recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| Përmet |
| --- |
| Gamal steinbru i Përmet Gamal steinbru i Përmet |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Përmet** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region | Albania  Gjirokastër |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  602 km² |
| Innbyggjarar  - By (2011) | 10 614 |
| Koordinatar | 40°14′0″N 20°21′0″E﻿Koordinatar: 40°14′0″N 20°21′0″E﻿ |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Plassering |
| Përmet kommune innafor regionen GjirokastërPërmet kommune innafor regionen Gjirokastër |

**Përmet** er ein by og ein kommune i regionen Gjirokastër i Albania. Kommunen ligg sør i landet og grensar i nord til regionen Berat, i aust til Korçë. I sør ligg nabolandet Hellas.

Kommunen vart oppretta gjennom ei admininistrasjonsreform i 2014, ved at den tidlegare bykommunen Përmet vart slått saman med landkommunane Çarçovë, Frashër, Petran og Qendër Piskovë. Dei tidlegare kommunane inngår no som kommunaleiningar i den nye storkommunen. Kommunen har hovudsete i Përmet.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den dåverande bykommunen 5 945 innbyggjarar, medan dei fem kommunane som i dag utgjer storkommunen Përmet, til saman hadde 10 614 innbyggjarar.

Tidlegare administrativ inndeling
---------------------------------

Fram til år 2000 var dei tidlegare by- og landkommunane ein del av distriktet Përmet. Den dåverande bykommunen omfatta berre sjølve byen Përmet.

Referansar
----------

1. 1 2  Folketeljing 2011
2. 1 2  Kommunereforma i 2014
3. ↑  Regionreforma i 2000
**Suovas** (nordsamisk og lulesamisk for 'røykt') eller **soeves** (sørsamisk) er lettsalta, kaldrøykt reinkjøt. Dette er ein konserveringsmetode som har vore brukt av samar i generasjonar. Framleis er røyking av reinkjøt ein konserveringsmetode som er aktuell blant samar, særleg blant reindriftssamar som er lange periodar i fjellet under enkle kår. 

Suovas blir laga ved at ein tørrsaltar og kaldrøyker kjøtet. Ein strør grovsalt over kjøtet og let det ligga i rundt eit døgn. Eventuelt kan det liggja same tid i 10 % saltlake. Røykinga blir gjerne gjort med seljeved, noko som gjev kjøtet ein mild røyksmak.

Produsentar
-----------

Fleire samiske verksemder som vidareforedlar reinkjøt til ein større marknad. Lett kaldrøykt reinkjøt finst under fellesnamnet suovas som ein spesialitet. Suovas blei kåra til årets reinkjøtprodukt i 2017 av Innovasjon Norge.

Tilreiing
---------

Kjøtet kan skavast i tynne skiver og steikast lett i smør/margarin like før servering. Suovas har mange bruksområde. Det kan serverast med potet/potetmos eller berre med brød. Ein kan også ha det i pitabrød, wraps og på pizza. Suovas blir ofta servert ved festivalar og liknande arrangement, i pitabrød med salat til.

Kjelder
-------

1. ↑  «Innovasjon Norge: Souvas fra Arctic Rein og Vilt - Årets produkt». Arkivert frå originalen 4. januar 2018.
2. ↑  Gruvö, Jonas: «suovas» i *Nationalencyklopedin* på nett. Henta 25. juli 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Suovas» frå Wikipedia på bokmål, og «Suovas» frå Wikipedia på svensk den 13. mai 2022.*
Koordinatar: 48°42′S 69°00′E﻿

**Péninsule Loranchet**, òg kalla **Presqu'île Loranchet** eller **Loranchethalvøya** er ei halvøy på Grande Terre, hovudøya i den subantarktisk øygruppa Kerguelen i det sørlege Indiahavet.

Skildring
---------

Halvøya dekkjer det nord-vestlege hjørnet av Grande Terre og er kalla opp etter Jean Loranchet, førstestyrmann på Raymond Rallier du Baty under den andre kartlegginsekspedisjonen til Kerguelen i 1913. Ho har eit kupert, fjellrikt indre med høgder over 500 moh og ei kystlinje med bratte klipper og fleire fjordar. Ho er kring 50 km lang med ei breidde på 20 km. Som det meste av Grande Terre finst her fleire innførte artar som kattar, rotter og kaninar. Halvøya vert sjeldan vitja av menneske.

Viktig fugleområde
------------------

Nordenden av halvøya og den nordlegaste delen av Grande Terre, som strekkjer seg nordover frå botnen av Baie de la Dauphine, har status som viktig fugleområde (IBA) av BirdLife International på grunn av hekkande sjøfuglar. Her finst minst 23 fugleartar, mellom anna 250 000 par gulltoppingvinar ytst på halvøya, 5 400 par klippehopparpingvinar og ein liten koloni på 400 par svartbrynalbatrossar. Flekkpetrellar og kerguelenskarv hekkar i klippene. Andre fuglar her er gråalbatrossar, kerguelenterner og kerguelenand. Antarktisk pelssel og sørleg elefantsel ynglar her.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Péninsule Loranchet» frå Wikipedia på engelsk, den 6. januar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  BirdLife International. (2012). Important Bird Areas factsheet: Northern part of Péninsule Loranchet. Downloaded frå  on 6. januar 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 49°36′S 68°56′E﻿

**Péninsule Rallier du Baty** eller **Presqu'ile Rallier du Baty** er ei halvøy på Grande Terre, hovudøya i den subantarktiske øygruppa Kerguelen i det sørlege Indiahavet. Ho dekkjer den sørvestlege delen av øya og er kring 35 km lang og 25 km på det breiaste. Ho er kalla opp etter Raymond Rallier du Baty, ein fransk sjømann som kartla øygruppa tidleg på 1900-talet. Îles Boynes det sørlegaste landområdet til Frankrike, om ein ser bort frå Adélie Land i Antarktis, ligg 30 km sør for enden av halvøya.

Viktig fugleområde
------------------

Den vestlege halvdelen av halvøya ar av BirdLife International fått status som viktig fugleområde (IBA) på grunn av dei mange hekkande sjøfuglane med minst 31 forskjellige artar. Området grensar til Cookbreen i sør og aust og til Arête Jérémine og hovudryggen på halvøya. Sidan ho er isolert av elvar og isbrear, er dette den einaste staden på Grande Terre der ein ikkje finn kattar og rotter, medan ein finn nokre kaninar heilt nord. Landskapet er åslendt og stort sett utan vegetasjon. Det finst getermisk aktivitet i området med ventilar som slepp ut damp og gass. Dei isdekte fjella er gjennomskore av bredalar. Staden vert sjeldan vitja folk.

Her finst pengvinar, med 10 000 par av austleg klippehopparpingvin, opp til 3000 par bøylepingvinar, 60 000 par kongepingvinar og over ein halv millionar par gulltoppingvinar. Kolonien på 750 par vandrealbatrossar er den største i Kerguelen. Det er den einaste hekkestaden i øygruppa for sørkjempepetrellar. Her finst òg kvithovudpetrell, smalnebbkvalfugl og antarktiskvalfuglar og kortnebbdukkpetrell og smalnebbdukkpetrell. Andre fuglar her er kerguelenand, kerguelenskarv, maskeslirenebb og kerguelenterne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Péninsule Rallier du Baty» frå Wikipedia på engelsk, den 6. januar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  BirdLife International. (2012). Important Bird Areas factsheet: Péninsule Rallier du Baty. Downloaded frå  on 17. oktober 2012,

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Makramearbeid.
**Makramé** eller **makrame** er ein handarbeidsteknikk der ein knytar tau eller trådar saman i ulike mønster. Dette kan gje ulike bruks- og pyntegjenstandar, som vennskapsband, belte, vesker og pottehaldarar. Makramearbeid kan minna om blonder eller nupereller, men er ofte grovare.

Ordet makrame kjem av tyrkisk *maqrama*, 'handklede', og arabisk *miqramah*, 'slør'.

Ein lagar mønster innan makrame ved hjelp av ulik tjukkleik og/eller farge på snorene og ulike knyteteknikkar. Dei vanlegaste knutane ein bruker er båtsmannsknop, kjerringknop og variasjonar med halvstikk. Ein går ut frå at teknikkane blei utvikla av arabiske handverkarar kring 1300-talet, og sidan spreidd via sjøfarande folk. Teknikken fekk ny merksemd på 1960-talet.

I seglskutetida brukte ein makramearbeid til forsterkingar og foringer på tauverk og anna der ein trengde ein mindre glatt eller hard overflate. Andre teknikkar kunne brukast til matter (plattingar). Knop og knutar var noko ein måtte kunna, medan kunnskap om flettingar og vevliknande teknikkar ikkje var like utbreidd. 

I dag er makrame ein av mange handarbeidshobbyar der dei fleste ting ein lagar er mest til pynt.

Galleri
-------

* MakramesmykkeMakramesmykke
* Makrameveske frå siste del av 1800-taletMakrameveske frå siste del av 1800-talet
* StjernedekorasjonStjernedekorasjon
* Makramekunst i eit vindauge i Bedford til minne om blondemakinga der.Makramekunst i eit vindauge i Bedford til minne om blondemakinga der.
* Indisk takdekorasjon (jumbar)Indisk takdekorasjon (*jumbar*)
* Amerikansk sjømann lager makrame rundt kanten av eit telt.Amerikansk sjømann lager makrame rundt kanten av eit telt.
* Fleirfarga veggmakramearbeid i NederlandFleirfarga veggmakramearbeid i Nederland

Kjelder
-------

1. ↑  «makrame» i Nynorskordboka.
2. ↑  «makramé». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 13. juli 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Makramé» frå Wikipedia på bokmål, den 27. juni 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE

 |
**Suomi** er det finske namnet på Finland. Det er også eit finsk etternamn som tidvis også har vore brukt som førenamn, både av menn og kvinner.

Ordsoge
-------

Det finske språket er eit av dei finsk-ugriske (uralske) språka, i slekt med samisk, estisk og ungarsk. Det er ikkje eit indo-europeisk språk. Fleitalet av folket i Finland har finsk til morsmål, mens eit mindretal har svensk, og eit enda mindre mindretal har samisk til morsmål.

Ordet *suomi* er lånt frå urbaltisk *\*žeme* ’land’ (jf. russisk *zemlja*, som i *Novaja Zemlja*, ’Nyland’) til urfinsk-samisk *\*šämä* ’landet i nord’, dvs den delen av Finland baltarane hadde kontakt med. Dette ordet gjennomgjekk lydendringa *š → h* i finsk, så vi fekk *Häme*, namnet på området Tavastland (der Lahtis ligg). I samisk gjekk ordet gjennom lydendringa *š → s*, og i sterkt stadium også *m → pm*, slik at vi fekk *Sápmi*, Sameland. Det same ordet *\*sämä* lånte baltarane så attende frå finnane som namn på Finland, i forma *\*šāma*. Denne forma dukka så opp i seint urfinsk-samisk som *\*šāma*. Lang *ā* vart til lang *ō* i sein urfinsk, vi fekk *\*sōme*, som framleis er den estiske namnet på Finland (*Soome*), og deretter diftongering av lange midtvokalar og *e → i* i slutten av ord i overgangen til moderne finsk, slik at sluttresultatet er *Suomi*. Dei som budde i "Det egentliga Finland" (Åboland), tavastlendingane og samane, dvs. suomalaiset, hämäläiset og sápmelaččat har altså alle etnonym som går attende til same lånord, ordet for ’land’ i urbaltisk.

Bruk som personnamn
-------------------

I 2009 hadde 1 908 personar i Finland etternamnet Suomi. Som førenamn er Suomi sjeldnare. I Finland var det på denne tida blitt registrert gjeve som mannsnamn 42 gonger, alle før 1979 og dei fleste før 1940. Det var blitt gjeve som kvinnenamn 16 gonger, også her hovudsakleg før 1940.

Kjende namneberarar
-------------------

* Heidi Suomi (f. 1975), finsk atlet og sportsjournalist
* Juhani Suomi (f. 1943), finsk historikar
* Oili Suomi (f. 1927), finsk politikar
* Risto Suomi, finsk kunstnar
* Verner Suomi (1915-1995), finsk-amerikansk meteorolog

Sjå òg
------

* Suominen
* Suomalainen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Finland» frå Wikipedia på engelsk, den 18. august 2011.*

* *Denne artikkelen bygger på «Suomi (nimi)» frå Wikipedia på finsk, den 18. august 2011.*
**Maksim Vladimirovitsj Tarasov** (fødd 2. desember 1970) er ein russisk tidlegare friidrettsutøvar frå Jaroslavl. Han deltok i stavhopp for Sovjetunionen og seinare Russland, og vart olympisk meister i 1992, europameister i 1998 og verdsmeister i 1999. Bestenoteringa hans er på 6,05 meter, berre verdsrekordhaldaren Serhij Bubka hoppa høgre før 2008.

Aktiv
-----

Tarasov tok bronsemedaljen under friidretts-VM 1991, der Bubka vann sitt tredje strake VM-gull. Året etter vart Tarasov olympisk meister i Barcelona. Både under VM 1993 og 1995, då Bubka tok nye VM-titlar låg Tarasov like under, med bronse i -93 og sølv i -95. I 1997-sesongen sette han personleg rekord då han svinga seg over 6 meter. Under VM 1997 i Aten gjekk han over 5,96 m og tok sølv, atter vart Bubka for dyktig med sine 6,01 m.

I 1998 vart Tarasov europameister i Budapest, i ei tevling utan dei store prestasjonane. Derimot imponerte han stort då han året etter svinga seg over 6,02 m under verdsmeisterskapen i Sevilla og tok ein klar siger. Elles i 1999 gjorde han sitt livs beste stavhopp då han persa med 6,05 m. Under OL 2000 avslutta han karrieren med å vinne si åttande medalje i ein av dei store meisterskapane; VM, OL og EM.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1991 i Tokyo: Bronsemedalje – 5,85 m
* OL 1992 i Barcelona: Gullmedalje – 5,80 m, framom Igor Trandenkov (5,80 m)
* VM 1993 i Stuttgart: Bronsemedalje 5,80 m, delt med Igor Trandenkov
* VM 1995 i Göteborg: Sølvmedalje 5,86 m, bakom Sergej Bubka (5,92 m)
* VM 1997 i Aten: Sølvmedalje 5,96 m, bakom Sergej Bubka (6,01 m)
* EM 1998 i Budapest: Gullmedalje – 5,81 m, framom Tim Lobinger (5,81 m)
* VM 1999 i Sevilla: Gullmedalje 6,02 m, framom Dmitri Markov (5,90 m)
* OL 2000 i Sydney: Bronsemedalje – 5,90 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maxim Wladimirowitsch Tarassow» frå Wikipedia på tysk, den 4. september 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Chick Webb**, eigentleg **William Henry Webb**, (10. februar 1905–16. juni 1939) var ein amerikansk jazztrommeslagar og storbandleiar. 

Han var fødd i Baltimore, og vart som barn pukkelrygga og kortvokst, på grunn av tuberkulose. Lækjaren hans rådde han til å byrje å spele trommer for å lindre stive ledd. Dette vart starten på ei framgangsrik musikkarriere. Til trass for dei fysiske hindringane vart han ein av jazzens største trommeslagarar. Som 17-åring byrja han å spele med artistar som Duke Ellington og Johnny Hodges. Han var veldig talentfull og beundra av mange samtidige trommeslagarar.

Webb døydde i 1939 på grunn av tuberkulose, berre 34 år gamal. Vokalisten Ella Fitzgerald tok etter hans død over orkesteret.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Chick Webb: Baltimore's Jazz Giant Arkivert 2011-05-26 ved Wayback Machine. - biografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Kristian Halse** (14. desember 1926–6. november 2018) i Stangvik, Møre og Romsdal, var ein norsk diktar og pensjonert lærar, busett i Vefsn.

Kristian Halse budde i Vefsn sidan han fekk arbeid som lærar ved Vefsn folkehøgskole i 1951. Her arbeidde han til han i 1960 vart tilsett ved Mosjøen vidaregående skole, som var arbeidsplassen hans til 1991.

Han var vararepresentant frå Nordland til Stortinget 1969-73 for partiet Venstre. Frå oktober 1972 møtte han eitt år som fast representant og medlem i landbrukskomiteen.

Bibliografi
-----------

Kristian Halse har skrive jubileumsbøker for

* Vefsn Venstre (1983)
* Mosjøen Idrettslag (1992)
* Mosjøen mannskor (1993)
* Vefsn folkehøgskole (1999)
* Mosjøen orkesterforening (2001)
* Olderskog skole (2004)

Nokre av dikta hans er publiserte i bøkene

* *Levande tid* (utg. ved Vefsn Museum 2001) ISBN 82-90775-50-4
* *Min løynde blom* (Snøfugl forlag 2009)

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Kristian Halse». Stortinget.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* PolSys
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
*For gatekunstaren, sjå kunstnaren Pøbel.* 
Døden kastar sverdet «folkejustis» til pøbelen under ein revolusjon. Trykk frå 1848.
**Pøbel** er eit nedsetjande uttrykk brukt om ein rå, udanna person, og viste tidlegare til dei breie lag av folket, særleg i ein større by. Ordet er komme til norsk frå latin 'populus', som tyder folk, gjennom tysk 'pöbel', lågtysk 'popel' og fransk 'peuple'. Uttrykket vart opphavleg ikkje brukt nedsetjande. 

Omgrepet «pøbelvelde» eller oklokrati viser til ei vondarta form for folkestyre.

Pøbelprosjektet i Stavanger nyttar «pøbel» om ungdom som ikkje er i utdanning eller arbeid og som prosjektet ønskjer å gje nye moglegheiter.

Sjå òg
------

* Allmuge
* Elite
* Plebeiar
* Pub

Kjelder
-------

* «pøbel» i Nynorskordboka.

* «pøbel» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «pøbel» i *Ordbog over det danske Sprog*
* Falk og Torp 1903: *Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog* Faksimileutg. Bjørn Ringstrøms antikvariat 1992 ISBN 82-90520-16-6<
* «Er du en Pøbel?» ved pobelprosjektet.no
Graf med lokale og globale maksimum og minimum for cos(3π*x*)/*x*, 0.1≤*x*≤1.1
I matematikk er **maksimum** og **minimum** ein funksjon som i lag vert kalla **ekstremverdiar** eller **ytterledd**, og er høvesvis den største og den minste verdien ein funksjon har ved eit punkt anten i omegn (*lokalt* eller *relativt* ytterledd) eller i funksjonen (*globalt* eller *absolutt* ytterledd)

Meir generelt er maksimumet og minimumet i ei mengd (som definert i mengdelære) er største og minste elementet i mengda. Grenselause uendelege mengder av reelle tal har ikkje noko minimum og maksimum.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maxima and minima» frå Wikipedia på engelsk, den 12. september 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Stewart, James (2008). *Calculus: Early Transcendentals* (6th utg.). Brooks/Cole. ISBN 0-495-01166-5.
2. ↑  Larson, Ron; Edwards, Bruce H. (2009). *Calculus* (9th utg.). Brooks/Cole. ISBN 0-547-16702-4.
3. ↑  Thomas, George B.; Weir, Maurice D.; Hass, Joel (2010). *Thomas' Calculus: Early Transcendentals* (12th utg.). Addison-Wesley. ISBN 0-321-58876-2.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Maxima and Minima frå MathWorld
|  |
| --- |
| ***Never Too Late***  Singel av Kylie Minoguefrå albumet *Enjoy Yourself* |
|  |
| B-side | «Kylie's Smiley Mix»«Made in Heaven» (Australia) |
| **Utgjeve** | 23. oktober 1989 |
| **Sjanger** | Dansepop |
| **Lengd** | 3:27 |
| **Selskap** | PWL |
| Låtskrivar(ar) | Stock Aitken Waterman |
| **Produsent** | Stock Aitken Waterman |
|
| Kylie Minogue-kronologi |
| «Wouldn't Change a Thing»(1989) | *Never Too Late* | «Tears on My Pillow»(1990)
 
 |

«**Never Too Late**» er ein dansepop-song av australske songaren Kylie Minogue for hennar andre album *Enjoy Yourself*.

Informasjon
-----------

Kylie ville at tittelsporet til albumet skulle gjevast ut som den tredje singelen, men hausten 1989 vart «Never Too Late» utgjeven i staden. Songen vart ein suksess med ein gong, med fjerdeplass som høgaste plasseringa på dei britiske hitlistene. Songen vart Minogues åttande hitsingel på rad i Storbritannia.

B-sida med tittelen «Kylie's Smiley Mix» var ein kontinuerleg mix av hennar største hits frå albumet *Kylie* og 12" versjonen, og inkludert desse songane i rekkjefølgja: «I'll Still Be Loving You», «It's No Secret», «Je Ne Sais Pas Pourquoi», «Turn It into Love», «I Should Be So Lucky» og «Got to Be Certain». Den 7" versjon inneheldt alle desse spora bortsedd frå «I'll Still Be Loving You» og «It's No Secret».

Format og sporliste
-------------------

CD-singel
1. «Never Too Late» – 3:27
2. «Never Too Late» (Extended Mix) – 6:11
3. «Kylie's Smiley Mix» (Extended Mix) – 6:17

7" singel
1. «Never Too Late» – 3:27
2. «Kylie's Smiley Mix» (7" version) – 3:59

12" singel
1. «Never Too Late» (Extended Mix) – 6:11
2. «Kylie's Smiley Mix» (Extended Mx) – 6:17

Australsk 7" singel
1. «Never Too Late» – 3:27
2. «Made in Heaven» (Heaven Scent Mix) – 4:43

Australsk 12" singel
1. «Never Too Late» (Extended Mix) – 6:11
2. «Made in Heaven» (Heaven Scent Mix) – 4:43

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Never Too Late* på Allmusic
**Kristian Magnus Olsen Nordlid** (6. mai 1846–9. juli 1905) var ein norsk lærar, bladmann og prest frå Østre Aker. Gjennom fleire ulike avisutgjevingar gjorde han mykje til å spreie bruken av landsmål i 1880-90-åra, og ved å nytte landsmålet i kyrkja og i religiøse tekstar. Olaf Norli var ein yngre bror.

Liv og gjerning
---------------

Nordlid var son til ein fiskar på Sjursøya ved Oslo. Han vart student i 1864, etter skulegang på Schreiners/Gjertsens skole i Kristiania, og tok teologisk embetseksamen i 1870. I studietida var han huslærar i Sauland og Mandal.

Han var så folkehøgskulelærar 1871/72 hos Viggo Ullmann i Seljord og 1873 i Skodje under Einar Skavlan. Åra 1874-77 var Nordlid folkeskulelærar i Drangedal. Sidan var han ei tid huslærar hos Olaus Arvesen på Sagatun folkehøyskole ved Hamar. Deretter var Nordlid lærar 1879/80 på Alvheim folkehøgskule i Enningdalen i Østfold.

Frå 1880 gav Nordlid ut Østlandsk Tidende i Fredrikstad og Nordmanden i Kristiania til 1883. Samstundes deltok han i arbeidet med å få ut målavisa Fedraheimen. Åra 1883-86 redigerte han Dagsposten i Trondheim.

I 1886 fekk han stilling som stiftskapellan i Kristiania bispedøme. Kring den tid endra han etternamnet sitt frå Olsen til Nordlid, og vart samstundes redaktør i målavisa Nordmannen, eit avistiltak som stoppa opp i 1889. I tida 1895-98 vikarierte Nordlid som redaktør av Norsk Barneblad.

Nordlid vart i 1898 tilsett sokneprest i Seljord. Den 17. mai 1899 vart det for fyrste gong halde heile gudstenester på nynorsk i tre kyrkjer i Telemark, mellom dei i Seljord ved sokneprest Nordlid. Sviktande helse gjorde at han søkte avskil i 1903. Siste leveåra heldt han til i Kristiania. Olav Midttun skriv om Nordlid at «han aldri [var] nokon stiv teolog, han vilde helst vera folkelærar». Nordlid gav ut ein del religiøse skrifter, mellom anna eit utval tekstar han hadde omsett frå Martin Luther, og ei bok av den skotske evangelisten og naturvitaren Henry Drummond.

Kjelder
-------


* lokalhistoriewiki
* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki

 |
**Jared Tallent** (fødd 17. oktober 1984) er ein australsk friidrettsutøvar frå Ballarat som i 2012 vart olympisk meister i 50 kilometer kappgang. Tida 2008-16 vann han elles to OL-sølv, to VM-sølv, ein OL-bronse og ein VM-bronse, alle unnateke ei på 50 km, OL-bronsen frå 2008 kom på 20 km.

Aktiv
-----

Tallent kneip bronsemedaljen på 20 km under olympiske leikane 2008 i Beijing, eit stykke bak gullvinnar Valerij Bortsjin frå Russland og meksikanaren Jefferson Pérez. Ei veke seinare deltok Tallent på 50 km der han med tida 3.39.27 tok sølvmedaljen, vel to minuttar bakom Alex Schwazer frå Italia. Tre år etter tok Tallent ein ny sølvmedalje på 50 km, i Friidretts-VM 2011 kom han i mål eit lite minutt bakom Denis Nizjegorodov frå Russland. Også under Sommar-OL 2012 i London kom Tallent i mål som andremann, men då vinnaren Sergej Kirdjapkin sin prestasjon vart annullert i 2015, rykte Tallent opp til gullplassen.

Ved VM 2013 vann Tallent bronsemedaljen på 50 km, medan han ved VM 2015 stega inn til sølv på same distansen. Også under dei sommarleikane 2016 i Rio de Janeiro tok Tallent sølvmedaljen på 50 km, om i 2015 var det ungararen Matej Tóth som vart hans overmann.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2005 i Helsinki: Nr 18 på 20 km – 1.23.42
* VM 2007 i Osaka: Diskvalifisert på 20 km
* OL 2008 i Beijing: Sølv på 50 km – 3.39.27, bronse på 20 km – 1.19.42
* VM 2009 i Berlin: Nr 5 på 20 km – 1.20.27 og nr 6 på 50 km – 3.44.50
* VM 2011 i Daegu: Sølv på 50 km – 3.43.36, nr 24 på 20 km – 1. 25.25
* OL 2012 i London: Gull på 50 km – 3.36.53, nr 7 på 20 km – 1.20.02
* VM 2013 i Moskva: Bronsemedalje på 50 km – 3.40.03
* VM 2015 i Beijing: Sølv på 50 km – 3.42.17, nr 26 på 20 km – 1.24.19
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Sølvmedalje på 50 km – 3.41.16, bakom Matej Tóth (3.40.58)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jared Tallent» frå Wikipedia på engelsk, den 4. august 2018.*
**Maktbalanse** er ein teori i internasjonal politikk om at det internasjonale systemet har ein ibuande tendens som prøver å oppnå ein viss likevekt mellom maktene. Den sentrale tanken er at dersom ein stat eller ein koalisjon av statar prøver å sikre seg ein altfor dominerande stilling i forhold til dei andre statane, så vil det oppstå ein motkoalisjon som hindrar at dette skjer. Teorien om om maktbalansen prøver å forklare korleis det internasjonale systemet fungerer og korleis dei enkelte statane bør oppføre seg. 

Den europeiske politikken på 1700- og 1800-talet vert gjerne sett på som den klassiske perioden i maktbalansepolitikken fordi dei viktigaste maktene, Storbritannia, Frankrike, Russland, Austerrike og Preussen i denne perioden i stor grad hadde maktbalanse som rettesnor for utanrikspolitikken sin. Det vert rekna som ein fordel for maktbalansen om det er minst fem stormakter som deltar som sjølvstendige aktørar og at desse er villige til å danne skiftande koalisjonar når maktforholda endrar seg. 

Den første verdskrigen reiv vekk grunnlaget for dette klassiske europeiske maktbalansesystemet, mellom anna fordi Tyskland vart nekta å gjeninntre som likeverdig deltakar etter freden. I samband med den andre verdskrigen braut systemet endeleg saman. Maktbalansen mellom supermaktene USA og Sovjetunionen frå 1945 har få parallellar i historia. At det ikkje braut ut krig mellom supermaktene er blitt forklart med trugselen frå kjernevåpna (terrorbalansen), framveksten av nye internasjonale samarbeidsformer og at supermaktene kunne konkurrere i andre delar av verda.

Alternativet til maktbalanse er mellom anna kollektiv tryggleik eller aukande økonomisk og politisk integrasjon, slik tilfellet har vore etter den kalde krigen.

Kjelder
-------

* «Maktbalanse» i *Store norske leksikon*, snl.no.
|  |
| --- |
| ***Sweet, Sweet Smile***  Singel av The Carpentersfrå albumet *Passage* |
|  |
| B-side | «I Have You» |
| **Utgjeve** | Januar 1978 |
| **Innspelt** | 1977 |
| **Sjanger** | Pop |
| **Lengd** | 3:01 |
| **Selskap** | A&M |
| Låtskrivar(ar) | Otha Young; Juice Newton |
| **Produsent** | Richard and Karen Carpenter |
|
| The Carpenters-kronologi |
| «The Christmas Song (Chestnuts Roasting on an Open Fire)»(1977) | *Sweet, Sweet Smile* | «I Believe You»(1978)
 
 |

«**Sweet, Sweet Smile**» er ein countrysong skriven av Otha Young og Juice Newton og framført av The Carpenters i 1977 på albumet *Passage*. Med songen er trommeslagaren Ronnie Tutt som ofte spelte med Elvis Presley.

«Sweet, Sweet Smile» er ein av få songar spelte inn av The Carpenters som vart vald ut av Karen Carpenter og ikkje Richard Carpenter. Juice Newton og bandleiaren hennar Otha Young hadde skrive «Sweet, Sweet Smile» for Newton sjølv, men selskapet til Newton, Capitol Records, var ikkje interessert i songen. Manageren til Newton, som var ein ven av Carpenters, spelte demoen av «Sweet, Sweet Smile» ein gong Karen Carpenter vitja heime hennar. Carpenter likte songen og tok han med seg til broren Richard Carpenter som likte han med ein gong.

«Sweet, Sweet Smile» nådde 44. plassen på *Billboard* Hot 100, men vart den einaste Carpenters-songen som nådde Country-lista i USA med ein åttandeplass. Han nådde òg sjuandeplassen på Adult Contemporary-lista.

Ei omsetjing av «Sweet, Sweet Smile» til tysk, kalla «Der Mann auf einem Seil», var B-sida til Wenche Myhre-singelen «Lass mein Knie, Joe» («It's a Heartache»), som nådde 16. plassen i Tyskland i 1978. Ei finsk utgåve, «Sä Oot Niin Kultainen», vart spelt inn av Lea Laven i 1978 for albumet *Aamulla rakkaani näin*.

I 2011 gav Juice Newton ut songen sjølv, ei nyinnspeling av «Sweet, Sweet Smile» som bonusspor på albumet *The Ultimate Hits Collection*.

Lister
------

| Liste (1977) | Plassering |
| --- | --- |
| U.S. *Billboard* Hot 100 | 44 |
| U.S. *Billboard* Easy Listening | 7 |
| U.S. *Billboard* Hot Country Singles | 8 |
| Canadian Singles Chart | 33 |
| Canadian *RPM* Country Tracks | 6 |
| Oricon (Japansk) singelliste | 59 |
| UK Singles Chart | 40 |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sweet, Sweet Smile» frå Wikipedia på engelsk, den 9. februar 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Rock Hill Herald* 21 April 1981 p. 59
2. ↑  John Tobler*The Complete Guide to the Music of the Carpenters* (1997); Omnibus Press, London; ISBN 0-7119-6312-6; p.81

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
Opna boks med makrell i tomat.
**Makrell i tomat** er eit pålegg med bitar av fiskesorten makrell og saus av tomat.

Makrell i tomat er eit populært pålegg i Noreg, og i følgje ei spørreundersøking i 2004 er dette ein av dei meste føretrekte påleggssortane. Det vart starta med hermetisk produksjon på 1950-talet i Noreg. Det at makrell i tomat frå då av vart tilgjengeleg i hermetisk form, medførte at denne påleggssorten vart teken i bruk i stor skala.

Historie
--------

Makrell i tomat, frå Stabburet AS, anno 2013. 
Foto:
Karl Ragnar Gjertsen
 
 
Stabburet AS har vore ein marknadsleiande leverandør av makrell i tomat i Noreg sidan 1958, etter ei oppskrift utvikla av Gunnar Nilsen og Svein Jervell.

Skildring
---------

Makrell i tomat er rekna for å vera særs sunt. Det har eit høgt innhald av omega-3 fettsyrene, vitamin D og kalsium. I tillegg inneheld makrell i tomat òg ei rekkje andre vitamin og mineral, som t.d. vitamin A, vitamin E, vitamin B6, vitamin B12, jarn, magnesium og sink m.fl.

Referansar
----------

1. ↑  Spørreundersøkelse utført av TNS Gallup i januar 2004
2. ↑  «Stabbur-Makrell Filet i tomatsaus». Stabburet. Arkivert frå originalen 10. mars 2016. Henta 9. mars 2016.
3. ↑  Anders Engen Sanden (28. mars 2008). «Siste sprell for Stabbur-makrell». nrk.no. Henta 9. mars 2016.
4. ↑  Christina Benjaminsen (9. mars 2016). «Forsket på nasjonalpålegget». GEMINI. Henta 9. mars 2016.

* *Denne artikkelen bygger på «Makrell i tomat» frå Wikipedia på bokmål, den 20. oktober 2019.*
**Kristian Gundersson Fougner** (27. september 1817–15. juli 1896) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå Østre Gausdal i Oppland.

Fougner tok over farsgarden Søndre Fogner i 1845 og dreiv han heilt fram til 1890. Han var medlem av heradsstyret 1848-91, 32 år var han med i formannskapet, ordførar i mange år. Medlem av forlikskommisjonen i mange år. Direktør i Gausdal sparebank.

Fougner representerte Kristians amt på Stortinget 1859-64 og 1874-76, samt perioden 1880-82. I den siste valbolken var han opphavleg 1. varamann, men møtte heile bolken i staden for avdøde Nils Trondsson Thune. Han var medlem av konstitusjonskomiteen 1859-60, 1862-63, 1874-76 og 1880-82. På omframstortinget 1864 var han medlem av komiteen om Schjelde-tollen, medlem av Lagtinget 1874-76 og 1880-82, røysterettskomiteen 1875-76 og i 1880-82 av valkomiteen.

Han var medlem av dei kongelege kommisjonane om høvesvis skogtilhøva i «Folden» i 1873, og folkeskulelova i 1884.

Fougner døydde på garden sin i Østre Gausdal i 1896.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Kristian Gundersson Fougner NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Swansea Bay sett frå Townhill
**Swansea Bay** (walisisk *Bae Abertawe*) er ei bukt i Bristolkanalen på sørkysten av Wales. Av stader ved bukta finn ein Mumbles, Swansea og Port Talbot. River Neath, River Tawe, River Afan og Blackpill munnar alle ut i bukta. 

Swansea Bay (og alle øvre delar av Bristolkanalen) har ein av dei største tidvasskilnadane i verda med ein maksimal skilnad på om lag 10 meter. I Swansea Bay ligg hamnene Swansea Docks, Port Talbot Docks og Briton Ferry-kaien.

Historie
--------

Østersfiske var ein gong ein viktig industri i Swansea Bay, med over 600 tilsette på det meste i 1860-åra. Overfiske, sjukdom og forureining utrydda østersbestanden før 1920. I 2005 vart det kunngjort planar om å opprette østersoppdrett i bukta.

Strender
--------

Langs bukta ligg fleire sandstrender. Kvar strand har sitt eige namn: 

* Aberavon Beach
* Baglan Bay
* Jersey Marine Beach
* Swansea Beach
* Mumbles Beach

Bracelet bay, Mumbles og Swansea bay, sett frå Mumbles fyrstasjon

Forureining
-----------

Dei siste to tiåra av 1900-talet vart bukta øydelagd av forureining, delvis frå omliggande tungindustri og delvis frå kloakkutslepp. Dei naturlege havstraumane i området gjorde òg at forureininga ikkje vart frakta bort frå bukta. Rundt 1996 stoppa kloakkutsleppa, som i staden vart lagt i røyr til eit kloakkreinseanlegg nær Port Tennant. Dette har ført til stor betring i vasskvaliteten i bukta.

Kraft
-----

Sidan Swansea Bay har så kraftige tidvasstraumar er det lagt fram planar om tidvasskraftverk her.. I tillegg er det planlagt ein vindmøllepark uti bukta.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Swansea Bay: Explore Gower
* Visit Swansea Bay
* Forces of Nature: Informasjon om strendene
* Bilete av Swansea Bay og omliggande område

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Swansea Bay» frå Wikipedia på engelsk, den 11. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Swansea Bay og Gower Tides*, arkivert frå originalen 28. september 2011, henta 11. januar 2010
2. ↑  «Bay plans oyster trade revival». BBC.
3. ↑  source:  Arkivert 2008-02-22 ved Wayback Machine.
4. ↑  source:  Arkivert 2005-03-20 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 51°35′N 3°54′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Maktå på Straen** er eit norsk skodespel skrive av Leiv Isaksen (1897-1927). Stykket hadde premiere på dåverande Stavanger Teater (nå Rogaland Teater) 8. januar 1927, framført av amatørar. Stykket vart skrive til Stavanger Katedralskole sitt skuleteater (Iduns Julekomedie), og dei medverkande ved urpremieren var ei blanding av skuleelevar og gamle veteranar frå skuleteateret. 

Stykket, som snøgt fekk status som Stavanger sin eigen bykomedie, har handling og persongalleri i klassisk folkekomediestil, og forfattaren hadde skrive alle tekstar og melodiar til dei innlagde visene. 

Første oppsetting i Rogaland Teater sin regi kom i sesongen 1954/55. 

I 1977 vart stykket supplert med nye viser av Andreas "Ajax" Jacobsen (tekst) og Håkon Berge (musikk.) Då vart òg den gamle revyvisa *«Eg e fydde på Straen, eg»* (tekst: Laurits Torsen) lagt permanent inn i stykket.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Teksten som attgjeven i biografien om Isaksen, Gerd Isaksen Balle: Leiv Isaksen og Maktå på Straen, Stavanger: Dreyer Forlag 1996.
**Kristian Hermann Berg** (18. april 1894–21. januar 1961) var ein norsk fiskar, småbrukar, samvirkekonsulent og politikar frå Gamvik i Sørøysund i Finnmark. I tida 1928 til 1945 var han 1. representant på Stortinget frå Finnmark, vald for Arbeidarpartiet.

Berg var i 1911 elev ved amtsskolen i Alta 1911. Der etter var han fiskar og skipper, og dreiv mellom anna håkjerringfiske til havs på eiga fiskeskøyte frå 1917. Sidan 1918 eigde og dreiv han småbruket Hønsebyvik i Sørøysund. Frå mai 1938 arbeidde han som statleg konsulent i fiskarsamvirket i Nord-Noreg.

Berg var ei drivande kraft i organiseringa av fiskerinæringa i Vest-Finnmark. I 1920 var han med å stifte Sandøbottens Fiskerforening, formann i laget i tre år. To år etter var han mellom stiftarane av Vest-Finmarkens gjensidige låneforretning og var 1923-28 forretningsførar for selskapet. Og i 1930 var han med å stifte Finnmarks fiskerforbund.

Åra 1924-27 var Berg likningssekretær i Sørøysund. Han gjekk då i 1928 over til å vere ordførar i Sørøysund, ein posisjon han hadde til 1937. Samstundes vart han i 1928 stortingsmann for Arbeidarpartiet og Finnmark, attvald både i 1930, 1933 og 1936. På Tinget var han 1928-30 medlem i Næringskomite nr 1 og frå 1931 i Sjøfarts- og fiskerikomiteen. 

Attåt stortingsarbeidet var Berg medlem i Komiteen om fiskeridistriktenes vanskeligheter av 1932 og i Råfiskkomiteen av 1937, formann i Komiteen om fiskerienes tryggingsfond av 1938, medlem i Fiskeværkomiteen av 1947 og i Komiteen om eigedomsretten til fiskefartøy av 1948. 

Under okkupasjonen av Noreg vart han arrestert 26. juni 1942. Sidan sat han i fangeleirane Sydspissen, Veidalen og Tromsdalen til vinteren 1943. Der etter var han innom leirane Vollan og Grini, før han enda opp i Sachsenhausen. Etter knappe to år i Sachsenhausen sat han ei tid i Neuengamme og 12 døgn i ein fangeleir i Danmark. 2. mai 1945 kom han til Sverige.

Kjelder
-------

* Biografisk informasjon om Kristian Hermann Berg NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Kristian Friis Petersen** (7. september 1867–5. april 1932) var ein norsk sakførar, stortingsmann og statsråd frå Namsos. Petersen representerte Venstre på Stortinget.

Petersen var son til ein fut. Han vart student frå Ålesund skule i 1886 og cand. jur. i 1891. Etter embetseksamen var han i to år sorenskrivarfullmektig for Søre Sunnmøre. Han slo seg deretter ned som overrettssakførar i Ålesund. Frå 1913 var han sorenskrivar i Nordre Sunnmøre.

Petersen var einmannskrinsen Ålesund og Molde sin representant på Stortinget i periodane 1906-09 og 1913-15. I den fyrste valbolken var han sekretær i justiskomiteen, i den andre var han formann i same. Frå 31. januar 1913 var han president i Odelstinget og dessutan medlem av valkomiteen. Han var ordførar i Ålesund 1911-12.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Kristian Friis Petersen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Kristian J. Ramsvik
**Kristian Gunerius Johansson Ramsvik** (24. august 1885–24. juli 1966) var ein norsk kjøpmann, gardbrukar og politikar frå Råkvåg i Stjørna. Han representerte valkrinsen Sør-Trøndelag og partiet Venstre på Stortinget 1937-45.

Ramsvik gjekk amtsskole og arbeidde i ungdommen hos kjøpmannen i heimbygda Råkvåg. Frå 1910 dreiv Ramsvik si eigen kjøpmannsforretning med eksport av sild og andre fiskeprodukt. I 1936 tok han også over slektsgarden i Råkvåg. 

Ramsvik var heradskasserar i Stjørna, revisor i Stjørna Sparebank og i Fosens Aktie-Dampskibsselskab og dessutan takstmann for Norges Brannkasse. Han var elles styreformann i Råkvåg Handelslag i 14 år og i Uttrøndelag Fartøyassuranse.

Gjennom 25 år hadde Ramsvik ein framskoten posisjon i den politiske styringa av Stjørna, fyrst som varaordførar 1912–25 og så som ordførar 1926–36. I det ordførarstyrte Sør-Trøndelag fylkesting hadde han formannsvervet 1932–36. Hausten 1936 vart Ramsvik vald til stortingsmann frå Sør-Trøndelag, der han 1937–45 var sekretær i Kommunalkomitéen. Frå pinseaftan 1944 til frigjeringa i mai 1945 sat han fengsla, fyrst på Vollan og sidan på Grini.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Leonardo Bruni** (1369–1444) var ein førande historikar frå Firenze i den italienske renessansen. Han var den første som definerte humanismen som omgrep og filosofisk retning, og knytte ordet til ei nyordning av fag, som vart rota til moderne humaniora. Han er og kalla den første moderne historikaren.

### Liv og verk

*De primo bello punico*, 1471 
Leonardo Bruni var fødd i Arezzo i Toscana, og var elev av Coluccio Salutati, som var kanslar i Firenze. Bruni tok over då Salutati gjekk av i 1410. Han var ute av stillinga ei tid, men sat frå 1427 til han døydde i 1444. 

Det meste kjende verket hans er truleg *Det florentiske folkets historie*, av mange rekna som gjennombrotet for moderne historieskriving. Bruni såg den romerske republikken som høgdepunktet i tidleg sivilisasjon, og arbeidde for at Firenze skulle ha denne som sitt styringsideal. Framvoksteren av den florentiske bystaten var eit teikn på ei ny oppvakning for Italia, meinte Bruni. Han var den første som skilde verdshistoria i tre hovudbolkar, gamal tid, mellomalder og nyare tid. Bruni, saman med Flavio Biondo, var dei første til å nytte omgrepet mellomalder. Dei var påverka av Francesco Petrarca, som hadde snakka om «dei mørke åra». Bruni såg samanhengen mellom antikken og moderne tid (han var den første som nytta ordet), og tida som kom imellom desse, vart naturleg nok kalla mellomtida (mellomalderen).

I 1436 skreiv Bruni ei stor biografi over Petrarca og Dante Alighieri. Denne boka byrja og med ei hylling av Cicero. Han meinte Dante hadde synt vegen ut av mørketida, men korkje han eller Petrarca hadde meistra den klassiske stilen slik Bruni ønskte det. 

Leonardo Bruni kjende og godt til gresk filosofi og språk, og hadde følgd forelesningane til den bysantiske forelesaren Manuel Chrysoloras, som var komen til Firenze frå Konstantinopel i 1396. Han omsette både Platon og Aristoteles, og var den den første til å nytte «Studia Humanitatis» om særskilde vitskaplege fag, som skilde frå teologi og metafysikk. 

Bruni har truleg hatt stor tyding for utviklinga av eit moderne historiesyn, og sette standard for historieforståing og humaniora i all ettertid.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Romeriksåsene i bakgrunnen og Gjerdrum på Romerike i forgrunnen, fotografert frå Heksebergfjellet.
Romeriksåsenes plass mellom dei andre områda som vert rekna med til Oslomarka.
**Romeriksåsene** er eit om lag 300 km² stort skogområde som ligg i kommunane Skedsmo, Nannestad, Gjerdrum, Nittedal og Lunner i Viken fylke. Nord for Romeriksåsene ligg Hadelandsåsene og Hurdalsskogene.

Romeriksåsene er rekna til Oslomarka, og er eit viktig friluftsområde. Terrenget er høgt og kupert i dei nordlegaste lutane, og vatnskiljet ligg langt mot vest. Mot Nittedal og Hakadal er det eit etter måten bratt fall, men slakare mot Gjerdrum og Nannestad. Det høgste punktet er Paradiskollen i Lunner kommune, 670 meter over havet. Andre markante topper er Snellinghøgda på 617 meter over havet, Skotjernfjellet på 651 meter over havet, Håkensbrenna på 538 meter over havet, Holterkollen på 455 meter over havet og Lyholen på 439 meter over havet.

Geologi
-------

Romeriksåsene er eit skogkledt fjellområde og består vesentleg av gneis og granitt.

Landskapet hevar seg frå 200 moh ved Nittedal kyrkje og Skedsmo i sør til over 500 moh ved Nyseter og Snellingen i Lunner kommune. I dette skogområdet ligg vatna Buvann, Gjerdrums-gjermenningen, Storøyungen, Bjertnessjøen, Råsjøen og Råbjørn.

Gjerdrum og Holt i sørlege delen av Nannestad består av gneis som vart danna under den sveconorvegiske fjellkjedefoldinga for 1100 millionar år sidan. Berggrunnen tilhøyrde eit skyvedekke som vart skove austover. Gneisen, såkallt åregneis, har mørke, rynka striper av glimmer og amfibol og ljose stripar av feltspat og kvarts.

Høgdeområda i Romeriksåsene består av djupbergartar som granitt, monzonitt og syenitt. Desse bergartene er relativt harde og står difor opp i landskapet etter den erosjonen som pågikk dei påfølgjande 250 millionar år fram til i dag.

Bilete
------

* Frå demningen i søraustenden av Bjertnessjøen.Frå demningen i søraustenden av Bjertnessjøen.
* Buvatnet vert brukt som vasskjelde for Gjerdrum.Buvatnet vert brukt som vasskjelde for Gjerdrum.
* Avalsjøen i LunnerAvalsjøen i Lunner

Kjelder
-------

* Askheim, Svein. (12. juli 2012). Romeriksåenes geologi og landformer. I Store norske leksikon. Henta 10. februar 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Skiforeningens presentasjon av Romeriksåsene i Markadatabasen Arkivert 2008-06-09 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Koordinatar: 60°16′23.506″N 5°19′49.544″E﻿

Stend hovudgardFoto: David40226543

**Stend hovudgard** er namnet på ein stor gard på Stend i Fana ved Bergen. Garden har gardsnummer 97, og bruksnummer 1.

Garden låg i mellomalderen under Nonneseter kloster (og ei tid under Munkeliv kloster). Eldre lokal namnetradisjon nytta ved Stend viser spor av munkar i aktivitet på staden (Munkedammane, Munkevollen). 

Stend vart i 1528 gitt i gåve frå kong Fredrik I av Danmark-Noreg til den danske adelsmannen Vincents Lunge, og garden var i Lungefamiliens eige fram til 1680, då han vart overteken av Hans Kristoffersen Hiort. Der var skiftande eigarskap i førstninga av 1700-talet, og eigedommen gjekk for ein kort periode tilbake til kongehuset (Kristian VI av Danmark-Noreg). I 1741 selde kongen Stend hovudgard (pris: 3030 rd courant) til Wollert Danckertsen. Garden var så i Krohnfamiliens eige i 100 år, til den i 1841 vart seld til Wollert Konow (1809-1881). Familien Konow selde største delen av garden til bruk for jordbruksskule som starta opp i 1866, no Stend jordbruksskule.

Foto tatt av den kjende fotografen Knud Knudsen viser situasjonsbilete frå Stend 1869, tre år etter at jordbruksskulen var kommen i fast drift. Går vi lengre attende i tid, vil vi finne prospekt frå 1816 (J.F.L. Dreier), og eit lokalt kart frå 1776. Kartet vert tilskrive Werner Hosewinckel Christie (1746-1822). Desse to sistnemnde kjeldene viser noverande hovudbygning nær inn til den historiske hagen (renessansehagen) ved Stend. 

Renessansehagen på Stend er spesielt kjend for den lange lauvgangen mot aust. Den er lett å sjå på Dreiers prospekt og den er også tekstleg dokumentert av andre informantar, t.d. biskop Claus Pavels (1769-1822) som 24. juli 1821 (jfr. Pavels dagboksamling), skriv "Gud ved overalt, om der findes en saadan Buegang i Norge; i Christiania eller dets Omegn, Bogstad, Ullevold, Frogner findes den i idetmindste ikke". Tidlegare dokumentasjon vedk. hagen har vi t.d. frå 1738, då garden var i kongehusets eige, då omtalt som "en Hauge med et stort og 2de små Lyst-Huuse samt to Fiske-Damme". Denne omtalen viser godt samsvar med Christies kart som vart laga knapt 40 år seinare.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Stend – frå høvdingsete til representasjonsstad Arkivert 2011-07-19 ved Wayback Machine.
* 

* Stend hovudgard i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
**Rydbergkonstanten** er ein storleik som blir brukt i atomfysikken i Rydbergformelen for å angje bølgjetalet for spektrallinjer som tilhøyrer same spektralserie. Symbolet for konstanten er R∞ eller Rh.

{\displaystyle R\_{\infty }={\frac {m\_{\text{e}}e^{4}}{8\varepsilon \_{0}^{2}h^{3}c}}=1.0973\;731\;568\;539(55)\times 10^{7}\,{\text{m}}^{-1},}
der {\displaystyle m\_{\text{e}}} er kvilemassen til elektronet, {\displaystyle e} er elementærladning, \varepsilon \_{0} er permitiviteten i vakuum, h er Planckkonstanten, og c er lysfarten i vakuum. 

Denne konstanten er ofte nytta i atomfysikk med energieininga Rydberg: 

{\displaystyle 1\ {\text{Ry}}\equiv hcR\_{\infty }=13.605\;692\;53(30)\,{\text{eV}}.}
Konstanten er kalla opp etter den svenske fysikaren Janne Rydberg (1854–1919).

Kjelder
-------

* rydbergkonstanten. I Store norske leksikon. Henta frå:

1. 1 2  P.J. Mohr, B.N. Taylor, and D.B. Newell (2011), "The 2010 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants" (Web Version 6.0).. National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg, MD 20899. Lenkje til R∞, Lenkje til hcR∞
**Airspeed Ltd** vart grunnlagt i 1931 som **Airspeed Aircraft** i York England av grunnleggjarane A. H. Tiltman og Nevil Shute. Med seg hadde dei personane som tidlegare hadde arbeidd med bygging av luftskip (Dei tidlegare luftskipa «R100» og «R101»).

Med svak økonomi sleit foretaket seg gjennom 1930-talet. Dets første konstruksjon var Airspeed AS.4 Ferry som vart lansert i april 1932. Året etter flytta verksemda til Portsmouth der selskapet i 1934 vart slått saman med skipsverftet Swan Hunter & Wigham Richardson Limited og vart til *Airspeed Ltd* i august same år. I løpet av 1936 vart sportsflyet AS.8 Viceroy konstruert og bygt for å delta i ein interkontinental flykonkurranse.

Den største suksessen for selskapet kom først i 1937 med skuleflyet AS10 Oxford som i stor utstrekking vart brukt av flyvåpen i fleire land for utdanning av flyvere.

Idene til selskapet vart lagd merke til av dei Havilland som i 1940 kjøpte opp Swan Hunter & Wigham Richardson Limiteds aksjar i selskapet. Under andre verdskrig vart der satsa stort på å byggja glideflyet Horsa. Horsa vart bygd i over 3 800 eksemplar og levert til Royal Air Force og USAAF. Det spelte ei stor rolle under krigen med transport av luftbårne troppar under invasjonen i Frankrike i 1944.

Airspeed Ambassador
Etter krigen var det ein svak marknad for nye fly, men Airspeed satsa på å byggja om brukte fly frå krigen til sivile føremål. Den svake økonomien gjorde sitt til at dei attverande aksjane vart kjøpt opp av dei Havilland i 1951 og dermed forsvann selskapet som ein sjølvstendig flyfabrikk.

Fly bygde hos Airspeed
----------------------

*i utval*

* Airspeed Oxford
* Airspeed Ambassador
* Airspeed AS.6 Envoy
* Airspeed Horsa
* Airspeed AS.4 Ferry
* Airspeed AS. 8 Viceroy

Glideflyet Airspeed Horsa