recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Caganer i tradisjonell utforming med barretina, ein tradisjonell katalansk luetype.
Nyare meir humoristisk caganer.
**Caganer** (katalansk uttale kəɣəˈne) er ein liten figur som går igjen i julekrybber i Catalonia, i nærliggjande område og ein del andre stader i Sør-Europa.
Figuren viser ein person som huker seg ned for å skita (*caganer* tyder 'skitaren'). Opphavleg var han ein bondefigur i tradisjonelle katalanske klede, men i nyare tid er det også blitt laga kvinnelege caganerar og figurar som viser ulike samfunnsgrupper eller kjendisar i posituren.

Historie
--------

Opphavet til caganer-figuren er ukjend, men skal gå tilbake til 1500-talet.

Organisasjonen Amics del Caganer ('Vener av caganeren') knyter skikken med caganeren i krybba til framveksten av store barokke krybber seint på 1600- eller tidleg på 1700-talet. 
Figuren blei allment populær på 1800-talet.

I tillegg til i Catalonia er figuren kjend frå nærliggane område i Andorra og Murcia, men også i Portugal, der dei blir kalla *cagões*,
og i Napoli i Italia, der dei blir kalla *cacone* eller *pastore che caca*.

Kjelder
-------

1. ↑  «A traditional Nativity scene, Catalan-style». BBC News. 23. desember 2010. Henta 26. decsmber 2016.
2. ↑  Laura Desfor Edles, «A Culturalist Approach to Ethnic Nationalist Movements: Symbolization and Basque and Catalan Nationalism in Spain», *Social Science History* (Cambridge University Press) **23**: 330
3. ↑  Amics del Caganer (Friends of the Caganer). Consulted 23 December 2010.
4. 1 2  Garske, M. (December 23, 2010). «Weird Christmas Custom: Spot the Pooping Peasant». AOL News.
5. ↑  «caganer», *Gran Enciclopèdia Catalana*. Henta 24. desember 2014.
6. 1 2  Arruga, J.; Mañá, J. (1992). *El Caganer*. Alta Fulla.
7. ↑  Whittaker, F. (October 11, 2012). «Christmas Traditions Around the World». MSN. [*daud lenkje*]

* *Denne artikkelen bygger på «Caganer» frå Wikipedia på bokmål, og «Caganer» frå Wikipedia på engelsk den 29. desember 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* caganer.com
* Les chieurs – Pooping stars : A new series of collectible caganers Arkivert 2012-05-25 ved Wayback Machine.
*Domus Media* (midtbygningen). Det juridiske fakultetet ved Universitetet i Oslo har tilhald i dei gamle universitetsbygningane på Karl Johans gate i Oslo.
**Det juridiske fakultetet** ved Universitetet i Oslo (UiO) er den eldste institusjonen i Noreg som har tilbod om undervising i og driv forsking innan rettsvitskap. Det juridiske fakultetet er eitt av dei fire opphavlege fakulteta ved UiO, frå 1812. Fakultetet vert leia av ein dekan, ein prodekan for studiar og ein prodekan for forsking.

Bygg
----

Fakultetet sine aktivitetar er spreidd. Hovudbygga ligg ved Karl Johans gate; *Domus Bibliotecia* (vestbygningen), *Domus Media* (midtbygningen) og Domus Academica (Urbygningen). I Domus Media finn ein Universitetets aula, ein sal for konsertar og høgtidelege tilskipingar, vidgjeten for dei store veggmåleria (på lerret) av Edvard Munch. Namnet *Urbygningen* på Domus Academica skuldast eit pendelur som framleis heng i eit av vindauga ut mot Karl Johans gate, og som forfattaren Henrik Ibsen skal ha korrigert sitt eige ur etter på si daglege vandring frå heimen i Arbiens gate til Grand Café i si tid.

Einingar
--------

* Institutt for kriminologi og rettssosiologi (styrar: Prof. Liv Finstad)
* Institutt for offentlig rett (styrar: Førsteamanuensis Kirsten Sandberg)
* Institutt for privatrett (styrar: Prof. Lasse Simonsen)
* Institutt for rettsinformatikk (styrar: Prof. Jon Bing)
* Avdeling for forvaltningsinformatikk (styrar: Prof. Dag Wiese Schartum)
* Nordisk institutt for sjørett
* Norsk senter for menneskerettigheter
* Senter for europarett
* Seksjon for informasjonsteknologi
* Det juridiske fakultetsbiblioteket

Bakgrunnsstoff
--------------

* Det juridiske fakultetet
**Olympique de Marseille** er ein fransk fotballklubb i Marseille. Klubben vart stifta i 1899, og har med nokre små unnatak spela i toppdivisjonen i fransk fotball. Marseille har vorte seriemeistrar ni gongar, og har ti gongar gått til topps i den nasjonale cupen, det siste er rekord i Frankrike. I 1993 vann klubben Meisterligaen, eit meisterstykke ingen annan fransk klubb har makta. Året etter triumfen i den europeiske fotballturneringa vart Marseille, grunna ein bestikking-skandale, dømt til å rykke ned ein divisjon og vart fråteken seriemeistertittelen.

Olympique Marseille har sidan 1937 spela heimekampane på *Stade Vélodrome*, eit stadion med plass til vel 60 000 tilskodarar. Banen ligg i sørdelen av byen. Klubben har ein stor tilhengarskare, og er jamnast den klubben i Frankrike med høgste tilskodartal på heimekampane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Olympique de Marseille» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mai 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BBC Things

 |
Koordinatar: 60°23′24.385″N 5°18′51.800″E﻿

Det juridiske fakultetet ved Universitetet i Bergen, inngang frå Magnus Lagabøtes plass.
**Det juridiske fakultetet** ved Universitetet i Bergen blei oppretta i 1980, etter at det hadde foregått undervisning i rettsvitskap ved universitetet sidan 1969. Fakultetet er ein av tre institusjoner som tilbyr studiar i rettsvitskap i Noreg. De to andre er ved Det juridiske fakultetet ved Universitetet i Oslo og Det juridiske fakultetet ved Universitetet i Tromsø.

Fagtilbod
---------

Fakultet har om lag 1900 studentar med studierett, og nærare tilsette i professorat-, amanuensis-, universitetslektor- og stipendiatstillingar. Fakultetsadministrasjonen består av om lag 25 personar. Fagtilbodet består no av eit femårig integrert masterstudium og eit treårig PhD-studium. Tidlegare var fagtilbodet cand.jur.-studiet og dr.juris-studiet, men dette vart endra med kvalitetsreforma. 

Fakultetet mottok utdanningskvalitetsprisen frå Kunnskapsdepartementet for 2004 for arbeidet sitt med det nye mastergradsstudiet i rettsvitskap.

Bygget
------

Fakultetet ligg ved *Magnus Lagabøtes plass* på Dragefjellet i området Sydnes i Bergen sentrum. I tillegg til ei modernisert skulebygning (Dragefjellet skole) frå 1891, som hovudsakleg inneheld lesesalar og nokre mindre undervisningsrom, fekk fakultetet i 1995 eit moderne nybygg med tre auditorium og nokre mindre undervisningsrom, vrimlearealet Audun Hugleikssons hall, kantine, kontor, bibliotek, Europeisk dokumentasjonssenter (EDC), studentane sin eigen klubb «Fjøset» og kafé «Traumaten», og lesesalar.

I perioden 2007–2008 vart fakultetet bygd ut for å dekke ein underkapasitet på lesesalar, kontor og undervisningsrom. Tilbygget på fire etasjar (pluss ein mindre femte etasje) og 6000 m² vart reist på vestsida av den eksisterande bygningen og er knytt saman med denne med ei gangbru. Det juridiske fakultetet deler bygget med Christian Michelsens institutt, Unifob global og Senter for midtøstenstudiar og islamske studiar.

Sjå også
--------

* Juristforeningen

Fotnotar
--------

1. ↑  Injuria*: «Utbygging av Det juridiske fakultet»*, arkivert frå originalen 7. oktober 2007, henta 10. juli 2010

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «nb:Det juridiske fakultet (UiB)» frå Wikipedia på bokmål, den 10. juli 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fakultetet si heimeside
**Cairn Gorm** (*Cairngorm*) (gælisk *An Càrn Gorm*, tyder «Blå- eller Grønåsen») er eit fjell i Dei skotske høglanda oppfor Strathspey og byen Aviemore. Med ei høgd på 1245 meter over havet er dette det sjette høgaste fjellet i Storbritannia. Det har gjeve namn til heile fjellkjeda, sjølv om desse åsane i røynda heiter *Am Monadh Ruadh* (Raudåsane) og ikkje Cairngorms. Cairn Gorm er det mest prominente av fjella i Cairngorm sett frå Speyside, men er ikkje det høgare. 

Det meste av nordvestsida av fjellet er utvikla med skiløyper i *Coire Cas*. I tillegg til skitrekk, snøskjermar og skiløyper, finst det ein kabelbane i dalen på denne sida. 

Cairngorm skisenter
Det står ein automatisk vêrstasjon på toppen av fjellet..

Den 21.-22. november 1971 omkom fem elevar frå Ainslie Park High School i Edinburgh og ein instruktør frå Newcastle-under-Lyme i ein snøstorm ved Feith Buidhe på Cairn Gorm.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cairn Gorm» frå Wikipedia på engelsk, den 4. april 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Cairn Gorm Weather Station». Heriot Watt University. Dept. of Physics. Henta 4. april 2011.
2. ↑  *Aircrew Association: Cairngorm Disaster 1971*, arkivert frå originalen 3. mars 2016, henta 4. april 2011

Koordinatar: 57°7′2″ N 3°38′32″ W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Oluf Wold-Torne** (fødd 7. november 1867 Vestby i Akershus, død 19. mars 1919) var ein norsk målar. Han var elev av Kristian Zahrtmann i København fem vintrar mellom 1890 og 1900, og i 1891 gjekk han òg i lære hos Erik Werenskiold og i 1893 hos Fernand Cormon og Alfred Philippe Roll i Paris. Opphald han hadde i i Firenze 1895–1896 og i Berlin, Italia og Paris 1904–1906 vart viktige for stilen hans.

Han studerte grundig eldre kunst, og dette prega den stilstreng, mørkstemte 1890-årsmåleria hans med landskap frå Vågå og Telemark og portretta av målaren Alfred Hauge (1897) og kona Kris (1899). Han fekk eit koloristisk gjennombrot etter at han møtte franske impresjonistar i Paris i 1900, og fra no av dreiv han i landskaps-, frukt- og blomsterbileta sine fargen opp i stadig større klangfylde og lyskraft, som òg var påverka av Paul Cézanne og Vincent van Gogh. Frå desse åra finn ein på Nasjonalmuseet/Nasjonalgalleriet i Oslo mellom anna *Hest i fjellet* (ca. 1902), *Selvportrett* (1905), *Høstblomster og epler* (1908) og *Innseilingen til de lykkelige øyer* (1911). Samstundes utforma han med grunnlag i barokken og rokokkoen sin norske folkekunst ein frodig dekorativ stil for biletteppe og glasmåleri, bokutstyr, dekorative friser, møbølar, fajansar, pengesetlar og meir. 

Frå 1912 til 1917 var han lærar ved Statens håndverks- og kunstindustriskole.

Kjelder
-------

* «Oluf\_Wold-Torne» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Hallgrim Hansegård frå Frikar dance company gjer eit hallingkast under ei framsyning av *Peer Gynt* ved Gålåvatnet.
**Hallgrim Hansegård** (fødd 28. januar 1980) er ein norsk koreograf og dansar. Han stifta FRIKAR dance company i 2006, og han var dansaren som var modell for danserørslene i onlinespelet Age of Conan. Hansegård vart i 2009 tildelt prisen for beste koreografi mellom dei 43 europeiske landa sine bidrag under Eurovision-konkurransen. Han var hovudartist under Festspilela i Bergen 2010. Og i 2011 vart han Noregsmeister i lausdans (hallingdans). 

Hansegård studerte to år ved Nordland kunst- og filmfagskole i Kabelvåg og tre år på Akademiet for Digital Kunst i Firenze. Han fekk sitt internasjonale gjennombrot som kunstnar for ein animasjon for tingingsverk på Veneziabiennalen 2003. Sidan produserte han fleire animasjonar og dokumentarfilmar som seinare er vist på norske kinoar og på Skandinavisk Panorama 2005. Desse fekk tredjepremie på SUPERDOK 2005. 

Hallgrim Hansegård er eit døme på nyskapande koreografar som i høg grad brukar lokale tradisjonar i eit globalt perspektiv. Her er han i godt selskap med mellom anna koreografane Akram Khan frå England, som bruker kathak-tradisjonane frå Bangladesh i samtidsdansen sin, og Sidi Larbi frå Belgia, som brukar lokale tradisjonar frå ulike verdsdelar. Hansegård hentar inspirasjon frå danserørsler og akrobatikk han har funne i eldre tekstar, intervju med gamle dansarar og gjennom studiar av filmopptak frå 1920 og 1930-talet. Med dette grunnlaget har han saman med dansekompaniet Frikar produsert ei rekke forestillingar: LAUS (2006), KRUK! (2007), THE SNUFF GRINDERS (2007), Skredet (2007), BASTARD (2007), Bukkerittet (2008), Fairytale (2009), YR (2009), TidarÅ (2009) og JAMSIIS (2010). Det er førestillingar med ein til ti utøvarar som bruker sjangrane lausdans, capoeira, break, sirkus og samtidsdans. I tillegg til dansen bruker han videokunst i ei svært avansert form.

Han fekk Statens Kunstnarstipend og prisen "Artist of the year" på The Norwegian Folk Music Awards i 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* FRIKAR dance companys hjemmeside
* Frikar dance company si heimeside om Hansegård Arkivert 2011-10-11 ved Wayback Machine.
* Video: Vinnardansen til Hallgrim Hansegård under NM i Folkemusikk / Landskappleiken 2011
* Video: Hansegård framfører JAMSIIS med Terje Isungset under Festspillene i Bergen 2010

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hallgrim Hansegård» frå Wikipedia på bokmål, den 7. august 2011.*
Ein **vêrfront** er eit meteorologisk omgrep som omfattar grensa mellom to luftmassar med ulik temperatur, fukt og tettleik. Når ein front passerer over eit område kan det skje endringar i både temperatur, fukt, vindretning, vindstyrke og lufttrykk. Ein vêrfront oppstår som regel i samband med lågtrykk og er assosiert med skya vêr og nedbør. Normalt flyttar frontane seg austover i lag med lågtrykka, men i somme tilfelle kan frontane stå tilnærma i ro, noko ein kallar ein **stasjonær front**. 

Ein har fleire typar frontar. Varmfront har ein når varmare luft kjem inn i eit område med kaldare luft. I det motsette tilfellet, når kaldluft erstattar varmluft, har vi ein kaldfront. I eit frontsystem er varmfronten alltid føre kaldfronten. I samband med ein varmfront blir varmluft heva, og dette tappar kinetisk energi frå varmfronten. Dermed vil varmfronten flytte seg seinare og seinare, medan kaldfronten flyttar seg like fort. Kaldfronten tar igjen varmfronten, og den delen av varmfronten som er innhenta blir kalla ein okkludert front.

Sjå òg
------

* Varmfront
* Kaldfront
* Okkludert front
* Polarfronten
* Lågtrykk
**Samuel William Manthey** (25. august 1774–13. juli 1815) var ein norsk offiser, embetsmann og stortingsmann. Han var far til August Christian Manthey.

Manthey var fødd i Glückstadt, faren var prest. Sjølv vart han løytnant i artilleriet i 1793, tok avskjed frå det militære i 1801 som kaptein. Han vart student i 1798 og cand. jur. i 1800. 1802 var han guvernementsekretær i Vestindia, frå 1803 sorenskrivar i Karmsund. 1808-15 var han sorenskrivar i Rakkestad, i 1815 utnemnd til byfut i Larvik og sorenskrivar i Larvik grevskap.

Manthey vart innvald på det overordentlege Stortinget i 1814, som 3. representant for dei 14 okkuperte prestegjelda i Smaalenenes amt. Valet vart godkjent med 59 røyster mot 14. Han var medlem av Lagtinget.

24. april 1815 vart Manthey, saman med kaptein Thorne og sorenskrivar Winsnes, oppnemnd til å granske forsvinninga og det sannsynlege mordet på grosseraren Hans Gude på herregarden Thorsø i Borge i Østfold.

Manthey døydde brått på eit skysskifte i Østfold 13. juli 1815, etter å ha drukke eit glas vatn.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Samuel Manthey NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF

 |
**Samuel Pepys** (23. februar 1633–26. mai 1703) var ein engelsk embetsmann og forfattar av ei berømt dagbok, ei dagbok som vart gjeven ut fyrste gongen i 1825.

Pepys var utdanna ved Cambridge University. I regjeringstida til kong Jakob II var han oversekretær i Admiralitetet. Reformeringa hans av Admiralitetet var eit viktig steg i den tidlege profesjonaliseringa av den britiske marinen. Pepys var elles medlem av Det engelske parlamentet.

Pepys ry i dag er knytt til den detaljerte dagboka han skreiv i tida 1660–69. Ho vart skriven i ei koda form, sidan tyda og i 1825 gjeven ut i ein nedkorta versjon. Boka er ei mykje viktig primærkjelde til restaurasjonsåra. Ho gjev eit levande inntrykk av dei politiske, kulturelle og sosiale tilhøva i London på den tid. Dagboka fortel inngåande om ei rad sentrale hendingar, mellom dei pesten i 1665, den store bybrannen i 1666 og krigen mot Nederlanda 1665-67. Mykje forvitneleg er òg det nærgåande portrettet boka teiknar av Pepys sjølv og av den kvardagen han var ein del av.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Samuel Pepys» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
| **Bad Homburg** |
| --- |
| Erloeserkirche i Bad HomburgErloeserkirche i Bad Homburg Erloeserkirche i Bad Homburg |
| Motto «*Champagnerluft und Tradition*» (*Sjampanjeluft og tradisjon*) |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Bad Homburg | 

Bad Homburg is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Hessen  Darmstadt  Hochtaunuskreis |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  51,17 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 52 081   1 020/km² |
| Koordinatar | 50°13′0″N 8°36′0″E﻿Koordinatar: 50°13′0″N 8°36′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 137-250 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 61348-61352 |
| Telefon-retningsnummer | 06172 |
| Bilnummer | HG, USI |
| **Heimeside:** www.bad-homburg.de |

**Bad Homburg** eller **Bad Homburg vor der Höhe** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 50 000 innbyggjarar. Byen ligg på den sørlege fjellsida av Taunus og grensar til Frankfurt og Oberursel.

Byen er mest kjend for det medisinske mineralvatnet og kurbada (derfor *Bad* i namnet) og for kasinoet. 

I dag er Bad Homburg igjen ein av dei rikaste byane i Tyskland, mykje på grunna av nærleiken til Frankfurt, og mange direktørar og tilsette i bankane i Frankfurt bur i Bad Homburg.

Historie
--------

Byen vart grunnlagd rundt 1180 og fekk byrettar rundt 1330. 

Fredrik I av Hessen-Homburg grunnla landgrevskapet Hessen-Homburg, og Fredrik II (1680 - 1708) vart kjend som Fyrste av Homburg. Etter den austerriksk-prøyssiske krigen i 1866 vart byen ein del av Preussen. Då kurbadet og kasinoet opna på midten av 1800-talet vart byen ein internasjonalt kjend kurstad, særleg for russiske adelsfolk. 

Spaindustrien byrja då ein oppdaga *Elisabethenbrunnen* i 1834. Den første bygningen tilknytt badet og det første kasinoet vart bygd i 1841-1842 av brørne
François (1806-1877) og Louis Blanc (1806-1852), som seinare tok over kasinoet i Monte Carlo. I 1860 fekk byen jernbanesamband med Frankfurt am Main.

I 1888 vart Bad Homburg kjend gjennom heile Det tyske keisarriket då keisar Vilhelm II erklærte slottet i Bad Homburg som sin sommarresidens. 

Kurbadet gjekk dårleg i krigsåra, men tok seg kraftig opp att i etterkrigstida og gjennom siste halvdelen av 1900-talet var byen ein populær feriestad for rikfolk. 30. november 1989 vart Alfred Herrhausen, direktør for Deutsche Bank, drepen av ei bilbombe i Bad Homburg. Det vart hevda at dette var eit åtak frå Rote Armee Fraktion, men dette vart aldri avklart.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bad Homburg» frå Wikipedia på engelsk, den 12. januar 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Bad Homburg**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
| **Samsø** |
| --- |
| Maarup Østerstand på SamsøMaarup Østerstand på Samsø |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Kattegat |
| **Koordinatar** | 55°52′N 10°37′E

 |
| **Areal** | 112 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Danmark |
| **Kommune** | Samsø kommune

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 4 124 (2006) |
| **Folketettleik** | 36 /km² |

**Samsø** er ei dansk øy i Kattegat, 15 km frå Jylland. Samsø høyrer til Samsø kommune, og har 4 124 innbyggjarar (2006) og eit areal på 114 km². På grunn av den sentrale plasseringa vart øya brukt som ein møtestad i vikingtida, og namnet på øya kjem òg frå denne tida. Namnet har sitt opphav i ordet «samle». 

Geografisk er øya delt i tre område: 

1. Nordøya
2. Stavns Fjord
3. Sørøya

Kvart år i juni og juli kjem det mange franskmenn, wallisarar og irar her for å plukke jordbær. I Danmark er øya velkjend for dei tidlege potetene frå øya. Dei første potetene kan gå for opp mot 1000 kr, og vert rekna som ei stor delikatesse. I 1997 vann øya ein konkurranse som hadde pågått i ti år, for å sjå om det er mogeleg å berre nytte fornybar energi. Til no har ein stort sett berre nytta vindkraft, og fleire av innbyggjarane på øya er medeigarar i turbinane. Enkelte av desse står utasjærs. Eit energiakademi skal opnast i Ballen tidleg i 2007, og vil inkludere eit gjesteområde for opplæring. 

I klårvêr kan ein sjå halvøya Helgenæs i nord.

Norrøn mytologi
---------------

På denne øya skal det i følgje Saxo Grammaticus ha vore eit legendarisk slag mellom den svenske meisteren Hjalmar og venen hans Orvar-Odd mot dei tolv sønene til den svenske berserken Arngrim. Slaget var ein gong vidkjend, og vart sunge om i færøyske kvad, i Sagen om Orvar-Odd og Hervararsaga.

I følgje Hervararsaga og Vekkjinga av Angantyr spøkte det i jordvollane etter dei nedslakta berserkane. Dette stogga ikkje Arngrim sitt barnebarn Hervor frå å gå til jordvollane og krevje det forheksa sverdet Tyrfing frå far hennar Angantyr.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Samsø frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
**Samuel Plimsoll** (10. februar 1824–3. juni 1898) var ein britisk politikar og reformator, no best kjend som mannen bak *plimsollmerket*.

Samuel Plimsoll vart fødd i Bristol men flytte tidleg til Sheffield og forlét skulen i ung alder for å arbeida på eit bryggeri. I 1853 freista han å etablera seg i London som kolhandlar, men mislukkast og vart ruinert. I ein periode måtte han bu i eit losji for fattige, og røynsla gav han sympati med dei utslegne i samfunnet.

På den tida var livet til sjøs svært farleg, ein av fem britiske sjømenn omkom. Dødelegheita var større blant sjømenn enn i noka anna yrkesgruppe, tusenvis av skip forliste grunna overlast eller dårleg vedlikehald. Dei forferdelege tapa av sjømenn, og skjebnen til enkene fekk Plimsoll til å arbeida for tryggleik til sjøs. I 1868 vart han vald inn i parlamentet for det liberale partiet for kretsen Derby og arbeidd utrøytteleg for lovar som kunne sørgja for sikrare skipsfart. I 1872 gav han ut ei bok om tilhøva til sjømennene som gjorde eit sterkt inntrykk på opinionen.

I 1873 nedsette parlamentet ein kommisjon for å greia ut saka og i 1875 vart det vedteke ein sjøsikkerheitslov. Plimsoll såg på loven for utilstrekkeleg, men valde endå å støtta han. I eit parlamentsmøte den 22. juli same året erklærte likevel statsminister Benjamin Disraeli at loven ikkje ville verta vedtaken. Plimsoll vart rasande og karakteriserte parlamentsmedlemmane som «skurkar». Plimsoll fekk ei åtvaring, og bad om unnskyldning. Folkesetnaden delte likevel hans syn på at loven hadde vorte stoppa av skipsreiarane, og opinionen tvinga regjeringa til å fremja eit lovforslag som året etter vart føydd til «the Merchant Shipping Act».

Statue av Plimsoll i Bristol
Loven gav styresmaktene betre høve for å inspisera skip, og innførte ein lastelinje, som raskt vart kjent som *plimsollmerket*. Plimsoll vart gjenvald til parlamentet i 1880, men gav opp sin plass til William Vernon Harcourt, som han såg på ville halda fram arbeidet for sjøsikkerheit. Plimsoll vart utnemnd som ærespresident for det britiske sjømannsforbundet. Mot slutten av livet vitja han USA for å prøva å påverka amerikanarane til å ha ei meir balansert skildring av Storbritannia i lærebøkene sine.

Det er eit paradoks at dårlege skuter, såkalla *flytande likkister*, vart kalla for ein *plimsoll* etter han som kjempa for det motsette.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Samuel Plimsoll» frå Wikipedia på bokmål, den 20. november 2018.*

Litteratur
----------

* Brian Faulkner: *Samuel Plimsoll: the sailor's friend*

Bakgrunnsstoff
--------------

* plimsoller i Store norske leksikon
* «The sailor's friend» (bokmelding), *The Economist*, 6. juli 2006 (engelsk)
* «The Plimsoll Sensation» (podcast), The British Library, Jul 7th 2006 (engelsk)
* Artikkel frå Statistisk sentralbyrå om norsk forlisstatistikk på slutten av 1800-talet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NLA

 |
Det kongelege svenske kunstakademiet i Fredsgatan 12 i Stockholm.
**Det kongelege svenske kunstakademiet**, svensk **Kungliga Akademien för de fria konsterna** eller *Konstakademien* er ein institusjon til fremje av kunst og arkitektur i Sverige. Akademiet ligger i Fredsgatan 12 i Stockholm. Det blei skipa i 1735.

Fram til 1978 var kunstakademiet forbunde med Kungliga Konsthögskolan. Kunsthøgskulen er no underlagt Högskoleverket som andre svenske høgskular, medan akademiet har fått tilbake ei friare stilling.

Kunstakademiet byrja som undervisningsstad i 1735. Visjonen om eit akademi etter fransk mønster, som møtestad for kunstnarar og kunstkjennarar, blei realisert i 1768. Det første møtet av denne typen blei halde dette året, og kong Gustav III skreiv dei første statuttane i 1773. Enden av 1700-talet er rekna som ein gullalder for akademiet. 

Akademiet fekk sitt noverande namn, Kungliga Akademien för de fria konsterna, i 1810. Det blei opna for kvinner i 1864. I 1870 flytta det til eit eige hus i Fredsgatan 12 som var donert av Gerhard Meyer. Namnet hans er bevart i kunstutdanningens kjælenavn *Mejan*, som også er navn på skolens elevgalleri. 

Medlemmar av akademiet blir valde inn for livstid. Det har både ordinære medlemmar, æresmedlemmar og utanlandske medlemmar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kungliga Akademien för de fria konsterna» frå Wikipedia på bokmål, den 2. februar 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NKC

 |
|  |
| --- |
|  **Historia til Brandenburg og Preussen** |
| **Nordmark** før 1100-talet | **Gammalprøyssarane**  før 1200-talet |
| **Markgrevskapet Brandenburg** 1157–1618 (1806) | **Ordensstaat** 1224–1525 |
| **Hertugdømet Preussen** 1525–1618 | **Det kongelege (polske) Preussen** 1466–1772 |
| **Brandenburg-Preussen** 1618–1701 |
| **Kongedøme i Preussen** 1701–1772 |
| **Kongedømet Preussen** 1772–1918 |
| **Fristaten Preussen** 1918–1947 |
| **Brandenburg** 1947–1952 / 1990– |

**Det kongelege Preussen** (tysk *Königliches Preußen*; polsk *Prusy Królewskie*) var ein provins i Kongedømet Polen frå 1466 og så Det polsk-litauiske samveldet frå 1569 til 1772. Det kongelege Preussen inkluderte Pommerellen, Kulmerland, Malbork voivodskap (Marienburg), Gdańsk (Danzig), Toruń (Thorn) og Elbląg (Elbing). Det kongeleg Preussen skil seg frå Hertugdømet Preussen og var ein del av Polen, medan hertugdømet Preussen var under polsk suzerenitet som eit polsk len. Frå 1657 vart derimot sistnemnde sjølvstendig (personalunion med markgrevskapet Brandenburg).

Den vestlege delen av Preussen heldt på dei tidlegare rettane sine som gjaldt fleire forfatningsrettslege særreglar. Dei prøyssiske stendane, særskild det sterke tyske borgarskapet i hansabyar Danzig, Thorn og Elbing, heldt på privilegia sine. Tysk var offisielt språk, og byene hadde sin eigen finans- og valutapolitikk, eigne myntar, eige rettssystem, eigne lover, eigen hær og eigne diplomatiske representasjonar.

Etter Lublinunionen i 1569 vart ein del av rettane einsidig oppheva, og kongen fekk meir makt. Med eit sterk regional medvit og distanse til kongen i Warszawa vart bevart. Med hertugdømet Preussen såg ein seg som nært historisk knytt saman. I 1772 vart Det kongelege Preussen med unntak av Danzig og Thorn innlemma i Kongeriket Preussen, og vart til provinsen Vest-Preussen. Danzig og Thorn vart innlemma året etter.

Litteratur
----------

* Hans-Jürgen Bömelburg: *Zwischen polnischer Ständegesellschaft und preußischem Obrigkeitsstaat. Vom Königlichen Preußen zu Westpreußen (1756-1806)*, München 1995, ISBN 3-486-56127-8
* Karin Friedrich, *The Other Prussia. Royal Prussia, Poland and Liberty, 1569-1772*, Cambridge 2000 ISBN 0-521-58335-7
* Michael G. Müller, *Zweite Reformation und Städtische Autonomie im Königlichen Preußen. Danzig, Elbing und Thorn in der Epoche der Konfessionalisierung (1557-1660)*, Berlin 1998, ISBN 3-05-003215-4

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Prussia» frå Wikipedia på engelsk, og «Det kongelige Preussen» frå Wikipedia på bokmål den 7. juni 2008.*
**Fisjonsspor** er spor etter radioaktivitet i mineral og liknande. Dei kan mellom anna nyttast til å avgjere alder. Dei vert danna ved spalting av radioaktive isotopar i uranhaldige mineral og glas. I slike materialar vil isotopen 238U fisjonere spontant, medan fisjon av 235U kan fremkallast kunstig ved bombardement med termiske nøytron. Fisjonsfragmenta har
stor kinetisk energi og kan trenge inn i omgivnadene i ein avstand av storleiksorden 10 µm. Dei lagar såleis eit «spor» i stoffet ved å øydeleggje krystallgitteret. Disse fisjonsspora kan ein gjere synlege
for studium i mikroskop ved å etse stoffet med ein passande reagens. Metoden kan brukast til å finne alderen på bergartar, meteorittar og liknande ved at ein avgjer tilhøvet mellom mengder spontane og induserte fisjonsspor. Andre bruksomroåde går ut på å finne mengda av uran i ei prøve, eller fordelinga av uran mellom ulike fasar.

Kjelder
-------

* Fisjonsspor. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå .
**Signifikant bølgjehøgd** eller Hs er den gjennomsnittlege høgda (frå bølgjebotn til bølgetopp) av den tredjedelen av alle bølgjene i eit bølgjefelt som er høgast. Ei velutvikla signifikant bølgje er om lag lik Hm0, definert som fire gonger standardavviket til den momentane forflyttinga frå midlare havnivå. Den signifikante bølgjehøgda vert vanlegvis målt over ein periode på 10 minutt. 

Den opphavlege definisjonen kom som resultat av arbeid utført av oseanografen Walter Munk under den andre verdskrigen. Den signifikante bølgjehøgda var meint som eit matematisk uttrykk for høgda som ein «erfaren sjømann» ville anslå bølgjehøgda til ved å sjå på sjøen. Det er i dag eit vanleg mål på høgda av havbølgjer. 

Eit liknande mål på bølgjer, Hn, der n er prosent av ein brøk, skildrar bølgjehøgda av den nte prosenten av dei høgaste bølgjene. Hn vert nytta for å estimere gjennomsnittleg maksimal bølgjestorleik (H0.99) og for visse andre analysar. For å unngå forvirring med denne Hn-notasjonen, vert notasjonen H1/3 ofte nytta i mange vitskaplege artiklar og av visse maritime organisasjonar. Hs er rett og slett eit spesialtilfelle av Hn.

Andre statistiske mål på bølgjehøgda vert òg mykje nytta. Kvadratisk middelverdi av bølgjehøgda, som er definert som kvadratrota av den gjennomsnittet av kvadratrota til alle bølgjehøgder er om lag lik Hs delt på 1,4.

I følgje Det irske marineinstituttet vart det 9. desember 2007 målt ei signifikant bølgjehøgd på 17,2 m med ein bølgjeperiode på 14 sekund.. Dette er ein av dei høgaste målingane som er gjort, og ligg truleg opp mot grensa for kor høg den signifikante bølgjehøgda kan verta.

Sjå òg
------

* Havet sin tilstand
* Monsterbølgje: Ei bølgje som er over dobbelt så høg som signifikant bølgjehøgd.

Fotnotar
--------

1. ↑  M.W. Denny (1988). *Biology and the Mechanics of Wave-swept Shores*. Princeton i New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0691084874.
2. ↑  W.H. Munk (1944). *Proposed uniform procedure for observing waves and interpreting instrument records*. La Jolla i California: Wave Project at the Scripps Institute of Oceanography.
3. ↑  Robert M. Sorenson (1993). *Basic Wave Mechanics: For Coastal and Ocean Engineers*. New York City: John Wiley & Sons. ISBN 0471551651.
4. ↑  «web site of the Irish Marine Institute». Henta 13. januar 2008.

Bakgrunnsstoff
--------------

Det finske havforskingsinstituttet: Signifikant bølgjehøgd Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Significant wave height» frå Wikipedia på engelsk, den 27. januar 2008.*
**Signal-til-støytilhøve** (på engelsk ofte forkorta *SNR*, Signal-to-Noise ratio) er tilhøvet mellom effekta til eit signal og effekta til støyen. For at ein skal kunne kjenne igjen eit signal er det viktig at det ikkje forsvinn i bakgrunnsstøy. SNR er ein viktig parameter innan signalhandsaming, elektronikk, akustikk, telekommunikasjon, informasjonsteori, osb. 

Signal-til-støytilhøve blir definert som

{\displaystyle \mathrm {SNR} ={\frac {P\_{s}}{P\_{n}}},}
der {\displaystyle P\_{s}} er effekta i signalet og {\displaystyle P\_{n}} er effekta i støyen.
På grunn av at signal-støytilhøve kan variera over eit stort område uttrykkjer ein det som oftast i dB: 

{\displaystyle {\text{SNR}}\_{\text{dB}}=10\log \_{10}\left({\frac {P\_{s}}{P\_{n}}}\right)=20\log \_{10}\left({\frac {A\_{s}}{A\_{n}}}\right),}
der {\displaystyle A\_{s}} er RMS-verdien til signalamplituden (spenning eller straum) og {\displaystyle A\_{n}} er RMS-verdien til støyamplituden. Både signal- og støyeffekt må målast innanfor bandbreidda til systemet.
**Te Urewera natsjnalpark** er ein av fjorten nasjonalparkar på New Zealand, og den største av dei fire på Nordøya. Parken dekkjer eit område på om kring 2 127 km², og han ligg nordaust for regionen Hawke's Bay.

Historie
--------

Den 28. juli 1954 vart tilsigsområda til Waikaremoanasjøen, Waikareitisjøen og andre statlege reservat oppretta som ein nasjonalpark, og i 1957 var det kome framlegg om å leggja til resten av dei statlege områda i Te Urewera nord for Ruatahuna. Desse framlegga vart formaliserte i november 1957 då nye område på 1 350 km² vart lagde til. Fleire tillegg kom i 1962, 1975 og 1979, med mindre utvidingar og grenseendringar i perioden mellom.

Maoriområde
-----------

 Te Urewera National Park.
Innsjøar og maori-enklavar vart ikkje tekne med i parkområdat. Staten har leigd sjøane som er administrerte av Miljøverndepartementet, Department of Conservation.

Te Urewera er det tradisjonelle heimlandet til Tuhoe-folket. På grunn av området sin geografiske isolasjon, vart det ein av dei siste regionane som vart gjort krav på under den britiske koloniseringa i på 1800-talet. Maorileiaren Te Kooti fann tilflukt her frå forfølgjarane sine, og danna ein allianse med Tuhoe.

Etymologi
---------

Namnet til parken kjem frå maoriorda *ure* som tyder 'penis', og *wera*, som tyder 'brent', slik er altså den bokstavlege omsetjinga frå maori 'brend penis' (nasjonalpark). Dette namnet kjem frå ei tradisjonell maoriforteljing, der ein høvding, for fleire hundre år sidan, døydde då han var ute på ei jaktferd i skogane som no utgjer parken. Han rulla over i søvne medan han låg nær leirbålet, og fekk store brannskadar i underlivet.

Dyre- og planteliv
------------------

Alle dei innfødde fugleslaga på Nordøya, utanom wekarikse, held til i parken. Kronebregne (*Blechnum discolor*) er ein utbreidd plante i skogbotnen.

Referansar
----------

1. ↑  «Te Urewera National Park». Department of Conservation. Henta 22. november 2012.
2. ↑  C. Michael Hogan (2009). Crown fern: *Blechnum discolor*. Globaltwitcher.com, red. N. Stromberg.

* Charles Rawlings-Way, Carolyn Bain, Brett Atkinson, Errol Hunt, Peter Dragicevich and Sarah Bennett. 2008. *New Zealand*, Lonely Planet Publications, Edition 14, ISBN 1-74104-816-8 756 sider

* *Denne artikkelen bygger på «Te Urewera National Park» frå Wikipedia på engelsk, den 22. november 2012.*


| * v
* d
* e
Nasjonalparkar på New Zealand |
| --- |
| Nordøya | Egmont • Te Urewera • Tongariro • Whanganui |  |
| Sørøya | Abel Tasman • Aoraki/Mount Cook • Arthur's Pass • Fiordland • Kahurangi • Mount Aspiring • Nelson Lakes • Paparoa • Westland |
| Stewart Island/Rakiura | Rakiura |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Det kimer nu til julefest** er ein julesong skriven av N.F.S. Grundtvig i 1817, på grunnlag av Martin Luthers julesalme «VOm himmel hoch da komm ich her». I Noreg vert salmen ofast sungen til ein tone frå 1850 av C.C.N Balle.

Salmen vart fyrste gong trykt i *Nyeste Skilderie af Kjøbenhavn* 23. desember 1817, som «M. Luthers Julesalme frit fordansket». Luthers originaltekst har 15 vers. Grundtvigs versjon vert nokre gonger trykt med 24 vers, eitt for kvar dag i adventa. I danske salmebøker er salmen korta ned til ni vers. I Norsk salmebok er Grundtvigs versjon teken inn med sju vers.

Elias Blix har gjendikta Luthersalmen i ein meir teksttru versjon, den er står i Nynorsk salmebok på nr 88 (Frå høge himmel kjem eg her), jf. Landstads tilsvarande atttdikting Fra Himlen høit jeg kommer her (Landstads kirkesalmebog nr 129). Christian Rynning og Per Lønning har seinare omsett han på nytt, som «Frå høge himmel kjem eg ned».

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tekst til 24 vers
* Dansk tekst til 9 vers

Kjelder:
--------

* Johannes Nilssøn Skaar 1879: *Norsk Salmehistorie*
* *Kristen sang og musikk* Runa forlag 1962
**Jakob Persson Bjørkedal** (12. november 1770–25. juli 1843) var ein norsk gardbrukar, båtbyggjar og stortingsmann frå Bjørkedalen i Volda. Han var son til Per Jakobsson Bjørkedal.

Bjørkedal var fødd i Søre-Bjørkedal i Volda. I yngre år var han omgangsskulelærar. Han tok over farsgarden kring 1805 og dreiv denne til eldste sonen tok over i 1832. Til liks med far sin var han båtbyggjar, dreiv også mange år fiskje som styresmann på sjølvbygd sunnmørsåttring. På førespurnad frå stiftsamtmannen på Island sende han ein båtmodell av eit fjørefar, med byggerettleiing.

Frå hausten 1814 var Bjørkedal valmann i mange år. Sjølv representerte han Romsdals amt på Stortinget i 1815-16 og i 1818. I 1815-16 var han medlem av komiteen om land-, skog- og bergvesen, medan han i 1818 var medlem av ni komitear. Mellom desse var komiteen om kjøpstadsrett for Ålesund, sal av prestegardsinnbo, geistlege embetsmenn løn og om bergverkslova. Han var medlem av deputasjonen som Stortinget sende til kongekroninga i Trondheim i 1818.

Han døydde i Søre-Bjørkedal i 1843.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Årviknes, Per:*Volda-soga III*. Volda, 1973

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys
* VIAF

 |
Det kongelege mausoleetFoto: Per E. Hadland

**Det kongelege mausoleet** er eit kongeleg gravkapell på Akershus festning i Oslo. Mausoleet vart bygd for å hyse dronning Mauds sarkofag, og er oppført i kalkstein frå Asker etter teikningar frå 1939 av arkitekt Arnstein Arneberg. Men på grunn av den tyske okkupasjonen under den andre verdskrigen vart ikkje mausoleet reist før i 1948, og dronningas kiste stod i Gamle Aker kyrkje så lenge krigen varte, deretter i Slottskyrkja på festningen, der ho òg hadde stått før krigen.

Mausoleet er eit tilbygg til Slottskyrkja i sørfløya, og ligg inn i den såkalla Jomfruhagen mellom kyrkja og Jomfrutårnet. Rommet der dronningas sarkofag fekk plass, har ein tønnekvelv av kalkstein og veggar kledde med gjellebekksmarmor. Golvet er av slipte fliser av kalkstein med eit krona krossmotiv felt inn. I ei nisje står det eit alter som er dekorert av kunstmålaren Henrik Sørensen, og midt framfor dette alteret står sarkofagen, som er ein dobbeltsarkofag i kvit nordlandsmarmor der òg kong Haakon 7. vart lagt til kvile i 1957. I ein sarkofag av grøn marmor attmed kviler Märtha og kong Olav V. Båe sarkofagane er teikna av Arnstein Arneberg.

Fotnotar
--------

1. 1 2  Byminner nr.3/2012 Arkivert 2015-07-12 ved Wayback Machine. Trond Norén Isaksen: Nidarosdomen eller Akershus?, side 24 og 25

Kjelder
-------

* Trond Norén Isaksen: Nidarosdomen eller Akershus?. Oslo museum: *Byminner* nr.3/2012. Arkivert 2015-07-12 ved Wayback Machine.
**Jakov Fak** (fødd 1. august 1987) er ein kroatisk-slovensk skiskyttar fødd i Rijeka som har vunne to VM-gull i skiskyting, fyrst på 20 km i 2012 og så på 15 km fellesstart i 2015. Han tevla for Kroatia til 2010, sidan har han representert Slovenia.

### Aktiv

Fak overraska stort då han tok bronsemedaljen på 20 km under VM i skiskyting 2009 i koreanske Pyeongchang. Etter framifrå skyting og fin fart i sporet, tok han Kroatias første VM-medalje i skiskyting bak vinnaren Ole Einar Bjørndalen og tyske Christoph Stephan på andreplass. Til dess hadde Fak aldri vore mellom dei ti beste i noko verdscuprenn. Under Vinter-OL 2010 i Vancouver sikra han seg ein ny bronsemedalje, då på 10 km.

I november 2010 fekk Fak slovensk statsborgarskap og har sidan representert Slovenia. Under VM i skiskyting 2012 i Ruhpolding kunne han for fyrste gong klive høgst på sigerspallen, og då som verdsmeister på 20 km. I VM i skiskyting 2013 i tsjekkiske Nové Město tok han bronse på 10 km, VM-gullet tok norske Emil Hegle Svendsen med seg. Med to strafferundar skaut Fak seg ut av gullkampen på 15 km fellesstart under vinterleikane 2014 i Sotsji. Kampen om sigeren vart eit durabeleg oppgjer mellom Svendsen og franske Martin Fourcade med den fyrstnemnde som vinnar, Fak enda på fjerdeplassen.

Jakov Fak i 2010
Avslutningsdagen under VM 2015 i Khanty-Mansijsk gjekk Fak ut frå siste skyting på fellesstarten i tet med tre andre utøvarar. Han lukkast ta heim sigeren i tevlinga med ei sterk avslutning.

Perioden mars 2012 til mars 2015 vann han åtte renn i verdscupen i skiskyting.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jakov Fak» frå Wikipedia på tysk, den 22. mars 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Hallgrímskirkja i Saurbær.
**Hallgrímur Pétursson** (1614–27. oktober 1674) var ein islandsk prest og diktar.

Hallgrímur var fødd i Hólar nord på Island der onkelen var biskop og far hans ringde kyrkjeklokkene. Som ung rømde han heimefrå og til fastlands-Europa, der han blei smedlærling. Den omreisande islandske presten Brynjólfur Sveinsson kom over Hallgrímur i Glückstadt, då ein del av Danmark, og hjelpte han til å koma inn ved Vor Frue Skole i København.

Under det siste skuleåret fekk Hallgrímur Pétursson i oppgåve å gje kristendomsundervising til ei gruppe islendingar som var henta heim frå eit niårig fangenskap ved Barbareskkysten (dei var blitt røvde under *Tyrkjaránið*, 'tyrkarrana'). Ei av desse var den gifte kvinna Guðríður Símonardóttir, som han hadde eit tilhøve med og gjorde gravid. Hallgrímur blei med dei lauskjøpte fangane tilbake til Island, der Guðríður fekk vita at mannen var død, og dei to gifta seg snøgt med kvarandre. Det uvanlege tilhøvet deira, medrekna at Guðríður var 16 år eldre enn han, vekte oppsikt.

Hallgrímur arbeidde som fiskar og arbeidar, men blei etter sju år tilbake på Island utnemnd til prest av Brynjólfur Sveinsson, som no var blitt biskop ved Skálholt. Også dette var noko uvanleg, ettersom Hallgrímur ikkje hadde fullført utdanninga si i København. Han skikka seg likevel godt som prest, først ved Hvalsnes og deretter ved den ettertrakta Saurbær i Hvalfjörður frå 1651 til 1669.

Hallgrímur Pétursson skreiv ei rekkje dikt, som *Aldarháttur, Rímur af Lykla-Pétri og Magellónu, Króka-Refs rímur* og ei samling moralske barnerim. 

Då Hallgrímur blei spedalsk skreiv han eit verk på 50 *Passiusálmar*, salmar der han hans eiga liding og Jesus si glei saman. Samlinga blei svært populær på Island, og er blitt rekna blant den beste religiøse diktinga i verda. Salmesamlinga blei først trykt i 1666 og var i 1999 kome ut i 68 opplag. Hallgrímur heldt seg populær på Island, og blei også trykt den danske salmeboka.

Hallgrimúr Pétursson døydde i Ferstikla. Hallgrímskirkja i Reykjavík er bygd til minne om han.

Kjelder
-------

* Encyclopædia Britannica (2009), *Pétursson, Hallgrímur*

---

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Hallgrímur Pétursson» frå Wikipedia på engelsk, og «Hallgrímur Pétursson» frå Wikipedia på svensk den 27. oktober 2009.*

Fotnotar

1. ↑  «...rank among the best religious poetry of the world» Encyclopædia Britannica 2009

Bakgrunnsstoff
--------------

* Passíusálmar
* bild på Hallgrímur Arkivert 2008-10-28 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Sakarias Ansok** (1898–1986) var ein norsk lokalhistorikar og gardbrukar fødd på Stranda.

Bakgrunn
--------

Sakarias Ansok var fødd og oppvaksen på garden Ansok ved Storfjorden. Medan garden Ansok fekk bilveg i 1953 opplevde Sakarias Ansok samstundes at mange av fjell- og strandgardane på Indre Sunnmøre blei fråflytt. Gjennom intervju med dei siste brukarane av desse gardane dokumenterte Ansok natur, miljø og menneskja som livnærte seg på dei fråflytte bustadane. Ansoks arbeid med å samle miljø og menneskeskildringane kom etter initiativ frå redaktør Magne Flem i Sunnmørsposten. Den første artikkelen publiserte Ansok i Sunnmørsposten i 1965 og totalt har han skrive meir enn 60 artiklar i Sunnmørsposten og lokalavisa Sunnmøringen. Artiklane blei etterkvart samla, omarbeidd og utgjeve i tre bøker.

Prisar og utmerkingar
---------------------

Sakarias Ansok har fått følgjande utmerkingar for sitt historiske arbeid:

* 1976: Fylkeskulturprisen frå Møre og Romsdal fylke.
* 1982: Heidersmedlem i Storfjordens Venner.
* 1983: Kulturprisen frå Stranda kommune

Bibliografi
-----------

Bibliografien syner berre hovudverka

* 1970, 1977, 1985: *Eld som slokna: artiklar om fråflytte fjell- og strandgardar ved Geirangerfjorden, Sunnylvsfjorden, Norddalsfjorden og Tafjorden.*
* 1977: *Far etter folk.*
* 1980: *Menneske vi møtte : artiklar og miljøskildringar*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
Brosvik Foto: Bjarne Thune

Brosvik Foto: Bjarne Thune

Brosvik Foto: Bjarne Thune

**Brosvik** er ein stad som ligg i Gulen kommune i Vestland nær Rutledal. Brosvik ligg 10 mil frå Bergen og 10 mil frå Førde. Det har vore busetjing i området sidan jernalderen.

Namnet
------

Namnet uttalast brå´ssvikja og er truleg ikkje brukt til gardsnamn andre stader i Noreg. I 1567 vart det skrive Brodzug, i 1603 Brossvig, i 1667, Brassvig og i 1723, Brosvig. Namnet kjem truleg av Brotsvik: bakkebrot eller bratt skråning.

Historie
--------

I *Grimhidlane* vart det funne oske, kol og bein, så helleren har truleg vore bustad i gammal tid. 
På Brossviksåta vart det i 1928 funne ein eldstein av kvartsitt.

Brosvik fekk rutestopp av Fylkesbaatane i 1937. Vegen til Rutledal vart opna i 1961, og til Vatne og Sygnefest i 1968.

Garden Brosvik
--------------

Garden Brosvik ligg på fastlandet like ved ei lita bukt vest for Rutledal. Før i tida høyrde det stølar til garden, men setervegen var for lang, så stølsdrifta vart nedlagd.
Matrikkelen frå 1723 fortel at brukarane heitte Knut og Anders, at garden låg ved sjøen sju mil frå Bergen, at han hadde vedskog og furuskog til husbruk. Heimejorda vart utskift i 1920 og utmarka i 1990.

Det er vorte skilt ut ei rekkje underbruk, mellom andre Utgjære i 1864, Smådalen midt på 1800-talet og Fjellet omtrent på same tid. Fleire av desse plassane har først vore husmannsplassar.

Trude Brosvik og Halvor Langeseth tok over bruket i 1984.

Referansar
----------

1. ↑  Kleiva, Ivar; *Gulen i Gammal og ny tid* side 95
2. ↑  Kleiva, Ivar; *Gulen i Gammal og ny tid* side 95
3. ↑  Kleiva, Ivar; *Gulen i Gammal og ny tid* side 95
4. ↑  Kleiva, Ivar; *Gulen i Gammal og ny tid* side 107
5. ↑  Kleiva, Ivar; *Gulen i Gammal og ny tid* side 100

Litteratur
----------

* Kleiva, Ivar; *Gulen i Gammal og ny tid*, Gulen Kommune 1996,

Bakgrunnsstoff
--------------

* Brosvik Gard[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |