recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rustam Qosimjonov** (usbekisk skrivemåte), namnet ofte skrive **Rustam Kasimdzjanov**, (fødd 5. desember 1979 i Tasjkent), er ein usbekisk sjakkspelar, stormeister i sjakk og FIDE-verdsmeister i sjakk 2004.

Kasimdzhanov (1999)
Han blei verdsmeister etter å ha vunne VM i sjakk 2004. Dette var ei svært kontroversiell turnering. Den blei arrangert i Tripoli, hovudstaden i Libya. Problemet var deltaking for dei israelske spelarane, som aldri kom til å vere med på grunn av motstridande opplysningar om visum og andre problem. I solidaritet boikotta fleire stormeistrar turneringa. Andre toppspelarar valde å ikkje delta av andre grunnar. Åtte av dei ti sterkaste spelarane i verda deltok ikkje, av desse dei fem fremste.

Men Qosimjonov spelte ei svært sterk turnering, der han slo ut så sterke spelarar som Vassilij Ivantsjuk, Aleksandr Grisjtsjuk, Veselin Topalov og Michael Adams. Han beheldt VM-tittelen til neste VM i 2005.

I 2005 deltok Qosimjonov i VM i sjakk 2005, ei turnering i San Luis i Argentina mellom 8 spelarar. Denne turneringa vart ingen suksess for Qosimjonov.

I 2007 deltok Qosimjonov i kandidatturneringa som kvalifiserte til deltaking i VM i sjakk 2007, men han blei slått ut i første runde av Boris Gelfand.

Den høgaste ratingen Qosimjonov har hatt var 2706 pr 1. oktober 2001.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Rustam Kasimdzhanov» sine sjakkparti hos Chessgames.com
* Ratingkort for «Rustam Kasimdzhanov» hos FIDE

| * v
* d
* e
Verdsmeisterskapen i sjakk |
| --- |
| før FIDE | 1886, 1889, 1891, 1892 (Steinitz) · 1894, 1897, 1907, 1908, 1910 (Jan-Feb), 1910 (Nov-Des) (Lasker) · 1921 (Capablanca) · 1927, 1929, 1934 (Alekhine) · 1935 (Euwe) · 1937 (Alekhine) | Sjakk |
| FIDE | 1948, 1951, 1954 (Botvinnik) · 1957 (Smyslov) · 1958 (Botvinnik) · 1960 (Tal) · 1961 (Botvinnik)  · 1963, 1966 (Petrosjan) · 1969 (Spasskij) · 1972 (Fischer) · ~~1975~~, 1978, 1981 (Karpov) · 1984-1985, 1986, 1987, 1990 (Kasparov) |
| Delt tittel | 

|  |  |
| --- | --- |
| Klassisk | 1993, 1995 (Kasparov) · 2000, 2004 (Kramnik) |
| FIDE | 1993, 1996, 1998 (Karpov) · 1999 (Khalifman) · 2000 (Anand) · 2002 (Ponomarjov) · 2004 (Qosimjonov) · 2005 (Topalov) |

 |
| FIDE | 2006 (Kramnik) · 2007, 2008  · 2010  · 2012 (Anand)  · 2013, 2014 (Carlsen)  · *Framtidig: 2016* |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
Koordinatar: 79°00′S 81°00′W﻿

**Rutfordstraumen** er ein stor isstraum i Antarktis, som er kring 290 km lang og over 25 km brei, og som flyt søraustover mellom Sentinel Range i Ellsworth Mountains og Fletcher ishaug og inn i sørvestlege delar av Ronneisen. Han vart namngjeven av US-ACAN etter geologen Robert Hoxie Rutford, eit medlem på fleire ekspedisjonar for USARP til Antarktis og leiaren for gruppa frå University of Minnesota til Ellsworth Mountains 1963-1964. Rutford var direktør i polaravdelinga til National Science Foundation i tida 1975-1977.

Isstraumen ligg i eit djupt søkk som er ei forkasting mellom Ellsworth Mountains og Fletcher Promontory. På grunn av plasseringa til isstraumen kan han ha vore stabil i fleire millionar år. Undersida av isstraumen går ned til 2000 meter under havnivå. Derfor er det eit vertikalt fall mellom botnen av isstraumen og høgda på Ellsworth Mountains på over 7 km over ein avstand på berre 40 km. Ved den øvre enden av isstraum (over land) har isen ein tjukkleik på 3100 meter, medan han i midtre delar av 2300 m. Straumen når den største snøggleiken på kring 400 meter per år kring 40 km innover frå der isen møter Ronneisen og byrjar å flyte utover i sjøen.

Rutfordstraumen varierer i snøggleik med så mykje som 20 % annakvar veke som følgje av tidvasskrefter.

Sjå òg
------

* Isbrear i Antarktis
* Isstraumar i Antarktis

Kjelder
-------

1. ↑  «Rutfordstraumen». *Geographic Names Information System*. United States Geological Survey. Henta 28. desember 2013.
2. 1 2  Doake, C.; H. Corr; A. Jenkins; K. Makinson; K. Nichalls; C. Nath; A. Smith & D. Vaughan (2001). «Rutford Ice Straum in Antarctic». I Alley, Richard & Bindschadler, Robert. *Den vestantarktiske innlandsisen: Behaviour and Environment*. American Geophysical Union. s. 221–235. ISBN 0-87590-957-4.
3. ↑  ScienceDaily, *Tidal Motion Influences Antarktis Ice Sheet* Dec. 24, 2006

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Rutford Ice Stream» (innhald frå Geographic Names Information System).
**Kjersti Bergesen** (fødd 21. juli 1962 i Bergen) er ein norsk programleiar og musikar, best kjend som programleiar i TV 2-programma *Filmguiden* og oppussingserien *Tid for hjem*.

Bergesen byrja musikkarrieren sin på slutten av 1970-talet. Ho har vore med og gjeve ut 3 EP-ar og 3 album saman med banda Secret Mission og Ken-Dang. I 1984 jobba ho for Famous Records, og i 1987 deltok ho i Melodi Grand Prix med låten «Go-Go». I 1992 vart ho tilsett i TV 2. Sidan då har Bergesen vore programleiar for program som *God ettermiddag Norge*, *Filmguiden*, *Tid for mat*, *Tid for hage* og *Tid for hjem*.

Diskografi
----------

### Album

* 1984 – *Monsters & Miracles*, Strawberry Records (Ken-Dang)
* 1986 – *...To be continued*, Famous Records (Secret Mission)
* 1991 – *Strange Afternoon*, EMI (Secret Mission)

### EP-ar

* 1981 – *Parkens Grøde*, Park Records (Parkens Grøde)
* 1983 – *Ken-Dang*, Strawberry Records (Ken-Dang)

Kjelder
-------

1. ↑  «Fødselsdager». *Aftenposten*. 21. juni 2016. s. 31.

* *Denne artikkelen bygger på «Kjersti Bergesen» frå Wikipedia på bokmål, den 8. mars 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bergesen hos Internet Movie Database
* Bergesen hos Discogs

 Commons har multimedium som gjeld: **Kjersti Bergesen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* Discogs (artist)

 |
**Kjersti Graver** (fødd 8. oktober 1945 i Oslo, død 14. februar 2009 på Jar) var ein norsk jurist som arbeidde med forbrukarspørsmål det meste av det yrkesaktive livet sitt. Ho etterfølgde Hans Petter Lundgaard som forbrukarombod frå 1987 til 1995, da ho vart utnemnd til lagdommar i Borgarting lagmannsrett. Den stillinga hadde ho til ho måtte redusere stillinga og etter kvart slutte grunna kreftsjukdommen ho fekk i 2007. 

Kjersti Graver arbeidde etter at ho hadde teken den juridiske utdanninga si som forbruksforskar ved Swoka-instituttet i Haag i tre år. Ho vart sidan tilsett i Forbrukar- og administrasjonsdepartementet. Deretter var ho underdirektør hjå forbrukarombodet frå 1979 til 1984. 

Som forbrukarombod var ho særleg oppteken av kjønnsdiskriminerande reklame. Ho sat også i EOS-utvalet og Stortingets kontrollutval for etterretnings-, overvakings- og tryggingstenestene, og ho var styremedlem i Amnesty International Norge. Ein periode var ho også medlem av styret i Den norske Dommerforening. I dei fyrste åra etter opprettinga av Domstolsadministrasjonen var ho også medlem av dette styret.

Kjersti Graver var gift med Lars Oftedal Broch.

Kjelder
-------

* Nils Erik Lie: Nekrolog i Aftenposten Kultur 23. februar 2009, side 15.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Kjersti Graver er død Arkivert 2009-02-22 ved Wayback Machine.» – NTB-melding hjå *Vårt Land* 19. februar 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF

 |
**Kjersti Alveberg** (26. juli 1948–18. oktober 2021) var ein norsk koreograf og dansar fødd i Oslo som vann ei rekkje norske og internasjonale prisar. Gjennom karrieren sin var ho dansar og koreograf i fleire frie dansegrupper, og som dansar arbeidde ho særleg for Det Norske Teatret.

Alveberg debuterte som koreograf ved Den Norske Nasjonalballett i 1975 og fekk særleg merksemd for *Nå* frå 1984, som ho året etter fekk Ballettkritikarprisen for. Ho fekk også mykje merksemd for den fyrste heilaftans balletten sin, *Volven* frå 1989. Ballettane til Alveberg inneheld ofte humor. Utdanninga si har ho frå Ballettinstituttet i Oslo og frå New York, Amsterdam, Paris og London. I tillegg er ho cand.mag. frå Universitetet i Oslo.

Kjersti Alveberg har også laga fleire produksjonar for fjernsyn, der den mest kjende nok er *Aske, skodde, støv for vinden* (1986) som ho året etter fekk Amanda-prisen for. Andre kjende verk ho stod bak var *Rav* for Carte Blanche til Festspela i Bergen i 1988, og *Volven* for Operaballetten i 1989.
Av seinare arbeid ho gjorde som koreograf kan ein nemne *Nett no!* på Det Norske Teatret i 2002, *Hysj!* som vart laga til opninga av Nasjonalbiblioteket i 2005 og *@lice* for Rikskonsertane i 2008.

I 2005 gav ho ut boka *Visjoner – øye på dans*, der ho fortel om livet sitt som koreograf.

Kjelder
-------

1. ↑  Hjetland, Geir Bjarte (19. oktober 2021), «Kjersti Alveberg er død», *NRK*, henta 19. oktober 2021

* Knut Olav Åmås [red.]: «Alveberg, Kjersti» i *Hvem er hvem?* (Aschehoug, 2008)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kjersti Alveberg**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)

 |
**Ruth Frøyland Nielsen** (5. oktober 1902–15. januar 1989) var ein norsk barnehagelærar og lektor, fødd i Eau Claire i delstaten Wisconsin i USA.

Prestedottera Nielsen vart student i 1921 og utdanna seg 1922-23 til barnehagelærar i Berlin. Attende i Oslo praktiserte ho som barnehagelærar nokre år, truleg i eit sokalla settlement i bydelen Sagene. Kanskje var det barneasylet i Fossveien 19 på Grünerløkka, ein institusjon retta mot mødrer som arbeidde på Seilduksfabrikken. Staden var driven etter kristen-sosiale settlement-prinsipp, med mykje bruk av frivillige studentar. 

Seinare i 1920-åra tok Nilsen lærarprøva og underviste i Oslo-skulen frå 1929 til -39. På 1930-talet hadde ho ei viktig rolle i forsøka på Sagene skole, forsøk leia av Anna Sethne. Nielsen var sidan lærar i [[psykologi]9 ved Statens sløyd og tegnelærerskole 1938-50 og timelærar ved Barnevernsakademiet 1942-45. Til sist var ho lektor ved Universitetet i Oslo åra 1961-70.

I 1951 gav Nielsen ut *Le development de la sociabilite chez l’enfant*, ei bok som i 1954 kom på dansk som *Barnets sosiale udvikling*. År 1972 skreiv ho *Barnepsykologiens historie i Europa*.

Kjelder
-------

* barnehagepionerene ved hvl.no Arkivert 2019-04-03 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Frognerparken med «Overrasket» av Gustav Vigeland.
**Ruth Maier** (10. november 1920–1. desember 1942) var ei jødisk kvinne frå Austerrike som budde i Noreg under andre verdskrigen. Ho vart fødd i Wien i 1920, og kom til Noreg etter *Anschluss* i 1938, da den nazistiske terroren mot jødane byrja i Austerrike. Medan ho var i Noreg vart ho veninne med den norske forfattaren Gunvor Hofmo. 

Ho vart allment kjend i Noreg hausten 2007, da forfattaren Jan Erik Vold omsette og gav ut dagboka hennar, ei bok som spenner frå barndomen i Wien til norsk politi arresterte henne 26. november 1942, og ho vart deportert frå kaia ved Akershus festning med fangeskipet Donau. Ho vart gassa i hel og brend nokre få dagar seinare, i Auschwitz, 1. desember 1942. Ruth Maier vart 22 år gammal. 

Dagboka til Ruth Maier viser at ho var reflektert, hadde lese mykje og var politisk engasjert, og at ho var ein gåverik person med litterært talent. Utgivinga av dagboka inspirerte til samanlikningar med Anne Frank. 

Ruth Maier stod modell for Gustav Vigelands skulptur «Overrasket» (1942) som har stått i utkanten av Vigelandsanlegget i Frognerparken sidan 2002. Andletet på skulpturen førestiller Inga Syvertsen som stod modell då Vigeland byrja arbeidet med skulpturen nesten 40 år tidlegare.

Kjelder
-------

* Bokmagasinet i *Klassekampen*, 13.-14.oktober 2007.

1. ↑   Aftenposten om Ruth Maier, Norges «Anne Frank»
2. ↑   Arkivert 2012-10-02 ved Wayback Machine. lese 3. september 2012
3. ↑  Ny Vigeland-skulptur med broket historie Stavanger Aftenblad Arkivert 2013-12-30 ved Wayback Machine. 2.august 2002, lest 3. september 2012

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
Framstillinga av Cernunnos på biletsøyla Nautae Parisiaci. Det er keltiske halsringar som heng i geviret hans. Cernunnos på Gundestrupkjelen syner òg fram ein keltisk halsring i høgre handa, og har sjølv ein slik ring kring halsen.
**Cernunnos** var ein førkristen keltisk gud som vart framstilt som ein mann med eit gevir på hovudet. Namnet på guden, som er kjend frå ein romersk biletsøyle, *Nautae Parisiaci* funne i Paris, syner til dette geviret. Denne søyla har namngjevne bilete av fleire romerske og keltiske gudar, og er tidfesta til keisar Tiberius' regjeringstid (14–37 e.Kr.) på grunnlag av ei innskrift som vier ho til eit laug for sjøfolk som siglar på elva Seinen.

Biletsøyla Nautae Parisiaci med bilete av romerske og keltiske guddommar og innskrifter med namna deira, mellom anna Cernunnos.
Cernunnos på Gundestrupkjelen.
Det finst ikkje litterære framstillingar frå gamal tid om Cernunnos, men nokre innskrifter og bilete på steinrelieffar frå særleg dåverande Gallia, og det som no er Spania og Nord-Italia, kan knytast til han. Kva guden har stått for i keltisk mytologi er lite kjend, men bileta kan tyde på at han hadde med dei ville dyra å gjere. Ei framstilling av ein sittande mann med eit stilisert hjortegevir på hovudet som er å sjå på eit kar av sylv frå jarnalderen, Gundestrupkjelen, funne i Nord-Jylland i Danmark, vert tolka som guden Cernunnos. Her har han fleire dyr kring seg, og held ein lang orm i venstre handa. 

I mellomalderen vart Antikrist i fleire høve framstilt i ein Cernunnosliknande skapnad.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Anders Talleraas** (fødd 4. februar 1946) er ein norsk næringsdrivar og politikar frå Brattvær i Møre og Romsdal. Han representerte Møre og Romsdal og partiet Høgre på Stortinget frå 1977 til 1997, perioden 1989-94 var parlamentarisk leiar for Høgre.

### Liv og gjerning

Talleraas vart utdanna maskiningeniør. Han dreiv næringsverksemd i industrien, med base i Molde, til dess han vart vald innpå Stortinget i 1977. Dei to fyrste fireårsperiodane på Tinget var han med i Sjøfarts- og fiskerikomiteen, perioden 1981-85 som leiar. I sin tredje periode var han leiar for Finanskomiteen. Talleraas vart vald til parlamentarisk leiar for Høgre hausten 1989, då Jan P. Syse vart leiar for ei koalisjonregjering beståande av Høgre, Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet. I stortingsperioden frå 1989 var han medlem av Forsvarskomiteen og av Utanriks- og konstitusjonskomiteen. Hausten 1993 vart han attvald til si femte periode på Stortinget, og heldt fram som medlem av Utanriks- og konstitusjonskomiteen. Då Stortinget tok til på ny sesjon i oktober 1994, hadde Talleraas mista tillit i Høgre-gruppa og han trekte frå vervet som parlamentarisk leiar. Han sa nei til vidare stortings-kandidatur i 1997. 

Etter han slutta som rikspolitikar, levde Talleraas av styreverv i næringslivet. Mellom mykje anna for firma innan fiskeoppdrett, og som styreleiar i Avinor 2002–06.

Talleraas og fleire andre tidlegare stortingsrepresentantar vart frå 2008 granska for å ha mottatt urettmessig store stortingspensjonar. Gjennom fleire rettsrundar vart Talleraas dømt for å ha fått utbetalt rundt 2,6 millionar kroner for mykje i stortingspensjon. Endeleg dom vart forkynt 6. desember 2012 i Borgartings lagmannsrett, og lydde på seks månaders ubetinga fengsel for grovt aktlaust bedrageri.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anders Talleraas» frå Wikipedia på bokmål, den 19. januar 2014.*
|  |
| --- |
| **Rutensk****(руськъ, *rusǐkǔ*)** |
|
| **Klassifisering:** | Indoeuropeisk Slavisk  Austslavisk   **Rutensk** |
| **Bruk** |
| **Utdøydd:** | Utvikla seg til kviterussisk, rusinsk og ukrainsk. |
|
| **Språkkodar** |
|

**Rutensk** var eit austslavisk språk som blei tala i Storfyrstedømet Litauen og seinare i dei austslaviske områda i den polsk-litauiske realunionen. Det utvikla seg til moderne kviterussisk, ukrainsk og rusinsk. Desse blir kalla rutenske språk.

Andre namn
----------

I moderne tekstar kan rutensk bli omtalt som «gammalkviterussisk» (Старабеларуская мова, Starabelaruskaja mova) og «gammalukrainsk» (ukrainsk Староукраїнська мова, Staroukraіnska mova). Rutensk var daglegspråk i Kievriket, der det offisielle språket var kyrkjeslavisk. Rutensk blei og blir ofte kalla *проста (я) мова* (prosta (ja) mova, 'enkelt språk'. Samtidige kjelder skil berre sjeldan mellom målføret i Storfyrstedømet Litauen og det i Fyrstedømet Vladimir.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rutensk» frå Wikipedia på bokmål, og «Rutensk (sprog)» frå Wikipedia på dansk den 5. oktober 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC

 |
| Cetinje |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| Land  | Montenegro |
| Grunnlagd | 1482 |
| Borgarmeister | Milovan Janković |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  910 km² |
| Innbyggjarar  - By (2003)   - folketettleik | 15 137   20,3/km² |
| Koordinatar | 42°23′″N 18°55′″E﻿Koordinatar: 42°23′″N 18°55′″E﻿ |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 81250 |
| Telefon-retningsnummer | +382 86 |
| Bilnummer | CT |
| **Nettstad:** www.cetinje.cg.yu |
| Plassering |
| Plassering av  CetinjePlassering av Cetinje |

**Cetinje** (kyrillisk Никшић, italiensk *Cettigne*, gresk Κετίγνη, *Ketígni*, tyrkisk *Çetine*) er ein by i Montenegro.
Han var tidlegare hovudstad i Montenegro og offisiell residens for presidenten av Montenegro. I 2003 hadde han om lag 15 000 innbyggjarar. 

Han ligg sør i kommunen med same namn på ei lita karstslette omgjeve av kalksteinsfjell, inkludert Lovćen, «det svarte fjellet» som Montenegro har fått namnet sitt etter. 

Cetinje er ein by med stor historisk arv og vart grunnlagd i 1482. Han var eit senter for montenegrinsk liv og er krubba til både montenegrinsk og serbisk kultur og eit religiøst senter for den ortodokse kyrkja. Dette og den lange tida byen klarte å stå imot invasjonen til Det osmanske riket gjorde at han vart kalla «Serbisk Spara» (Српска Спарта).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell side Arkivert 2010-02-01 ved Wayback Machine.
* Visit-Montenegro.com Arkivert 2015-04-18 ved Wayback Machine.
* Photo-Montenegro.com Arkivert 2006-09-08 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cetinje» frå Wikipedia på engelsk, den 7. februar 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
*Cetina er òg ein stad i Zaragoza i Spania*

Ein av fleire demningar
Munningen til Cetina (ved Omiš)
**Cetina** er ei elv sentralt i Dalmatia i Kroatia. Ho har ei total lengd på 105 km med eit nedslagsfelt på 3 700 km². Ho fell 385 meter frå kjelda til munningen i Adriahavet.

Geografi og geologi
-------------------

Cetina har sitt utspring på nordvestsida av Dinara ved Milasevo nær ein liten landsby kalla Cetina, 7 km nord for Vrlika. Ho renn 105 km før ho munnar ut i Adriahavet. Ein stor kunstig innsjø byrjar nær Vrlika, Peručasjøen, som vart danna av ei demning 25 km lenger nede. Cetina renn over dei nedre delane av karstsletta Sinj, rundt fjellet Mosor før ho munnar ut i Adriahavet ved byen Omiš.

Den siste delen av Cetina fell relativt høgt, og her er det bygd fleire omfattande vasskraftverk. Vatnet vert òg tappa på flasker som *Cetina*.

Elva har ei årleg middelvassføring på om lag 105 m²/s, som følgje av den årlege nedbørsnormalen på 1 380 mm. Elva grensar opp mot Dei dinariske Alpane i aust, som stig til ei høgd på 2 000 meter, og i nordvest av fjellet Svilaja. Det meste av nedslagsfeltet inneheld kalkhaldig stein frå krittida, hovudsakleg kalkstein. Steinar frå trias og juratida er og ein del av nedslagsfeltet og inkluderer dolomitt og flysj.

Historie og arkeologi
---------------------

Cetinadalen og den smale dalen ved Klis har alltid fungert som den viktigaste handelsvegen mellom den kroatiske kysten og Bosnia. Strategisk var ho svært viktig for utviklinga av både Balkan og store delar av Europa .

Dei tidlegaste teikna på jordbruksaktivitet er frå den tidlege neolittiske tida i den øvre delen av dalen. I tidleg bronsealder vart Cetinakulturen dominerande med kontaktar rundt heile Adriahavet. Som i andre delar av Europa, ser ein ut til å ha kasta mange kulturlekamar i elva gjennom førhistorisk tid. Dette gjeld særleg der Cetina og elva Ruda renn i hop ved Trilj. Området ligg midt i Delmatae og spor av at området har vore strategisk viktig kan ein sjå ved legionsfestninga ved Tilurium (Gardun), som vaktar over inngangen til dalen frå sør og innfartsvegen til byen Salona.

Tidleg i mellomalderen har ein funne spor som tyder på at Cetinadalen, og kanskje sjølve elva, vart ei grense mellom slaviske og sein-romerske folk. Området rundt Sinj vart etter kvart eit sentrum til den slaviske makta, og til slutt sentrum i den tidlege kroatiske staten.

Under seinare periodar kom området stadig inn under nye regionale og lokale styresmakter før det vart erobra av Det osmanske riket tidleg på 1500-talet. Etter dette var elva ei grense før området igjen vart erobra av osmanarane 150 år seinare.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Smith, D. Gaffney, V. Grossman, D. Howard, A.J. Milosevic, A. Ostir, K. Podobnikar, T. Smith, W. Tetlow, E. Tingle, M. and Tinsley, H. 2006. Assessing the later prehistoric environmental archaeology and landscape development of the Cetina Valley, Croatia. *Environmental Archaeology* **11** (2): 171-186

Bakgrunnsstoff
--------------

* Cetina

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC
* GeoNames

 |
**Cesare Zavattini** (20. september 1902–13. oktober 1989) var ein italiensk filmforfattar og ein av dei første teoretikarane bak neorealismen innan italiensk film i etterkrigstida. 

Han var fødd i Luzzara, nær Reggio Emilia nord i Italia. Zavattini studerte jus ved Universitetet i Parma, men starta i staden å skrive. I 1930 flytta han til Milano og arbeidde for forleggaren Angelo Rizzoli. Etter Rizzoli byrja han å produsere filmar i 1934. I 1936 hadde han skrive manus til den første filmen. I 1939 møtte han Vittorio De Sica og starta eit partnarskap som enda med om lag 25 filmar, inkludert meisterverk innan italiensk neorealisme som 

* *Sciuscià* (1946)
* *Sykkeltyven* (1948),
* *Miracolo a Milano* (*Miraklet i Milano*, 1951), og
* *Umberto D.* (1952).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Cesare Zavattini på IMDb
* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Certeparti** (engelsk *Charter-party*) er eit dokument som inneheld transportavtala mellom ein frakter og ein skipseigar. Det finst ei rekkje internasjonalt anerkjende standardcerteparti. 

Namnet kjem av latin *charta partita*, som direkte omsett tyder 'delt avtale'. Dette viser til at avtala vert laga i to identiske eksemplar, eit til frakteren og eit til skipseigaren. 

Ei slik avtale kan gjelda leige av skip (med eller utan mannskap) for gods- eller passasjerfrakt for eit visst tidsrom eller ei strekning, eller frakt av nærare spesifisert gods eller passasjerar for ei viss strekning. Avtala inneheld typisk opplysingar om namnet på skipet, storleik og satsane for frakt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Certeparti» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

* Peter J. Bernhardt, *Sjørett 2: Fraktavtaler, havari, sjøforsikring*, Universitetsforlaget 1975, ISBN 82-00-25716-9 (Ebok frå bokhylla.no)
* Per Gram, *Fraktavtaler og deres tolking*, Tanum-Nordli 1977, ISBN 82-518-0606-2 (Ebok frå bokhylla.no)
Koordinatar: 63°35′S 58°49′W﻿

**Hanson Hill** er ein snødekt ås, 900 moh, med to lågare toppar, ein i nord og ein i sør, som ligg 4 nautiske mil søraust for Cape Roquemaurel og 3 km vest-nordvest for Zanoge Hill på Trinityhalvøya i Graham Land i Antarktis. Denne åsen vart grovt kartlagd men ikkje namngjeven av den franske ekspedisjonen under kaptein Jules Dumont d'Urville i mars 1838. I 1948 gav UK Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) han namnet «Thanaron Hill». Dette skjedde etter at Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) i 1946 ikkje klarte å finne eit nes i nærleiken som d'Urville hadde kalla «Cap Thanaron.» Sistnemnde (no Thanaron Point) vart sidan identifisert. I 1963 vart åsen namngjeven på ny av UK-APC etter Thomas A. Hanson, ein landmålar i FIDS ved Hope Bay, 1957–59.

Kjelder
-------

1. ↑  «Hanson Hill». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 25. november 2012.

* SCAR Composite Antarctic Gazetteer.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Hanson Hill» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| Shoreham-by-Sea  |
| --- |
| Shoreham kyrkjeShoreham kyrkje Shoreham kyrkje |
| Plassering |
| 

Shoreham-by-Sea is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | West Sussex |
| Distrikt | Adur |
| Grunnlagd | 1000-talet |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  9,8 km² |
| Innbyggjarar  - By (2001)   - folketettleik | 19 175   1 956,6 /km² |
| Koordinatar |  50°50′″N 0°16′″W﻿Koordinatar: 50°50′″N 0°16′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | BN43 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1273 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Shoreham-by-Sea**
 |

**Shoreham-by-Sea**, i daglegtale berre **Shoreham**, er ein by i West Sussex i England. Han ligg i, og er administrasjonssenter for, distriktet Adur.

Den eldste delen av byen, og hamna New Shoreham, vart grunnlagt av normannarane mot slutten av 1000-talet. Den noverande soknekyrkja i New Shoreham, St. Maria de Haura («i hamna») vart bygd innanfor eit tiår etter nedteikninga av *Domesday Book* (1086). Kyrkja i dag er berre halvparten så stor som den opphavlege, då delar har falle ned. Byen vart planlagt med eit regelmessig gatenett, som i stor grad har overlevt.

Då Brighton, Hove og Worthing byrja å vekse vart grunnlaget lagt for at Shoreham kunne bli ein aktiv hamneby, med aktiv handelstrafikk og fleire skipsverft. Hamna er enno i kommersiell drift. Shorehamfortet vart bygt for å forsvare hamna.

Shoreham Beach, sør for byen, var ein grusbanke som er bygd opp over fleire hundreår av kreftane i havet. Rundt 1900 byrja fleire å ta i bruk ombygde jernbanevogner som sommerhus i nærleiken av Shoreham Beach. Området der desse stod fekk tilnamnet Byngalow Town, og vart i ei kort tid heim for den britiske filmindustrien i den tidlege fasen. Under andre verdskrigen vart grusbanken fjerna av militære årsaker, og det er no anlagt moderne bustadområde der. Ein av dei få bygningane som overlevde utplaninga under krigen var Den gode hyrdes kyrkje, frå 1913.

Shoreham lufthamn, vest for byen, blir driven av byrådet i Brighton and Hove og distriktsrådet i Worthing i fellesskap. Det er planar om å utvide lufthamna, som er den eldste regulerte flyplassen i Storbritannia. Terminalen, i art deco-stil, er lista som ein bygning av historisk interesse.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shoreham-by-Sea» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Shoreham-by-Sea Community Website
* Church of St Mary de Haura

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Émile Zola
Artikkelen «J'accuse»
Autografen til Zola
Portrett av Edouard Manet (1868)
**Émile Édouard Charles Antoine Zola** (2. april 1840–29. september 1902) var ein viktig fransk forfattar og poet, ein av dei viktigaste innanfor naturalismen, og ei viktig drivkraft i den politiske liberaliseringa av Frankrike.

Émile Zola skreiv det verdskjende opne brevet: *J'accuse* (Eg anklagar) om Dreyfus-saka, som dreidde seg om ein dom for spionasje av ein uskuldig fransk offiser. Brevet var retta mot den franske presidenten og vart offentleggjort i avisa *L'Aurore* den 13. januar 1898. Zola innser i brevet at ytringa hans er eit lovbrot (injurie), men skriv det likevel som ei samvitshandling. Han vart då òg dømd til fengsel for det, men brevet var i høg grad medverkande til at saka mot den dømde offiseren vart teke opp att og til at den uskuldige fekk oppreising.

Biografi
--------

Zola starta utdanninga si i Aix-en-Provence, der far hans, ingeniør Francois Zola, ein italienar, var busett og døydde i 1847. Mora, som var fransk, flytta med sonen sin til Paris, der han 1858 starta på Lycée Saint-Louis. Han hadde planar om å verte advokat, men fall gjennom i eksamen 1859 og søkte arbeid som kontorist, men forlet plassen etter to månader. Han levde i mars 1860 til februar 1862 eit bohemliv til han fekk plass i Hachette & co:s forlagsbokhandel. Etter nokre år hadde han skrive vers som var meir som etterklangar (Musset m. fl.) og fann ikkje forleggjarar. 1864 fekk han likevel gjeve ut nokre dikt i L'académie des jeux floraux i Toulouse og same år kom debuten hans, novellesamlinga *Contes à Ninon*, naive små skildringar, satiriske eventyr, fantasiar, heilt ulikt hans seinare verk. Han skreiv så avisartiklar, spesielt kritikk av kunst og litteratur i *Figaro* og *L'événement*, som fekk merksemd av fagfolket og det interesserte Manet, den enno ukjende målaren, og dei realistiske tendensane. Dei samla seg i *Mes haines, causeries littéraires et artistiques* (1866), der mellom anna *Mon solon* finst.

Bibliografi
-----------

* 1867 - *Thérèse Raquin*
* 1871-1893 - *Les Rougon-Macquart*
* 1871 - *La Fortune des Rougon*
* 1872 - *La Curée*
* 1873 - *Le Ventre de Paris*
* 1875 - *La Faute de l'Abbé Mouret*
* 1876 - *Son Excellence Eugène Rougon*
* 1877 - *L'Assommoir*
* 1880 - *Nana*
* 1880 - *Le Roman expérimental*
* 1882 - *Pot-bouille*
* 1883 - *Au Bonheur des dames*
* 1885 - *Germinal*
* 1886 - *L'Œuvre*
* 1887 - *La Terre*
* 1891 - *L'Argent*
* 1892 - *La Débâcle*
* 1901 - *Le garcon*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Émile Zola**

* J'accuse - på fransk - og omsett til engelsk Arkivert 2006-11-25 ved Wayback Machine.
* Arbeidet til Zola

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Émile Zola» frå Wikipedia på bokmål, den 31. mai 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Koordinatar: 18°35′51″N 72°0′53″W﻿

Étang Saumâtre sett frå verdsrommet
Stranda langs Étang Saumâtre i nærleiken av grenseovergangen til Den dominikanske republikken ved Jimani (fotografert i mai 2007).
**Étang Saumâtre** (også kjend som **Azueisjøen**) er den største innsjøen i Haiti. Han ligg søraust i landet og grensar til Den dominikanske republikken. Nemninga *saumâtre* refererer seg til at vatnet i innsjøen er salt (*eau saumâtre* tyder *brakkvatn*). Saltsjøen har eit areal på rundt 170 km², og ligg 29 km aust for hovudstaden Port-au-Prince, i det fruktbare låglandet Plaine du Cul-de-Sac. Innsjøen er 29 km lang og på det meste 9,7 km brei, og er heimstad for over 100 artar av sjøfugl, flamingo og spisskrokodille. Han er såleis ein av få innsjøar i verda med ein så rik fauna. Fargen på innsjøen er ein intens blåtone, og han er omgjeven av kratt og kaktus.

Sjølve innsjøen er del av ei kjede saltsjøar i sprekkedalen som er kjend som Cul-de-Sac i Haiti og Hoya de Enriquillo i Den dominkanske republikken. Fordi dalen tidlegare var eit marint sund, ligg fleire delar av han under havnivået.

Kjelder
-------

* «Etang Saumâtre» på Wikipedia på engelsk, innhenta 23. mars 2010.
* «Saumâtre, Étang» i *The Columbia Gazetteer of North America*. (Columbia University Press, 2000)


Étang Saumâtre avmerkt på Haiti-kartet


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Datsjaen til Boris Pasternak i Peredelkino
**Datsja** (av russisk дача) er eit russisk ord for ein feriebustad eller ein landstad i forstadene til sovjetiske og russiske byar. I somme tilfelle vert det nytta av eigaren eller leigd ut til bybuarar om sommaren. Datsjaer er vanlege i Russland, men òg ein del nytta i andre tidlegare republikkar i Sovjetunionen. 

Sidan det var restriksjonar på storleiken og forma på datsjaer i sovjettida vart enkelte trekk ved bygningane, som eit loft eller ein overbygd veranda, ofte overdimensjonert. I 1963–1985 var restriksjonane særleg store og ein kunne berre byggje ein-etasjars sommerhus utan permanent oppvarming og golvareal mindre enn 25 m² som datsjaer. Eldre datsjaer fekk likevel stå urørt. Sidan 1990 er slike restriksjonar fjerna. Det er estimert at om lag ein fjerdedel av alle familiar i storbyane har datsjaer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dacha» frå Wikipedia på engelsk, den 28. januar 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Struyk, Raymond J. og Angelici, Karen (1996) The Russisk Dacha phenomenon. *Housing Studies* 11:2, 233 – 250.
**Hølonda** er ein tidlegare kommune i Sør-Trøndelag fylke. Kommunen vart skilt ut frå Melhus som sjølvstendig kommune med namnet Høilandet i 1865, og kommunen hadde da 1 828 innbyggjarar. I 1964 vart Hølonda kommune slått saman med Horg, Flå, Melhus og Langørgengardane i Buvik til den nye Melhus kommune. Hølonda hadde da 1 428 innbyggjarar.

Hølonda ligg i den sørvestlege delen av Melhus kommune, i åslandet mellom Gauldalen i aust og Orkdalen i vest. Landskapet er uoversynleg og særs rikt på skog, med fleire korte dalar og vassdrag i ulike retningar. Det meste av busetnaden ligg 150–350 moh. Bygdesentera er Korsvegen (490 innb. 2004) ved Gaustadvatnet i nord og Gåsbakken nær Hølonda kyrkje i sør.

Namnet stammar frå norrønt *Heylandir* eller *Heylond*, av substantivet *hey*, 'høy', og 'land'.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hølonda» frå Wikipedia på bokmål, den 2. juni 2011.*
* «Hølonda – sogn i Melhus kommune» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «Hølonda – tidl. kommune i Sør-Trøndelag» i *Store norske leksikon*, snl.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Kjell Underlid** (24. juni 1950–31. juli 2016) var ein norsk psykolog, professor og politikar. I 2005 vart han professor ved Høgskolen i Bergen, der han hadde jobba sidan 1990. Spesialfelta hans var arbeidsløyse, fattigdom og sosial rettferd. 

Underlid var formann for Norges Kommunistiske Parti mellom 1993 og 2000, fram til 1998 saman med Terje Krogh og Per Lothar Lindtner, etter det saman med Lindtner. Underlid var i ei årrekkje medlem av Sosialistisk Folkeparti og Sosialistisk Venstreparti, men gjekk ut av partiet i protest mot det han oppfatta som ei høgredreiing under Erik Solheim. Han gjekk ut av NKP i 2003, i protest mot eksklusjonar av andre NKU og NKP-medlemmer. Han var eit sentralt medlem av Bevegelsen for Sosialisme.

Bibliografi
-----------

* *Arbeidslaus* - Det Norske Samlaget 1992
* *Gruppepsykologi* - Fagbokforlaget 1997
* *Fattigdommens psykologi* - Det norske Samlaget 2005
* *Sosial rettferd* - Det Norske Samlaget 2009

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* CRIStin

 |
**Charles Hudson** (4. oktober 1828–14. juli 1865) var ein kapellan og fjellklatrar frå Skillington i Lincolnshire i England. Han omkom under fyrstebestiginga av Matterhorn i Sveits.

Hudson var ein av dei fremste klatrarane under den såkalla gullalderen for fjellklatring i Alpane (1854-65). Han var ein svært sterk vandrar, og vert rekna som ein pioner både for klatring utan førar, samt for vinterklatring i Vest-Alpane. Sjølv hadde i 1855 gjort den fyrste førarlause bestiginga av Mont Blanc, og fyrstebestiginga av Mont Blanc du Tacul saman med Edward Stevenson, Christopher og James G. Smith, E. S. Kennedy, Charles Ainslie og G. C. Joad den 8. august 1855. Også på Breithorn kleiv han til topps utan førar; åleine var han nær å bestige Aiguille du Goûter om vinteren, men snudde grunna nysnø på toppartiet.

Hudson var med på fyrstebestiginga av Monte Rosa i 1855, då i lag med fjellførarar. Han var elles med då Mönchjoch vart overstige i sin heilskap i 1858, og han var med på klatre til topps på Mont Blanc langs Goûter-ruta i 1859, saman med E. S. Kennedy og fleire.

Sommaren 1865 steig Hudson til topps på Aiguille Verte, i fylgje med T. S. Kennedy og Michel Croz. Morgonen 14. juli 1865 stod han og Croz klare til å prøve å nå toppen av Matterhorn. I same ærend var Edward Whymper, og denne overtala Hudson til at dei to klatrelaga skulle søke å nå toppen i lag. Slik vart det, og dei sju klatrarane kom til topps, som dei aller fyrste. Straks etter nedstiginga byrja, sklei den unge Robert Hadow ut og drog med seg Croz, og deretter Hudson og Francis Douglas. Tauet rauk, og dei tre som stod øvst berga seg og kom uskadde ned. Liket av Hudson vart attfunne og gravlagd på kyrkjegarden i Zermatt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Charles Hudson» frå Wikipedia på engelsk, den 9. oktober 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
Boks
**Charles Colbert, marquis de Croissy** (1625–28. juli 1696) var ein fransk statsmann og diplomat.

Som den eldre bror hans, Jean Baptiste Colbert, starta han karrieren sin hos krigsminister Le Tellier. I 1658 vart han leiar av den nyskapte regionen Alsace, som nyleg var annektert av Frankrike. I 1662 vart han marquis de Croissy og *président à mortier* i parlementet i Metz. Etter fleire diplomatiske reiser til Tyskland og Italia vart han etter kvart diplomat på fulltid. I 1668 representerte han Frankrike på konferansen i Aix-la-Chapelle og same året vart han send til London som ambassadør, der han forhandla fram den endelege Dover-traktaten med Karl II. Han overtalte mellom anna Karl II til å erklære den tredje engelsk-nederlandske krigen mot Dei sameinte Nederlanda. 

Forhandlingane i freden i Nijmwegen (1676–1678) styrkte ryktet hans som diplomat og Ludvig XIV gjorde han til statssekretær for utanrikssaker.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Charles Colbert, marquis de Croissy» frå Wikipedia på engelsk, den 18. januar 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Tekst frå *Encyclopædia Britannica* si 11. utgåve, eit leksikon som i dag er offentleg eigedom.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Charles Teilman Hoff** (9. mai 1902–20. februar 1985) var ein norsk friidrettsutøvar frå Fredrikstad som konkurrerte i stavhopp, lengdehopp, tresteghopp, samt korte løpsdistansar. Hoff var «en friidrettsbegavelse utover det vanlige... [m]ed sin hurtighet, styrke og smidighet hadde han rent spesielle forutsetninger for stavhopp, og hans stil i denn gren ble revolusjonerende». Han var medlem av Torshaug IF. Far hans var i 1910 dreiarformann ved mekanisk verkstad.

Hoff sette ny verdsrekord i stavhopp med 4,12 meter under ein triangellandskamp mellom Danmark, Noreg og Sverige den 22. juli 1922 i København. Året etter forbetra han verdsrekorden til 4,21 m, og i 1925 til fyrst 4,23 m og seinare, under eit stemne i finske Åbo, til 4,25 meter. Hoff var i 1923 norsk rekordholdar også på 400 meter med 49,2 sekundar, 800 meter med 1,55,9 og i lengdehopp med 7,32 m. 

Under ein turne i USA i 1923 braut han amatørvedtektene, og vart sidan erklært som profesjonell. I 1928 svinga han seg over 4,28 m i Trondheim, og den 27. september 1931 hoppa han 4,32 m i Hønefoss, men korkje hoppa vart ikkje godkjende som verdsrekordar av International Association of Athletics Federations (IAAF).

Hoff arbeidde som journalist i bladet Idrætsliv og så som redaktør i *Sportsmanden* fram til 1935. Frå hausten 1940 var han ekspedisjonssjef i det nazistiske idrettsdepartementet. Ved landssvikoppgjeret i 1947 vart han dømd til ni års straffearbeid.

### Medaljar i norske meisterskap

* 1921: Sølvmedalje i stavhopp – 3,28 m
* 1922: Gullmedaljar i stavhopp – 4,02 m, og tresteghopp – 14,38 m, samt sølvmedalje i lengdehopp – 6,98 m
* 1923: Gullmedaljar på 200 m – 23,0, i stavhopp – 4 ,01 m, og i tresteghopp – 14,29 m, sølvmedalje i lengdehopp – 7,03 m
* 1924: Gullmedaljar på 200 m – 22,5, og i stavhopp – 3,36 m
* 1925: Gull i stavhopp – 4,10 m, sølv i lengdehopp – 7,41 m, bronse på 100 m – 10,9
* 1933: Gullmedalje i stavhopp – 3,80 m

Kjelder
-------

1. ↑  
	* Magnus Breili: *Sport i navn & tall*. 1971 s. 275

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Charles Hoff» (på engelsk). Olympedia. Henta 3. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* BNF
* BNF (data)

 |
Rusta jarn.
**Rust** er eit sams omgrep for kjemiske sambindingar av jarn (Fe) og oksygen (O), altså ein oksidasjon av jarnet eller stålet, òg kalla korrosjon. Rust oppstår på jarn eller stål i fuktige eller våte omgjevnader, og er ein omdanning av overflata på jarnet eller stålet til porøse flak som lausnar og fell av. Gjenstanden vert soleis stendig svakare og meir deformert etter kvart som oksidasjonen treng innover i jarnet eller stålet, som til slutt kan verte heilt omdanna til rust. Fargen på rust kan vere gulaktig, raudleg, brunleg, brunsvart eller nesten heilt svart, alt etter den kjemiske samansettinga av jarnet eller stålet.

Rust kan hindrast ved at jarnet eller stålet vert dekt med sink, såkalla galvanisering, eller av eit anna høveleg stoff. Rust kan òg gjerast om til magnetitt ved hjelp av kjemiske produkt som vert påført, slik at den vidare korrosjonen vert stogga. Det kan òg lagast jarnlegeringar som gjer at metallet ikkje korroderer så lett som elles, såkalla rustfritt stål i ymse kvalitetar. I våte miljø kan det likevel ofte oppstå rustflekkar på rustfritt stål ved at jarnpartiklar som ikkje er rustfri festar seg på det rustfrie stålet og tærer på det. 

Sambindingar mellom oksygen og metall kan òg dannast med til dømes sylv, som får svart overflate, og kopar, som irrar og fyrst får ei brun, deretter ei kraftig grøn overflate.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Rust**
**Elsa Skarbøvik**, opphavleg **Elsa Hynnekleiv**, (fødd 3. november 1948) er ein norsk lærar og politikar frå Oslo, som representerte Vestfold og Kristeleg Folkeparti på stortinget frå 1997 til 2005.

Elsa Hynnekleiv var dotter til ein lektor. Etter å ha gått Kristelig Gymnasium i heimbyen og eitt år på Plymouth High School i USA, utdanna ho seg 1968-71 ved Oslo lærerskole. Der tok ho norsk grunnfag, før ho 1971/72 tok kristendom grunnfag ved Menighetsfakultetet, også det i heimbyen. Frå 1972 til -85 var ho lærar ved Presterød ungdomsskole i Tønsberg. Treårsperioden 1985-88 underviste ho ved 'The Norwegian School' i Katmandu i Nepal. I 1988 vende Elsa Skarbøvik tilbake tilbake til Noreg og Presterød ungdomsskole. Ho var tilsett ved ungdomsskulen til 2014, frå 2007 som undervisningsinspektør. Inn i mellom studerte ho sosialpedagogikk og seinare utdanningsleiing.

Skarbøvik engasjerte seg i politikken for Kristeleg Folkeparti. Ho var frå 1976 til 85 medlem i Sem kommunestyre, dei to siste åra som varaordførar. Valperioden 1980-83 var ho også medlem i fylkestinget i Vestfold. Stortingsperioden 1985-89 møtte ho nokre veker som vararepresentant frå Vestfold. Etter ho kom heim frå Nepal var ho sentralstyremedlem 1989-91 i Kristeleg Folkeparti. I 1989-90 var Skarbøvik personleg rådgjevar for utanriksminister Kjell Magne Bondevik. Frå 1997 til 2005 var ho stortingsrepresentant frå Vestfold. På Tinget var ho medlem i Utanrikskomiteen så lenge Bondevik var statsminister. Etter Bondevik I-regjeringa valde å gå av, var Skarbøvik frå 22. mars 2000 medlem av Kyrkje-, utdannings- og forskningskomitéen til 2005. Ho lukkast ikkje verte attvald hausten 2005, og forlet politikken.

Kjelder
-------

* «Elsa Skarbøvik». Stortinget.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Lymfesystemet** er eit organsystem i kroppen til virveldyr som er del av immunsystemet og bidreg til krinsløpssystemet. Det er eit stort åresystem som består av lymfe, lymfeårar og lymfevev, som omfattar lymfeknutar.

Lymfeårene byrjar blindt ute i vevet og tømmer seg i ei vene bak kragebeinet. Oppgåvene til lymfesystemet er å transportera feitt frå tarmen og overskotsvæske frå vevet til blodbanen, reinsa lymfe, hindra betennelsar og øydelegga mikroorganismar.

Lymfesystemet blei fyrst skildra på 1600-talet, uavhengig av Olaus Rudbeck og Thomas Bartholin.

Oppgåvene til lymfesystemet
---------------------------

Lymfesystemet har fire viktige oppgåver:

1. Samla opp overflødig væske.
2. Fanga opp ulike element som har kome seg ut gjennom blodkara.
3. Ta hand om forsvaret til kroppen mot virus, bakteriar og kreft.
4. Transportera feitt frå tarmane og ut i kroppen.

Det er flest lymfekar i huda, slimhinnene og subserøse vev. Sentralnervesystemet, beinmargen og det indre øyret inneheld ikkje lymfekar.

Anna
----

På mange måtar kan ein rekna lymfesystemet som eit transportmiddel for dei kvite blodlekamane til kroppen. Dette er ei særs viktig oppgåve sidan det er dei kvite blodlekamane som vernar kroppen mot infeksjonar og sjukdommar.

Lymfesystemet består av lymfeårer, lymfekjertlar, milten og anna lymfoid vev i ulike organ. Lymfekjertlane er samla i klynger ved blodkara.

Dei største lymfekjertlane finst i lysken, i armholene, i halsen og i buken. På desse stadene føregår det ei storopprydning av element som kan skada kroppen dersom dei ikkje blir skilde ut. Dette kan vera avfallsstoff som mikroorganismar, brukte blodceller og små sotpartiklar.

Kjelder
-------

1. ↑  Standring, Susan (2016). *Gray's anatomy: the anatomical basis of clinical practice* (41. utg.). s. 68–73. ISBN 9780702052309.
2. ↑  Moore K (2018). *Clinically oriented anatomy* (8. utg.). s. 43–45. ISBN 9781496347213.
3. ↑  Eriksson G (2004). «[Olaus Rudbeck as scientist and professor of medicine]». *Svensk Medicinhistorisk Tidskrift* **8** (1): 39–44. PMID 16025602.

* *Denne artikkelen bygger på «Lymfesystem» frå Wikipedia på bokmål, og «Lymphatic system» frå Wikipedia på engelsk den 29. mai 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC

 |
Ny tolking av gamalt merke.
**Fanejunker** (frå tysk *Fahnenjunker*) var den høgaste underoffisersgrada i Noreg fram til 1927. Den blei normalt tildelt kommandersersjantar etter 5 års teneste som ei «heidersgrad», og blei brukt i infanteriet, ingeniørvåpenet, saniteten og flyvåpenet. I kavaleriet var tilsvarande grad **standartjunker**, og i artilleriet **stykkjunker**. 

Fanejunker var den øvste underoffisersgrada og kan til ei viss grad samanliknast med den britiske *Regimental Sergeant Major*.
Heilt særeige for denne grada var at dei bar offisersuniform som offiserane, med offisers epaulettar utan stjerner. 

Tilsvarande på gardelua: Offiserskokarde, sølvdusk og brei sølvtresse, men ingen andre tresser. Paradehatten skal ha vore utan tresser, med offisers silkekokarde, og kanskje strutsefjør, som offiserane bar i staden for hestehår (og seinare med bøffelhår).

Fanejunkerar var det gjerne ein til tre av per bataljon, og dei var gjerne i femtiårsalderen og eldre. 

Fanejunkergrada blei avskaffa i samband med ny hærordning.

Sjå også
--------

* Norske militære gradar