recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Finalen i UEFA-cupen fotball 2002** fann stad på Stadion Feijenoord i Rotterdam 8. mai 2002 framfor 51 117 tilskodarar. Oppgjeret stod mellom nederlandske Feyenoord frå Rotterdam og tyske Borussia Dortmund. Feyenoord vann kampen 3-2 og sikra dermed klubben sin andre pokal i UEFA-cupen, den fyrste kom i 1974.

### Kampen

Lagoppstillingane, Feyenoord i raudt/kvitt
Finalearena var bestemt våren 2001. På si heimebane tok Feyenoord føringa på straffespark i det 33. minutt ved Pierre van Hooijdonk, same mann dobla leiinga sju minuttar seinare. Allereie i det 2. minutt av den 2. omgangen reduserte Márcio Amoroso til 1-2 for Borussia. Berre tre minuttar etter kvitterte Feyenoords Jon Dahl Tomasson med skåring til 3-1. Det siste målet i kampen kom då Jan Koller i det 58. minutt reduserte til 2-3.

Dommaren heitte Vítor Melo Pereira og var frå Portugal.

### Laga

Vinnarane til **Feyenoord** var: Edwin Zoetebier, Christian Gyan, Kees van Wonderen, Patrick Paauwe, Tomasz Rząsa, Bonaventure Kalou, Paul Bosvelt (kaptein), Shinji Ono, Robin van Persie, Pierre van Hooijdonk, Jon Dahl Tomasson og innbytarane Leonardo Santiago, Johan Elmander, Ferry de Haan.

**Borussia Dortmund** mønstra: Jens Lehmann, Evanílson Ferreira, Christian Wörns, Jürgen Kohler, Dedé Santos, Lars Ricken, Stefan Reuter (kaptein), Tomáš Rosický, Ewerthon de Souza, Jan Koller, Márcio Amoroso, Otto Addo, Jörg Heinrich. Norske Jan Derek Sørensen sat ubrukt på reservebenken.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2002 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 11. september 2019.*
**UEFA-cupfinalen i fotball 1992** stod mellom nederlandske AFC Ajax frå Amsterdam og italienske Torino FC og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 29. april på Stadio delle Alpi i Torino framfor 65 377 tilskodar, returkampen den 13. mai på Olympisch stadion i Amsterdam såg 42 000 frå tribuneplass. Begge laga skåra to mål, Ajax vart kåra til vinnar med sine bortemål.

### Kampane

I Torino sende Wim Jonk gjestelaget i leiinga i det 17. minutt med eit langskot frå 30 meter. 20 minuttar ut i den andre omgangen utlikna brasilianaren Walter Casagrande frå femmeteren etter retur frå Ajax-målvakta. Åtte minuttar seinare skåra svensken Stefan Pettersson for Ajax på straffespark, før Casagrande i det 82. minutt utlikna på ny då han vart spelt fri og tuppa ballen til sides for målvakta frå 7-8 meters hald.

Kampen i Amsterdam enda mållaust. Dermed vann heimelaget Ajax UEFA-pokalen på regelen om bortemål.

### Laga

**Ajax**-laget bestod av Stanley Menzo, Danny Blind (kaptein), Frank de Boer, Wim Jonk, Sonny Silooy, Aron Winter, Michel Kreek, John van 't Schip, Stefan Pettersson, Dennis Bergkamp, Bryan Roy, Rob Alflen, John van Loen, Alfons Groenendijk og Marciano Vink. 

**Torino FC** stilte med Luca Marchegiani, Pasquale Bruno, Roberto Cravero (kaptein), Silvano Benedetti, Enrico Annoni, Roberto Mussi, Rafael Martín Vázquez, Gianluigi Lentini, Enzo Scifo, Walter Casagrande, Giorgio Venturin, Giorgio Breciani, Gianluca Sordo, Luca Fusi, Roberto Policano.

### Dommarar

Joe Worrall frå England var dommar i Torino, Zoran Petrović frå Jugoslavia i Amsterdam.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1992 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 18. oktober 2019.*
**UEFA-cupfinalen i fotball 1997** stod mellom tyske Schalke 04 frå Gelsenkirchen og italienske FC Inter frå Milano og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 7. mai på Parkstadion i Gelsenkichen med 56 824 på tribunane, returkampen vart avvikla 21. mai på San Siro i Milano framfor 81 675 tilskodarar. Finalen enda med 1-1 etter all ordinær tid var ute og vart avgjort med straffesparktevling. Her mislukkast to av tre Inter-eksekutørar, så då Marc Wilmots sette inn Schalke 04 si fjerde strake straffe, hamna pokalen i Tyskland.

### Kampane

Lagoppstillingane i Milano, Schalke 04 i kvitt
I Gelsenkirchen vann heimelaget 1-0 etter ei skåring frå Marc Wilmots i det 70. minutt.

Også i Milano stod det 1-0 til heimelaget ved full tid, 120 spelte minuttar, gjennom Iván Zamorano sin fulltreffar i det 84. minutt. I straffeskytinga var Schalke-spelarane sikre frå 11-meteren; etter tur plasserte Anderbrügge, Thon, Max og Wilmots ballen i mål bak Inter-målvakta og sikra tysk siger med 4-1 på straffene, totalt 5-2.

### Laga

Finalevinnarane til **Schalke 04** heitte Jens Lehmann, Yves Eigenrauch, Johan De Kock, Thomas Linke, Michael Büskens, Andreas Müller, Olaf Thon, Jiří Němec, Radoslav Látal, Marc Wilmots, Martin Max, Ingo Anderbrügge, Oliver Held. 

**Inter**-mannskapet bestod av Gianluca Pagliuca, Giuseppe Bergomi (kaptein), Massimo Paganin, Salvatore Fresi, Fabio Galante, Alessandro Pistone, Javier Zanetti, Ciriaco Sforza, Aron Winter, Maurizio Ganz, Iván Zamorano, Paul Ince, Youri Djorkaeff, Jocelyn Angloma, Nicola Berti.

### Dommarar

Marc Batta frå Frankrike var kampleiar i Gelsenkirchen, på San Siro i Milano var det José García-Aranda frå Spania.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1997 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 5. september 2019.*
**Utlendingsdirektoratet** (**UDI**) er eit norsk direktorat med kontor i Oslo. Direktoratet vart skipa i 1988 ved at Statens utlendingskontor og Statens flyktningssekretariat vart slegne saman, og ligg under Justis- og beredskapsdepartementet.

Direktoratet har ansvaret for førehavinga av søknader frå utlendingar om visum til Noreg, opphaldsløyve i landet, norsk statsborgarskap, reisedokument for utlendingar, krav frå flyktningar om få vern (asyl) i Noreg, og for drifta av asylmottak. Direktoratet avgjer dessutan søknader om assistert retur, som går ut på å gje økonomisk stønad til søkarar som må reise attende til heimlandet etter å ha fått avslag på søknad om asyl, og avgjer søknader om tilbakevending, som går ut på å gje økonomisk stønad til flyktningar som ynskjer å returnere til heimlandet. Direktoratet har òg som oppgåve å gjere vedtak om bortvising og utvising av folk som ikkje har rett til å kome inn eller vere i Noreg. 

Fram til 1. januar 2006 hadde Utlendingsdirektoratet ansvaret for integreringa av flyktningar i kommunane ikring i Noreg, men dette vart då lagt under Integrerings- og mangfoldsdirektoratet.

Kjelder
-------

1. ↑  Ny direktør i Utlendingsdirektoratet
2. ↑  Talet på tilsette i følge Norsk samfunnsvitenskapelig datatjenestes forvaltningsdatabase
3. ↑  *UDIs regionkontorer*, arkivert frå originalen 13. november 2013, henta 12. august 2017
4. ↑  *Forvaltningsdatabasen*, arkivert frå originalen 12. august 2017, henta 12. august 2017
5. ↑  udi.no assistert retur

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Regelverket for Utlendingsdirektoratet
*Denne artikkelen handlar om grenda Utne i Hardanger. For garden Utne i Østfold fylke, sjå Utne i Greåker.* 

**Utne** er ei grend i Ullensvang kommune i Hardanger. Utne ligg på nordenden av Folgefonnhalvøya, på sørsida av Utnefjorden, vest for innlaupet til Sørfjorden.

Riksveg 550 går om Utne til Odda og Jondal, og det er ferjesamband frå Utne til Kinsarvik og Kvanndal. Sommarstid går det snøggbåt mellom Norheimsund, Utne, Lofthus, Kinsarvik, Eidfjord og Ulvik. Det var eige postkontor på Utne til for nokre få år sidan, og no er det post i butikk. Utne har framleis eige postnummer, 5778 Utne.

På Utne ligg hovudavdelinga til Hardanger Folkemuseum.

Utne Hotel opna som gjestgjevargard i 1722 og er framleis i drift, hotellet og den tilhøyrande Tingstova og eit naust vart freda av Riksantikvaren sommaren 2006. 

I 2004 stod eit av dei største fruktlagra i Noreg ferdig i Sletthagen på Utne. Anlegget er eigd av Hardanger Fjordfrukt. Ullensvang herad driv lækjarkontor, barnehage, bibliotekfilial og alders- og sjukeheimen Utneheimen. 

Ungane frå Utne går no på Hauso skule etter at Vines skule vart lagd ned. Dei næraste vidaregåande skulane er i Odda, på Voss og i Øystese. 

I 1895 stod Utne kyrkje ferdig, tidlegare hadde utningane sokna til Kinsarvik kyrkje.

Biletgalleri
------------

* Utne, 1933
Foto:
Anders Beer Wilse / Norsk FolkemuseumUtne, 1933
Foto:
Anders Beer Wilse / Norsk Folkemuseum
* Utne Hotel, 2009 
Foto:
Jarle Vines Utne Hotel, 2009 
Foto:
Jarle Vines
* Utne sentrum, 2009 
Foto:
Sberla Utne sentrum, 2009 
Foto:
Sberla
* Utne kyrkje før 1960
Foto:
Nasjonalbiblioteket Utne kyrkje før 1960
Foto:
Nasjonalbiblioteket
* Utne sentrum før 1951 
Foto:
NasjonalbiblioteketUtne sentrum før 1951 
Foto:
Nasjonalbiblioteket

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Utne**

* Gamle fotografi frå Utne i Galleri NOR

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Utlendingslova** er lova om tilgangen utlendingar har til Noreg og opphaldet der. Lova vart lagt fram 24. juni 1988, trod i kraft frå 1. januar 1991 og erstatta då Framandlova av 1956. Utlendingslova av 1988 vart avløyst av ei ny utlendingslov frå 2008, i kraft frå 1. januar 2010.

Utlendingslova gjev rammer for innreisa til utlendingar inn i Noreg og opphaldet deira, me.a inneheld ho reglar om arbeidsløyve, opphaldsløyve og nekting eller opphøyr av tilgangen til å opphalda seg i Noreg, som bortvising og utvising av utlendingar.

Opphaldsløyve
-------------

Ein utlending som ikkje er nordisk borgar og ynskjer å opphalda seg i riket utover tre månader utan å ta arbeid, må ha opphaldsløyve. For å få samtykka opphaldsløyve vert det som hovudregel stilt me.a. krav om at underhald og bustad må vera sikra. Løyve for fyrste gong får ein til vanleg for eitt år, to eller tre år. Borgarar av EØS-land kan søkja om opphaldsløyve etter innreise, og har rett til opphaldsløyve når visse vilkår er dekkja , i fyrste omgang for fem år.

Asyl
----

Ein flyktning som er i riket eller på norsk grense har som hovudregel etter søknad rett til fristad (asyl). Unntak gjeld me.a. for flyktning som har hatt opphald i stat eller område der personen ikkje var forfylgt og heller ikkje hadde grunn til å frykte tilbakesending til heimlandet. Stadfesting av asyl gir utlendingen opphaldsløyve og etter søknad arbeidsløyve. I staden for å få samtykka asyl, får mange opphald på humanitært grunnlag.

Pass og visum
-------------

Kvar ein utlending som kjem til Noreg må ha pass eller anna legitimasjonsdokument dersom noko anna ikkje er bestemt. Den nordiske passfridomsavtala gir nordiske borgarar unntak frå dette kravet. Schengenavtala har skapt eit stort europeisk passfritt område, men det er passkontroll ved innreise til Schengenområdet. Ved passering av landegrenser i Schengenområdet er det formelt sett ikkje passkontroll, men ein må alltid ha gyldig identifikasjonsdokument. For mange vil dette i realiteten vera et pass.

Som hovudregel gjeld at utlendingar må ha visum for å få tilgang til riket, men det er unntak me.a. for borgarar av nordiske land og land som Noreg har avtale om visumfridom med.

Forvalting
----------

Den praktiske handhevinga av utlendingslova med forskrifter høyrer under Utlendingsdirektoratet, Utlendingsnemnda, politiet og utanriksstasjonane. Etter omorganisering i 2005 er Arbeids- og inkluderingsdepartementet ansvarleg fagdepartement. Vedtak treft av politiet eller utanriksstasjon kan ein påklaga til Utlendingsdirektoratet, mens ein kan påklaga vedtaket til dette organet til Utlendingsnemnda.

Kjelde
------

* «utlendingsloven» *Store Norske Leksikon*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Utlendingslova 1988 Lovdata
* Utlendingslova 2008 Lovdata
* Innst.O.nr. 42 (2007-2008) om utlendingsloven 2008, Stortinget.
Backstreet Boys i 2016
Den kinesiske gutegruppa Boy Story
**Gutegruppe** (engelsk *boyband*) er ei vokalgruppe knytt til popmusikk som typisk blir danna av unge gutar eller menn når dei er i tenåra eller tidleg i tjueåra. Dei har ofte ein ung kvinneleg fanskare, og framfører gjerne kjærleikssongar. Mange gutegrupper dansar i tillegg til å synga, og har ofte velkoreograferte opptredenar. Nokre slike grupper blir danna av seg sjølv, til dømes frå ei songgruppe knytt til ei kyrkje eller gospel. Mange andre blir danna av managerar eller plateselskap som held auditionar og vel ut passande medlemmer. Jentegruppe er ei tilsvarande nemning om vokalgrupper med berre kvinnelege medlemmer.

Gutegrupper har vore særleg populære på 1960-talet, med til dømes The Jackson 5 og The Osmonds, 1990-talet og tidleg 2000-talet med grupper som Take That, Backstreet Boys, \*NSYNC, Boyzone og Westlife, tidleg på 2010-talet med nye populære grupper som Big Time Rush og One Direction og K-pop-grupper som BTS, Exo, Seventeen og NCT, og seint på 2010-talet med grupper som CNCO, Why Don't We og PrettyMuch.

Musikkmagsinet *Billboard* meiner at ein definisjon av gutegruppe i vidaste forstand også kan inkludera tidleg The Beatles, som i byrjinga av karrieren la stor vekt på image og hadde ei stor overvekt av tenåringsjenter som tilhengjarar. Musikknettstaden *Udiscovermusic* nemner også blant andre The Beach Boys, The Monkees og Maroon 5 som band med ein tilsvarende karrierestart, men at desse heller ikkje kan kategoriserast som typiske gutegrupper.

Kjende gutegrupper
------------------

| Gruppe | Land |
| --- | --- |
| A1 | Storbritannia/Noreg |
| 5ive | Storbritannia |
| Backstreet Boys | USA |
| Jonas Brothers | USA |
| Bay City Rollers | Storbritannia |
| Bed & Breakfast | Tyskland |
| Blue | Storbritannia |
| Boys II Men | USA |
| Boyzone | Irland |
| Caught in the Act | Storbritannia/Nederland |
| East 17 | Storbritannia |
| Hanson | USA |
| The Jackson 5 | USA |
| New Kids on the Block | USA |
| 'N Sync | USA |
| O-Town | USA |
| O-Zone | Moldova/Romania |
| Take That | Storbritannia |
| Touché | Tyskland |
| US5 | Storbritannia/USA |
| Westlife | Irland |

Kjelder
-------

1. ↑  Hickey, Walt (4. juni 2014). «Boy Bands: More Like Man Bands». *FiveThirtyEight*. Henta 7. juni 2014.
2. ↑  «Are They a Boy Band or Not? Two Billboard Staffers Debate The Beatles, Brockhampton, 5 Seconds of Summer & More» hos billboard.com
3. ↑  «Back For Good: How Boy Bands Made It To The Top» hos udiscovermusic.com

* *Denne artikkelen bygger på «Boy band» frå Wikipedia på engelsk, og «Guttegruppe» frå Wikipedia på bokmål den 3. november 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* Munzinger (pop)

 |
**Gustavo Augusto Poyet Domínguez** (fødd 15. november 1967) er ein uruguayansk tidlegare fotballspelar og seinare -trenar frå Montevideo. Han var midtbanespelar og deltok i over 400 klubbkampar, særleg kjend for sine sesongar i Real Zaragoza og Chelsea FC.

### Klubbspel

Poyet var proff-spelar i franske Grenoble og i River Plate frå Monteviedo, før han hausten 1990 vart overført til spanske Real Zaragoza. Våren 1994 var han med då laget vart nasjonal cupmeister, straffeskyting mot Celta Vigo måtte til for å kåre ein vinnar. Nokså nøyaktig eitt år seinare stakk Zaragoza og Poyet av med pokalen i Cupvinnarcupen 1995, etter finalesiger 2-1 over Arsenal FC frå London. Sommaren 1997 reiste Poyet til London og fekk kontrakt med byrivalen Chelsea FC. Ein krossbandskade gjorde at han våren 1998 ikkje fekk med seg ligacuptriumfen mot Middlesbrough FC, derimot var han på plass då Chelsea i Stockholm vann Cupvinnarcupen 1998 med 1-0 over VfB Stuttgart. To år seinare sikra Poyet seg sin siste pokal då Chelsea vann 1-0 over Aston Villa i finalen i FA-cupen. Siste tre sesongane som proff, 2001-04, var Poyet aktiv i ein annan London-klubb, Tottenham Hotspur.

### Landslagsspel

Poyet spelte 26 landskampar for Uruguay i tida frå 13. juli 1993 til 26. april 2000. Han var ein av dei beste spelarane i det mannskapet som gjekk til topps i Copa América 1995, etter å ha vunne over Brasil i finalen på heimebane i Montevideo. Poyet skåra i alt tre landslagsmål.

### Merittar

* Vinnar av Copa América: 1995 for Uruguay
* Vinnar av cupvinnarcupen: 1995 med Real Zaragoza
* Vinnar av cupvinnarcupen: 1998 med Chelsea FC
* Spansk cupvinnar: 1994 med Real Zaragoza
* Vinnar av FA-cupen: 2000 med Chelsea FC

Etter han la opp som spelar, har Poyet sidan arbeidd som fotballtrenar i fem ulike land (pr 2019).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gustavo Poyet» frå Wikipedia på tysk, den 8. april 2019.*
Gustavo Aguerres Ibsen sitat på Karl Johans gate
**Gustavo Aguerre** (fødd 1953) er ein svensk-argentinsk kunstnar som arbeider innanfor ulike kunstartar (datagrafikk, grafikk, fotografi, installasjon, videokunst, måleri, skulptur, objekt, teikning). 

Aguerre er fødd i Buenos Aires i Argentina. Han flytta til Tyskland, der han studerte ved kunstakademiet i Münchn frå 1974 til 1976. I 1984 kom han til Stockholm, der han busette seg fast. Saman med kona si, Ingrid Falk (fødd 1960), har han danna ei kunstnargruppe kalla FA+. Denne gruppa har mellom anna stått for den såkalla Sitatgata i Oslo, som har Henrik Ibsen-sitat skrivme med rustfrie stålbokstavar nedfrest i fortaua, og ei tilsvarande i Stockholm med August Strindberg-sitat, skrivme med måling under Strindbergsfestivalen i 1994 og erstatta i 1998 med stålbokstavar.

Kjelder
-------

1. ↑  Sjå *Strindbergscitat* på skulptur.stockholm.se.

* Om Gustavo Aguerre på nettsidene til konstnarcentrum.org. Arkivert 2013-01-10 ved Wayback Machine.
* Om Ingrid Falk på nettsidene til konstnarcentrum.org. Arkivert 2013-01-11 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Gustavo Aguerre på nettsidene til konstnarcentrum.org. Arkivert 2013-01-10 ved Wayback Machine.
* Om Ingrid Falk på nettsidene til konstnarcentrum.org. Arkivert 2013-01-11 ved Wayback Machine.
**Gustave Moreau** (6. april 1826–18. april 1898) var ein fransk målar. Han er rekna til kunstretninga symbolismen.

*Orfeus* (1865)
Moreau måla hovudsakleg bibelske og mytologiske figurar. Forma hans var arkaiserande, han brukte ein kraftig fargeprakt og bileta stod fjernt frå impresjonismen og den akademiske kunsten i samtida hans. Dei eksotiske og mystiske motiva hans danna ei bru mellom dei franske romantikarane og den franske symbolismen, ein nyromantisk retning på slutten av 1800-talet, og Moreau vart rekna som ein føregangsmann innan denne kunstretninga.

Han vart professor ved Académie des Beaux-Arts i Paris i 1891, og mellom andre var fauvismemålarane Henri Matisse og Georges Rouault av studentane hans.

Moreau vart fødd og døydde i Paris. Han er gravlagd på Cimetière de Montmartre. Musée Gustave Moreau i Paris er ett av byens mest ekstravagante. Museet har lokale i det som før var studioet hans, og vart opna for publikum i 1903.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gustave Moreau» frå Wikipedia på bokmål, den 19. april 2007.*

* Kunnskapsforlaget: *Store norske leksikon* (1980)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Gutorm Mikkelsson Lid** (25. april 1854–26. februar 1932) var norsk ein gardbrukar og politikar frå Kvam i Hordaland. Han var stortingsmann for Venstre frå 1913 til -18.

Lid var son til ein gardbrukar. Han gjekk 1872-74 på Stend landbruksskule, og var dei neste fire år gardstyrar hos Hartvig Sverdrup på Leka i Nord-Trøndelag. I 1878 var han tilbake på Stend, der han i tre år var fjøsmeister. Han fekk stipend til å studere fjøsdrift og meieri i Danmark. Åra 1881-89 var Lid forpaktar av prestegarden i Fana. I 1889 slo han seg ned og vart gardbrukar på Øvsttun i Birkeland sokn, også det i Fana herad.

Lid var styrar i Bergens meieribolag 1883-87. Han var kasserar i Fana Sparebank frå 1883 til 1919, og deretter administrerande direktør i banken til han døydde. Åra 1908-13 var han varaordførar i Fana.

Lid var varamann i Midthordland krins då han møtte på Stortinget frå 10. februar 1913. Han kom inn på tinget i staden for Lars Abrahamsen, som då var utnemnd til justisminister. I den neste tingperioden, 1916-18, var Lid fast representant frå Midthordland, framleis som Venstre-mann. Han var med i Sosialkomiteen i begge periodane.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi Arkivert 2015-08-01 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Koordinatar: 59°47′1.6512″N 14°31′17.483″E﻿

Hällefors
**Hällefors** er ein tettstad og kommunesenteret i Hällefors kommun, Örebro län. Hällefors er ein liten stad med grøn natur og dyreliv. I Hällefors sentrum kan ein finne alt frå apotek til bibliotek, frisersalongar, bank, politi og systembolag under eit og same tak. Dette bygget heiter Centrumhuset. Der ligg òg turistbyrå i same lokale som biblioteket. I Hällefors finst òg museet Formens hus.

Utdanning
---------

Pihlskolan Gymnasium ligg i sentrale Hällefors. Dei har spesialinnretingar som m.a. Industriprogrammet (Gymnasietekniker), Naturbruk med sportfisketurisme og Hotell og restaurant. Dei tre programma har riksinntak. Det finnast òg Barn och Fritids-programmet og Kultur-programmet.

Kulturskolan lærer bort teater, dans, bild, fotografi og musikk.

Industri
--------

Hellefors Bryggeri, sidan april 2008 eigd av Spendrups bryggeri, ligg mellom Hällefors og Grythyttan. Stålkonkernet Ovako har anlegg i Hällefors likesom Stora Enso som har ein stor terminal for omlasting av trevirke frå lastebil til tog. Like nord for staden ligg badeplassen Sången.

Øvrig
-----

Hällefors har òg ein folkehøgskule som gjev kurs i mellom anna formgjeving, smykkekunst, teater, scenografi og kultur.

Hällefors har gjeve namn til hunderasen Hälleforshund.

Utanfor Hällefors ligg den eldste folkeparken i Sverige, Krokbornsparken, i dag eit byggminne.

Personar frå Hällefors
----------------------

* Torgny Mogren
* Ulrica Messing
* Torbjörn Länk

Sjå òg
------

* Mästarnas Park

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hällefors» frå Wikipedia på svensk, den 24. mai 2013.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Gustine Gabrielsdotter Hjelmeland** (1895–1984) var ein norsk lærar og indremisjonær frå Gaular.

Lærar
-----

Gustine Hjelmeland var yngst i ein syskenflokk på seks som vaks opp på Indre Hjelmeland i Gaular, nær det som no er Førde lufthamn. Mora Nille døydde då Gustine var ung. 

Ikkje alle jenter fekk utdanning i denne tida, men Gustine fekk reise til lærarskulen i Volda, og jobba som grendaskulelærar for elevane frå Bringeland, Hjelmeland og Åse. Hjelmeland gjorde eit sterkt inntrykk som lærar og omsorgsperson.

Då Bygstad sentralskule vart bygd, vart grendaskulane nedlagde og Gustina Hjelmeland arbeidde dei siste yrkesaktive åra sine på den nye skulen.

Heimly
------

Då brørne flytta ut i 1922 vart familiegarden på Hjelmeland skøytt over på systera til Gustine, Anna Hjelmeland. Etter at faren døydde i 1937, vart garden seld og Heimly bygd – eit stort hus som gav plass både til bustad for systrene, hybel på loftet og eige bedehus med møtesal og småsal. 

Då Heimly vart innvigd som bedehus i september 1940, var det allereie ein viktig samlingsstad for musikklaget. Bedehuset hadde ein stor aktivitet der omreisande forkynnarar frå ulike misjonsgreiner alltid var velkomne. 

Gustine starta Hjelmeland indremisjonslag, Heimly, 9. mars 1940. Ho var leiar for styret i ei årrekkje, dreiv sundagsskulen og kvinneforeininga og starta opp med tradisjonsrike samlingar som barnefest og ungdomsfest ved juletider, 17. mai-fest og basarar. 

Lenge før Gustine døydde i 1984 testamenterte ho Heimly til indremisjonen. Bygningen vart brukt som bedehus heilt fram til 2010 då det vart selt og aktiviteten flytta til Bygstad bedehus.

Kjelder
-------


* *Gustine Gabrielsdotter Hjelmeland - med misjon og læraryrket som kall*, kvinnestemmer.net Arkivert 2016-03-05 ved Wayback Machine.
* Bjørg Seland: Religion på det frie marked. Folkelig pietisme og bedehuskultur. Avhandling i historie framstilt for dr.philos-graden. Universitetet i Bergen. 2001
* Anders Timberlid: Bygdebok for Gaular. Bind 3. 1990
Guttasjonsdroper på ein snelleplante
**Guttasjon** (av latin for 'drope') er utskilling av vatn i væskeform frå blad. Nokre døme er vassdropar i spissen av grasblad og på bladtennene til marikåpe og andre plantar om morgonen etter ei kjølig natt med høg luft- og jordfukt. Ein kan også framkalla guttasjon ved å setja slike plantar under ei glasklokke etter å ha vanna dei rikeleg. Under disse forholda er transpirasjonen frå blada sterkt nedsett på grunn av den høge luftfukta.

Årsaken til guttasjon er rottrykket, eit hydrostatisk trykk som oppstår i vedrøyret til leidningsbanene når røtene tek opp vatn utan at det samtidig føregår transpirasjon. Vatnet vil derfor bli pressa oppover i planten og ut av blada der motstanden er minst. Dette skjer gjennom eigne vasspalter, hydatodar, som er små porer i bladoverflata, som oftast langs bladkanten. I motsetnad til spalteopningane kan vasspaltene ikkje opnast og lukkast. Guttasjonsdropar kan forvekslast med dogg. Skilnaden er at dogg er reint vatn danna ved kondensasjon av vassdamp i lufta, medan guttasjonsvæska nesten alltid inneheld små mengder oppløyste stoff, særleg salt og sukker. Dette kan i visse tilfelle visa seg ved avsetning av slike stoff langs bladranden, til dømes kalsiumsalt hos bergfrue og visse andre sildreartar.

Kjelder
-------

1. 1 2  «guttasjon». *Store norske leksikon* (på norsk). 20. februar 2018.
**Nils Gustav Wentzel** (fødd 7. oktober 1859 i Christiania, død 10. februar 1927) var ein norsk målar.

Liv
---

Faren var salmakarmeister. Gustav gjekk som ung i lære som murar, og hadde planer om å utdanne seg som arkitekt. Han var 1879-81 elev både hjå Knut Bergslien og på Tegneskolen. Han studerte vidare hos Frits Thaulow i 1883, og i Paris i 1884 og 1888-89.

*Sommer*, 1886
Wentzel budde i Asker 1892-1901 og 1904-13, i Vågå 1902-04 og 1913-20 og i Lom frå 1920 til han døydde. Han gifta seg i Paris i 1889 med bilethoggar og journalist Christiane Marie Bætzmann (*Kitty Wentzel*, 1868-1961). Ekteskapet vart oppløyst i 1910, men ho skreiv likevel ein biografi om han seinare.

Virke
-----

Wentzels beste bilete er måla med stor detaljrikdom og presisjon i detaljane, i samsvar med dei naturalistiske ideane på 1880-talet. Eit godt døme er *Snekkersvennen* (1881). Biletet, som vart refusert av Christiania Kunstforening, vart den direkte årsaka til skipinga av den kunstnarstyrte Haustutstillinga. *Snekkersvennen* heng i Nasjonalgalleriet, til liks med *Frokost* (1882) og *Frokost 2/Morgenstemning* (1885).

Frå 1890-åra av arbeidde han med friare fargebruk og nyromantiske drag. Etter hundreårsskiftet måla han mellom anna dekorative vintermotiv.

Måleri
------

* Frokost 2, eller Morgenstemning, 1885 *Frokost 2*, eller *Morgenstemning*, 1885
* Sjakk, Oscar Lærum og Harald Bertrand, 1886Sjakk, Oscar Lærum og Harald Bertrand, 1886
* VinterlandskapVinterlandskap

Litteratur
----------

* Sigurd Willoch. «Gustav Wentzel». I: *Kunst og kultur* 1927
* Kitty Wentzel. «Gustav Wentzel». I: *Kunst og kultur* 1942
* Kitty Wentzel. *Gustav Wentzel*. Gyldendal, 1956
* *Gustav Wentzel 1859-1927 : Bjarne Tøien 1899-1963*. Aurskog, 1999. Utstillingskatalog. Av innhaldet: Ingebjørg Ydstie. «Den vare iakttageren», s. 11-19

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Gustav Wentzel**

* lomweb.com Arkivert 2008-11-21 ved Wayback Machine. kort om Wentzels tilknyting til Lom
* Tidsskrift for den norske lægeforening Øivind Larsen; studie av *Frokost 2*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* ISNI

 |
**UEFA-cupfinalen i fotball 1976** stod mellom engelske Liverpool FC og belgiske Club Brugge og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 28. april på Anfield Road i Liverpool framfor vel 50 000 tilskodarar, returkampen 19. mai på Olympiastadion i Brugge såg over 29 000 frå tribuneplass. Liverpool FC vann pokalen med sluttsiffera 4 mot 3.

### Kampane

På Anfield Road sjokkopna bortelaget og leia 2-0 etter 12 minuttars spel; Raoul Lambert og Julien Cools fekk begge sendt ballen over målstreken. I den andre omgangen snudde heimelaget Liverpool til leiing og siger 3-2 på vel fem minuttar frå det 15. til 20. minutt av omgangen, målskårarar var Ray Kennedy, Jimmy Case og Kevin Keegan, den siste frå straffemerket.

Tre veker seinare i Brugge sende Lambert nok ein gong laget sitt i ei tidleg leiing, då på straffespark, men allereie fire minuttar etter, i det 15. minutt av kampen, utlikna Keegan til 1-1. Resten av oppgjeret vart mållaust, dermed vart det Liverpool-kapteinen Emlyn Hughes som fekk retten til å ta mot UEFA-pokalen.

### Laga

**Liverpool**-mannskapet bestod av Ray Clemence, Phil Neal, Phil Thompson, Emlyn Hughes (kaptein), Tommy Smith, Ray Kennedy, Steve Heighway, Ian Callaghan, Kevin Keegan, John Toshack, David Fairclough og Jimmy Case.

**Club Brugge** stilte med Birger Jensen, Fons Bastijns (kaptein), Eddie Krieger, Georges Leekens, Jos Volders, Julien Cools, René Vandereycken, Daniël De Cubber, Roger van Gool, Raoul Lambert, Ulrik le Fevre, Dirk Hinderyckx, Dirk Sander.

### Dommarar

Ferdinand Biwersi frå Vest-Tyskland var kampleiar på Anfield Road, på Olympiastadion i Brugge bles Rudi Glöckner frå Aust-Tyskland i kampfløyta.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1976 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 21. august 2019.*
**Kystverkmusea** er etatsmuseet til det norske Kystverket. Museumsnettverket vart oppretta i 2008 med fire sjølvstendige museer: Lindesnes fyr, Jærmuseet, Stiftinga Sunnmøre Museum og Museum Nord. I 2016 vart Kystverkmusea utvida med eit femte; Museene for kystkultur og gjenreising i Finnmark. 

Kystverkmusea er eit kompetansesenter for dokumentasjon og formidling av Kystverket sitt ansvarsområde. Dette omfattar tidlegare Fyr- og merkevesen, Hamnevesen, Losvesen, trafikkovervåking og oljevernberedskap.
Direktør på Lindesnes fyr, Jo van der Eynden, har i tidsbolken 2009-2016 fungert som koordinator for museumsnettverket. Frå 1. august 2016 fungerer den nye direktøren ved Lindesnes fyr, Knut Baar, som koordinator. 

Dei fem musea som geografisk dekker heile landet har prioriterte fagoppgåver. 

Lindesnes fyr har det koordinerande ansvaret i museumsnettverket. 
Museet fokuser særleg på overordna nasjonale og internasjonale kontakt og perspektiv. Elles følger museet opp i saker frå svenskegrensa til Åna-Sira.

Jærmuseet har eit fagleg fokus på losvesen og moderne trafikkovervåking. Jærmuseet er særleg kjent for sin kompetanse innan vitensenter drift og formidling.
I det daglege arbeidet er Tungenes fyr den avdelinga som følger opp arbeidet innan Kystverkmusea.

Musea på Sunnmøre har eit særleg fokus på Fyr- og merkevesenet. Musea på Sunnmøre har eit regionalt fokus på formidling.
Det daglege arbeidet i Kystverkmusea vert følgt opp av Dalsfjord Fyrmuseum.

Museum Nord har eit særleg ansvar for dokumentasjon, formidling og kunnskap om Hamnevesenet, samt eit særleg ansvar for fotodokumentasjon. Det daglege arbeidet vert følgt opp av Lofotmuseet. 

Museene for kystkultur og gjenreising i Finnmark har særleg to avdelinger som arbeider med maritim infrastruktur. Slettnes fyr i Gamvik og Berlevåg havnemuseum. 

Kystverkmusea deltek i fleire ulike prosjekt, blant andre heftet Riksvei nr. 1, Tokt med Gamle Oksøy, biletspelet Glimt frå fyr, Losutstilling, dokumentasjon av hamner, fyr og fyrbyggarutstilling i Dalsfjord, Flåværprosjektet, Maritimt kulturlandskap, Farleia og Kystreise.no.

Kystverkmusea formidlar fagstoff via skriftserien Kystens veivisere. Følgjande titlar har kome ut:

* Nr. 1 Lindanger, B. (red) 2009 Kystens veivisere 2008-2009
* Nr. 2 Ersland, B. A. 2010 Fyrbyggerne
* Nr. 3 Bjørklund, J.G. og Christensen, A.E. 2012 Peter Norden Sølling.
* Nr. 4 Bjørklund, J. G. Baar, K. Christensen, A. E. og van der Eynden, J. 2016 Fyrdiriks ISBN: 978-82-92994-04-7
* Nr. 5 Lauritzen, P. R. 2019 Norske fyrstasjoner. Besøksfyr langs hele kysten. ISBN: 9788292994054

Bakgrunnsstoff
--------------

* kystverkmusea.no, nettstad for Kystverkmusea
* www.kystreise.no
* Dalsfjord Fyrmuseum
* Jærmuseet
* Lindesnes fyr
* Lofotmuseet
* Museum Nord
* Musea på Sunnmøre
* Museene for kystkultur og gjenreising i Finnmark
**Norsk Filatelistforbund** er ein interesseorganisasjon for frimerkesamlarar og filatelistar. Dei fleste frimerkeklubbane i Noreg er knytt til Norsk Filatelistforbund. Totalt har forbunde 3 400 medlemmar fordelt på 110 klubbar. Forbundet vart stifta i Stavanger 13. juni 1931.

Forbundet gjev ut medlemsbladet *Norsk Filatelistisk Tidsskrift* åtte gonger i året, og dessutan handbøker og annan filatelistisk litteratur. Norsk Filatelistforbund arrangerer òg nasjonale og internasjonale frimerkeutstillingar.

Ungdomsorganisasjonen til forbundet heiter Noregs Frimerkeungdom. Han er organisert som eit eige forbund med separat økonomi og styre.

Forbundspresident sidan 2017 er Frank Gilberg.

Organisasjonen er medlem av Federation of European Philatelic Associations og Fédération Internationale de Philatélie.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Norsk Filatelistforbund» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk Filatelistforbund
* Oversyn over klubbar knytte til forbundet
Busk av *Aesculus parviflora*. Foto: Sten Porse

Klipte buskar lager ein labyrint i Villandry i Frankrike. Foto: Thomas Steiner

Busker av *Rhododendron* på Åstveit i Bergen. Foto: Tor-Egil Farestveit

Ein **busk** er ein vedplante som er mindre enn eit vanleg tre og greiner ut nær bakken, slik at han har ei avrunda, kompakt form. Medan mange plantar veks seg naturleg til denne forma, kan òg tre bli avgrensa til buskform på grunn av jordsmonn, vind eller menneskepåverknad, som stadig klipping. 

Det finst buskar frå lauvtre såvel som nåletre, og dei kan vera vintergrøne eller lauvfellande.

Buskdannande plantar kan danna større eller mindre kratt.
Naturlege og menneskeskapte buskar blir brukt i hekkar og i hagar, der dei kan vera frittveksande eller formklipte.

Døme på buskar
--------------

(punkt markerte med \* kan òg bli til tre)

* Malurtslekta (*Artemisia*)
* Berberisslekta (*Berberis*)
* Buksbomslekta (*Buxus*)
* Lyngslekta *Calluna*
* Kameliaslekta *Camellia*
* Hasselslekta (*Corylus*)
* Gyvelslekta *Cytisus*
* Hortensiaslekta *Hydrangea*
* Kristtornslekta (*Ilex*) \*
* Jasminslekta *Jasminum*
* Einerslekta (*Juniperus*) \*
* Lavendelslekta *Lavandula*
* Rhododendronslekta (*Rhododendron*)
* Syrinslekta (*Syringa*)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
**Norsk Aero Klubb** (NAK) var eit norsk forbund for all luftsport fram til samanslutninga med Norges Luftsportforbund i 2003.

Norsk Aero Klubb vart stifta 3. mai 1928 med Roald Amundsen som fyrste formann for samskipnaden. Amundsen var berre med på eitt styremøte før han omkom i juni same år.

NAK var dei første åra ein samskipnad med sete i Oslo. I Ole Reistads formannsperiode vart NAK i 1937 omdanna til å verta eit landforbund for tilknytte klubbar.

NAK organiserte opphavleg motorflyging og modellflyging. Seglflyging vart starta i Noreg av NAK i 1932 og seinare vart fallskjermhopping, hanggliding, paragliding, ballongflyging og mikroflyging organisert i forbundet.

I 1971 vart Noregs Luftportforbund (NLF) stifta for at fallskjerm og seglflyging kunne takast opp som idrettar i Noregs Idrettsforbund og Olympiske Komité. NLF og NAK hadde felles administrasjon. Etter at alle NAKs aktivitetar var vorten aksepterte som idrettar vart det i 2003 vedteke å slå saman dei to forbunda. Namnet på det samanslutta forbundet er Norges Luftportforbund.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Norsk Aero Klubb» frå Wikipedia på bokmål, den 14. oktober 2018.*
Bushfly kjem inn for landing i Hallo Bay i Katmai National Park.
Kotzebue er ein av busetnadane som blir rekna til «bushen» i Alaska.
**Bushen** (*the bush*) i Alaska viser til dei delane av delstaten som ikkje er tilknytte det nordamerikanske vegnettverket eller ferjenettverket i delstaten. Dei fleste delane av Alaska som ikkje er knytt til vegsystemet kan ein berre nå med småfly (bushfly). Reise frå stad til stad skjer typisk med snøskuter, båt eller hundespann.

Geografisk høyrer område som North Slope, Northwest Arctic Borough, vestlege område som Baldwin- og Seward-halvøya, Yukon-Kuskokwim-delatet, Sørvest-Alaska med Bristol Bay, Alaskahalvøya og isolerte område i det såkalla Alaska Panhandle og indre Alaska eller Alaska Interior til bushen. 

Størsteparten av urfolka i Alaska lever i bushen, med levevis som liknar mykje på dei forfedrane deira hadde.
Større busetnader i desse områda er mellom anna Bethel, Dillingham, King Salmon, Nome, Barrow, Katmai National Park, Kodiak Island, Kotzebue, og Unalaska-Dutch Harbor.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  Wohlforth, Charles P. (2007). *Alaska for Dummies* (3rd utg.). For Dummies. s. 364. ISBN 978-0-471-94555-0.
2. ↑  Wohlforth, Charles P. (2007). *Alaska for Dummies* (3rd utg.). For Dummies. s. 365. ISBN 978-0-471-94555-0.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  DeVaughn, Melissa (2008). *The Unofficial Guide to Adventure Travel in Alaska* (2nd utg.). John Wiley and Sons. s. 457. ISBN 978-0-470-22899-9.
4. ↑  Wohlforth, Charles P. (2007). *Frommer's Alaska 2008*. Frommer's. s. 434. ISBN 978-0-470-15288-1.

* *Denne artikkelen bygger på «The Bush (Alaska)» frå Wikipedia på engelsk, den 26. juli 2016.*
**Arvid Nilssen** (fødd 25. desember 1913 i Alvdal, død 24. mars 1976) var ein norsk revy-skodespelar. 

Han debuterte i 1935 ved Scala Teater og var med korte avbrot knytt til Chat Noir og Edderkoppen. Han debuterte på film med *Bør Børson jr* og hadde seinare biroller i fleire norske filmar. 

I dag blir Arvid Nilssen kanskje best hugsa for rolla som den umælande mannen til Kari Diesen i sketsjen «Uteliggerne» (skriven av Bias Bernhoft og Bjørn Sand). NRK har ved fleire høve sendt dette nummeret der Nilssen utfaldar seg i nokre av sine spesialitetar, ein helt særeigen mimikk og framstilling av dei små i samfunnet gjort med eit snev av tragedie og melankoli.

Filmografi i utval
------------------

* 1938: *Bør Børson Jr*
* 1942: *En herre med bart*
* 1943: *Vigdis*
* 1946: *Et spøkelse forelsker seg*
* 1954: *Aldri annet enn bråk*
* 1955: *Ute blåser sommervind*
* 1961: *Sønner av Norge*
* 1963: *Elskere*
* 1964: *Pappa tar gull*

Prisar i utval
--------------

* 1968 – Leonardstatuetten

Kjelder
-------

* 

* «Arvid\_Nilssen» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* Arvid Nilssen i Norsk biografisk leksikon
KransekakeFoto: Kjetil Ree

**Kransekake** eller **tårnkake** er ei kake laga av mandlar, melis og eggekvite, og er først og fremst ein norsk og dansk tradisjon. Kaka blir ofte servert ved høgtider og høgtidelege høve som jul, barnedåp, konfirmasjonar og bryllaup, og gjerne òg på fødselsdagar.

KransekakeringarFoto: Jonathunder

Tillaging
---------

Ein laga kransekaka ved å steika ringar i ulike storleikar i særskilde kransekakeformer. Ringane blir stabla i pyramideform og blir festa saman og pynta med melis, smellbonbonar og eventuelt små flagg. På toppen kan det til dømes setjast ein figur som passar til høvet.

Kransekakestenger
-----------------

**Kransekakestenger** er ein variant av kransekake, som ofte blir laga som småkaker, til dømes til julebaksten. Ein nyttar same type deig, men i staden for å trilla ut ringar og steika i kransekakeformer, blir deigen forma i fingertjukke porsjonsbitar som er 5–8 cm lange. Dei steikte kransekakestengene blir gjerne pynta med striper av melisglasur slik som den vanlege kransekaka. Ein anna måte å pynta dei på er å dyppa ein del av stonga i smelta sjokolade.

Overflødighetshorn
------------------

Overflødighetshorn
**Overflødighetshorn** blir laga av den same deigen som ei kransekake, og er òg ei kjend dansk og norsk festkake. Kaka er ofte fylt med sjokolade og godteri. Historisk er overflodshornet sett på eit symbol på grødrikdom og overflod. Det blir sagt at tradisjonen går tilbake fleire tusen år til Kreta.

Skikkar
-------

Ein tradisjon i bryllaup er at brura og brudgomen set fingrane på kvar sin side av den øvste ringen og løftar; kor mange ringar som vert med den øvste er ein spådom om kor mange barn dei skal få.[*treng kjelde*]

Verdas høgaste kransekake
-------------------------

I juni 2006 laga Arne Rafdal og bakarkollegaer verdas største kransekake. Kaka var 13,17 meter frå botn til topp. Oppdraget med å laga kaka var gjeve av matvarekjeden Coop i samband med deira 100-årsjubileum.

Kjelder
-------

1. ↑  «Kransekakens historie». odense-marcipan.no. Arkivert frå originalen 18. juni 2013. Henta 17. desember 2012.
2. ↑  «Verdens høyeste kake». nrk.no. 28. juni 2006. Henta 17. desember 2012.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Kransekake» frå Wikipedia på bokmål, den 4. desember 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Arvid Flademo i midten
**Arvid Emil Fladmoe** (fødd 8. mai 1915 i Oslo, død 18. november 1993 i Oslo) var ein norsk fiolinist og dirigent som fekk mykje å seia for utviklinga av opera og operetter i Noreg.

Biografi
--------

Arvid Fladmoe voks ikkje opp i nokon utprega musikkinteressert familie, men han hadde ei tante som spela fiolin og fekk musikkinteressa frå henne. Han starta å spela fiolin som åtteåring, tok fiolintimar i heimbyen før han seinare studerte fiolin i to år i London ved Royal Academy of Music. 12 år gamal kom han inn som fiolinist i orkesteret til Kampen KFUM, *Arioso*, som no heiter Oslo Symfoniorkester. Fladmoe vart utnemnd til dirigent for orkesteret berre 18 år gamal. Han gjorde ein strålande solistdebut den 25. november 1933.

Frå 1938-1940 var Arvid Fladmoe konsertmeister for Musikselskabet Harmoniens orkester i Bergen, der han samtidig tok bratsjtimar med ein kjend ungarsk bratsjist. Fladmoe forlova seg med pianisten Esther Barratt Due, og heldt også konsertar saman med henne tilbake i Oslo; dei gifte seg i 1940. I 1944 var han solist med Filharmonisk Selskaps Orkester i byen, men etter krigen vart det dirigering han satsa på. 

Nationaltheatret hyra Fladmoe inn som dirigent til orkesteret sitt frå 1946-1948. Deretter dirigerte han Trondheim Symfoniorkester i to år og starta samtidig opp Trondheim Kammerorkester før han vendte attende til hovudstaden for godt i 1950. Fladmoe fekk no fast stilling ved Nationaltheatret heilt fram til orkesteret vart nedlagt i 1958. Dette skuldast at operaene vart flytta til den nyoppstarta Den Norske Opera. Arvid Fladmoe reiste no til Bergen og vart sjefdirigent for Musikselskabet Harmoniens orkester fram til 1961. Då vart det ledig stilling som 1. kapellmeister ved Den Norske Opera i Oslo, og Fladmoe var det naturlege valet. Han stod for ei rekkje vellukka oppsetnader i denne posisjonen.

Då Norges musikkhøgskole vart oppretta i 1973, vart Arvid Fladmoe tilsett som dirigentlærar, og vart forfremja til professor i 1983. Han døydde ti år etter, 78 år gamal.

Prisar og utmerkingar
---------------------

* 1966: Kritikarprisen
* 1973: Riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden
* Kongens fortenestmedalje i gull

Kjelde
------

* *Nesheim, Elef.* (2009, 13. februar). Arvid Fladmoe: utdypning. I Norsk biografisk leksikon. Henta 9. august 2013 frå .

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Arvid Fladmoe**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Norsk Eternit Fabrikk** var ein fabrikk for produksjon av eternit. Fabrikken låg på Bjerkås i Asker kommune i Akershus, og var i drift frå 1942 og fram til 1978. Selskapet blei skipa som ei dotterverksemd av Christiania Portland Cementfabrik på Slemmestad under den andre verdskrigen, men produksjon i full skala starta ikkje før krigen var over. Eternit blir hovudsakleg laga av sement og asbest, og asbest blei først og fremst brote i Canada og Sovjetunionen. Under krigen blei det difor nytta finsk asbest.

Fabrikken var heile tida den einaste eternitfabrikken i Noreg, og eternit blei mykje nytta i 1950–60-åra. Sjølv om eternit- og sementfabrikken ligg i kvart sitt fylke, skil det berre nokre hundre meter på dei. Eternitfabrikken nytta sement frå sementfabrikken i produksjonen, opp til 300 tonn i døgnet. Denne sementen blei blåst over i tørr form gjennom røyr.

Dei første tilfella av lungesjukdommen asbestose var oppdaga på 60-talet. Etter kvart blei det forbode å nytta asbest, og eternit blei eit spesialavfall. Eternitfabrikken blei lagd ned i 1978. Slemmestad Arbeiderforening reiste sak, og i 1983 blei det inngått eit forlik mellom Norsk Kjemisk Industriarbeiderforbund og Norcem som då var eigar. Norcem tok ikkje noko rettsleg ansvar, men tok ansvaret for den medisinske oppfølginga av dei tidlegare tilsette. Dei gav òg økonomisk kompensasjon til dei som blei råka av sjukdom. Så seint som i 1996 dukka det framleis opp nye tilfelle av asbestrelatert kreft (malignt mesotheliom). Ei undersøking frå 2002 viser ein kraftig auke i tilfelle av kreft mellom tidlegare tilsette, særleg av kreft i brysthinna (pleura), malignt mesoteliom.

Kjelder
-------

* Frithjof Gartmann: Sement i Norge 100 år. Oslo 1990
* Bente Ulvestad, Kristina Kjærheim et. al. Cancer incidence among workers in the asbestos-cement producing industry in Norway. *Scand J Work Environ Health* 2002;28(6);411-417.
| **Krapanj** |
| --- |
| Krapanj sett frå sørKrapanj sett frå sør |
| Geografi |
| **Stad** | Adriahavet |
| **Koordinatar** | 43°40′20″N 15°54′50″E﻿

 |
| **Areal** | 0,36 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Kroatia |
| **Fylke** | Šibenik

 |

**Krapanj** er ei øy i Adriahavet ved kysten av Kroatia utanfor sentrale delar av Dalmatia i fylket Šibenik.

Krapanj er den minste busette øya i Adriahavet med eit areal på berre 0,36 km². Ho er òg den tettast folkesette øya og er ikkje høgare enn 1,5 meter på det høgaste. Krapanj ligg 300 meter frå det næraste punktet i landsbyen Brodarica på fastlandet.

Historie
--------

Landsbyen Krapanj vart grunnlagd av Toma Jurić, ein adelsmann frå Šibenik og ein etterkomar av Šubic-familien frå Bribar. Toma kjøpte øya i 1436 frå Šibenik fylke for å byggje ei fransiskansk kyrkje på øya. Han døydde derimot før han kom i gang med bygginga og dei fire sønene hans bygde Den heilage kross-kyrkja og eit kloster i 1523 med velsigning frå Pave Eugene IV. Vilkåret frå paven var derimot at berre munkar kunne bu og leve på øya.

Då osmanarane byrja å invadere nabolanda, lèt fransiskanarane folk få bu i naboområda på fastlandet søraust for klosteret, slik at dei kunne slå seg saman i kampen mot det tyrkiske åtaket.

Restane av dei gamle kyrkjeveggane kan ein framleis sjå ved ytterdøra til klosteret. Kyrkja vart utvida i 1937.

Det kjem generelt svært få turistar til øya, sjølv i høgsesongen. Noko av årsaka til dette er at det ikkje er tillate med køyretøy på øya. Mange av dei gamle tradisjonane er tatt vare på. Ein produserer vin, olivenolje, Rakia og svampar. Haustinga av svampar går 300 år tilbake i tid, og i mange år var dette hovudnæringa for mange familiar på øya. Svampane frå øya var vidkjende over heile verda for sin høge kvalitet og for sin vakre utsjånad. Kosmetikkmarkedet har dei siste åra opna market for Krapanj-svampar på ein internasjonal skala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |