recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jåle-Ragnhild** er namnet på ein springar som har vore mykje nytta i Telemark, men som og er funnen i Hardanger. Slåtten er og kalla *Høybøen* eller *Madsson*. Han har namn etter ei jente som heldt seg mykje med arbeidskarane som arbeidde med gruvedrift på Gullnes. Ho skulle vera fæl til å danse og jåle seg til for karane. Til slåtten høyrer og ei kjend slåttestev-vise, som var nytta av både Talleiv Røysland og Aslak Brekke. Brekke sin variant er og kalla *Madsdøla*:

Ingen hev havt so mange dumparar som eg
Eg ha Jon skomakar, eg ha Gjermund Smed,
Eg ha Halvor Trampe og ein Gjermund te,
Trallilallila...
Høgast uppi loftet reidd me kon ei seng
Far, han er no so amper og streng
det er slettes inkje visst at dette gjeng.
Kjære snille søte gode fa`i min,
du må plent lata dei få sleppe inn,
det va Jon Skomakar, det va Gjermund smed,
det var Halvor Trampe og ein Gjermund te,
Aslak Smultepotta, han låg attefe,
Olav Smolteholi, han va au vel med, trallila...
Alli kan vel skjøne hoss det han hava seg
at alle gutar er so galne ette meg.
Uti tunet spring dei, hoppar opp og ned,
spring og kjæter seg, plent som bukkekje. Trallilalila...

### Variantgruppa

Slåtten har variantnr 487 i Hardingfeleverket, og det er samla fem variantar av slåtten, for det meste frå Telemark. Slåtten er gamal i Tinn.

* a: *Morten Sålebindar*, etter Johannes Dale, Tinn. Nedskrift Eivind Groven 1961 (G 1293, NRK magn. 951). Ein såldbindar er ein som lagar såld (eit kar med hol i botn til selding). Morten Sålebindar var ein som gjekk ikring og batt såld av tunne tægar. Stev: Jeg kjenner Morten Sålebindar jeg, han vil komme opp i senga til meg (Kjetil Løndal).

* b: *Jåle-Ragnhild*, etter Eivind Mo, Rauland. Nedskrift Eivind Groven 1961 (G 1136) etter uidentifisert NRK-opptak. Mo lærte slåtten av Olav Groven frå Lårdal.

* c: *Høybøen*, etter Kjetil Løndal, Tuddal. Nedskrift Eivind Groven 1956 (G 1127, NRK magn. 1661). Høybø ligg i Heddal, like attmed Notodden.

* d: *Torstein Madsson*, etter Halvor Kaasin, Nore. Sven Nyhus 1975. Kaasin lærte slåtten av Gisle Marumsrud, Tinn. Torstein Madsson var ein spelemann frå Tinn.

* e: *Bestefarslåtten*, etter Nils Eide, Granvin. Nedskrift Arne Bjørndal 1934 (B 1096). Nils Eide lærte slåtten av Lars Røynstrand i Granvin. Ola Mosafinn kjende og denne slåtten. Han hadde truleg lært han av spelemenn frå Telemark.
**Rolf Widerøe** (11. juli 1902–11. oktober 1996) var ein norsk norsk ingeniør og fysikar. 

Widerøe konstruerte i 1928 den første lineærakseleratoren for positive ion. Denne nådde ikkje opp i energiar av praktisk interesse, til dømes i kjernefysikken, fordi det radiotekniske utstyret på det tidspunktet var for lite utvikla. Same år foreslo han betatronprinsippet som ein metode for å akselerere elektron, og då desse maskinene kom i bruk (etter 1940) deltok han i det vidare utviklingsarbeidet. Den første fungerande betatron i Europa vart bygd av Widerøe og medarbeidarane hans. Han var konsulent ved bygging av fleire større akseleratorar, mellom anna 30 GeV protonsynkrotronen ved CERN, og er kjent for arbeid innan strålingsfysikk. Han hausta òg stor internasjonal respekt for innsatsen sin for bruk av akseleratorar innan medisin. Widerøe vart heidra med mange prisar og æresdoktoratar.

I 1927 vart Widerøe dr.ing. ved Den tekniske høgskulen i Aachen og frå 1928 til 1931 var han tilsett ved AEG i Berlin. Frå 1933 til 1937 arbeidde han ved N. Jacobsens elektriske verksted i Oslo og frå 1937 til 1940 ved National Industri. Under krigen jobba han ved Norsk Elektrisk og Brown Boveri i Baden i Sveits, som han fortsette med etter krigen. I perioden frå 1953 til 1972 var han dessutan professor ved den tekniske høgskulen i Zürich. 

Under andre verdenskrig dreiv Widerøe forsking i tysk teneste. Han fekk difor etter krigen eit førelegg der straffa blei sett til «bot til statskassen av kr. 5000, tap av stemmerett i offentlige anliggender, tap av retten til å gjøre tjeneste i rikets krigsmakt og inndragning av ulovlig fortjeneste kr. 120000».

Kjelder
-------

1. ↑  CERN (1952). *3rd Session of the European Council for Nuclear Research : Minutes of the Session, 4-7 October 1952 - Amsterdam, Holland* (PDF). Genève: CERN. s. 7.
2. ↑  Sørheim, Aashild (2015). *Besatt av en drøm : historien om Rolf Widerøe*. S.l.: Forlaget historie & kultur. s. 347-349. ISBN 9788283230000.

---

* «Rolf\_Widerøe» i *Store norske leksikon*, snl.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Baron von Münchhausen**, eigentleg *Hieronimus Karl Friedrich von Münchhausen* (fødd 11. mai 1720 på stamgodset Bodenwerder i Hannover, død 22. februar 1797) var ein tysk friherre og anekdoteforteljar.

Münchhausen framstilt av Gustave Doré.
Münchhausen deltok som kavaleriløytnant i russisk teneste, i felttog mot tyrkarane og vart i 1750 befordra til ryttmeister. Som lidenskapeleg jeger og gladlynt selskapsmann, var han vidkjend i Hannover for groteske historier frå jaktene og krigseventyra sine. 

Desse historiene, som blei kalla *münchhausiader*, blei spreidde vidare blant folk og udødeleggjorte av Rudolf Erich Raspe då han gav ut *Baron Munchausen's narrative of his marvellous travels and campaigns in Russia* (1785) i London. Raspe sette namnet til Münchhausen saman med ei rekke skrøner av eldre opphav.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | **Baron von Münchhausen** på Wikikilden (frie originaltekstar) |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Galta** er ein stad i Stavanger kommune i Rogaland fylke. Galta ligg nord på Rennesøy like sør for ferjeterminalen i Mortavika på Europaveg 39.

Arkeologisk er staden kjend for funn av fleire steinalderbustader. Den eldste av dei, Galta 3, er frå rundt 10 000 år f.Kr. og blei undersøkt i 1989–1990. Galta 3 er dermed ein av dei eldste bustadene som er funne ved kysten i Sør-Noreg.

Ahrensburgkulturen
------------------

Reiskapane som blei funne på bustaden tyder på at steinalderfolket her tilhøyrde kulturkretsen kjend som ahrensburgkulturen, oppkalla etter ein funnstad ved Ahrensburg nord for Hamburg i Nord-Tyskland. Kulturen har eit utbreiingsområde i Nord-Europa som strekkjer seg frå aust i Polen til Belgia, Nederland og England. I Skandinavia er han særleg representert i Danmark, men det er også gjort funn i Skåne. 

Heile området i det som no er sør i Nordsjøen var då fast land, og blir ofte kalla Nordsjølandet eller Nordsjøfastlandet. Det var mogleg å padla over Norskerenna i skinnbåtar.

Menneska som kom til Galta la ut på vandring frå et område lengre sør som no ligg under vatn, eller dei drog over Jylland.

Tsunami
-------

Området blei ramma av ei enorm flodbølgje, ein tsunami, etter eit undersjøisk skred for ca. 11 200 år sidan. Utstyret på staden blei skylt på havet og seinare lagt att i strandsona. Galta blei også teke i bruk etter ulukka.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Pionerbosetningenes fenomenologi» Arkivert 2006-12-08 ved Wayback Machine.
* «Da tsunamien rammet»[*daud lenkje*]
* «Steinalderboplass tatt av tsunami» Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

1. ↑  Gudmund Løvø, «Steinalderboplass tatt av tsunami» Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine. forskning.no

* *Denne artikkelen bygger på «Galta» frå Wikipedia på bokmål, den 9. juli 2013.*
Fermilab med Tevatron i bakgrunnen og hovudringane. 
**Tevatron** var ein protonakselerator ved Fermilab i Chicago i USA. Tevatron var fram til Large Hadron Collider (LHC) opna på CERN, den største protonakseleratoren i verda. Han var ein synkrotron som bestod av ein 6,86 km lang ring, der proton og antiproton vart akselerert opp til energiar på opp til 1 TeV (1000 GeV). Han vart òg nytta som proton–antiproton kollisjonsmaskin med opptil 2 TeV kollisjonsenergi. Til samanlikning kan LHC kunne gje energiar opp til 7 TeV. 

Tevatron stod ferdig i 1983 og kosta då 120 millionar USD. Forskingsprogrammet ved Tevatron vart avslutta i september 2011 på grunn av budsjettkutt og fordi LHC hadde teke over som den kraftigaste akseleratoren i verda. 

Den viktigaste oppdaginga som vart gjort med Tevatron var toppkvarken som vart oppdaga i 1995. Han var det siste fundamentale fermionet som inngår i standardmodellen i partikkelfysikken.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tevatron» frå Wikipedia på engelsk, den 29. april 2013.*
| Barnstaple  |
| --- |
| Butchers RowButchers Row Butchers Row |
| Plassering |
| 

Barnstaple is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Devon |
| Distrikt | North Devon |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 20 724 |
| Koordinatar |  51°5′″N 4°3′″W﻿Koordinatar: 51°5′″N 4°3′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | EX31, EX32 |
| Telefon-retningsnummer | 01271 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Barnstaple**
 |

**Barnstaple** er ein by og eit verdsleg sokn i North Devon i Devon i England. Han ligg 109 km sørvest for Bristol, 80 km nord for Plymouth og 55 km nordvest for Exeter. Den gamle skrivemåten Barnstable vert ikkje nytta lenger. 

Han er det administrative senteret i distriktet og hevdar sjølv å vere det eldste soknet i Storbritannia. Han vart grunnlagd på den nedste vadestaden over elva Taw, om lag 5 km frå munningen hennar i Bristolkanalen. Då Domesday Book vart skriven, hadde Barnstaple sine eigne myntar. Storleiken og rikdommen i mellomalderen var basert på daglegvarer (*staple*) og han hadde rettar til å selje ull. At dette var viktig er framleis synleg i stadnamnet. Ullhandelen vart støtta av ei god hamn. I 1588 vart det sendt fem skip frå hamna for å delta i kampen mot den spanske armadaen.

Byen har kring 20 000 innbyggjarar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Barnstaple» frå Wikipedia på engelsk, den 15. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
|  |
| --- |
| **Åtselsopp** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Soppriket Fungi |
| **Underrike:** | Dikarya |
| **Rekkje:** | Stilksporesoppar Basidiomycota |
| **Underrekkje:** | Hymeniesoppar Agaricomycotina |
| **Klasse:** | Ekte hymeniesoppar Agaricomycetes |
| **Underklasse:** | Phallomycetidae |
| **Orden:** | Phallales |
| **Familie:** | **Åtselsopp** PhallaceaeCorda, 1842 |

**Tevsoppar** eller **åtselsoppar**, også kalla **stanksoppar**, er ein familie soppar som produserer ei illeluktande, stangforma vekst. Dei høyrer til ordenen *Phallales*. Formeiringsmetoden deira er forskjellig frå dei fleste soppar, som nyttar lufta til å spreie sporane. Dei produserer i staden sporar på toppen som har ei lukt som kan minne om åtsel eller avfall. Dette trekkjer til seg fluger som dermed tar sporene med seg. 

Soppane byrja å gro som nokre små runde knollar eller «egg». Desse har inga lukt, og kan i enkelte tilfelle etast. Dei har stundom vorte forveksla med fugleegg. Ut av desse veks seinare seinare den høge soppen, som kan ha ein viss likskap med ein penis. Han har ofte ei kvalmande lukt. 

I Noreg veks fleire artar tevsopp, som arten vanleg stanksopp, *Phallus impudicus*. Det finst òg artar med mindre lukt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stanksopp» frå Wikipedia på bokmål, den 16. oktober 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tevsoppar**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Galtung** er eit norsk slektsnamn og etternamn. I mellomalderen var Galtung namn på ei norsk adeleg ætt. Det er uvisst om denne ætta er den same som slekta Galtung i nyare tid. Ei slekt Galtung vart kring 1646-48 adla av kongen av Danmark-Noreg. På 1880-talet vart slekta innført i adelsårboka i Danmark. 

Familien eigde garden Torsnes i Jondal kommune i Hardanger i fleire hundre år. Slekta er innført i H. J. Huitfeldt-Kaas sitt register frå 1885 over påståtte adelege mellomalderslekter. Slekta Galtung hadde som adeleg slektsvåpen ein oppreist galte, d.v.s ein hann-gris, av villsvin med hoggtenner.

Personar med Galtung som etternamn
----------------------------------

* Johan Galtung, norsk professor og fredsforskar
* Gunvor Galtung Haavik (1914-1977), norsk sjukepleiar, diplomatisk personell og KGB-spion.
* Bjørg Hope Galtung - stortingsrepresentant

Bakgrunnsstoff
--------------

* Galtung, Johan Ellertsen: *Galtungslekten i fortid og nutid*, Oslo 1997.
* Huitfeldt-Kaas, H.J.: De nulevende Adelsslægter i Norge, Christiania 1885.
**Tintern Abbey** er eit tidlegare cistersiensar-kloster på Hook-halvøya i County Wexford på Irland. Det er no ein ruin med status som «National Monument of Ireland» og tilhøyrer den irske staten.

Klosteret blei skipa rundt 1200 av William Marshal, jarlen av Pembroke, etter ein lovnad han hadde gjort etter at båten hans var i vanskar under ein storm i nærleiken. Den nøyaktige datoen for grunnlegginga er ukjend. Kyrkjehistorikaren J.H. Bernard la i ein analyse frå 1917 for Royal Irish Academy fram 3. desember 1200 som ein mogleg grunnleggingsdato.

Etter grunnlegginga blei det busett av munkar frå Tintern Abbey i Monmouthshire i Wales, som Marshal også støtta. For å skilja mellom dei blei moderhuset i Wales nokre gonger kalla «Tintern Major» og det irske klosteret «Tintern de Voto» (Lovnads-Tintern).

Etter oppløysinga av klostervesenet i Storbritannia og Irland blei klostereigedommen først gjeven til sir James Croft, og deretter til Anthony Colclough frå Staffordshire, ein soldat for Henrik VIII, i 1575. Etterkomarane hans blei kjende som Colclough-baronettane. Den siste frå Colclough-familien som budde i Tintern var Lucey Marie Biddulph Colclough, som donerte eigedommen til den irske statem.

Mellom 1982 og 2007 utførte National monuments of Ireland fleire utgravingar på staden og utvikla klosteret for vitjande. Dei utforma også ein verneplan for lokale flaggermuskoloniar. Ein brann i 2012 skadde delar av bygningsmassen frå 1800-talet.

Galleri
-------

* Tintern abbeyTintern abbey
* Grounds and riverGrounds and river

Kjelder
-------

1. 1 2  «Churches, Abbeys and Monasteries - Tintern Abbey». *discoverireland.ie*. Fáilte Ireland. Henta 25. januar 2018.
2. ↑  Bernard, J.H. (March 1917). «Foundation of Tintern Abbey (Co. Wexford)». *Proceedings of the Royal Irish Academy* (Hodges, Figgis & Co. Ltd (Dublin)). XXXIII (17): 528.
3. 1 2 3  «Tintern Cistercian Abbey». *Monastic Ireland*. The Discovery Programme. Henta 25. januar 2018.
4. ↑  «Tintern Abbey». *wexfordweb.com*. Wexford Web. Arkivert frå originalen 25. mai 2011. Henta 5. mai 2011.
5. ↑  «Abbey loses one set of visitors and gets ready for another». *irishtimes.com*. Irish Times. 11. februar 1998. Henta 25. januar 2018.
6. ↑  «Abbey permits special access for bats». *irishtimes.com*. Irish Times. 14. juli 1999. Henta 25. januar 2018.
7. ↑  «Fire at Tintern 'may have been arson'». *Irish Independent*. Independent News & Media. 24. juli 2012. Henta 25. januar 2018.

* *Denne artikkelen bygger på «Tintern Abbey, County Wexford» frå Wikipedia på engelsk, den 26. mars 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tintern Abbey**
**Hilde Haugsgjerd** (fødd 7. juli 1952) er ein norsk redaktør, journalist og tidlegare RV-politikar. Ho vart tilsett som sjefredaktør i *Aftenposten* i 2009, og var sjefredaktør i *Dagsavisen* 2001–2004. Ho er tidlegare partileiar for Raud Valallianse.

Bakgrunn
--------

Haugsgjerd er barnebarn av biskop Johannes Smemo. Ho var gift med Sigurd Allern 1972–1977, og er no gift med Jan Wølneberg, produktsjef i Kommuneforlaget.

Politisk aktivitet
------------------

På 1970- og byrjinga av 1980-talet var Hilde Haugsgjerd aktiv i Arbeidernes kommunistparti (marxist-leninistane), Raud Valallianse (RV) og Raud Ungdom (RU). Ho sat i leiinga i RU på 1970-talet, og var frå 1979 til 1980 redaktør for tidsskriftet til organisasjonen *Rebell*. Ho var leiar i RV frå 1979 til 1981. 

Haugsgjerd melde seg ut av desse organisasjonane i 1982 og har ikkje sidan vore medlem av noko parti.

Karriere som journalist
-----------------------

Haugsgjerd er utdanna ved Norsk journalisthøgskole (no Avdeling for journalistikk, bibliotek- og informasjonsfag (HiO)). Ho har vore journalist og kommentator i *Dagbladet*, informasjonsdirektør for Rikshospitalet, og deretter ansvarleg redaktør i *Dagsavisen* (2001–2004). Som sjef for *Dagsavisen* vart ho i 2004 konfrontert med at ho valde å halda fram å utgje redaktørproduserte avisar under ein streik blant dei tilsette mot leiinga.

I 2004 vart ho tilsett som redaktør for *Aftenposten Aften*, lokalavisa til *Aftenposten* for Oslo-området. I 2007 vart ho administrativ redaktør i *Aftenposten*, og i 2008 vart ho konstituert som sjefredaktør etter at Hans Erik Matre tok permisjon. Ho vart tilsett i stillinga i desember 2009. I august 2013 kunngjorde ho at ho ville trekkja seg frå stillinga som sjefredaktør.

Haugsgjerd har sidan 1. juli 2010 vore leiar i Pressens Faglige Utvalg. Ho har hatt ei rekkje styreverv, m.a. har ho sete i styra for Norsk Redaktøtforening, Mediebedriftenes Landsforening og Universitetet i Oslo.

Bibliografi
-----------

* Hilde Haugsgjerd (red.): H*va skal vi tro?* *Etter Bjugn-saken*, Oslo: Aschehoug, 1994.
* Hilde Haugsgjerd: *Løvetann.* *Bak murene på Bredtveit kvinnefengsel*, Oslo: Aschehoug, 1992.
* Hilde Haugsgjerd: *Gammel og glemt*, Oslo: Aschehoug, 1986.

Referansar
----------

1. ↑  [ ][*daud lenkje*]
2. ↑  Redaksjonen (22. august 2013). «Hilde Haugsgjerd slutter som sjefredaktør i Aftenposten». Aftenposten. Henta 21. desember 2015.

* *Denne artikkelen bygger på Hilde Haugsgjerd frå Wikipedia på bokmål, utgåva frå 14. januar 2O18*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Angriper redaktørs AKP-fortid, Dagbladet, 3.7 .2004
* Drømmen om det umulige Magasinet Dagbladet, 14.2 .2003

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
Frøya rir på Hildisvina for å vitja Hyndla. Illustrasjon frå 1895 av Lorenz Frølich.
**Hildesvin** (*Hildisvina* eller *Hildisvíni*) er galten til Frøya i norrøn mytologi. Namnet *hildisvin* tyder 'kampsvin'. Han er ein magisk gris eller villsvin som har eit gullbeksel. 

Hildisvin er omtalt som ridedyret til Frøya i det sjuande verset av eddadiktet Hyndluljod (*Hyndlulióð*, 'Hyndlas song'). 

Ifølgje filologen Rudolf Simek viser gullbekselet til at Hildisvina er ein parallell til Frøy sin galte Gyllenbuste, som har bust av gull.

Grisen var laga av dvergane Dåin og Nabbe:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Dåra er du* 
*og drøymer, Hyndla,* 
*trur du venen fylgjer* 
*i valferd med meg,* 
*når det glor av galten* 
*Gullinbuste* 
*Hildesvinet* 
*som hage dei to* 
*dvergar gjorde* 
*Dåin og Nabbe*  |  » |

Kjelder
-------

1. ↑  Jan-Erik Ebbestad Hansen og Kari Møller: *Norrøne myter og sagn* (Gyldendal 1999), s. 152
2. ↑  Rudolf Simek, *Dictionary of Northern Mythology*, 1993, s 147
3. ↑  Hyndluljod, vers 7, til nynorsk av Ivar Mortensson-Egnund

* *Denne artikkelen bygger på «Hildisvina» frå Wikipedia på bokmål, den 4. februar 2020.*
|  |
| --- |
| ***«Amnesia»***  Song av Roxen |
|  |
| **Land** | Romania |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 4. mars 2021 |
| **Sjanger** | Elektropop, pop |
| **Lengd** | 02:54 |
| **Selskap** | Warner Music |
| Låtskrivar(ar) | Adelina Stinga, Victor Bourosu |
|

**«Amnesia»** (norsk 'amnesi, minnetap') er ein engelskspråkleg elektropopsong frå 2021 med den rumenske songaren Roxen. Songen er skriven av Adelina Stinga og Victor Bourosu, og han vart utgjeven 4. mars 2021. «Amnesia» var det rumenske bidraget i Eurovision Song Contest 2021 i Rotterdam i Nederland.

Om songen
---------

«Amnesia» er komponert av Adelina Stinga og Victor Bourosu. Songen er skriven for Roxen, og teksta er delvis sjølvbiografisk. Songen handlar om ei ung kvinne som slit med seg sjølv og presset frå omgivnadene. Sjølv om ho til stadighet er omgjeven av frykt, som delvis kontrollerer ho, klarer ho å bli kvitt frykta og gjenerobrer kontrollen og vert sterkare og tryggare på seg sjølv. Songen skal òg gje ei stemme til alle undertrykte kjensler, og til alle som ikkje har blitt høyrt, blant anna under pandemien.

Eurovision Song Contest
-----------------------

Roxen skulle ha delteke i Eurovision Song Contest 2020 med låten «Alcohol You». Då Eurovision Song Contest vart avlyst på grunn av koronaviruspandemien, vedtok den rumenske kringkastaren TVR at Roxen skulle få delta i 2021 i staden, men med ein ny låt. «Amnesia» vart sloppen 4. mars 2021.

«Amnesia» var det rumenske bidraget til Eurovision Song Contest 2021 i Rotterdam i Nederland. Songen deltok i den fyrste semifinalen tysdag 18. mai 2021, der han enda på tolvteplass med 85 poeng. Sidan Romania ikkje hamna blant dei ti beste, kvalifiserte ikkje landet seg til finalen laurdag 22. mai. Dette var tredje gongen på rad at Romania vart slått ut i semifinalen.

Listeplasseringar
-----------------

| Liste (2021) | Høgaste
plassering |
| --- | --- |
| Litauen (AGATA) | 51 |
| Nederland (Single Tip) | 26 |

Utgjevingshistorikk
-------------------

| Region | Dato | Format | Merke | Ref. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Diverse | 4. mars 2021 | Digital nedlasting, strøyming | Warner Music |  |

Kjelder
-------

1. 1 2  «Amnesia - Single by Roxen» (på engelsk). Henta 5. mars 2021.
2. 1 2  «Roxen releases Amnesia music video, confirms song for Eurovision 2021» (på engelsk). 4. mars 2021. Henta 5. mars 2021.
3. ↑  «ROXEN debuts unforgettable 'Amnesia'» (på engelsk). 4. mars 2021. Henta 5. mars 2021.
4. ↑  «First Semi-Final of Rotterdam 2021» (på engelsk). Henta 24. august 2021.
5. ↑  «2020 Semi-Final line-up to stay for 2021» (på engelsk). 19. november 2020. Henta 5. mars 2021.
6. ↑  «First Semi-Final 2021: The Qualifiers» (på engelsk). 18. mai 2021. Henta 21. mai 2021.
7. ↑  «2021 21-os SAVAITĖS (gegužės 21-27 d.) SINGLŲ TOP100.» (på litauisk). 28. mai 2021. Henta 29. mai 2021.
8. ↑  «Roxen – Amnesia». Dutchcharts.nl. Henta 29. mai 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Amnesia (Roxen-sang)» frå Wikipedia på bokmål, den 15. desember 2021.*
Koordinatar: 35°57′23″N 51°5′26″E﻿

**Amir Kabir-dammen** (persisk سد امیر کبیر) òg kalla Karaj-dammen er ei demning i Karajelva sentralt i Alborzfjella nord i Iran.

Demninga ligg 63 km nordvest for Teheran og 23 km nord for Karaj. Amir Kabir-dammen var den første fleirbruksdemninga i Iran.

Bygginga av demninga byrja i 1957 av Morrison-Knudsen Co. og stod ferdig i 1961.

Demninga er 180 meter høg og er 390 meter lang på toppen. Den årlege vasstilførsla i reservoaret er 472 millionar kubikkmeter. Den totale kapasiteten til reservoaret er 202 millionar kubikkmeter. Normalt vassnivå er 1610 meter over havet, men ved låg vassføring kan det tappast ned til 1545 meter over havet.

Amir Kabir-demninga
Amir Kabir-dammen vart bygt som vasskjelde for Teheran og jordbruket i Karaj. Seinare vart det lagt til eit vasskraftverk med ein kapasitet på 90 megawatt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Amir Kabir dam» frå Wikipedia på engelsk, den 11. april 2021.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  City of Karaj information network
2. ↑  *Amirkabir Dam Inaugurated*, arkivert frå originalen 18. mars 2010, henta 11. april 2021
3. ↑
4. ↑  *Amirkabir Dam Inaugurated*, arkivert frå originalen 18. mars 2010, henta 11. april 2021
5. ↑  Optimization of reservoir volume of the Amirkabir dam by yield mode, by Arash Adib and Ali Reza Mohammadi Majd [*daud lenkje*]
**Martyn Ford** (fødd i 1944) er ein engelsk musikar, dirigent og musikarrangør som er mest kjend for orkesterbidraga sine til rockealbum i 1970- og 1980-åra. 

Ford var klassisk opplært og studerte valthorn ved Royal Academy of Music. Her skipa han sitt eige orkester, som debuterte i Royal Albert Hall nokre månader etter han var ferdig med eksamen. Han fann så arbeid som arrangør og dirigent for artistar som Caravan, Bryan Ferry, Ginger Baker, Johnny Nash, Three Man Army, Japan og Elton John, i tillegg til filmen *Tommy*. Han spelte òg horn for Spencer Davis Group tidleg på tiåret. Han samarbeidd med Andrew Lloyd Webber og Tim Rice om å laga den første albumutgåva av *Jesus Christ Superstar*.

Med sitt eige Martyn Ford Orchestra spelte han inn albumet *Smoovin* i 1976 med Mike Moran, Ann Odell, Simon Phillips, Morris Pert, John Gustafson og Mel Collins. Dei fekk hitten «Let Your Body Go Downtown», som nådde 38. plassen på den britiske singellista i 1977.

I 1980-åra arbeidde han mellom andre med Kate Bush, Phil Collins og Dave Davies.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Martyn Ford» frå Wikipedia på engelsk, den 29. juni 2020.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Bruce Eder, Martyn Ford at AllMusic
2. ↑  «Martyn Ford Conductor and Music Director», *www.martynford.co.uk*, henta 30. juni 2020
3. ↑  Roberts, David (2006). *British Hit Singles & Albums* (19. utg.). London: Guinness World Records Limited. s. 208. ISBN 1-904994-10-5.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Hilde Louise Asbjørnsen** (fødd 3. juni 1976 i Sykkylven) er ein norsk jazzsonger, låtskrivar, revyartist og tekstforfattar. Ho er kjend gjennom eigne utgjevingar og framføringar. Ho er og kjend som den særmerkte stemma til Frøken Kanin i Karsten og Petra, filmane og serien. 

Ho flytta til Oslo (1996), og studerte teatervitskap ved Universitetet i Oslo (1996–2001). Saman med Lene Kongsvik Johansen starta ho duoen «Asbjørnsen & Joh.» Ho har gitt ut plater og turnert ofte.

Ho er frontfigur i **Hilde Louise Orchestra**, som også omfattar musikarane Jens Fossum (bass), Hermund Nygård (trommer), Anders Aarum (tidlegare Per Husby, piano), Svein Erik Martinsen Ånestad (gitar), Atle Nymo (saksofon) og Kåre Nymark jr. (trompet). 

Hun har og vore produksjonsleiar for *God kveld, Borge!*, *Sjel og Showtime* og *Ett glass til*. Ho har etablert produksjonsselskapet *Sweet Morning Music AS* (2008). I 2010 medverka Asbjørnsen i fjernsynsserien *Maestro* på NRK 1, og vann denne dirigentkonkurransen. For innsatsen i oppsetninga av *The Producers* på Oslo Nye Teater fekk hun Komiprisen 2011 i klassa beste kvinnelege artist, revy og komedie. I november 2015 hadde ho premiere på sitt eige *The Lulu Show - livet er en dans på renter* på Oslo Nye Teater. For dette showet vann ho Komiprisen 2016 i klassen årets kvinnelege scenekomikar.

Utgjevingar
-----------

* *Eleven Nights and Two Early Mornings* (Bonnier Amigo Music, 2004), produsert av Per Husby
* *Birdie Blues* (UpNorth Discs, 2005), med Karin Krog som co-produsent
* *No vil eg vake med deg* (UpNorth Discs, 2006), en hyllest til Monica Zetterlund, med Georg Wadenius som produsent
* *Sound Your Horn* (Sweet Morning Records, 2008), produsert av Anders Aarum
* *Never Ever Going Back* (Sweet Morning Records, 2010), produsert av Aarum/Smørdal
* *Divin' At The Oceansound* (Sweet Morning Music/Grappa, 2011)
* *Månesjuk* (Sweet Morning Music/Grappa, 2012)
* 'Round About Christmas (Sweet Morning Music, 22 november 2013). Ane Brun medvirker på Christmas Is A Lullaby, Noora Noor medvirker på What Are You Doing On New Years Eve?.
* Sweet Morning Music (Sweet Morning Music/Grappa, 2014).
* Don't Stay For Breakfast (Grappa 2015)

Referansar
----------

1. ↑  vg.no: «Teateranmeldelse: The Lulu Show»

* *Denne artikkelen bygger på «Hilde Louise Asbjørnsen» frå Wikipedia på bokmål, den 21. februar 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* hildelouise.com
* Hilde Louise Asbjørnsen hos Filmweb
* www.ajoh.no (arkivert nettstad)
* youtube.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Hildegunn** er eit kvinnenamn av norrønt opphav. Det er sett saman av *hildr* og *gunn*, som begge tyder 'strid'. Det har namnedag den 17. september.

Namnet har variantar som Hilgunn, Hillgunn og Hildegunna. Ein finn også dei to namneledda i motsett rekkefølge, i namna Gunnhild og Gunnhilde.

Bruken av namnet i Noreg auka frå 1930-åra, og hadde eit høgdepunkt frå midten av 1940-talet til byrjinga av 1980-talet. Bruken låg då på mellom 0,10 og 0,16 %.

I 2009 var det 1 915 norske kvinner som heitte Hildegunn. 142 heitte Hildegun, 25 heitte Hillgunn og 11 heitte Hildgunn.

Namneberarar
------------

* Hildegunn Eggen (f. 1953), norsk skodespelar
* Hildegun Riise (f. 1958), norsk skodespelar
* Hildegunn Øiseth (f. 1966), norsk jazzmusikar
* Hildegunn Gjengedal (f. 1968), norsk journalist og statsvitar
* Hildegunn Mikkelsplass (f. 1969), norsk skiskyttar
* Hildegunn Dale (f. 1974), norsk diktar
* Hildegunn Garnes Reigstad (f. 1984), norsk musikar i duoen Garness

* Hildegunn Moltubakk er også namnet på ei fiktiv trebarnsmor frå Ulsteinvik, spelt av komikaren Fredrik Steen.

Kjelder
-------

* Søk etter norsk namnestatistikk for Hildegunn hjå Statistisk Sentralbyrå
Hammar og sigd, symbol på kommunisme.
**Marxisme-leninisme** er ein kommunistisk ideologi som vart hovudstraumdraget i dei kommunistiske partia frå midten av 1920-åra, då han vart vedteken som ideologisk grunnlag for den Tredje Internasjonalen («Komintern») då Josef Stalin vart leiar i Sovjetunionen. Men i andre samanhengar har ulike grupper bruka omgrepet for å skildre den ideologien dei hevdar å representere.

Få år etter Vladimir Lenin døydde hadde Stalin kome til makta i Sovjetunionen. Ifølgje G. Lisitsjkin er marxismen-leninismen ein separat ideologi sett saman av Stalin i hovudsak i boka *Spørsmål i leninismen*). Marxismen-leninismen vart då offisiell ideologi for den sovjetiske staten og for Komintern.

Trotskistar hevdar at stalinismen står i motstrid med ekte marxisme og leninisme, og bruka opphavleg termen *bolsjevik-leninisme* for å skildre sin eigen anti-stalinistiske og (sidan anti-maoistiske) ideologi. 

Omgrepet marxisme-leninisme er såleis mest bruka av dei som meiner arven frå Marx og Lenin vart ført vidare av Stalin på ein vellykka måte. Men termen vart òg bruka av kommunistar som etter Stalin var død tok avstand frå visse trekk ved Stalin-regimet, mellom desse Nikita Khrusjtsjov.

Etter at Sovjetunionen og Folkerepublikken Kina vart uvener, hevda begge dei to store statsberande kommunistpartia at dei var einaste rette arvingen til marxismen-leninismen. I Kina hevda dei først at Mao Zedong hadde tilpassa marxismen-leninismen til kinesiske tilhøve, men sidan at denne oppdateringa gjaldt overalt, difor termen *marxismen-leninismen-Mao Zedong si tenking* (enklare kalla «maoismen»). Denne varianten vart offisiell ideologi for Folkerepublikken Kina så lenge Mao levde, og sameleis for dei kommunistpartia som følgde Kina. 

I Nord-Korea vart marxismen-leninismen offisielt skifta ut med «juche» i 1977. Dette er ein ideologi der omgrep som klasse eller klassekamp ikkje er inne i biletet, altså er han ingen marxistisk variant i det heile. Men styret der er framleis vanlegvis rekna for kommunistisk eller stalinistisk grunna den politiske og økonomiske strukturen i landet. 

I dei andre tre kommunistiske statane som finst i dag – Cuba, Vietnam og Laos – har dei styrande partia framleis marxismen-leninismen som offisiell ideologi, men dei har noko ulike tolkingar av han i praktisk politikk. Nokre noverande kommunistiske parti i tillegg til desse held òg fram med å sjå marxismen-leninismen som den grunnleggjande ideologien sin, sjølv om somme har modifisert han for å tilpasse seg nye eller lokale tilhøve. 

I *partinamn* er omgrepet til vanleg bruka av kommunistparti som ønskjer å skilje seg ut frå andre kommunistparti i same landet, parti som dei då truleg ser på som revisjonistiske. Dette gjaldt til dømes det norske partiet AKP (m-l), som no er gått inn i partiet Raudt, i høve til det eldre Norges Kommunistiske Parti.

Marxismen-leninismen er *ikkje* synonym med marxisme generelt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer i hovudsak på «en:Marxism-leninism» frå Wikipedia på engelsk, den 18. juli 2008.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC

 |
**Hill Top** er eit hus frå 1600-talet i Near Sawrey nær Hawkshead, i det engelske fylket Cumbria. Det er ein typisk Lakeland-bygning med veggar i ulike steintypar og skifertak. I fleire tiår husa bygningen barnebokforfattaren og illustratøren Beatrix Potter, som testamenterte det til National Trust. Huset er verna som Grade II\*. Han er open for allmugen som forfattarheim, innreia slik det var på Potter si tid.

Beatrix Potter kjøpte gardshuset og eigedommen rundt 34 acre (14 ha) i 1905 for å bu i det når ho kunne vera vekke frå London og skapa kunst. Ho hadde testamentert huset til National Trust då då ho døydde i 1943. Huset, garden og landsbyane i nærleiken er avbilda i Potter sine bøker *The Tale of the Pie and the Patty-Pan*, *The Tale of Tom Kitten*, *The Tale of Jemima Puddle-Duck* og *The Tale of Samuel Whiskers or The Roly-Poly Pudding*.

Då Potter åtte garden blei han driven av John Cannon. Den venstre vingen blei bygd av Potter for Cannon og familien hans i 1906. *The Tale of Jemima Puddle-Duck* blei dedisert til barna hans, Ralph og Betsy, som opptrer i illustrasjonane saman med mor si.

Galleri
-------

* Illustrasjon frå The Tale of the Pie and the Patty-Pan som viser Hill TopIllustrasjon frå *The Tale of the Pie and the Patty-Pan* som viser Hill Top
* Hagen i Hill Top avbilda i The Tale of Tom KittenHagen i Hill Top avbilda i *The Tale of Tom Kitten*
* Scene frå Hill Top i The Tale of Jemima Puddle-DuckScene frå Hill Top i *The Tale of Jemima Puddle-Duck*
* Komfyren i Hill Top avbilda i The Tale of Samuel Whiskers or The Roly-Poly Pudding.Komfyren i Hill Top avbilda i *The Tale of Samuel Whiskers or The Roly-Poly Pudding*.
* «Mr McGregor's garden» gjenskapt på Hill Top farm«Mr McGregor's garden» gjenskapt på Hill Top farm

Kjelder
-------

1. ↑  Taylor 1989, p. 22
2. ↑  «Hill Top, Claife». Henta 4. desember 2014.
3. ↑  Historic England. «Hill Top (1087304)». *National Heritage List for England*. Henta 4 December 2014.

* Taylor, Judy (1989). *Beatrix Potter and Hill Top*. The National Trust. ISBN 1-84359-065-4.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Hill Top, Cumbria» frå Wikipedia på engelsk, den 24. august 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

 Commons har multimedium som gjeld: **Hill Top i Cumbria**
**Snartemo** er ein gard og ei bygd i Hægebostad kommune i Agder. Han er kjend for ei rik grav frå folkevandringstida, der ein mellom anna fann Snartemo-sverdet.

Ein grov først ut ei grav i 1847, men det største Snartemo-funnet blei gjort under nydyrking 30. oktober 1933. Då denne grava blei undersøkt fann ein mellom det gulldekorerte Snartemo-sverdet, knivar, spydspissar, ei glaskrukke, ei beltespenne og gullringar. Under krigen blei sverdet gøymd for nazistane, som ville bruka det som symbol til propaganda.

På 1990-talet blei det laga ein bautapark ved riksvegen på Snartemo, nokre hundre meter frå funnstaden. Parken inneheld informasjon om funna og ein stor kopi av Snartemo-sverdet.

Kjelder
-------

1. ↑  «Kulturarv skal trekke folk» Arkivert 2015-10-22 ved Wayback Machine. i Aftenposten

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Høvding funnet i Snartemo-graven» Arkivert 2015-09-12 ved Wayback Machine. i Aftenposten 05.09.99
* «Snartemo - topografi og gravfelt» i bloggen *Arkeologi i nord*
**Llyn Brenig** er eit vassreservoar i North Wales, i hjartet av Denbigh Moors, på grensa mellom grevskapa Conwy og Denbighshire. Det vert nytta til å kontrollere vassnivået i River Dee som ein del av reguleringssystemet i elva, som vernar vassforsyninga for Nordvest-England og Nordaust-Wales, særleg Liverpool og området kring.

Reservoaret
-----------

Bygginga av demninga starta i 1973 og stod ferdig i 1976. Reservoaret har ein kapasitet på 60 millionar m³ og vart først fylt i 1979. Det har eit overflateareal på 3,7 km² og er dermed den fjerde største innsjøen i Wales. Innsjøen har ei kystlengd på 23 km. 

Tilsigsområdet til reservoaret er ikkje stort nok til å fylle det i løpet av eitt år. Det vil sei at når reservoaret vert tappa, så kan det ta fleire år før det vert heilt fylt opp att. Llyn Brenig vert derfor berre nytta under tørkeperiodar når kapasiteten til Llyn Celyn og Llyn Tegid ikkje lenger klarar å halde vassnivået i River Dee oppe.

Arkeologi
---------

Under bygginga av reservoaret vart det funne fleire lekamar frå bronsealderen og ein leir frå mellomsteinalderen for jegerar og samlarar. Ved hjelp av radiokarbonanalysar av kol frå eldstadane ved leiren vart leiren datert til kring 5700 f.Kr.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Llyn Brenig» frå Wikipedia på engelsk, den 4. september 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  H Smithers; S Walker (April 1997). «Reassessment of water resources in northwest England as a result of the 1995-1996 drought» (PDF). *Sustainability of Water Resources under Increasing Uncertainty (Proceedings of the Rabat Symposium S1)* (på engelsk). IAHS. s. 179. Arkivert frå originalen (PDF) 21. juli 2011. Henta 3. september 2010.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Clwyd-Powys Archaeological Trust Arkivert 2012-07-17 ved Wayback Machine.
* Llyn Brenig Sailing Club Arkivert 2018-09-01 ved Wayback Machine.
Koordinatar: 55°45′31.694″N 13°0′21.636″E﻿

Löddeköpinge kyrka blei påbegynt alt på 1100-talet.
**Löddeköpinge** er ein tettstad i Kävlinge kommun i Skåne län i Sverige. I 2011 hadde tettstaden 6 290 innbyggjarar. Löddeköpinge er den nest største tettstaden i kommunen. Staden ligg ved E6 og E20 nordvest for Lund

Löddeköpinge er ein gamal handelsplass frå vikingtida. Gjennom staden renn Lödde å som tilbyr gode fiskeforhold og som trekker til seg sportsfiskarar frå heile Sverige. Byen er arkeologisk undersøkt og har ei steinkyrkje frå 1100-talet med seinare påbygg.

Det moderne Löddeköping er framfor alt ein forstad til Lund og Malmö. Det hadde den største vekstperioden sin på 1970-talet, då folketalet vart nær tredobla. Største lokalet arbeidsplass er kjøpesentret Center Syd, som er eit av dei største kjøpesentra i Sør-Sverige. Det er ein del av eit handelsområde som dekker 240 000 m² og som årleg har drygt 4 millionar vitjande, tilsvarande 80 000 i veka. På Center Syd ligg over 200 butikkar, mellom anna eit ICA Maxi-varehus, fleire klesbutikkar og eitt Scandic-hotell. Det no nedlagde kjernekraftverket Barsebäck ligg ved Øresund 5 km frå Löddeköping.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Löddeköpinge» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2012.*

* Löddeköpinge. (19.11.2011) I *Store norske leksikon*. Henta frå:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Llyn Cwellyn** (*Llyn Quellyn* i eldre tekstar) er eit reservoar i Nord-Wales som gjev drikkevatn til delar av Gwynedd og Anglesey. Det ligg på Afon Gwyrfai i Nant y Betws mellom Snowdon Massif og Mynydd Mawr nord i Snowdonia nasjonalpark. Det har eit areal på 87 hektar og er over 37 meter på det djupaste. I sørenden ligg den vesle landsbyen Rhyd Ddu.

Sjølv om han no er demd opp i nordenden, nedanfor Castell Cidwm-ryggen, nær landsbyen Betws Garmon, har ikkje det auka storleiken på den naturlege innsjøen. Innsjøen er særs djup og er ein av få innsjøar i Wales som har ein naturleg bestand av arktisk røye. Det finst òg bekkeaure og oter i innsjøen. Innsjøen er eigd av Lawrence Jones, eigaren av Castell Cidwm estate i nordenden, og Welsh water. Innsjøen var opphavleg eigd av markisen av Anglesey som nytta Castell Cidwm som jakthus. 

Vegen A4085 går langs innsjøen. Austsida vert i dag rekna som eit naturreservat, og det er restriksjonar på fiske i innsjøen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Llyn Cwellyn» frå Wikipedia på engelsk, den 22. desember 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* *The lakes of Eryri* av Geraint Roberts. Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1995.
* *Snowdonia, National Park Guide* Number 2, edited Edmund Vale, HMSO 1958/1960 (s. 74)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Llyn Cwellyn, Bilete av Llyn Cwellyn Arkivert 2011-10-09 ved Wayback Machine.

Panorama av Llyn Cwellyn. Mynydd Mawr (Big Mountain) til venstre

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 58°1′58.177″N 12°9′13.050″E﻿

Lödöse museum
**Lödöse** er ein svensk tettstad i Lilla Edets kommun i Västra Götalands län i landskapet Västergötland. I år 2005 hadde tettstaden 1 265 innbyggjarar. 

Lödöse var den viktigaste hamnebyen på den svenske vestkysten i 500 år. Alt på midten av 1000-talet byrja staden å få bymessig form. Lödöse er første gong nemnt på 1100-talet av den danske historikaren Saxo Grammaticus, og i Knyttlingasagan er det ein by med tre kyrkjer, kastell, kongsgard og ein myntverkstad. I løpet av 1200-talet vart kastellet ombygd til eit boranlegg, Lödösehus, som administrativt sentrum for Västergötland, Dal og Värmland. Lödösehus mista tydinga si då Magnus Eriksson bygde Lindholmen 1330, (ei borg ved Göta älv) og Älvsborg 1360. Lödöse blir stundom kalla Göteborgs forløper, Gamla Lödöse.

Lödöse i Västergötland var som den einaste hamna til Sverige i vest veldig viktig for sambandet vestover. Tilsvarande hamner finst i Kalmar og Söderköping og skil seg mykje frå Skara i Västergötland som var ein innlandsby. I Lödöse dreiv ein internasjonal handel med andre skandinaviske folk og tyskarar, engelskmenn og hollendarar. Tyskarane vart den dominerande handelsparten. Ein importerte varer som ikkje kunne skaffast i Sverige og såleis dyreproduksjonen i Västergötland, men òg tømmer og jarn. Kongsmakta bygde borga – Lödösehus – og starta myntverk for å ha kontroll med byen, men dei geografiske vilkåra ved vestgrensa gjorde at styret i byen mange gonger gjorde sjølvstendige avgjersler, fordi representantane for sentralmakta var for langt borte. Her som i det seinare bygde Nya Lödöse kom ein tiggarorden – dominikanarane – til å etablere seg 1243, ein kyrkjeinstitusjon ved sidan av kyrkjelydskyrkja og hospitalet. Det er seinare omtalt første gongen i 1286. Byen flytta i 1473 til utløpet av Göta älv (noverande Gamlestaden) for å unngå den norske kontrollen og skattlegginga ved Kungälv, der Bohus fästning var som ein lås for alle sjøfarande. Nordmennene hadde til og med ei landtunge på den svensken sidan av elva. Noko borg var det ikkje trong for byggje i Nya Lödöse, då Älvsborg var i nærleiken. Ei treborg vart av Gustav Vasa bygd om til ei steinborg

I dag høyrer Lödöse til Lilla Edets kommun. Mange funn frå mellomalderen gjort frå området finst i dag på Lödöse museum der desse er utstilt.

I juni kvart år spelar ein det mellomalderske teaterstykket *Vid Ljuda Osars* på ein friluftsscene bak Lödöse Museum. Teaterstykket blir arrangert av *Studieförbundet Vuxenskolan* og framført av eit 70-tals amatørskodespelarar. Teaterstykket handlar om kong Magnus Eriksson og dronninga hans Blanka av Namur, om staden sine spedalske og Heilage Birgitta. *Ljuda* er elv som renn gjennom Lödöse og *osen* er eit gammalt ord som tyder elvemunning.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lödöse» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lödöse museum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Ammonittar** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Underrike:** | Bilaterale dyr Bilateria |
| **Rekkje:** | Blautdyr Mollusca |
| **Klasse:** | Blekksprutar Cephalopoda |
| **Underklasse:** | †**Ammonittar** AmmonoideaZittel, 1884 |

**Ammonittar** (*Ammonoidea*) er ein utdøydd underklasse av blekksprutar. Dei hadde utvendige, ofte spiralforma skal slik som nolevande perlebåtar, men er nærare i slekt med dei nolevande nakne blekksprutane i underklassen Coleoidea. 

Gruppa inneheldt 30 000 til 40 000 artar. Storleiken deira varierte frå 1 cm til 2,5 m i diameter. Ammonittskalet var delt inn i fleire rom, eit opphaldsrom og ein seire gassfylte rom som gjorde at blekkspruten kunne halde seg svevande i vassmassane på same måte som nolevande perlebåtar. 

Dei første ammonittane kom til under devontida. Dei var særs utbreidde frå midten av devontida, og avtok under mesozoikum.
Gruppa forsvann under krit-tertiær-utryddinga for rundt 65 millionar år sidan, i lag med dinosaurane.
Størsteparten av ammonittane døydde ut ved fleire høve,men dei få som var igjen utvikla seg som oftast til nye artar og slekter.

Skala er gode leiefossil som kan hjelpa til med å tidfesta geologiske lag. Triasperioden er delt inn i 32 biosonar som er kjenneteikna av kvar sin ammonittart. I Noreg er ammonittar kjende frå mesozoikum på Svalbard, jura-kritlaga på Andøya, og frå kontinentalsokkelen.

### Ordenar

Iriserande ammonittfossil til utstilling ved American Museum of Natural History i New York.
Ammonittar kan delast inn i 8 ordenar, her lista opp med den mest primitive først:

* Anarcestida (devontida)
* Clymeniida (sein devon)
* Goniatitida (mellomdevon til sein permtid)
* Prolecanitida (sein devon til sein trias)
* Ceratitida (perm til trias)
* Phylloceratida (trias til krittida)
* Lytoceratida (juratida til krit)
* Ammonitida (tidleg jura til sein krit)

I nokre inndelingar er desse gruppene klassifiserte som underordenar i dei tre ordenane Goniatitida, Ceratitida og Ammonitida.

Fossilar
--------

* Goniatites-fossil frå Marokko.*Goniatites*-fossil frå Marokko.
* 
* Vanlege skjelmønsterVanlege skjelmønster
* Tverrskoren ammonittTverrskoren ammonitt

Kjelder
-------

* ammonitter – zoologi i Store norske leksikon.

* *Denne artikkelen bygger på «Ammonoidea» frå Wikipedia på engelsk, og «Ammonitter» frå Wikipedia på bokmål den 7. oktober 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Ammonoidea** 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* EOL
* NDL

 |
*Sjå òg den russiske filmen Zerkalo, som har den norske tittelen Speil*
Spegelen gjev ein perfekt refleksjon av vasen og omgjevnadane hans.
Ein **spegel** er eit objekt som reflekterer lys svært bra. Ein god spegel har til dømes ingen farge, for han absorberer ingen bølgjelengder av lyset. I refleksjonen kan ein sjå spegelbiletet av det som er framfor spegelen, som virtuelle objekt som ser ut som dei ligg bakom spegelen.

Spegelbilete
------------

Narcissus frå gresk mytologi brukte mykje av tida på å spegla seg. Måleri av Caravaggio.
I eit spegelbilete er bak og fram *spegla* i høve til originalobjektet, dvs. at det virtuelle objektet ser ut til å vera snudd motsett veg. Dersom spegelen er bua innover (som t.d. innsida av ei sylvskei), kan òg høgre/venstre (og opp/ned) byta plass.

Dei fleste menneske nyttar (flate) speglar til dagleg, m.a. for å sjå korleis dei sjølve ser ut. I tidlege tider brukte menneska berre vassyter eller metallplater som speglar, men på 1300-talet fann italienarane opp ein spegel laga av glas. Metoden dei brukte, vart vakta som ein viktig løyndom, og i århundre var Venezia den einaste staden i verda der glasspeglar vart produsert.

I dag veit me at venetianarane laga speglane sine på denne måten:
Dei hamra nyblåste, klåre glasflaskar flate medan glaset enno var mjukt, og dekte eine sida av glaset med ei legering av tinn og kvikksølv, kjevla flatt og glatt. For å festa metallet til glaset, måtte det liggja i press under tunge jarnvekter i minst ei veke, og deretter kunne dei la det overskytande kvikksølvet renna av.

Spegelsalen i Versailles.
I 1665 reiste sjefsministeren til Ludvig XIV av Frankrike til Italia og muta – med fare for dødsstraff – 18 venetianske spegelmakarar til å flytta til Frankrike. Like etter vedtok Frankrike ei lov som gjorde det forbode å importera venetianske speglar.

Tre år seinare vart *glasruta* funnen opp av ein franskmann ved namn Louis Lucas. Han oppfann ein metode for å hella flytande glas utover eit jarnbord og kjevla det flatt med ei jarnkjevle. Med denne metoden kunne ein laga mykje større speglar, og Frankrike vart snart vidkjent for speglane sine. Ein svært nøgd Ludvig XIV kjøpte inn 700 speglar og dekorerte ein heil korridor i palasset i Versailles med dei.

Spegel i kunst
--------------

* Tizian: VenusTizian: Venus
* Georg Friedrich Kersting: SpegelenGeorg Friedrich Kersting: Spegelen
* William Paxton: Ung kvinne med spegelWilliam Paxton: Ung kvinne med spegel
* Rubens: VenusRubens: Venus

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Spegel**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |