recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ei hopikvinne kjemmar ei ugift jente.
*Dancers' Rock* og hopibustader i First Mesa.
**Hopiar** er eit uto-aztekisk urfolk i nordaustlege Arizona i USA. Dei tilhøyrer kultursfæren til pueblofolket.

Befolkning
----------

Reservatet til hopifolket dekkjer 12,635 km² og er heilt omgjeve av navaho-reservat. Nokre hopi folk bur i Colorado River Indian Reservation ved Colorado-elva i vestre Arizona saman med mojavefolk. Saman med dei bur òg hopi-tewafolk. Ved folketeljinga i 2000 meldte 15 275 menneske at dei rekna seg som heilt eller delvis hopi.

Endonym
-------

Hopifolk kallar seg sjølve *hopituh sinom*, "hopifolket". "Hopi" (bokstaveleg "oppover seg [vel]") er eit ord som representerer det åndelege måla hopifolk strevar etter; ein åndeleg tilstand der ein er i fullstendig balanse med omgjevnaden sin og i harmoni med alle ting; å leva opp til læra til guden Maasaw. Tradisjonelt har hopifolk vore skilde i matrilineære klanar, dvs. at når ein giftar seg blir barna i ekteskapet medlemmer av klanen til kona. Ein av dei mest framståande klanane er Bjørneklanen.

Tradisjonell kultur
-------------------

Hopiar har meir enn mange andre urfolk i USA halde fast på den tradisjonelle, seremonielle kulturen sin, sjølv om dei òg er blitt påverka av majoritetskulturen. Den tradisjonelle næringsvegen deira var sjølvbergingsjordbruk, som hopiar beherska vel. I moderne tid har innføringa av elektrisitet og behovet for bilar og andre forbruksvarer gjort at hopiar i høgare grad nyttar pengar og har søkt arbeid utanfor dei tradisjonelle områda sine ved sida av det tradisjonelle forsørginga si. Hopiar har òg blitt påverka av misjonærar frå fleire ulike trussamfunn, masseforbruk og alkoholisme, men har likevel halde på fleire av tradisjonane sine.

Busetnader
----------

Landskap i hopi-heimlandet.
### Tradisjonelle landsbyar

Gamle hus i utkanten av Oraibi.
**Fyrste mesa**

* Walpi
* Tewa (Hano), hovudsakleg folkesett av hopi-tewafolk
* Sichomovi

**Andre mesa**

* Shongopovi
* Mishongnovi
* Sipawlavi

**Tredje mesa**

* Hoatvela
* Paaqavi
* Moenkop
* Oraibi

### Nyare busetnader

Keams Canyon
* Keams Canyon
* Lower and Upper Moenkopi
* Polacca, rundt ein tredel hopi-tewafolk
* Winslow West
* *Yuh Weh Loo Pah Ki* (Spider Mound)]
* New Oraibi eller Kiqotsmovi

1. ↑  *Census 2000 PHC-T-18. Indian and Alaska Native Tribes in the United States of America: 2000* 2010-03-24
Koordinatar: 55°40′28.700″N 12°33′29.401″E﻿

Tycho Brahe PlanetariumFoto: Thue

**Tycho Brahe Planetarium** ligg i København, ved den søre enden av Skt. Jørgens Sø. Det er oppkalla etter den danske astronomen Tycho Brahe.

Bygningen er teikna av arkitekt Knud Munk. Grunnsteinen vart lagd 22. februar 1988, og 1. november 1989 vart planetariet opna for publikum. 

Planetariet har ein IMAX-projektor og ein stjerneprojektor, som kan vise meir enn 4000 stjerner samtidig for opp til 240 vitjarar. Det har også ei rekkje projektorar som viser Jorda, Sola og planetane. I tillegg til vising av IMAX-film og stjernehimmelen, arrangerer ein også 3D-framsyningar, computergrafikk og andre visuelle framsyningar, som dreg nytte av det 823 kvadratmeter store lerretet.

Planetariet har også ei permanent utstilling om astronomi og romforsking.

4 gonger om året gjev planetariet ut tidsskriftet *Aktuel Astronomi*, som inneheld nyheiter om astronomi og romforsking.

Planetariet er ein stor turistattraksjon i København, og allereie i april 1991 hadde det hatt over 1 000 000 gjester samanlagt.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Officiel nettstad
|  |
| --- |
| **RS 6 «Havskaaren»** |
| *RS «Havskaaren» vart omdøypt til RS «Nordland»* |
|  |  |
| **Status:**  | Forlist |
|  |  |
| **Leverandør:**  | Colin Archer, Larvik |
| **Verft:**  | Colin Archer, Larvik |
| **Konstruktør:**  | Colin Archer |
| **Byggjeår:**  | 1894 |
| **Byggjepris:**  | 8 000 kroner |
|  |  |
| **Finansiering:**  | Redningsmarknad i Bodø og Bodø Kreds av NSSR |
|  |  |
| **Eigenskapar** |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Navigasjon og kommunikasjon** |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Statistikk** |
| **Sett inn i teneste:**  | 1894 |
| **Ut av teneste:**  | 1900 |
| **Menneskeliv berga:**  | 144 |
|  |  |
| **Fartøy assistert:**  | 411 |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |

**RS 6 «Havskaaren»** var ei redningsskøyte som var konstruert og bygd av Colin Archer, Larvik. Ho var av same type som RS «Colin Archer» (RS 1). «Havskaaren» vart bygd i 1894 og kosta kr 8 000. Ho vart finansiert gjennom innsamling ved redningsmarknad i Bodø, og av Boød Kreds av NSSR. "Havskaare" er eit lokalnamn på måsefuglen svartbak. Ved Fulehuk fyrstasjon i Oslofjorden er det og eit skjer som heiter Havskaaren. Då skøyta i 1897 vart stasjonert i Nord-Noreg, vart namnet endra til **RS «Nordland»**. «Nordland» var den første av Redningsselskapet sine skøyter som forliste. Det gjorde ho ved Kjelvik i noverande Nordkapp kommune i Finnmark 10. desember 1900. I svær sjø og vind av orkan styrke fekk ho problem under vending i det tronge hamneinnløpet. Skøyta vart slengd mot land og fekk store skadar. Mannskapet vart redda. «Nordland» vart slept til Sandefjord for reparasjon. Der vart ho øydelagd av brann i mai 1901.

Redningsselskapet reknar at RS «Havskaaren»/RS «Nordland» redda 144 menneske frå ein sikker daude, og assisterte 411 fartøy.

Kjelder
-------

* Bjørn Foss: *Fra seil til vannjet. Historien om redningsskøytene* Norsk Maritimt Forlag 2002
Arena Blanca-stranden på Bioko.
**Bioko** er ei øy i Guineabukta og er ein del av Ekvatorial-Guinea. Hovudstaden i Ekvatorial-Guinea, Malabo, ligg nord på øya. Dei fleste innbyggjarane på øya bur her. Den nest største byen i landet, Luba, ligg også på øya. Til saman bur rundt 335 000 menneske på Bioko.

Øya dekkjer eit areal på 2017 km². Ho er ein del av den vulkanske Kamerunlinja.
Administrativt er øya delt inn i Bioko Norte og Bioko Sur. 

På Bioko ligg òg det kjende Black Beach-fengselet.

Namn
----

Urfolket på øya, bubifolket, kallar henne *Ëtulá a Ëri* på bube. I nesten 500 år var ho kjend som *Fernando Po* (portugisisk *Fernando Pó*, spansk *Fernando Poo*), kalla opp etter den portugisiske navigatøren Fernão do Pó. Mellom 1973 og 1979 hadde øya namnet *Macías Nguema Biyogo* etter den dåverande persidenten i landet, Francisco Macías Nguema. Det noverande namnet, Bioko, blei innført i 1979 til ære for politikaren Cristino Seriche Bioko.:68

Folkesetnad
-----------

Etter folketeljinga frå 2015 bur det 335 048 menneske på øya. Urfolket er bubifolk, som no utgjer 58 % av innbyggjarane. Andre folkeslag er fangfolk, som utgjer 16 %, *fernandinos* med 12 %, igbofolk med 7 %, i tillegg til ein del andre afrikanske og europeiske innvandrarar.

Kjelder
-------

1. ↑  .
2. 1 2  «Anuario Estadístico de Guinea Ecuatorial 2018» (PDF). Instituto Nacional de Estadisticas de Guinea Ecuatorial. Henta 29. mai 2020.
3. ↑  «Playa de Arena Blanca». *Atlas Obscura*.
4. ↑  Pospelov, E. M. (1998). *Geograficheskie nazvanii︠a︡ mira: toponimicheskiĭ slovarʹ*. Moskva: Russkie slovari. ISBN 978-5-89216-029-2.

* *Denne artikkelen bygger på «Bioko» frå Wikipedia på dansk og «Bioko» frå Wikipedia på engelsk, den 23. januar 2023.*
**Høgskolen i Telemark** (HiT) var ein statleg høgskule i Telemark fylke som blei skipa i 1994 og slått saman med Høgskolen i Buskerud og Vestfold til Høgskolen i Søraust-Noreg i 2016, som no er Universitetet i Søraustst-Noreg.

HiT vart skipa 1. august 1994. Høgskulen vart danna gjennom samanslutninga av fire statlege høgskuler som ein del av Høgskulereforma i 1994. Desse fire høgskulane var Telemark distriktshøgskole (Bø), Telemark ingeniørhøgskole (Porsgrunn), Telemark lærerhøgskole (Notodden/Rauland), og Telemark sjukepleierhøgskole (Skien). Fellesadministrasjonen til HiT låg i Porsgrunn.
Han var ein av 19 statlege høgskular i Noreg, med avdelingar i Bø, Rauland, Notodden og Porsgrunn. HiT hadde om lag 140 studietilbod, om lag 7 000 studentar og 600 tilsette. 

4. juni 2015 vedtok styret ved HiT at dei ønskte ein fusjon med Høgskolen i Buskerud og Vestfold. Fusjonsdatoen vart sett til 1. januar 2016 under namnet Høgskolen i Søraust-Noreg. Den nye høgskolen vart den nest største i Noreg, med om lag 18 000 studentar og 1 500 tilsette.
I 2018 vart høgskulen gjort om til Universitetet i Søraust-Noreg.

Fag
---

Høgskulen hadde tillbod om fag- og profesjonsstudier innan almenvitskaplege fag, estetiske fag, helse- og sosialfag og teknologifag på bachelor- og mastergradsnivå, yrkesutdanning i tillegg til etterutdanning

Dei fire avdelingane ved HiT var:

* Avdeling for allmennvitskaplege fag (Bø)
* Avdeling for estetiske fag, folkekultur og lærarutdanning (Notodden/Rauland)
* Avdeling for helse- og sosialfag (Porsgrunn)
* Avdeling for teknologiske fag (Porsgrunn)

Kjelder
-------

1. 1 2  *Historisk fusjonsvedtak*, henta 27. februar 2017
2. ↑  
*Om Høgskolen i Sørøst-Norge – HSN*, henta 27. februar 2017

Bakgrunnsstoff
--------------

* hbv.no

| * v
* d
* e
Statlege høgskolar og universitet i Noreg |
| --- |
| Universitet | 
* Agder
* Bergen
* Nord
* NMBU
* NTNU
* Oslo
* Oslomet
* Stavanger
* Søraust-Noreg
* Tromsø

 |
| Vitskaplege høgskolar | 
* Arkitektur- og designhøgskolen i Oslo
* Høgskolen i Molde
* Kunsthøgskolen i Oslo
* Noregs handelshøgskole
* Noregs idrettshøgskole
* Noregs musikkhøgskole

 |
| Regionale høgskolar | 
* Innlandet
* Samisk
* Vestlandet
* Volda
* Østfold

 |
| Andre statlege høgskolar | 
* Forsvarets høgskole
* Politihøgskolen
* Høgskolen og utdanningssenteret for kriminalomsorga

 |
**Akerøya** er ei øy i Hvaler kommune i Østfold med eit areal på 1,6 km². Det høgaste punktet på øya er 33 moh. Aust for Akerøya ligg ein liten holme, Festningsholmen, med Akerøy fort frå 1600-talet. I sagatida heitte øya *Saltholmen* etter nokre grunne pollar der det vart vunne ut havsalt.

Øya består i hovudsak av granitt og enkelte strandflater og grassletter. Karakteristiske «klover» skjer gjennom øya fleire stader der det veks godt med småbuskar og tre. Det er registrert meir enn 400 plantearter der fleire er trua og sårbare. Øya har eit rikt fugleliv og er ein rasteplass for trekkfugl. I 1978 vart det oppretta eit naturreservat for sjøfugl på aust- og vestsida av øya med ferdselsforbud delar av sommaren. Sidan 1961 har Akerøya Ornitologiske Stasjon drive registrering av fugl.

Fram til om lag 1950 var det eit gardsbruk som dreiv med storfe på øya. Dyrehaldet har vore med å halde vegetasjonen nede, men dei seinare års sauebeite har ikkje klart å halde tritt med gjengroing av spesielt einer.

På det høgaste punktet på øya er det ein redutt, ein observasjonspost for fortet på Festningsholmen. Nord for redutten er det funne fleire gravrøyser frå bronsealderen.

Den mest attraktive delen midt på øya er gjort til offentleg friområde med høve for telting. Akerøya er eigd og vert forvalta av Staten og Oslofjordens Friluftsråd, som òg har ein oppsynsmann i det einaste huset på øya i perioden 15. juni-15. august. Utanom sesongen vert huset disponert av Akerøya Ornitologiske Stasjon.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Akerøya» frå Wikipedia på bokmål, den 8. april 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
	+ Schmedling Tor (1987). *Hvaler Guiden*. Mysen: Metope forlag AS og Hvaler kommune. s. 74-75. ISBN 82-403-0029-4.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Einar Hallesby Lunde** (fødd 13. mars 1943 i Oslo) er ein norsk kringkastingsmann. Han byrja i 1968 som sommarvikar i NRK Dagsrevyen, der han frå 1970 vart fast nyhetsanker. Frå 1982 til 1986 var Lunde NRKs Afrika-journalist, og var frå 1990 tilbake som nyhendeanker.
Lunde studerte ved Concordia College i Moorhead i den amerikanske delstaten Minnesota og ved Universitetet i Oslo (UiO). Allereie i studietiden ved Concordia hadde han eit eige musikkprogram på den lokale studentradioen, og har seinare leidd to TV-aksjonar i NRK, den eine i 1981 og den andre i 1986. Gjennom meiningsmålingar utført av Verdens Gang, Dagbladet og Se og Hør, er Einar Lunde sett på som ein særs troverdig nyhetsopplesar og journalist.

I 1986 vart han tildelt Brobyggerprisen og i 2006 fekk han Sjåarprisen.

Over ein toårsperiode frå 1973 til 1975 hadde Lunde permisjon frå NRK og arbeidd som programmedarbeider i Evangeliets røst i Addis Abeba.

Den kjende mediemannen og biskopen Sigurd Lunde (1916 – 2006) var hans far. Den kjende teologiprofessoren og indremisjonsleiaren Ole Hallesby (1879 – 1961) var hans morfar. 

Den siste sendinga til Einar Lunde var måndag 27. september 2010. Då gjekk han av med pensjon etter 42 års teneste for NRK.

I sin pensjonisttilvere reiser Lunde mykje rundt i Noreg og leiar konferansar og debattar. Han var sist i nyhendebiletet for å ha løyst ein hyttekonflikt mellom naboar på Grindholmen, ei øy i Sandefjord kommune. Han er no til knytt til seg kommunikasjons- og rådgivningsselskapet First House som assosiert partnar.

Bibliografi
-----------

* *Paradisveien: Dramatiske år i Afrika (1995)*. ISBN 978-82-516-1579-2 – Les i fulltekst
* *Safari: Folk og røvere i Afrika* (1998)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Einar Lunde» frå Wikipedia på bokmål, den 26. september 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Digitaliserte bøker av Einar Lunde i Nasjonalbiblioteket.
**Nanna Michelet** (fødd ) var ein norsk agronom og sosialarbeidar.

Familie
-------

Nanna Michelet var dotter av kvinnesaksforkjemparen Marie Michelet og professor i teologi Simon Michelet. Ho var kalla opp etter mormora si Nanna Storjohann. Både mormora og foreldra hennar var tilhengjarar av at kvinner skulle ta del i samfunnslivet, og var alle tre aktive innan velgjerdsarbeid og avhaldsrørsla.

Michelet hadde to systrer: den eldre Bolette (Bodhild) Christine og den yngre Julie (Caroline Julie Magdalene). Bolette gifta seg i 1912 med den tyske presten Theodor Eduard Burkhardt og flytta til Tyskland. Julie Michelet blei i 1925 tilsett ved The Art Institute of Chicago, og i 1931 opplyste jubileumsskriftet som blei gjeve ut i anledning 50-årsjubileet for studentkullet til faren, at Julie då hadde stillinga som «Keeper of Muhammedan Art» ved museet.

Utdanning
---------

Michelet studerte ved Landbrukshøgskolen på Ås, og blei i 1916 den fyrste kvinnelege landbrukskandidaten i Noreg.

Sosialarbeidar
--------------

Faren til Michelet grunnla i 1920 det såkalla «Studentersettlementet» i Fossgården på Grünerløkka i dåverande Kristiania.. I 1924 gjekk Nanna inn som leiar for Studentersettlementet.

Bibliografi (utval)
-------------------

* *Christian Müller : 17.4.1904 - 8.2.1933*, Oslo (1934): et minneskrift om sosialarbeideren Christian Müller

Utmerkingar og æresutmerkingar
------------------------------

I 1964 blei Nanna Michelet tildelt Kongens fortenestemedalje i gull for sitt arbeid som settlementsleiar.

Kjelder
-------

1. ↑  «Nanna Storjohann – Norsk biografisk leksikon». *Store norske leksikon* (på norsk). Henta 24. april 2017.
2. ↑  «Michelet, Simon». *Studentene fra 1881: fest- og minneskrift ved 50-års studenterjubileet 1931*. Nationaltrykkeriet. 1931. s. 85.
3. ↑  «Michelet, Simon». *Studentene fra 1881: fest- og minneskrift ved 50-års studenterjubileet 1931*. Nationaltrykkeriet. 1931. s. 85.
4. ↑  «Michelet, Simon». *Studentene fra 1881: fest- og minneskrift ved 50-års studenterjubileet 1931*. Nationaltrykkeriet. 1931. s. 85.
5. ↑  «Michelet, Simon». *Studentene fra 1881: fest- og minneskrift ved 50-års studenterjubileet 1931*. Nationaltrykkeriet. 1931. s. 83. «I 1920 fikk jeg grunnlagt studentersettlementet Fossgården.»
6. ↑  «Michelet, Simon». *Studentene fra 1881: fest- og minneskrift ved 50-års studenterjubileet 1931*. Nationaltrykkeriet. 1931. s. 85.
7. ↑  «Tildelinger av ordener og medaljer - Det norske kongehusets barnesider». *www.kongehusetsbarnesider.no* (på norsk). Henta 24. april 2017. «Nanna Michelet»

* *Denne artikkelen bygger på «Nanna Michelet» frå Wikipedia på bokmål, den 10. mars 2024.*
Ankervegen ved GriniFoto: Ole Anders Flatmo

**Ankervegen** er ein om lag 20 km lang veg som Peder Anker fekk bygd mellom jarnverket Bærums Værk i Bærum og staden Hammeren i Maridalen i Oslo tidleg på 1790-talet for å lage ein transportåre mellom jarnverket hans og ein vasskraftdriven stangjarnshammar, Maridalshammeren, som fossane i Skjærsjøelva frå Skjærsjøen til Maridalsvannet dreiv. Denne hammaren smidde ut jarnet til stenger som vart råemne for spiker og anna. Eit kraftverk nyttar no det same fallet.

Ankervegen krysser grensa mellom kommunane Oslo og Bærum ved Bogstad. Somme parti av vegen er freda, og i vår tid er nokre av dei attverande partia nytta som turvegar og stengde for motorisert ferdsle. Ikkje minst strekninga i Nordmarka mellom Sognsvann og Hammeren er ein mykje nytta turveg og skiløype.

Litteratur
----------

* Christensen, Trygve: *Ankerveien – Greveveien – Krokskogveien – langs gamle ferdselsveier gjennom Oslomarka*. Cappelen. 1995. ISBN 978-82-02-15492-9, ISBN 82-02-15492-8
* Olav Harlem: *Tur i Asker og Bærum*. Skiforeningen og Budstikka Media. 2006.

 Commons har multimedium som gjeld: **Ankervegen i Oslo og Bærum**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* SSR (namn)

 |
**Else Germeten** (fødd ) var ein norsk organisasjonskvinne, filmkontrollør og politikar for Arbeidarpartiet.

Germeten studerte engelsk og litteratur i Noreg og seinare psykologi i USA.

Frå 1959 til 1969 var Germeten leiar i Norges Husmorforbund. I 1970 blei ho tilsett i Filmkontrollen til Staten. I 1978 blei ho sjef i filmkontrollen, ei stilling ho hadde til ho gjekk av med pensjon i 1987. Som filmkontrollsjef gjorde ho seg særleg merka i 1980, då filmen *Profeten Brians liv og historie* blei forboden i Noreg. Frå 1979 til 1984 var Germeten medlem av Den Norske Nobelkomite. Ho sat i Pressens Faglige Utvalg og ei rekkje andre utval og styrer.

Germeten var gift med embetsmann Gunnar Germeten (1918–95) og mor til teaterkunstnaren Kjersti Germeten (1942–2004) lærar Frode Germeten (1949–) og komponisten Gunnar Germeten jr. (1947–1999).

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Bjørn Steenstrup: *Hvem er Hvem? 1973*, Oslo: Aschehoug , 1973, s. 173-174. Tilgjengelig fra prosjekt Runeberg.
2. 1 2  Nekrolog i *Aftenposten*, morgenutgaven 24. september 1992, s. 13.
3. ↑  *Verdens Gang*, 17. oktober 1980, s. 44.
4. ↑  «Germeten, Else», Nobelprize.org. Lest 9. november 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Else Germeten» frå Wikipedia på bokmål, den 10. mars 2024.*
**Laacher See** er ein kratersjø i Rheinland-Pfalz i Tyskland, nær byane Koblenz og Mayen. Han fyller eit vulkansk krater i fjellkjeda Eifel, det einaste vulkankrateret i Sentral-Europa. Krateret er ein del av vulkanfeltet Aust-Eifel.

Topografisk kart over området ved Laacher See
Innsjøen ligg 275 meter over havet, har ein omkrets på åtte km og er omringa av høge åsar. Vatnet har ein blåfarge, er svært kaldt og bittert på smak. Innsjøen har ingen naturlege utsig, så vassnivået varierer med fordamping og mengda nedbør. På vestsida ligg benediktinarklosteret Maria Laach, som vart grunnlagd i 1093 av Heinrich II, pfalzgreve av Rhinen.

Mofett i Laacher See
Krateret vart danna etter at vulkanen Laacher hadde utbrot for mellom 12 900 og 11 200 år sidan. Den gjenverande skorpa kollapsa ned i eit tomt magmakammer berre to eller tre dagar etter utbrotet. Dette utbrotet var 50 gongar større enn utbrotet til Mount St. Helens i 1980. Ein kan finne restane av dette utbrotet over store delar av Europa, og vert ofte nytta til å datere sediment. Ein kan finne mange unike mineral i området, og steinbrot der ein vinn ut byggjestein. 

Laacher er framleis rekna for å vere ein aktiv vulkan, noko seismisk aktivitet og store termale anomaliar under innsjøen viser. Framleis strøymer det opp karbondioksid ved søraustkysten, og forskarar meiner at det kan skje eit nytt utbrot kortid som helst. 

Laacher See

Kjelder
-------

1. ↑  «Fundgebiet: Laacher See», *www.jkrieger.de* (på tysk), henta 21. juni 2023
2. ↑  «Structure and Dynamics of the Laacher See Magma Chamber (Eifel, Germany) from Major and Trace Element Zoning in Sanidine: a Cathodoluminescence and Electron Microprobe Study». *oxfordjournals.org* (på engelsk). 9. august 2004. Henta 21. juni 2023.
3. ↑  *National Geographic*. 1986 #9 (på engelsk)

* *Denne artikkelen bygger på «Laacher See» frå Wikipedia på engelsk, den 2. juni 2007.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Danninga av innsjøen og ein katastrofal flaum[*daud lenkje*] - *Naturwissenschaften*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Laacher See**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Åmli kommune** er ein kommune i Agder fylke. Han grensar i aust mot Vegårshei, i sør til Froland og i vest til Bygland og i nord til kommunane Fyresdal og Nissedal i Vestfold og Telemark fylke.

Åmli kommune ligg omkring dalføret til Nidelva, sidedalen Gjøvdal og Tovdal. Dei tidlegare kommunane Gjøvdal og Åmli vart slått saman til Åmli kommune i 1960. Åmli har sine nåverande grenser frå 1967, då tidlegare Tovdal kommune vart lagt til.

Namnet «Åmli» er avleidd av treslaget alm. Kommunevåpenet viser ein oppreist bever i sølv på blå bakgrunn.

Geografi
--------

I Åmli kommune er det store heiområde som stort sett ligg under skoggrensa (700–800 moh.), høgst når Trongedalsnuten (929 moh.) mellom Tovdal og Gjøvdal. Elvane går mot søraust for så å bøye av mot sørvest. Nidelva munnar ut i Arendal, Tovdalselva i Topdalsfjorden aust for Kristiansand. Kommunen har fleire verna område, mellom anna Årdalen naturreservat, som grensar mot Rukkevatn naturreservat og Furubuheii myrreservat.

Busetnaden i Åmli kommune er tettast rundt administrasjonssenteret Åmli. I dalføra er det spreitt busetnad.

Næringsliv og samferdsel
------------------------

Åmli kommune er etter Birkenes den største skogbrukskommunen i fylket målt etter avverka tømmer. Åmli har ein del jordbruk med allsidig drift, men med hovudvekt på hald av husdyr, særleg sau. Bierøkt er også ei viktig næring. Åmli kommune har store vasskraftressursar og det største kraftverket i kommunen er Jørundland i Gjøv.

Sørlandsbanen kryssar Åmli kommune i søraust, med stasjon på Nelaug og ei sidelinje herfrå til Arendal. Riksveg 41 (Kviteseid–Kristiansand), Telemarksvegen, går nord–sør gjennom kommunen. Frå tettstaden Åmli går fylkesveg 415 søraustover mot Tvedestrand. Fylkesvegar fører gjennom Tovdal og Gjøvdal, den sistnemnde over til Fyresdal i Telemark.

Bilete
------

* Gard i ÅmliGard i Åmli
* Åmli kyrkjeÅmli kyrkje
* Åmfoss bru over NidelvaÅmfoss bru over Nidelva
* Frå Nelaug stasjonFrå Nelaug stasjon

Kjende folk frå Åmli
--------------------

* Engvald Bakkan (1897–1982), forfattar
* Jonas Alaska (f. 1988), musikar

Kjelder
-------

1. 1 2  «Åmli». Store Norske Leksikon.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettsidene til Åmli kommune
* www.amli.no Arkivert 2014-01-04 ved Wayback Machine. – Turistinformajson om Åmli kommune

| * v
* d
* e
Kommunar i Agder |
| --- |
| Arendal • Birkenes • Bygland  • Bykle • Evje og Hornnes • Farsund • Flekkefjord • Froland • Gjerstad • Grimstad • Hægebostad • Iveland • Kristiansand • Kvinesdal • Lillesand • Lindesnes • Lyngdal • Risør • Sirdal • Tvedestrand • Valle • Vegårshei • Vennesla • Åmli • Åseral |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* SSR (namn)
* MusicBrainz (area)

 |
**Victoria Police Pipe Band** er eit sekkepipekorps frå Melbourne i Australia som har vunne verdsmeisterskapen, World Pipe Band Championship. Korpset er framleis verksamt i dag, men med redusert medlemstal og ikkje verksamt i konkurransar meir, etter ei kontroversiell avgjerd i 2000 om å omforma det.

Victoria Police Pipe Band er det einaste australske korpset i historia som har oppnådd tittelen Grade One World Pipe Band Champion. Det oppnådde tre tredjeplassar i verdsmeisterskapen i åra før sigeren i 1998. Bandet har òg gjeve ut fleire album som har hatt internasjonalt suksess.

Historie
--------

Korpset blei grunnlagt i 1936, med finansiering frå W.E. McPherson, noko som var bakgrunnen for at det brukte McPherson-tartanen. Dei fyrste medlemmane var ei lita gruppe politifolk. Lite er dokumentert frå dei fyrste femti åra, men ein går ut frå at det stort sett bestod av politifolk som opptredde på deltid.

I 1987 byrja korpset formelt å prøva å bli verdsmeistrar. Det rekrutterte Nat Russell frå det nordirske Royal Ulster Constabulary som Pipe Major, og fekk statleg finansiering slik at det kunne tevla i Grade Two-konkurransar i Australia. Eit år seinare vann det tittelen Australian Grade Two Champions og fekk tredjeplassen i World Pipe Band Championships i august for same grad. Dette gjorde at korpset blei oppgradert til Grade One.

Det neste tiåret dominerte Victoria Police Pipe Band dei australske konkurransane. I 1992, 1994 og 1997 vann korpset tredjeplassen i verdsmeisterskapen, denne gongen i Grade One.

Etter nokre små justeringar av dåverande Drum Sergeant Harold Gillespie og Pipe Major Nat Russell, blei Victoria Police Pipe Band krona som verdsmeistrar i Glasgow i 1998.

I oktober 2000 var konkurransedagane til korpset over då det blei omdanna. Det har sidan mest opptredd ved offisielle funksjoner, for velgjerdsorganisasjonar og skular.

Innspelingar
------------

Korpset har gjeve ut fleire album, mellom anna:

* *Uphold the Right* (1991)
* *Live in Concert in Ireland* (1993)
* *Live in the Rockies* (1996)
* *Master Blasters* (1998)
* *The MasterBlasters Concert, Live in Motherwell*
* *World Pipe Band Championships* (1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998)

Korpset har òg vore med på dei følgjande innspelingane:

* *A Celebration in Music and Song* (2003)
* *Decade of World Champions 1990-1999* (2000)
* *Great Highland Bagpipe Collection - March, Strathspey, Reel* (1999)
* *Pipes 'N Things* (2003)
* *Piping Up* (2000)
* *Scottish Gold - In the Piping Tradition* (1995)
* *Scottish Collection - The Pipes and Drums* (1999)

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Victoria Police Pipe Band» frå Wikipedia på bokmål, den 20. januar 2024.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Marching off Glasgow Green after winning the World Championships

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NLA
* MusicBrainz (artist)

 |
**Epke Jan Zonderland** (fødd 16. april 1986) er ein nederlandsk tidlegare turnar frå Lemmer. Han var spesialist i svingstang, ei øving der han i 2012 vart olympisk meister og i tida 2011-19 vart tre gongar verdsmeister og tre gongar europameister.

### Aktiv

Zonderland markerte seg ved å vinne bronsemedaljen i skranke ved Turn-EM 2007. Året etter vart han nummer 7 i spesialøvinga svingstang då Sommar-OL 2008 vart avvikla i Beijing. Sidan vart han andremannn i svingstang under Turn-VM 2009 og Turn-VM 2010. I 2011 vann han gullmedaljen i øvinga ved europameisterskapen i Berlin, samt ein sølvmedalje i skranke.

Under dei olympiske leikane 2012 i London presterte Zonderland nær feilfritt i ei svingstang-øving med høg vanskegrad og sikra seg den olympiske gullmedaljen. De neste to åra vann han svingstang ved i Turn-VM 2013 i Antwerpen, EM 2014 i Sofia og Turn-VM 2014 i Nanning. Etter ein lang skadeperiode kom Zonderland tilbake og fekk sølvmedalje i svingstang ved Turn-VM 2017, og deretter gull i Turn-VM 2018 og Turn-EM 2019.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Epke Zonderland» frå Wikipedia på engelsk, den 26. januar 2024.*
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1992 for kvinner** vart avvikla i Heerenveen i Nederland helga 7. og 8. mars 1992. 32 utøvarar frå 14 land deltok i stemnet, av dei to frå Noreg. Meisterskapen i firkamp bestod av dei fire øvingane 500 m, 1500 m, 3 000 m og 5 000 meter.

Tittelforsvarar, tyske Gunda Kleemann, vart verdsmeister etter å ha fått bestetid på dei to lengste distansane. På andreplassen kom Emese Hunyady frå Austerrike og som sigra på 1500 m, medan kinesiske Ye Qiaobo gjekk den snøggaste 500-meteren.

### Skeise-VM 1992


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Gunda Niemann |  Tyskland | 171,651 |
| Sølv | Emese Hunyady |  Austerrike | 172,621 |
| Bronse | Seiko Hashimoto |  Japan | 174,489 |
| 4 | Ljudmila Prokasjeva |  Sovjetunionen | 174,608 |
| 5 | Heike Schalling |  Tyskland | 175,684 |
| 6 | Claudia Pechstein |  Tyskland | 175,749 |
| 7 | Svetlana Bojko |  Sovjetunionen | 176,060 |
| 8 | Lia van Schie |  Nederland | 176,139 |

Dato: 7./8. mars 1992

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wereldkampioenschap schaatsen allround vrouwen 1992» frå Wikipedia på nederlandsk, den 10. desember 2020.*
**Ida Margrethe Meier Auken** (fødd 22. april 1978 på Frederiksberg) er ein dansk politikar for Socialdemokratiet. Ho har vore vald til Folketinget frå Københavns storkrins sidan 2007. Auken blei i 2011 miljøvernminister for Socialistisk Folkeparti i den fyrste regjeringa til Helle Thorning-Schmidt. Då Auken fråtredde i 2014, melde ho overgang til Radikale Venstre. I 2021 gikk hun til Socialdemokratiet.

Liv og virke
------------

Auken er dotter av prest, europaparlamentsmedlem og tidlegare folketingsmedlem Margrete Auken og professor emeritus i litteraturhistorie Erik Aksel Nielsen. Den tidlegare miljøvernministeren og formannen i Socialdemokratiet, no avdøde Svend Auken, var hennar morbror.

Auken har teologisk embetseksamen frå Københavns Universitet frå 2006. Etter studia hadde ho praksis som sjukehusprest ved Rigshospitalet i København og som fengselsprest. Hennar teologiske interessar dreier seg om forholdet mellom religion og politikk. Ho har vore ekstern lektor ved Københavns Universitet og undervist ved Folkeuniversitetet i København. Før ho blei vald til Folketinget, arbeidde ho som redaktør i forlaget Alfa, som gjer ut teologisk litteratur.

Auken blei nominert til Folketinget frå Esbjerg krins foran folketingsvalet i 2005, men blei ikkje vald. Ho har vore vald til Folketinget frå Københavns storkrins sidan 2007. Ho var miljøpolitisk talskvinne i Socialistisk Folkeparti i fleire år, leia det miljøpolitiske utvalet i partiet 2005–2007, og sat i energiutvalet og kulturutvalet til Folketinget 2007–2011. Etter at Socialistisk Folkeparti gjekk ut av regjeringa i januar 2014, melde dei avtroppande ministrane Auken og Astrid Krag overgang til høvesvise Radikale Venstre og Socialdemokraterne. Auken er sidan attvald til Folketinget.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  «Ida Auken (S)» (på dansk). Folketinget. Henta 19. august 2021.
2. 1 2  Justesen, Anne og Mølgaard, Christian Juhl (31. januar 2014). «Ida Auken skifter til Radikale» (på dansk). altinget.dk. Henta 1. februar 2014.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
3. ↑  Patscheider, Cecilie Strømgaard, Vestergren, Jesper og Bagge, Christoffer Løvstrup (29. januar 2021). «Ida Auken er færdig i Radikale Venstre – skifter til Socialdemokratiet» (på dansk). TV 2. Henta 19. august 2021.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)

* *Denne artikkelen bygger på «Ida Auken» frå Wikipedia på bokmål, den 11. mars 2024.*
*For sonen til Harald Gille, sjå Magnus Haraldsson (1135).* 

**Magnus Haraldsson** (1048–28. april 1069), seinare kjend som **Magnus II av Noreg**, var konge av Noreg frå 1066 til 1069. Det meste av tida var han samkonge med broren Olav Kyrre. Magnus Haraldsson blei først teken med i den norske kongerekkja i moderne tid, ettersom han hadde eit svært kort styre.

Magnus Haraldsson var den eldste sonen til Harald Hardråde. Han blei innsett som konge då faren drog på englandstokt med den andre sonen sin, Olav Kyrre. Etter at Harald Hardråde fall ved Stamford bru kom Olav Kyrre tilbake til Noreg i 1067 og blei samkonge med Magnus. Dei verker som dei to delte kongsansvaret mellom seg på vennskapleg vis.

Magnus døydde berre 20 eller 21 år gammal, og broren fortsette ved makta. Sogene seier dødsårsaken var ringorm, men seinare syn er at han døydde av meldrøyeforgifting.

Håkon Magnusson var sonen til Magnus. Han vart truleg fødd same året som faren døydde. Håkon blei seinare samkonge med syskenbarnet Magnus Berrføtt, men også han døydde ung.

Kjelder
-------


* Magnus 2 Haraldsson i *Store norske leksikon*
* Claus Krag, «Magnus 2 Haraldsson – utdypning» (Norsk biografisk leksikon, 11.03.2009) i Store norske leksikon.
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1989 for kvinner** vart avvikla i Lake Placid i USA helga 4. og 5. februar 1989. 29 utøvarar frå 13 land deltok i stemnet, frå Noreg einast Minna Nystedt. Meisterskapen i firkamp bestod av dei fire øvingane 500 m, 1500 m, 3 000 m og 5 000 meter.

Constanze Moser-Scandolo frå Aust-Tyskland og vart verdsmeister framom landskvinna Gunda Kleemann. Moser-Scandolo fekk bestetid på 3 000 m og Kleemann på 5 000 m, medan japanske Seiko Hashimoto gjekk snøggaste 500-meteren og Jelena Lapuga frå Sovjetunionen sigra på 1500 m.

### Skeise-VM 1989


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Constanze Moser-Scandolo |  Aust-Tyskland | 181,389 |
| Sølv | Gunda Kleemann |  Aust-Tyskland | 182,646 |
| Bronse | Yvonne van Gennip |  Nederland | 183,034 |
| 4 | Mary Docter |  USA | 184,099 |
| 5 | Jacqueline Börner |  Aust-Tyskland | 184,223 |
| 6 | Seiko Hashimoto |  Japan | 184,554 |
| 7 | Ljudmila Titova |  Sovjetunionen | 185,471 |
| 8 | Heike Schalling |  Aust-Tyskland | 185,674 |

Dato: 4./5. februar 1989

Kjelder
-------
Påskespel i Garywood Assembly of God, ei kyrkje i Alabama.
**Påskespel** er ei dramatisk framføring knytt til påskesoga. Slike spel kan framførast i eller ved ei kyrkje, utandørs, ved skular og liknande.

Dramatiske framsyningar knytte til påskesoga var gjerne ein del av gudstenestene i påsken frå mellomalderen av. Dei kunne vera korte scenar frå soga framførte under liturgien, men utvikla seg til å bli meir detaljerte, med større persongalleri. Etterkvart blei dei for omfattande til å høva som del av ei gudsteneste, og blei i staden framførte som mysteriespel utanfor kyrkja.

Pasjonsspel er ein type påskespel. Mest kjent er pasjonsspelet i Oberammergau.

Kjelder
-------

1. ↑  Antonsen, David E. (3. april 2009), «Påskespel i Brandsøy», *Firdaposten* (på norsk), henta 12. mars 2024
2. ↑  «Vil fremje påska som ei kristen høgtid», *Kristelig Pressekontor* (på norsk), henta 12. mars 2024
3. ↑  «CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Passion Plays», *www.newadvent.org*, henta 11. mars 2024

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* TLS

 |
Slaget ved Lyndanisse. Flagget Dannebrog fell frå himmelen. Måleri av Christian August Lorentzen frå 1809.
**Slaget ved Lyndanisse** (òg kalla **Volmerslaget** eller **Valdemarslaget**) i det seinare Tallinn i Estland fann stad laurdag den 15. juni 1219. Kong Valdemar II Sejr av Danmark reiste til Estland med kring 1500 langskip i eit krosstog mot det danskane såg på som dei heidenske estarane. Flåtestyrka nådde nord-Estland i juni månad. Med på skipa var biskop Anders Sunesen og biskop Theoderik av Estland. I hæren var òg fleire av kongen sine vasallar: Tyskarar under grev Albert av Nordalbingien og vendarar under Vitslav I av Rügen.

Krossfararane slo seg ned ved Lyndanisse og byrja byggja ei borg, «Castrum Danorum», på estisk *Taani-linn* (seinare Tallinn), danskeborga. Under bygginga kom fleire estiske forhandlarar på vitjing for å trekka ut tida, medan dei samla ein hær.

Om kvelden den 15. juni 1219 gjekk estarane til åtak, etter at styrkane hadde ete sitt siste måltid for dagen. Åtaket skjedde frå fem sider, og krossfararane flykta til alle side. Biskop Theoderik vart drepen, av di ein trudde han var kongen. Alt såg ut til å enda i eit katastrofalt nederlag for krossfararane.

Vendarane var ikkje oppdaga av dei som gjekk til åtak. Vendarane gjekk til motåtak, og krossfararane samla seg. Estarane vart til slutt drivne på flukt. 

Ei segn seier at i løpet av slaget skal det krossmerka flagget Dannebrog ha falle ned frå himmelen, noko som skal ha gjeve krossfararane større mot. Det må ha vore mange flagg og faner med kross med under dette krosstoget, så åtaket kan ha hatt ei johannitterfane framme. Ei slik fane er nokolunde lik flagget Dannebrog.

Sjå òg
------

* Dannebrog
* Valdemarsdag
* Estisk historie

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Slaget ved Lyndanisse» frå Wikipedia på dansk, den 6. april 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Legenda om Dannebrog
* »Mare Balticum«. Østersøen - myte, historie og kunst i 1000 år Arkivert 2008-02-10 ved Wayback Machine.
* One of the world’s oldest flags... Arkivert 2008-07-23 ved Wayback Machine.
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1985 for kvinner** fann stad i Sarajevo i dåverande Jugoslavia helga 9. og 10. februar 1985. 31 utøvarar frå 15 land deltok i stemnet, av dei einast ein frå Noreg. Meisterskapen i firkamp bestod av dei fire øvingane 500 m, 1500 m, 3 000 m og 5 000 meter.

Andrea Mitscherlich frå Aust-Tyskland var best på alle dei fire distansane og vart verdsmeister for andre gong, med seg på sigerspallen hadde ho landskvinnene Gabi Schönbrunn og Sabine Brehm.

### Skeise-VM 1985


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Andrea Ehrig-Mitscherlich |  Aust-Tyskland | 173,853 |
| Sølv | Gabi Schönbrunn |  Aust-Tyskland | 176,798 |
| Bronse | Sabine Brehm |  Aust-Tyskland | 177,122 |
| 4 | Yvonne van Gennip |  Nederland | 178,067 |
| 5 | Olga Plesjkova |  Sovjetunionen | 179,588 |
| 6 | Heike Schalling |  Aust-Tyskland | 179,963 |
| 7 | Seiko Hashimoto |  Japan | 180,134 |
| 8 | Irina Fatejeva |  Sovjetunionen | 181,359 |

Dato: 9./10. februar 1985

Kjelder
-------
**Magnus V** eller **Magnus Erlingsson** (1156–15. juni 1184) var konge av Noreg i tidsrommet 1162-1184.

Magnus var son åt stormannen Erling Skakke og Kristin, dotter åt Sigurd Jorsalfare. Han var difor ikkje kongsson, noko birkebeinane nytta mot han i kampen om makta. Magnus Erlingsson var den fyrste norske kongen som vart krynt, anten i 1163 eller 1164. Han var berre fem år då han vart vald til konge av lendmannspartiet under borgarkrigstida. Dei fyrste åra, medan han var umyndig, var Erling Skakke formyndarregent. Den fyrste sigeren hans på slagmarka var slaget på Re utanfor Tønsberg i 1177, der birkebeinkongen Øystein Møyla vart drepen.

Seinare same året kom Sverre Sigurdsson frå Færøyane og tok over leiinga av birkebeinane og førte kampen vidare. Erling Skakke fall i slaget på Kalvskinnet i Nidaros i 1179. Magnus Erlingsson fall i slaget ved Fimreite i Sognefjorden i 1184.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Brunrotte (*Rattus norvegicus*)
**Rotter** er ei gruppe gnagarar som ofte har spiss snute, utståande øyro og hårlaus hale. Dei er i slekt med mus, men er vanlegvis større.

**Rotte** vert brukt som samnemning for ei lang rekkje artar av gnagarar i mange familiar, først og fremst den største av alle pattedyrfamiliar, *musefamilien*, der vi finn til dømes **brunrotte** (*Rattus norvegicus*) og svartrotte (*Rattus rattus*) i slekta *Rattus*, men òg til dømes *hamsterfamilien* med bisamrotte, fjellrotte og jordrotte.

Rotter, særleg brunrotter, er blant dei verste skadedyra for menneske. Dei et eller øydelegg matvarer, dyrefôr, treverk, møblar, klede, emballasje, leidningar og vassrøyr, og dei overfører til dels svært alvorlege sjukdomar til både dyr og menneske. For mange symboliserer rotta vondskap, sjukdom og forrotning.

Rotter har skarpe tenner, som dei sliper kontinuerleg når dei gneg. I tillegg har dei særs sterk og rask kjevemuskulatur. Rotter kan bita omtrent seks gonger per sekund.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Rotte**
Middelhavet er eit kjent innhav eller middelhav.
Eit **innhav** eller **middelhav** er eit mindre havområde som er nesten fullstendig omgjeve av land. Namnet kan òg brukast om særs store innsjøar. Innhav er forbunde med andre hav gjennom smale sund. Sidan det er ei grense for kor mykje vatn som kan gå gjennom desse, er samansettinga av vatnet i innhava ofte forskjellig frå vatnet me finn i storhava. Til dømes består Austersjøen hovudsakleg av brakkvatn, på grunn av stor tilførsel av ferskvatn. 

Omgrepet vert òg nytta om særs store innsjøar. 

Døme på innhav:

* Austersjøen
* Svartehavet
* Middelhavet

Omgrepet middelhav vert òg nytta. Ein skil mellom interkontinentale middelhav (mellom kontinenta) og intrakontinentale middelhav (inne i kontinenta). 

Interkontinentale middelhav er: 

* Det amerikanske middelhavet (Det karibiske havet og Mexicogolfen)
* Det arktiske middelhavet (Polhavet)
* Det austral-asiatiske middelhavet
* Det europeiske middelhavet (Middelhavet). .

Dei intrakontinentale middelhava er mindre:

* Austersjøen
* Hudson Bay
* Persiabukta
* Raudehavet

Kjelder
-------

* «middelhav» i *Store norske leksikon*, snl.no.
*Sjå òg jordbruksrevolusjon*
Utsyn over åkrar og elva Tigris, som saman med Eufrat rann gjennom mykje av den fruktbare halvmånen.
Egyptisk gravmåleri frå 1400-talet f.Kr. viser eit samfunn sterkt prega av jordbruk.
**Jordbruksrevolusjonen** eller **den neolittiske revolusjonen** viser til dei store endringane som skjedde i organiseringa av menneskesamfunn etter at dei tok til å halda husdyr og dyrka jorda. Desse endringane markerer gjerne byrjinga av yngre steinalder. Dei fann stad uavhengig til ulike tider og på ulike stader i verda, og over eit lengre tidsrom.

Historikaren Vere Gordon Childe skapte omgrepa «Neolithic Revolution» og «Urban Revolution» på 1920-talet for å skildra den raske utviklinga av jordbruk og samfunn i Midt-Austen.

Tid, stad og produkt
--------------------

Den best kjende jordbruksrevolusjonen fann stad frå 9000- til 7000-talet f.Kr. i den fruktbare halvmånen i Midt-Austen. Ein utvikla dyrking av plantar som etterkvart vart foredla: Korn, bygg og kveiteslaga einkorn og emmer; belgfrukter, linser, erter, kikerter, linsevikke, og tekstilplanten lin. 

Nokre av dei første husdyra, sau, geit og gris, blei truleg først temde i dette området. Grisen blei i tillegg domestisert i Kina, medan storfe kan ha blitt domestisert både i Afrika, Sør-Asia og Midt-Austen rundt 8000-talet f.Kr. Hunden hadde lenge vore del av menneskeleg kultur.

Anna tidleg jordbruk fann stad på Papua Ny-Guinea, der dyrking kan ha funne stad frå 8000-talet. I Kuk på Ny-Guinea er det funne prov på dyrking av banan, taro og yams.

Aust i Kina er det funne spor etter hirsedyrking frå rundt 8300 til 6700 f.Kr. Risdyrking tok til frå om lag 7000-talet f.Kr. ulike stader i Kina, Søraust-Asia og kanskje også i India.

Mehrgarh i noverande Pakistan er det eldste døme på jordbruk i Sør-Asia, frå 7000-talet f.Kr. der ein i tillegg til bygg og kveite også dyrka brystbær og dadlar.

Ein dyrka mais for oppimot 9000 år sidan i Mexico. Graskar og bønner var også tidlege dyrka matplantar i Amerika.

I Afrika utvikla fleire ulike kulturar jordbruk uavhengig frå kvarandre frå rundt 5000-talet f.Kr. Medan Nord-Afrika tok del i utviklinga i den fruktbare halvmånen, hadde dyrking av yams, sorghum og afrikansk ris (*Oryza glaberrima*) utgangspunkt i Sentral-Afrika. Det etiopiske høglandet hadde sitt heilt eigne planteliv og jordbruk med artar som teff, *ensete* og fingerhirse. I mange område av Afrika la ein større vekt på dyrehald enn dyrking av jorda.

I Sør-Skandinavia tok ein til å dyrka jorda rundt 4000-talet f.Kr. og om lag to tusen år seinare i nordlegare strok.

Andre kulturar har hatt jakt og sanking som næringsgrunnlag fram til moderne tid.

Kjelder
-------

Fotnotar

1. ↑  Roach 2003; Kuk Early Agricultural Site ved unesco.org
2. ↑  ScienceDaily 2006
3. ↑  ScienceDaily 2008
4. ↑  Maddox 2006, s. 62
5. ↑  Bower 1996

Bibliografi
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Jordbruksrevolusjonen» frå Wikipedia på engelsk, den 9. november 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* BBC Things

 |
Satellittbilde av Nord-Amerika
**Nord-Amerika** er den nordlege delen av den amerikanske verdsdelen: Grønland, Canada, USA, Mexico, Karibia og Mellom-Amerika. Snevert definert, noko som er vanleg på norsk, omfattar området berre Canada, USA og Mexico.

Bortsett frå ei tynn landgrense i sør mot Sør-Amerika er området omgitt av hav: Stillehavet i vest, Atlanterhavet i aust, Det karibiske havet i sør og Nordishavet i nord.

Klima
-----

Kontinentet har store klimatiske motsetnader og raskt vekslande vêr. Dette skuldast mellom anna nærleiken til det isdekte Polhavet i nord og mangel på fjell som stenger luftutvekslinga nord-sør og påverknaden frå det varme Karibiske havet i sør. Nær Newfoundland er det brå temperaturovergangar i havet, noko som favoriserer danninga av lågtrykk. Den samanhengande nord–sørgåande fjellkjeda frå Alaska til Mellom-Amerika pregar nedbørfordelinga og fører til ein storstilt forstyrring i vestavindsbeltet, noko som òg er viktig for klimaet i Nordvest-Europa. Beringsundet mellom Nord-Amerika og Asia er grunt og smalt med fjell på begge sider. Her vert det utveksla lite havvatn og luft mellom Stillehavet og Polhavet. Kystområda i vest får ikkje dei store og raske vêromslaga som dei vidstrekte, uskjerma områda i aust får. 

Langs kysten i nord er det ei brei stripe med tundraklima, medan ein lenger sør har kontinentalklima, som dominerer over dei største områda. Det er snødekke kvart år heilt sør til 40 ºN. Sør og aust i USA har ein temperert regnklima, men òg her kan ein få såkalla «Northers» med kulde og snø som kan gjer stor skade. Den subtropiske delen av vestkysten har middelhavsklima med tørre, solrike somrar, men òg ofte tåke over det kalde kystvatnet. Passatvinden trekkjer overflatevatnet mot vest slik at djupvatn strøymer opp ved kysten. I dei sørlege sentrale områda av USA og i ein stor del av Mexico har ein steppeklima og til dels ørkenklima, men det omfattar berre ein liten del av kontinentet. Mellom-Amerika har hovudsakleg tropeklima med mykje nedbør. 

Den høge havoverflatetemperaturen i Det karibiske havet og dei kringliggande havområda i Atlanterhavet gjer at det lett kan oppstå tropiske orkanar som særleg råkar kystområda og øyar i Karibia. Orkansesongen er på det høgaste i tida frå august og ut oktober. Dei fuktige varme luftstraumane frå sør kjem i konflikt med kalde luftstraumar frå nordvest og gjev ofte tornadoar, som fullstendig kan rasere områda som vert råka. Mississippidalen er mest utsett. Sterk vind som virvlar opp støv og sand skjer i dei tørre områda, særleg i Mexico og Texas. Kombinasjonen sterk vind, kulde og snødrev gjev dei frykta «blizzards» som ofte vert etterfølgd av kuldebølgjer som kan råke store område, stundom heilt til Mexicogolfen.

Kjelder
-------

* «Nord-Amerika – klima» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE

 |
**Norges Fiskarkvinnelag** var ein norsk frivillig organisasjon som vart stifta i 1953 og lagt ned i 2011. 

Frå 1946 og fram til 1952 vart det etablert fleire lokale fiskarkvinnelag. Det første var "Damegruppen Havglimt" som vart stifta i Kristiansund i 1946. Drivkrafta bak dette laget var Magda Pedersen.  

Dei lokale fiskarkvinnelaga jobba for å betre fiskarane sine kår. Det vart samla inn midlar til Fiskernes Hjelpefond, ofte berre omtalt som hjelpekassen, ei støtteordning retta inn mot fiskarar som blei sjuke eller uføre. 

På eit styremøte i Noregs Fiskarlag i desember 1952 vart det startar eit arbeid med å sjå på forholdet mellom fiskarlaga og fiskarkvinnelaga. Dette resulterte i ein større organisatorisk prosess som enda med at Noregs Fiskarlags Kvinnelag vart etablert på Noregs Fiskarlags Landsmøte i 1953. 

Tysdag 23. august 1955 opna Noregs Fiskarlags Kvinnelag sin første Landskvinnekonferanse på Folkets Hus i Trondheim. 16 representantar frå heile kysten deltok, og konferansen valde eit Landskvinneutval. Dette skulle bestå av tre medlemmar og vere eit bindeledd mellom fylkeskvinneutvala og Landsstyret i Noregs Fiskarlag. Desse var i det første Landskvinneutvalet: 

* Formann: Magda Pedersen, Kristiansund, Nordmøre
* Personleg vara: Marta Rasmussen
* Nestformann: Kristianna Olsen, Igerøy, Nordland
* Personleg vara: Johanne Leonardsen
* Sekretær: Aagot Johansen, Skjei, Leka, Nord-Trøndelag
* Personleg vara: Ragnfrid Hendrikøy

Kjelder
-------

* Lotherington, Ann Therese (1993). *"Å leva det er å elska"*. no#: Norges fiskarkvinnelag. ISBN 8299291909.
* Bøyum, Per Olav Fiskarkvinnelag i Sogn og Fjordane, Kulturhistorisk Lekiskon

Bakgrunnsstoff
--------------

* Christensen, Pål (2005). *I kamp om havets verdier*. Laget. ISBN 8230305587.
* Myrstad, Bjarne (1996). *Vestlandsfiske*. Samlaget. ISBN 8252145590.