|  |
| --- |
| **Tidlaus** |
| TidlausTidlaus |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig**Status i Noreg:** Framandart med låg risiko |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Liljeordenen Liliales |
| **Familie:** | Tidlausfamilien Colchicaceae |
| **Slekt:** | Tidlausslekta *Colchicum* |
| **Art:** | **Tidlaus** *C. autumnale* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Colchicum autumnale***L. 1753 |

**Tidlaus** eller **hausttidlaus** (*Colchicum autumnale*), òg kalla *naken jomfru* eller *tidløyse* på norsk, er ei plante i tidlausslekta i tidlausfamilien. I Noreg er tidlaus ein framandart som er innført som prydplante og som no er bufast og ofte naturalisert i skogkantar og på grasbakkar frå Østfold til Møre. I Framandartslista 2023 er arten registrert med låg risiko (LO)..

Tidlaus er ein giftig pryd- og plante som særleg er viktig for utvinning av kolkisin («colchicin») — eit viktig lækjemiddel for behandling av sjukdommar som urinsyregikt og familiær middelhavsfeber. Colchicum skil seg frå krokus ved at blomstrane har seks pollenberarar i motsetnad til dei tre pollenberarane åt krokusen. Arten har stundom blitt kalla «haustkrokus», men dette er no det normerte namnet på arten *Crocus speciosus*.

Skildring og vekst
------------------

Planten er fleirårig og veks frå ein oppsvulma del av stilken som kan minna om ein lauk. Blomane kjem om hausten, før blada, og dette har gjeve opphav til namnet *naken jomfru*. Det kjem ein eller to blomar frå kvar stilkrot. Dei minner om krokus, men har altså fleire pollenberarar og har alltid ei form for lilla, gjerne kvit inst i blomen. Dei tynne blada blir rundt 30 cm høge. 

Naken jomfru kjem opphavleg frå Vest-Asia, men har spreidd seg til store delar av det eurasiske kontinentet på eiga hand, og er blitt flytta til Nord-Amerika og New Zealand av menneske. Han er både brukt som hageplante og veks vilt.

Gift og medisin
---------------

Ein kan bli forgifta av berre ei lita mengd tidlaus. Symptoma minner om arsenikkforgifting, med oppkast, ei brennande kjensle i munnen og halsen, diaré, magesmerter og nyresvikt. Deretter kan ein døy av lungesvikt. Det finst inga særskilt motgift, i staden kan ein behandla ein som er blitt forgifta ved å pumpa han

Dei gamle grekarane er dei første til å skildra haustkrokusen som ein giftplante, men bysantinske og arabiske lækjarar tok til å bruka han som medisin mot ulike former for gikt. I moderne medisin bruker ein innhaldsstoffet kolkisin mot familiær middelhavsfeber, urinsyregikt (tidlegare *podagra*) og fleire typar kreft. Planten blir òg brukt som homøopatisk medisin mot ei rekke lidingar.

Galleri
-------

* Colchicum autumnale(Plansje frå Otto Wilhelm Thomé: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885))*Colchicum autumnale*  
(Plansje frå Otto Wilhelm Thomé: *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz* (1885))
* Naken jomfru i svart moldNaken jomfru i svart mold
* Colchicum autumnale Foto: Marek Szczepanek*Colchicum autumnale* Foto: Marek Szczepanek

Kjelder
-------

1. ↑  «Artsdatabanken: Tidlaus». Artsdatabanken. Henta 29. mars 2023.
2. ↑  Reidar Elven mfl. (2022). *Norsk flora* (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 183.
3. ↑  «Fremmedartslista 2023: tidløs *Colchicum autumnale* L.». *Framandartslista 2023*. Artsdatabanken. 11. august 2023. Henta 13. februar 2024.

Bakgrunnsstoff
--------------

* (no) *tidlaus* hos ArtsdatabankenRedigere på wikidata
* (en) *tidlaus* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasenRedigere på wikidata
* (en) *tidlaus* i Encyclopedia of LifeRedigere på wikidata
* (en) *tidlaus* i Global Biodiversity Information FacilityRedigere på wikidata
* (sv) *tidlaus* hos DyntaxaRedigere på wikidata
* (en) *tidlaus* hos ITISRedigere på wikidata
* (en) *tidlaus* hos NCBIRedigere på wikidata
* (en) *tidlaus* hos The International Plant Names IndexRedigere på wikidata
* (en) *tidlaus* hos TropicosRedigere på wikidata
* (en) *Kategori:Colchicum autumnale* – bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* (en) *Colchicum autumnale* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |