsala i Sverige og ved St. Olaf College, Minnesota, USA. Han arbeidde også som konsulent for forlaga Gyldendal og Samlaget, og som omsetjar.

I 1978 fekk Mannsåker *Kirke- og undervisningsdepartementets oversetterpris* i 1978 for lyrikkboka *"Eg har ikkje bedt om å få koma"* av finsk-svenske Antti Jalava, som Mannsåker omsette til nynorsk.

Kjelder
-------

* Skanna kyrkjebøker for Ullensvang i 1920.
* Wikipedia på bokmål om Jørund Mannsåker.
* Liste over litteraturprisar for barne- og ungdomslitteratur.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* ISNI

 |
**Ortler** (italiensk *Cima Ortles*) er eit fjell i Ortleralpane i Italia med ei høgd på 3 905 meter over havet. Det er det høgaste fjellet i Dei austlege Alpane utanom Berninafjella, og i Dei sørlege kalksteinsalpane. Fram til 1919 var fjellet ein del av Austerrike-Ungarn. 

Det ligg ein isbre på nordvestsida av fjellet, som har ein lang rygg nordover som endar ved landsbyen Gomagoi og som ligg mellom dalane Trafoi og Sulden. Sørryggen fører til Hochjoch (3527 m). Vestover langs hovudryggen finn ein fjelltoppane Thurwieser Spitze (3652 m) og Trafoier-veggen (3565 m), medan ein søraustover finn Monte Zebrù (3740 m) og det majestetiske Königspitze (3859 m).

Klatring
--------

Ortler vart ført klatra av Josef Pichler, ein gemsejaktar frå St. Leonhard in Passeier, og kompanjongane Johann Leitner og Johann Klausner frå Zell am Ziller den 27. september 1804. Klatringa kom etter ønske frå erkehertug Johann av Austerrike, som følte at etter førsteklatringa av Großglockner (3 798 m) i 1800, så burde òg det høgaste fjellet i broren sitt rike òg klatrast. Erkehertugen gav ordre til Johannes Nepomuk Gebhard om å klatre fjellet med lokale folk. Dei første fem forsøka gjekk ikkje og Gebhard var i ferd med å gje opp, då Pichler svarte på tilbodet om prispengar for å nå toppen. Pichler og venene hans tok ei vanskeleg og svært rasfarleg rute, som på grunn av snørasfaren har vore lite nytta, langs nordvestsida frå Trafoi.

Då dei kom tilbake vart dei ikkje trudd og Gebhard sende Pichler to gonger til opp fjellet, i august 1805 med eit flagg som ein kunne sjå med teleskop frå dalen, og i september 1805 med ein stor fakkel. Først etter at fakkelen vart observert brennande om natta vart oppdraget godkjend.

Den første verdskrigen
----------------------

Ortleralpane var ei slagmark mellom austerrikske og italienske troppar under den første verdskrigen, sidan det låg på grensa mellom dei to landa. Fordelen med å ha den høgaste toppen var svært viktig. Dei austerrikske troppane hadde raskt okkupert dei høgaste toppane og i fire år prøvde italienarane å presse dei bort frå desse posisjonane. På midten av 1990-talet oppdaga ein fjellguide to kanoner som hadde vore gøymd under snøen sidan den gong.

Galleri
-------

* Königspitze, Zebrù og Ortler frå søraustKönigspitze, Zebrù og Ortler frå søraust
* Fjellklatrarar frå Wien ved Payerhytta på veg til Ortler i juli 1891.Fjellklatrarar frå Wien ved Payerhytta på veg til Ortler i juli 1891.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ortler» frå Wikipedia på engelsk, den 13. november 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Ortler**

* Sabine Holzknecht Sulden und der Ortler
* Bilete frå frontlinja ved Ortler under den første verdskrigen Arkivert 2009-04-26 ved Wayback Machine.
* Utsyn frå Ortler mot søraust
* Utsyn frå Ortler mot nordvest

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* GeoNames

 |
**Jørn Lund** (fødd 30. januar 1946 i Viborg) er ein dansk språkforskar. Han var professor i dansk språk ved Danmarks Lærerhøjskole frå 1980.

Lund var direktør i Det Danske Sprog- og Litteraturselskab 2002-2011. Han vart sjefredaktør i *Den Store Danske Encyklopædi* i 1991–2001, og har vore direktør i det danske forlaget Gyldendal. Han har vore leiar for to språkpolitiske utval oppnemnd av kulturdepartementet.

Han har vore medlem i Det Danske Akademi frå 1989, m.a. som sekretær. Han er òg medlem i Dansk Sprognævn, og korresponderande medlem i Det Norske Akademi for Sprog og Litteratur. Han er medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi.

Lund har skrive fleire bøker.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Jørn Lund» (på dansk). Den Store Danske. Henta 6. mars 2016.
2. ↑  «Gruppe 5: Filologi og språkvitenskap». Det norske vitenskapsakademi. Henta 6. mars 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Orsa kommun** er ein kommune i Dalarnas län i Sverige. Kommunen grensar til to andre kommunar i Dalarnas län, Rättviks kommun i aust og Mora kommun i sør og vest. I tillegg grensar kommunen til Ljusdals kommun i Gävleborgs län i nord og Härjedalens kommun i Jämtlands län i nordaust. Administrasjonssenteret i kommunen er Orsa, som ligg 15 km nord for Mora.

Nord i Orsa kommun finn ein mykje furuskog i næringsfattig morenejord, men i sør er det ein meir fruktbar og artsrik sedimentberggrunn, mellom innsjøane Skattungen og Orsasjön. Det er også mykje myrmark i kommunen. Næringslivet er dominert av treindustri og turisme. Ein kjend attraksjon i kommunen er Orsa Grönklitt, som er eit skisenter og ein bjørnepark.

Administrativ historikk
-----------------------

Orsa kommun omfattar i dag det same området som ved innføringa av kommunar i 1863. Administrasjonssenteret Orsa var *municipalsamhälle* frå 1902 til 1966.

Kommunevåpenet
--------------

Blasonering: *På gullbakgrunn, tre raude orsaslipesteinar, to øvst og éin nedst*.

Slipesteinproduksjon har føregått svært lenge i området og slipesteinen finst òg på eit soknsegl frå 1720. Våpenet vart fastsett av kongen i 1943.. Det vart ikkje gjort nokon endringar i kommunen i samband med inndelingsreformene på 1950- og 1970-talet, men våpenet vart registrert hjå Patent- och registreringsverket ifølgje dei nye reglane for kommunevåpen i 1974.

Tettstader
----------

Det er to tettstader i Orsa kommun.

Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. Administrasjonssenteret er utheva.

| Nr. | Tettstad | Folketal |
| --- | --- | --- |
| 1. | **Orsa** | 5 278 |
| 2. | Skattungbyn | 266 |

Kjelder
-------

* Artikkelen var opphavleg basert på ei omsetjing av «Orsa kommun» på Wikipedia på svensk.
* «Orsa» på Store Norske Leksikon.

Fotnote
-------

1. ↑  «*I fält av guld tre röda orsaslipstenar, ordnade två och en*».
2. ↑  Per Andersson: *Svensk vapenbok för köpingar, municipalsamhällen och landskommuner 1863-1979*. Draking 1994

| * v
* d
* e
Kommunar i Dalarnas län i Sverige |
| --- |
|  | Avesta • Borlänge • Falun • Gagnef • Hedemora • Leksand • Ludvika • Malung-Sälen • Mora • Orsa • Rättvik • Smedjebacken • Säter • Vansbro • Älvdalen |  |
| Sjå òg: Liste over Sveriges kommunar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ISNI
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Operasjon Claymore** var ein aksjon som vart gjennomført av britiske og norske styrkar 4. mars 1941 i Svolvær, Stamsund, Henningsvær og Brettesnes. I Noreg er operasjon Claymore vorte kalla **Svolværraidet** og **Lofotraidet.**

Aksjonen vart utført av britiske og norske soldatar, som vart tekne til Lofoten av ein orlogsstyrke på fem britiske jagerar og to troppetransportskip. 52 norske soldatar frå Norwegian Independent Company No. 1 (Kompani Linge), blant dei Martin Linge, var med.

Claymore-operasjonen førte til at skip på tilsaman 19 000 tonn vart senka, blant anna eit tysk fabrikkskip (MS «Hamburg»), og 18 føretak vart øydelagt. 213 tyskarar og tolv NS-medlemmar vart tekne til fange. Blant den lokale folkesetnaden valde 314 å verta med over til Storbritannia.

Soldatar returnerer etter raidet 4. mars 1941
Eit anna viktig utfall av raidet var overtakinga av eit sett roterande hjul og kodebøker til ein Enigma-maskin frå den tyske armerte trålaren «Krebs». Dette førte til at britane kunne knekka dei tyske marinekodane ved Bletchley Park, og gjorde at allierte konvoiar kunne unngå tyske u-båt-samlingar.

På britisk side var ein godt nøgde med utfallet av Claymore. Operasjonen var rekna som eit døme på eit vellukka kommandooppdrag. 

Reichskommissar Josef Terboven beordra represaliar mot lokalfolkesetnaden og nærare 100 menneske vart arrestert. Desse vart først internert på Åneby i Hakadal og vart sommaren 1941 overført til Grini fangeleir.

Innsatsstyrken i Nord-Hålogaland Heimevernsdistrikt (HV-16) har teke namnet sitt etter operasjonen.

Sjå òg
------

* Operasjon Anklet (det andre Lofot-raidet, 26-28. desember 1941)
* Special Operations Executive

Referansar
----------

1. ↑  «Svolværraidet», *Norsk krigsleksikon 1940–45*, Oslo: Cappelen, 1995, s. 410.
2. ↑  West 2015, s. 10.

* *Denne artikkelen bygger på «Operasjon Claymore» frå Wikipedia på bokmål, den 20. november 2017.*

* West, Nigel (2015), *Double Cross in Cairo: the true story of the spy who turned the tide of war in the Middle East*, London: Biteback Publishing, ISBN 978-1-84954-796-3

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lofoten krigsminnemuseum Arkivert 2006-05-15 ved Wayback Machine.
| **Eysturoy** |
| --- |
|  |
| Geografi |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Øygruppe** | Færøyane

 |
| **Areal** | 286,3 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Færøyane |
|
| Demografi |
| **Folketal** | 11 069
 |

Kart over Færøyane med kommuneinndeling av 2005
**Eysturoy** ('Austøya', færøysk uttale ['estroi], forelda dansk skrivemåte *Østerø*) er den nest største øya av Færøyane. Øya ligg aust for hovudøya Streymoy.

* Flatevidd: 286,3 km²
* Folketal: 10 586 (31. desember 2002)
* Folketettleik: 37,0 Ew./km²
* Høgaste fjell: Slættaratindur på 882 moh. (høgast på Færøyane)
* Tal på fjell: 66

Verdt å sjå
-----------

* Eiði (pittoresk stad i eit dramatisk landskap)
* Gjógv (den naturlege hamna er eit populært fotomotiv)
* Gøta med museet *Blásastova*
* Varmekjelda frå Fuglafjørður ber bod om øyriket sitt vulkanske opphav.

På nordspissen av Eysturoy finn ein dei sagnomsuste basaltsøylene Risin og Kellingin.

Bygder og tettstadar
--------------------

Eiði, Elduvík, Fuglafjørður, Funningsfjørður, Funningur, Gjógv, Glyvrar, Gøtugjógv, Hellurnar, Innan Glyvur, Kolbeinargjógv, Lambareiði, Lambi, Leirvík, Ljósá, Morskranes, Nes (Eysturoy), Norðragøta, Norðskáli, Oyndarfjørður, Oyrarbakki, Oyri, Rituvík, Runavík, Saltangará, Saltnes, Selatrað, Skálafjørður, Skáli, Skipanes, Strendur, Svínáir, Syðrugøta, Søldarfjørður, Toftir, Undir Gøtueiði, Æðuvík.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
**Jørgen Tjønnstaul** (1. juli 1894–22. april 1985) var ein kjend spelemann frå Telemark. 

Jørgen vart fødd i Seljord, og var son av sogeseiaren Olav Tjønnstaul. Han lærde spel av faren først, og sidan av andre spelemenn i nærleiken. Då han var fire år, døydde mora og søstera Ingebjørg, og faren Olav døydde då han var seksten i 1910. Då reiste han frå Seljordshei og fann seg bustad i Rauland.

Jørgen var ein framifrå dansespelemann, og kjend som ein særs skapande kunstnar. Han spela aldri likt frå gong til gong. Gjennom opptak som er gjort, har det fest seg fire eller fem gode slåtteformer som har vore nytta i seinare år, mellom dei ei form av gangaren Førnesbrunen. Elles kunne Jørgen spela som det fall seg, og var ikkje støtt like nøye på om fela var i orden. Likevel var han ein omtykt dansespelemann. 

Elles sat Jørgen Tjønnstaul inne med mykje gamalt soge- og segnstoff etter faren. Han hadde og eit lag for gode replikkar, og det går mange hermer etter han, dei fleste vart samla i eit festskrift til nittiårsdagen hans. Det er sagt at han er meir sitert enn Henrik Ibsen mellom folk i øvre Telemark. Replikkane etter Tjønnstaulen var ofte av ein slik art at dei har vore sitert om lag slik andre subkulturar siterar Monty Python.

### Replikkar etter Jørgen Tjønnstaul

Knut Buen var mykje i lag med Tjønnstaulen den siste tida han sat på Vinje Aldersheim. Då fall desse orda: *Jau, det er då bra her, men det er kje noka framtid, veit du*.

Ein annan gong sa han: *Det er kje nokon djævel til, Knut. Det er berre noko kvinnfolki hev funne på for å skræme konn*. 

Då Tokkevassdraget vart bygd ut, var Jørgen frampå: *Ja, her bli ørken. Me lyt selja hestane og kaupe konn kamelar...*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)

 |
**Jørgen Wright Cappelen** (8. oktober 1805–10. juni 1878) var ein norsk bokhandlar og forleggar, grunnleggar av J. W. Cappelens Forlag. Ulrik Frederik Cappelen og Nicolai Cappelen var brørne hans.

Cappelen var frå Porsgrunn, der faren dreiv det stort med handel og som skipsreiar. Sjølv var han i ungdomsåra særleg oppteken av religiøse sprøsmål. Han planla å vert misjonær og utdanna seg i den retning i Basel i Sveits. Grunna sjukdom gav han opp den livsvegen. Han var interessert i religiøs litteratur og folkeopplysning. I 1829 opna han bokhandel i Christiania, og dreiv samstundes forlagsverksemd, slik brukvisa var. Både bokhandel og forlag dreiv han livet ut. J. W. Cappelens Forlag var i eiga til etterkomarar av han til 1984.

Frå 1851 til 1870 var Cappelen den aller fyrste formannen i Den norske Bokhandlerforening.

Cappelen døydde på storgarden Oppegård i Akershus.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Store norske leksikon

Litteratur
----------

* Einar Boyesen: *J.W. Cappelen 1805–1878: noen blad av norsk bokhandels og norsk kulturkamps historie*, Oslo 1953
* Harald L. Tveterås: *I pakt med tiden – Cappelen gjennom 150 år 1829-1979*, Oslo 1979
* Lambrecht Haugen: *Cappelen-slekten 1627-2008*, Rosendal 2008
**Tom Erik Olsen** (fødd 20. oktober 1974) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Kløfta i Akershus. Han vart i tida 1995-2004 noregsmeister fire gongar på 110 meter hekk, tre gongar i stavhopp og ein gong i lengdehopp.

Aktiv
-----

Olsen var ein allsidig friidrettsutøvar. Han deltok i tikamp og i spesialøvingane 100 meter, 110 meter hekk, stavhopp og lengdehopp. Høgst nivå nådde han i stavhopp, der han hoppa 5,60 meter i Oslo den 25. juli 2002. Åra 2000, 2002, 2004 vart han norsk meister i stavhopp, tok i alt 5 (3-1-1) NM-medaljar i øvinga. Flest NM-medaljar (4-3-2) henta han på korthekken, meister i 1998-2000 og 2003. Sommaren 2000 sette han personbeste i 110 m hekk med 14,00 sekund. I 1999 vart han noregsmeister i lengdehopp, same året som han presterte livsbeste i lengde med 7,57 meter og på 100 meter med 10,62 sekund. Begge desse bestenoteringane oppnådde han i eit tikampstemne i spanske Alhama de Murcia. Same staden i juni 2000 sanka han 7600 poeng i sitt livs beste mangekamp.

Olsen var medlem 1992-95 i Ullensaker/Kisa, 1996-2000 i SK Vidar og frå 2001 i Norna-Salhus.

Kjelder
-------


* friidrett.no
Tre ulike skrellarar.
**Skrellar** er ein reiskap til å skrella matvarer med, særleg grønsaker som poteter. Slike skrellarar kan ha namn etter hovudbruksområdet sitt, som **grønsakskrellar, rotskrellar, gulrotskrellar** eller **potetskrellar**. Til forskjell frå ein vanleg kniv har skrellarar høvelforma blad som er skarpt på innsida. Den motståande sida hindrar kniven frå å gå for djupt inn i det ein skreller. Skrellarar kan også brukast til strimling av råvarer.

Skrelling av potet med potetskrellar.
Historisk har ein brukt vanlege kjøkenknivar eller fruktknivar til å skrella med. På 1900-talet blei det utvikla ulike skrellarar som er blitt utbreidde over heile verda.

Utforming
---------

Utforminga av skrellaren kan variera mellom ulike område. Ein del skrellarar er best tilpassa for høgrehendte eller venstrehendte, medan andre passar like godt for bruk med begge hender.

Høvelbladet kan gå parallelt med skaftet på skrellaren, som på ein kniv, eller stå vinkelrett på han som på ein barberhøvel. Bladet kan sitja heilt fast i skaftet, eller det kan ha høve til å snurra. Blad kan vera av rustfritt stål, karbonstål eller keramisk materiale.

Mange skrellarar har også ein spiss i enden som ein kan nytta for å skjera ut grohol i ei potet.

Det finst også ein del humoristisk utforma skrellarar, til dømes gulrotskrellarar som har form som ei gulrot eller som ein blyantspissar.

Galleri
-------

* Ein enkel potetskrellar med blad parallelt med skaftet.Ein enkel potetskrellar med blad parallelt med skaftet.
* Frå topp til botn, ein kjøkenkvin, ein Zena Rex-skrellar og ein Jonas-skrellar.Frå topp til botn, ein kjøkenkvin, ein Zena Rex-skrellar og ein Jonas-skrellar.
* Fransk Econome-skrellarFransk *Econome*-skrellar
* Famos-skrellar med eit eple.*Famos*-skrellar med eit eple.
* Ein rett skrellar med fast blad som er utbreidd i Asia.Ein rett skrellar med fast blad som er utbreidd i Asia.
* Ein høvelforma skrellar med fast blad som er utbreidd i Kina.Ein høvelforma skrellar med fast blad som er utbreidd i Kina.
* Frå topp til botn, Zena Star- og Rex-skrellarar.Frå topp til botn, Zena Star- og Rex-skrellarar.

Kjelder
-------

1. ↑  «Veggie Peeler Julienne Carrot», *www.kuhnrikon.co.uk* (på engelsk), henta 25. august 2019
2. 1 2  «The Top Five Vegetable Peelers To Make Your Life Easier», *foodal.com*, henta 25. august 2019
3. ↑  Bram, Thursday, «A crafty carrot peeler», *CNET* (på engelsk), henta 25. august 2019
4. ↑  «Karoto : Luckies' pencil sharpener shaped vegetable peeler», *www.suck.uk.com* (på engelsk), henta 25. august 2019
**Jørn Utzon** (9. april 1918–29. november 2008) var ein dansk arkitekt som vart mest kjend for Sydneys hovudlandemerke, Operahuset.

Utzon utdanna seg til arkitekt på kunstakademiet i København, der han gjekk ut i 1942. Han drog til det nøytrale landet Sverige og sidan til Finland, der han arbeidde for den kjende finske formgjevaren Alvar Aalto. I tillegg til Gunnar Asplund og Frank Lloyd Wright hadde Aalto stor innverknad på verka hans.

Operahuset, ved hamna i Sydney
Foto:
Bjarte Sorensen
 

Då krigen var slutt drog Utzon tilbake til Danmark med familien, og starta sitt eige arkitektkontor. Han byrja å reise mykje, i Nord-Amerika og Asia (Kina, Japan og India). I 1947 arbeidde han nokre månader i Marokko, der den islamske arkitekturen fekk mykje å seie for utviklinga hans.

Utzon var framleis ein ukjend arkitekt då han vann konkurransen om å byggja eit operahus i Sydney. 
Han flytta til byen i 1962 for å kunne følgja arbeidet på nært hald, men etter eit regjeringsskifte i delstaten New South Wales fekk han ikkje betaling lenger. Han drog bort frå landet og prosjektet i 1966, utan å ha fått fullført interiøret. Sidan vart bygget omarbeidd og fullført av Peter Hall, David Littlemore og Lionel Todd. Operaen vart offisielt opna av dronning Elizabeth II den 23. oktober 1973.

Frå 1985 byrja sønene Jan og Kim å samarbeida med faren, og etter at Jørn Utzon trekte seg tilbake har dei drive firmaet Utzon Architects vidare. Dei fekk mellom anna oppdraget med å overvaka restaureringa av Operahuset i Sydney, særleg interiøret.

Andre verk av Utzon
-------------------

Bagsværd kyrkje
Foto:
Erik Christensen
 

* Sitt eige hus i Hellebæk, 1952
* Romarhusa i Helsingør, 1958
* Fredensborghusa, 1962
* Silkeborg Museum, 1963
* Teater i Zürich i Sveits, 1964
* Farum bysenter, 1966
* Sportsstadion i Jeddah i Saudi-Arabia, 1967
* Parlamentsbygningen i Kuwait, 1972
* Bagsværd kyrkje, 1976
* Paustians Hus ved hamna i Københavns, 1986
* Musikkhuset i Esbjerg saman med sonen Jan Utzon.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 
* *Jørn Utzon* på Kunstindeks Danmark / Weilbachs Kunstnerleksikon

Film
----

* The Edge of the Possible Arkivert 2005-06-14 ved Wayback Machine. 58 minute documentary, 1998, Dir: Daryl Dellora, Film Art Doco Pty Ltd

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Koordinatar: 75°28′S 26°18′W﻿

**McDonald Ice Rumples** er ein ishaug på Bruntisen på grensa til Weddellhavet i Antarktis. Han dekkjer eit område på 5 x 4 km. 

Han er kalla opp etter briten Allan McDonald frå British Association of Magallanes ved Punta Arenas som i juli 1916, hjelpte Ernest Shackleton å få nok mildlar til å sende ein skonnert, «Emma», for å redde dei 22 mennene som var forliste på Elefantøya i løpet av Endurance-ekspedisjonen. Shackleton kalla derfor opp ein isbre etter McDonald, men forsøk på å lokalisere denne breen sidan har vore mislukka, så denne ishaugen vart kalla opp etter McDonald i staden for. 

Under det internasjonale geofysiske året hadde Royal Society ein base i nærleiken (1955–59) og var kjende med denne haugen. I 1957 var den største høgda over isbremmen rundt kring 18 meter, nokre få hundre meter frå isfronten.

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «McDonald Ice Rumples» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Anders Hoff** (fødd 18. januar 1956) er ein tidlegare friidrettsutøvar frå Hitra i Sør-Trøndelag som vart noregsmeister 1977 i sleggjekast, og i tillegg vann fem sølv- og fire bronsemedaljar i same øvinga i tida 1977-86. I den same perioden tok han også ein sølvmedalje og to bronsemedaljar i diskoskast i NM-tevlingar. Han var medlem i IL Trond og sidan Minerva.

Med eit kast på 63,14 meter, 10 cm kortare enn hans ferske personbeste, overraska Hoff med å vinne sleggjetevlinga under friidretts-NM på Lillehammer i 1977. NM-gullet vart hans einaste, ettersom Richard Olsen var den nasjonale einaren i øvinga i åra kringom 1980. 

Etter at han la opp, var Hoff norsk landslagstrenar for kastøvingane frå 1986 til 1993. Mellom andre han ansvar for karar som Lars Arne Nilsen og Georg Andersen, to utøvarar som hausta heider og kom i vanry.

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1977 i Lillehammer: Gullmedalje i sleggjekast, sølv i diskoskast
* 1978 i Steinkjer: Bronsemedalje i sleggjekast og i diskoskast
* 1979 i Larvik: Sølvmedalje i sleggjekast
* 1980 i Bodø: Sølvmedalje i sleggjekast
* 1981 i Haugesund: Sølvmedalje i sleggjekast, bronse i diskoskast
* 1982 i Porsgrunn: Sølvmedalje i sleggjekast
* 1983 i Trondheim: Bronsemedalje i sleggjekast
* 1985 i Bærum: Sølvmedalje i sleggjekast
* 1986 i Sandnes: Bronsemedalje i sleggjekast

### Personlege rekordar

* Diskoskast: 58,62 m (1981)
* Sleggjekast: 68,22 m (1981)

Kjelder
-------

* friidrett.no
Riss av dei tempererte delane av verda.

██ Kaldt temperert (borealt) klima
██ Varmt temperert klima

**Temperert klima** er ei klimasone ein grovt sett finn mellom tropane og polarsirklane. Klimasona utgjer gruppe C i Köppen si klimaklassifisering. Område med temperert klima har sjeldan brå overgangar mellom sommar og vinter, og er derfor kjenneteikna av fire årstider. Klimaet har òg gjerne ustabilt vêr, med sol ein dag og regn den neste. Det ustabile vêret har ein både om sommaren og vinteren. 

Den nordlege tempererte sona strekkjer seg frå Krepsen sin vendekrins rundt 23,5ºN til polarsirkelen på 66,5ºN, medan den sørlege tempererte sona strekkjer seg frå Steinbukken sin vendekrins rundt 23,5ºS til den sørlege polarsirkelen ved 66,5ºS. 

Dette klimaet har ein middeltemperatur over 10 °C i dei varmaste månadene, og i dei kaldaste månadane ein middeltemperatur mellom −3 °C og 18 °C. Innanfor desse grensene har ein fleire klimatiske undertypar, som i hovudsak vert plassert i to kategoriar: **Kontinentalklima** og **maritimt klima**.

Det maritime klimaet er påverka av havet, som fører til forholdsvis små temperaturendringar gjennom året. I dei tempererte sonene er vinden hovudsakleg vestleg, slik at dei vestlege område av kontinenta stort sett har maritimt klima. Slike område inkluderer Vest-Europa og vestlege delar av Nord-Amerika. 

Det kontinentale klimaet finn ein vanlegvis i indre område med varmare somrar og kaldare vintrar. Avstanden til havet er den største årsaka til dette. I Nord-Amerika fungerer Rocky Mountains som ein stor mur som hindrar den maritime luft frå vest å kome inn over kontinentet. I Europa har ein ikkje tilsvarande fjellrekkjer, og den maritime lufta kan trenge lenger inn på kontinentet. 

Ideen om ei temperert sone vart først lagt fram av grekaren Aristoteles. Han sa at jorda var delt inn i tre forskjellige klimasoner, basert på avstanden frå ekvator. Sjølv om dette var ei svært enkel inndeling, var ideen rett. 


| Klimasoner i Köppen si klimaklassifisering |
| --- |
| **Gruppe A: Tropisk** — Regnskog (Af) - Monsun (Am) - Savanne (Aw, As) |
| **Gruppe B: Tørt** — Ørkenklima (BW) - Steppe (BSh, BSk) |
| **Gruppe C: Temperert** — Fuktig subtropisk (Cfa, Cwa) - Maritimt (Cfb, Cwb, Cfc) - Middelhavsklima (Csa, Csb) |
| **Gruppe D: Kontinentalt** — Fuktig kontinentalt (Dfa, Dwa, Dfb, Dwb) - Subarktisk (Dfc, Dwc, Dfd) |
| **Gruppe E: Arktisk** — Tundra (ET) - Permafrost (EF) - Alpint (ETH) |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
|  |
| --- |
| **Raudflamingo** |
| Raudflamingo, Phoenicopterus ruberRaudflamingo, *Phoenicopterus ruber* |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av raudflamingo Utbreiinga av raudflamingo |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Phoenicopteriformes |
| **Familie:** | Flamingoar Phoenicopteridae |
| **Slekt:** | Flamingoar *Phoenicopterus* |
| **Art:** | **Raudflamingo** *P. ruber* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Phoenicopterus ruber***Linnaeus, 1758 |

**Raudflamingo** (*Phoenicopterus ruber*) er ein av dei seks artane som utgjer slekta *Phoenicopterus*, einaste slekta i flamingofamilien, *Phoenicopteridae*. Raudflamingoen hekkar på Galapagosøyane, ved kysten av Colombia og Venezuela med øyane utanfor, på Yucatán-halvøya i Mexico, og i det nordlege Karibia inklusive øyane Bahamas, Hispaniola, Cuba og Turks- og Caicosøyane. I Florida har det vore gjort mange observasjonar av denne fuglen, dei fleste er rekna for å vere rømlingar frå parkar. Raudflamingo er nasjonalfugl på Bahamas.

Raudflamingoen har kroppslengd på 120-140 cm, hannar veg ca. 2,8 kg og hoer ca. 2,2 kg. Artsnamnet kjem av at mykje av fjørdrakta har rosa farge. Den rosenraude farga skil raudflamingoen frå den mykje bleikare rosenflamingoen, *P. roseus*. Vengdekkfjørene er raude, og dei primære og sekundære svingfjørene er svarte. Nebbet er rosa og kvitt med avgrensa svart spiss, og beina er heilt rosa. Lyden frå raudflamingoen er som tuting frå gjæser.

Raudflamingo med egg. Foto: John Harrison

Hovudskalle
Flamingoegg
Til likskap med dei næraste slektningane føretrekk raudflamingoar habitat med salthaldige laguner, mudderbankar eller grunne innsjøar med ferskvatn eller brakkvatn. Som andre flamingoar, får dei eit kalkkvitt egg i kullet, det skjer mellom mai og august. Ruginga tar frå 28 til 32 dagar, begge foreldra har omsut for ungane i ein periode på opp til 6 år då dei vert kjønnsmodne. Forventa levetid er ca. 40 år, det er av det lengste blant fuglar. 

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Raudflamingo |
| Svensk | Karibisk flamingo, kubaflamingo, rosenflamingo |
| Engelsk | American Flamingo, Caribbean Flamingo |
| Tysk | Rosaflamingo |
| Fransk | Flamant des Caraïbes, Flamant de Cuba, Flamant rouge |
| Spansk | Flamenco del caribe |
| Russisk | Krasnyj flamingo (Красный фламинго) |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Raudflamingo» frå Wikipedia på engelsk, den 5. juli 2009.*

### Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Raudflamingo**
Nobelprisen  

Nobels fredspris  
1947

**Quaker Peace & Social Witness** (**QPSW**), tidlegare kjent som **Friends Service Council** og **Quaker Peace and Service** er ein av dei sentrale komitéane i det britiske årsmøtet til Venesamfunnet - Kvekarane - i Storbritannia. Organisasjonen jobbar for å fremja likskap, rettferd, fred, enkelheit og sanning gjennom dei britiske kvekarane, i samarbeid med både lokale og internasjonale pressgrupper. I 1947 delte organisasjonen, som då heitte *Friends Service Council* Nobels fredspris med den amerikanske motparten, American Friends Service Committee.

Organisasjonen jobbar både i Storbritannia og globalt. QPSW driv m.a. freds- og hjelpearbeid i Uganda, det tidlegare Jugoslavia, Midtausten og Sør-Asia samt gjennom SN.

Røtene til QPSW ligg i misjonsarbeidet som vart gjort i kvekarorganisasjonen *Friends Foreign Mission Association* (1868–1927). Då misjonsarbeidet avtok, slo misjonsorganisasjonen seg saman med *Council for International Service* (1919–1927) og skipa *Friends Service Council* i 1927. Organisasjonen bar namnet *Quaker Peace and Service* frå 1979–2000, og er kjent som *Quaker Peace & Social Witness* sidan 2001.

Kjelder
-------

1. ↑   Nobels fredspris 1947

* *Denne artikkelen bygger på «Quaker Peace & Social Witness» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Quaker Peace and Social Witness**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* QPSW si nettside Arkivert 2012-04-15 ved Wayback Machine.
* Quaker United Nations Office
* Mundus – Arkiva til QPSW
Kunstnarisk førestilling av ein raud dverg.
**Raude dvergar** er ein type små og relativ kjølige stjerner i hovudserien på Hertzsprung-Russell-diagrammet. Dei er enten seine-K- eller M-stjerner og er den vanlegaste stjernetypen i galaksen. Dei har ein masse på mindre enn halvparten av sola (ned til omtrent 0,075 solmassar, under ligg dei brune dvergane) og ein overflatetemperatur på mindre enn 3500 K.

Karakteristikkar
----------------

Raude dvergar har veldig små massar; ikkje meir enn 40 % av massen til sola. Som ein konsekvens av dette har dei relativt låge temperaturar i kjernane og energien blir frigitt sakte gjennom fusjon av hydrogen til helium igjennom proton-proton-kjeda. Difor sender raude dvergar ut lite lys, nokre gongar so lite som 1/10 000 av det lyset sola sender ut. Sjølv dei største raude dvergane sender ut berre omtrent 10 % av solluminositeten.

Generelt sett transporterer raude dvergar energi ifrå kjernen til overflata ved hjelp av konveksjon. Konveksjonen føregår av di det indre av stjerna er opakt og har ein relativt høg tettleik samanlikna med temperaturen. Grunna dette blir det vanskelegare for fotona å reisa mot overflata igjennom stråling. Konveksjonen tar over energitransporten sidan han er meir effektiv.

Sidan raude dvergar er heilkonvektive, samlar det seg ikkje helium i kjernen slik at dei kan fusjonera meir av hydrogenet før dei forlet hovudserien. Soleis har raude dvergar ein enorm estimert levetid; ifrå titals milliardar til billionar av år, alt etter kor massive dei er (massive stjerner har generelt kortare levetid enn mindre stjerner). Desse levetidene er lengre enn den estimerte levetida til universet.

Planetar
--------

Slik førestiller ein kunstar seg ein gassplanet i bane rundt ein raud dverg.
Ein ekstrasolar planet med ein masse lik Neptun, eller 17 jordmassar, blei oppdaga i bane rund den raude dvergen Gliese 581 i 2005. Han går i bane rundt Gliese 581 i ein avstand på 0,04 AE og har ein estimert overflatetemperatur på 150 °C, trass i den dimme moderstjerna. Seinare fann ein planet til; og i 2007 fann ein ein mogleg habitabel planet, Gliece 581 c, med ein estimert masse på 5,03 jordmassar, i bane rundt stjerna.

Den raude dvergen OGLE-2005-BLG-390L har òg ein planet krinsande rundt seg. Planeten har ein masse på 5,5 jordmassar og ein overflate temperatur på omtrent -220 °C (56 K). Han krinsar rundt stjerna med ein avstand på 390 millionar kilometer eller 2,6 AE og blei oppdaga i 2006.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Red dwarf» frå Wikipedia på engelsk, den 19. april 2008.*

Fotnotar

1. 1 2  Michael, Richmond (10. november 2004). «Late stages of evolution for low-mass stars». Rochester Institute of Technology. Henta 19. september 2007.
2. ↑  Chabrier, G.; Baraffe, I.; Plez, B. (1996). «Mass-Luminosity Relationship and Lithium Depletion for Very Low Mass Stars». *Astrophysical Journal Letters* **459**: L91-L94. Henta 19. september 2007.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
3. ↑  Thanu Padmanabhan (2001). *Theoretical Astrophysics*. Cambridge University Press. s. 96-99. ISBN 0-521-56241-4.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
Pradomuseet
**Pradomuseet** (spansk *Museo del Prado*) er eit kjent kunstmuseum i Madrid, som inneheld ei av verdas fremste kunstsamlingar. Det ligg ved promenadstrøket Paseo del Prado.

Prodomuseet vart bygt i 1785 og inneheld meir enn 2 200 måleri. Samlingane vert haldne for å vere av dei aller fremste i Europa, fleire måleri vert rekna for meisterverk. Utvalet av eldre spansk målarkunst er eineståande, men museet omfattar også ein hel del italienske og nederlandske måleri. Av kunstnarar representert i Prado finst mellom anna Francisco de Goya og Diego Velázquez, det finst og eit måleri av Rembrandt.

Spansk kunst frå seinare tid, etter år 1900, finst i Museo Reina Sofía.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «sv:Pradomuseet» frå Wikipedia på svensk, den 31. august 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Museo del Prado Arkivert 2006-08-27 ved Wayback Machine. offisiell webside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Praděd** (tysk *Altvater*) er det høgaste fjellet i Hrubý Jeseník-fjella og Tsjekkisk Schlesien , og det fjerde høgaste fjellet i Tsjekkia med ei høgd på 1 491 m. Den årlege middeltemperaturen her er om lag 1 °C. På toppen av fjellet står eit 162 meter høgt TV-tårn, og den øvre plattforma her vert brukt som utkikkspunkt.

Historia om tårnet
------------------

Den første bygningen på fjellet vart eit 32 meter høgt vakttårn av stein. Det vart bygd mellom 1903 og 1912 av sudettyskarar som ein turistattraksjon. Sidan alle tyskarar vart kasta ut av Tsjekkia etter den andre verdskrigen, vart ikkje tårnet vedlikehaldt, og kollapsa 2. mai 1959. 

TV-tårnet vart bygd mellom 1968 og 1983. Det ligg ein restaurant i tårnet, som ein kan nå via bilveg. Frå utkikksplattforma kan ein sjå Tatrafjella, Litle Fatra og Alpane.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Praděd» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mars 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
| **Ratingen** |
| --- |
| Schloss Landsberg i Ratingen Schloss Landsberg i Ratingen |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
|  | 


 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis |  Tyskland  Nordrhein-Westfalen  Düsseldorf  Mettmann |
| Grunnlagd | Før 849 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  88,72 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 93 150   1 050/km² |
| Koordinatar | 51°18′0″N 06°51′0″E﻿Koordinatar: 51°18′0″N 06°51′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 35-180 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 40878–40885 |
| Telefon-retningsnummer | 02102 |
| Bilnummer | ME |
| **Heimeside:** www.ratingen.de |

**Ratingen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 95 000 innbyggjarar. Byen ligg i *kreisen* Mettmann i den nordvestlege delen av Berg, om lag 12 km nordaust for Düsseldorf.

Historie
--------

Ratingen vart grunnlagd før 849. Sidan mellomalderen har Ratingen høyrt til grevane og seinare hertugane av Berg. 11. desember 1276 fekk Ratingen byrettar. Ratingen var ein av fire stader i Berg som opplevde ein økonomisk vekst på slutten av mellomalderen, men som stoppa opp under trettiårskrigen. I byrjinga av industrialderen byrja dei første fabrikkane å dukke opp i 1783. I 1815 vart Ratingen ein del av Preussen.

Etter relativt få skadar under den andre verdskrigen opplevde Ratingen ein vekst i 1960- og 1970-åra. Fleire internasjonale selskap (særleg innan IT-industrien) slo seg ned i byen, som Vodafone, Sun Microsystems, Hewlett-Packard, SAP, CEMEX, Tiptel og Esprit

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Ratingen frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |