recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Frentorish Bowie**, kjend som **Tori Bowie** (27. august 1990–23. april 2023) var ein USA-amerikansk friidrettsutøvar frå Sand Hill i delstaten Mississippi som vart verdsmeister på 100 meter i 2017. Ho har òg vunne gull i 4 x 100 m stafett under Sommar-OL 2016 og VM i friidrett 2017.

Karriere
--------

Bowie tok steget opp i den nasjonale eliten i sprint og lengdehopp i 2013-sesongen, med personbeste 11,14 på 100 m og 6,91 i lengde. I 2014 vann ho 200 meter i DL-stemnet i Eugene på ny pers, 22,18. Ho vann 100-meteren i tre DL-stemne og sette ein glitrande personleg rekord med 10,80 i Monaco. I 2015 vann ho bronsemedaljen på 100 m då ho debuterte i friidretts-VM 2015.

OL-sesongen 2016 flytta Bowie sine personlege rekordar til 10,78 på 100-meter og 21,77 sekundar på 200-meter, begge oppnådd i Eugene i delstaten Oregon. Ho tok sølv på 100 meter, bronse på 200 m og fullførte medaljehaustinga då ho sprang USA inn til gull i 4 x 100 m stafett, etter at Tianna Bartoletta, Allyson Felix og English Gardner hadde lagt grunnlaget.

Under verdsmeisterskapen 2017 i London stupte ho over målstreken og tok gullmedaljen på 100 meter, ein hundredels sekund framom Marie-Josée Ta Lou frå Elfenbeinskysten. Ho deltok ikkje på 200 meter, men fekk gleda av å sikre eit nytt gull til USA i 4 x 100 m stafett, saman med Aaliyah Brown, Allyson Felix og Morolake Akinosun.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2015 i Beijing: Bronsemedalje på 100 m – 10,86
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Gull i 4 x 100 m stafett (41,01), sølv på 100 m – 10,83, bronse på 200 m – 22,15
* VM 2017 i London: Gull på 100 m – 10,85, og i 4 x 100 m stafett (41,82)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tori Bowie» frå Wikipedia på engelsk, den 13. august 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Verdsmeisterskapen på skeiser 2022 i firkamp** vart avvikla i Vikingskipet på Hamar laurdag 5. og sundag 6. mars. 20 menn og 14 kvinner frå 18 ulike land deltok i meisterskapen. Det var åttande gongen Vikingskipet var arena for ein verdsmeisterskap i firkamp.

Svenske Nils van der Poel vart verdmeister etter å ha vore suverent best både 5 000 meter og på mila. Denis Morozov frå Kasakhstan var bestemann på 500 meter, medan Bart Swings som representerte Belgia sigra på 1500 meter.

Irene Schouten frå Nederland vart verdsmeister i kvinneklassa, ho vann også 3 000-meterløpet. Japanske Miho Takagi skreid inn til triumf på dei kortaste distansane, medan tsjekkiske Martina Sáblíková atter ein gong fekk bestetid på 5 000-meteren.

Dei fire norske deltakarane vart nummer 4 Peder Kongshaug og Ragne Wiklund, 5 Sander Eitrem, 14 Sofie Karoline Haugen og 18 Kristian Ulekleiv.

Skeise-VM 2022
--------------

### Menn


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Nils van der Poel |  Sverige | 148,696 |
| Sølv | Patrick Roest |  Nederland | 149,836 |
| Bronse | Bart Swings |  Belgia | 150,218 |
| 4 | Peder Kongshaug |  Noreg | 151,098 |
| 5 | Sander Eitrem |  Noreg | 151,328 |
| 6 | Riku Tsuchiya |  Japan | 151,959 |
| 7 | Davide Ghiotto |  Italia | 152,420 |
| 8 | Ethan Cepuran |  USA | 153,199 |
| 9 | Emery Lehman |  USA | 111,224 |

Dato: 5.–6. mars  

  

### Kvinner


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Irene Schouten |  Nederland | 158,974 |
| Sølv | Miho Takagi |  Japan | 159,305 |
| Bronse | Antoinette de Jong |  Nederland | 159,798 |
| 4 | Ragne Wiklund |  Noreg | 159,858 |
| 5 | Martina Sáblíková |  Tsjekkia | 161,118 |
| 6 | Merel Conijn |  Nederland | 161,473 |
| 7 | Nana Takagi |  Japan | 162,032 |
| 8 | Ayano Satō |  Japan | 163,222 |
| 9 | Nadezjda Morozova |  Kasakhstan | 119,836 |

Dato: 5.–6. mars

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wereldkampioenschappen schaatsen allround 2022» frå Wikipedia på nederlandsk, den 28. januar 2024.*
Miho Takagi (fødd 22. mai 1994) er ein japansk skeiserennar som vart verdsmeister i firkamp 2018 og sprint-firkamp i 2020, samt olympisk meister i lagtempo 2018 og på 1000 meter i 2022. Perioden 2015-24 vann ho fem gullmedaljar i distanse-VM, tre i lagtempo og to individuelt.

Aktiv
-----

Saman med systera Nana Takagi og Ayaka Kikuchi vann ho i lagtempo ved VM 2015 i enkeltdistansar. Året etter vart ho nummer tre på fellesstarten og nummer to i lagtempo ved distanse-VM 2016 i Kolomna. I byrjinga av mars 2016 kom ho på sjetteplass i Skeise-VM i Berlin. Februar 2017 vann ho bronsemedaljen på 1500 m og ho fekk sølv i lagtempo ved distanse-VM i Gangwon. Ho kom så på bronseplassen ved Skeise-VM 2017 på Hamar fyrste helga i mars.

Under Vinter-OL 2018 i Pyeongchang vann Takagi gullmedalje i lagtempo, sølvmedaljen på 1500 meter og bronsemedaljen på 1000 meter. I mars 2018 vart ho [[ |verdsmeister]] i Amsterdam. Vinteren 2019 tok ho fyrst sølv på 1500 m og gull i lagtempo ved distanse-VM i Inzell. Sidan vann ho sølvmedaljen ved sprint-VM i Heerenveen, samt i Skeise-VM 2019 i Calgary. Ei veke etter verdsmeisterskapen, sette ho i Calgary verdsrekord på 1500 meter med 1.49,83. I februar 2020 sikra ho seg VM-gull nummer tre i lagtempo ved meisterskapen i Salt Lake City, der ho også fekk bronsen på 1500-meteren. På tampen av månaden vart ho verdsmeister i sprint på Hamar.

Under dei olympiske vinterleikane 2022 i Beijing vann Takagi gull på 1500 m og sølv på så vel 500 m som på 1000 m og i lagtempo. Sidan kom ho på andreplassen ved Skeise-VM på Hamar, bak nederlandske Irene Schouten. Etter to bronsemedaljar ved distanse-VM 2023 i Heerenveen, revansjerte Takagi seg ved å vinne gull på dei same to distansane, 1000 og 1500 m, ved distanse-VM 2024 i Calgary.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Miho Takagi» frå Wikipedia på engelsk, den 22. mars 2024.*
Berar i Jerusalem med femti tomme bensinkanner på ryggen. Foto: Mellom 1914 og 1918

**Berar** er ein person som har som arbeid å bera noko for andre. Dette kan vera i samband med reise, til dømes på togstasjonar eller ved fjellklatring og andre ekspedisjonar. Børa til ein berar er gjerne tung, og kan omfatta proviantar, utstyr og bagasje.

Historisk har ein brukt menneske til å bera ting meir enn i dag, når mykje av beringa er overteken av maskinar i mange samfunn. Berarar er framleis i bruk i utviklingsland og på stader med ulendt eller veglaust terreng, som fjell eller tjukk skog. Dei kan også vera tilsette av historiske grunnar, til dømes ein pikkolo for å gje hotell eit tradisjonelt eller luksuriøst preg.

Galleri
-------

* Teining frå 1890 av kvinner som ber bagasje for ein turist på Capri.Teining frå 1890 av kvinner som ber bagasje for ein turist på Capri.
* Atelierfoto av ein tyrkisk berar mellom 1880 og 1900.Atelierfoto av ein tyrkisk berar mellom 1880 og 1900.
* Berar på Madagaskar rundt 1900.Berar på Madagaskar rundt 1900.
* Berarar i Korea rundt 1900.Berarar i Korea rundt 1900.
* Berarar ved Haag jernbanestasjon i 1921.Berarar ved Haag jernbanestasjon i 1921.
* Berar på Kilimanjaro i 2015.Berar på Kilimanjaro i 2015.

Sjå også
--------

* Kuli

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Porter (carrier)» frå Wikipedia på engelsk, den 10. september 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC

 |
**Abakan** (russisk Абакан; khakasisk Ағбан) er ein by i Sibir i Russland og hovudstad i republikken Khakasia. Innbyggjartalet er om lag 160 000 (2005). Byen ligg sentralt i Minusinsksenkinga der Abakanelva renn ut i elva Jenisej, rundt 3400 km aust for Moskva. 

I 1675 vart det bygd eit russisk fort her, på ordre av Peter den store, som del av prosessen med å underleggje Khakasia russisk kontroll. Han var òg kjend som *Abakansk*. I Det russiske keisardømet. I 1780-åra oppstod landsbyen *Ust-Abakanskoje* i same området, og fram til 1914 var busetnad kjend under dette namnet. Frå 1914 til 1924 heitte byen *Abakan* og frå 1925 til 1931 *Khakassk*. I 1931 endra landsbyen namn til Abakan og fekk bystatus. Innbyggjartalet var då 10 665.

Frå 1991 er Abakan hovudstad i republikken Khakasia. Byen har tre jernbanelinjer , elvehamn og flyplass. Her er òg universitet.

Abakan var (saman med Tajsjet) ein av endestasjonane på Abakan-Tajsjet-jernbanen. Han er i dag eit viktig jernbaneknutepunkt mellom tre jernbanelinjer. Byen har ei elvehamn, ein lufthamn, industriverksemder, Khakasia statlege universitet, og tre teater. Han har òg eit kommersielt senter som produserer fottøy, matvarer og metallprodukt.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettportal
* Gatebilete

| * v
* d
* e
Byar i Khakasia |
| --- |
| Hovudstad: Abakan |
| Våpenskjoldet til Khakasia | Abaza · Tsjernogorsk · Sajanogorsk · Sorsk | Flagget til Khakasia |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Rigmor Dam** (fødd 18. desember 1971 i Tórshavn) er ein færøysk kommunikasjonsrådgjevar, journalist og politikar som representerer partiet Javnaðarflokkurin. Ho var medlem av det færøyske Lagtinget 2011–2019 og kulturminister på Færøyane 2015–2019.

Familie
-------

Dam er dotter av Durita og Bergur P. Dam. Farfaren er den tidlegare, sosialdemokratiske statsministeren Peter Mohr Dam, mens tidlegare statsminister Atli Dam og tidlegare minister Helena Dam á Neystabø, også sosialdemokratar, er hennar farbror og kusine. Rigmor Dam er gift med forfattar Arnbjørn Ó. Dalsgarð, som ho har tre barn med.

Bakgrunn
--------

Dam vaks opp i både Tórshavn og København. Ho har studentereksamen frå Føroya Studentaskúli fra 1991, lærarutdanning frå Blaagaard Statsseminarium frå 1998 og årsstudium i journalistikk og samfunnsvitskap fra høvesvis Danmarks Journalisthøjskole og Roskilde Universitetscenter. Dam underviste i folkeskulen i Tórshavn fram til 2005. Frå 2006 til 2010 var ho journalist ved eit mediehus i Tórshavn, der ho for det meste arbeidde for dagsavisa *Sosialurin*. I 2010 blei ho tilsett som kommunikasjonsrådgjevar i fagforbundet for offentlege tilsette på Færøyane.

Politisk karriere
-----------------

Dam byrja sitt politiske virke i Sosialistiskt Ungmannafelag. Mens ho studerte i København, var ho redaktør i *Oyggjaskeggi*, eit tidsskrift for færøyske studentar. Ho har hatt styreverv i kvinnerørsla på Færøyene. Dam har vore innvald på Lagtinget sidan 2011. Ho var nestformann i Lagtingets velferdskomité og medlem av kulturkomiteen frå 2011 og fram til regjeringsdanninga i 2015, då ho blei kulturminister. Ho trekte seg som kulturminister i januar 2019 etter store budsjettoverskridingar ved skuleutbygginga i Marknagil i Tórshavn – det hittil største byggjeprosjektet på Færøyane.

Kjelder
-------

1. ↑  «Rigmor Dam» (på færøysk). Javnaðarflokkurin. Henta 27. august 2016.
2. 1 2  «Rigmor Dam» (på færøysk). kveik.fo. Arkivert frå originalen 2. mai 2016.
3. ↑  «Rigmor Dam» (på dansk). Kommunikationsforum. Henta 27. august 2016.
4. ↑  «Rigmor Dam» (på færøysk). Løgtingið. Arkivert frå originalen 26. januar 2016. Henta 27. august 2016.
5. ↑  Olavson, Rógvi og Johannesen, Johnsigurd (21. januar 2019). «Rigmor Dam tekur fulla ábyrgd av játtan til Glasir» (på færøysk). Kringvarp Føroya. Henta 6. februar 2019.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
6. ↑  «Bygger BIG på Færøerne». *BygTek* (på færøysk). 8. november 2013. Henta 6. februar 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Rigmor Dam» frå Wikipedia på bokmål, den 27. mars 2024.*
**Hans Arnesson Urdahl** (18. juni 1769–21. september 1829) var ein norsk kontorist, lensmann, gardbrukar og stortingsmann frå Luster i Sogn. Han var far til Sølfest Hansson Urdahl og Hans Hansson Urdahl.

Urdahl var son til lensmannen i Luster. I yngre år arbeidde han på kontoret til sorenskrivaren i Indre Sogn. Sidan var han brukar av garden Bringe i heimbygda, dit han var gift. Seinare var han så gardbrukar på Saude, også i Luster. År 1807 vart Urdahl lensmann i Luster etter far sin, ei stilling han hadde til han døydde.

Urdahl var valmann då det i 1814 vart halde val til riksforsamlinga på Eidsvoll. På Stortinget 1815-16 var han 4. representant frå Nordre Bergenhus amt, medlem av komiteen for juridiske gjenstandar. Grunna sjukdom var han permittert frå 19. september 1815. Til Stortinget 1821-22 var han 1. varamann. Han møtte då i 1822 frå den 30. oktober i staden for Absalon Olsson Vereide.

Urdahl døydde på garden sin Saude i 1829.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Hans Arnesson Urdahl NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Guro Katharina Helwig Vikør** (fødd 22. september 1950 i Ulvik) er ein norsk diplomat. Ho har vore norsk ambassadør til Bulgaria og Slovenia.

Karriere
--------

I 1979 byrja Vikør på Utanriksdepartementets aspirantkurs. Ho blei byråsjef i 1993 og underdirektør i 1999. I 1999 blei Vikør utnemnd til generalkonsul i Miami i USA. Ho arbeidde deretter med kvinne- og likestillingsspørsmål som seniorrådgjevar i Utanriksdepartementet. Vikør blei i 2008 utnevnt til ambassadør i Slovenia. I 2012 blei ho utnemnd til ambassadør i Bulgaria.

Utmerkingar
-----------

I 2009 forfremja Kong Harald Vikør til kommandør av Den Kongelege Norske Fortenesteordenen «for embetsfortjeneste.»

Kjelder
-------

1. ↑  Offisielt fra statsråd, 9. april 1999.
2. ↑  Offisielt frå statsrådet 23. mai 2008.
3. ↑  Offisielt fra statsråd 1. juni 2012, regjeringen.no, besøkt 23. juni 2012.
4. ↑  Tildeling av ordener og medaljer: Søk i arkivet, kongehuset.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Guro Katharina Vikør» frå Wikipedia på bokmål, den 22. mars 2024.*
**Hans Jakob Horst** (7. november 1848–17. mars 1931) var ein norsk skulemann, bankdirektør og politikar for Venstre.

Horst var fødd i Hammerfest, der far hans ei tid var kjøpmann. Han voks sidan opp i Tromsø, der han vart student frå Tromsø skole i 1867, cand. philol. vart han i 1874. I hovudstaden var han lærar ved Qvams skole 1871-73 og Maribogatens skole 1874-75. 1875 vart han adjunkt i heimbyen, overlærar 1886 og så rektor ved Tromsø høiere skole i perioden 1892-1908. Perioden 1909-26 var han direktør for Noregs Hypotekbank.

Horst var aktiv i lokalpolitikken i Tromsø, satt i bystyret i fleire periodar og var ordførar frå 1887 til 1890.

Horst var stortingsrepresentant for Venstre i periodane 1889-1903 og 1906-09, odelstingspresident i perioden 1892-99, lagtingspresident i perioden 1900-03. På alle tingsamlingane representerte han Tromsø og Bodø, med unnatak for den siste, då han var vald for Tromsø åleine. Horst var medlem av kyrkjekomiteen i alle år på Stortinget, sekretær i 1891 og frå 1892 formann i alle seinare sesjonar han var med på. 1902 var han formann i nøytralitetskomiteen. Han var 1890-93 medlem av den kongelege kommisjonen om dei høgare skulane i Noreg.

Horst var formann i Stortingets fredsforeining frå 1900, og president for den interparlamentariske konferansen i Kristiania i 1899. Frå 1906 til 1929 var han Noregs medlem av valdgiftsdomstolen i Haag. Han var medlem av Nobelkomiteen frå 1. november 1901 til han døydde. Han var nestleiar i perioden 1913-22 og leiar frå 21. august 1922 til 2. oktober same året.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Hans Jakob Horst NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

| * v
* d
* e
Leiarar av Den Norske Nobelkomite |
| --- |
| Bernhard Getz (1900-1901)**·** Jørgen Løvland (1901-1922)**·** Hans Jakob Horst (1922)**·** Fredrik Stang (1922-1941)**·** Gunnar Jahn (1941-1943)**·** C.J. Hambro (1945)**·** Gunnar Jahn (1945-1966)**·** Nils Langhelle / Bernt Ingvaldsen (1967)**·** Aase Lionæs (1968-1978**·** John Sanness (1979-1981)**·** Egil Aarvik (1982-1990)**·** Gidske Anderson (1990)**·** Francis Sejersted (1991-1999)**·** Gunnar Berge (2000-2002)**·** Ole Danbolt Mjøs (2003-2008)**·** Thorbjørn Jagland (2009–2015)**·** Kaci Kullmann Five (2015–2017)**·** Berit Reiss-Andersen (2017–) |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
**Hans Jensen Blom**, (19. mai 1812–13. april 1875), var ein norsk prest og stortingsmann frå Skien. Jens Hansen Blom var far hans.

Blom vart student frå Skiens skole i 1829, og cand. theol. seks år seinare. Han var i 2½ år lærar ved Stavanger skole, personellkapellan i Skudenes 1843. År 1848 vart han sokneprest i Tysvær, 1854 i Kinn og 1862 i Melhus. Til sist sokneprest i Fåberg 1871.

Blom representerte Stavanger amt på Stortinget 1848-54 og Nordre Bergenhus amt 1859-64. I 1848 var han medlem av næringskomite nr 1. Sidan var han odelstingspresident samt formann i næringskomite nr 1 1851 og -54, visesekretær i Stortinget og medlem av trykkekomiteen 1851. Han var på ny odelstingspresident 1859-64 og formann i næringskomite nr 1 1859-63. Dessutan var han 1859-64 medlem av valkomiteen og på omframstortinget 1864 formann i komiteen om senkinga av Øyeren. Blom var i 1860 medlem av Stortinget sin deputasjon til kongekroninga i Trondheim.

Han var i 1850 medlem av ein kommisjon om vårsildfisket, og om nyreising av by i Sunnfjord/Nordfjord.

Blom døydde på Fåberg i 1875.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
**Christine Carla Kangaloo** (fødd 1. desember 1961) er ein trinidadisk politikar som har vore president i Trinidad og Tobago sidan 20. mars 2023. Ho er den andre kvinnelege presidenten i landet. Ho var frå 2015 senatspresident til ho gjekk av i 2023 for å stille som presidentkandidat. Ho representerer sentrum-venstrepartiet People's National Movement og ho har sidan ho fyrste gongen blei vald inn i senatet i 2001 også innehatt fleire ministerpostar.

Biografi
--------

Kangaloo har juridisk utdanning med bachelorgrad frå University of the West Indies og frå Hugh Wooding Law School.

Kangaloo blei vald inn i senatet fyrste gong i 2001. Frå 2002 til 2005 arbeidde ho ved statsministerens kontor, og frå 2005 til 2007 var ho justisminister. Ved valet i 2007 blei ho innvald i Representanthuset (parlamentet i Trinidad og Tobago består av to kammer, Representanthuset og Senatet).

I 2015 fekk Kangaloo sete i Senatet og blei vald til senatspresident 23. september same år. I 2023 sa ho frå seg dette vervet for å stille som presidentkandidat. Presidenten i Trinidad og Tobago blir vald av eit valkollegium beståande av alle medlemmane i Representanthuset og Senatet. Kangaloo blei 20. januar 2023 vald med 48 røyster, mens motkandidaten Israel Raja-Khan fekk 22 røyster.

Kjelder
-------

1. ↑  Taitt, Ria (7. januar 2023). «FROM RED HOUSE TO PRESIDENT'S HOUSE». Trinidad Express Newspapers.
2. ↑  «Trinidad and Tobago Parliament». Trinidad and Tobago Parliament. Arkivert frå originalen 1. april 2018. Henta 11. oktober 2023.
3. ↑  «More places for T&T law students at St Augustine campus». Trinidad and Tobago Guardian.
4. ↑  «The Trinidad Guardian -Online Edition Ver 2.0». Trinidad and Tobago Guardian. Arkivert frå originalen 17. juli 2020. Henta 11. oktober 2023.
5. ↑  «The Trinidad Guardian -Online Edition Ver 2.0». Trinidad and Tobago Guardian. Arkivert frå originalen 15. juli 2020. Henta 11. oktober 2023.
6. ↑  «?PM: Two elections coming this year». Trinidad and Tobago Guardian.
7. ↑  «Battle over Marabella sports ground». Trinidad and Tobago Newsdday. 5. mars 2008.
8. ↑  «Electoral College elects Christine Kangaloo as T&T's seventh President | Loop Trinidad & Tobago».

* *Denne artikkelen bygger på «Christine Kangaloo» frå Wikipedia på bokmål, den 22. mars 2024.*
**Hans Pedersson Braadland** (8. april 1837–11. mai 1897) var ein norsk skulemann og stortingsmann frå Vigmostad i Vest-Agder.

Braadland var son til ein gardbrukar. Sjølv vart han seminarist frå Holt seminar i 1857. Allereie i 1855 hadde han teke til som lærar i Sør-Audnedal. I 1860 vart han tilsett som kyrkjesongar i Valle kyrkje i same bygda. Frå 1881 var han gardbrukar på Vigeland i Sør-Audnedal.

Braadland var medlem av heradsstyret i Sør-Audnedal frå 1868 til han døydde, ordførar frå 1872. Han var forlikskommissær frå 1871 og kasserar i sparebanken frå 1872. Ei tid formann i amtsskulestyret. Elles fekk han stifta brannkasse for soknet og oppretta meieri i bygda.

Braadland var 4. representant frå Lister og Mandals amt på Stortinget 1874-76, medlem av protokollkomiteen. Både i den føregåande og den etterfylgjande stortingsperioden var han 1. varamann til Stortinget frå same valkrinsen.

Han døydde på garden sin i Sør-Audnedal i 1897.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Hans P. Braadland NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Mette Kongshem** (fødd 7. mai 1941 i Oslo) er ein tidlegere norsk diplomat, ambassadør og politikar i Høgre. Ho har vore norsk ambassadør til Tsjekkia og landa i Sentral-Asia.

Utdanning og karriere
---------------------

Kongshem er cand.mag. frå Universitetet i Oslo frå 1973 og var tilsett i Utanriksdepartementet frå 1974 til 2010. Kongshem har også vore stasjonert ved den norske SN-delegasjonen i New York, statssekretær i Handels- og skipsfartsdepartementet 1981–1983, ambassaderåd ved den norske ambassaden i Washington, D.C. 1984–1990, avdelingsdirektør i Utanriksdepartementet 1990–1996, norsk ambassadør i Tsjekkia 1996–1999, ekspedisjonssjef i Utanriksdepartementet 1999–2002 og norsk ambassadør i Organisasjonen for tryggleik og samarbeid i Europa (OSSE) i Wien 2002–2007. Frå 2006 var ho norsk ambassadør i landa i Sentral-Asia.

Utmerkingar
-----------

Kongshem er riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden frå 1998, kommandør av Den Kongelege Norske Fortenesteordenen og innehavar av fleire utanlandske ordenar.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  «70 år: Mette Kongshem». *Dagsavisen*: 63. 7. mai 2011.
2. ↑  Offisielt fra statsråd 19. juli 1996, Regjeringen.no.
3. ↑  Offisielt fra statsråd 19. april 2002, Regjeringen.no.
4. ↑  «Mette Kongshem». *Store norske leksikon*.
5. ↑  Offisielt fra statsråd 15 september 2006, Regjeringen.no.
6. ↑  Offisielt frå statsrådet 22. desember 2006, Regjeringen.no.
7. ↑  Offisielt frå statsråd 16 mars 2007, Regjeringen.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Mette Kongshem» frå Wikipedia på bokmål, den 23. mars 2024.*
**Hans Andreas Ormsson Øverland** (13. januar 1828–2. mai 1912) var ein norsk gardbrukar, lensmann og stortingsmann frå Nedstrand i Rogaland. Orm Hansson Øverland var far hans.

Øverland kjøpte i 1848 garden Tveit i Nedstrand og dreiv denne til 1877. I 1877 vart han tilsett som lensmann i bygda, og busette seg på Nedstrand. Han hadde då i realiteten styrt stillinga for far sin i 20 år. Frå 1869 til 1906 var han medlem av forlikskommisjonen og sat elles ei rekke år i heradsstyret.

Øverland representerte Stavanger amt på Stortinget 1862-66 og 1877-85. Han var 1862-63 medlem av budsjettkomiteen og 1865-66 av protokollkomiteen. Heile bolken 1877-85 var han medlem av justiskomiteen, samt 1833-85 av valkomiteen. Vidare var han sekretær i Odelstinget 1877-79 og i Stortinget 1880-85.

Øverland var formann i Venstre i Stavanger amt i kring 15 år. I 1885 vart han medlem av straffelovskommisjonen.

Han døydde på Nedstrand i 1912.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Hans Øverland NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Falange Española de las J.O.N.S.** var namnet på den opphavlege fascistrørsla i Spania. Ho vart skipa i 1933 av José Antonio Primo de Rivera, son av General Miguel Primo de Rivera, som styrte Spania på diktatorisk vis under kong Alfons XIII i 1920-åra. Falangistane ville organisere samfunnet etter det dei kalla «nasjonal-syndikalistiske» retningsliner. 

I stil og ideologi var falangismen opphavleg heilt lik tidleg italiensk fascisme, mellom anna med forakt for bolsjevisme og andre former for sosialisme, og motstand mot alt demokrati, men òg ein viss forakt for den tradisjonelle overklassen. Etter partiet vart overtatt av Franco og samanslått med monarkistane («carlistane»), fekk det mindre av ein revolusjonær karakter, som fascismen delvis hadde opphavleg, og det vart meir konservativt, sjølv om det heldt fast på mange eksterne trekk ved fascismen og hatet mot sosialisme og demokrati. 

Under den spanske borgarkrigen vart Falangen bruka av General Franco, som tok over ideologien deira, mens grunnleggjaren av partiet vart avretta av den lovlege republikanske regjeringa som deltakar i statskuppet. Partiet vart samanslått ved dekret med carlistpartiet, og under Franco si suverene leiing vart det kjernen i den einaste lovlege politiske organisasjonen i Spania under Franco-diktaturet, med det lange namnet *Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista*. Denne organisasjonen vart òg kalla *Movimiento Nacional*, og fungerte som statsberande parti til Franco døydde i 1975. Sidan da har dei vorte splitta opp i ulike grupper. 

Medlemmer av partiet vart kalla *Falangistas*, falangistar.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Falange» frå Wikipedia på engelsk, den 20. desember 2008.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* BNE

 |
| Basel-StadtTysk: *Basel-Stadt*Fransk: *Bâle-Ville*Italiensk: *Basilea Città*Retroromansk: *Basilea-Citad* |
| --- |
|  Våpenet til Basel-Stadt |
|  Kart som viser kor i Sveits Basel-Stadt ligg.

---

 |
| Hovudstad | Basel |
| Folketal | 191 542 (2011) |
| Areal | 37 km² |
| Folketettleik | 5 177/km² |
| Forkorting | **BS** |
| Kanton sidan | 1501 |
| Høgaste topp | St. Chrischona (522 moh) |

**Basel-Stadt** er ein kanton i det nordvestlege Sveits. Kantonen har eit areal på 137 km² og har 191 699 innbyggarar i 2011. Han er den minste kantonen, og den med største folketettleiken. Byen Basel er hovudstaden i kantonen.

### Geografi

Utsyn mot Bettingen og Basel frå fjernsynstårnet St. Chrischona
Kommunekart over Basel-Stadt
Kantonen ligg på begge sider av Rhinen. Han grensar i vest mot regionen Alsace i Frankrike og i aust mot delstaten Baden-Württemberg i Tyskland. I sør grensar han mot kantonen Basel-Landschaft.

### Språk og samfunn

Tysk er både skriftspråk og talemål i kantonen. 30,3% av innbyggarane er utanlandske statsborgarar, der italienarar med sine 5,3% er den største gruppa. Av dei sveitsiske statsborgarane er høvesvis 27% og 25% protestantar og romersk-katolske.

### Kommunar

Basel-Stadt består av tre kommunar: Basel, Bettingen og Riehen.

### Historie

Basel-Landschaft gjekk inn i det sveitsiske eidsforbundet i 1501. Inntil 1833 utgjorde Basel-Stadt saman med Basel-Landschaft kantonen Basel. Dei to kantonane vart omtala som «halvkantonar» fram til 1999, då dette omgrepet vart fjerna frå den sveitsiske grunnlova. Basel-Landschaft er like autonom som alle andre kantonane, men kantonen har berre éi røyst i Sveits sitt stenderråd, medan dei fleste andre kantonane har to røyster.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kanton Basel-Stadt» frå Wikipedia på tysk, den 10. august 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

| * v
* d
* e
Kantonane i Sveits |
| --- |
| Aargau  • Appenzell Ausserrhoden  • Appenzell Innerrhoden  • Basel-Stadt  • Basel-Landschaft  • Bern  • Fribourg  • Genève  • Glarus  • Graubünden  • Jura  • Luzern  • Neuchâtel  • Nidwalden  • Obwalden  • Schaffhausen  • Schwyz  • Solothurn  • St. Gallen  • Thurgau  • Ticino  • Uri  • Valais  • Vaud  • Zug  • Zürich |  Sveits |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* HDS
* NKC
* GeoNames

 |
59°45′18″N 10°33′47″E﻿ / ﻿59.75500°N 10.56306°E﻿ / 59.75500; 10.56306

Søndre Langåra med Søndre Langåra tåkeklokke til høgreFoto: Jacob Munk-Stander

**Søndre Langåra** er ei lita øy på 0,25 rutekilometer som ligg aust i Oslofjorden, eit stykkje veg rett nordvest for Fagerstrand i Nesodden kommune, men som høyrer til grannekommunen i sør, Frogn kommune. På øya er det fritidshytter og ei freda tåkeklokke, ei mekanisk innretning som i farne tider slo sine klokkeklemt når det var tåke for å rettleie båttrafikken om leia og åtvare mot å segle på grunn.

For å skilje denne øya frå ei anna øy lenger nord i Oslofjorden som òg heiter Langåra, Langåra i Asker kommune, har desse to øyane fått som offisielle namn Søndre Langåra og Nordre Langåra, sjølv namna på øyane i den lokale talen berre er Langåra. I motsetnad til Søndre Langåra, er Nordre Langåra eit mykje nytta friluftsområde utan hyttar og privat eigedom, og soleis meir kjend for folk flest enn Søndre Langåra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
**Verdscupen i skiskyting 1980** tok til den 18. januar og vart avslutta 30. mars. Turneringa omfatta 10 individuelle tevlingar. Utøvarane tevla i fem 20 km og like mange 10-kilometerar, òg kalla normalprogram og sprint. I tillegg vart det arrangert fem stafettar over 4 x 7,5 km. Renna fann stad i Ruhpolding (3) i Vest-Tyskland, Antholz (3) i Italia, Lahti (3) i Finland, Hedanäset (3) i Sverige og ved Murmansk (3) i dåverande Sovjetunionen. Dei seks beste poeng-fangstane til deltakarane talde med i samandraget i verdscupen.

Frank Ullrich frå Aust-Tyskland vann to av dei ti renna og sigra framom landsmennene Klaus Siebert og Eberhard Rösch. Ullrich vann fire av tevlingane, Siebert vann tre tevlingar. Aust-Tyskland vann dei fire siste stafettane, Noreg vann den fyrste.

Individuelt
-----------

| Plass | Utøvar | Land | Poeng | Sigrar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Frank Ullrich |  Aust-Tyskland | 148 | 4 |
| 2 | Klaus Siebert |  Aust-Tyskland | 146 | 3 |
| 3 | Eberhard Rösch |  Aust-Tyskland | 133 | 1 |
| 4 | Vladimir Gavrikov |  Sovjetunionen | 129 | 2 |
| 5 | Mathias Jung |  Aust-Tyskland | 127 |
| 6 | Rudolf Horn |  Austerrike | 83 |
| 7 | Anatolij Aljabjev |  Sovjetunionen | 79 |
| 8 | Terje Krokstad |  Noreg | 75 |
| 9 | Manfred Beer |  Aust-Tyskland | 73 |
| 10 | Vladimir Velitsjkov |  Bulgaria | 70 |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Biathlon-Weltcup 1979/80» frå Wikipedia på tysk, den 24. mars 2024.*
**Verdscupen i skiskyting 1979** tok til den 10. januar og vart avslutta 8. april. Turneringa omfatta 10 individuelle tevlingar. Utøvarane tevla i fem 20 km og like mange 10-kilometerar, òg kalla normalprogram og sprint. I tillegg vart det arrangert fem stafettar over 4 x 7,5 km. Renna fann stad i Jáchymov (3) i Tsjekkoslovakia, Antholz (3) i Italia, Ruhpolding (3) (VM i skiskyting 1979) i Vest-Tyskland, Sodankylä (3) i Finland og Bardufoss. Dei seks beste poeng-fangstane til deltakarane talde med i samandraget i verdscupen. 

Klaus Siebert frå Aust-Tyskland vann to av dei ti enkeltrenna og sigra framom landsmannen Frank Ullrich. Aust-Tyskland vann tre av stafettane og Sovjetunionen to av dei.

Individuelt
-----------

| Plass | Utøvar | Land | Poeng | Sigrar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Klaus Siebert |  Aust-Tyskland | 143 | 2 |
| 2 | Frank Ullrich |  Aust-Tyskland | 136 | 1 |
| 3 | Vladimir Barnasjov |  Sovjetunionen | 128 | 1 |
| 4 | Aleksandr Tikhonov |  Sovjetunionen | 114 | 2 |
| 5 | Eberhard Rösch |  Aust-Tyskland | 114 |
| 6 | Vladimir Alikin |  Sovjetunionen | 1114 |
| 7 | Sigleif Johansen |  Noreg | 110 | 1 |
| 8 | Heinz Böttcher |  Aust-Tyskland | 110 |
| 9 | Alfred Eder |  Austerrike | 102 |
| 10 | Heikki Ikola |  Finland | 98 |
| 11 | Anatolij Aljabjev |  Sovjetunionen | 89 |
| 12 | Kjell Søbak |  Noreg | 82 |
| 13 |  |
| 14 |  |
| 15 | Roar Nilsen |  Noreg | 69 | 1 |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Biathlon-Weltcup 1978/79» frå Wikipedia på tysk, den 24. mars 2024.*
**Vegusdal kapell** er ei langkyrkje frå 1974 i Vegusdal i Birkenes kommune i Agder.

Kapellet står på den gamle kyrkjestaden som var i bruk fram til 1867, då den nye kyrkja på Engesland vart innvigd. Grunnen tilhørte i si tid garden Vegusdal.

Kapellet frå sør.Foto: Siri Johannessen

På staden har det etter det ein veit, stått to tidlegare kyrkjer. Ei stavkyrkje vart truleg oppført på 1100- eller 1200-talet. Oldsaksamlinga i Oslo har ein portal frå stavkyrkja med motiv frå soga om Sigurd Fåvnesbane. Kyrkje nummer to var ei tømra langkyrkje utan tårn og sakristi, kan hende oppført i 1552. Kyrkjeklokka hang i våpenhuset, og det var ein lydglugg i vestveggen.

Då Engesland framstod som sentrum i bygda, vart kyrkjestaden flytta, og gamlekyrkja vart riven året etter at den nye kyrkja vart teken i bruk. Men drygt hundre år seinare vart det oppført eit nytt kyrkjebygg på den gamle kyrkjestaden. Kapellet vart teikna av Bjørn Schoder frå Kristiansand og oppført under leiing av Olav Tomander. Det vert fortalt at bygdefolket deltok med stor dugnadsinnsats, og kapellet vart innvigd høsten 1974. Det er ei enkel langkyrkje med takryttar i vest. Koret i aust er litt lågare og smalare enn resten av bygningskroppen.

Altertavlen er eit knytt teppe utført av Olava Buli etter teikningar av Else Marie Jakobsen. Kapellet har òg eit krusifiks frå stavkyrkja samt ein kopi av den gamle stavkyrkjeportalen. Kyrkjeklokka er frå 1903, då ho vart kjøpt inn og hengt i eit klokkehus på kyrkjegarden. Denne lèt til å ha vore i meir eller mindre kontinuerlig bruk sjølv etter at kyrkjestaden vart flytta. Kapellet har eit harmonium frå 1916 som har vore brukt i kyrkja på Engesland.

Litteratur
----------

* Nenseter, Bjarne (1992). «Vegusdal kapell». *På kirkevandring i Aust-Agder*. Arendal: Kilden forlag. s. 88-89. ISBN 82-7627-003-4.
* Rasmussen, Alf Henry (1993). «Vegusdal kapell». *Våre kirker. Norsk kirkeleksikon*. Kirkenær: Vanebo forlag. s. 470. ISBN 82-7527-022-7.
* Oppslag utanfor kapellet

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vegusdal kapell» frå Wikipedia på bokmål, den 15. januar 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vegusdal stavkirke hos Norsk nettskole
* Vegusdal gamle kirke hos Norsk nettskole
* Vegusdal kapell hos Norsk nettskole
* 

* Vegusdal kapell i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Vest-Nedenes prosti |
| --- |
| Birkenes • Eide • Fevik • Fjære • Grimstad • Herefoss • Høvåg • Justøy • Landvik • Lillesand • Vegusdal kapell • Vegusdal kyrkje • Vestre Moland • Østerhus |
**Karl V** (24. februar 1500–21. september 1558) var keisar av Det tysk-romerske riket i åra mellom 1519 og 1558; han var dessutan konge av Spania 1516–1556.

Bakgrunn
--------

Karl var son av Filipp I og Johanna av Castilla. Han vart fødd i Gent i dagens Belgia og døydde i Yuste i Extremadura i Spania. Han var barnebarn av Ferdinand II av Aragon og Isabella I av Castilla og av keisar Maximilian og hertuginne Maria av Burgund. Såleis høyrde til han fyrstehuset Habsburg.

Keisartid
---------

Karl V var den siste tysk-romerske keisaren som vart krona av paven.

Han er òg kjend som den som var keisar då Martin Luther praktiserte si forkynning, og han kalla Luther inn til eit møte der Luther vart lyst i bann av katolikkane. Keisaren heldt fast ved sin religion, og han ynskte i utgangspunktet å kjempa for katolisismen i samband med reformasjonen. Seinare godtok keisaren ei avtale mellom katolikkar og protestantar.

Karl V førte krig mot det osmanske riket, som utgjorde eit trugsmål mot Italia, Austerrike og kysten av Spania. Erkefienden, Frans I (François premier), kongen av Frankrike, allierte seg derimot med osmanarane for å svekka makta til Karl.

Namn
----

Som spansk konge var han eigentleg **Carlos I**, **Karl I av Spania**, men vert ofte omtala som Karl V (*Carlos Quinto* eller *Carlos V*) i Spania og Latinamerika. Andre namnevariantar er **Charles V** og **Karel V**.

Ymse
----

Karl V vart fødd i Flandern, og må dermed ha lært seg fransk og nederlandsk på eit tidleg tidspunkt. Då han kom til Spania, lærde han fort å tala godt kastiljansk spansk. Han skal visstnok ha sagt «Eg talar spansk med Gud, fransk med menn, italiensk med damer og tysk med hesten min».

Sidan han òg herska over spanske koloniar i Latin-Amerika og på Filippinane, skal han òg ha sagt «I mitt rike går sola aldri ned».

Keisar Karl V. (Portrett måla av Christoph Amberger, kring 1532)

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Karl V av Det tysk-romerske riket**

| * v
* d
* e
Spanske regentar |
| --- |
| Huset Trastámara | 
* Isabella I & Ferdinand V
* Joanna & Filip I

 |  |
| Huset Habsburg | 
* Karl I
* Filip II
* Filip III
* Filip IV
* Karl II

 |
| Huset Bourbon | 
* Filip V
* Ludvig I
* Filip V
* Ferdinand VI
* Karl III
* Karl IV
* Ferdinand VII

 |
| Huset Bonaparte | 
* Joseph

 |
| Huset Bourbon | 
* Ferdinand VII
* Isabella II

 |
| Huset Savoie | 
* Amadeus I

 |
| Huset Bourbon | 
* Alfonso XII
* Alfonso XIII
* Republikk og diktatur
* Juan Carlos I
* Felipe VI

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Arbeidsdeling** er spesialisering av arbeid i særskilde avgrensa oppgåver og roller, for å auke arbeidsproduktiviteten. 

Historisk er framveksten av ei meir og meir kompleks arbeidsdeling nært knytt til framveksten av kapitalismen og kompleksiteten i industrialiseringsprosessane. 

Seinare nådde arbeidsdelinga eit nivå assosiert med taylorisme, ein viss type vitskapleg arbeidsleiingspraksis. 

Men den grunnleggjande tydinga av termen arbeidsdeling er rett og slett eit arbeidande fellesskap eller eit samfunn der dei ulike menneska gjer ulike jobbar, til dømes der nokre driv med jordbruk, andre med handverk, somme er smedar, osv. 

Kor langt arbeidsdelinga kan og bør gå, og kven som bør styre og leie arbeidsdelinga og sjølve arbeidet, er eit politisk spørsmål.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Division of labour» frå Wikipedia på engelsk, den 28. juni 2009.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC
* NDL

 |
**Historisk fiksjon** er ein litteratursjanger der handlinga går føre seg i ein særskild periode i fortida. Omgrepet kan visa til **historiske romanar**, men kan også visa til andre typar formidling som scenekunst og biletkunst som teater, opera, film, fjernsyn, teikneserie og grafisk roman.

Eit essensielt element i historisk fiksjon er at han føregår i fortida, og ofte gjev detaljerte skildringar av sosiale forhold, levemåtar, talemåtar og andre detaljar frå perioden. Forfattarar bruker òg ofte høvet til å handsama historiske personar frå desse periodane, noko som kan gje lesaren høve til å betre kunna forstå korleis desse personane kan ha agert i høve til omgjevnadane sine. Nokre undersjangrar, som alternativ historie eller historisk fantasy, kan inkludera spekulative eller ahistoriske element.

Historisk fiksjon er ein moderne litteratursjanger som stammar frå byrjinga av 1800-talet, der Sir Walter Scott og fleire samtidige forfattarar, som franske Honoré de Balzac, amerikanske James Fenimore Cooper og den seinare russiske Lev Tolstoj gav ut fleire av dei første verka innan historisk fiksjon. Blandinga av historiske og fiktive element har likevel eksistert lenge før innanfor litteraturen i dei fleste kulturar. Både vestlege tradisjonar (medrekna klassisk gresk og romersk litteratur) og austleg litteratur i form av munnlege forteljingar og segner har element av dette.

Seinare kjende eksempel på historisk fiksjon er Irving Stone sine romanar om kunstnarar, verk av Walter Scott som *Ivanhoe*, *The Prince and the Pauper* av Mark Twain, *Rosens navn* av Umberto Eco og ei rekkje verk av Bernard Cornwell.

Kjelder
-------
Ei samling av bergartar og mineral.
**Mineralsamling** er ein hobby som går ut på å samle, ordne og studere mineralprøvar. Det finst fleire retningar innan mineralsamling, frå samling av vene prøvar og smykkesteinar, til samling av på ein meir systematisk og vitskapleg måte. Nærskylde område er samling av meteorittar, bergartar og fossil.

Hobbyen er særleg populær i USA, der samlarane vert kalla *rockhounds*, men er blitt stadig meir populær i Europa òg. Kvart år vert det halde mange mineralmesser, mellom anna i Tucson og Denver i USA og München i Tyskland. Fleire land gjev ut tidsskrift både av amatørar og profesjonelle forlag. Dei venaste eksemplara av somme mineral kan gå for skyhøge prisar, og mineral er derfor ei handelsvare. Sidan dette skapar ein del utplyndring av førekomstar, som har gjort skade for både forskinga og grunneigarane, er ein del førekomstar blitt verna ved freding. 

Norske Amatørgeologers Sammenslutning (NAGS) bestod i 2006 av 36 lokale samskipnader og gjev ut tidsskriftet *Stein*, som kjem ut ein gong i kvartalet.

Kjelder
-------

* Raade, Gunnar (14. februar 2009), «Mineralsamling», *Store norske leksikon*, henta 14. februar 2014
Festong på kyrkja Santa Maria dei Miracoli i Milano
**Festong** (fransk *feston*, italiensk *festone*) er ein bogeforma dekorasjon av samanfletta blomar, bladverk, frukter og band. I antikken dekorerte ein ofte tempel og alter med blomsterband. Ein festong etterliknar slike naturlege girlanderar, men er laga i stein, gips, tre, metall eller liknande. Festonger er svært vanlege som dekorasjonslement i empirestil.

Festongar som arkitektonisk element blei i stor grad nytta både av dei gamle grekarane og romarane og danna den viktigaste dekorasjonen av alter, friser og panel. Endene av banda er ofte forma til sløyfer eller vridde band, eller det kan henga fleire element nedover frå festepunkta. Dette blir kalla drope eller margent.

Motivet er seinare brukt i klassisistisk og nyklassisistisk arkitektur og kunsthandverk, særleg i keramikk og på sølvgjenstandar. Det finst talrike variasjonar over grunntemaet. Til dømes kan banda hengast frå ein dekorert knute, bli haldne i gapet på løver eller hengast over oksehovud som i Vestatempelet på Forum Romanum.

Sjå òg
------

* Ornamentikk
**Gabriel Monsen** (15. november 1798–1. juli 1882) var ein norsk losoldermann i Tananger, ordførar og stortingsmann.

Gabriel Monsen var son av ein losoldermann. Ein yrkesposisjon han sjølv hadde frå 1824. Han var også gardbrukar, og tillegg postopnar, gjestgivar, landhandlar og skipsreiar.

Han var den første ordføraren i Håland herad (nærast dagens Sola). Ordførar i Håland 1837-41, 1846-49, 1854-55, 1860-79, samt forlikskommissær i mange år.

Monsen var valmann ved alle valting til stortingsval frp 1832 til 1879, bortsett frå eit val. Han var stortingsmann for Stavanger amt 1842-1848, vald som 3. representant i 1842, sidan som 4. representant. På alle tingsamlingane var han medlem av tollkomiteen. 1851 og 1854 var han 1. varamann til Stortinget.

Lokalt er han kjend for å ha bygt det såkalla Monsenhuset i Tananger, der han døydde.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Gabriel Monsen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Sirið Stenberg** (fødd 26. mai 1968) er ein færøysk politikar og sjukepleiar. Ho er sosial- og kulturminister på Færøyane frå desember 2022. Ho representerer partiet Tjóðveldi.

Liv og virke
------------

Stenberg er utdanna sjukepleiar med videreutdanning i nyføddsjukdommar, amming og helsefremjande og sjukdomsførebyggjande arbeid for barn og unge.

Stenberg var sjukepleiar ved sjukehuset i Hvidovre før ho vende tilbake til Færøyane og byrja i heimesjukepleien. I 2001 blei ho helsesyster på Suðuroy. Frå 2006 til 2008 var ho konstituert som leiar ved fagutdanninga for helse- og omsorgsarbeidarar på Færøyane.

### Politisk arbeid

Stenberg blei fyrste gong vald inn i kommunestyret i Vágs kommuna i 2008 og på Lagtinget i 2011. I perioden 2011–2015 var ho formann i Lagtingets kontrollkomité.

Frå 2015 til 2019 var Stenberg helse- og innanriksminister i den fyrste regjeringa til Aksel V. Johannesen. Mens Stenberg sat i regjering, møtte hennar kusine Óluva Klettskarð på Lagtinget.

Då Stenberg gjekk tilbake til tinget etter valet i 2019, blei ho nestformann i Lagtingets velferdskomité og medlem av Lagtingets justiskomité. Etter valet i desember 2022 blei ho på nytt medlem av regjeringa.

Privatliv
---------

Stenberg er gift med Jón Pauli Olsen, som var landslagstrenar for det færøyske kvinnelandslaget i fotball. Paret har tre barn saman.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Sirið Stenberg» (på færøysk). Lagtinget. Arkivert frå originalen 27. august 2018.
2. ↑  «Óluva Klettskarð» (på færøysk). Tjóðveldi. Arkivert frå originalen 25. februar 2021. Henta 19. mai 2020.
3. ↑  «Óluva Elin Klettskarð» (på færøysk). Slekt og ættarbond í Suðuroy. Henta 19. mai 2020.
4. ↑  faroesoccer.com
5. ↑  logting.fo, Sirið Stenberg

* *Denne artikkelen bygger på «Sirið Stenberg» frå Wikipedia på bokmål, den 29. mars 2024.*
| **Chur** |
| --- |
|  |
| 

|  |
| --- |
| Kommunevåpenet til Chur |
| **Kommunevåpenet til Chur** |

 |
| Plassering |
| 

Chur is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | Graubünden |
| Distrikt | Plessur |
| Borgarmeister | Christian Boner |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  28,01 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2010)   - folketettleik | 33 756   1 205,1 /km² |
| Koordinatar | 46°51′0″N 9°32′0″E﻿ / ﻿46.85000°N 9.53333°E﻿ / 46.85000; 9.53333 |
| Høgd over havet | 593 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 7000-7007 |
| **Nettstad:** www.chur.ch |

**Chur** eller **Coire** (retoromansk *Cuira*; italiensk *Coira*, fransk *Coire*) er hovudstaden i den sveitsiske kantonen Graubünden og ligg nord i kantonen. Kommunen har 33 756 innbyggjarar (2010) og eit areal på 28 km². Kommunesenteret ligg 593 meter over havet. Byen er hovudsakleg tyskspråkleg (81 %). Mange snakkar i tillegg retoromansk, og byen har eit retoromansk senter (Rätisches Museum). Italiensk vert snakka av ca. 5 %.

Chur frå det høgaste punktet i kommunen, Fürhörnli
Byen ligg i Alpenrhein-dalen og har ein strategisk posisjon til fleire fjellovergangar, mellom anna til Oberalp-, Bernardino-, Splügen-, Julier- og Albulapasset. Chur ligg på høgresida av elva Plessur, like før han han renn ut av Schanfiggdalen, om lag 1,5 km før ho munnar ut i Rhinen. Han er nesten heilt omgjeven av Alpane, med fjella Mittenberg (aust) og Pizokel (sør).

Chur er den eldste byen og det aller første bispesetet på nordsida av Alpane. Curia vart i 15 f.Kr. hovudstaden i den romerske provinsen *Raetia prima*.
Bispesetet vart første gongen nemnd i 451 e.Kr. men er sannsynlegvis eldre. Chur bispedømme eigde store område både i nærområda til byen, og i Engadin og Vinschgau i Tirol.

Skirennarane Yvonne Rüegg og Daniel Mahrer er frå Chur.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Chur» frå Wikipedia på bokmål, den 22. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* City of Chur - Offisiell nettstad (tysk)
* Turisme (tysk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS
* NKC

 |
Bechamelsaus i kjele
**Bechamel** eller **kvit saus** er ein lys grunnsaus. Han er laga av ei jamning ac smør og mjøl som vert tilsett mjølk, og kan smakast til med salt, pepar, muskat, laurbær og av og til sitron.
Sausen vert nytta til so mangt, til dømes lasagne, fiskepudding, makaroni og fiskebollar eller pølser i kvit saus. Som alle grunnsausar kan han lagast vidare til likt og ulikt.

Sausen blir vanlegvis tilskriven marki Louis de Béchameil, som var hovmeister ved hoffet til Ludvig XIV av Frankrike. Han blei fyrst nemnd i skriftlege kjelde som bechamelsausen i 1733, i *Modern Cook* av Vincent La Chapelle, som nytta han til piggvar. Georges Auguste Escoffier skildra han som ein av dei franske grunnsausane.

Kjelder
-------

1. ↑  «How to Make Bechamel Sauce». *escoffieronline.com*. 10. desember 2014. Henta 25. mars 2024.
2. ↑  «béchamel». *Store norske leksikon* (på norsk). 8. desember 2023.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Bechamel**

 *Wikikokeboka* har oppskrifter for: **Hvit saus**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |