recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Detalj av ein primstav med krossmerke for Marit vassause til venstre.
**Marit vassause**, òg kalla **Marta vassause**, er eit folkeleg namn på minnedagen for den heilage Margareta frå Antiokia, avmerkt på primstaven den 20. juli.

Margareta frå Antiokia framstilt på innsida av ei dør til eit altarskap saman med evangelisten Johannes. Dørene er no i Bergen Museum.
Primstavmerket er oftast eit hjul, som truleg viser til dødsmåten til Margareta. I folkeleg tradisjon vart hjulet omtydd til ei vassause. Vêret denne dagen vart halde som eit merke for vêret i resten av slåttonna eller for haustvêret. Nokre stader heiter det at Marit alltid har noko vatn i ausa si.

Det finst ikkje historisk dokumentasjon om den heilage Margareta, men ut frå legenda er det rekna med at ho lei martyrdøden i 290 under keisar Diokletian (284-305) i Antiokia i Pisidia (i dag ruinar nord for Yalvaç ved Aksehir i Tyrkia).

Tradisjonar
-----------

I Trondenes  sa dei:

*Fekk ho Marit Vassausa noe i vassausa si, vart det vondt å få høyet tørt den sommeren.*
Dette kan ein tolka som at om det regna denne dagen, blei det ein våt haust, noko som truleg har samanheng med dei såkalla hundedagane. Norsk folkekalender oppgjev dette om dagen:

*Da maa man ikke røre Aager og Eng,*
*thi sker det faar man intet godt deraf.*

Sjå òg
------

* Jakob våthatt
* Hundedagane

Kjelder
-------


* Om merkedagar på nettsidene til Språkrådet
* Den katolske kyrkja om den heilage Margreta
Koordinatar: 66°4′43″N 13°5′17″E﻿

Tunnelinnslaget ved Brattlia i Drevja
**Toventunnelen** er ein 10,7 km lang vegtunnel på fylkesveg 78 i Nordland mellom Leirfjord og Vefsn kommunar. Tunnelen vart opna 22. november 2014. Tunellen går gjennom fjellet Toven, mellom Leirosen i Leirfjord og Brattlia i Drevja. Det er den lengste tunnelen i Nord-Noreg, og avløyste ei lite framkommeleg strekning av fv 78, med særs dårleg standard.

Historie
--------

Hæhre Entreprenør AS var hovudentreprenør for arbeidet med denne strekninga av fv 78. Arbeidet tok til i januar 2010, første salve vart skoten mars 2010, og tunnelen opna 22. november 2014. Arbeidet var kostnadsrekna til 1460 millionar 2009-kroner. Av dette skulle 405 millionar finansoerast med bompengar, 852 med fylkeskommunale midlar, 150 med innsparte fylkeskommunale tilskott til ferjesambandet Hemnesberget-Leirvika, 40 millionar med kompensasjonsmidlar for auka arbeidsgivaravgift og 13 millionar med statlege midlar.

Totalkostnaden på anlegget vart 1,90 milliardar 2014-kroner.

Referansar
----------

1. ↑  Byggfakta: Snart åpner Nord-Norges lengste tunnel
2. ↑  *Fakta Statens vegvesen*, arkivert frå originalen 17. mai 2014, henta 30. desember 2014
3. ↑  Nærinformasjon Statens vegvesen mars 2010 (PDF)[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
***Cirka*** eller **sirka** er eit ord som tyder *om lag* og vert brukt for å skildre usikre eller uviktige mål, slik som datoar eller mengder. Ordet kjem frå latin *circa*, som tyder 'rundt'.

Til dømes kan ein seie at slaget ved Hafrsfjord hende cirka (gjerne forkorta *c.* eller *ca.*) 872, dersom årstalet er usikkert. Dess lengre tilbake i tid ein kjem, til breiare er perioden som *cirka* omfattar.

* Innan dei siste hundre åra bør *cirka* vere nøyaktig innanfor fem år (t.d. 1940, 1945, 1950, 1955).
* Innan dei siste fem hundre åra bør *cirka* vere nøyaktig innanfor ti år (t.d. 1720, 1730, 1740, 1750).
* Innan dei siste tusen åra bør *cirka* vere nøyaktig innanfor tjuefem år (t.d. 1250, 1275, 1300, 1325).
* Innan dei siste to tusen åra bør *cirka* vere nøyaktig innanfor femti år (t.d. 150, 200, 250, 300).
* Innan den nedskrivne historia til menneske bør *cirka* vere nøyaktig innanfor hundre til to hundre år.

Kommersiell bruk
----------------

*Circa* er eit merkenamn i rullebrettindustrien som lagar sko, klede og rullebrett. Profesjonelle rullebrettkøyrarar kan få seg kontrakt med rullebrettlaget til Circa.
**Marius Hügli** (fødd 21. april 1993), betre kjend som **Marius Bear**, er ein sveitsisk songar og låtskrivar. Han representerte Sveits i Eurovision Song Contest 2022 med songen «Boys Do Cry».

Bakgrunn
--------

Bear vaks opp i tettstaden Enggenhütten i Schlatt-Haslen kommune i Appenzell Innerrhoden kanton. Det var fyrst under fyrstegongstenesta i det sveitsiske forsvaret at han oppdaga at han hadde eit talent for musikk. Ein av medsoldatane vart imponert over stemma hans, og dei jamma saman for fyrste gang den same kvelden: «Eg la med ein gong merke til kor frigjerande det er å uttrykke kjenslene mine gjennom song og musikk. Det var det fyrste steget på min nye veg».

Etter fyrstegongstenesta studerte han for å bli anleggsmaskin-mekanikar, men avslutta studiane i 2016. I staden reiste han rundt i Tyskland og Sveits som gatemusikant. På ein musikkfestival vart han kjend med ein musikkprodusent som inviterte han til New York. Der vart han raskt ein del av det sveitsiske musikkmiljøet i byen.

I 2017 flytta Bear til Storbritannia der han studerte musikkproduksjon ved British and Irish Modern Music Institute (BIMM Institute) i London. Parallelt med dette deltok han i ei rekkje låtskrivar-sessionar med kjende låtskrivarar. I 2019 gav Bear ut sitt fyrste album, *Not Loud Enough*, som gjekkk inn på den sveitsiske albumlista. I 2019 vann han ein Swiss Music Award i klassen «beste talent». Han har delteke i fleire tv-program, blant anna *I Can See Your Voice* (RTL i 2020) og *1 gegen 100* (SRF 1 i 2021). 

I mars 2022 kunngjorde den sveitsiske ålmennkringkastaren SRG SSR at han hadde vald Marius Bear til å representere Sveits i Eurovision Song Contest 2022 i Torino i Italia. Bear deltok med songen «Boys Do Cry», som han skreiv saman med Martin Gallop. Songen kvalifiserte seg til finalen, der han enda som nummer 17 av 25.

Diskografi
----------

### EP-ar og album

* 2018: *Sanity* (EP)
* 2019: *Not Loud Enough* (album)

Kjelder
-------

1. ↑  «Tagesschau vom 08.03.2022: Hauptausgabe - Play SRF» (på tysk). Henta 9. mars 2022.
2. 1 2  «Switzerland: Marius Bear will take 'Boys Do Cry' to Eurovision 2022 🇨🇭». *Eurovision.tv* (på engelsk). 8. mars 2022. Henta 9. mars 2022.
3. 1 2  «Eurovision Song Contest - Das ist unser ESC-Kandidat: Marius Bear». *Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)* (på tysk). 8. mars 2022. Henta 9. mars 2022.
4. ↑  «Marius Bear - Not Loud Enough». Henta 9. mars 2022.
5. ↑  «Swiss Music Awards 2019 - Appenzell-Innerrhoden hat sein SRF 3 Best Talent 2019». *Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)* (på tysk). 18. februar 2019. Henta 9. mars 2022.
6. ↑  «Marius Bear - Switzerland - Turin 2022». *Eurovision.tv* (på engelsk). Henta 19. juni 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Marius Bear» frå Wikipedia på bokmål, den 10. desember 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Cisterciensarordenen** er ein katolsk klosterorden grunnlagd i 1098. Han ha rnamn etter moderklosteret i Cîteaux (latinsk *Cistercium*) i Bourgogne. Ordenen har både ei mannleg og ei kvinneleg grein.
Munkane i ordenen blei offte kalla «kvite munkar» etter habitten sin. Norrøne soger omtalr dei ofte som «gråmunkar».

Bernard av Clairvaux var ein viktig tidleg cisterciensar.
Vietnamesiske cisterciensarmunkar i munkehabitt.
I Noreg stifta ordenen Lyse kloster i Os kommune utanfor Bergen i 1146, Sancta Mariae kloster på Hovedøya ved Oslo i 1147 og Tautra kloster i 1207. I dag har han munkeklosteret Fjordenes Dronning i Storfjord og nonneklosteret Tautra (trappistar) i Trondheimsfjorden og ein trappistkommunitet på Hovin.

Kjelder
-------

1. 1 2  Flottorp, Haakon; Halvorsen, Per Bjørn (12. april 2019). «Cistercienserordenen». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål).

* *Denne artikkelen bygger på «Cistercienserordenen» frå Wikipedia på bokmål, den 26. mars 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Johann de Boer** (5. september 1897–14. mars 1986) var ein tysk generalløytnant og sjef for 280. infanteridivisjon og stasjonert i Bergen ved den tyske kapitulasjonen 8. mai 1945. 

Boer var fødd i Altona i Hamburg. Han melde seg som frivillig til dei tyske styrkane i september 1914, og vart underoffiser i 1917. Han forlet hæren og arbeidde i det tyske politiet frå 1920 til 1935. 

Ved krigsutbrotet i 1939 var han oberstløytnant og sjef for 22. artilleriregiment av 22. infanteridivisjon, og han var med på åtaket mot Nederland og Belgia i april 1940. I juni 1941 var han med ved åtaket på Sovjetunionen, og tok del i felttoget på Krim 1941-1942. I juli 1942 vart de Boer og hans regiment forflytta til Kreta. Han hadde rang av oberst frå 1. oktober 1942. Han vart flytta til 26. infanteridivisjon på Austfronten i august 1943, og vart generalmajor og overtok kommandoen over 26. infanteridivisjon 1. oktober 1943. Han vart generalløytnant 1. april 1944, 46 år gammal. 

10. november 1944 vart Johann de Boer forflytta til Noreg, og fekk kommandoen over 280. infanteridivisjon. Han vart teken til fange 8. mai 1945, og sat internert i Storbritannia til 15. april 1948. Han døydde i Hamburg i 1986.

Litteratur
----------

*
Cindrelfjella
**Cindrelfjella**, **Cândrelfjella** eller **Cibinfjella** er ei fjellkjede sentralt i Romania, midt i Dei sørlege Karpatane og nordaust for Parângfjellgruppa.

Frå Det transilvanske platået med høgder mellom 200 og 400 meter over havet i nord og aust, stig Cindrelfjella brått opp gjennom djupe dalar til om lag 900 meter over havet der det ligg nokre landsbyar. Frå her stig fjellet slakt vidare opp til den høgaste toppen på 2244 meter over havet.

Sidan massivet er lett å nå er det etnografiske området Mărginimea Sibiului vorte oppretta rundt fjellet der sauehald og tømmerindustri er dei viktigaste næringane. Langs elvane Cibin og Sadu er det bygd demningar og vasskraftverk. Den eldste av desse er frå 1896. Feriestaden Păltiniș ligg halvvegs mellom landsbyane Rășinari og fjelltoppen Cindrel, med hotel, hytter og ein skibakke. Feriestaden er bygd opp rundt eit lite kloster der den rumenske filosofen Constantin Noica levde dei siste åra sine.

Den største elva som renn frå fjella er Cibin. Mellom Cindrelfjella og Det transilvanske platået dannar elva eit djup søkk kalla Sibiusenkinga, der den største byen i området ligg (Sibiu).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cindrel Mountains» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juli 2008.*

Koordinatar: 45°35′N 23°47′E﻿
**Marjorie Jackson-Nelson** (fødd 13. september 1931) er ein australsk tidlegare friidrettsutøvar frå Coffs Harbour i New South Wales som vann to gullmedaljar under Sommar-OL 1952 i Helsinki. Ho var guvernør i South Australia frå 2001 til -07.

Marjorie Jackson i januar 1952

Liv og gjerning
---------------

Jackson vann fire av tevlingane i British Empire Games 1950, høvesvis 100 og 220 yards, samt to stafettøvingar. To år etter stilte ho som favoritt foran då sommarleikane 1952 fann stad i Helsinki. Ho vann 100 meter-finalen på tangert verdsrekordtid, 10,5 sekundar. Dermed tok ho det fyrste australske friidrettgullet i eit OL sidan Edwin Flack vann både 800 meter og 1500 m i 1896 i Aten. Ho vann også gullmedaljen på 200 meter, ein distanse som stod på OL-programmet til kvinnene for fyrste gong, på personleg rekord 23,4 sekundar. Den 4. oktober 1952 sette Jackson ny verdsrekord på 100 meter med tida 11,4, ved eit stemne som fann stad i Gifu i Japan.

Ved British Empire Games 1954 vann Jackson-Nelson begge dei individuelle sprintdistansane på ny, og ho sprang sisteetappen for Australia sitt vinnarlag i 4 x 110 yards stafett. Ho la opp etter 1954-sesongen.

I 2001 vart Jackson-Nelson utnemnd til guvernør i delstaten South Australia, der ho bur, av dronning Elisabet av Australia. Ho trekte seg frå stillinga i august 2007.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marjorie Jackson-Nelson» frå Wikipedia på engelsk, den 10. august 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Johann Peter Salomon** (døypt 20. februar 1745 i Bonn; 25. november 1815 i London) var ein tysk fiolinist, komponist og konsertorganisator.

Liv og virke
------------

Salomon spelte i ulike tyske hofforkester før han i 1781 flytta til London. Han spelte først i kvartettar, men bygde seg opp som impresario og fekk etterkvart stor tyding for musikklivet i byen.

I 1790 var Salomon i Wien der han gav Joseph Haydn eit lukrativt tilbod som innebar at Haydn oppførte dei nye symfoniane sine med stort orkester i London. Den 58 år gamle Haydn var på det tidspunktet pensjonert etter at Esterhazy sitt hofforkester var blitt nedlagt, så han slo til på tilbodet, noko som viste seg å bli ein stor økonomisk og kunstnarisk suksess for han. Under det fyrste London-opphaldet skreiv og uroppførte Haydn symfoniane nr. 93 til 98, under det andre symfoniane nr. 100 til 104 Alle ber derfor tilnamnet *London-symfoniane*, men dei siste blir i blant òg kalla *Salomon-symfoniene*. Nemninga stammar ikkje frå Haydn sjølv.

Salomon var fiolinsolist under uroppføringa av Haydn sin *Sinfonia Concertante* i B-dur for fiolin, cello, obo og fagott, opus 84, Hob. I:105 (1792), som Haydn skreiv og oppførte under det fyrste London-opphaldet.

Beethoven- og Salomon-familiene var naboar og venner i Bonn. Salomon flytta frå Bonn før Ludwig van Beethoven blei fødd, men dei blei kjende med kvarandre då Salomon vitja heimbyen. I eit brev frå 1815 forhøyrer Beethoven seg med Salomon om han kan formidla kontakt med ein London-forlegger.

Salomon døydde av skadar han fekk etter eit fall frå hest august 1815. Han blei gravlagd i Westminster under stor publikumsdeltaking.

Kjelder
-------

1. ↑  «Johann Peter Salomon», *Westminster Abbey* (på engelsk), henta 26. mars 2022

* *Denne artikkelen bygger på «Johann Peter Salomon» frå Wikipedia på bokmål, den 25. mars 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Johann Peter Salomon**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Mark Boswell** (fødd 28. september 1977 er ein tidlegare høgdehoppar som representerte Canada, han var fødd i Jamaica og oppvaksen i Brampton i Ontario.

Boswell presterte livsbeste i VM-finalen 1999 i Sevilla, der han sette landsrekord med 2,35 meter og vann sølvmedaljen. Fire år seinare under VM 2003 i Paris tok han bronsen med eit hopp på 2,32 m, jamhøgt med sølvmedaljøren Stefan Holm. Boswell gjekk eller til topps i høgdetevlinga under Pan-Amerika-leikane 1999, samt under Samveldeleikane 2002 og 2006.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1997 i Aten: Utslått i kvalifiseringa (2,23 m=nr 22)
* VM 1999 i Sevilla: Sølvmedalje – 2,35 m, bakom Vjatsjeslav Voronin (2,37 m)
* OL 2000 i Sydney: Nr 6 – 2,32 m
* VM 2001 i Edmonton: Nr 6 – 2,25 m
* VM 2003 i Paris: Bronsemedalje – 2,32 m
* OL 2004 i Aten: Nr 7 – 2,29 m
* VM 2005 i Helsinki: Nr 4 – 2,29 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mark Boswell (athlete)» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juni 2022.*
**Opphavet til skaldskapen:** i ørne-ham stal Odin skaldskapsmjøden frå jotnen Suttung, og gav han til æsene og dei folk som kan dikte.  
(Illustrasjonen er frå ein biletstein på Gotland)

**Jorunn Skaldmøy** (*Jórunn skáldmær*) var ein skald som levde og dikta på Harald Hårfagre si tid, truleg i byrjinga av 900-talet.

Ho er ein av dei få kvinnelege skaldane vi kjenner til frå norrøn tid. Ikkje noko om hennar liv er kjent, anna enn at ho gjorde eit dikt som blir kalla «Sendebit» (*Sendibítr*) som handlar om ufreden mellom kong Harald Hårfagre og sonen Halvdan Svarte. Berre fem vers av diktet er overlevert, men er likevel det lengste skaldekvadet ein kjenner til, som er gjort av ei kvinne.

I «Soga om Harald Hårfagre» har Snorre sitert eit av versa frå Sendebit og han har òg teke med eit av versa hennar i Skaldskaparmål .

Utan at ein veit det sikkert, blir Jorunn Skaldmøy oftast rekna som ein norsk skald og tilnamnet hennar kan tyde på at ho var ei ung, ugift kvinne då ho gjorde skaldekvad.

Referansar
----------

1. ↑  Sendebit av Jorunn Skaldmøy (Skaldic Project)
2. ↑  Tydinga av namnet er uviss, men ein har gissa på «bitande sending».
3. ↑  Soga om Harald Hårfagre (Snorres kongesoger) red. Finn Hødnebø og Hallvard Magerøy (Oslo 1993) ISBN 8252141390
4. ↑  Skaldskaparmål (Den yngre Edda)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jorunn Skaldmøy Norsk biografisk leksikon
* Den oldnorske og oldislandske litteraturs histore av Finnur Jónsson (B, side 543)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon

 |
**Johann Passler** (fødd 18. august 1961) er ein italiensk tidlegare skiskyttar frå Antholz. Han vart verdsmeister med Italia sine stafettlag i 1990 og 1993. Individuelt vann han to bronsemedaljar; fyrst på 10 km i VM 1985 og så på 20 km under vinter-OL i Calgary i 1988.

### Aktiv

Passler fekk sitt internasjonale gjennombrot då han under VM i skiskyting 1985 erobra bronsemedaljen på 10 km, slått einast av av verdsmeister Frank-Peter Roetsch og av norske Eirik Kvalfoss. Tre år seinare, under dei olympiske vinterleikane i Calgary i 1988 tok han to bronsemedaljar, fyrst på 20 km og så på stafetten. Same sesongen enda han på tredjeplassen i verdscupen i skiskyting. Passler vann tre sigrar i individuelle verdscuprenn.

Italia sitt stafettlag, beståande av Wilfried Pallhuber, Pieralberto Carrara, Andreas Zingerle og Passler, overraska stort under VM 1990. Meisterskapen vart avslutta i finske Kontiolahti, der dei fire italienarane vann landets fyrste gullmedalje i stafettøvinga. Dei same fire utøvarane kopierte prestasjonen tre år seinare, då det under VM i skiskyting 1993 også vart gull på 4 x 7,5 km stafett.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* VM i skiskyting 1982 i Minsk: Nr 5 i stafett
* VM i skiskyting 1983 i Antholz: Nr 6 på 10 km
* Vinter-OL 1984 i Sarajevo: Nr 5 i stafett
* VM i skiskyting 1985 i Ruhpolding: Bronsemedalje på 10 km
* VM i skiskyting 1986 i Oslo: Nr 4 på 10 km
* Vinter-OL 1988 i Calgary: Bronsemedalje på 20 km og i stafett
* VM i skiskyting 1989 i Feistritz: Nr 4 på 10 km
* VM i skiskyting 1990 i Kontiolahti: Gullmedalje på stafetten
* Vinter-OL 1992 i Albertville: Nr 7 på 20 km
* VM i skiskyting 1993 i Borovets: Gullmedalje på stafetten, nr 11 på 10 km
* Vinter-OL 1994 i Lillehammer: Nr 13 på 10 km

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Jorunn Simonsen Thingnes** (fødd 1990) er ein norsk sosiolingvist og førsteamanuensis ved Høgskulen på Vestlandet.

Thingnes vart fødd i Jølster og studerte ved Universitetet i Oslo. Ho tok doktorgraden (ph.d.) ved MultiLing - Senter for fleirspråklegheit ved det same universitetet i 2020 med tittelen *Å velje minoriserte språk. Språkpolitikk og språkval i akademia.*

Thingnes har vore aktiv i målrørsla, mellom anna som leiar av Studentmållaget i Oslo og som sentralstyremedlem i Norsk Målungdom. Ho har og sete i fakultetsstyret ved Det humanistiske fakultetet ved Universitetet i Oslo.

Forsking
--------

I doktorgradsavhandlinga si undersøkte Thingnes språkpolitikk og språkval ved Høgskulen på vestlandet og Samisk høgskule. Desse institusjonane har det til felles at dei har teke val om å nytte seg av mindretalsspråk som hovudspråk (høvevis nynorsk og samisk). Eitt av funna i prosjektet var at desse vala stadig måtte forsvarast og forklarast. I doktorgradsprosjektet utfordrar Thingnes etablerte sanningar og utvidar perspektiva ein har på språkpolitikk og språkval i akademia. 

Gjennom forskinga si på statusen til nynorsk og samisk i akademia viser Thingnes korleis det er teneleg å nytt omgrepet *minoriserte språk* om desse språka i ulike kontekstar.

Thingnes heldt Ivar Aasen-minneføredraget 2021 ved Dei nynorske festspela. Ho mottok i 2021 H.M. Kongens gullmedalje for avhandlinga si.

Kjelder
-------

1. ↑  «Jorunn Simonsen Thingnes - Høgskulen på Vestlandet», *www.hvl.no*, henta 25. mars 2021
2. 1 2  «Disputas: Å velge nynorsk og samisk i akademia – går det an? - Institutt for lingvistiske og nordiske studier», *www.hf.uio.no*, henta 25. mars 2021
3. ↑  «Ivar Aasen-minneforedraget: Nynorsken – det inngjerda nasjonalspråket», *aasentunet.no*, henta 20. august 2021
4. ↑  «Hans Majestet Kongens gullmedalje 2021», *www.uio.no*, henta 2. september 2021

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Jorunn Simonsen Thingnes i forskingsdokumentasjonssystemet CRIStin.
* Personside ved HVL.no
* Om doktorgraden til Jorunn Simonsen Thingnes ved uio.no
***A Short Hike*** er eit eventyrspel utvikla og utgjeve av den kanadiske programmeraren Adam Robinson-Yu (også kjend som adamgryu). Det har ei open verd som spelaren kan utforske der målsettinga er å klatre opp til toppen av eit fjell for å få mobildekning. Spelet vart utgjeve til Microsoft Windows, macOS og Linux i juli 2019, til Nintendo Switch i august 2020 og til PlayStation 4 og Xbox One i november 2021.

*A Short Hike* fekk positiv mottaking frå kritikarar, som roste den avslappa spelestilen, fridomen til å utforske og flygemekanikkane. Det vann Seumas McNally Grand Prize under Independent Games Festival i 2020.

Spelemekanikkar
---------------

Spelefiguren Claire kan flyge over alle områda i spelverda.
Spelaren kontrollerer den antropomorfe fuglen Claire som utforskar ein park på ei øy som fungerer som ei open verd. Ho kan mellom anna jogge, klatre, symje og segle gjennom lufta. For å greie å kome til toppen av fjellet sentralt på øya, må spelaren finne eller kjøpe gylne fjører som lèt ein gjere ekstra byks i lufta og klatre på steinete overflater. Ifølgje eit skilt på vegen til fjelltoppen, kan ein greie å kome seg til tops med berre sju gylne fjører. Når spelaren har kome seg til toppen av fjellet, kan ein halde fram med å utforske parken og ta del i sideaktivitetar etter eige ønske.

Verda i spelet er folkesett med andre antropomorfe dyr, som tilbyr sideoppdrag og aktivitetar som fisking, leiting etter ting som er mista eller renning om kapp. Løna for å greie desse aktivitetane er ofte ting som gjer det lettare å utforske parken, som joggesko eller eit kompass. Spelaren kan òg samle skjel, pinnar, myntar og andre emne for å greie sideoppdraga.

Spelet har eit adaptivt lydspor som endrar seg etter tilhøva i spelet, til dømes om vêret endrar seg eller om spelaren flyg. Det har òg eit dynamisk kamera utvikla med Unity-verktøyet Cinemachine.

Kjelder
-------

1. ↑  «A Short Hike steps forth onto PlayStation and Xbox next week». Eurogamer. 13. november 2021. Henta 18. november 2021.
2. ↑  «A Short Hike Review». Nintendo Life. 29. august 2020. Henta 17. oktober 2020.
3. ↑  «A Short Hike review - dreamy brilliance». Eurogamer. 12. august 2019. Henta 17. oktober 2020.
4. 1 2  Vania, Cathlyn (17. januar 2020). «A Short Hike review». *Adventure Gamers*. Henta 17. mars 2020.
5. ↑  Reynolds, Matthew (23. desember 2019). «Games of the Year 2019: A Short Hike is a love letter to one of the most satisfying things in games». *Eurogamer*. Henta 17. mars 2020.
6. ↑  Moore, D. M. (18. august 2019). «A Short Hike is one part Animal Crossing and one part Breath of the Wild». *The Verge* (på engelsk). Henta 27. november 2020.
7. ↑  Robinson-Yu, Adam (27. mars 2020). *Crafting A Tiny Open World: A Short Hike Postmortem* (Speech). Game Developers Conference. I tidsintervallet 11.25–11.40.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
**Josef Antonius Heinrich Terboven** (23. mai 1898–8. mai 1945) var ein tysk administrator. Han var fødd i Essen i Tyskland. 

Terboven er mest kjend for ha vore *Reichskommissar für die besetzten norwegischen Gebiete* (Rikskommisær for dei hærsette norske områda) under den andre verdskrigen frå 24. april 1940 til 7. mai 1945. I denne stillinga gjorde Terboven bruk av Vidkun Quisling og partiet Nasjonal Samling. Terboven hadde berre Adolf Hitler over seg og hadde i røynda diktatorisk mynde i Noreg.

Han var ansvarleg for den tyske administrasjonen av Noreg under krigen. Han stod bak unntakstilstanden i Oslo i 1941 og i Trondheim i 1942. Det var Terboven som gav ordre om å øydeleggja Tælavåg og skyta 18 unge englandsfararar. 

Samla vurdert kan ein seia at Terboven var oppteken av å oppretthalda ro og orden i Noreg. For å oppnå dette vart det teke i bruk avskrekkjande straffemetodar. Om ein trass i dette samanliknar med tysk okkupasjon av til dømes område i Sovjetunionen og Jugoslavia kan ein seia at okkupasjonen av Noreg var mild. 

Då freden kom i mai 1945 tok han livet av seg i ein bunker på Skaugum. Terboven hadde budd på Skaugum sidan juni 1940.

Sjå òg
------

* Noreg under andre verdskrigen
* Josef Terboven sine kommissariske statsrådar
* Administrasjonsrådet
* Curt Bräuer
* Knut Hamsun
* Vidkun Quisling

Litteratur
----------

* Nøkleby, Berit 1992: *Josef Terboven : Hitlers mann i Norge*. Oslo : Gyldendal, 1992.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Josef Terboven i Norsk Krigsleksikon Arkivert 2004-08-04 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Johann Joseph Fux
**Johann Joseph Fux** (fødd kring 1660 i Hirtenfeld ved Graz, død 13. februar 1741 i Wien) var ein austerriksk komponist og musikkteoretikar.

Fux var bondeson og ein kjenner lite til det tidlege livet hans, bortsett frå at han rundt 1680 studerte ved universitetet i Graz og mellom 1683 og 1687 i Ingolstadt. I 1696 vart han utnemnd til organist ved Schottenstift i Wien og denne posten heldt han til 1702 da keisarhoffet vart merksam på han og utnemnde han til hoffkomponist. Frå 1701 vart han kapellmeister ved Stephansdom i Wien og i 1711 musikkdirektør ved hoffet, ein av dei viktigaste embeta i det europeiske musikklivet. Som musikkdirektør skreiv han mange operaer og oratorium.

Den mest kjende operaen hans, *Costanza e Fortezza*, vart oppført i Praha i høve kroninga av keisar Karl VI til konge av Böhmen.

Fux underviste òg komposisjon og av elevane hans var Georg Christoph Wagenseil, Gottlieb Muffat og Jan Dismas Zelenka.

Verk
----

Det viktigaste verket til Fux var læreboka i komposisjon *Gradus ad Parnassum* (1725). Boka var skrive på latin og vart i 1742 omsett til tysk av Lorenz Christoph Mizler, ein av elevane Bach. Boka tente som lærebok i kontrapunkt fram til 1900-talet.

Fux komponerte 18 operaer, 50 messer, tre rekviem, 57 vesperar og salmar, 10 oratorium og 29 partitaer.

I motsetnad til *Gradus ad Parnassum* gjekk musikken hans fort i gløymeboka.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johann Joseph Fux» frå Wikipedia på bokmål, den 2. mai 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av og om Johann Joseph Fux i katalogen til det tyske nasjonalbiblioteket
* Scenemusikk
* Verknummerering etter Ludwig Ritter von Köchel, 1872

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Altarkalk av sølv frå Os kyrkje i Rakkestad i Østfold. Han er ustempla, men kan ha vore laga av gullsmeden Lorentz Hoffmann i Fredrikshald i 1730-åra. Kalken er no på Norsk Folkemuseum (NF.1918-0072). Høgd 18 cm. 
Mange kjelder fortel om bruk av altarkalkar av tre i norsk kyrkjer. Denne er truleg frå 1700-talet og kjem frå Torpo kyrkje i Ål i Hallingdal. Han er nå på Norsk Folkemuseum (NF.1908-0083).
**Altarkalk** eller **alterkalk** er eit liturgisk drikkekar brukt til å dela ut nattverdsvin. Ordet «kalk» kjem frå norrønt *kal(e)kr* som igjen kjem frå latin *calix* med opphav i gresk κάλιξ *kálix*, 'beger; pokal'. 

Altarkalkar har form som eit stort beger på stett. I katolsk tid før reformasjonen var det berre presten som drakk vin av kalken under nattverden på vegner av kyrkjelyden. Då var kalken mindre enn det som er vanleg i dag. Etter reformasjonen i 1537 skulle alle som deltok i nattverde drikka vin av kalken, og mange eldre kalkar har nok då fått påsett ein større *cupa*. Tidlegare drakk nattverdsgjestane rett frå kalken, men som eit ledd i kampen mot den smittsomme sjukdommen tuberkulose kom det i 1914 ein kongeleg resolusjon som gav løyve til å bruke særkalker. Etter dette blei mange altarkalkar omgjort slik at dei fekk ein liten hellekant eller eit nebb for å gjera det enklare å hella vinen frå den store felles kalken og over i særkalkane.

Oldkristeleg og mellomaldersk litteratur fortel at altarkalkar ikkje bere var laga av sølv og gull. Kalkar av glas og tre var ofte brukt. Det kom også kalkar av horn, messing eller kopar, men det er helst kalkar av edelt metall som er bevart. I dag er altarkalkar som oftast laga av sølv, men moderne altarkalker kan også vera laga av keramikk. 

I soknebod, når presten blir bodsend for å gje nattverden til ein sjuk eller døyande person, blir det brukt ein mindre kalk kalla *sognebodskalk*.

Merknadar
---------

1. ↑  Cupa er ei latinsk nemning for drikkekar eller beger.

Kjelder
-------

1. ↑  Christie (1959) s. 36
2. ↑  Gjærder (1975) s. 109
3. ↑  Grefstad (1994) s. 26.
4. ↑  Gjærder (1975) s. 108.

* *Denne artikkelen bygger på «Alterkalk» frå Wikipedia på bokmål, den 15. september 2018.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

Litteratur
* Christie, Sigrid og Håkon (1959): *Norges kirker. Østfold. Bind 2*. Oslo.
* Gjærder, Per (1975): *Norsk drikkekar av tre*. Bergen – Oslo – Tromsø.
* Grefstad, Ola (1994): Alterkalken i Hallaren kirke på Frøya. (Artikkel i : Årbok for Fosen 1994, s. 25-32.)
* Kielland, Thor (1927): Norsk guldsmedkunst i middelalderen. Oslo.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Altarkalkar på DigitaltMuseum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Marjatta Kajosmaa** (fødd 3. februar 1938) er ein finsk tidlegare langrennar frå
Vehkalahti heilt sør og langt aust i Finland. I tida 1970-76 vann ho fire OL-medaljar og to VM-medaljar, fire i sølv og to i bronse.

Kajosmaa meisterskapsdebuterte med to femteplassar i dei individuelle tevlingane under Vinter-OL 1968 i Grenoble. To år seinare vann ho sølvmedaljen på 10 km og ho gjekk Finland inn til bronse i 3 x 5 km stafett då Ski-VM 1970 vart arrangert i Strbske Pleso i dåverande Tsjekkoslovakia. Under vinterleikane 1972 i Sapporo tok ho medaljar i alle tre langrennsøvingane for kvinner. Etter bronsemedalje på 10 km sikra ho seg sølvmedaljen på 5 km, fem sekundar bak vinnaren Galina Kulakova, og ho avslutta med å gå Finland inn til sølv i 3 x 5 km stafett etter at Helena Takalo og Hilkka Kuntola hadde gått gode etappar. Fire år seinare tok dei same tre finske langrennarane, pluss Liisa Suihkonen, eitt nytt stafettsølv ved OL 1976 i Innsbruck, då øvinga heitte 4 x 5 km stafett. Både i 1972 og -76 vart Sovjet-kvinnene for sterke.

Kajosmaa vann sju tevlingar under Holmenkollrenna, med dobbeltsigrar i 1969, -72 og -73, samt siger på 10 km i 1971. Ho vart tildelt Holmenkollmedaljen i 1971.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Josef Doležal** (12. desember 1920–28. januar 1999) var ein tsjekkisk kappgjengar frå Příbram som representerte Tsjekkoslovakia i tida 1946-60. Han vart europameister på 10 km i 1954 i Bern.

Doležal tok sølvmedaljen på 50 km under Sommar-OL 1952 i Helsinki, einast italienaren Giuseppe Dordoni gjekk fortare. Under europameisterskapen i Bern i slutten av august 1954 vann Doležal 10-kilometeren med over 50 sekundars margin til andremann. Berre fire døgn etter sikra han seg sølvmedaljen på 50 km, knappe tre minuttar bakom Vladimir Ukhov frå Sovjetunionen.

Fleire gongar flytta Doležal flytta verdsrekorden på både 20 km og 50 km. Han var verdsrekordhaldar på 50 km frå 1946 til -52, og på ny frå 12. september 1954 då han presterte passerte målstreken etter 4 timar 16 minuttar og 6 sekundar i Poděbrady. Våren 1955 sette han verdsrekord på 20 km med tida 1.30.26, ein rekord han miste tre månader seinare. Den 25. juli 1956 tok han tilbake rekorden då han i Praha vart klokka inn på 1.30.00.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1946 i Oslo: Diskvalifisert på 50 km
* EM 1950 i Brussel: Nr 4 på 50 km – 4.55.49
* OL 1952 i Helsinki: Sølvmedalje på 50 km – 4.30.17, bakom Giuseppe Dordoni (4.28.07)
* EM 1954 i Bern: Gull på 10 km – 45.01,8, og sølv på 50 km – 4.25.07
* OL 1956 i Melbourne: Braut både 20 km og 50 km
* OL 1960 i Roma: Nr 17 på 50 km – 4.51.18

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Josef Doležal» frå Wikipedia på tysk, den 24. juni 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NKC

 |
Koordinatar: 46°25′43.72″N 07°40′42″E﻿

**Altels** er eit 3 629 m pyramideforma, høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Grensa mellom kantonane Bern og Valais går over fjelltoppen. Fjellet ligg øvst i dalen Kandertal. Altels er knytt til det litt høgre Balmhorn over ein kvass isrygg. Ganske grei og kort oppstiging fører til at ein tur til Balmhorn gjerne vert kombinert med topptur til Altels òg.

Fjellsoge
---------

Fyrste stiginga av Altels fann stad 8. juli 1874. Eit klatrelag beståande av fem mann, Hans Hari, Hermann Löhnert, Fritz Ogi, Adolf von Steiger og Friedrich Wyss-Wyss nådde toppen.

Hengebreen på nordvestsida av fjellet, som ligg i ei 44°-skråning, har etter kalving minst to gongar dekt beitemarkane under med ismassar. Breen er det i dag berre restar av i områda kring toppen.

Både menneske og buskap har omkome i israsa:

* Ved brekalving 18. august 1792 miste fire menneske og om lag 100 dyr livet.
* 11. september 1895 styrta om lag 4 millionar kubikkmeter is ned bergsida og beitemarka. Under ismassane omkom 6 menneske (varaordføraren i Leukerbad var ein av dei), samt 158 storfe, 9 svin, eit muldyr og ein hund. Ein minnestein vart reist i beitemarka til minne om 1895-ulykka.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Altels» frå Wikipedia på tysk, den 9. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Jortedyr** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Infraklasse:** | Placentale pattedyr Placentalia |
| **Overorden:** | Laurasiatheria |
| **Orden:** | Klauvdyr Artiodactyla |
| **Underorden:** | **Jortedyr** RuminantiaScopoli, 1777 |

**Jortedyr** eller **drøvtyggarar** (*Ruminantia*) er ei gruppe partåa hovdyr, kjenneteikna ved at dei tygg maten to gonger – dei jortar (ørtar) maten. Jortedyr har lang mellomfot og som oftast fire tær, dei to i midten med klauver. I overmunnen manglar framtennene. Merk at jortedyr er ei vidare dyregryppe enn hjortedyr. 

Jortedyr lever av planteføde. Magen er todelt, slik at maten første gongen berre blir grovtoggen og svelgd ned i frammagen, som er delt i to: vomma og nettmagen. Etter ein gjæringsprosess vert maten støytt opp att i små klumpar, slik at dyret kan fintygge maten medan det kviler. Når dyret svelgjer maten for andre gong, er han så blanda med spytt at han renn forbi frammagen, gjennom bollerenna nedst i matrøyret og inn i meltemagen, som òg er delt i to: bladmagen og løypemagen. Dei fire delane av magen er ulikt utvikla hos forskjellige jortedyr. 

Av norske husdyr høyrer ku, sau og geit til jortedyra. Det finst seks viltlevande artar jortedyr i Noreg: dådyr, elg, hjort, moskus, rein og rådyr.

Kjelder
-------

Erling Sølvberg (1956). «jortedyr». I Arnulv Sudman. *Norsk Allkunnebok* **7**. Oslo: Fonna. s. 49-50.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Jortedyr**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC
* Dyntaxa
* EOL
* NDL

 |
| **Stockinish Island****Lokalt namn: Eilean Stocainis** |
| --- |
| Geografi |
| 

Stockinish Island is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 57°49′ N 6°49′ W﻿Koordinatar: 57°49′ N 6°49′ W﻿ |
| **Øygruppe** | Ytre Hebridane

 |
| **Areal** | 0,49 km²

 |
| **Høgaste punkt** | 44 moh. |
| Administrasjon |
| **Land** | Skottland |
| **Region** | Ytre Hebridane

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

**Stockinish Island** (skotsk-gælisk *Eilean Stocainis*) er ei folketom øy i Ytre Hebridane i Skottland. Ho ligg i utkanten av the Minch i Loch Stockinish, søraust for Harris. Ho er 0,49 km² stor og det høgaste punktet på øya er 44 meter over havet.

Øya er ikkje busett og vert nytta som beite.

Geografi og geologi
-------------------

Berggrunnen på Stockinish består av lewis-gneis.

I sørvest ligg den vesle Eilean Leasait og i sør ligg Stac nam Faoileag. Det ligg fleire grunner i sør, som stikk opp av sjøen ved lågvatn. 

Vatnet Loch an t-Sàile dominerer mykje av øya. Vatnet er ei tidlegare vik som vart demd opp, truleg ei tidlegare fiskefelle som i dag vert nytta som hummarfangstplass.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stockinish Island» frå Wikipedia på engelsk, den 3. mars 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Haswell-Smith, Hamish (2004). *The Scottish Islands*. Edinburgh: Canongate. ISBN 1841954543.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Johann Heinrich Pestalozzi** (12. januar 1746–17. februar 1827) var ein sveitsisk pedagog frå Zürich, mykje påverka Jean-Jacques Rousseau sine tankar om oppseding.

Pestalozzi oppretta fleire skular og heimar for fattige born. Skulane vekte interesse i vide krinsar og han vart omtala som far til folkeskulen. I skriftene sine, særleg i romanen *Lienhard und Gertrud*, utkom 1781–87 og på norsk i 1881, og i det metodiske hovudverket *Wie Gertrud ihre Kinder lehrt* (1801), understrekar han at til grunn for all undervisning må det ligge innstilling og sakkunnskap, samt forståing av korleis kunnskap vert formidla og stimulering av borns evne og trong til sjølvverksemd og oppleving av seg sjølv. For Pestalozzi har alle menneske det same verd, difor krevde han skulegong for alle born.

Kjelder
-------

* Johann Heinrich Pestalozzi i Store Norske leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Alteret, altertavla og alterringen i Ylikiiminki kyrkje i Finland.
I Grønnåsen kyrkje frå 1996 er det alterring på sidene mellom koret og skipet, men det er ope midt mot alteret. Foto: kirkenorge.no

Ein **alterring** eller **altarring** er ein del av inventaret i mange kyrkjer og er der for å gje støtte og komfort når medlemmer av kyrkjelyden kneler framom alteret når dei skal motta nattverd. Alterringen er samansett av eit polstra trinn til å knele på og ein låg skranke til å stø seg på, og har ofte vore halvsirkel- eller hesteskoforma. Ho eller han som mottek nattverden kneler på utsida av skranken, vend mot alteret, medan presten er på innsida og deler ut vinen og brødet.

Å knele når ein mottok nattverd vart vanleg frå reformasjonshundreåret og utover. Alterringen kom til etter kvart, og ved starten av 1800-talet var det framleis mange norske kyrkjer som var utan alterring.

Alterringen kan fort oppfattast som eit gjerde mellom kyrkjelyden og alteret og føre til at dei kjenner at dei ikkje har tilgang til altereret og området like framom det. Samstundes kan han vere til hinder for presten. I nyare norske kyrkjer vert det difor ofte ikkje laga noko fastmontert alterring. I staden vert det laga lause modular som kan takast fram når det er nattverd og elles vere unnarydda. Eller om det er fastmontert alterring, så er han oppbroten i fleire delar slik at det er opne rom der presten uhindra kan røre seg mellom alteret og resten av kyrkja, og slik at kyrkjelyden kan sjå at dei har full tilgang til alteret.

Kjelder
-------

### Referansar

1. 1 2  
Alf Henry Rasmussen, red. (1993). «Kirkerommets inventar». *Våre kirker : norsk kirkeleksikon*. Kirkenær: Vanebo Forlag. s. 69. ISBN 82-7527-022-7.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Alterring**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
Sir **Marcus «Mark» Laurence Elwin Oliphant** (fødd 8. oktober 1901 i Kent Town i Adelaide, død 14. juli 2000 i Canberra) var ein australsk fysikar som spelte ei nøkkelrolle i utviklinga av atombomba. Han deltok òg i humanitært arbeid. Han sikta først på ein karriere innan medisin eller odontologi, men valde etter påverknad frå fysikkforelesaren tidleg i studia å bli fysikar.

I 1925 overhøyrde han ein tale gjeven av Ernest Rutherford og valde å søkje arbeid hos han. I 1927 vart dette oppfylt ved at han fekk ei stilling ved Cavendish-laboratoriet ved University of Cambridge som på denne tida låg lengst framme på forsking innan kjernefysikk. Oliphant sine bidrag i denne perioden var oppdaginga av helium-3 og tritium. Han observerte kjernefysisk fusjon for første gongen i 1932

Oliphant vart utnemnd til professor i fysikk ved University of Birmingham. Her arbeidde han òg med vidareutvikling av radarar. Ved utbrotet av andre verdskrigen hadde kollegaar ved universitetet i Birmingham (Otto Frisch og Rudolf Peierls) berekna at ei atombombe basert på 235uran var mogleg. Marker Oliphant vart overtydd om at det var naudsynt å utvikle ei atombombe på alliert side og øvde sterkt påtrykk både i Storbritannia og USA for å få dette arbeidet i gang. Etter åtaket på Pearl Harbor kom USA med i krigen og arbeidet med atombomba vart starta opp kort tid etter i Manhattanprosjektet. Frå november 1943 deltok Oliphant i prosjektet som medlem av den britiske delegasjonen, men konsentrerte seg om arbeidet med oppriking av uran-235. Han tok opp att stillinga som professor ved universitetet i Birmingham etter Tyskland kapitulerte i 1945.

Då atombombene vart sleppte over Japan vart motførestellingane han hadde fått mot atomvåpen i løpet av Manhattanprosjektet forsterka. I 1950 vende han tilbake til Australia og vart leiar for «Research School of Physical Sciences» ved det nyoppretta Australian National University. Han vart adla i 1959, pensjonert i 1967 og frå 1971 til 1976 var han guvernør i Sør-Australia. Marker Oliphant døydde i Canberra i 2000, 98 år gammal.

Prisar (utval)
--------------

* 1948 – Faradaymedaljen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mark Oliphant» frå Wikipedia på bokmål, den 25. april 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Mark Oliphant**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* MGP
* NLA

 |
Quzhou i Zhejiang.
**Quzhou** (kinesisk skrift 衢州市, pinyin *Qúzhōu*) er eit byprefektur som ligg heilt vest i provinsen Zhejiang i Folkerepublikken Kina. Byprefekturet har et areal på 8 846 km² og 2 456 100 innbyggjarar. Quzhou består av to bydistrikt, eitt byfylke og tre fylke.

Sentralt i Quzhou er er eit lågland langs elva Qiantang. Her er tett med vatningsanlegg med produksjon av sitrusfrukt, te og morbærblad. Slettene utgjer 15 % av arealet, åslandskap 36 % og fjellområda 49 %. Terrenget stig både mot vest og aust. Dei høgste fjella ligg i sør. Høgste punktet i byprefekturet er Dalong Gang, 1 500 moh. 71 % av landområdet er dekt med skog. Hovudkvarteret og produksjonsanlegget til Wuxijiang-demninga ligg i byprefekturet, og forsyner eit stort industriområde i prefekturet med elektrisk kraft.

Samferdsle
----------

Kinesisk riksveg 320 går gjennom området. Han byrjar i Shanghai og går sørvestover til grensa mellom provinsen Yunnan og staten Myanmar. Undervegs er han innom mellom anna Hangzhou, Nanchang, Guiyang, Kunming og Dali.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Quzhou» frå Wikipedia på engelsk, den 27. juni 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Bo Ingemar Erlandsson** (16. november 1957–9. august 2022) var ein svensk tidlegare fotballspelar frå Glimåkra. Han var i over ti år venstreback på det sterke Malmö FF-laget.

### Klubbspel

Erlandsson kom i 1976 til Malmö FF frå Glimåkra IF. Allereie året etter vart han svensk meister med Malmö. Våren 1979 var han med på å kvalifisere klubben til finalen i europacupen, finalen på Olympiastadion i München enda med tap 0–1 mot Nottingham Forest. I 1986 lukkast Malmö og Erlandsson på ny å vinne den svenske seriemeisterskapen.

### Landslagsspel

I april 1978 debuterte Erlandsson på Sverige sitt landslag og fekk same året plass i Sverige sin tropp til VM 1978 i Argentina. Han spelte 69 landskampar i tida fram til november 1985, skåra 2 mål. Erlandsson var kaptein i 48 kampar, fast kaptein 1981-85.

### Merittar

* Vinnar av Allsvenskan: 1977 og 1986 for Malmö FF
* Finalist i Europacupen i fotball: 1979 for Malmö FF

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ingemar Erlandsson» frå Wikipedia på tysk, den 31. mars 2022.*
* eu-football
**Knud Olsen** (31. desember 1802–1. november 1879) var ein norsk overstiger og proviantskrivar frå Røros som møtte på seks storting i tida 1842 til 1858. Ole Detlevsen var far hans, og Svend Aschenberg svigerfaren.

Knud Olsen byrja arbeide for Røros koparverk i 1818. Den fyrste tida var han rekneskapsførar for bygningsavdelinga, og tok elles del i undervisninga ved den såkalla kadettskulen til verket. I tida 1822-25 hadde han stipend for å gå bergskulen i Falun. År 1825 rydda han opp i 20 års ugjort marskscheiderarbeid og laga kart over alle gruvene til Røros verk. Frå 1827 arbeidde han som overstiger, styrar av verket sine gruver i Folldal i 1829. Åra 1833-51 overstiger ved Røros verk. År 1839 reiste han og besøkte mange gruver i Sverige og Tyskland, og stod seinare føre fleire forbetringar i i gruvedrifta til verket. Mellom anna bygde verket, som det fyrste i Noreg, hestejarnbane i Kongens gruve og Muggruva, nye stollanlegg i Kongens og Storvarts-gruvene og bygde om vaskeanlegga. I 1851 vart Olsen proviantskrivar for verket, i tillegg var han perioden 1858-73 skoginspektør ved Røros og Fredriksgaves koparverk.

Frå 1838 til -45 var Olsen den fyrste ordføraren i Røros herad, og seinare medlem av heradsstyret i lang tid. Åra 1839-42 var han også forlikskommissær. I 1842 fekk han stifta Røros Sparebank og var leiar av banken til 1876. Han var formann i matrikkelkommisjonen for Røros og medlem i matrikkelkommisjonen for Strinda og Selbu. I 1851 var han medlem i ein kommisjon om Kongsberg sølvverk, også med i Skoglovskommisjonen av 1858.

Olsen representerte Søndre Trondhjems amt på Stortinget i 1842, 1845, 1848, 1854, 1857 og på omframtstortinget 1858. På alle desse tinga var han med i Næringskomite nr 1, som medlem i 1842 og sidan sekretær. Elles var han i 1857 medlem i komiteen om stortingsbygninga og 1857-58 i Lagtinget.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
**Ingemar Stenmark** (fødd 18. mars 1956) er ein svensk tidlegare alpinist frå Joesjö ved Tärnaby som vann verdscupen i alpine greiner tre år på rad, 1976-78, og vart dobbelvinnar både under verdsmeisterskapen 1978 og vinterleikane 1980. I 1982 vart han verdsmeister i slalåm. Stenmark vann i alt fem gullmedaljar, ein sølv- og ein bronsemedalje i OL og VM i tida 1976-82. I verdscupen i alpine greiner er han den mestvinnande utøvaren sidan tevlingane kom i gang i 1967. I tida frå desember 1974 til februar 1989 vann han 86 renn i verdscupen, 46 i storslalåm og 40 i slalåm.

### Merittar

* Vinnar av Verdscupen i alpine greiner: 1976, 1977, 1978
* Vinter-OL 1976 i Innsbruck: Bronse i storslalåm
* VM i alpine greiner 1978 i Garmisch-Partenkirchen: Gull i slalåm og storslalåm
* Vinter-OL 1980 i Lake Placid: Gull i slalåm og storslalåm
* VM i alpine greiner 1982 i Schladming: Gull i slalåm og sølv i storslalåm

Han vart tildelt Holmenkollmedaljen i 1979.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* LIBRIS
* NKC
* Munzinger (sport)

 |