recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Temperaturgradient** er eit uttrykk for det meste brukt i meteorologi og oseanografi som skildrar temperaturendring over ein viss avstand og i ein viss retning. Temperaturgradienten er ein dimensjonal storleik som er uttrykt i grader per lengdeskala. I SI-systemet er det kelvin per meter (K/m) som er brukt.

Matematisk skildring
--------------------

Viss ein tenkjer seg at temperaturen *T* har ein enkel verdi og er ein kontinuerleg funksjon som kan kan deriverast i eit tredimensjonalt rom (ofte kalla eit skalarfelt) kan temperaturen skrivast: 

{\displaystyle T=T(x,y,z)}
der *x*, *y* og *z* er koordinatane i systemet. Temperaturgradienten er då ein vektor definert som 

{\displaystyle \nabla T={\begin{pmatrix}{\frac {\partial T}{\partial x}},{\frac {\partial T}{\partial y}},{\frac {\partial T}{\partial z}}\end{pmatrix}}}

Vêr og klima
------------

Temperaturskilnadar mellom to forskjellige punkt på jorda er svært viktig for vêr og klima. Absorpsjon av sollys på jordoverflata aukar temperaturgradienten og kan føre til konveksjon (ein prosess som skapar skyer og nedbør). På global og årleg basis vil dynamiske prosessar i atmosfæren og havet prøve og redusere dei store temperaturskilnadane mellom polområda og ekvator ved å flytte store massar med varm og kald luft og vatn. 

Vêrfrontar er område der den horisontale tempraturgradienten er ekstra stor, og er grenseområde mellom kalde og varme luftmassar. Temperaturgradienten kan derimot endre seg ein god del på grunn av daglege variasjonar og årstidsvariasjonar i oppvarming og avkjøling.

Sjå òg
------

* Gradient
* Adiabatisk temperaturendring

Referansar
----------

* Edward N. Lorenz (1967) *The nature and theory of the general circulation of atmosphere*, World Meteorological Organization, Publication No. 218, Geneva, Switzerland.
* M. I. Budyko (1978) *Climate and Life*, Academic Press, International Geophysics Series, Volume **18**, ISBN 0-12-139450-6.
* Robert G. Fleagle and Joost A. Businger (1980) *An Introduction to Atmospheric Physics*, Second Edition, Academic Press, International Geophysics Series, Volume **25**, ISBN 0-12-260355-9.
* David Miller (1981) *Energy at the Surface of the Earth: An Introduction to the Energetics of Ecosystems*, Academic Press, International Geophysics Series, Volume **29**.
* John M. Wallace and Peter V. Hobbs (2006) *Atmospheric Science: An Introductory Survey*, Second Edition, Academic Press, International Geophysics Series, ISBN 0-12-732951-X.
**Ingebret Svennsson Mossige** (12. mars 1812–26. november 1862) var ein norsk gardbrukar, ordførar og stortingsmann frå Time i Rogaland. Svenn Ingebretsson Mossige var far hans.

Mossige arbeidde på kontoret hos sorenskrivaren, Gunder Aas, i Eigersund. Etter faren døydde i 1835 tok han over farsgarden Mossige. Frå 1839 var han i tillegg veginspektør for Jæren, ei stilling han hadde livet ut. To år seinare vart han også lensmann i Haugland skipreide. Denne stillinga hadde han til 1861 då han vart lensmann i Høyland og magistrat i Sandnes.

1838-40 var Mossige den fyrste ordføraren i Time, sat i heradsstyret til 1861. Han hadde så å seie alle dei kommunale verv han kunne ha, men han var ikkje i forlikskommisjonen. I 1858 var han med i ein kongeleg kommisjon om skysslova.

Mossige var stortingsmann frå Stavanger amt på alle ting frå 1845 til 1860. Han var i 1845 medlem i justiskomite nr 1, 1848 sekretær i same. På tingsamlingane i 1851 og 1854 var han sekretær i Odelstinget, justiskomite nr 1 og valkomiteen, samt 1851 medlem av lovkomiteen. Han heldt fram som sekretær i Odelstinget i valkomiteen 1857 og 1858, medlem av militærkomiteen begge sesjonane. I tillegg var han medlem av jarnbanekomiteen og av komiteen om fengselstellet i 1857, samt finanskomiteen i 1858. På sitt siste storting, 1859-60, var han sekretær i Lagtinget, valkomiteen, militærkomiteen og av komiteen om stortingsbygninga. Sommaren 1860 var han medlem av den deputasjonen som Stortinget sende til kongekroninga i Trondheim.

Mossige budde på Bruland etter han vart lensmann i Høyland, og døydde der i 1862.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Ingebret Svennsson Mossige NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Koordinatar: 65°34′17.494″N 21°46′42.010″E﻿
**Alvik** er ein tettstad i Luleå kommun i Norrbottens län i landskapet Norrbotten i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 771 innbyggjarar. Alvik ligg sentralt plassart i det som blir kalla «firkanten», det vil sei området innanfor byene Luleå, Piteå, Älvsbyn og Boden. Alvik består av to bygder, Alvik og Långnäs, som etter kvart er bygd saman. I dag går ofte begge bygdene under namnet Alvik.

Alvik og Långnäs ligg i den sørlege delen av Luleå kommune, og der finst det leivningar som styrker teorien om at bygdene oppstod under mellomalderen. I historisk tid har folkesetnaden livnært seg ved jordbruk og husdyrhald, heilt fram til 1900-talet.

Alviks IK har ein stor barne- og ungdomsavdeling innan fotball, og har òg hatt eit seniorlag i Damallsvenskan.

På *Alvikskolan*, som blei bygd i 1993, går det ca. 120 elevar frå 1. til 6. klasse. Etter 6. klasse blir elevane flytta til *Bergskolan* på Bergnäset i Luleå. Alvik er ein barnerik by og dei fleste hushaldningane består av anten pensjonistar eller småbarnsfamiliar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alvik i Norrbotten» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juni 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Alvin Stoller** (7. oktober 1925–19. oktober 1992) var ein amerikansk jazztrommeslagar. Han var fødd i New York City og lærte å spele trommer hos Henry Adler. Han spelte mykje i storband i swing-tida med artistar som Benny Goodman, Tommy Dorsey, Harry James og Charlie Barnet. Han spelte for songarar som Billie Holiday, Mel Tormé og Frank Sinatra på somme av dei store innspelingane deira. Ein kan høyre trommene hans på mange av Ella Fitzgerald sine «Songbook»-innspelingar og spelte med Duke Ellington.

Stoller har òg spelt med Art Tatum, Roy Eldridge, Oscar Peterson, Coleman Hawkins, Ben Webster, Benny Carter, Herb Ellis og Erroll Garner. I 1950-åra flytta Stoller til Los Angeles, der han arbeidde mykje i studio i Hollywood.

Diskografi
----------

**Med Georgie Auld**

* *In the Land of Hi-Fi with Georgie Auld and His Orchestra* (EmArcy, 1955)

**Med Ella Fitzgerald, Louis Armstrong og the Russell Garcia Orchestra**

* *Porgy and Bess* (Verve, 1957) Grammy Hall of Fame Award Winner 2001

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alvin Stoller» frå Wikipedia på engelsk, den 8. februar 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Feather, Leonard. *The Encyclopedia of Jazz* (Horizon Press, 1960)
* Korall, Burt. *Drummin' Men* (Schirmer Books, 1990)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ICCU
* BNE

 |
Måleri av den tyske briggen «Bremen» og det franske kaperskipet «Democrat» i 1797.
**Kaperfart** er sjørøveri med godkjenning frå styresmakter, drive av private som eit verkemiddel i krigføring til sjøs. Målet for kaperfarten var å ta kontroll over fienden sine handelsskip og føre dei og lasta deira til eiga hamn som prise.

Kapervesenet utvikla seg i seinmellomalderen. Den første kommisjonen eller lisensen til å driva kaperverksemd blei gjeven av krona i England i 1243. 
Praksisen spreidde seg etterkvart i Europa, og kunne spela ei viktig rolle i krigar.

Ein kaper (brukt om både båten og kapteinen om bord) fekk utskrive kaperbrev som legitimerte verksemda og gav dei som dreiv den eit viss rettsleg vern. Dei unngjekk å bli straffa som sjørøvarar (dødsstraff) dersom dei vart tekne til fange av fienden. Det finst derfor mange historier om norske mannskap som hamna i «prisonen» i England etter mislykka kaperforsøk.

Kaperbåtane var av veldig varierande storleik, frå 2 1⁄2 til 50 lester. Bestykninga kunne variere frå éi til ti kanoner.

I Noreg spelte kaperfarten ein stor rolle under krigen mot England frå 1807 til 1814, spesielt på Sørlandskysten. Ca. 70 kaperbåtar vart utrusta berre i Kristiansand. Ein meiner at omkring 450 skip vart kapra og tekne inn til Noreg i krigsåra, 300 av dei vart førte til Kristiansand.

Kaperbrev og -fart vart forbodne i fylgje Pariskonvensjonen av 1856.

Kjelder
-------

1. 1 2  Ola Teige, «Kaperfarten i Norge under den store nordiske krig - Norgeshistorie», *www.norgeshistorie.no* (på norsk), henta 7. oktober 2020

* *Denne artikkelen bygger på «Kaperfart» frå Wikipedia på bokmål, den 5. april 2005.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kaperfarten i Norge under den store nordiske krig ved norgeshistorie.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC

 |
| **Mainz** |
| --- |
| Horisonten til Mainz |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
|  | 


 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis |  Tyskland  Rheinland-Pfalz  Ingen  Kreisfri by |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  97,75 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 198 501   2 031/km² |
| Koordinatar | 50°0′0″N 8°16′16″E﻿Koordinatar: 50°0′0″N 8°16′16″E﻿ |
| Høgd over havet | 85-285 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 55001-55131 |
| Telefon-retningsnummer | 06131, 06136 |
| Bilnummer | MZ |
| **Heimeside:** www.mainz.de |

**Mainz** er ein by i Tyskland i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 200 000 innbyggjarar. Byen ligg ved Rhinen der ho møter elva Main. Mainz har universitet, bispedømmesete og fleire fjernsyns- og kringkastingsorganisasjonar. Dei største nabobyane er Wiesbaden, Darmstadt og Frankfurt am Main.

Mainz utgjer eitt av dei fem store bysentera i Rheinland-Pfalz.

Folketalet passerte i byrjinga av 1900-talet 100 000 innbyggjarar og Mainz fekk dermed status som storby. Folketalet i 2002 var på 183 822 (ytterlegare 18 619 har hovudbustad andre stader, men eiger ein bustad i Mainz).

Mainz ligg 25 minutt med S-Bahn frå Frankfurt internasjonale flyplass.

Historie
--------

Mainz er meir enn 2 000 år gamal. 13 f.Kr. vart det bygd ei romersk festning på staden.

I Mainz vart boktrykkarkunsten utvikla av pionerar som Johann Gutenberg, Johann Fust og Peter Schöffer (svigerson av Fust). Den første boka som vart trykt med mekansikedelar vart trykt her. Denne boka vert kalla «Gutenbergs bibel», og i dag finst det tre perfekt bevarte eksemplar av boka. Ein i London, ein i Parisog ein i Washington D.C.. Teknikken som boktrykkarane i Mainz nytta bygde på den kinesiske boktrykkarkunsten, og sjølv papiret som vart nytta var sannsynlegvis ei kinesisk oppfinning.

Bydelar
-------

Byen er delt inn i 15 bydelar: Altstadt, Neustadt, Mombach, Gonsenheim, Hartenberg-Münchfeld, Oberstadt, Bretzenheim, Finthen, Drais, Lerchenberg, Marienborn, Hechtsheim, Ebersheim, Weisenau og Laubenheim.

Landtag i Mainz der delstatsforvaltninga held til

Kjelder
-------

1. ↑  Landeshauptstadt Mainz

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Mainz**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS

 |
**Alværsund & Mangers Dampskibsselskab** var eit dampskipselskap skipa den 17. mai 1895. Det bygde vidare på dampskipselskapet som Seimstrandens Meieri skipa i 1891. 

Seimstrandens Dampskibsselskab bygde den einaste båten sin i 1891 som fekk namnet DS «Seimstrand». Ho gjekk åleine som mjølkebåt frå Seim fram til 1895. Då Alværsund & Mangers Dampskibsselskab vart skipa tok dei over «Seimstrand», og bygde same året den fyrste dampbåten DS «Manger». «Manger» forliste derimot alt i 1910, då ho vart rent i senk av DS «Sogn» utanfor Helleneset. Selskapet bygde òg DS «Alværsund» i 1900. 

I 1951 vart selskapet slått saman med Lindås-Masfjorden Dampbåtlag til Bergen-Nordhordland Trafikklag.

Flåte
-----

* DS «Manger» (1895-1910)
* DS «Alværsund» (1900-1918)
* DS «Herløfjord» (1907-1950)
* DS «Manger» (1911-1951)
* DS «Seimstrand» (1914-1951)
* DS «Alversund» (1926-1951)
* DS «Radøy» (1930-1940)
* DS «Varden» (1934-1949)
* DS «Holsenøy» (1941-1949)
* DS «Frekhaug» (1941-1942)
* MS «Fjordbussen» (1947-1951)
* MS «Fjordbussto» (1947-1951)
* MS «Melanddrott» (1948-1951)
* MS «Sæbø» (1949-1951)

Kjelder
-------

* Alværsund & Mangers Dampskibsselskab
**John Singer Sargent** (12. januar 1856–14. april 1925) var ein amerikansk-britisk kunstmålar, av mange halde som den fremste portrettmålaren i sin generasjon. Han vert først og fremst rekna som ein US-amerikansk kunstnar, trass i at han levde størstedelen av livet i Europa.

Liv og gjerning
---------------

'Paul Helleu lagar skisser, saman med kona si', 1889
*Gassa*, 1919
Sargent var fødd i Firenze i Italia, der foreldra hans var på reise. Gjennom det meste av barndomen var familien på reisefot, han studerte i Italia, Tyskland og seinare i Paris under Emile Carolus-Duran. Heilt frå han var ung merka han seg med framifrå måleteknikk, spesielt for evna til å teikne med pensel.

Han måla ei lang rekke portrett av den nordamerikanske og europeiske overklassa, omhylla av livfull eleganse. Mellom andre måla han dei US-amerikanske presidentane Theodore Roosevelt og Woodrow Wilson. 

I seinare år uttrykte Sargent ambivalens over restriksjonane i arbeidet med portrett. Omkring 1910 skifta han stil og vigde seg til landskaps- og akvarellmåling. Han måla både veggmåleri og arbeidde som friluftsmålar («en plein air»). I landskapsmålinga hans kan ein ane impulsar frå impresjonismen. 

Gjennom sitt liv som kunstnar skapte Sargent omtrent 900 oljemåleri og over 2 000 akvarellar, samt tallause skisser og kolteikningar. Motiva i kunsten hans dokumenterer verdsomspennande reiser; frå Montana, Maine, Florida, Venezia og Tyrol, Korfu, Palestina og Egypt, Alger og Tanger, Portugal og Spania, Skottland og Noreg.

Sargent budde i mange år i Paris. Han flytta til London i 1886, der han døydde i 1925.

Kjelder
-------

* *Aschehougs kunsthistorie. Bind 4 Kunstleksikon*

* *Denne artikkelen bygger på «John Singer Sargent» frå Wikipedia på dansk, den 5. april 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **John Singer Sargent**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Jorma Juhani Koivulehto** (12. oktober 1934–23. august 2014) var ein finsk språkforskar som var professor i germansk filologi ved Helsingfors universitet. Det sentrale forskingstemaet for Koivulehto var lånord i finsk og samisk, og han høyrde til dei mest sentrale finske etymologane.

Jorma Koivulehto forska på kontakten mellom på den eine sida finsk, samisk og andre uralske språk og på den andre sida indoeuropeiske språk. Koivulehto tok doktorgraden ved Helsingfors universitet i 1971 på germansk ordgeografi, men skifta snart til lånordsforsking. Han publiserte over hundre artiklar innafor dette temaet.

Koivulehto si forsking har endra synet på stratifiseringa av det finske og det samiske ordforrådet. Han viste at dei germanske lånorda i finsk og samisk var langt eldre enn det som tidlegare var det dominerande synet, og han viste at det i dei finsk-ugriske språka finst eit lag med iranske lånord. Han forska også på lånord frå baltisk, indoiransk og ur-indoeuropeisk. Forskinga hans har hatt innverknad på synet på den finske forhistoria. Koivulehto har også brukt laryngalteorien i arbeidet sitt, og vist at laryngalane Saussure la fram teorien om faktisk finst i visse finsk-ugriske lån.

Koivulehto var onkelen til redaktør av *Ruijan Kaiku*, Liisa Koivulehto.

Bibliografi (utval)
-------------------

* *»Jäten« in deutschen Mundarten: Wortgeographisch-etymologische Untersuchungen.* Diss. Helsinki, Suomalainen Tiedeakatemia 1971. Suomalaisen tiedeakatemian toimituksia, B 170.
* *Uralische Evidenz für die Laryngaltheorie.* Veröffentlichungen der Kommission für Linguistik und Kommunikationforschung. Nr. 24. Wien 1991.
* *Verba mutuata: Quae vestigia antiquissimi cum Germanis aliisque Indo-Europaeis contactus in linguis Fennicis reliquerint.* Toimittanut Klaas Ruppel. Suomalais-Ugrilaisen Seuran toimituksia, 237. Helsinki 1999. ISBN 952-5150-36-4
* Koivulehto, Jorma 2002: Contact with non-Germanic languages II: Relations to the East. – Oskar Bandle et al. (red.): *The Nordic Languages. An International Handbook of the History of the North Germanic Languages*, s. 583–594. Berlin – New York: Walter de Gruyter.

Kjelder
-------

### Referansar

1. ↑  Saarikivi, Janne (2014). «Professori tutki Suomen sanojen alkuperää». *Helsingin Sanomat* (Helsingfors: Sanoma Media Finland Oy) **126** (270): B13. ISSN 0355-2047. Henta 8.10.2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* CiNii

 |
|  |
| --- |
| **Kvitryggskjeggfugl** |
| Akvarell av Romain RissoAkvarell av Romain Risso |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** VU SårbarUtbreiinga av Kvitryggskjeggfugl Utbreiinga av Kvitryggskjeggfugl |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Spettefuglar Piciformes |
| **Familie:** | Amerikanske skjeggfuglar Capitonidae |
| **Slekt:** | *Capito* |
| **Art:** | **Kvitryggskjeggfugl** *C. hypoleucus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Capito hypoleucus***Salvin, 1897 |

**Kvitryggskjeggfugl** (*Capito hypoleucus*) er ein sårbar fugleart i den biologiske familien amerikaskjeggfuglar, Capitonidae. Han er endemisk for Colombia der han lever i små, fragmenterte habitat.

Skildring
---------

Kvitryggskjeggfuglar har kroppsform typisk for skjeggfuglar: litt rund kroppsbygging med relativt stort hovud, kraftig nebb, kort hals, relativt liten hale og ei kroppslengd på totalt ca. 18 til 19 centimeter. Dei skil seg ut frå andre skjeggfuglar i *Capio*-slekta ved at nebbet er bleikt, hornfarga med mørkare blåleg tupp, der andre har einsfarga nebb. Fjørdrakta åt kvitryggskjeggfuglar har grovt rekna mørk, blåsvart overside og lys underside og mørkeraud panne. Arten har namn etter det kvite feltet sentralt på hovudet og bakover sentrale nakke, skuldrer og framrygg. Andletet er svart, strupen heilt kvit og undersida elles kvitgul. Dei har eit brungult brystband som kan vere særs diffust, og ungfuglar manglar bandet heilt. Det finst små skilnader i fjørdrakta mellom dei tre underartane og mellom kjønna. Lætet er eit langt hest skrik som blir gjentatt i litt stigande tempo.

Utbreiingsområdet er i hovudsak todelt, eit i langs austre dalsida av sentrale Andes, frå Antioquia til Tolima. Det andre området er vestsida av austre Andes innanfor departementa Boyacá og Cundinamarca. I desse to områda lever dei i meir lågtliggande, fuktig skogflekker, i gjenreist skog, plantasjar og frukthagar, helst mellom 700 og 2000 moh. men dei kan gå så lågt som 200 moh. Tidlegare levde dei òg i mindre habitat lengre nord, men her er dei rekna som sannsynleg utrydda.

Føda for denne arten er som typisk for familien: Frukt, bær og insekt. Dei kan beite i små familieflokkar, somme tider i fleirartsflokkar. Dei kan flytte seg over korte distansar under beiting, elles er dei standfuglar.

Storleiken på populasjonen er estimert til ein stad mellom 2500 og 10 000 individ, og er minkande. Raudlistestatusen hos IUCN har blitt endra frå truga til sårbar.

Kjelder
-------

* Short, L.L. & Horne, J.F.M. (2002). *White-mantled Barbet (Capito hypoleucus)* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 9. mai 2015
* BirdLife International (2015) Species factsheet: *Capito hypoleucus Arkivert 2015-05-18 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 9. mai 2015

Referansar

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kvitryggskjeggfugl**
Frå Jórvík Viking Centre, vikingsenteret i York
**Jorvik** var vikingane sitt norrøne namn på den engelske byen York. Jorvik var i vikingtida hovudstaden i Nordimbraland (Northumberland eller Northumbria). Nordimbraland omfatta mellom anna Yorkshire og delar av Lancashire. Slik var Nordimbraland større enn seinare tiders Northumberland. Snorre Sturlason omtala Nordimbraland som ein femtepart av heile England. Store delar av nord- England vart påverka av nordisk kultur gjennom Danelagen.

Historie
--------

Jorvik hadde blitt grunnlagd som eit romersk fort kalla *Eboracum* og blei deretter ei angelsaksisk handelshamn med namnet *Eoforwic*. Denne vart erobra av svenske og danske vikingar i november 866, og vart hovudstaden i eit lite kongedøme. 

Kongedømet hadde handelssamkvem med store delar av verda, noko som avspeglar seg i arkeologiske funn. Om lag år 1000 hadde Jorvik det nest største folketalet av byane på dei britiske øyane. Berre London hadde større folketal. 

Wilhelm Erobraren gjorde ende på sjølvstendet til Jorvik og etablerte fleire slott med garnisonar i byen.

Nokre norskætta kongar i Jorvik
-------------------------------

* Gudfrið Siðricsson, konge av Dublin og Jorvik om lag 927 - 937.
* Olaf Gudfriðsson, konge av Jorvik 939 - 942
* Olaf Siðricsson, konge av Jorvik 949 - 952
* Eirik Blodøks, konge av Jorvik 948, 952 - 954.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jorvik vikingsenter i York Arkivert 2004-10-23 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* en:Jorvik
Eit **kvitt hòl** er eit teoretisk område i romtida som korkje lys eller materie kan koma inn i, men derimot kan koma bort frå. Såleis har det motsette eigenskapar av eit svart hòl.

Eit kvitt hòl er ei matematisk løysing av likningar i relativitetsteorien til Einstein, men ein kjenner ikkje til mekanismar i røynda som kan skapa kvite hòl, og kvite hòl er heller ikkje observerte.

I teorien kan svarte og kvite hòl ha eit samband gjennom eit såkalla makkhòl – ein slags tunnel gjennom romtida. Materie som fell ned i det svarte hòlet, kjem ut av det kvite hòlet etter ei ferd gjennom makkhòlet. Utrekningar viser derimot at ein slik situasjon vil vere særs ustabil. 

Reint matematisk kan eit kvitt hòl oppfattast som eit svart hòl der tida går baklengs. Det heng saman med at relativitetsteoriens fysiske lovar er dei same, uansett kva veg tida går. Men i ei verkeleg verd er det ikkje berre éi naturkraft, som til dømes tyngdekrafta, som har påverknad. 

Enkle hendingar i kvardagen viser at vi ikkje kan snu tidas gong: Mistar vi eit egg i golvet, vert det knust – vi har gått frå orden til uorden. I den verkelege verda utviklar prosessane seg alltid slik at den totale mengda uorden veks. Difor ser vi aldri den motsette prosessen, til dømes at eit knust egg blir heilt att – eller at tida byrjar å gå baklengs.

Einsteins likningar kan ha fleire løysingar. Men dei løysingane forskarane er interessert i, er dei som svarar til ein fysisk realitet som vi kan observere. Likningane er vans­kelege, difor tek fysikarane nokre føresetnader for å gjere dei enklare å arbeide med. Det kan medføre ein risiko for at ein finn ei matematisk løysing som ikkje svarar til den fysiske røynda. 

Den løysinga av likningar i Einsteins relativitetsteori som skildrar kvite hòl, er mest sannsynleg av denne typen. Dei kvite hòla har ein kome fram til ved å sjå på teorien for eit tomt univers, der likningane er lettare å ha med å gjere, men også er langt frå realistiske.
Polonese i det fri, måleri av Korneli Szlegel
**Polonese** (av fransk for «polsk», *polonaise*) er ein sakte dans i ¾-takt av polsk opphav.

Før Frédéric Chopin hadde polonesen ein rytme nær den svenske sekstandedelspolkaen, som begge har felles opphav. Frå Chopin vart polonesen utvikla i ein høgtidleg stil og vart ei populær form for klassisk musikk i fleire land.

Polonesen er den første dansen ved *studniówka*, den polske feiringa av artium, hundre dagar før eksamen. Eit kjent døme på ein polonese er Chopins *Heltepolonese i Ass-dur, op. 53*, som skulle førestille draumen hans om eit sigerrikt, mektig Polen – den gongen ikkje ein gong eit eige land. Då tyske styrkar invaderte Polen i byrjinga av den andre verdskrigen, spelte den polske radioen ustanseleg denne polonesen.

Sjå òg
------

* Masurka

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Polonese» frå Wikipedia på bokmål, den 25. april 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Alhaji Shehu Usman Aliyu Shagari** (25. februar 1925–28. desember 2018) var ein nigeriansk politikar. Han var president i Nigeria frå 1. oktober 1979 til 31. desember 1983.

Shagari vart fødd i delstaten Sokoto i det nordlege Nigeria, der han arbeidde som lærar. Han engasjerte seg i politikk, frå 1954 til 1958 var han medlem av nasjonalforsamlinga/repesentanthuset. 1958/59 arbeidde han som parlaments-sekretær for statsministeren, Tafawa Balewa. Utover i 1960- og -70-åra styrte Shagari fleire ulike departement i den nigerianske statsadministrasjonen.

Shehu Shagari under eit statsbesøki USA i 1980
Gjennom 1977–78 var Shagari med i forsamlinga som utarbeidde ei ny grunnlov for landet. Han var med å grunnleggje Nasjonalistpartiet (*National Party of Nigeria*). Ved presidentvalet i 1979 vart han vald til president i den såkalla II. republikk, og vart attvald i august 1983. Den 31. desember 1983 vart han styrta i eit nær «blodlaust» militærkupp leia av general Muhammadu Buhari. Shagari sat så i husarrest til 1986, og hadde sidan liten innverknad i nigeriansk politikk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shehu Shagari» frå Wikipedia på engelsk, den 21. juni 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
To utstillingsdokker utan klede utforma som mann og kvinne.
Ei **utstillingsdokke** eller **mannekeng** er ein modell av eit menneske, som regel i naturleg storleik, som blir brukt til å visa fram korleis klede, hårstilar, parykkar og tilbehøyr tek seg ut når ein har dei på. Dokkene blir ofte brukte i utstillingsvindauge og butikkar for å visa fram klede og anna utstyr som er til sals, men kan også brukast til å visa klede og utstyr i samanheng, til dømes på museum.

Skildring
---------

Utstillingsdokker kan lagast som vaksne menn og kvinner eller som barn. Dei har rette menneskeproporsjonar, men treng ikkje ha detaljerte trekk, ettersom hovudoppgåva deira er å visa fram korleis klede sit. Nokre av dei kan mangla ansiktstrekk eller til og med hovud. Utstillingsdokker finst som heile menneskefigurar eller som delar av menneske, som torsoar, hovud eller enkeltarmar og -føter. 

Ofte har dokkene delar og lemmer som kan takast frå kvarandre. Desse kan brukast til å posera dei på ulike måtar, i nokre høve til å få fram ei utsegn eller forteljing. I moteverda tyder til dømes nakne utstillingsdokker på storsal.

To unge kvinner og ei dokke i moteklede. Illustrasjon frå *Le Journal des Demoiselles* frå 1857.

Historie
--------

Utstillingsdokker er utvikla frå skreddarbyster og små påkledde modellar brukte av skreddarar og motehus frå 1400-talet av. Namnet «mannekeng» stammar frå mellomnederlandsk *mannekijn* eller *mannaken*, som tyder 'liten mann', og er forvanska gjennom fransk. Seinare er «mannekeng» blitt eit vanleg uttrykk om ein levande person som viser fram klede.

Frå midten av 1700-talet tok ein i bruk korgfletta modellar i naturleg storleik som utstillingsdokker. Frå 1835 laga ein modellar av ståltråd, og frå midten av 1800-talet laga ein meir livaktige dokker av pappmasjé i Paris. For å få dei endå meir naturtru laga ein voksdokker, og frå 1920-åra blanda ein inn gips for å gjera dei meir haldbare. I dag er dokkene hovudsakleg laga av hardplast eller glasfiber.

Døme på bruk
------------

* Utstillingsdokke med bryllaupskleda til kong Jakob II av England frå 1673.Utstillingsdokke med bryllaupskleda til kong Jakob II av England frå 1673.
* Utstillingsdokke med kjole frå 1912 og passande hårstil.Utstillingsdokke med kjole frå 1912 og passande hårstil.
* Utstillingsdokker i eit julepynta utstillingsvindauge i Hong Kong.Utstillingsdokker i eit julepynta utstillingsvindauge i Hong Kong.
* Utstillingsdokker inne i ein klesbutikk.Utstillingsdokker inne i ein klesbutikk.

Sjå òg
------

* Skreddarbyste

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

1. ↑  «Kastet klærne for Ådne Søndrål», *SEHER.NO*
2. 1 2  Valerie Steele, red. (2005), *Encyclopedia of Clothing and Fashion* **2**, Detroit: Charles Scribner's Sons (oppgjeven av Engelsk Wikipedia)
3. 1 2  Alex Newman; Zakee Shafiff, «mannequin», *Fashion A-Z*, London: Laurence King Publishing
4. ↑  «mannekeng» i Nynorskordboka.
**Josef II** (13. mars 1741–20. februar 1790) var tysk-romersk keisar frå 1765 til 1790. Han var den eldste sonen til keisar Frans I Stefan og Maria Teresia av Austerrike. Frå faren sin arva han keisartittelen og frå mora tittelen som statsoverhovud for mellom anna Austerrike, Ungarn, Kroatia, Böhmen, Transylvania, Mantova, Milano, Parma og Dei austerrikske Nederlanda.

Josef var ein såkalla opplyst monark, kjend for ein politikk kalla josefinisme. Han var bror av den franske dronninga Marie Antoinette.

Liv
---

Josef II blei oppfostra av Johann Christoph von Bartenstein. Han blei påverka av ideane frå opplysingstida, særleg gjennom skriftene til Voltaire. I 1761 blei han medlem av statsrådet og i 1765 etterfølgde han faren sin Josef som keisar. Han blei også medregent med mora for dei austerrikske arvelanda, men fram til ho døydde var han avgrensa til verksemd knytt til utanrikespolitikk, hæren og rettssystemet. Dei revolusjonære ideane hans førte til at han ofte kom i konflikt med mora.

Ekteskap og barn
----------------

Josef si dotter, Maria Teresia.
Josef II var gift to gonger. Den første kona hans var Isabella Maria av Bourbon-Parma (1741-1763), dotter av Filip av Bourbon-Parma. Dei blei gifte i 1760 og fekk to barn saman:

1. Maria Theresia (20. mars 1762-23. januar 1770)
2. Christina (22. november 1763-28. november 1763)

Etter at den første kona hans døydde 27. november 1763 blei det arrangert eit politisk ekteskap med tremenningen Maria Josepha av Bayern (1739-1767), dotter av Karl VII av Det tysk-romerske riket og kurfyrste av Bayern og Maria Amalia av Austerrike. Medan han var bunden til den første kona si, var det andre ekteskapet særs ulukkelig. Josef hadde ingen overlevande barn, og blei etterfølgd av bror sin Leopold II som keisar.

Kjelder
-------

1. ↑    Carlquist, Gunnar: *Svensk uppslagsbok. Bd 14*, Svensk Uppslagsbok AB, Malmö 1933, s. 633-34.

* *Denne artikkelen bygger på «Josef II av Det tysk-romerske riket» frå Wikipedia på bokmål og «Josef II (tysk-romersk kejsare)»frå Wikipedia på svensk, den 26. juni 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Blues-shuffle eller boogie spelt på gitar i E-dur

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | 

|  |
| --- |
| Bluesshuffle i E |
|  |
| Høyr |
| 

---

 |

 |
| *Problem med å høyra denne fila? Sjå mediahjelp.* |

.
**Boogie** er ein repeterande, swing-note eller shuffle-rytme, nytta i blues. Det vart opphavleg spelt på piano i boogie-woogie-musikk. Den karakteristiske rytmen og kjensla til boogie vart så tilpassa for gitar, kontrabass og andre instrument. Den tidlegaste innspelinga av ein boogie-woogie-song var i 1916. Innan 1930-åra var hadde swingband som Benny Goodman, Glenn Miller, Tommy Dorsey og Louis Jordan alle store hittar. Innan 1950-åra vart boogie ein del av dei nye stilartane rockabilly og rock and roll. Seint i 1980- og tidleg i 1990-åra gav countrybadn ut countryboogie-musikk. 

I dag vert «boogie» som regel nytta om dansing til pop, disco eller rock.

Sjå òg
------

* Boogie-woogie
* Boogierock

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Boogie» frå Wikipedia på engelsk, den 11. desember 2020.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Wilbur M. Savidge, Randy L. Vradenburg, *Everything About Playing the Blues*, 2002, Music Sales Distributed, ISBN 1-884848-09-5, pg. 35
2. ↑  Burrows, Terry (1995). *Play Country Guitar*, s.42. Dorling Kindersley Limited, London. ISBN 0-7894-0190-8.
**Utsegnslogikk** er ei grunnleggjande grein av den moderne logikken. Utsegnslogikken ligg i skjeringspunktet mellom filosofi og matematikk, då han nyttar algebraiske metodar for å analysera utsegner eller setningar. Utsegnslogikk har òg fått stor innverknad på digitalteknikken, som nyttar dei same funksjonane og operasjonane.

Ei utsegn i matematikken er ein påstand, til dømes ei setning eller ein matematisk påstand, som kan vera anten sann eller usann. Sanningsverdien må vera målbar og objektiv. Ei *open utsegn* er ei utsegn som inneheld ein ukjend variabel. Sanningsverdien til ei open utsegn kan ikkje avgjerast før ein har sett inn ein verdi for variabelen. Dersom ei setning inneheld fleire matematiske utsegner, har me ei *samansett utsegn*.

Sanningsfunksjonar
------------------

Ved samansette utsegner kan ein bruka sanningsfunksjonar, også kalla logiske operatorar eller logiske funksjonar, til å rekna ut sanningsverdien for den samansette utsegna. Dei grunnleggjande logiske funksjonane er konjunksjon, disjunksjon og negasjon.

Dersom ei setning inneheld to utsegner som begge må vera sanne for at setninga skal vera sann, har me ein *konjunksjon*, også kalla ein logisk OG-funksjon. «Det er kaldt og vått» er eit døme på ein konjunksjon som er samansett av utsegnene «Det er kaldt» og «Det er vått».

Ei setning med to utsegner der berre den eine treng å vera sann for at setninga skal vera sann, vert kalla ein *disjunksjon* eller ein logisk ELLER-funksjon. Ein disjunksjon er sann også når begge utsegnene er sanne, og har dermed ei anna tyding enn ordet *eller* i daglegtalen. Dersom utsegnene utelukkar kvarandre, er det ein eksklusiv disjunksjon. «Kvadratet av tre eller minus tre er ni» er ein disjunksjon. Denne utsegna er sann fordi kvadratet av tre og minus tre er ni, slik at begge delutsegnene er sanne.

Å *negera* ei utsegn vil seia å gje utsegna motsett meining. Dette kan ein gjera ved å leggja til eller fjerna ordet ikkje eller ved å gje eit ord motsett meining. Ein negasjon vert òg kalla ein logisk IKKJE-funksjon. Utsegna «det er kaldt» er negasjonen til utsegna «det er varmt». Ei utsegn har alltid motsett sanningsverdi av negasjonen til utsegna.

Kjelder
-------

* Kleive, P.-E. & Frisvold, F. (2007). *Diskret matematikk og lineær algebra* (4. utg.). Bergen: Fagbokforlaget.
**Jorma Rainer Valkama** (4. oktober 1928–11. desember 1962) var ein finsk lengdehoppar frå Viborg, som vann bronsemedaljen i øvinga under sommar-OL 1956. Han vart finsk meister i lengdehopp 1954-59 og 1961. Sin personlege rekord på 7,77 meter nådde han 16. september 1956 i Åbo. Valkama var 172 cm høg og vog 66 kg.

Aktiv
-----

Valkama deltok i 1952 i sommar-OL i Helsingfors, men lukkast ikkje kvalifisere seg til finalen. Sameleis gjekk det i EM 1954 i Bern. Hausten 1956 sette han personleg rekord med eit sprang på 7,77 m, og opplevde så høgdepunktet då han i Melbourne hoppa 7,48 meter i OL-finalen, berre USA-amerikanarane Greg Bell (7,83 m) og John Bennett (7,68 m) hoppa lengre.

Gjennom 1957-sesongen deltok Valkama i 40 tevlingar i lengdehopp, og vann alle. Under EM 1958 i Stockholm landa han på 7,50 meter og fekk sjetteplassen. To år etterpå strekte han seg i Roma til 7,69 m og ein femteplass under sommar-OL 1960. I sin siste internasjonale meisterskap, EM 1962 i Beograd, vart han finaleklar med eit hopp på 7,65 meter, men mislukkast i finalen og stoppa på 6,78 m.

Knapt tre månader seinare omkom han i ei trafikkulykke i Hollola, 34 år gammal.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1952 i Helsingfors: Utslått i kvalifiseringa – 6,97 m
* EM 1954 i Bern: Utslått i kvalifiseringa – 7,04 m
* OL 1956 i Melbourne: Bronsemedalje – 7,48 m
* EM 1958 i Stockholm: Nr 6 – 7, 50 m
* OL 1960 i Roma: Nr 5 – 7,69 m
* EM 1962 i Beograd: Nr 12 – 6,78 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jorma Valkama» frå Wikipedia på tysk, den 16. april 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Jorma Valkama – Profil og resultatoversikt i olympiske konkurransar på *sports-reference.com*.
**Sheldon «Shelly» Kurland** (9. juni 1928–6. januar 2010) var ein USA-amerikansk fiolinist og musikkarrangør som arbeidde som studiomusikar i Nashville og laga strykearrangement for mange kjende countryartistar, hovudsakleg for produsentar som Chet Atkins og Owen Bradley, som var med å skape «Nashville sound»-retninga innan country. Kurland skal ha delteke på over ti tusen innspelingar, ofte som leiar av ei gruppe kalla Shelly Kurland Strings.

Han arbeidde mellom andre for Crystal Gayle, Ronnie Milsap, Johnny Cash, Neil Young, Waylon Jennings, Willie Nelson, Dolly Parton, George Burns, Jimmy Buffett, Conway Twitty, Eddy Arnold, Amy Grant, Hank Snow, Bobby Bare, Kris Kristofferson, George Hamilton IV og Reba McEntire.

Kurland trekte seg attende frå musikkindustrien i 1980-åra.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shelly Kurland» frå Wikipedia på engelsk, den 16. september 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Cooper, Peter (January 6, 2010). «Sheldon Kurland – violinist, string arranger – dies at 81». Tennessean.com.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**John Skjelvaag** (fødd 2. september 1941) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Bergen som vart norsk meister på 400 meter hekk fem år i rad: 1965-69. Skjelvaag var medlem i IL Varegg til 1961, sidan representerte han TIF Viking 1962-67 og IK Tjalve 1968-69.

I spesialøvinga 400 meter hekk stod Skjelvaag nasjonalt i skuggen til Jan Gulbrandsen, så lenge denne tevla. Skjelvaag fekk delta EM i friidrett 1966 i Budapest. Med 52,6 sekund fekk han bestetid av dei som ikkje kvalifiserte seg til semifinalane i 400 meter hekk, 16 mann gjekk vidare. Han var elles ein av dei beste sprintarane i Noreg på 200 meter og særleg 400 meter, vann til saman fem NM-medaljar på desse distansane.

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1961 i Bergen: Bronsemedalje på 400 m hekk og på 400 m
* 1962 i Drammen: Bronsemedalje på 400 m
* 1963 i Trondheim: Sølvmedalje på 400 m hekk og i 1000 m stafett, bronse på 400 m
* 1964 i Gjøvik: Sølvmedalje på 400 m hekk og på 400 m, bronse på 200 m
* 1965 i Haugesund: Gullmedalje på 400 m hekk
* 1966 i Bærum: Gullmedalje på 400 m hekk, bronse på 200 m
* 1967 i Trondheim: Gullmedalje på 400 m hekk
* 1968 på Kongsvinger: Gullmedalje på 400 m hekk, sølv i 1000 meter stafett
* 1969 i Fana: Gullmedalje på 400 m hekk

### Personlege rekordar

* 200 m: 22,0 (1965)
* 400 m: 48,4 (1964)
* 400 m hekk: 51,8 (1965)

Kjelder
-------

* friidrett.no
* varegg.no
| Sheerness  |
| --- |
| KlokketårnetKlokketårnet Klokketårnet |
| Plassering |
| 

Sheerness is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Kent |
| Distrikt | Swale |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 11 654 |
| Koordinatar |  51°26′″N 0°46′″E﻿Koordinatar: 51°26′″N 0°46′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | ME12 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1795 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Sheerness**
 |

**Sheerness** er ein by på øya Sheppey i Kent i England. Han er den einaste byen og den største busetnaden på øya, med 12 000 innbyggjarar.

Historie
--------

I 1667 vart Sheerness angripen av 72 nederlandske skip. Dei tvinga det vesle fortet i byen til å overgje seg, og landsette ein styrke som i ein kort periode okkuperte byen. Samuel Pepys var i Gravesend då dette skjedde, og skreiv i *Dagboka* at han tydeleg høyrte kanonane. Han skunda seg i tryggleik i Brampton i Huntongdonshire.

Det vart anlagt eit kongeleg verft ved Sheerness, som ikkje var så stort som det ved Chatham og Deptford, men som likevel var noko viktig i tudor- og stuarttida.

Kommunikasjon og næringsliv
---------------------------

I 1860 vart byen forbunde til fastlandet med ei jernbanelinje frå Sittingbourne. Samtidig vart ei ny ferjeteneste opna, med betre forhold enn dei gamle ferjene som tidlegare hadde vore einaste transportmidlet over Swalekanalen.

Ei ny grein av jernbanen, til Queenborough, vart opna noko seinare og førte til at det vart starta dampskipstrafikk til Flushing i Nederland, ei rute som vart driven i mange år.

Ein smalspora jernbane vart lagt frå Sheerness til landsbyane på den andre sida av øya i 1901. Denne er no nedlagt.

Hamna er fortsatt viktig, og omfattande transport av eksport- og importvarer gjev næringsgrunnlag til mange av innbyggjarane. Det er særleg bilar og større stålgjenstandar som må fraktast over hamna.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sheerness» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**John Scott Haldane** (3. mai 1860–15. mars 1936) var ein skotsk lækjar og vitskapsmann som var ein autoritet på lungesjukdomar hjå industriarbeidarar.

Mykje av det vitskapen i dag veit om kor mykje menneskekroppen toler av ekstreme påkjenningar, kan vi takka den ekstremt eksentriske John Scott Haldane og sonen hans, biologen J. B. S. Haldane, for.

John Scott Haldane var førelesar ved universitetet i Oxford, der han forska på effekten av trykkendringar på det respiratoriske systemet hjå mennesket. Han var den første til å rekna ut reglane for trygg oppstiging for dykkarar. Han studerte òg høgdesjuke hjå fjellklatrarar og heteslag i ørkenstrok.

Haldane hadde ei spesiell interesse for effekten giftige gassar kan ha på menneske. For å finna ut nøyaktig korleis karbonmonoksid kunne ta livet av gruvearbeidarar, forgifta han seg sjølv systematisk, tok jamlege blodprøver, og noterte nøye korleis han opplevde det. Først då han nesten ikkje hadde nokon muskelkontroll att og hadde eit nær dødeleg blodmetningsnivå, avbraut han eksperimentet.

Sonen hadde dei same interessene, og dei eksperimenterte ofte på kvarandre og målte kor lang tid det tok før dei svima av av ulike gassar.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **John Scott Haldane**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
**Johanne Samueline Pedersen** (15. mars 1887–16. september 1961) var ein norsk politikar for Arbeidarpartiet, som sat to periodar på Stortinget.

Pedersen vart fødd i Innvik i Sogn og Fjordane, som dotter av gardbrukarane Garbrand og Dorthea Teigen. Etter å ha halde til åra 1905–1907 i USA, flytta ho til Oslo og utdanna seg ved Jordmorskolen. Etter å ha vorte ferdig med utdanninga i 1911 arbeidde ho først som distriktsjordmor i Brandval i Hedmark fram til 1915, før ho drog til Minneapolis og arbeidde eitt år som jordmor og sjukepleiar der. Tilbake i Noreg arbeidde ho to år som jordmor i Løten før ho i 1918 tok opp att arbeidet i Brandval.

Etterkvart tok Pedersen opp fleire leiarverv; blant anna vart ho i 1930 formann for Lundeseter arbeiderlag, i 1932 for Skulestyret i Brandval og for Fattigstyret i same kommune, i 1937 for Arbeiderkvinnelaget, og i 1947 for Den norske jordmorforening. Samstundes engasjerte ho seg i Brandval kommunestyre, der ho først vart vald inn i 1934. Ved stortingsvalet i 1937 stilte ho som tredje vararepresentant for Hedmark utan å koma inn, men ved stortingsvalet i 1945 vart ho vald inn. På Stortinget sat ho først fire år i Helsekomiteen, og deretter fire år i Administrasjonskomiteen.

Kjelder
-------

* «Johanne Samueline Pedersen». Stortinget.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Johanne Samueline Pedersen» frå Wikipedia på bokmål, den 19. desember 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Koordinatar: 65°5′S 64°0′W﻿

**Booth Island** (eller **Wandel Island**) er ei kupert, Y-forma øy på vestkysten av Den antarktiske halvøya i Antarktis nordaust i Wilhelm Archipelago. Booth Island er 8 km lang og har ei høgd på 980 meter over havet. Ho vart oppdaga og namngjeven av ein tysk ekspedisjon under Eduard Dallmann 1873-1874, truleg etter Oskar Booth eller Stanley Booth, eller begge, som var medlemmar av Hamburg Geographical Society på den tida. Advisory Committee on Antarctic Names har avvist namnet «Wandel Island», som vart nytta av Belgica-ekspedisjonen, 1897–1899. Det smale sundet mellom øya og fastlandet er Lemaire Channel.

Det høgaste punktet på øya er 980 meter over havet ved **Wandel Peak**. Damien Gildea kalla toppen «ein av dei mest utfordrande, uklatra toppane på Den antarktiske halvøya». Den 15. februar 2006 vart fjellet klatra for første gong av ei gruppe spanske fjellklatrarar, som likevel ikkje kom seg dei siste 10-15 metrane opp til toppen.

Sjå òg
------

* Composite Antarctic Gazetteer
* Antarktiske og subantarktiske øyar
* Antarktiske øyar sør for 60 °S
* SCAR
* kravområde i Antarktis

Kjelder
-------

* Damien Gildea, *Climbs and Expeditions: Antarctic Peninsula*, *American Alpine Journal* vol. 45 no. 77 (2003) p. 335
* José Carlos Tamayo in John Harlin: The American Alpine Journal , 2006, Mountaineers Books, Seattle 2006 p. 294 ISBN 1-933056-01-2 Mal:Please check ISBN

Bakgrunnsstoff
--------------

* Atlas of Antarctic Research, U.S. Geological Survey

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Or Gutenberg-bibelen
**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (om lag 1398-3. februar 1468) var ein tysk metallarbeidar og oppfinnar, særleg kjend for utviklinga av boktrykkarkunsten i 1450-åra. 

Han utvikla mellom anna ei metallegering for typar, oljebasert blekk, ei form ein kunne støypa typane i, og ei ny trykkepresse med utgangspunkt i ei vinpresse. Tradisjonen gjev Gutenberg æra av å ha innført trykking med einslege, støypte metallbokstavar i Europa, ein metode som var langt raskare og billigare enn trykking med heile, utskorne treplater. Den nye boktrykkarkunsten bana vegen for ei stor auke av skrifter i omløp, og byrja ein informasjonsrevolusjon i renessanseeuropa.

Livssoge
--------

Gutenberg var fødd i Mainz som son til kjøpmannen Friele Gensfleisch zur Laden, som tok etternamnet «zum Gutenberg» etter nabolaget familien flytta inn i. Rundt 1430 reiste han frå Tyskland til Frankrike, og byrja der å prøva seg fram med bokstavtypar i metall som kunne brukast fleire gonger. Med støtte frå den pengesterke Johann Fust utvikla han den nye oppfinninga si. 

Det første Gutenberg trykte, var avlatssetlar, som blei selde av kyrkja til dei som ønska avlat for syndene sine. Deretter laga han nokre utgåver av *Ars Minor*, ein del av ei lærebok i latin, første gongen i 1451 eller 1452. Den første masseproduserte boka hans var Bibelen, som Gutenberg trykte første gong i februar 1455. Ved bokmessa i Frankfurt same året kunne han imponera tilskodarar ved å selja biblar for 300 florinar, som rett nok var tre årslønner for ein vanleg arbeidar, men likevel mykje billigare enn tidlegare, meir arbeidstunge biblar. 

Gutenberg hadde snart tent inn nok til å gje Fust avdrag på lånet sitt, men i staden brukte han pengane til å utvikla trykkemaskinen sin vidare. Fust gjekk til rettssak, og vann ikkje berre størsteparten av pengane til Gutenberg, men òg retten til typane og ein stor del av utstyret han hadde brukt til å trykka Bibelen. Slik blei Fust den første utgjevaren som prenta ei bok med sitt namn på, sjølv om Gutenberg heldt fram med å trykka resten av livet. Han døydde i Mainz i 1468, med lite eigedom, men med eit veksande ettermæle.

Ettermæle
---------

Oppfinninga til Gutenberg førte til store endringar i Europa. Både lesekunna og vitskapen utvikla seg på grunn av at nye tankar og observasjonar kunne trykkast og raskt spreiast til mange lesarar. Av mange er oppfinnaren rekna som faren til opplysingstida.

Gutenberg er i dag minna med ei rekkje statuar, Gutenbergmuséet i Mainz, og med samarbeid som Gutenberg Galaxy og Prosjekt Gutenberg.

Kjelder
-------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |