Filmjölk med vaniljesmak i glas
**Filmjølk** eller **fil** er ei tradisjonell kulturmjølk som i Noreg tradisjonelt har vore ei form for tettemjølk. I Sverige er *filmjölk* eller *fil* i dag ei samlenemning for ulike typar kulturmjølk. Historisk har ordet *fil* vist til ulike typar syrna mjølk, til dømes *filbunke*, ein svært tjukk variant med puddingaktig konsistens som var vanleg i store delar av Finland og Sverige.

Filmjölk er blitt syrna av bakteriar frå slektene *Streptococcus*, *Lactococcus* (ei underguppe av *Streptococcus*) og *Leuconostoc*. Metabolismen til bakteriane gjev mjølka ein syrleg smak. Bakteriane gjer også at protein i mjølka, særleg kasein, koagulerer, slik at mjølka blir tjuktflytande. Yoghurt kan minna om filmjölk, men bakteriekulturane er ulike.

Tradisjonelt laga folk alltid si eiga filmjølk, gjennom å ta vare på litt av den gamla filen og tilsetja han til den nye slik at över bakteriefloraen blei overført. Bakteriekulturen kan også overførast gjennom å dyppa ein liten, rein tøybit (av bomull) i den gamle filen og derettter la han tørka. Seinare kan ein leggja han i mjølk og la henne stå over natta, så er filen klar til å brukast nesta morgon. Denne typen filmjølk kunne ha litt ulik karakter på ulike stader, og har gått under nemningar som *långmjölk* eller *tjockmjölk*.

Långmjölk
---------

Långmjölk er ein tradisjonell svensk filmjølkvariant svært tjukk konsistens. Han er typisk for Norrland-landskapet. Meieritilverka långmjölk går under handelsnamnet *långfil*. Bakteriekulturen for å laga denne typen kulturmjølk liknar den til filmjølk, men han inneheld også *Lactococcus lactis*, som bind saman ihop karbhydrata i mjeolka til lange polysakkarid som gjev henne ein seig, «lang» konsistens. Långfil blir i dag laga av Norrmejerier, Arla og Gefleortens mejeri i Sverige.

Långmjölk får ein ved hjelp av blad frå tettegras eller soldogg for å byrja laga ny filmjølk.
Ein gnir innsida av syrningskaret med desse vekstdelane. Dei inneheld enzym som kan bryta ned protein i mjølka og gjera henne tjukk. I dag meiner somme at dette aldri har hatt stor tydinga for produktet, ettersom det alltid var bakteriar som gjorde hovuddelen av jobben.

Rettar med filmjølk
-------------------

I Noreg kunne fil vera søndagskost som ein hadde med flatbrødsoll, fil eller tjukkmjølk servert med bitar av flatbrød og gjerne litt sukker.

I Sverige er filmjölk vanleg å ha til frukost, og blir vanlegvis ete i ein djup tallerken med hardt brød (knekkebrød eller tunnbröd) i bitar eller frukostblanding og/eller sukker, syltetøy eller noko anna søtt som balanserer den syrlege smaken. Ein kan også dryssa ingefær eller kanel over filmjölka.

*Bryta* (*bruttu* eller *bruta*) er ein norrlandsk rett laga av filmjölk eller vanleg mjølk og *ljusugnsbröd* (*runnbröd*) eller knekkebrød i bitar. Ein kunne laga variantar ved å blanda i syltetøy, eller eta retten med røykt flesk. I Norrland kan ein kalla retten *filbryta* eller *filbruttu* når han er laga med filmjölk.

*Filbunke* er filmjølk laga i små skåler som ein et direkte frå. Tradisjonell filbunke skal ha eit gult, kremete fløytelag øvst..

Kjelder
-------

1. 1 2  «Fil - Meierileksikon hos Melk.no», *Melk* (på norsk bokmål), henta 26. februar 2020
2. ↑  «Filmjölk». Beneficial Cultures. Arkivert frå originalen 19. februar 2016. Henta 19. februar 2016.
3. ↑  E. Östman. 1911. Iduns kokbok. *Recept på filmjölk, filbunke och långmjölk*
4. ↑  C. F. Nyman. 1867. *Utkast till svenska växternas naturhistoria* enligt
5. ↑  «Flatbrødsoll», *Melk* (på norsk bokmål), henta 1. mars 2020

* *Denne artikkelen bygger på «Filmjölk» frå Wikipedia på svensk, den 26. februar 2020.*