recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Smilet er eit viktig uttrykk i det ordlause språket
President Jimmy Carter var kjend for det breie smilet sitt, eit viktig element i kommunikasjonen med veljarane hans
Eit **smil** er eit uttrykk for menneskelege kjensler, framkalla ved lett samantrekking av musklar i ansiktet. Eit smil kan omfatte musklane rundt munnen og augo.

Eit uttrykk for kjensler
------------------------

Det første uttrykket for kjensler hos menneske er skriket. Det neste er gjerne smilet. Først smiler barna med munnen, ofte berre nokre veker gamle. Dette smilet kjem helst når barnet har soge seg mett på mjølk. Smilet som uttrykk for kjensler har vi med oss heile livet, ofte heilt inn i dødsaugneblinken.

Litt eldre barn kan kombinere smilet med ein lyd, og smilet utviklar seg til latter. 

Det opphavlege smilet er eit enkelt og ukomplisert uttrykk for gode kjensler. Men andre kjensler kan òg bruke dei same ansiktsmusklane for å uttrykke ordlaust språk. Slik kan vi smile medlidande, hånleg, deltakande, kjærleg, vellystig, hult, forførande osv. Smil kan vere tilgjorte eller naturlege.

Smilet - ein del av det ordlause språket
----------------------------------------

Smilet er knytt til vårt inste sjeleliv. Eit smil hos eit menneske vert gjerne etterfølgd av eit tilsvarande smil hos dei som ser smilet. Slik er smilet ein viktig del av det ordlause språket menneske imellom.

Smilet har ulik funksjon i ulike kulturar. I nokre kulturar smiler og ler folk mykje, i andre kulturar er det ikkje sed og skikk at vaksne menneske blottlegg kjenslene sine ved å smile.

Smilet i kulturarven
--------------------

Leonardo Da Vinci har si «Mona Lisa» er kjend for det gåtefulle smilet
Bibelens Job minnest med lengsel dei gode dagar, då han kunne oppmuntre folk med eit smil .

*Håvamål* advarar mot det falske smilet:

«Vanklok mann
trur vel om alle
som hugblidt mun helse.
Ikkje han ser
at dei snaror legg han,
når dei sit med kloke saman.
Vanklok mann
trur vel om alle
som hugblidt mun helse.
Det ser han fyrst
når til tings han kjem,
av frendar eig han få.»
Ingen har måla smilet som Leonardo da Vinci. Smilet vert bruka i ungdommeleg kommunikasjon, ofte som ei såkalla smiley-tekning (eit smilefjes) eller som emotikonet : ).

Litteratur
----------

Jakob Billström: *Leendet. En psykologisk studie*. Särtryck ur *Ord och Bild*, Stockholm 1939.

Sjå òg:
-------

* Sjokoladen Smil
* den ukrainske byen Izmajil, som har det rumenske namnet Smil.

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Smil**
**Peter Johannes Keizer**, kjend som **Piet Keizer**, (14. juni 1943–9. februar 2017) var ein nederlandsk fotballspelar frå Amsterdam. Han var angrepsspelar og med om å vinne europacupen tre år i rad med Ajax, i 1974 fekk han VM-sølv med Nederland i VM i fotball.

### Klubbspel

Keizer var ein av Nederlands absolutt beste fotballspelarar i 1960-åra og på tidleg 1970-tal. Han fekk sin debut med topplaget Ajax Amsterdam i 1961. Som ytre venstre fekk han eit særleg lyft då den brilliante Johan Cruijff kom inn i laget. Fagbladet France Football har peika på den offensive styrken til Keizer, Cruijff og Sjaak Swart i perioden 1964-73. Bladet heldt angrepstrioen fram som den mest revolusjonerande av dei seks ypparste angrepstrioane i verda etter andre verdskrigen.

Keizer vann seks seriemeisterpokalar og fem nasjonale cup-titlar for Ajax. Frå 1971 til 1973 sigra han og laget årleg i europacupen for serievinnarar. Han spelte 365 kampar for laget.

### Landslagsspel

Keizer deltok frå 1962 til 1974 i 34 landskampar for Nederland. Han skåra 11 landslagsmål. Under VM i fotball 1974 var han innbytar einast i kampen mot Sverige, hans siste i landslagstrøya.

### Merittar

* VM-sølv: 1974 med Nederland
* Vinnar av Europacupen: 1971, 1972, 1973 for Ajax Amsterdam
* Seriemeister: 1966, 1967, 1968, 1970, 1972, 1973 for Ajax Amsterdam (6)
* Nasjonal cupmeister: 1961, 1967, 1970, 1971, 1972 for Ajax Amsterdam

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Piet Keizer» frå Wikipedia på tysk, den 13. oktober 2021.*
* eu-football


| * v
* d
* e
Nederland sitt landslag – VM i fotball 1974 (sølvmedalje) |
| --- |
| 
* 1 Geels
* 2 Haan
* 3 Van Hanegem
* 4 Van Ierssel
* 5 Israël
* 6 Jansen
* 7 De Jong
* 8 Jongbloed
* 9 Keizer
* 10 R. van de Kerkhof
* 11 W. van de Kerkhof
* 12 Krol
* 13 Neeskens
* 14 Cruijff (kaptein)
* 15 Rensenbrink
* 16 Rep
* 17 Rijsbergen
* 18 Schrijvers
* 19 Strik
* 20 Suurbier
* 21 Treijtel
* 22 Vos
* Landslagstrenar: Michels

 | Det nederlandske flagget |
|  |
**Smedjebackens kommun** er ein kommune i Dalarnas län i Sverige. Kommunen grensar til tre andre kommunar i Dalarnas län, Ludvika kommun i vest og Säters kommun og Hedemora kommun i nord. I tillegg grensar han til Ljusnarsbergs kommun og Lindesbergs kommun i Örebro län i sørvest og Norbergs kommun, Fagersta kommun og Skinnskattebergs kommun i Västmanlands län i aust og søraust. Administrasjonssenteret i kommunen er Smedjebacken.

Smedjebacken er ein gammal *bruksort* som ligg ved sjøen Barken i vassystemet til Kolbäcksån. Gjennom tettstaden renn vatnet ned mot Mälaren gjennom Strömsholms kanal via Fagersta, Virsbo, Surahammar, Hallstahammar og Kolbäck. Sørvest i kommunen renn vassystemet til Hedströmmen ned mot Mälaren via Köping.

Landskapet i kommunen kupert og oppsprukke. Det er mange vatn og mykje myrmark. Smedjebackens kommun er ein del av Bergslagen og har lange gruvetradisjonar, men i dag har industriproduksjon teke over mykje med mellom anna stål- og verkstadindustri. Mange i kommunen pendlar, og då særleg til Ludvika.

Administrativ historikk
-----------------------

*Municipalsamhället* Smedjebacken vart i 1895 innlemma i Norrbärke landskommun. Dette området fekk i 1918 namnet Smedjebackens *köping* og braut ut av Norrbärke kommun. Ved kommunereforma i 1952 vart Malingsbo kommun slått saman med Söderbärke kommun. Det vart ikkje gjort forandringar i Smedjebackens köping og Norrbärke landskommun. I 1967 vart Norrbärke innlemma i köpingen. I 1971 vart denne gjord om til Smedjebackens kommun, og i 1974 vart også Söderbärke innlemma.

Kommunevåpenet
--------------

Blasonering: *Eit delt skjold, det øvste feltet i sølv med ein raud tomasta seglbåt med sette segl, det nedste feltet i raudt med tre raude tannhjul, to øvst og eitt nedst.*.

Våpenet vart fastsett for köpingen i 1947. Slk det var vanleg i Dalarna, hadde også Norrbärke og Söderbärke eigne våpen. Desse gjekk ut av bruk og våpenet til köpingen vart registrert for kommunen i 1980.

Tettstader
----------

Det er seks tettstader i Smedjebackens kommun.

Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. Administrasjonssenteret er utheva.

| Nr. | Tettstad | Folketal |
| --- | --- | --- |
| 1. | **Smedjebacken** | 5 121 |
| 2. | Söderbärke | 939 |
| 3. | Ludvika1 | 392 |
| 4. | Hagge | 382 |
| 5. | Vad | 302 |
| 6. | Gubbo | 227 |

1 Ein mindre del av tettstaden ligg i Smedjebackens kommun, mesteparten ligg i Ludvika kommun.

Kjelder
-------

* Artikkelen var opphavleg basert på ei omsetjing av «Smedjebackens kommun» på Wikipedia på svensk.
* «Smedjebacken – kommune» på Store Norske Leksikon.

Fotnote
-------

1. ↑  «*Sköld delad, övre fältet silver, vari en röd tvåmastad segelbåt med seglen satta, undre fältet rött, vari tre kugghjul av silver, ordnade två och ett.*».

| * v
* d
* e
Kommunar i Dalarnas län i Sverige |
| --- |
|  | Avesta • Borlänge • Falun • Gagnef • Hedemora • Leksand • Ludvika • Malung-Sälen • Mora • Orsa • Rättvik • Smedjebacken • Säter • Vansbro • Älvdalen |  |
| Sjå òg: Liste over Sveriges kommunar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Koordinatar: 55°38′3.1128″N 13°6′3.0708″E﻿

Den gamle mellomalderkyrkja i Burlöv
**Burlövs egnahem** er ein tettstad i Burlövs kommun i Skåne län i Sverige. I 2010 hadde tettstaden 554 innbyggjarar. Det er ei samling hus, oppført av enkelte byggfirma og privatpersonar frå 1920-talet og framover. Omgrepet «egnahem» viser til familiehus som er eigd av dei som bur i det og er eit omgrep som heng tett saman med tanken om folkhemmet.

Tettstaden har historisk sett vore ein slags utkant til Arlöv. Med den noverande innramminga av staden med to motorveger på den nordre, austlege og vestlege sida av byen (E22 og Yttre Ringvägen som møtes i ein trafikkmaskin rett nord for tettstaden) og ein tett trafikkert landeveg på den sørlege sida har dette sambandet blitt fjernet. Området er no definert som ein sjølvstendig tettstad på grunn av at det er mindre enn 200 meter mellom husa og meir enn 200 innbyggjarar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Burlövs egnahem» frå Wikipedia på bokmål, den 30. juni 2012.*

1. ↑  Statistiska Centralbyrån (besøkt 18. juni 2013)
**Burnaja** (russisk Бу́рная, finsk *Taipaleenjoki*) er ei elv i Leningrad oblast Russland på Det karelske neset. Elva renn frå innsjøen Sukhodolskoje til innsjøen Ladoga og er ein del av nedslagsfeltet til Vuoksen. Før vinterkrigen og den finske framhaldskrigen låg elva i Finland og vart kalla **Taipaleenjoki**.

Opphavleg rann vatnet frå Suvantosjøen (Sukhodolskoje) roleg inn i Vuoksen via vassvegen ved Kiviniemi. I 1818 vart kanalen grave ut for å drenere vatn under vårflaumen frå Suvanto inn i Viisijoki til Ladoga, og kanalen vart uventa omdanna til Taipaleenjoki. Dette førte til at Suvantosjøen miste mykje vatn og vassnivået fall sju meter. Vassvegen i Kiviniemi turka inn. I 1857 vart det grave ein kanal der, men elva rann då andre vegen med mange stryk som gjorde transport til Kiviniemi umogeleg. Etter 1857 har Sukhodolskoje og Burnaja utgjort den sørlege greina av Vuoksen, noko som har ført til mindre vassføring i den nordlege greina gjennom Priozersk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Burnaya River» frå Wikipedia på engelsk, den 29. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Tom Barney** er ein USA-amerikansk bassist. 

Barney vart kjend seint i 1970-åra som bassist på jazzalbum av Turk Mauro og Walter Davis jr. før han spelte for artistar som Chaka Khan, Judy Collins, Miles Davis, Bob Mintzer, Terumasa Hino, Jane Fonda, Dizzy Gillespie og Lonnie Liston Smith tidlg i 1980-åra. Sidan spelte han med Mike Stern, Mitchel Forman, Tania Maria, Grover Washington jr. Lillo Thomas, Ornella Vanoni, Teddy Pendergrass, Desiree Coleman, Regina Belle og filmmusikken til Michael Kamen for filmen *Dødelig våpen 2*. American TV program)|Sunday Night/Night Music]] show.

I 1990-åra spelte han på innspelingar av Toshinobu Kubota, James Newton Howard, Alex Foster, Ronnie Cuber, Pierce Turner, Doc Powell, Bernadette Peters, Angelique Kidjo, Whitney Houston, Mary J. Blige, Lauryn Hill, Jennifer Lopez, Rosie O'Donnell og på Santana-albumet *Supernatural*. Han var òg ei stund medlem av Steely Dan og spelte på Copenhagen Jazz Festival som ein del av David Sanborn Band i 1991. 

Sidan 2000 har Barney spelt på innspelingar av Anastacia, Rod Stewart, Joss Stone, Trina Broussard og Toby Lightman. Frå 2008 til 2010 var han fast bassist i Las Vegas-musikalen *The Showgirl Must Go On* med Bette Midler og var sidan bassist i musikalen *The Lion King* i New York City.

Diskografi
----------

**Med Lonnie Liston Smith**

* *Silhouettes* (Doctor Jazz, 1984)

**Med Steely Dan**

* *Two Against Nature* (2000)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tom Barney» frå Wikipedia på engelsk, den 19. januar 2021.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑
2. ↑
Tolvtonerekkje snudd om på ulike måtar.
**Tolvtonemusikk** (også **tolvtonesystemet** eller **dodekafoni**) er ein spesiell komposisjonsteknikk som blei danna av austerrikaren Arnold Schönberg. Systemet byggjer på ein viss sekvens av dei tolv tonane i den kromatiske skalaen som ein kan følgja rett, baklengs, oppdelt, transponert og så bortetter, men stadig i same rekkjefølgje. Meininga med ein slik teknikk skal vera å erstatta dur- og mollskalaene og frigjera tonaliteten.

Schönberg sine idear bygde truleg på dei til landsmannen Josef Matthias Hauer. I tillegg til Schönberg brukte elevane hans Alban Berg og Anton Webern tolvtonesystemet. Andre komponistar som har nytta det er Ernst Křenek, Luigi Dallapiccola, Frank Martin, Humphrey Searle. I Norden har det vore nytta av Karl-Birger Blomdahl, Sven-Erik Bäck, Finn Mortensen, Gunnar Sønstevold og Fartein Valen (i fri form).

Sjå også
--------

* atonal musikk

Kjelder
-------


* «Tolvtonesystemet» (16. desember 2013), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 9. juni 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Database on tone rows and tropes
**Tom Egeland** (fødd 8. juli 1959) i Oslo) er ein norsk forfattar og journalist. Han arbeider som nyhendesjef i TV2 og har fått utgjeve fleire kriminal- og spaningsbøker. 

Egeland debuterte i 1988 med grøssaren *Stien mot fortiden* som handlar om eit moderne par som vert fanga i norsk vikingtid. (Denne boka vart gjenutgjeven i 2006 med tittelen *Ragnarok*). 

Publikumsgjennombrotet kom med boka *Sirkelens ende*, om funnet av eit gullskrin som inneheld eit 2000 år gamalt manuskript som vil endre forståinga vår av Jesus og kristendommen. Fleire år etter utgjevinga av romanen påpeika meldarar og lesarar at romanen har store tematiske likheitstrekk med den internasjonale bestseljaren Da Vinci-koden, som kom ut i 2003, to år etter *Sirkelens ende*. Egeland har sjølv i intervju både i norske og internasjonale media kategorisk avvist at Dan Brown kan ha plagiert boka hans. 

Tom Egeland er oldebarnet til folkediktaren Jon Flatabø. I eit intervju med Aftenposten fortalde Egeland at hovedpersonen Bjørn Beltø i *Sirkelens ende* er oppkalla etter to av pseudonyma til Flatabø: Bjørn Botnen og Sven Beltø.

Bøker
-----

* 1988 – *Stien mot fortiden* (relansert i 2006 som *Ragnarok*)
* 1993 – *Skyggelandet*
* 1997 – *Trollspeilet*
* 2001 – *Sirkelens ende*
* 2004 – *Åndebrettet*
* 2005 – *Ulvenatten*
* 2007 – *Paktens voktere*
* 2009 – *Lucifers evangelium*
* 2016 – *Djevelmasken*

Prisar og utmerkingar
---------------------

* 2009 – Rivertonprisen for *Lucifers evangelium*
* 2013 – ARKs barnebokpris for *Katakombens hemmelighet*
* 2016 – Riksmålsforbundets litteraturpris for *Djevelmasken*

Kjelder
-------

1. ↑  «Litteraturprisen / Prisvinnere». Riksmålsforbundet. Henta 8. september 2017.

* Heimeside
* Forfattarside hjå Aschehoug Arkivert 2005-04-01 ved Wayback Machine..
* SAMBOK: søk på Egeland, Tom.
* Denne artikkelen byggjer på artikkelen «Tom Egeland» henta frå Bokmålswikipedia 4. juli 2005 og 11. november 2006.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Valdis Dombrovskis** (fødd 5. august 1971) er ein latvisk politikar og statsminister i Latvia frå 12. mars 2009 til 22. januar 2014. Han er medlem i det konservative partiet Vienotība (*Eining*).

Dombrovskis vart fødd i Riga i det dåverande Sovjetunionen. Han studerte ved fakultetet for fysikk og matematikk ved Universitetet i Latvia i Riga. Han tok bachelorgrad i økonomi for ingeniørar ved Riga teknologiske universitet i 1995 og mastergrad i fysikk frå Universitetet i Latvia i 1996. 1995-1996 var han laborant ved fysisk institutt ved Universitetet i Mainz i Tyskland, ved Universitetet i Riga i 1997 og som forskingsassistent ved fakultetet for elektronikk ved Universitetet i Maryland i USA i 1998. 1998-2002 jobba han i den latviske nasjonalbanken som sjeføkonom.

Dombrovskis har vore styremedlem i partiet *Ny æra* sidan 2002. Han har vore parlamentsmedlem i Latvia sidan 2002 og medlem av Europaparlamentet sidan Latvia vart med i EU i 2004. 2002-2004 var han finansminister i Latvia.

Etter at Ivars Godmanis søkte avskjed som statsminister 26. februar 2009 grunna handteringa av den internasjonale finanskrisa, fekk Dombrovskis i oppdrag å skipa ny regjering i Latvia. Regjeringa vart godkjent av parlamentet 12. mars og er ein brei sentrum-høgre-koalisjon av fem parti, inkludert dei tre største partia ved parlamentsvalet, i 2006. Dombrovskis sitt parti er det tredje største av dei. Som 37-åring vart Dombrovskis den yngste statsministeren i Europa då han overtok stillinga.

Dombrovskis uttalte då han vart statsminister, at den viktigaste oppgåva som venta han var å kutta i budsjettet. Han åtvara om at Latvia var på randen av konkurs, og at det måtte gjerast budsjettkutt på over 700 millionar lat (1 milliard US-dollar).

Kjelder
-------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* Munzinger (iba)

 |
**Valderøytunnelen** er ein undersjøisk tunnel på riksveg 658 i Ålesund og Giske kommunar i Møre og Romsdal. Tunnelen går under Valderhaugfjorden mellom Hovset på Ellingsøya og Ytreland på Valderøya. Tunnelen er 4222 meter lang, den når 137 meter under havet, og største stigning er 8,5 %. Valderøytunnelen blei opna i 1987. Saman med Ellingsøytunnelen gav den ferjefritt vegsamband mellom Ålesund og Valderøya i Giske kommune, og dermed også ferjefritt samband til Ålesund lufthamn, Vigra på Vigra.

Tunnelen var ein bomveg, bomstasjonen stod på Kverve på Ellingsøya. Bomperioden skulle opphavleg vare i 15 år, men på grunn av økonomiske problem hos tunnelselskapet, vart bompengeperioden forlenga til 22 år. Bompengeperioden opphøyrde i november 2009, og det er no gratis å bruke tunnelen.

Det er ikkje tillate for fotgjengarar og syklistar å ferdast i Valderøytunnelen.

Sjå også
--------

* Ellingsøytunnelen
* Giskebrua
* Alnestunnelen
* Vegtunnelar i Noreg
* Undersjøiske vegtunnelar i Noreg

Bakgrunnsstoff
--------------

* The World's Longest Tunnel Page

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
Tittelbladet i det siste bandet i serien *Lauvduskar*. Denne boka er frå 1887, den fyrste i serien kom allereie i 1867, året før Samlaget vart offisielt skipa. Det fyrste av småstykka i det sjette bandet heiter «Sidste kvelden, elder: Gunnbjørg på Haugen.» og er underskrive I. A. (for Ivar Aasen). Forlaget skreiv seg her «Det norske Samlags Forlag».
**Det Norske Samlaget** er eit norsk forlag som vart skipa den 24. mars 1868. Føremålet var å gje ut bøker på landsmål. Ein av stiftarane og fyrste formann var Hagbard Emanuel Berner, han var formann fram til 1877. 

Det Norske Samlaget er no delt i to organisasjonar, litteraturselskapet og forlaget. «Litteraturselskapet Det Norske Samlaget» er ein kulturpolitisk interesseorganisajon som skal leggje tilhøva til rette for nynorsk bokutgjeving, og har også ansvaret for fleire legat og prisutdelingar som til dømes Melsom-prisen og *Emma og Elias Blix' legat*. «Forlaget Det Norske Samlaget» er frå 1978 skilt ut som sjølveigande forretningsdrivande stifting. Forlaget gjev ut tidskriftet Syn og Segn, bokverk, historiske, biografiske og skjønnlitterære verk, barne- og ungdomsbøker, ordbøker, vitskaplege og populærvitskaplege bøker på nynorsk. Forlaget gjev ut om lag 200 titlar i året, både på papir og digitalt. Edmund Austigard er forlagsdirektør og Håkon Kolmannskog er forlagssjef.

Sjå au
------

* Blåmann Barnebokklubb

Kjelder
-------

* Om Samlaget Arkivert 2014-07-02 ved Wayback Machine. samlaget.no

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettsidene til Det Norske Samlaget

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* NKC
* MusicBrainz (label)

 |
Koordinatar: 60°58′52″N 9°13′50″E﻿

Valdres Folkemuseum Foto: John Erling Blad, 2010

**Valdres Folkemuseum** er eit museum, stifta i 1901, som ligg på Storøya utanfor Fagernes i Nord-Aurdal kommune i Innlandet. Museet ligg på ein liten bergrygg som stikk ut i Strandefjorden. Nær inngangen ligg det større gardsbygningar frå dei forskjellige Valdreskommunane. Lengre inn på området har museet bygd opp eit fullstendig gardstun, ein husmannsplass og eit stølsområde. 

Hovistabburet
Handeloftet
Rognebygningen
Museet har 95 hus og anlegg, rundt 20 000 gjenstandar, og er det fjerde største friluftsmuseet i Noreg.

Alle gjenstandar i museet er originalgjenstander og har vorte samla frå garder og stader i området. 

Saman med Bagn Bygdesamling og Bautahaugen Samlinger vart museet i 2006 ein del av Valdresmusea.
Fra 2008 driftar Valdresmusea også Norsk institutt for bunad og folkedrakt. Instituttet har administrasjon og dokumentajonssenter i kjellaren på Valdres Folkemuseum, og bunadutstillinga finst i museet sine utstillingslokale.

Historie
--------

Den dåverande skolestyraren ved Oppland jordbruksskole på Storhove, Nils K. Ødegård, var den som først lanserte tanken om eit eige museum i Valdres. Etter at han kom med forslaget i avisa «Samhold» 17. desember 1900, vart det kalla inn til møte på Fagernes 10. mars 1901. Der vart det vedteke å arbeide for å få til eit museum, og det vart valt ein frå kvart av dei seks herreda til å forestå saken.

For å få inn kapital til stiftinga av museet vart det sendt ut lister der interessentar kunne melde seg på, men då styret kom saman 6. april var det komme inn lite midlar. Det vart vedteke å gjennomføre ein ny runde med trykte innsamlingslister, men styret såg svart på moglegheitene til å få til eit museum.

Ola E. Bøe starta på eiga hand å kjøpe inn gjenstandar til museet, og saman med Knut O. Alfstad som var formann i styret hadde dei snart kjøpt inn fleire hundre gjenstandar. Ei større samling vart kjøpt av kjøpmann og antikvitetshandlar Jon Hoel som heldt til på Vangsnes i Vang. Ei anna større samling kom frå Louise Bang som heldt til på Bagn i Sør-Aurdal. Etter nokon år kjøpte dei deretter Handeloftet 1906. I 1909 var samlinga komme opp i 600 enkeltgjenstandar.

Litteratur
----------

* *Valdres folkemuseum*, Valdres trykkeri, Fagernes, 1962

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Valdres Folkemuseum**

* Offisiell nettstad Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.
* Museene i Valdres Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.
* Kulturnett om Valdres Folkemuseum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN

 |
Tekopp med skål
Tebolle utan hank.
Ein **tekopp** er ein liten kopp med eller utan hank. Ved hjelp av tommelen og ein eller to fingre kan ein halde i hanken og løfte koppen utan å brenne fingrane når ein held i koppen. Ein tekopp er typisk laga av eit kjeramisk material som t.d. porselen. Tekoppar er til vanleg breiare og lågare enn kaffikoppar, men treng ikkje alltid vere det. 

Tekoppar kjem vanlegvis i sett med ein kopp og ei tilhøyrande skål. Desse kan i sin tur vere ein del av eit teservice som kan bestå av ei tekanne, fløytemugge, sukkerkopp og slop bowl i tillegg til minst seks par koppar. 

Kopper som normalt ikkje har tilhøyrande skål, kallast ofte krus.

Nokre samlarar får tak i talrike one-of-a-kind koppar med tilhøyrande skål. Finare tekoppar er typisk laga av fint kvitt translucent porselen og kan vere dekorerte med blomstermønster. Koppar kan vere til minne om ein plass, person eller hending.
Desse kan òg samle på teskjeier som kan vere i sølv og med ein eventuell dekor av emalje som er langt på skaftet med liknande tema.

Dei første små koppane som var spesielt laga for å drikke den nye drikken te i Europa var eksportert frå den japanske hamna Imari.
**Tebollane** i det fjerne Austen hadde ikkje hankar. Dei første europeiske etterlikningane, laga ved Meissen, var òg utan hank.

Kinesiske tekoppar er veldig små, normalt tar dei ikkje meir enn 30ml væske. Dei er designa for å bli nytta saman med Yixing tekanner eller Gaiwan.

Sjå òg
------

* Mugge
* Krus
* Skål

Referensar
----------

1. ↑  *www.yixing.co.uk*, arkivert frå originalen 3. november 2018, henta 3. november 2010
Griff funne i Saqqara (òg skrive Sakkara) i Egypt, no i nasjonalmuseet i Alexandria.
**Griff** er eit fabeldyr med løvekropp og ørnehals, ørnevenger og ørnehovud.

Variantar av dette fabeldyret er kjende frå særs gamal tid som bilete og skulptur i fleire kulturar, mellom anna frå slutten av sjette tusenåret før Kristus i oldtidsriket Elam (i det som no er Sørvest-Iran), frå om lag tredje tusenåret før Kristus i Egypt, frå den greske og romerske antikken, og frå europeisk mellomalder.

Ein griff på eit sveitsisk biletteppe frå femtande hundreåret.
Til liks med mange andre fabeldyr frå gamal tid, vart griffen rekna for verkeleg å eksistere. Han spela ofte ei rolle i mytologien, og kunne verte assosiert med guddomar og heltar, knytt til dødsriket som til dømes det dyret som førte dei døde dit, eller som vaktar dødsriket osb. I den kristne kunsten og litteraturen fekk han tidleg ein plass.

Griff i Harry Potter-serien
---------------------------

I Harry Potter-serien er Griffen eit dyr som stammar frå Hellas som ofte blir brukt til å vakte trollmannsgull. Den har fått MD-klasse XXXX, et rått kjøt og er ville av natur. Nokre få trollmenn har greidd å vinne venskap med den.

Sjå òg
------

* Kimære, gresk mytisk vesen, ofte ei løve med eit geitehovud på ryggen
* Pegasus, ein kvit, venga hingst i gresk mytologi
* Sfinks, mytisk vesen med menneskehovud og løvekropp

Kjelder
-------

* *Fabeldyr og hvor de er å finne*
**Valdres vidaregåande skule** er ein offentleg vidaregåande skule som ligg på Leira i Nord-Aurdal kommune i Innlandet fylke. Skulen dekkjer vidaregåande utdanning i Valdres, har om lag 460 elevar og tilbyr eit relativt breitt utval studieretningar. Sidan avstandane i Valdres er store, bur mange av elevane på internat nært skulen.

Valdres vidaregåande skule hadde fram til 2001 to avdelingar, ei på Leira og ei i Fagernes. Etter at kommunen investerte i ein ny skulebygning på Leira, vart alle avdelingane samla på Leira.

Skulen driv òg *Ung i Valdres* som tilrettelegg for kultur- og fritidsaktivitetar.

Studietilbod
------------

* Studiespesialisering
* Design og handverk
* Idrettsfag
* Bygg- og anleggsteknikk
* Restaurant- og matfag
* Elektrofag
* Helse og oppvekst
* Teknikk og industriell produksjon

Kjelder
-------

1. ↑  «Om Valdres vgs - Valdres vidaregåande skule», *www.valdres.vgs.no*, henta 2. november 2022

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

Koordinatar: 60°58′15″N 9°18′16.5″E﻿
| Amon-Re  med hieroglyfar |
| --- |
|  |

| Amon  med hieroglyfar |
| --- |
|  |

Relieff av Amon i Karnak.
**Amon** (gammalegyptisk for 'løynd') er ein egyptisk gud. Han var ein lokal guddom i Theben og etterkvart vernegud for byen under det gamle kongeriket, men blei ein hovudgud i heile Egypt under det nye. Under det midtre riket blei han identifisert med solguden Ra og også kalla **Amon-Ra**.

Kjenneteikna til guden er ei høg krone av to fjører og eit was-septer (lang, tynn stav med kløyvd ende). Han var rekna som vind- eller stormgud og seinare som solgud. Som egyptisk hovudgud blei han også rekna som skaparen, oppretthaldaren og vernaren av verda.

Maken til Amon er til ulike tider kalla Amonet (ei hokjønnsform av namnet hans), Wosret og Mut. Sistnmende danna saman med måneguden Khonsu og Amon ein heilag familie for Theben.

Eit av dei viktigaste templa vigd Amon låg i Karnak ved Theben.

Amon blei også dyrka i antikke Hellas og Romarriket som Zevs Ammon og Jupiter Ammon.

Kjelder
-------


* «Amon» (02.02.2013) i *Store norske leksikon*.

---

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Amun» frå Wikipedia på engelsk, den 17. februar 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Amon**

* «Amon» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Tekniske og almenne fag (TAF)** er eit vidaregåande skuletilbod der elevane får både spesiell studiekompetanse og eit fagbrev på 4 år. Opplæringa på TAF skjer i samarbeid mellom den vidaregåande skulen og lokalt næringsliv. TAF vart oppretta i samband med Reform 94. 

Den teoretiske opplæringa går føre seg ved ein av skulane som tilbyr TAF-programemt. Den praktiske opplæringa skjer ved ei av verksemdene skulen samarbeider med. 

Elevane vert rekrutterte direkte frå 10. klasse i ungdomsskulen, i samband med opptaket til vidaregåande skule. Dei inngår avtale med ei bedrift om å fullføre løpet fram til fagbrev og studiekompetanse. Dei fyrste to åra får elevane løn for arbeidstida. Dei to siste åra får lærlingane løn heile veka, også når dei er på skulen. Løna som vert utbetalt, tilsvarer løna til ein lærling. Om elevane ynskjer det, kan dei etter to år gå ut av TAF-programmet og gå inn på ein vanleg lærekontrakt.

Føremålet med TAF er å rekruttere «skuleflinke» ungdomar inn i industrien og helsesektoren. Utdanninga er særleg retta mot ungdom som vil verta ingeniørar eller sivilingeniør. Helse-og sosiallina dekkjer krava for å studera medisin.

Knarvik vidaregåande skule var den første skulen der TAF vart prøvd ut. Det skjedde i 1992, i studieretninga mekaniske fag. Seinare har fleire andre skular tilbydd TAF.

For å vera kvalifisert til å søkja på TAF, må ein ha karakteren 4 eller høgare i matematikk og naturfag frå ungdomsskulen.

Bakgrunnsstoff
--------------

*
|  |
| --- |
| **Smekkemaurfugl** |
| SmekkemaurfuglSmekkemaurfugl |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Smekkemaurfugl Utbreiinga av Smekkemaurfugl |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Maurfuglar Thamnophilidae |
| **Slekt:** | Fugleslekta Myrmeciza *Myrmeciza* |
| **Art:** | **Smekkemaurfugl** *M. longipes* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Myrmeciza longipes***Swainson, 1825 |

**Smekkemaurfugl**, *Myrmeciza longipes*, er ein mellomstor maurfugl i den biologiske familien Thamnophilidae. Han er ein fugl som lever i den neotropiske regionen frå Panama i nord til det nordlege Brasil og øya Trinidad. 

Dette ein fugl med preferanse for tett, tørr til fuktig underskog opp til 1300 moh. i Venezuela. Dei legg to eller tre egg i reir i eit tre, begge kjønna rugar.

Smekkemaurfugl er vanlegvis 15 cm lang og veg 26 gram. Dei har raudbrun overside og kvitaktig underside med kanel-gulbrun skyggelegging på flankane og nedre buk. Dei har ein lang grå *supercilium*, stripe over auge som går ned til skuldra. Dei rosa beina er lange og sterke, det reflekterer det bakkenære i livsstilen til denne arten.

Hannen har ein svart andlet, hals og øvre bryst. Hoa har ei mørkare krone, grå kinna flekker og små mørke flekker på vengene, og manglar svart på strupe og bryst som hos hannfuglen. Den nordlege underarten *M. l.griseopectus* har svarte flekker på vengene og grå sentral undersida hos begge kjønn.

Smekkemaurfugl er ein insetetar som lever av maurar og andre leddyr på eller nær bakken, iblant følgjer dei kolonnar av vandremaurar. Songen er lys, avtakande *jir-jir-jir-jir-jir-jir-jir-jir-jir-jir-jir-jir*, som endar med nokre få *tju*-tonar.

Kjelder
-------

* *Første utgåva av artikkelen byggjer på «White-bellied Antbird» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juli 2011*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar, bilete og lydopptak av smekkemaurfugl hos Internet Bird Collection
* BirdLife International (2014) Species factsheet: *Myrmeciza longipes*. Henta frå  den 24. august 2014.
██  Domsokn i Oppland. Valdres tingrett er markert med lilla.
**Valdres tingrett** er ein førsteinstansdomstol under Eidsivating lagdømme, og ligg på Fagernes i Oppland fylke. Domssoknet er identisk med distriktet Valdres, det vil seie kommunane Etnedal, Nord-Aurdal, Sør-Aurdal, Vang, Vestre Slidre og Øystre Slidre. Domstolen består av sorenskrivar Pål Prestesæter og éin dommarfullmektig.

Historikk
---------

**Valdres heradsrett** blei skipa i 1786 ved deling av *Hadeland, Land og Valdres* heradsrett. Domstolen heldt til i Aurdal fram til 1979, då den flytta til rådhuset på Fagernes. I 2002 blei nemninga endra til **Valdres tingrett**.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Valdres tingrett

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Valdres tingrett» frå Wikipedia på bokmål, den 7. desember 2012.*

1. ↑  Arkivverket

| * v
* d
* e
Tingrettar i Eidsivating lagdømme |
| --- |
| Riksvåpenet | Gjøvik | Glåmdal | Hedmarken | Nedre Romerike | Nord-Gudbrandsdal | Nord-Østerdal | Sør-Gudbrandsdal | Sør-Østerdal | Valdres | Øvre Romerike | Riksvåpenet |
Ein **teknisk atmosfære** (symbol: at) er ei trykkeining som er lik 1 kilopond per kvadratcentimeter eller 980,665 hPa eller om lag 0,96784 *standardatmosfære*. Eininga er ikkje ei SI-eining. 

Symbolet «at» kan stundom forvekslast med symbolet for katal («kat»), SI-eininga for katalytisk aktivitet. Ein kiloteknisk atmosfære vil få symbolet «kat», og vil dermed vere heilt likt symbolet for katal. 


**Trykkeiningar**|   | Pascal(Pa) | Bar(bar) | Teknisk atmosfære(at) | Atmosfære(atm) | Torr(mmHg) | Trykk i pund per kvadrattomme(psi) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 Pa | ≡ 1 N/m² | 10−5 | 10,197×10−6 | 9,8692×10−6 | 7,5006×10−3 | 145,04×10−6 |
| 1 bar | 100 000 | ≡ 106 dyn/cm² | 1,0197 | 0,98692 | 750,06 | 14,504 |
| 1 at | 98 066,5 | 0,980665 | ≡ 1 kgp/cm² | 0,96784 | 735,56 | 14,223 |
| 1 atm | 101 325 | 1.01325 | 1.0332 | ≡ 1 atm | 760 | 14.696 |
| 1 torr | 133.322 | 1.3332×10−3 | 1.3595×10−3 | 1.3158×10−3 | ≡ 1 mmHg | 19.337×10−3 |
| 1 psi | 6 894.76 | 68.948×10−3 | 70.307×10−3 | 68.046×10−3 | 51.715 | ≡ 1 lbf/in² |

**Døme:** 1 Pa = 1 N/m²  = 10−5 bar  = 10,197×10−6 ved  = 9,8692×10−6 atm osv.  

**Merk:** mmHg er ei forkorting for millimeter kvikksølv, og kalla torr.
**Kleberstein**, **steatitt**, **spekkstein**, **såpestein** eller **esje** er ein metamorf bergart som hovudsakleg er bygd opp av mineralet talk med varierande mengd kloritt og amfibol. Kleberstein er ein mjuk bergart, og kan derfor lett skjærast i med kniv.
En annan viktig eigenskap ved kleberstein er at den toler varme særs godt og den er derfor godt eigna til bruk i omnar o.l.
Kleberstein er ein lettformeleg bergart som har vore mykje brukt til å laga kar og andre bruksting.

Den reinaste sorten kleberstein er danna frå serpentin, dei meir ureine sortene er danna av gabbroide bergarter.

Fargen på kleberstein er grønkvit til mørkegrøn ofte med rustfarga felt.

Ein finn kleberstein i alle norske fylke bortsett frå Vestfold og Vest-Agder.

Klebersteinskar frå Nishapur i Iran (800-900-talet)

Ordsoge
-------

Bergarten har hatt mange ulike namn. Eitt gammalt namn er *grjotstein*, der forstavinga er frå norrønt og ganske enkelt tyder stein. Dette ordet var særleg brukt om nyttestein som ein hogde ut og brukte, og har gjeve oss moderne ord som gryte og graut. Eit nyare ord for steintypen er *grautstein*, og fleire stader i Noreg der ein har henta ut slik stein har namn som Grøt eller liknande. Klebersteinen kan òg kallast *feittstein* eller *veikstein*.

Dei mange namna på steinen viser til dei særskilde eigenskapane hans. Nokre av dei viser til korleis overflata til bergarten kjennest når ein tar på han, nemleg «feittete», «glatt» eller «såpete». Dette er fordi det viktigaste mineralet i kleberstein er talk. Dette er eit svært mjukt mineral som gjer at kleberstein lett kan skjærast i med kniv. Steinsorten kan òg stå imot sterk varme, og er derfor godt eigna til bruk i omnar og liknande.

Bruk
----

Utskoren klebersteinsportal ved Mariakyrkja i Bergen.
I førmoderne tid brukte ein kleberstein til mange ulike former for nytteting. I jernalderen, mellomalderen og fram til 1800-talet brukte ein steinen hyppig i tilverking av kokekar, spinnehjul og ulike former for lodd og vekter. Andre viktige bruksområde har vore som byggemateriale i mange av dei norske steinkyrkjene. Mellom anna er Nidarosdomen bygd i kleberstein. På 1900-talet har ein særleg brukt kleberstein som materiale i peisar, omnar og gravsteinar.

Mange stader er det spor etter førmoderne uttak av kleberstein i bergveggane. Særleg i Gudbrandsdalen og på Vestlandet og Romerike er det blitt tatt ut kleberstein i store mengder. Kjende brot er mellom anna Brennepåsen og Piggåsen i kommunane Sørum og Fet. I dag tek ein ut kleberstein to stader i Noreg; Målselv i Indre Troms og Otta i Gudbrandsdalen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kleberstein**
**Fugløya** er ei øy som ligg i Bolgsvaet mellom Freiøya og Nordlandet i Kristiansund kommune. Arealet er på 220 daa.

Freding og kulturminne
----------------------

Fugløya var planlagt innlemma i ei utbygging av industriområdet på Husøya i tidlegare Frei kommune. Øya vart, etter ein folkeaksjon i kommunen, kåra til kulturminne for kommunen i kulturminneåret 1997 og vart samstundes freda.. 

Formannskapet i Frei kommune prøvde å sette resultatet av avstemminga til side, og vedtok i staden å kåre Rastarkalv til kommunen sitt kulturminne. Dette vedtaket vart overprøvd av sekretariatet i kulturminnestafetten, som slo fast at det var kommunen sine innbyggjarar som skulle avgjere .. Øya vart òg vald til kulturminne for Møre og Romsdal fylke.

Busetnad
--------

Øyen er i dag ikkje busett, men i mange år budde brørne Frank og Roald Thoresen på øya og dreiv med tradisjonelt fiske. Eit portrettprogram med brørne har vore sendt på TV Nordmøre.

Fugleliv
--------

Fugløya var rekna som den viktigaste hekkeplassen for sjøfugl i Frei, og i 1998 hekka mellom 150 og 200 fiskemåsepar her saman med 20-30 par rødnebbterner.

Kjelder
-------

1. ↑  «Kulturminnestafetten - Folkets kulturminner - en presentasjon av 429 valgte kulturminner». riksantikvaren.no. Henta 20. mars 2007.
2. ↑  «Nekter å underskrive kulturminnedokument». Radio 1 Index Nordvest. 24. juli 1997. Henta 20. mars 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fugløya bør vernes Leder i lokalavisa Tidens Krav 03.03.2006
* Verneplan for hekkende sjøfugl Arkivert 2008-12-01 ved Wayback Machine. Fylkets tilrådning som er oversendt Direktoratet for naturforvaltning

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Gud Fader, olje på kanvas tilskrive Giovanni Battista Cima.
**Faderen**, eller **Gud Fader**, er i dei dominerande retningane innanfor kristen teologi nemninga på ein av medlemmene av den heilage treeininga. For alle kristne er det eit namn på Gud. 

Gud som far måla av Fra Bartolomeo i 1509.
Idéen om Gud som far har ei særskild stilling i kristendommen. I tillegg til å vera den som skapte verda og alle menneskja, er han òg far til Jesus Kristus, som sjølv ofte omtalte han som *far*. I Evangeliet etter Matteus 11:27 seier Jesus: «Ingen kjenner Sonen, utan Faderen, og ingen kjenner Faderen, utan Sonen og dei som Sonen vil openberra det for.» I dei dominerande retningane innan kristendommen blir dette tolka som at farskapen er ein del av Guds natur. Farstilhøvet blei styrkt gjennom bøna Jesus lærte disiplane, *Fader vår*, der ein vender seg til Gud først og fremst som ein farsskikkelse. 

Uttrykket «Gud Fader» eller berre «Fader» har vore tabuord i Noreg og blir derfor mykje brukte innan norsk banning.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gud Fader» frå Wikipedia på bokmål, den 13. november 2005.*

* Matteus' evangelium 11

| * v
* d
* e
Gud i kristendomen |
| --- |
| JHVH • Treeininga • Gud Fader • Sonen • Jesus • Kristus • Den heilage ande • Kristologi |
| Guatemala by |
| --- |
| Bygningar i Guatemala byBygningar i Guatemala by Bygningar i Guatemala by |
| Styresmakter |
| Land | Guatemala |
| Geografi |
| Koordinatar | 14°36′48″N 90°32′7″W﻿Koordinatar: 14°36′48″N 90°32′7″W﻿ |
| Plassering |
| 

Guatemala by is located in

 |

**Guatemala by** (spansk *Ciudad de Guatemala*) er hovudstaden i Guatemala. Med eit innbyggjartal på 942 300 i kjernen og om lag 2 millionar med kringliggjande område inkluderte, er han den største byen i Mellom-Amerika. Byen ligg på ei grøderik høgsletta 1490 meter over havnivået, mellom vulkanane Fuego, Agua og Pacaya.

Guatemala by vart grunnlagd i 1776 og vart den tredje hovudstaden i landet etter Ciudad Vieja og Antigua. Byen har fleire universitet - det eldste frå 1676.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Guatemala by**

Kjelder
-------

* 

* «Guatemala\_by» av redaksjonen i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
Klavikord bygd av Paul Maurici i 2001 etter Joh. Albrecht Haas.}
Eit **klavikord** er eit tangentinstrument som kling ved at metallstiftar oppå enden av tastane blir pressa mot strengene.

Opphav
------

Namnet *klavikord* kjem frå det latinske omgrepet *clavis* som tyder 'tast' og det greske ordet for streng, som er *chorde*. Instrumentet har eksistert i alle fall så tidleg som frå først på 1400-talet, og det var i normal bruk til inn på 1800-talet. Fram til midten av 1600-talet vart det bruka i heile Europa, gjennom 1700-talet var det vanlegast i Tyskland, og det fekk ei oppblomstring og stor utbreiing i Sverige i den siste 100-års perioden til det gjekk heilt or bruk. I Noreg var klavikordet utbreidd i byane og på større gardar. Det finst eit 20–30 tals instrument bevart frå perioden, mellom anna på Ringve Museum i Trondheim.

Klavikordet er hovudsakleg eit heimeinstrument, og på grunn av det låge lydnivået er det eit instrument som typisk har vorte bruka i mindre rom. Den spesielle spelemåten vart rekna som det beste utgangspunktet for å nærme seg dei andre tangentinstrumenta. Særleg organistar bruka ofte klavikordet som øvingsinstrument, og for denne bruken vart det òg bygd *tomanuals* klavikord. I realiteten var dette to separate klavikord der det eine kunne skyvast inn og ut som ei skuffe i det andre. Nokre klavikord hadde pedalsett i tillegg.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Klavikord» frå Wikipedia på bokmål, den 24. desember 2006.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilde av klavikord:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Fuglenes** er ein bydel i Hammerfest. Han er ein av dei 34 stadene som er tekne med i verdsarv-kulturminnet Struvemeridianen. Det var her Friedrich Georg Wilhelm von Struve sine oppmålingar vart avslutta i 1852.

Meridianstøtta
--------------

Meridianstøtta
I 1854 vart *Meridianstøtta* reist, som eit minnemerke over oppmålinga. Støtta har ein fot i granittstein, ein pilar i bronse og ovanpå den ein rund klote av kopar, som skal minna om jorda. På minnesmerket står det:

*«Det nordligste endepunkt av en meridianbue på 25 ° 20' fra det nordlige ocean til Donaufloden – gjennom Norge, Sverige og Russland. Etter foranstaltning av HM Oscar I og keiserne Alexander I og Nicolaus I ved uavbrutt geometrer. Bredde 70° 40' 11,3`` ».*
I 1945, under andre verdskrigen, vart minnesmerket sendt til Trondheim for å unngå øydelegging.

Nokre år etter krigen vart støtta attreist på plassen sin, det var den 17. mai 1949. I dag er det norske meridianmonumentet eit symbol for Hammerfest, som lenge var den nordlegaste byen i Noreg. 

Ein liknande pilar står ved den andre enden av meridianbogen, ved punktet Stara Nekrasivka i Ukraina.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hammerfest Turist AS Arkivert 2007-10-07 ved Wayback Machine.
* Fuglenes Fyr Arkivert 2006-05-16 ved Wayback Machine.
* Hammerfest Historia - Meridianstøtta Arkivert 2007-09-30 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Olof Celsius d.e.** (19. juli 1670–24. juni 1756) var ein svensk botanikar, språkforskar, runeforskar og prest. Han var den første bryologen, moseforskaren, i Sverige.

Familie
-------

Olof Celsius var son til naturvitskapsmannen og språkforskaren Magnus Nicolai Celsius og Sara Edmundi Figrelia, og bror til astronomen Nils Celsius, far til Anders Celsius, som også var astronom. Olof Celsius var gift med Margareta Insulander og far til Olof Celsius d.y. og Magnus von Celse.

Liv og virke
------------

Celsius studerte ved Uppsala universitet, men studiane blei avbrotne av pengemangel. Han fullførte takka vere hjelp frå kong Karl XI. Etter studiane drog han utanlands og nådde Italia.

Celsius var professor i gresk ved Uppsala universitet frå 1703, professor i orientalske språk same stad frå 1715, professor i teologi frå 1727 og domprost frå 1736. Han var rektor ved Uppsala universitet i fleire periodar, første gong i 1711. 

I 1739 blei Celsius vald inn i det nyskipa Kungliga Vetenskapsakademien saman med brorsonen Anders Celsius. Han var også ein leiande person innan det lærde samfunet *Bokvettsgillet*, som seinare blei til Uppsala Vetenskapssocietet.

Dei arbeida som gjorde Celsius kjend i Europa var eit verk i to delar over vekstar i Bibelen (1745-1747), og utgjevinga av faren si tolking av hälsingerunene. Hans fremste innsatsar var å samle mosar og slik vere ei inspirasjonskjelde for Carl von Linné, vidare å datere dei fleste runesteinane i Sverige, og å ha forsøkt motarbeide den oppblomstrande gøtisismen som Olof Rudbeck d.e. hadde lagt grunnlag for. Kritikken mot Rudbeck var tufta på alderen og opphavet til runene.

Verkliste
---------

* *Oreades Helsingicæ* (1710)
* *Monumenta quædam sveo-gothica suis temporibus reddita* (1726-33)
* *Flora Uplandica* (1730)
* *Hierobotanicon sive de plantis sacræ scripturæ* (1745-1747), samt utgivandet av faderns tolkning av
* *De runis Helsingicis observationes quædam* (posthum utgjeving, 1771)

Kjelder
-------

* Olof Celsius ved linnaeus.nrm.se

* *Denne artikkelen bygger på «Olof Celsius d.e.» frå Wikipedia på svensk, den 20. oktober 2011.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:* 
		- *Svensk uppslagsbok*. Lund 1930.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Celsius Flora Uplandica Arkivert 2007-10-12 ved Wayback Machine. ved nrm.se

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* NKC

 |
Skjersjøelva i 1904
**Skjersjøelva**, som òg vert kalla *Skjærsjøelva*, er den 2,8 kilometer lange elva sørover frå Skjersjøen i Nordmarka i Oslo ned til Maridalsvannet i Oslo. I heile lengda ligg elva innanfor Maridalen landskapsvernområde, og er dessutan omfatta av dei drikkevassrestriksjonane som gjeld for Maridalsvannet og Skjersjøen, mellom anna forbodet mot fisking og bading.

På vestsida av elva kan ein framleis sjå store steinmurar etter Kamphaugsaga, ei oppgangssag som vart bygd på 1600-talet. På austsida går det ei nedgrave røyrgate frå Skjersjøen til Hammeren kraftstasjon attmed elva nede ved Maridalsvannet. Dette kraftverket vart sett i drift i året 1900, og er det fyrste kommunale vasskraftverket som leverte straum til Oslo by, og det eldste i Noreg som framleis er i drift. Der kraftverket ligg, låg det i tida mellom 1793 og 1872 ein vassdreven stongjarnhammar som truleg har gjeve namn til denne staden, Hammeren.

Tømmerfløytinga i elva
----------------------

I Skjærsjøelva har det vore tømmerfløyting fram til på 1960-talet. Elva var ei strekning av det vestre fløytingsvassdraget som byrja inne ved Pershusvannet, Sinnera og Fidlingen i Nordmarka. For å lette tømmerfløytinga i elva, vart det på 1890-talet bygd store murar av steinblokker lagsetter breidda på dei vanskelegaste stadene, og skåttbruer og skåveggar av tømmer i elva. Det var særleg oppsvinget i sagbruksverksemda sist på 1800-talet som fekk til det å verte lønsamt å byggje desse store fløytingsanlegga i elva, som imponerer den dag i dag, ikkje minst når ein tek omsyn til kva reiskap ein hadde å hjelpe seg med i dei tidene. Elva har fem fossar som alle er innebygd med store murar, og det har skjedd at tømmeret kom med så stor kraft under fløytinga at murane vart skada eller rivne ned. Dei innretningane i elva som er bygde av stein er framleis å sjå, medan dei av tømmer er rotna vekk for det meste, og finst berre her og der som nokre leivningar.

Mange av demningane i Nordmarka vart òg bygde om og modernisert ikring hundrårskiftet 1800-1900.

Kjelder
-------

* Maridalens Venner: Tømmerfløting i Skjærsjøelva
* Skiforeningens Markadatabase: Skjærsjøelva (med kart og fotografi)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
**Don** (òg kalla *Dun* på einskilde strekningar) er ei elv i South Yorkshire i England. Ho er ei sideelv til Ouse, og er 112 km lang.

Don har utspringet sitt i Penninane og renn mot aust gjennom Dondale, via byane Penistone, Sheffield, Rotherham, Mexborough, Conisbrough, Doncaster og Stainforth. Ho munna opphavleg ut i elva Trent, men vart på 1600-talet kanalisert og ført lengre nord, og munnar no ut i elva Ouse ved Goole i Yorkshire.

Dei viktigaste sideelvane til Don er Loxley, Rivelin, Sheaf, Rother og Dearne.

Den industrielle naturen til regionen har medført alvorlege forureiningsproblem for elva. Endå har desse problema minka dei seinaste åra, og det er rapportert fangst av laks i elva ved Doncaster.

Namnet Don er avleidd frå Danu (eller *Dôn*), ei keltisk morsgudinne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Don (elv i England)» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

Don ved Oughtibridge.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* BBC Things

 |