recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Satellittbilde som viser Dei britiske øyane vest for fastlandseuropa. *(Kjelde: NASA)*
**Dei britiske øyane** er ei øygruppe utanfor den nordvestlege kysten av Europa. Dei største av desse er øyane Storbritannia og Irland. Med mange mindre britiske øyar har øygruppa over 6.000 av dei. Den totale flatevidda er 315 134 km².

Nemninga *britisk* kjem av Britannia, som var ei nemning nytta på England og Wales medan landa var ein del av Romarriket. Etter kvart har nemninga britisk vorte knytt til statsdanninga det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland, som i norsk språkbruk blir korta til *Storbritannia*. 

Frå 1801 til 1922 utgjorde øygruppa det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland. Etter dette var Republikken Irland ein sjølvstendig stat. Såleis er det to sjølvstendige statar på dei britiske øyane. 

I tillegg er det nokre øyar som ligg direkte under den britiske krona som britisk kroneigedom. Det gjeld øya Man (Isle of Man) og øygruppene rundt Guernsey og Jersey. Øyane er formelt ikkje ein del av det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Diakonhjemmet SykehusFoto: Hans A. Rosbach

**Diakonhjemmet Sykehus** er eit privat, ikkje-kommersielt og offentleg finansiert diakonalt sjukehus som tilbyr behandling og pleie på spesialisthelsetenestenivå. Stiftinga Det norske Diakonhjem eig sjukehuset, og har avtale med Helse Sør-Øst om å ha lokalsjukehusfunksjon for tre bydelar vest i Oslo.
Administrasjon og dei somatiske avdelingane ligg på Diakonhjemmet sitt område på Steinerud. Dei psykiatriske avdelingane ligg på Tåsen og Vinderen.

I 2017 var det i gjennomsnitt 1 655 fast tilsette ved sjukehuset og 1 381 faste årsverk.

Kjelder
-------

1. ↑  «Om oss». *diakonhjemmetsykehus.no*. Henta 12. mars 2019. [*daud lenkje*]

---

* *Denne artikkelen bygger på «Diakonhjemmet Sykehus» frå Wikipedia på bokmål, den 28. september 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Diakonheimen Sykehus
* Nasjonal kompetanseteneste for revmatologisk rehabilitering (NKRR)
* Nasjonal handsamingsteneste for revmatologisk rehabilitering (NBRR)
* Alderspsykiatrisk avdeling Tåsen
* Eular Center of Excellence
* Helse Sør-Øst
* Vener av Diakonheimen Sjukehus[*daud lenkje*]
* Diakonheimen stiftelse
* VID VITSKAPLEGE HØGSKULE

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* BR orgnr

 |
| Gramsh |
| --- |
| Frå sentrum av Gramsh Frå sentrum av Gramsh |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Gramsh** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region | Albania  Elbasan |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  739 km² |
| Innbyggjarar  - By (2011) | 24 231 |
| Koordinatar | 40°52′5″N 20°11′3″E﻿Koordinatar: 40°52′5″N 20°11′3″E﻿ |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Plassering |
| Gramsh kommune innafor regionen ElbasanGramsh kommune innafor regionen Elbasan |

**Gramsh** er ein by og ein kommune i regionen Elbasan i Albania. Kommunen ligg sentralt i landet og grensar i sørvest til regionen Berat, i søraust til regionen Korçë.

Kommunen vart oppretta gjennom ei admininistrasjonsreform i 2014, ved at den tidlegare bykommunen Gramsh vart slått saman med landkommunane Pishaj, Kodovjat, Kukur, Kushovë, Lenie, Poroçan, Skënderbegas, Sult og Tunjë. Dei tidlegare kommunane inngår no som kommunaleiningar i den nye storkommunen. Kommunen har hovudsete i Gramsh.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den dåverande bykommunen Gramsh 8 440 innbyggjarar, medan dei ti kommunane som i dag utgjer storkommunen Gramsh, til saman hadde 24 231 innbyggjarar.

Tidlegare administrativ inndeling
---------------------------------

Fram til år 2000 var den dåverande bykommunen Gramsh ein del av distriktet Gramsh. Den dåverande bykommunen omfatta berre sjølve byen Gramsh.

Referansar
----------

1. 1 2  Folketeljing 2011
2. 1 2  Kommunereforma i 2014
3. ↑  Regionreforma i 2000
Diamantpolering
**Diamantsliping** er sliping av rådiamanter som er klåre og fri for sprekk, til smykkesteinar. Diamantsliping krev spesialisert kunnskap, verktøy og teknikk sidan det er særs vanskeleg. 

Det første lauget av diamantsliparar vart skipa i 1375 i Nürnberg i Tyskland, og førte til utvikla av forskjellige slipingar. Dette har to tydingar i høve diamantar. Den første gjeld forma: firkanta, oval osv. Den andre er knytt til den spesifikke kvaliteten til slipinga, og kvaliteten og prisen på diamanten varierer mykje på kvaliteten til slipinga. Sidan diamantar er eit av dei hardaste materiala som finst, vert det nytta spesielle diamantkledde flater til å slipe ned diamantar. Den første utviklinga i diamantsliping kom med diamantegga på siste halvdel av 1300-talet. Diamantegga følgjer den naturlege forma til ein åttesidig rådiamant, og gjer at minimalt går til spille. 

Diamantsliping vert berre utført i eit fåtal byar i verda. Kring 80% av rådiamantane i verda vert handsama i Antwerpen i Belgia, og meir enn 50 % av handsama diamantar passerer òg gjennom denne byen. Andre viktige diamantsenter er Surat i staten Gujarat i India, Tel Aviv og New York City.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Historia om diamantsliping

1. ↑  «The Diamond Industry». Henta 14. oktober 2010.
Kopi av messehakel frå 1500-talet i Lunder kyrkje i Sokna.
Messehakel i Strømsoddbygda kapell i Strømsoddbygda.
**Messehakel** (av norrønt *hakul*, som tyder *kappe*) er ein kappe presten eller biskopen nyttar saman med den liturgisk drakta når han eller ho forrettar altarteneste på høgtidsdagar og under feiring av nattverd. 

Messehakel vert laga av eit lett, mjukt og varig materiale med god lengde og breidde. Messehakelen høyrer til inventaret i kyrkja, medan andre liturgiske klede kan vere i presten sitt eige. Ei kyrkje vil gjerne ha ein messehakel i kvar av dei liturgiske fargane: grøn, kvit, raud og fiolett.

Messehakelen har stammar frå antikken og var opphavleg eit ytterplagg med opning berre for hovudet. Av dette kjem det latinske namnet *casula*, som tyder lite telt. Seinare vart bruken innskrenka til prestar og biskopar i gudstenesta. Frå 1100-talet vart det vanleg å pryde messehakelen med ein kross, sidan òg med andre symbol.

Kjelder
-------


* Retningsliner om liturgiske klede, kirken.no
**Diana Gansky**, fødd **Diana Sachse**, (fødd 14. desember 1963) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Bergen auf Rügen i Mecklenburg-Vorpommern som representerte Aust-Tyskland. Ho vart europameister i diskoskasting i 1986, og fekk sølvmedaljar i øvingar under VM 1987 og OL 1988.

### Aktiv

Diana Sachse vann diskosøvinga ved junior-EM 1981. Dei neste åra stod ho skuggen av dei sterke austtyske diskoskastarane, men ved EM i friidrett 1986 i Stuttgart slengde ho diskosen 71,36 m i siste omgang og vann ein klar siger framom Tsvetanka Khristova frå Bulgaria.

Sommaren 1987 sette Diana Gansky austtysk rekord med 74,08 m i Karl-Marx-Stadt, hennar livs lengste kast. Under friidretts-VM i Roma seinare i 1987-sesongen vart ho sølvmedaljar i øvinga med 70,12 m, halvannan meter bak landskvinna Martina Hellmann. Også under sommarleikane 1988 i Seoul stod Diana Gansky på sølvplassen etter diskostevlinga var over, også då med Martina Hellmann øvst på sigerspallen; 71,88 meter mot 72,30 m.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Diana Gansky» frå Wikipedia på tysk, den 28. august 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Marknadsøkonomi** er ein økonomisk struktur der marknaden bestemmer prising og tilgjenge via etterspørselen og kjøpekrafta. Myndigheitene har liten eller ingen kontroll over marknadsøkonomien. 

Marknadsøkonomi er det «motsette» av planøkonomi. Ingen av desse eksisterer likevel i rein form. Staten vil alltid sette grenser for marknadskreftene ved lovgiving og skattar. Ifølgje den britiske økonomen Adam Smith på 1700-talet representerte dei frie marknadskreftene «ei usynleg hand» som koordinerte økonomien. Mange forbind USA med eit slikt samfunn der marknaden fungerer, men samtidig blei mange bedrifter der dominerande til og med i verdsmålestokk. Desse bedriftene blei styrte av ei *synleg* hand, ved eit leiingshierarki tilsvarande det ein finn i kommunistiske regime.

Sentralt for marknadsøkonomien er den «nyklassiske» visjonen som blei forma på slutten av 1800-talet. Samtidig med nyskaping innanfor industrien skulle økonomien vekse i harmonisk likevekt mellom knappheit og individuelle val. Nyklassisk økonomisk teori tar utgangspunkt i individet som søkjer lykke og unngår smerte. Marknaden ville regulere tilbod og etterspørsel ved at prisane varierte.

Marknadsøkonomien fekk si største krise i mellomkrigstida. Mellom andre Joseph Schumpeter kritiserte klassiske og nyklassiske økonomer for å vere for statiske og berre opptatt av korleis løner, prisar og arbeidsløyse tilpassa seg marknaden. Han reviderte desse teoriene for å forklare kva som gav grunnlaget for økonomisk vekst, og han retta da merksemda mot innovasjon av varer og produksjonsmetodar.

Tendensen i mange land til meir privatisering og større grad av marknadsøkonomi dei siste ti-åra blir òg kalla *nyliberalisme*.

Sjå òg
------

* Blandingsøkonomi
* Planøkonomi

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Markedsøkonomi» frå Wikipedia på bokmål, den 14. oktober 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC

 |
Utsyn over Messiníabukta.
Kart som viser Messiníabukta i Hellas.
**Messiníabukta** (gresk Μεσσηνιακός Κόλπος *Messiniakós Kólpos*) er ei bukt i Det joniske havet i Hellas. Bukta ligg mellom periferieininga Messinía og den sørvestlege delen av Lakonía. Fjellet Taýjetos ligg aust for bukta og er omringa av åsar. Fleire fjell dekkjer dei vestlege delane og jordbruksområde, som er ein del av Pámisossletta, ligg i nord. Elva Pámisos munnar ut inst i bukta.

Hamnebyen Kalamáta ligg i nordaust og den kjende Diroúgrotta ligg i søraust.

Messiníabukta greser til øya Venétiko i vest og neset Ténaro i søraust.

Stader ved bukta
----------------

* Koróni - vest
* Longá - vest
* Petalídi - nordvest
* Messíni - nordvest
* Kalamáta - nordvest
* Kardamýli - aust
* Stoúpa - aust
* Trakhíla - søraust
* Areópoli - søraust
* Jeroliménas - søraust

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Messenian Gulf» frå Wikipedia på engelsk, den 19. august 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
***Dialogus de musica*** er eit musikkteoretisk verk frå om lag 1000 eller noko før. Forfattaren av verket var lenge rekna for å vera Odo av Arezzo, men denne påstanden er trekt i tvil, slik at forfattaren i dag ofte er omtala som *Pseudo-Odo*. Nokre gjev Odo av Cluny æra for dette verket. 

Verket tek føre seg oppbygginga av ein skala, demonstrert gjennom oppdeling av strengen på eit monokord. Slik får ein ein skala på åtte tonar, rekna frå gamut, etter det greske teiknet gamma, altså g. Deretter set ein gjennom utrekning og oppdeling opp ein skala frå A og vidare opp til G. Denne prosessen blir så teken oppatt, slik at ein sistpå har to heile skalaer:

Gamut, A, B, C, D, E, F, G, a, b, b, c, d, e, f, g, aa. 

Forfattaren noterer her at det er to verdiar av «vesle b» i andre oktav (opphavet til skillet mellom B og H i moderne teori). Dialogus set og opp ei liste over dei åtte hovudmodalitetane (kyrkjetoneartane). 

Ein kan merke seg at inndeling av skalaen her er skyldt den praktiske løysinga ein finn på ein norsk langeleik.

Kjelder
-------

*
**Diann Roffe-Steinrotter** (fødd 24. mars 1963) er ein USA-amerikansk alpin skirennar frå delstaten New York. Ho vart verdsmeister i storslalåm i 1985 og olympisk meister i super-g i 1994.

### Aktiv

Framom VM i alpine greiner 1985 hadde Roffe ein åttandeplass i verdscupen som sin beste internasjonale prestasjon. Men i Bormio vann ho ein klar siger i storslalåmrennet, med austerrikske Elisabeth Kirchler og si eiga landskvinne Eva Twardokens på dei neste plassane. Seinare i 1985 viste ho at VM-triumfen ikkje berre kom av ein einsleg fullklaff, ho vann storslalåmtevlinga i verdscupen i heimlege Lake Placid og vart nummer to i Waterville Valley etter verdseinaren Vreni Schneider.

Dei neste sesongane klarde ho ikkje å hevde seg mot verdseliten, fyrst i november 1989 var ho tilbake på ein sigerspall i verdscupen i alpine greiner. Under Vinter-OL 1992 i Albertville vann ho ein sølvmedalje i storslalåm, delt med Anita Wachter frå Austerrike, svenske Pernilla Wiberg var ein suveren vinnar. To år seinare, 15. februar 1994, rende Roffe ned til olympisk gullmedalje i super-g under vinterleikane på Lillehammer. Ein månad seinare gjorde ho omtrent som i 1985, i Vail vann ho sin einaste siger i eit verdscuprenn i nett den øvinga ho hadde vunne ein meistertittel. Ho la deretter bort slalåmskia.

Roffe stod ni gongar på pallen etter verdscuprenn (2-4-3), åtte av gongane i storslalåm.

Kjelder
-------


* FIS-biografi

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Diann Roffe – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Diann Roffe-Steinrotter» (på engelsk). olympedia.org. Henta 25. januar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
|  |
| --- |
| ***See That My Grave Is Kept Clean***  Singel av Blind Lemon Jefferson |
|  |
| B-side | Where Shall I Be |
| **Utgjeve** | 1927 og 1928 |
| **Innspelt** | Oktober 1927 og februar 1928 |
| **Sjanger** | Blues |
| **Lengd** | 2:54 |
| **Selskap** | Paramount (kat nr. 12585 og 12608) |
| Låtskrivar(ar) | Blind Lemon Jefferson |
| Blind Lemon Jefferson-kronologi |
| «One Dime Blues»(1927) | *See That My Grave Is Kept Clean* | «Lonesome House Blues»(1927)
 
 |

«**See That My Grave Is Kept Clean**» er ein klassisk bluessong skriven av Blind Lemon Jefferson. Songen vart seinare spelt inn av Bob Dylan på debutalbumet hans *Bob Dylan*. Han spelte seinare inn songen på ny i lag med The Band på *The Genuine Basement Tapes*.

Andre artistar som har spelt songen er B.B. King, Lightnin' Hopkins (som «One Kind Favor»), Canned Heat, the Grateful Dead, Mike Bloomfield, Keiji Haino, Diamanda Galás, Meindert Talma & the Negroes, Lou Reed, Furry Lewis, the Dream Syndicate, Dave Van Ronk, Mavis Staples og Thelonious Monster.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «See That My Grave Is Kept Clean» frå Wikipedia på engelsk, den 17. oktober 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Teksten til **See That My Grave Is Kept Clean** ved Wikisource. |
**Grunnlovskonservatisme** kan i Noreg omtalast som at Stortinget tradisjonelt har hatt sterk motvilje mot å endre grunnlova viss ikkje dette har vore naudsynt av praktiske grunnar.

Språket i Grunnlova
-------------------

I Noreg har grunnlovskonservatismen gått så langt, at når Grunnlova har blitt endra, så har ein valt å bruke ei gamalmodig språkdrakt. Rett nok ikkje den danske rettskrivinga frå 1814, men det siste hundreåret riksmålsrettskrivinga frå 1907. Mange av grunnlovsreglane frå 1814 gjeld framleis, og det gamalmodige språket gjer Grunnlova vanskeleg å lese og vanskeleg å forstå med utgangspunkt i moderne norsk. Til dømes seier Grunnlova § 100 at «Ytringsfrihed bør finde Sted.» Her skal «bør» lesast som «skal».

Grunnlova kan ikkje takast på ordet
-----------------------------------

På fleire punkt har Grunnlova i praksis blitt endra ved konstitusjonell sedvanerett, mellom anna har Noreg etter 1884 hatt parlamentarisme - som kom inn i Grunnlova § 15 først i 2007. Etter 1905 har Noreg heller ikkje hatt noka personleg kongemakt, men det framgår framleis ikkje av Grunnlova.

Bakgrunnsstoff
--------------

Grunnlova hos Lovdata
Koordinatar: 53°4′7.91″N 4°4′32.12″E﻿

**Snowdon** er det høgste fjellet i Wales og det høgste i Storbritannia sør for det skotske høglandet. Sjølve toppen, som når 1085 moh. er også kjend under det walisiske namnet *Yr Wyddfa*, som tyder «gravhaugen». Det engelske namnet på fjellet kjem frå angelsaksisk *snow dun*, som tyder «snøås». 

Fjellet ligg i nasjonalparken og fjellkjeda Snowdonia i Gwynedd. Parken er eit svært populært turistmål, og Snowdon er ein av dei største attraksjonane han har å by på. Som det høgste fjellet i Wales inngår det i National Three Peaks Challenge (*Tretoppsutfordringa*).

Frå toppen har ein god utsikt over dei britiske øyane. På ein klar dag kan ein sjå Irland, Skottland, England og Wales, inkludert 24 grevskap, 29 innsjøar og 17 øyar. Sikta mellom Snowdon og Merrick i det sørlege Skottland er med 232 km den lengste teoretiske siktelinja på dei britiske øyane.

Historikk
---------

Toppen av Snowdon vart ifølgje registreringane fyrst nådd av botanikaren Thomas Johnson i 1639. Likevel nemner den walisiske historikaren Thomas Pennant på 1700-talet ei «feiring i triumf på dette, fjellet over alle våre fjell» etter at Edvard I hadde erobra Wales i 1284, noko som, viss det stemmer, vil seie at toppen vart nådd mykje tidlegare.

Kjelder
-------

### Referansar

1. ↑  Jf. . I praksis er det sjeldan at dei atmosfæriske forholda er slik at det er mogleg å sjå heilt til Merrick.
2. ↑  *The Summits of Snowdonia* av Terry Marsh (London: Robert Hale, 1984).
3. ↑  «… triumphal fair upon this our chief of mountains» – *A Tour in Wales* av Thomas Pennant (1778–1783), sitert i *The Summits of Snowdonia* av Terry Marsh (London: Robert Hale, 1984).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* SUDOC
* GeoNames

 |
**Jennifer Mae Simpson**, fødd **Barringer**, (fødd 23. august 1986) er ein USA-amerikansk mellomdistanse- og hinderløpar frå Webster City i delstaten Iowa. Ho vart verdsmeister på 1500 meter under VM i friidrett 2011 og tok sølvmedaljen på same distansen under VM i friidrett 2013.

### Aktiv

Jennifer Barringer satsa på 3000 meter hinder fram til 2009. Ho deltok i denne øvinga både under Sommar-OL 2008 og friidretts-VM 2009, i den sistnemnde tevlinga vart ho nummer fem med personleg rekord på 9.12,5. Etter å ha gått skadd i 2010-sesongen valde ho å prioritere 1500 meter.

Under verdsmeisterskapen i Daegu i 2011 spurta Jennifer Simpson til siger på 1500 m. Året etter lukkast ho ikkje å kvalifisere seg til 1500-metersfinalen under sommar-OL i London. Derimot sprang ho inn til VM-sølv på 1500 m under VM i fridrett 2013 i Moskva. I 2014-sesongen forbetra ho den personlege rekorden på 1500 m til 3.57,2 då ho vart nummer to i Diamond League-stemnet i franske Saint-Denis.

Jennifer Barringer i 2008

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2008 i Beijing: Nr 9 i 3000 m hinder - 9.22,2
* VM 2009 i Berlin: Nr 5 i 3000 m hinder - 9.12,5
* VM 2011 i Daegu: Gullmedalje på 1500 m - 4.05,4, framom Hannah England (4.05,6)
* OL 2012 i London: Utslått i semifinalane på 1500 m (4.06,8 =nr 12)
* VM 2013 i Moskva: Sølvmedalje på 1500 m - 4.02,9, bakom Abeba Aregawi (4.02,6)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jennifer Simpson» frå Wikipedia på engelsk, den 17. august 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Aasulv Løddesøl** (4. juli 1896–28. mars 1978) var ein norsk forskar på jordbruk frå Øyestad. Han var i si tid leiar av Det norske myrselskap, og sentral i utviklinga av eit meir effektivt myrbruk.

Løddesøl var son til sølveigarbønder. Han studerte 1916/17 til agronom ved Holt landbruksskole og tok eksamen ved Noregs landbrukshøgskule i 1920. Sidan gjekk han linja med bygnings- og kulturteknikk ved Norges tekniske høgskole i Trondheim studieåret 1923/24. Frå 1926 var han stipendiat i faget jordbotnlære og tok doktorgraden i 1929.

Løddesøl var formann i Jordvernkomiteen av 1936, nemnda som la grunnlaget for Stortinget sitt vedtak om lov om vern mot jordøydeleggjing av 1949 (Jordvernlova). Han var styremedlem i organisasjonen 'Bygg ditt land', og hadde ei rekke faglege verv, både i Noreg og internasjonalt. I 1956 vart han tildelt Petter Dass-medaljen for å ha organisert hjelpearbeid i gjenreisinga av Troms og Finnmark etter andre verdskrigen. År 1965 var han i Tyrkia og gav opplæring i myrdyrking.

Han var svigerson til geologen Knut Olai Bjørlykke, og far til til næringsdrivaren Leif Terje Løddesøl.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* ISNI

 |
Wolayer Seewarte i Dei karniske alpane. Foto: Franz-Richard Kunze

**Dei karniske alpane** er ei fjellkjede i Dei sørlege kalksteinsalpane på grensa mellom Tirol, Kärnten og Friuli. Ho strekkjer seg om lag 100 km frå aust til vest mellom elvane Drava, Gail og Tagliamento.

Dei er kalla opp etter den romerske provinsen Carnia, som truleg hadde eit keltisk opphav.

Fjella har gjeve namn til stadiet på den geologiske tidsskalaen kalla carn.

### Dei viktigaste fjelltoppane

|  |  |
| --- | --- |
| Coglians | 2 782 m |
| Kellerwand | 2 775 m |
| Cima dei Preti | 2 703 m |
| Monte Cavallo | 2 251 m |
| Monte Peralba | 2 691 m |
| Monte Cridola | 2 581 m |
| Dobratsch/Dobrac | 2 170 m |

### Dei viktigaste fjellovergangane

|  |  |
| --- | --- |
| Oefnerjoch (Forno Avoltri til St. Lorenzen Gail-dalen), gangsti | 2 301 m |
| Wolayer-passet (same til Mauthen), gangsti | 1 922 m |
| Plöcken-passet (Tolmezzo til Mauthen), ridesti | 1 360 m |

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dei karniske alpane på Hribi.net (bilete og engelsk/slovensk tekst)
* SummitPost

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Kappgang**, **gongesport** eller **gangsport**, er ei idrettsgrein som går ut på å gå ein distanse raskast mogleg. Kappgang skil seg frå løp ved at ein fot skal røre bakken til ei kvar tid. Den nøyaktige definisjonen av gang lyder slik: 

Gang er ein rørsle ved steg tatt slik at det ikkje (sett av eit menneske) oppstår synleg mangel på kontakt med marka. Støttebeinet skal vera heilt strakt i kneleddet frå det augeblikket det rører marka og inntil det er i rett vertikal stilling.[*treng kjelde*]
Internasjonalt blir kappgang rekna som ein del av friidrett, og er organisert i IAAF (International Association of Athletics Federations). Ulike distansar på bane eller landeveg har vore olympiske øvingar sidan 1908. I dei siste olympiske leikene har det vore konkurrert i 20 km og 50 km for menn og 20 km for kvinner. I VM i friidrett er konkurransane 20 km for kvinner, og 20 km og 50 km for menn.

Noreg har vinne to olympiske medaljar i kappgang. Det skjedde i Sydney 2000 og i Beijing 2008, der Kjersti Tysse Plätzer begge gongene vann sølv på 20 km. 

Kappgang var i Noreg lenge organisert som eit eige særforbund. Forbundet heitte Norges Gang- og Turmarsjforbund fram til 1. januar 2003, da det skifta namn til Norges Gang- og Mosjonsforbund. Etter samanslåinga med Norges Fri-idrettsforbund 1. april 2009 blei kappgang også i Noreg rekna som ein del av friidretten.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kappgang» frå Wikipedia på bokmål, den 28. juli 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fotoserie som viser teknikken til Jefferson Pérez, olympisk meister og tredobbelt verdsmeister

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* BBC Things
* NDL

 |
|  |
| --- |
| **Mangostan** |
| MangostanMangostan |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Vierordenen Malpighiales |
| **Familie:** | Clusiaceae |
| **Slekt:** | *Garcinia* |
| **Art:** | **Mangostan** *G. mangostana* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Garcinia mangostana***L. 1753 |

**Mangostan** (*Garcinia mangostana*) er eit tre i slekta *Garcinia*, med ei purpurfarga, velsmakande frukt som er om lag like stor som ein mandarin. Mangostan kjem truleg opphavleg frå Sundaøyane og Molukkane i Søraust-Asia. Frukta er kuleforma, med eit tjukt skal og 5-7 saftige, kvite frøkapper rundt frøa. 

Mangostantreet blir 6-10 m høgt. Det er blitt utbreidd på grunn av den velsmakande frukta.
Treet veks berre i tropeklima, og frukta held seg dårleg. Jamvel frøa døyr ved transport over lange avstandar, fordi dei tørkar ut. Det har difor ikkje vore særleg mykje import av denne frukta til vår del av verda, og der frukta er å få tak i, er prisen svært høg.

Skalet på frukta frå mangostantreet skal ha vore brukt som naturmedisin i Søraust-Asia.

I nokre alternativmedisinske krinsar har frukta fått eit rykte som universalmiddel som skal førebyggja og lækja ei rekkje sjukdommar. Mangostanfrukta og jus frå denne frukta vorte marknadsført i Vesten som eit kosttilskot med nærast mirakuløse eigenskapar. Det vert mellom anna påstått at frukta inneheld svært mange antioksidantar og såkalla COX-2-hemmarar, og at desse skulle verka smertestillande og betennelsehemmande. 

Mangostan
Skalet til mangostanfrukta inneheld mykje antioksydantar og svært mange ulike bindingar som inneheld xanthon. Desse stoffa har eigenskapar som ein trur kan vera helsefremjande, men forskinga på xanthon har enno ikkje kome så langt at vitskapen har kunna konkludera eintydig med at mangostan har desse positive eigenskapane. Skalet har ein særs bitter smak, og jusen vert difor blanda med jus frå andre bær og frukter for å få ein god smak. Ein får difor ikkje den vidgjetne smaken av mangostanfrukta i jusen.

Kjelder
-------

1. 1 2  Bra Böckers lexikon, 1977
2. ↑  «Arkiverade kopian». Arkivert frå originalen 29. juni 2008. Henta 5. januar 2008.
3. ↑
4. ↑  «Arkiverade kopian» (PDF). Arkivert frå originalen (PDF) 5. juli 2010. Henta 1. februar 2008.

Bakgrunnsstoff
--------------

* matvareguiden.no
* mangosteen.com
	+ *Science, nonscience and nonsense*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS
* EOL

 |
**Jendrik Sigwart** (fødd 27. august 1994) er ein tysk songar og låtskrivar. Han representerte Tyskland i Eurovision Song Contest 2021 i Rotterdam i Nederland med låten «I Don’t Feel Hate‎».

Bakgrunn
--------

Sigwart vart fødd og voks opp i Hamburg som den nest eldste i ein syskenflokk på fire. Allereie som barn byrja han å spele fiolin og piano. Etter å ha fullført vidaregåande skule studerte han musikalteater ved Hochschule Osnabrück. Han har skrive fleire eigne songar, både for vokal og favorittinstrumentet hans ukulele.

Då speleoppdraga ikkje kom i 2020 på grunn av koronaviruspandemien, brukte Sigwart i staden tida på å skrive ein song og produsere ein musikkvideo til han. Han la ut ein humoristisk post på TikTok og Instagram under mottoet: «How to make a Musikvideo».

Sigwart hadde drøymt å delta i Eurovision Song Contest, noko han fortalde om i fleire av videoane sine på sosiale medium. Hausten og vinteren 2020–2021 deltok han i uttakingsprosessen for å verta den tyske representanten i Eurovision Song Contest 2021 i Nederland. Blant rundt hundre deltakarar vart Sigwart vurdert av to uavhengige jurygruppar, og til slutt vald til å representere Tyskland i Eurovision Song Contest. Den tyske kringkastaren offentleggjorde deltakinga i februar 2021, og låten «I Don't Feel Hate» vart offentleggjort 25. februar. I Eurovision Song Contest enda Sigwart nest sist i finalen, med berre 3 poeng frå juryane og 0 frå sjåarane.

Referansar
----------

1. 1 2 3 4  «Jendrik Sigwart will sing for Germany in 2021» (på engelsk). 6. februar 2021. Henta 6. februar 2021.
2. 1 2  «Germany: Jendrik Sigwart will sing at Eurovision 2021...with song release set for February 25» (på engelsk). 6. februar 2021. Henta 6. februar 2021.
3. ↑  «Jendrik Sigwart will represent Germany in Eurovision 2021». 6. februar 2021. Henta 6. februar 2021.
4. ↑  «Grand Final of Rotterdam 2021» (på engelsk). Henta 5. september 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Jendrik Sigwart» frå Wikipedia på bokmål, den 2. desember 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
Koordinatar: 37°19′40″N 34°47′40″E﻿

**Dei kilikiske portane** eller **Gülekpasset** er ein fjellovergang gjennom Taurusfjella mellom dei låge slettene i Kilikia og Anatolia-platået, via ei smal kløft som Gökolukelva renn gjennom. Det høgaste punktet er kring 1000 meter over havet.

Dei kilikiske portane har vore viktige transportvegar for handel og militæret i tusenvis av år. Tidleg på 1900-talet vart det bygd ein smalsporsjernbane gjennom passet og i dag går Tarsus-Ankara-egen (E90, O-21) gjennom dei. 

Sørenden av Dei kilikiske portane er om lag 44 km nord for Tarsus og nordenden fører til Kappadokia.

Historie
--------

Yumuktepe (dagens Mersin), som vaktar Adanasida av passet, er frå 4500 fvt. og er ein av dei eldste festningsbusetnadane i verda. I antikken drog både hittittane, grekarane, Aleksander den store, romarane, mongolane og krossfararane over passet under felttoga sine. Bibelen skriv at heilage Paulus av Tarsus og Silas reiste denne vegen gjennom Syria og Kilikia. 

Då tyske ingeniørar arbeidde på jernbanelinja mellom Haydarpaşaterminalen i Istanbul, ved breidda av Marmarahavet, og Bagdad, klarte dei ikkje å følgje den gamle vegen over passet. I staden måtte dei byggje ei rekkje viaduktar og tunnelar, noko som vert rekna som ein av dei store underverka i jernbanebygging. Ruta opna i 1918 og linja transporterte osmanske tropper og krigsmateriell til fronten i Mesopotamia i dei siste månadane av første verdskrigen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cilician Gates» frå Wikipedia på engelsk, den 7. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  W.L. Williams, *Armenia*, p. 8-11, quoted in Josephus Nelson Larned, *The new Larned History for ready reference, reading and research* *s.v.* "Armenia" full text
2. ↑  William Mitchell Ramsay, *The historical geography of Asia Minor*, 1890, *passim* full text

Bakgrunnsstoff
--------------

* Livius.org: Cilician Gate[*daud lenkje*]
* Railroad engineering through the Cilician Gates[*daud lenkje*]
**Jennifer Oeser** (fødd 29. november 1983) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Brunsbüttel i Schleswig-Holstein. Ho vann sølvmedaljen i sjukamp under VM 2009 og bronsen i øvinga ved EM 2010. Også under verdsmeisterskapen 2011 fekk ho bronse, i 2017 omgjort til sølv.

Aktiv
-----

Oeser flytta sitt personbeste til 6 376 poeng ved europameisterskapen 2006 i Göteborg, ein prestasjon som heldt til fjerdeplass, 44 poeng unna bronsemedaljen. Året etter forbetra ho seg med 2 poeng til 6 378 poeng då ho deltok i verdsmeisterskapen i Osaka og vart nummer sju.

I 2009-sesongen flytta Oeser sin personlege rekord fyrst til 6 442 poeng i eit stemne i Ratingen. Der etter vann ho sølvmedaljen under verdsmeisterskapen i Berlin med sine 6 493 poeng, trass i eit fall på den avsluttande 800-meteren. Ved europameisterskapen 2010 i Barcelona gjorde ho unna sitt livs beste sjukamp då ho sanka heile 6 683 poeng, dermed vann ho bronsemedaljen. 

Også i VM 2011 i Daegu kom Oeser med 6 572 poeng på tredjeplass, bak russiske Tatjana Tsjernova og tittelforsvarar Jessica Ennis. Fem år seinare annullerte Det internasjonale friidrettsforbundet (IAAF) Tsjernova sitt resultat, og i 2017 vart Oeser tildelt sølv då Friidretts-VM vart avvikla i London.

Med 6 401 poeng vart Oeser nummer ni i Sommar-OL 2016 i Rio de Janeiro. Ho la opp i 2017, før VM i London.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 2006 i Göteborg: Nr 4 – 6 376 poeng
* VM 2007 i Osaka: Nr 7 – 6 378 poeng
* OL 2008 i Beijing: Nr 11 – 6 360 poeng
* VM 2009 i Berlin: Sølvmedalje – 6 493 poeng, bakom Jessica Ennis (6 731 p)
* EM 2010 i Barcelona: Bronsemedalje – 6 683 poeng
* VM 2011 i Daegu: Sølvmedalje – 6 572 poeng, bakom Jessica Ennis (6 751 p)
* VM 2015 i Beijing: Nr 10 – 6 308 poeng
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 9 – 6 401 poeng

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jennifer Oeser» frå Wikipedia på tysk, den 10. juni 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Ein **vinkelspegeil** er to eller fleire plane speglar stilt i vinkel til kvarandre slik at biletet av ein gjenstand blir reflektert gjentekne gonger. To speglar som dannar ein vinkel på 90° med kvarandre gjev tre spegelbilete, som saman med gjenstanden gjev ein fire-talig symmetrisk figur. Dette blir brukt i kaleidoskopet til å konstruere symmetriske mønster. Vinkelspeglar utført som glasprismer, der mellomrommet mellom dei speglande flatene er utfylt av glas, blir brukt i mellom anna prismekikkerten. Kattauge på syklar er eit stykke glas der det på baksida er pressa inn vinkelspeglar i form av pyramidar, der alle fire toppvinklar er 90° (spegelhjørne). Desse har den eigenskapen at ein lysstråle som treffer den speglande pyramiden innvendig, etter refleksjonen til to gonger har nøyaktig motsett retning av den innfallande. Lys frå ein billyskastar vil difor reflekterast tilbake mot bilen, sjølv om lyset treffer kattauget skeivt. Same prinsipp blir utnytta i refleksbrikker.

Kjelder
-------

* vinkelspeil. I Store norske leksikon. Henta frå:
Bilete med litt av Siam-strøket. Bygningar i bakgrunnen, ligg mellom anna i Pratunam-området (til dømes «Baiyoke tårn 2», som er høgast i biletet)
Frå Siam Square
**Siam** (สยาม, romanisert *Sayam*, uttalt sà.jǎːm) er eit område i Pathum Wan-distriktet i Bangkok. Det er ikkje eit formelt administrativt område, men kjend lokalt og rekna som hjartet av Bangkok. Namnet «Siam» har vore knytt til området sidan Siam Intercontinental Hotel blei bygd her i 1964. Siam Square følgde i 1965, Siam Theater i 1967, Siam Bowl og Siam Center i 1973, Siam Discovery i 1997 og Siam stasjon, ein hovudstasjon for BTS Skytrain, i 1999. 

Strøket ligg på land som tilhøyrer kongefamilien i Thailand. Det omfattar Sra Pathum-slottet og eit krongodsområde som er leigd ut til kjøpesenter på begge sider av Rama I-vegen.

Strøket har samband med Ratchaprasong-strøket ved hjelp av fleire gangbruer.

Historie
--------

Wat Pathum Wanaram.
Kong Mongkut, som herska frå 1851–1868, gav ordre om å bygge eit lite lystslott på staden. Dette var Pathumwan-slottet eller 'Lotus-slottet'. 
Den første flyplassen i Thailand blei laga her.
Han fekk også bygd buddhisttempelet Wat Pathum Wanaram like ved.

Då Don Mueang lufthamn opna i 1914 blei området ledig att. Det blei arva av prins Mahidol Adulyadej av Songkhla, far til kong Bhumibol Adulyadej. Han fekk bygd eit nytt slott, Sra Pathum-slottet ('Lotusdamslottet'). Bryllaupa til både Mahidol Adulyadej og til sonen hans Bhumibol Adulyadej blei feira her i høvesvis 1920 og 1950. 
Prinsesse Srinagarindra, kona til Mahidol og mor til Bhumibol, budde i slottet i fleire tiår. Det blei seinare residensen til kongsdottera Maha Chakri Sirindhorn.

Vegg i vegg med slottsområdet låg lenge Siam Intercontinental Hotel med eit parkområde. Dette var eit av dei første internasjonale hotella i Bangkok. Grunnsteinen for hotellet blei avduka av Srinagarindra den 11. desember 1964.
Etter at Siam Intercontinental Hotel blei rive blei kjøpesenteret Siam Paragon bygd her i 2005. Siam Kempinski Hotel Bangkok opna på det tidlegare hotellområdet i 2010. 

Den eldste kinoen i Bangkok, Lido-kinoen, opna her i 1968
og vart lagt ned i 2018. Scala-kinoen som opna i 1969 stengde i 2020.

Næringsliv
----------

I Siam-strøket er kjøpesenter- og underhaldningsområdet Siam Square (thailandsk, สยามสแควร์) ) viktig.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Siam area» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juli 2018.*

1. 1 2 3 4 5 6  «Bangkok's Crucible of Construction». 2bangkok.com. Arkivert frå originalen 18. november 2005.
2. ↑  «Exclusive City directs own tragedy». *Bangkok Post*. 2. juni 2018.
3. ↑  Kong Rithdee (2. juni 2018). «Exclusive Lights out at Lido, but can art hub shine?». *Bangkok Post*.
4. ↑  Final curtain drops at Scala theatre. Bangkok Post. Vitja 6. juli 2020
5. ↑  Bunag, Tatat. The end of an era. Bangkok Post. Vitja 1. juli 2020. «The Scala, Thailand's last remaining stand-alone movie theatre, closes its doors»

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over Siam- og Ratchaprasong-strøket. (Siam-strøket er farga gult (på kartet). innanfor Pathum Wan-distriktet. Nabostrøket Ratchaprasong, er farga grønt.)
Her vert Gram-farginga nytta til å skilja Gram-positive bakteriar ut frå omliggande celler i menneskevev.
**Gramfarging** er ein mikrobiologisk arbeidsmetode der ein på relativt enkelt vis kan dela opp bakteriar i to grupper: Gram-positiv og Gram-negativ. Prosessen vart utvikla i 1884 av den danske mikrobiologen Hans Christian Gram for å skilja mellom *Pneumococcus* (ein streptokokk) og *Klebsiella pneumoniae*.

Teknikken vert først og fremst brukt på bakteriar, men ulike arkar kan òg reknast som Gram-positive eller negative. Dette er derimot av andre grunnar enn bakteriane.

Celleveggar i bakteriar
-----------------------

Bakteriar får ulik farge ved Gram-farging på grunn av skilnadar i den kjemiske oppbygnaden av celleveggen. Den utslagsgjevande faktoren er kor tjukt lag cella har av peptidoglykan.

Peptidoglykan eller murein er ein polymer av to sakkarid; *N-acetylglukosamin* (NAG) og *N-acetylmuraminsyre* (NAM). Dei ligg parvis i lange kjeder som bind seg til kvarandre via aminosyrer i sidekjedene til NAM. Ein finn desse kjedene rundt plasmamembranen i nesten alle ekte bakteriar (arkar har noko annleis struktur).

Gram-negative bakteriar har i tillegg eit ytre lag av lipopolysakkarid, (lipid og polysakkarid) og protein. Dette liknar litt på ein plasmamembran, og vert difor gjerne kalla den ytre membranen.

Teknikk
-------

1) Prøver som skal gramfargast må først tørkast og fikserast på eit objektglas. Dette gjer ein oftast med ei flamme, men ein må vera forsiktig så ikkje ein drep cellene heilt.

2) Vidare tilset ein fargestoffet krystallfiolett.

3) Grams jod-løysing (jod, kaliumjodin KI og destillert vatn) vert tilsett for å danna kompleks med krystallfiolett. Produktet av dette er ikkje løyseleg i vatn.

4) Det fjerde steget er avfarginga av prøva. Ein vaskar ho i alkohol for å fjerna fargen frå dei Gram-negative bakteriane. Det er viktig å rekna passeleg med tid her; viss prøva vert utsett for alkohol i nokre få sekund for mykje vert både dei Gram-positive og dei Gram-negative cellene avfarga.

5) Som eit eventuelt femte steg set ein til eit andre fargestoff, gjerne safranin eller nøytralt raudt. Dette er svakare enn krystallfiolett og vil berre visa seg i dei avfarga, Gram-negative bakteriane.

Korleis det fungerer
--------------------

Krystallfiolettstoffet trengjer seg inn gjennom celleveggen og -membranen til cella og fargar ho lilla. Når jodet vert tilsett bind det seg med krystallfiolett og dannar store kompleks, både i dei indre og dei ytre laga til cella.

Alkoholen som vert brukt i avfarginga samhandlar først og fremst med lipida i plasmamembranen. Gram-negative celler mister den ytre membranen sin (LPS-laget) og med den dei store krystallfiolett/jod-kompleksa. Dei Gram-positive cellene vert derimot dehydrerte av handsaminga. På grunn av dei tjukke peptidoglykan-laga kjem ikkje krystallfiolettfargen seg ut av cella.
Koordinatar: 61°22′26″N 8°17′51″E﻿

Festivalområdet i 2008 Foto: Håkon Thingstad

Kaizers Orchestra på Vinjerock i 2008. Foto: Håkon Thingstad

**Vinjerock** er ein rockefestival som har vorte halden årleg på Eidsbugarden ved vestenden til Bygdin i Jotunheimen sidan 2006. Festivalen går over tre dagar fyrste helga i august, og festivalområdet ligg på 1060 moh.

Artistar som Bigbang, Madrugada, Thomas Dybdahl, Marit Larsen og DumDum Boys har spela på festivalen.
Ved sidan av konsertar, får festivalgjengarane høve til å bruke den omliggjande fjellheimen, med tilbod som mellom anna guida toppturar og sandvolleyball.

Festivalnamnet
--------------

Festivalen har namn etter diktaren, journalisten og fjellmannen Aasmund Olavsson Vinje, som var den første som bygde seg hytte på Eidsbugarden i 1868. Det var Vinje som gav dette fjellområdet namnet Jotunheimen.

Historie
--------

Festivalen vart halden for fyrste gong i august 2006, med artistar som DumDum Boys, Thomas Dybdahl, Minor Majority og Ken Hensley på scena. Vinjerock vart det året kåra til årets norske rockefestival av Norsk Rockforbund.

I 2007 hadde festivalen artistar som Bigbang, Sivert Høyem, Johndoe og Blood, Sweat & Tears. 

I 2008 hadde Vinjerock artistar som Madrugada, Kaizers Orchestra, Animal Alpha, Valkyrien Allstars og Snuff Grinders, som innehald delar av Frikar som vann MGP med Alexander Rybak i 2009. 2008 var og fyrste året Vinjerock kunne skilte med økonomisk overskot. 

I 2009 hadde festivalen artistar som Marit Larsen, Tommy Tokyo, CC Cowboys, Stein Torleif Bjella og Bo Kaspers Orkester.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til Vinjerock
**Ole Wivel** (29. september 1921–30. mai 2004) var ein dansk lyrikar og forleggar frå København. Han var leiar av Wivels forlag 1945–1953 og direktør i Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag 1954–1963 og 1971–1980. Han var redaktør av tidsskriftet Heretica saman med Martin A. Hansen 1950–1951. 

Som lyrikar var han påverka av Rainer Maria Rilke og Stefan George og søkte mot det transcendentale, men uttrykte seg i ei modernistisk form prega av tryggleik og klårleik. 

Sentralt i forfattarskapen står diktsamlingane *I fiskens tegn* (1948), *Jævndøgnselegier* (1949) og *Maanen* (1952). I *Nike* (1958), *Templet for Kybele* (1961), *Gravskrifter* (1970) og *Danmark ligger her endnu* (1979) uttrykker han aukande samfunnsengasjement. Av seinare diktsamlingar finn ein *Skabelsen* (1981), *Iris* (1993), *Skygger i sandet* (1997). Essaysamlingane *Den skjulte gud* (1952), *Poesi og eksistens* (1953), *Kunsten og krigen* (1965) og *Poesi og protest* (1971) ghev eit godt inntrykk i spennvidda i forfattarskapet. Han gav òg ut ein *monografi* om *Martin A. Hansen* (2 bd. 1967–1969).

Kjelder
-------

* «Ole\_Wivel» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
«Dei katolske monarkane», Ferdinand til venstre og Isabella til høgre, og den katolske kyrkja i midten. Inskripsjonen over identifiserer dei som «Herr Ferdinand og fru Isabella, konge av Aragón og av Castilla».
**Dei katolske monarkane** (spansk *Reyes Católicos*) eller *dei katolske majestetane* var ein tittel som blei gjeven Isabella I av Castilla og Ferdinand II av Aragón då dei sameinte dei to kongerika sine gjennom ekteskapet sitt (personalunion). Pave Alexander VI gav dei denne tittelen som kompensasjon for å allereie ha gitt tittelen «den mest kristne» til kongen av Frankrike.

Spania under dei katolske monarkane
Ved ekteskapet blei det også gjeve paveleg dispensasjon for blodsslektskapen deira ved pave Sixtus IV. Begge var av slekta Trastámara og var tremenningar, ettersom dei stamma frå Johan I av Castilla.

Paret blei gift den 19. oktober 1469 i Valladolid. Isabella var då 18 år gammal og Ferdinand eitt år yngre. Ekteskapet var politisk, ettersome det sameinte kronene deira i éin familie, og historikarar har tradisjonelt rekna at sameininga av Spania vesentleg kan sporast tilbake til dette ekteskapet. 

Nyare historieforsking har peikt på at under deira styre var Spania framleis eit samansett og kombinert monarki. Det bestod av Castilla og Aragón, som i stor grad blei verande skilde einingar i fleire tiår.

Tittelen «katolske majestetar» ble gitt til dei av pave Alexander VI i 1496, og var ikkje berre ei heidersneming, men også ei forplikting ved at dei skulle forsvare den katolske trua og dogme i rika sine. 

Under regjeringstida deira og i den katolske tros navn blei det oppretta ein domstol, *inkvisisjonen*, som hadde som oppdrag å forfølgja og straffa alle han fann var falske kristne, kjettarar, jødar og muslimar.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «De katolske monarker» frå Wikipedia på bokmål, den 28. august 2022.*

Litteratur
----------

* Elliott, J.H. (1963): *Imperial Spain, 1469-1716* (Pelican 1970)
* Edwards, John (2005): *Ferdinand and Isabella: Profiles in Power*. Pearson Education. New York, New York.
* Edwards, John (2000): *The Spain of the Catholic Monarchs*. Blackwell Publishers. Massachusetts.
* Kamen, Henry (1991): *Spain: 1469-1714 A Society of Conflict*. Longman. New York, New York.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
Vinkelgir.
Vinkeldrev i drivakselen på eit køyretøy, ZF.
**Vinkeldrev** er to koniske tannhjul i inngrep med kvarandre, som overfører effekt mellom akslingar som ikkje er parallelle. Som oftast roterer dei to tannhjula rundt aksar som står normalt (90 °) på kvarandre, men andre vinklar kan òg nyttast. Vinkeldrev blir nytta for å overføra effekt mellom akslingar

Ofte er eit av hjula mykje mindre enn det andre, slik at dei to akslingane roterer med ulik fart. Det største hjulet blir da kalla kronhjul og det minste pinjong. Typiske døme på bruk av vinkeldrev med nedgiring er i bakakselen på lastebilar, bakhulsdrivne personbilar, anleggsmaskiner, skogsmaskiner, osb. der det drivande hjulet er lite og det drivne er stort, slik at rotasjonsfarten går ned. Eit anna døme er hesteslåmaskiner, der farten vert auka gjennom giret for å få stor nok fart på knivstonga.
Vinkeldrev blir òg nytta i mange andre samanhengar, som vinkelsliparar, nokre handhaldne boremaskiner, girkassar, motorsyklar med kardang, på helikopter, osb.

Referansar
----------

1. ↑  P. Gretland (red.), *Bilmekanikeren - bilteknisk håndbok*, bind II, 6. utg. Teknologisk forlag, 1974.
2. ↑  H. Heisler, *Advanced vehicle technology*, 2. utg. Butterworth-Heinemann, 2002.
3. ↑  N. Balle, *Maskinbog for landmænd*, Teknologisk institutts forlag, 1929.
4. ↑  F.-M. Dumas, *Unusual motorsycles*, Haynes, 2012.

Sjå òg
------

* Snekkedrev
**Ole Thorsen** (16. april 1822–25. februar 1904) var ein norsk landhandlar, gardbrukar, lensmann og stortingsmann frå Jelsa i Ryfylke.

Ole Thorsen var son til ein gardbrukar på garden Jelsa i soknet med same namnet. Sjølv arbeidde som handelsbetjent i Stavanger frå 1840 til -44, då han opna landhandel på Hjelmeland. Denne landhandelen dreiv han i 15 år. I 1859 kjøpte han garden Barkeland i Jelsa av svigerfaren, året etter vart han i tillegg lensmann i Jelsa. Han vart tilsett lensmann i Hetland i 1877, ei stilling han hadde heilt fram til 1899. Dei elleve fyrste åra i Hetland var han også vaktmeister ved distriktsfengselet.

Thorsen fekk plass i heradsstyret for Hjelmeland i 1848, der han seinare vart ordførar. Han var i med forlikskommisjonen både i Hjelmeland og seinare i Jelsa. Kringom 1890 busette han seg i Stavanger og var medlem av bystyret i fire år.

Ole Thorsen vart vald til stortingsmann ved fem stortingsval. Han var fjerde representant i 1857 og møtte også på det overordentlege storting 1858. Sidan vart han attvald til 1859-tinget og til 1862-63-tinget, dermed var han også til stades på det overordentlege stortinget i 1864. Perioden 1869-76 møtte han på alle tingsamlingane. I alle stortingssesjonane var han medlem av vegkomiteen, i den siste treårsperioden som sekretær. I tillegg var han frå 1862 medlem av Lagtinget, samt i 1864 medlem av jarnbanekomiteen. 

Han døydde i Stavanger.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Ole Thorsen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |