recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ei **filterboble** er ein effekt som kan oppstå når folk brukar nettstader som tilbyr individuelt tilpassa innhald, og inneber at informasjon på internett vert filtrert og sortert vekk frå søk. Årsaka til at filterbobler kan oppstå, er at algoritmane som lagar søkeresultatlister og anbefaler nettstader, prøver å føreseia kva som vil ha størst sjanse for å gjera brukaren nøgd. Dette vert gjort ved å tilpassa innhaldet på nettsidene til kva sider brukaren har vitja før, og til kva for eit kjønn eller kva for ei aldersgruppe brukaren tilhøyrer. Filterbobler kan føra til at personar vert eksponert for informasjon som stadfestar syn dei allereie har, eller at ein ikkje vert kjent med andre syn enn det ein har frå før. 

Filterbobler kan oppstå når søkjemotorar tilpassar trefflista basert på kva brukaren har klikka på tidlegare. 

Omgrepet vart fyrst teke i bruk av forfattaren Eli Pariser, og gjort kjent gjennom boka *The Filter Bubble.*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Filterboble» frå Wikipedia på bokmål, den 31. mars 2019.*

Litteratur
----------

* Pariser, Eli *The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You*, Penguin Press ISBN 978-1-59420-300-8

Bakgrunnsstoff
--------------

Filterboblesimulator
* Wall Street Journal Blue Feed, Red Feed - See Liberal Facebook and Conservative Facebook, Side by Side (filterboblesimulator fra USA)

Forsking
* Exploring the Filter Bubble: The Effect of Using Recommender Systems on Content Diversity Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.

Norske artiklar
* Jan-Arve Overland og Ragna Marie Tørdal Vi lever i en filterboble
* Marianne Hagelia Vi lever i en filterboble
**Carlos Alberto Torres** (17. juli 1944–25. oktober 2016) var ein brasiliansk fotballspelar, fødd og død i Rio de Janeiro. Han var kaptein på Brasil sitt vinnarlag under Fotball-VM 1970 i Mexico. Midtstopparen spelte 53 landskampar for Brasil i tida 1964-77 og skåra åtte mål, mellom andre det siste målet i VM-finalen 1970.

Carlos Alberto var Fluminense-spelar frå 1963 til 1966. I 1966 flytta han til Santos og var lagkamerat med Pele i åtte år. I 1974 returnerte han til Fluminense, der han var med å vinne to delstatsmeisterskap. Etter ein sesong på Flamengo, fylgde han pengane og reiste til USA. Perioden 1977-82 spelte han på New York Cosmos, minus ein sesong i California Surf.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carlos Alberto Torres» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mars 2017.*


| * v
* d
* e
Brasil sitt landslag – VM i fotball 1970 (Verdsmeistrar) |
| --- |
| 
* 1 Félix
* 2 Brito
* 3 Piazza
* 4 Carlos Alberto (kaptein)
* 5 Clodoaldo
* 6 Marco Antônio
* 7 Jairzinho
* 8 Gérson
* 9 Tostão
* 10 Pelé
* 11 Rivelino
* 12 Ado
* 13 Roberto
* 14 Baldocchi
* 15 Fontana
* 16 Everaldo
* 17 Joel
* 18 Paulo Cézar Caju
* 19 Edu
* 20 Dario
* 21 Zé Maria
* 22 Leão
* Landslagstrenar: Zagallo

 | Flagget til Brasil |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* Munzinger (sport)

 |
**Claridge's** er eit luksushotell i Mayfair i London. Det ligg på hjørnet av Brook Street og Davies Street.

Historie
--------

Hotellet blei skipa i 1812 som Mivart's Hotel i eit rekkjehus i London, og voks ved å ta over nabohus. I 1854 selde grunnleggjaren (far til biologen St. George Jackson Mivart) hotellet til herr og fru Claridge, som åtte eit mindre nabohotell. Dei slo saman dei to verksemdene, og etter ei tid som «Mivart's at Claridge's» tok dei i bruk det noverande namnet. I 1860 hadde keisarinne Eugenie eit lengre opphald ved hotellet og tok imot dronning Victoria der.

Førsteutgåva av reisehandboka Baedeker frå 1878 omtalte Claridge's som *«The first hotel in London»*.

Aleksandar av Jugoslavia vart fødd 17. juli 1945 i suite 212 på hotellet. I fylgje tradisjonen skal ein framtidig jugoslavisk konge vere fødd i Jugoslavia. Den britiske regjeringa gjorde difor suiten om til eit suverent jugoslavisk territorium i eit døgn. Dimed kunne han få tittelen kronprins av Jugoslavia.

Kjelder
-------

1. ↑  «Claridges: An opulent hotel where every polished corner tells a story». *independent.co.uk* (The Independent). 9. desember 2012. Henta 10. desember 2012.
2. ↑  Louis Gerber (1. september 2004). «Claridge's». Cosmopolis.ch. Henta 10. april 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Claridge's» frå Wikipedia på engelsk, den 4. desember 2011.*

* *Denne artikkelen bygger på «Claridge's» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juli 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* GeoNames

 |
Koordinatar: 22°58′4.8″N 57°17′52.8″E﻿

**Bahla** (arabisk بهلا) er ein by i Ad Dakhiliyah i Oman. Han er kjend for det gamle fortet og keramikken sin.

Byen ligg 40 km frå Nizwa og kring 200 km frå Muscat, hovudstaden i landet. Det gamle Bahla Fort er med ein 12 km lang mur det eldste fortet i Oman. EIn trur fortet vart bygd i før-islamsk tid og vert no restaurert av UNESCO og staden er innskriven på verdsarvlista. Heile området innafor den gamle muren vert kalla Bahlaoasen. Bahla-keramikken er kjend gjennom heile Oman og er ein populær suvernir hos turistar. Ikkje langt frå Bahla ligg Jabreenborga. Denne er tre etasjar høg og vart bygd under Al Ya'ruba-dynastiet midt på 1600-talet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bahla» frå Wikipedia på engelsk, den 5. juni 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Arkivert 2005-12-25 ved Wayback Machine.
* Bahla Fort - A Virtual Experience Arkivert 2020-11-13 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Reiseguide for Bahla frå Wikivoyage

| * v
* d
* e
Flag of Oman Ad Dakhiliyah guvernement |
| --- |
| *Hovudstad:* Nizwa |
| Wilayah | Nizwa**·** Samail**·** Bahla**·** Adam**·** Al Hamra**·** Manah**·** Izki**·** Bidbid |
| Byar og landsbyar | Jabrin**·** Musaifiyah**·** Saiq |
**An** eller **Ann** er eit kvinnenamn og ein namnedel. Ann har namnedag den 13. august.

Som frittståande namn er Ann ei engelsk kortform av Anna/Anne som er avleidd av det hebraiske namnet Hannah med tydinga 'gunst, nåde'. Dette namnet kan òg brukast som ledd i samansette namn, som Mariann eller An-Magritt.

Førsteleddet Ann- kan òg vera ei form avleidd frå Arn-, norrønt for 'ørn', i namn som Annlaug og Annfrid.

Namnet var lite brukt i Noreg før 1930, men var blant dei mest utbreidde døypenamna for jenter på 1960-talet.

Namneberarar
------------

* Ann-Margret (f. 1941), svensk-amerikansk skodespelar
* Ann Kavli (f. 1960), norsk forfattar
* Ann-Mari Thomassen (f. 1964), norsk sametingsrepresentant
* Ann Elen Skjelbreid (f. 1971), norsk skiskyttar
* Ann Kristin Flatland (f. 1982), norsk skiskyttar

### Oppdikta personar

* An-Magritt i romanen av same namn av Johan Falkberget.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ann» frå Wikipedia på bokmål, den 12. august 2009.*
**Christian Hoffmann** (fødd 22. desember 1974) er ein austerriksk tidlegare langrennar frå Aigen in Mühlkreis i forbundslandet Oberösterreich. Han vart tildelt gullmedalja på 30 km etter Vinter-OL 2002 i Salt Lake City, og vann VM-gull i 4 x 10 km stafett for arrangørlandet då Ski-VM 1999 vart avvikla i Ramsau.

Aktiv
-----

Hoffmann overraska stort så han tok bronsemedalja på femmila under dei olympiske leikane i Nagano i 1998. Året etter vann han over Noregs ankermann Thomas Alsgaard i innspurten på 4 x 10 km stafett, og sikra VM-tittel for seg sjølv, Markus Gandler, Alois Stadlober og Mikhail Botvinov.

Under vinterleikane 2002 i Salt Lake City kom han opphavleg på andreplass på 30 km, men vart nokre månader seinare tildelt OL-gullet då Johann Mühlegg vart frådømd fyrsteplassen. Hoffmann sin landslagskollega Botvinov fekk sølvmedalja i øvinga.

Fristilseksperten Hoffman vann to tevlingar i verdscupen i langrenn, begge vinteren 2003/04. Straks før jul i 2003 sigra han i ein 10-kilometer i Ramsau, og midt i mars 2004 vann han ein 30 km i Pragelato, begge tevlingane gjekk i fristil.

### Doping

Det nasjonale antidopingbyrået stengde Hoffmann ute frå idretten 31. desember 2009, grunna systematisk bloddoping i sesongane 2003 til -06. Utestenginga varde til 2012.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Christian Hoffmann» frå Wikipedia på tysk, den 22. februar 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Christian Hoffmann». olympedia.org. Henta 3. desember 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**Clara Zetkin** (5. juli 1857–20. juni 1933) var ein tysk sosialist og framståande i tysk og internasjonal kvinnerørsle. Zetkin måtte gå i eksil på grunn av den politiske aktiviten sin, men var òg medlem av Riksdagen i tolv år.

Zetkin blei fødd i Wiederau i Sachsen og var utdanna som lærar. Ho fekk tidleg interesse for kampen til arbeidarane og kvinnene, og blei medlem i det tyske sosialdemokratiske partiet, SPD, i 1874. Ho oppheldt seg for det meste i eksil i den tida sosialdemokratiet i Tyskland var forbode, i åra 1878-1890, under «Sosialistlovene» til statsminister Otto von Bismarck.

Kvinnekamp og klassekamp
------------------------

Clara Zetkin.
Clara Zetkin på ein ausstysk timarksetel.
På skipingskongressen til den Andre Internasjonalen i Paris i 1889 tala ho om kvinnefrigjering som ein del av klassekampen. Ho gjekk sterkt inn for at kvinner gjennom lønsarbeid måtte bli økonomisk sjølvstendige, og meinte full kvinnefrigjering berre kunne oppnåast i eit sosialistisk samfunn. Kvinnekamp og klassekamp måtte såleis vere to sider av same sak.

Zetkin var ei av dei fremste i arbeidet med å byggje opp den sterke sosialdemokratiske kvinnerørsla i Tyskland. Ho var redaktør i kvinnerørsla sitt blad, «Die Gleichheit» (Likskapen), frå 1891 til 1917. Etter forslag frå Zetkin vedtok ein internasjonal kvinnekonferanse i København i 1910 å gjere 8. mars til den internasjonale kvinnedagen. På denne dagen skulle kvinnene (og mannlege sympatisørar) demonstrere for stemmerett og andre likestillingskrav.

Folkevald
---------

Zetkin høyrde til venstresida innanfor tysk sosialdemokrati. Ho gjekk imot partileiinga da den støtta krigskredittar under første verdskrigen. Derfor gjekk ho også ut av SPD ilag med andre krigsmotstandarar, og inn i det Uavhengige Sosialdemokratiske Partiet i Tyskland (USPD), som blei danna av krigsmotstandarane i 1917. Innanfor USPD var Zetkin ilag med Rosa Luxemburg i Spartakusforbundet, og gjekk seint i 1918 med i Det tyske kommunistpartiet (Kommunistische Partei Deutschlands) da det blei skipa. Ho blei medlem i sentralkomiteen til KPD. Ho var innvald som representant i Riksdagen, det tyske parlamentet, for kommunistpartiet frå 1920 til 1933. Ho var au sentral i den internasjonale kommunistiske kvinnerørsla. 

Zetkin oppheldt seg også i Sovjetunionen i periodar. Ho døydde der i 1933, 76 år gammal. For å heidre henne blei urna hennar sett inn i Kremlmuren i Moskva.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Qiyan** var ein type kvinneleg slave som verka som kurtisane og artist i den arabiske verda i mellomalderen. Fleire kjende kvinnelege poetar, songarar og musikarar i den muslimske verda høyrde til denne kategorien. Kjende døme er ‘Innān, Arib al-Ma'muniyya og Shāriyah.

Ordninga oppstod moglegvis under Abbasidekalifatet på 700-talet, då desse slavane var svært vanlege og populære, og fanst i muslimske Al-Andalus til minst på 1300-talet. Dei skilde seg ut frå dei næskylde jarya, som fekk liknande utdanning men aldri opptredde offentleg.

Det var ikkje akseptert for ei muslimsk kvinne å opptre offentleg, og ein qiyan var derfor ein slave (som innebar at ho ikkje var muslim). Dei fekk framifrå opplæring av slavehandlaren sin, og blei trente til å syngja, spela musikk og lesa poesi og underhalda med ulike kunstartar. Dei var også seksuelt tilgjengelege for eigarane sine. Det blir ofte hevda at dei ikkje blei brukte for prostitusjon, men visse offentlege qiyan-hus verker å ha verka parallelt som bordell.

Skikken med å læra opp slavejenter til å bli qiyanar verker å ha døydd ut i slutten av mellomalderen, men dei egyptiske songarane kjende som *almah* er av og til blitt nemnde som ein seinare etterfølgjar.

Sjå òg
------

* Saqaliba
* Geisha
* Kisaeng
* Hetære
* Yiji
* Tawaif

Kjelder
-------

* Dwight F. Reynolds, 'The Qiyan of al-Andalus', in Concubines and Courtesans: Women and Slavery in Islamic History, ed. by Matthew S. Gordon and Kathryn A. Hain (Oxford: Oxford University Press, 2017)

### Fotnotar

1. ↑  F. Matthew Caswell:*The Slave Girls of Baghdad: The Qiyan in the Early Abbasid Era*

* *Denne artikkelen bygger på «Qiyan» frå Wikipedia på svensk, den 6. februar 2022.*
**Clara Johanne Ottesen** (30. oktober 1911–8. mai 1997) var ein norsk samfunnsøkonom, statstenestekvinne, bistandsarbeidar og kvinnesaksforkjempar. Ho var leiar for Norsk Kvinnesaksforening frå 1968 til 1972.

Liv og virke
------------

Ottesen tok examen artium i heimbyen Halden i 1931, deretter ved den einaste handelsutdanninga i samtida ved Oslo handelsgymnasium og blei utdanna cand.oecon. ved Universitetet i Oslo i 1938. Ho arbeidde som lærar i handelsfag 1938–1940, som sekretær (saksbehandlar) i Forsynings- og gjenreisingsdepartementet 1940–1949 og som sekretær og fyrstesekretær (frå 1954) i Sosialdepartementet 1949–1956. Frå 1956 arbeidde ho i Departementet for familie og forbrukarsaker/Forbrukar- og administrasjonsdepartementet, med tittelen konsulent, den gongen ei høg stilling i departementa med fagansvar for eit politikkområde. Ho var ein sentral byråkrat på familie- og likestillingsfeltet i 1950- og 1960-åra. Ho var SN-ekspert (*Community Development Expert*) i Aust-Pakistan (no Bangladesh) med bustad i Dhaka frå 1962 til 1964, og arbeida med å utvikle program for å styrke kvinner si stilling i landet.

Ottesen var 2. nestleiar i Norsk Kvinnesaksforening 1966–1968; ho etterfølgde Eva Kolstad som NKF-leiar i 1968 og sat i vervet til 1972. Ho var også styremedlem i International Alliance of Women frå 1967 til 1973. Frå 1971 var ho sentralstyremedlem i Europarørsla, der tidlegare utanriksminister Svenn Stray var leiar.

Ottesen blei i 1939 gift med cand.oecon. Kjell Ottesen, son av Immanuel Ottesen. Dei blei skilde i 1947, men ho heldt på etternamnet.

Kjelder
-------

1. ↑  Gravferdsetaten i Oslo kommune
2. ↑  «En uredd Oslo-kvinne som ny FN-ekspert til Øst-Pakistan». *Dagbladet*. 20. oktober 1962. s. 11.
3. ↑  «Forslag om å innby kvinner fra U-land til korte opphold i Norge». *Aftenposten*. 4. november 1968. s. 7.
4. ↑  Eva Kolstad, Karen Sofie Brynnildsen (2. juni 1997). «Clara Ottesen (nekrolog)». *Aftenposten*. s. 11.
5. ↑  Elisabeth Lønnå: *Stolthet og kvinnekamp: Norsk kvinnesaksforenings historie fra 1913*, Gyldendal Norsk Forlag, 1996, ISBN 8205244952
6. ↑  «Stray formann for Europabevegelsen». *Aftenposten*. 1. april 1971. s. 3.
7. ↑  *Norsk Lysingsblad*. 25. mai 1939.
8. ↑  *Studentene fra 1931*. Bokkomiteen for studentene fra 1931. 1956. s. 291–292.
9. ↑  *Studentene fra 1928*. 1953. s. 272.

* *Denne artikkelen bygger på «Clara Ottesen» frå Wikipedia på bokmål, den 25. mars 2023.*


| * v
* d
* e
Leiarar for Norsk Kvinnesaksforening |
| --- |
| 
* Hagbard Emanuel Berner
* Anna Stang
* Ragna Nielsen
* Anna Bugge
* Ragna Nielsen
* Randi Blehr
* Fredrikke Marie Qvam
* Randi Blehr
* Aadel Lampe
* Fredrikke Mørck
* Anna Hvoslef
* Kitty Bugge
* Margarete Bonnevie
* Dakky Kiær
* Ingerid Gjøstein Resi
* Marit Aarum
* Signe Swensson
* Eva Kolstad
* Clara Ottesen
* Kari Skjønsberg
* Karin M. Bruzelius
* Sigrun Hoel
* Irene Bauer
* Siri Hangeland
* Bjørg Krane Bostad
* Kjellaug Pettersen
* Siri Hangeland
* Berit Kvæven
* Torild Skard
* Margunn Bjørnholt
* Marit Nybakk
* Karin M. Bruzelius
* Anne Hege Grung

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Atlas Copco kompressor.
**Anleggskompressor** er ein flyttbar kompressor som fyrst og fremst vert nytta for å generera trykkluft for å driva til dømes boreriggar for fjellsprenging.

Oppbygging
----------

Tidlegare var det vanleg med stempelkompressorar, men i dag er dei fleste maskinane utstyrte med skruekompressor. Kapasiteten på transportable kompressorar varierer frå 1,5 til 30 m3. Dei største maskinane er ofte monterte på eit toaksla chassi. Trykket er avhengig av bruksområdet og kan vera 0.7, 1,0, 1,4 og 2,0 MPa. Transportable anleggskompressorar er som oftast utstyrte med dieselmotor. Større stasjonære maskinar, nytta til dømes ved tunneldriving, kan ha elektrisk motor når det ikkje er for langt unna elnettet.

Bruksområde
-----------

Forutan boreriggar vert anleggskompressorar nytta for å levera trykkluft til påledrivarar, betongpumper, betongspreiarar, sandblåsarr, trykkluftvibratorar, etc. Ved tunneldriving vert det ofte nytta store kompressorar plasserte utanfor tunellen og trukklufta vert ført i røyr innover i tunellen.

Referansar
----------

1. 1 2  König, H. *Maskinen im Baubetrieb*, 2. utg. Vieweg+Teubner Verlag, 2008.

| * v
* d
* e
Anleggsmaskinar |
| --- |
| Gravemaskin**·** Traktorgravar**·** Bulldosar**·** Hjuldosar**·** Hjullastar**·** Teleskoplastar**·** Beltelastar**·** Anleggstraktor**·** Dumpar**·** Sjaktvogn**·** Veghøvel**·** Asfaltleggjar**·** Vegvals**·** Platevibrator**·** Påledrivar**·** Borerigg**·** Anleggskompressor **·** Steinknusar |
Qiangfolk
**Qiang** (羌族, [pinyin]] *qiāngzú*) er nanmnet på eit av dei 55 offisielle minoritetsfolka i Folkerepublikken Kina. Folketeljinga i 2000 registrerte vel 306 000 menneske som qiang. Dei fleste av dei bur i Sichuan. Nesten 200 000 lever i fylka Mao, Wenchuan, Li, og Heishui, alle i det autonome prefekturet Ngawa for tibetanarar og qiangfolk, samt i fylket Beichuan i naboprefekturet Mianyang.

Historie
--------

Folk med namnet Qiang figurerte i inskripsjonar på orakelbein allereie under Shang-dynastiet si tid. Dei var spreidd over vestlege område, heilt frå Yunnan i sør til Gansu i nord. Dei tidlegaste må ha vore gjetarar og nomadar, skriftteiknet for namnet deira svarar til teiknet for sau. Dei heldt også oksar, hestar, esel og kamelar. Seinast frå de stridande rikas tid utvikla dei jordbruk og vart fastbuande.

Tradisjonelt qiang-hus
Sjølv om dei var i kontakt med xiongnuane og tidleg allierte seg med dei mot Han-dynastiet, danna qiangfolk aldri noko større rike eller føderasjon. Tvert imot var det mykje intern splid mellom dei, skal ein tru kinesiske kjelder. Qiangfolket ordna seg etterkvart inn under Han-styret. Nokre gongar tvinga av Han-riket, andre gongar frivillig. Under borgarkrigen mot Wang Mang og dei første tiåra av det austlege Han flytta mange qiang nordvestover inn i Gansu. Då Guangwu gjenerobra Gansu for Han-riket fann han store område som var kontrollert av qiang. Han-styret prøvde seg med tvangsflytting, og nokre qiang hamna til og med nær den gamle hovudstaden Chang'an i år 35 og 50. Qiangfolk svara med oppstandar, og ein periode vurderte Han-riket å gje opp områda rundt sin gamle hovudstad. 

Han-riket let qiang-grupper danne eigne «indre» smårike, innanfor grensene til Han-riket. Det første vart oppretta allereie i år 60. Hundre år seinare var det slike rike i Ordos, Gansu og Sichuan.

Qiangfolket spela ei viktig rolle mot slutten av Han-dynastiet si tid. Qiang-opprør var med på å svekke Han-riket, som etter ei tid braut saman. 

Etterkomarar av det gamle tangutfolket, som danna sitt eige keisarrike i det nordvestre Kina på 900-talet og herska over det i 250 år, var ein del av qiang-folket. I dag er dei fleste tangutar assimilert inn i den kinesiske befolkninga.

Bakgrunnsstoff
--------------

* The Qiang wars

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
Baicheng (gul) i Jilin
**Baicheng** (kinesisk skrift 白城, pinyin *Báichéng*) er eit byprefektur i provinsen Jilin i Kina. Prefekturet har eit areal på 25 683 km², folketalet er sist berekna til 2,03 millionar. Baicheng grensar til provinsane Indre Mongolia i vest og nord, og til Heilongjiang i nordaust og aust.

Byprefekturet Baicheng omfattar eitt distrikt (区 *qū*), to byfylke (市 *shì*) og to fylke (县 *xiàn*).

### Historie

Dagens Baicheng var busett av ulike nomadiske stammer fram til 1800-talet. Frå då støtta Qing-dynastiet innvandring av han-kinesarar, men jordbruk var forbode fram til 1902. Området vart viktigare då jarnvegen mellom Qiqihar og Siping vart lagt gjennom Baicheng. To nye jarnvegar vart bygt i 1930-åra, noko som gjorde Baicheng til eit nav i samferdsla.

### Næring

Tekstilindustrien er ein berebjelke i økonomien. Landbruket er konsentrert om soyabønner, oljevekstar og om saueavl.

### Samferdsle

Riksveg 302 i Kina fører gjennom området. Han går frå Hunchun i provinsen Jilin til Ulanhot i Indre Mongolia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Baicheng» frå Wikipedia på bokmål, den 28. april 2012.*
* *Denne artikkelen bygger på «Baicheng» frå Wikipedia på engelsk, den 28. april 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Christian Andreas Doppler** (29. november 1803–17. mars 1853) var ein austerriksk fysikar og matematikar, mest kjend for å ha lagt fram hypotesen om det som sidan er kjent som dopplereffekten. I eldre skrifter vert fornamnet til Doppler ofte feilaktig omtala som Christian Johan.

Christian Andreas Doppler
Doppler blei fødd i Salzburg. Etter studiar i Wien blei han i 1835 tilsett som lærar i matematikk og rekneskap ved den polytekniske skulen i Praha, professor same stad frå 1841. Han la der 25. mai 1842 fram monografien *Über das farbige Licht der Doppelsterne und einige andere Gestirne des Himmels* der han skildra sin teori. Teorien blei empirisk prøvd av nederlendaren Christoph Hendrik Diederik Buys Ballot i juni 1845 ved hjelp av eit lokomotiv og fleire hornblåsarar. 

I 1850 blei Doppler den første direktøren og professoren ved det nyoppretta Institutt for fysikk ved Universitetet i Wien. Han døydde tre år seinare som rekonvalesent i Venezia, grunna helseproblem som hadde plaga han sidan barndommen.

Huset der Doppler blei fødd har i dag adressa Markart Platz 1, Wolfgang Amadeus Mozart budde sju år av livet sitt i Markart Platz 8.

Kjelde
------

* Eden, Alec: *The search for Christian Doppler*. Wien, 1992.

Verdsveven
----------

* An online biography of Doppler Arkivert 2004-03-15 ved Wayback Machine.
* Christian Doppler Forschungs- und Gedenkstätte

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
Ein **stavingsberande konsonant** eller **syllabisk konsonant** er ein konsonant som kan utgjera ei eiga staving eller vera kjerne i ei staving. I norske dialektar er det vanlegvis dei klangfulle konsonantane *n* og *l* som har ein slik funksjon. I IPA-lydskrift blir stavingsberande konsonantar markerte med ein loddrett strek under konsonanten, til dømes [n̩] eller [l̩].

Stavingar består vanlegvis av ein vokal eller diftong (stavingskjerne) pluss ein eller fleire konsonantar. Døme på dette er orda *båt* og *kast*, som kvar består av ei staving, og orda *stein-en* og *rei-skap*, som inneheld to stavingar kvar. Stavingar kan også bestå av berre ein vokal, t.d. preposisjonen *i*, eller ein diftong, t.d. substantivet *øy*. I desse tilfella seier vi at vokalen eller diftongen er stavingsberande.

Men i visse høve kan ein konsonant ha denne funksjonen. I substantiva *vatn* og *botn*, som også finst i nynorsk skriftmål, er n-en stavingsberande. I mange dialektar er artikkelen i bunden form eintal ein stavingsberande *n*, t.d. i hankjønnsorda *båt'n* [bɔ:tn̩] (båten) og *bil'n* [bi:ln̩] (bilen). I nokre dialektar kan bunden form fleirtal av hokjønnsord ha stavingsberande n, til dømes jent'ne [jεntn̩ə] (jentene). Og vi finn stavingsberande *n* i uttrykk som *der satt'n* [dæʃɑtn̩] (der sat han). 

I nokre dialektar kan *l* vera stavingsberande. Døme på dette er substantiva *hand'l* [hɑndl̩] (handel), *put'l* [pʉtl̩] (=småarbeid) og *syk'l* [sykl̩] (sykkel). I bergensk er det vanleg at artikkelen *n* i bunden form eintal fell bort etter *l*. L-en blir då stavingsberande. Døme på dette er *so'l* [so:l̩] (sola) og *sto'l* [sto:l̩] (stolen). Også i sunnhordlandsdialekten finn vi mange døme på dette fenomenet. Her kan ein finna bøyinga *ein kveld* [kvεld] - *kve'l* [kve:l̩] (ein kveld - kvelden).

Interjeksjonen *pst* er eit spesielt tilfelle. Her er *s* stavingsberande.

Stavingsberande konsonantar er eit vanleg fenomen i norske dialektar.

I andre språk
-------------

Stavingsberande konsonantar finst i mange språk, til dømes i engelsk, tysk, tsjekkisk, slovakisk, slovensk og serbokroatisk. I engelsk finst stavingsberande l, m og n. Døme er *button* [bɐʔn̩] (knapp), *bottle* [bɒtl̩ˠ] (flaske) og *rhythm* [ˈɹɪðm̩] (rytme).

Kjelder
-------

* Sandøy 1993, Helge Sandøy: *Talemål*, Novus forlag, Oslo. ISBN 82-7099-206-2.
* Skjekkeland 1997, Martin Skjekkeland: *Dei norske dialektane - Tradisjonelle særdrag i jamføring med skriftmåla*, Høyskoleforlaget AS, Kristiansand S. ISBN 82-7634-103-9.
* Pettersen 1990, Egil Pettersen: *Bergens bymål*, artikkel i Ernst Håkon Jahr (red.): *Den store dialektboka*, Novus Forlag AS, Oslo. ISBN 82-7099-167-8

### Fotnotar

1. ↑  Sandøy 1993, s. 30f.
2. ↑  Skjekkeland 1997, s. 26f.
3. ↑  Pettersen 1990, s. 203.
4. ↑  Sjå artikkelen på engelsk.
Koordinatar: 57°48′32″N 12°44′47″E﻿

Hedared stavkyrkje
Interiøret
**Hedared stavkyrkje** (svensk *Hedareds stavkyrka*) er den einaste bevarde mellomalderstavkyrkja i Sverige. Kyrkja ligg i Hedared i Borås kommune i Västra Götalands län. Ho er den einaste bevarde mellomalderstavkyrkja utom Noreg som står på plassen der ho vart bygd. Kyrkja er i bruk og det vert helde gudsteneste i henne annankvar sundag.

Type og datering
----------------

Hedared stavkyrkje er eit lita einskipa langkyrkje av Haltdalen-typen og er soleis mellom dei enklaste stavkyrkjene me kjenner til. Ho har eit skip og eit lite kor med rak avslutting, forbunde til austveggen. 

På grunnlag av typen daterte ein lenge denne kyrkja til 1200-talet, men ny forsking og bruk av årringdatering har slege fast at tømmeret som er brukt var feld først i 1501 (+2/-3 år). Grunna tørketida tømmeret trong tok det to til tre år før tømmerert kunne nyttast. Kyrkja kan slik tidlegast ha vore bygd to år seinare. Eit biskopbrev frå 1506 der bygginga av kyrkja er omtald, stør også opp om denne dateringa.

Eksteriøret
-----------

Ytterveggane er av konvekse eikeplankar som vert haldne saman av tradisjonelle vertikale stolpar (hjørnestavar) og svill og stavlegje.

Under ei renovering i 1781 fekk kyrkja eit nytt våpenhus og små rektangulære vindauge. Ein trur at det ikkje var vindauge i kyrkja før dette, men det er usikkert. Våpenhuset vart rive att i ei ny renovering i 1901, då riksantikvaren ynskte å tilbakestille kyrkja til opphavleg utsjånad. Kyrkja vart endå ei gong renovert i åra 1995-97.

Interiøret
----------

Det er ein del som peikar mot at det har vore ei eller fleire kyrkjer på staden før kyrkja som no står der. Under ei renovering i 1934-35 fann ein ei altartavle som var måla rett på ytterveggen. Bilete syner kroninga av Maria møy og det vert datert til slutten av 1300-talat. I kyrkja er det òg eit Madonnabilete som vert datert til 1200- eller 1300-talet. Eit målarstykke som viser Frans av Assisi vert datert til same perioden. Vidare er det eit fransk krusifiks frå 1100-talet og ein nattverdskalk frå 1200-talet. 

Kyrkjeinventaret er velbevard. Det har vore hevda at taksperra skulle vere frå 1100-talet, men riksantikvaren meiner tvert om at dei er utskifte. Korveggene er dekorerte med figurmåleri som ein meiner er frå tida då kyrkja vart bygd. Måleri i skipet skal vere frå renoveringa i 1735. Den faste innreidinga er i sein barokkstil.

* AltaretAltaret
* Preikestolen og døypefontenPreikestolen og døypefonten

Kjelder
-------

Denne artikkelen byggjer på «Hedareds stavkyrka» henta frå Wikipedia på svensk 6. september 2008.

* Om Hedared stavkyrkje på nettstaden til Svenska kyrkan[*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hedared stavkyrkje**

* Om Hedareds stavkyrkje på nettsidene til Borås stad Arkivert 2006-02-11 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Clare Bice** (24. januar 1909–18. mai 1976) var ein kanadisk kunstnar, kurator, og barnebokforfattar og 
-illustratør.

Bice vart fødd i Durham i Ontario og voks opp i London i Ontario. Han tok ein Bachelor of Arts-grad i historie og engelsk ved University of Western Ontario i 1928. Frå 1930 til 1932 studerte han ved Art Students League of New York og Grand Central School of Art i New York. Hans kunstnarlege arbeid inkluderer landskaps-, portrett- og stillebenmåleri. Frå 1940 til 1972 var han kurator ved Williams Memorial Art Gallery and Museum (no Museum London).

Han skreiv og illustrerte fem barnebøker:

* *Jory's Cove* (1941)
* *Across Canada: Stories of Canadian Children* (1949)
* *The Great Island* (1954)
* *A Dog for Davie's Hill* (1956)
* *Hurricane Treasure* (1965).

Bice illustrerte seks bøker av den kanadiske forfattaren Catherine Anthony Clark (1892–1977): *The Golden Pine Cone* (1950), *The Sun Horse* (1951), *The One-Wing Dragon* (1955), *The Silver Man* (1958), *The Diamond Feather* (1962), og *The Hunter and the Medicine Man* (1966).

Clare Bice var medlem av Ontario Society of Artists som er Canadas eldste framleis eksisterande "art society" - kunstforeining. Frå 1967 til 1970 var han president i Royal Canadian Academy of Arts.

I 1973 vart Clare Bice tildelt Order of Canada «for his contribution to the fine arts as painter, author-illustrator and gallery director».

Omsett til norsk
----------------

* *Canada rundt - Forteljingar om kanadiske gutar og gjenter*, omsett av Eli Oftedal, Det norske samlaget, Oslo 1951.

Referansar
----------

1. ↑  Kirkpatrick, D.L. (1983). *Twentieth-century children's writers*. St. James Press. s. 87. ISBN 0-912289-45-7.
2. ↑  *Clare Bice fonds*, arkivert frå originalen 30. september 2007, henta 22. juli 2012
3. ↑  *Ontario Society of Artists: MEMBERS DECEASED*, arkivert frå originalen 26. juni 2006, henta 22. juli 2012
4. ↑  *RCA presidents*, arkivert frå originalen 28. september 2007, henta 22. juli 2012
5. ↑  *Order of Canada citation*, arkivert frå originalen 27. september 2007, henta 22. juli 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

* Clare Bice at Museum London Arkivert 2002-06-15 ved Archive.is
* Clare Bice på Bibsys[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
Heckler & Koch logo
Heckler & Koch G36
**Heckler & Koch GmbH (H&K)** er eit tysk våpenselskap.

Heckler & Koch er kjend for sine produksjonsseriar av ulike handvåpen, til dømes pistolen P30L, som er tenestepistol i Politi- og lensmannsetaten i Noreg, maskinpistolen MP5 og automatgeværet G3. Sistnemnde har Kongsberg Våpenfabrikk lisensprodusert for Det norske forsvaret som AG-3 (Automatgevær 3).

H&K vart grunnlagd av Edmund Heckler, Theodor Koch og Alex Seidel i 1949. I byrjinga produserte dei symaskinar og annan finmekanikk. Dette forandra seg då selskapet produserte ei rifle for det tyske forsvaret i 1956. I 1991 vart H&K kjøpt opp av British Aerospace (noverande BAE Systems). Dette førte til at H&K fekk britiske oppdrag som til dømes oppgraderinga av SA80. På 2000-talet vart H&K kjøpt av lokale tyske investorar.

Selskapet held til i Oberndorf am Neckar sør for Stuttgart i den tyske delstaten Baden-Württemberg, men har òg dotterselskap i USA.

Kjende våpen frå H&K
--------------------

* Pistolar: HK USP, HK UCP, HK P7, P30L, VP70
* Maskinpistolar: MP5, MP7, UMP
* Automatgevær : G3/AG-3, HK417, HK416, HK G36, HK 33, HK53, HK XM8, HK 433
* Halvautomatiske sportsvåpen: HK SL6, HK SL7, HK SL8, HK 630, HK 770, HK 940
* Skarpskyttarrifler: HK MSG-90, HK PSG-1
* Maskingevær: HK21E, HK MG4
* Granatkastarar: HK 69, HK79, AG36, HK GMG

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Heckler & Koch» frå Wikipedia på bokmål, den 1. januar 2018.*
Hubble-bilete av Krabbetåka
**Krabbetåka** (katalogisert som **M1**, **NGC 1952** og **Taurus A**) er ein supernovarest som ligg i stjernebiletet Tyren rundt 6500 lysår unna jorda.

Krabbetåka blei første gong observert i 1731 av den engelske astronomen John Bevis, men supernova SN 1054, som er rekna som opphavet til krabbetåka, blei observert av kinesiske astronomar allereie i 1054.

I midten av Krabbetåka ligg det ein pulsar, ei hurtigroterande nøytronstjerna. Pulsaren er i lag med krabbetåka det som er att av den opphavlege stjerna som eksploderte.

Fotnotar
--------

1. ↑  «John Bevis (November 10, 1695 - November 6, 1771» - biologien til John Bevis på www.seds.org
2. 1 2  «Factsheet: The Crab Nebula – perhaps most the interesting object in our night sky » Arkivert 2008-07-04 ved Wayback Machine. - fakta om Krabbetåka på heimesida til Hubble-prosjektet

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Krabbetåka**

* Det mest detaljerte biletet av Krabbetåka hittil, teke av Hubble-teleskopet

Koordinatar: Sky map 5h 34m 31.97s, +22° 00′ 52.1″

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Gøran Moen** (fødd 24. februar 1971) er ein tidlegare friidrettsutøvar frå Husnes i Kvinnherad som dreiv med lengdehopp og tresteghopp. Han var frå 1987 medlem i IL Gular, bortsett frå ein kortare periode i IL Norna-Salhus. Perioden 1989-98 vart han fire gongar noregsmeister i lengdehopp.

Aktiv
-----

I 1989-sesongen stod Moen for det lengste lengdehoppet i Noreg og han vart norsk meister i øvinga. Frå 1991 satsa han like mykje på tresteghopp. Under NM i friidrett 1992 i Mosjøen presterte han sitt livs lengste tresteghopp då han den 15. august landa på 16,03 meter, ein prestasjon som gav han sølvmedaljen i meisterskapen. Lagkameraten Ketill Hanstveit stakk av med gullmedaljen. Moen forbetra 18. august 1995 på Lillehammer sitt seks år gamle personbeste i lengdehopp med 5 centimeter til 7,80 meter. Dermed vart han norsk friidrettsmeister for andre gong. Sidan vann han lengdetevlinga også i friidretts-NM 1997 og i 1998.

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1989 i Stjørdal: Gull i lengdehopp – 7,51 m, framom Lars Hansen (7,43 m)
* 1990 i Moss: Bronse i lengdehopp – 7,16 m, og tresteghopp – 15,27 m
* 1991 i Fana: Sølv i lengdehopp – 7,40 m, og tresteghopp – 15,87 m
* 1992 i Mosjøen: Sølv i lengdehopp – 7,59 m, og tresteghopp – 16,03 m
* 1995 på Lillehammer: Gull i lengdehopp – 7,80 m, framom Morten Næss (7,51 m)
* 1996 i Kristiansand: Bronse i lengdehopp – 7,48 m
* 1997 i Overhalla: Gull i lengdehopp – 7,48 m, framom Ketil Hanstveit (7,24 m)
* 1998 i Askøy: Gull i lengdehopp – 7,78 m, framom Trond Erik Nilsen (7,53 m)
* 2001 i Drammen: Bronse i lengdehopp – 7,25 m

### Personlege rekordar og årsbeste

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **År** | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 |
| **Lengde** | 7,12 | 7,75 å | 7,48 | 7,40 | 7,59 | 7,16 | 7,56 å | 7,80 å | 7,78 | 7,80 å | 7,52 å | 7,31 | 7,49 |
| **Tresteg** | – | – | 15,27 | 15,82 | 16,03 å | 15,49 | – | – | 15,17 | 15,08 | – | – | – |

Kjelder
-------

* friidrett.no
**Lene Kongsvik Johansen** (født 9. januar 1972 i Oslo) er ein norsk lærar, skodespelar og komikar.

Johansen voks opp i Groruddalen og Holmlia i Oslo. Mora arbeidde på trygdekontoret medan far hennar var i politiet.

Etter fullført vidaregåande studerte ho ved Universitetet i Oslo. Her tok ho cand. mag. med faga nordisk, teatervitskap og idéhistorie, og dessutan praktisk-pedagogisk utdanning (PPU). Ho starta yrkeskarrieren som norsklærar på Ullern vidaregåande skule.

I dei yngre åra sine var Johansen ein del av komikarduoen Asbjørnsen & Joh. saman med Hilde Louise Asbjørnsen. Dei hadde møtt kvarandre i Studentteateret på Universitetet i Oslo, der begge medverka i fleire oppsetjingar i tida 1998–2000. I ein tiårsperiode framførte dei revyar med eiga tekst og musikk. Dei byrja med *Noraprisen* i Oslo og Bergen i 2000/2001, følgde opp med suksessførestillinga *Nye Eventyr* (2002/2003), som sørgde for nominasjon til Komiprisen 2003 og deretter revyen *I tykt og tynt* (2004/2005). Frå sommaren 2006 var dei i gong med showet *Snusk, snadder og Gruff*. «Enkeltindividets protestvise» frå det musikalske humorshowet *Lene for President* vart kåra til årets nummer under Komiprisen 2009. 

I 2011 fekk Johansen sin eigen TV-serie, *Kongsvik ungdomsskole*, på TVNorge. Der spelte ho alle dei seks hovudrollene. Serien gav ho prisen som årets morosamaste under Komiprisen 2011. Våren 2013 sende TVNorge oppfølgjaren, *Kongsvik videregåande*, der nokre av dei same rollefigurane var med vidare og fleire nye dukka opp. For denne serien vart ho kåra til beste kvinnelege skodespelar under Gullruta 2013. I tillegg vann ho prisen for beste kvinnelege artist (TV/Film/Nett) og årets morosamaste (Publikumsprisen) under Komiprisen 2013. Våren 2014 gjekk oppfølgjarserien *Costa del Kongsvik* på TVNorge. Denne gav ho prisen som årets kvinnelege TV-komikar og årets TV-produksjon under Komiprisen 2014. Same serie vart løna med prisen for beste humorprogram og beste manus under Gullruten 2014. I 2018 kom nok ein oppfølgjar, *Kongsvikklinikken*, og i 2019 *Kongsvikfamiliene*.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Professor Kongsvik» (på norsk bokmål). 1. august 2014. Henta 1. april 2020.
2. ↑  «Lene Kongsvik» (på norsk bokmål). Henta 19. oktober 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Lene Kongsvik Johansen» frå Wikipedia på bokmål, den 10. november 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lene Kongsvik Johansen ved The Internet Movie Database (IMDb)
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Bendix Joachim Ebbell.* 

**Bendix Ebbell** (12. april 1865–9. juni 1941) var ein norsk medisinar og teolog, kjend for misjonsarbeid på Madagaskar og interessa si for det gamle Egypt.

Ebbell var fødd i Christiania. He fekk grada cand.theol. i 1888 og cand.med. i 1892. Frå 1893 til 1912 arbeidde han som lege for dei norske misjonærane på Madagaskar. Han dreiv medisinsk forsking, mellom anna på mangelsjukdommar, og gav ut innsiktsfulle studie om beri-beri og rakitt. I 1903 gav han ut musikken til den madagassisk-lutherske salmeboka.

Han gifta seg med Anna Margrethe Dahle, som sjølv var dotter av ein misjonsprest og oppvaksen på Madagaskar, i 1894. Han grunnla eit sjukehus i den norske misjonsstasjonen Antsirabé. Det blei brend ned av motstandarar mot det franske kolonistyret i 1896, men raskt attreist av Ebbell.

Bendix Ebbell var òg interessert i egyptologi, særleg gammalegyptisk medisin. Han omsette to papyrusar, «Papyrus Ebers» frå 1500-talet f.Kr. og Papyrus Edwin Smith frå 1600-talet f.Kr. 

I 1912 kom Ebbell tilbake til Noreg og blei distriktslege i Sandnes. Frå 1917 til 1935 var han fylkeslege i Rogaland og distriktslege i Hetland.

Bendix Ebbell var medlem av hovudstyret i Det Norske Misjonsselskap frå 1924 til 36. Han blei vald inn i Det Norske Videnskaps-Akademi i 1937.

Kjelder
-------

* 

* «Bendix\_Ebbell» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* Utdypning om Bendix Ebbell ved snl.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
*Hypatia* (1885) måla av Charles William Mitchell.
**Hypatia av Alexandria** (ca. 370–415) var ein populær hellenistisk kvinneleg filosof, matematikar og lærar som levde i Alexandria i Egypt, og som bidrog mykje til det intellektuelle fellesskapet i byen. Fleire verk blir tilskrivne henne av seinare kjelder, desse omfattar kommentarar til *Arithmetica* av Diophantus, *Conics* av Apollonius og verka til Ptolemeus, men ingen av desse kommentarane har overlevd. Brev skrivne til henne av eleven hennar Synesius gir ein idé om hennar intellektuelle miljø. Ho var av den platonske skulen. Det er hevda at Hypatia var med og fann opp astroloben og hydrometeret. 

Hypatia var dotter av Theon, som også var læraren hennar og tilknytt Museet i Alexandria, som låg attmed eller omfatta Biblioteket i Alexandria. Hypatia underviste ikkje i museet, men tok mot elevar i sin eigen heim. Ho vart leiar for platonistskulen i Alexandria cirka år 400. Ho underviste i matematikk og filosofi. 

I 391 hadde den dåverande kristne patriarken i Alexandria, Theofilus, øydelagt nokre heidenske tempel i byen, og desse øydeleggingane kan ha vedrørt Biblioteket. Same året hadde keisar Theodosius I kome med eit forbod mot ymse sider ved heidendomen, og kristne over heile Romarriket starta ein stor kampanje for å øydeleggje eller kristne heidenske heilagdomar. 

Hypatia var ikkje kristen, altså heidning, og ho vart til slutt pint i hel av ein kristen mobb. I kor stor grad den kristne patriarken Cyril stod attom drapet er det usemje om. 

Hypatia kan ha vore den første «heksa» som vart drepen under dei kristne hekseforfølgingane. Måten ho vart pint i hel på, med at kjøtet vart skrapa av beina på kroppen hennar, synest å høve med straffa for hekseri slått fast av den kristne keisaren Konstantin II. 

Patriarken Cyril vart elles kanonisert (heilaggjord) etter han døydde. Biblioteket i Alexandria vart brent heilt ned og fullstendig øydelagt.

Kjelder
-------

* Den engelskspråklege wikipediaen

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hypatia av Alexandria**

* Hypatia World: Nettstad som fremjer framhald av arbeidet til Hypatia
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Hymne** (frå gresk ύμνος) tyder lovsong og vart i antikken rekna som ei enkel høgstemt lovprising av gudar eller menneske. Omgrepet vert nytta i kyrkjemusikk om ein lov- eller takkesong til Guds ære. Paulus si oppfordring til efesarane: *«og syng saman med salmar og hymner og åndelege songar. Syng og spel av hjartet for Herren!»*  (Ef. 5:19) viser at hymnen vart teken i bruk alt hos den første generasjon kristne. 

I oppfordringa nytta Paulus hymner saman med salmar (ψαλμόις) og songar (ώδαις). Truleg utgjorde dei ei einskapleg songform som var karakteristisk i den urkristne menigheita. 

Ei av årsakene til at det er vanskeleg å skilje mellom formene er at dei til dels vert nytta om kvarandre i Septuaginta for å gje att dei same hebraiske orda som er knytte til salmane i det gamle testamente.

I samband med påskemåltidet vart Hallel-salmane (Salmane 113-118) sunge. Når dette vert skildra av Matteus (Matt. 26:30) og Markus (Mark. 14:26) nyttar dei verbet hymnesantes (ύμνήσαντες) som eigentleg kan omsetjast «hymnesynge». Dette viser at hymne kan verte forstått relativt vidt og skildre kristen song generelt. 

Ambrosius (339 -397) skal ha fornya den liturgiske songen, og kring 40 salmar går under namnet til Ambrosius, men ikkje alle desse kan førast tilbake til han. Berre 14 vert rekna som 100% autentiske. Til og med den såkalla ambrosianske lovsongen «Te deum laudamus» (O store Gud vi lovar deg) er ikkje dikta av Ambrosius, men har ukjent opphav. 

Hymne vert vidare nytta om nasjonalsongar (til dømes Hymne til den russiske føderasjonen). I nyare musikk vert omgrepet nytta om eit større festleg verk for kor og orkester eller om resultatet av ein vellukka jamsession som i Oscar Peterson sin «Hymn to Freedom».

Den tverrvitenskaplege fagdisiplinen som gjennom historiske og analytiske studiar arbeider med den kristne songen vert kalla **hymnologi**. Hymnologi er ikkje ein sjølvstendig universitetsdisiplin, men det finst eit forskingsnettverk for nordiske hymnologar tilknytte Nordisk institutt for hymnologi (Nordhymn).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nordhymn Arkivert 2007-07-05 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hymne» frå Wikipedia på bokmål, den 6. april 2010.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Aschehoug og Gyldendals Store norske leksikon
2. ↑  A. Berg (red): Studie Bibelen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
Logoen til Amsterdam-kammeret av Det nederlandske austindiakompaniet (Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC, med A for Amsterdam øvst).
**«Akerendam»** var eit hollansk handelsskip eigd av Det nederlandske austindiakompaniet som forliste utanfor Sunnmøre i 1725. Vraket blei seinare funne av tre dykkarar utanfor øya Runde og kjent som Rundefunnet.

«Akerendam» blei bygd i 1724. Det var 145 fot langt og hadde eit mannskap på 200 mann. 19. januar 1725 siglde det frå øya Texel i Nederland saman med to andre skip. Skipet var hovudsakleg lasta med myntar til bruk ved handel i Asia. Målet for reisa var Batavia (noverande Jakarta i Indonesia), men «Akerendam» blei drive ut av kurs av ein storm i Nordsjøen og forliste utanfor fuglefjellet Runde. Heile mannskapet på 200 omkom. 

Forliset skjedde nokså nær land, og ei av dei nitten pengekistene blei ført i land av lensmannen i distriktet, Ole Haugsholmen. Etterkvart fekk han hand om bergingsarbeidet saman med folka til den hollandske konsulen, medan den norske staten stod for vakthald. Ein berga opp fire nye kister gjennom sommaren og hausten. Den siste kista var gått så mykje i oppløysing at ho sprang open og fall ned i havet igjen. Etter vinterstormane blei det ikkje funne fleire kister, og ettersom åra gjekk blei vraket gløymd. Gjennom 1800-talet blei det funne enkeltmyntar frå skipet, men desse blei gjerne kopla til soga om eit skip frå Den spanske armadaen som skulle ha forlist ved Runde på 1500-talet.

Tidleg i 1960-åra var det aktuar og historikar Ivar Myklebust frå Ørsta som gjorde kjent opplysingar om forliset, då han fann arkivmateriale etter sjøforklaringa som var blitt halde på tinget i Ørsta (Ørstavik) i 1726.
I 1972 fann sportsdykkarane Bengt-Olof Gustafsson, Stefan Persson og Eystein Krohn-Dal att vraket. Dette funnet er også omtala som Rundeskatten. Etter ei undersøking året etter av Bergen Sjøfartsmuseum hadde ein funne rundt 57 000 myntar, 6 600 av dei av gull. Navigasjonsutstyr, gjenstandar frå byssa og personlege eigedelar som sakser og spenner blei også funne.

Skipsvraket er i dag stort sett gått i oppløysing, men dei fleste av dei 36 kanonane skipet hadde og ballaststeinane ligg att. Det blir halde dykketurar ut til vrakstaden.

Kjelder
-------

* Rundefunnet: Berging 1725
* Rundefunnet: Akerendam
* Rundefunnet: Berging 1972
* Akerendam (engelsk) Dykking til vraket ved www.abc.se

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel i Sunnmørsposten 29. juli 1972
* Om Akerendam og myntfunnet
* Digitale bøker om skipsbygging Arkivert 2010-07-21 ved Wayback Machine.
* Wrecksite
* Maritim arkeologi: Kulturminnevern under vatn[*daud lenkje*]
Hovud-transportårane gjennom Bengbu
Bengbu (gul)i Anhui
**Bengbu** (kinesisk: 蚌埠; pinyin: *Bèngbù*) er eit byprefektur i den nordaustlege delen av provinsen Anhui i Kina. Prefekturet har eit areal på 5 945 km² og 3 164 467 innbyggjarar (2010). Byprefekturet Bengbu består av fire distrikt og tre fylke.

### Geografi og historie

Byen Bengbu har i mange hundreår vore det sentrale transport- og handelsmidtpunktet for norddelen av provinsen Anhui og for tilgrensande område. Byen ligg på begge side av den store elva Huai He.

Namnet Bengbu tyder *skjellkaien* og kjem av at staden tidlegare var eit senter for fisket etter ferskvassperler. 

Under den kinesiske borgarkrigen vann den kommunistiske Folkets frigjeringshær i 1948, nær Bengbu, ein avgjerande siger over Chiang Kai-shek sine nasjonalistiske hærstyrkar nær Bengbu, under den såkalla Huaihaikampanjen.

### Samferdsle

Snøggtoget Beijing-Shanghai har stoppestad i byen Bengbu. Byen Bengbu er også stoppestad på Jinghubana som strekker seg frå Beijing til Shanghai via storbyane Tianjin, Jinan, Nanjing og Suzhou i Jiangsu.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bengbu» frå Wikipedia på bokmål, den 6. april 2012.*

* *Denne artikkelen bygger på «Bengbu» frå Wikipedia på engelsk, den 6. april 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |