recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 61°25′43.216″N 5°10′1.3800″E﻿

AS Stangfjorden Elektrokemiske Fabriker.Foto: Paul Stang / Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Plankerenne for transport til og fra demningene.Foto: Paul Stang / Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

**Stangfjorden Elektrokemiske Fabriker** var den første aluminiumsfabrikken i Skandinavia. Den vart etablert i 1908 i Stongfjorden, ein av dei første industristadene i Sogn og Fjordane.

Då British Aluminium Company (BACO) kom til Stongfjorden i 1906 hadde allereie industripioneren Peter Jebsen frå Bergen bygd dam og kraftstasjon som sørgde for produksjon av torvkol så jod, men dette var ikkje lønsamt.

Stongfjorden fekk gatelys då aluminiumsfabrikken starta opp. Fabrikken var i drift til 1945, og hadde på det meste kring 70 tilsette, men produksjonen kom aldri opp i meir enn 700 tonn per år.

Kjelder
-------

1. ↑  Losnegård, Gaute (2001), Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane: Det store hamskiftet i Stongfjorden
2. ↑  Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane: Veg mellom Askvoll og Stongfjorden
3. ↑  NRK Sogn og Fjordane fylkesleksikon: British Aluminium Company
4. ↑  Gram, Trond, Store Norske Leksikon: Stangfjorden Elektrokemiske Fabriker

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Stangfjorden Elektrokemiske Fabriker**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Spike Heatley** (fødd 17. februar 1933) er ein britisk jazzbassist frå Nord-London. 

Han byrja å spele med Vic Ash's sextet i 1958 og spelte så ei kort tid med kvartetten til Tubby Hayes, før han slo seg saman med pianisten Eddie Thompson sin hustrio på Ronnie Scott's i Gerrard Street, medan han òg spelte med John Dankworth.

Heatley vart verande med Dankworth fram til 1962, då han vart med i Tony Coe Quintet, og turnerte med trompetisten Kenny Baker. I 1963 spelte han med Bill Le Sage og Ronnie Ross quartet, med Allan Ganley. Han byrja så å spele som studiomusikar i lag med Jimmy Page og John McLaughlin. Han var eit tidleg medlem av Alexis Korner sitt Blues Incorporated. Mellom 1970 og 1974 var han ein del av jazzrockbandet CCS, og spelte på innspelingar med Rod Stewart.

I 1970-åra spelte han i husbandet til barne-TV-showet *Play Away*.

I 1980- og tidleg i 1990-åra spelte han i The Great Guitars med Herb Ellis, Charlie Byrd og Barney Kessel og stundom med Martin Taylor. Han spelte så i trioen til Kessel.

Diskografi
----------

* *Presenting The Bill Le Sage - Ronnie Ross Quartet* (April 1963)
* *The Other Side of the Coin* (Renella Records)
* *One for Clifford and another one for Tubby* (Renella Records)
* *Zurich Express* (Renella Records)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spike Heatley» frå Wikipedia på engelsk, den 31. mai 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  David Taylor's British Jazz web site Arkivert 2008-03-31 ved Wayback Machine.
2. ↑  Cyril Davies web site

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Stanisław Grędziński** (fødd 19. oktober 1945) er ein polsk tidlegare friidrettsutøvar frå landsbyen Ostrzyca i Krasnystaw fylke, som vart europameister på 400 meter og i 4 x 400 m stafett i 1966.

### Aktiv

Grędziński overraska med å vinne 400 m under EM i friidrett 1966 i Budapest. Han sette personleg rekord med 46,0 og viste den største favoritten, landsmannen Andrzej Badeński til andreplass, to tidels sekund bak. Tre dagar seinare var dei to saman om gje Polen sitt lag i 4 x 400 m stafett sigeren; etter at Jan Werner, Edmund Borowski og Grędziński hadde gjort unna dei fyrste etappane, sprang Badeński inn til ny meisterskaprekord på tida 3.04,5, med Vest-Tyskland 0,3 sekund bakom.

Grędziński var med i OL-troppa til Sommar-OL 1968 i Mexico-byen. Han vart vraka til 400-meterstevlinga, men sprang ein av etappane i 4 x 400 m stafett, der Polen enda på fjerdeplassen.

Under EM i friidrett 1969 i Aten kjempa Grędziński hardt for å forsvare EM-tittelen på 400 meter og kom i mål til personleg rekord på 45,83 sekundar. Med det hamna han på bronseplassen, høvesvis to og seks hundredels sekund bak sølv- og gullvinnar. Landsmannen Jan Werner vann løpet. I 4 x 400 m stafett var dei to og lagkameratane deira tre hundredels sekund for seint ute til å vinne bronse.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stanisław Grędziński» frå Wikipedia på tysk, den 1. september 2016.*
|  |
| --- |
| ***Pandion cristatus*** |
| Pandion cristatus*Pandion cristatus* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Haukefuglar Accipitriformes |
| **Familie:** | Fiskeørnfamilien Pandionidae |
| **Slekt:** | Fiskeørner *Pandion* |
| **Art:** | ***P. cristatus*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Pandion cristatus***Vieillot, 1816 |

Haukefuglarten ***Pandion cristatus***, engelsk 'Eastern osprey', er ein medlem av fiskeørnfamilien som lever i på Ny-Guinea, Australia og sørvestre Stillehavet. IOC World Bird List lister dette taksonet som ein sjølvstendig art, og arten har ikkje fått norsk namn. Andre autoritetar ser på taksonet som ein underart *Pandion haliaetus cristatus* av fiskeørn.

Skildring
---------

*Pandion cristatus* skil seg frå arten fiskeørn med litt lysare markeringar i bryst, og teikninga frå auge mot nakke er noko lysare enn hos arten fiskeørn. Undersida av vengene har mindre grad av svart mønster. Elles er denne ørna i stor grad lik fiskeørna som vi ser ho i Eurasia.

Kjelder
-------

Referansar

1. ↑  Gill F, D Donsker & P Rasmussen (Eds). 2021. *IOC World Bird List (v11.2)*. doi : 10.14344/IOC.ML.11.2 Henta 15. august 2021
2. ↑  Bierregaard, R. O. A. F. Poole, M. S. Martell, P. Pyle, og M. A. Patten (2020). Osprey (Pandion haliaetus), version 1.0. I Birds of the World (P. G. Rodewald, red.). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pandion cristatus**
Koordinatar: 62°54′59″N 8°27′42″E﻿

HovudbygningenFoto: Jan-Tore Egge

Prestegarden til høgre (aust) for kyrkja. Borgstova ved sida av hovudbygningen er sidan riven, og hovudbygningen er lysare (okergul) i dag.
**Stangvik prestegard** ligg like aust for Stangvik kyrkje i Surnadal. Både kyrkjestaden og prestegarden har røter attende til mellomalderen.

Hovudbygningen er eit laftebygg i to etasjar oppført i 1786. Tidlegare fanst òg ei borgstove samanbygd med eit eldhus sør for hovudbygningen og parallelt med denne. Hovudbygningen og eit naust er freda.

Kjelder
-------

* Stangvik prestebolig hos Opplysningsvesenets fond
* 

* Stangvik prestegard i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hyldbakk, Hans (1953). «Stangvik prestegard». *Heimar og ætter i Stangvik 1*. Stangvik kommune. s. 330–343.
* Bøe, Bernt (1996). *Kyrkja i Stangvik: stavkyrkja 1407-1783, korskyrkja 1784-1896: Stangvik kyrkje 100 år 1897-1997*. Kvanne: Stangvik sokneråd. s. 65. ISBN 8299411718.
**Rhys Williams** (fødd 27. februar 1984) er ein britisk friidrettsutøvar frå Cardiff i Wales som vann gull, sølv og bronse på 400 meter hekk i europameisterskapane 2006-2012.

Aktiv
-----

Med sluttida 49,12 sekundar kneip Williams bronsemedaljen på 400 m hekk under EM i friidrett 2006 i Göteborg, ein hundredels sekund føre franske Naman Keïta. I den neste europameisterskapen, som fann stad i Barcelona i 2010, sprang Williams inn til 48,96 og personbeste, langt etter landsmannen, walisaren Dai Greene. Under EM i friidrett 2012 i Helsinki vann Williams gullmedaljen på langhekken, trass den relativt svake løpstida 49,33 sekundar. Williams gjorde sitt snøggaste langhekkløp i Luzern den 12. juli 2013, der han vart klokka inn på 48,86 sekundar.

### Doping

Williams vart i juli 2014 hekta i ein dopingkontroll. Han vart stengd ute frå idretten i 6 månader, etter som han uforvarande hadde fått i seg det skadelege stoffet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rhys Williams (hurdler)» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juli 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |
Koordinatar: 65°50′N 024°09′E﻿

**Torneelva** (finsk *Tornionjoki*, svensk *Torne älv*, *Torneälven*, nordsamisk *Duortneseatnu*, meänkieli *Tornionväyla*) er ei elv nord i Sverige og Finland. Om lag halvparten av elva dannar grensa mellom desse to landa. Ho har sitt utspring i Tornesjøen (svensk *Torneträsk*) nær grensa til Noreg, og renn stort sett søraustover i 522 km, før ho munnar ut i Bottenvika. Ho er den største elva i Norrbottens län både i lengd og nedslagsfelt. 

Ved Freden i Fredrikshamn i 1809, då Sverige miste områda til Russland som i dag utgjer Finland, vart elva i lag med Muonioelva og Könkämäelva vald som grense mellom Sverige og det nye russiske Storhertugdømet Finland, og dei svenske provinsane Lappland og Västerbotten vart delt.

Byar langs Torneelva har ofte både svensk og finsk namn, som Haparanda (frå finsk *Haaparanta*, «Ospstrand») og Torneå (frå finsk *Tornio*).

Dei største sideelvane (lengre enn 100 km) i den svenske delen av nedslagsfeltet til Torneelva er Lainioelva, Muonioelva, Rautaselva, Tengeliönelva og Vittangiaelva. Tärendöelva er ei todelt elv som renn ut i Kalixelva nær Junosuando

Sjå òg
------

* Tornedalen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Torne River» frå Wikipedia på engelsk, den 3. april 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LIBRIS
* GeoNames

 |
**Galleri Nils Bergslien** er eit museum i tettstaden Eidfjord i Eidfjord kommune. Muséet syner fram verk av kunstmålaren Nils Bergslien (1853–1928), som var vossing, men som vart gift i Eidfjord der han budde det meste av livet til han døydde i 1928. Tomta hans, Bergsliskorane, vart òg kjøpt opp av kommunen og gjort til kulturminne.

I 1980 var det dødsbuauksjon etter Odd og Gjertina Bergslien, son og sonekona hans Nils. Her kjøpte kommunen fleire gjenstandar og kunstverk av målaren. I åra som kom gjorde kommunen fleire innkjøp, som i 1985, då dei heldt fram med innkjøp av 15 Bergslien-måleri av Ewald Galtung Døsvig i Bergen. Huset der 12 av bileta hang, skulle rivast for å gje plass for utviding av Hotell Norge i Bergen. Tre av desse bileta hadde vore på rull i 70 år, og hadde ikkje vorte synt fram tidlegare.

Framleis får kommunen tilbod om å kjøpa bilete frå ulike auksjonsbyrå. I 1996 inneheldt Bergslien-samlinga til kommunen 47 måleri innan ulike teknikkar og 11 gipsmodellar. Størsteparten av samlinga har vorte restaurert og reinsa av kommunen. 

Galleri Nils Bergslien opna i 2001 og ligg i tilknyting til Hotel Vøringfoss i Eidfjord. I tillegg til Bergslien-måleria, har det òg eit rom for skiftande utstillingar av andre kunstnarar. Galleriet har sommarope med gratis inngang.

Kjelder og bakgrunnsstoff
-------------------------

* Om Bergslien og innkjøp av bileta hans. Arkivert 2005-05-25 ved Wayback Machine.
* Digital omvisning i galleriet Arkivert 2009-02-26 ved Wayback Machine.
* Destinasjon Eidfjord om galleriet[*daud lenkje*]
* Eidfjord Kommune om galleriet[*daud lenkje*]
**Marvin Leonard Goldberger** (fødd 22. oktober 1922) er ein amerikansk fysikar

Han var professor ved University of Chicago 1950-1957, professor i teoretisk fysikk ved Princeton University frå 1957 til 1978 og frå 1978 til 1987 ved California Institute of Technology. Frå 1987 til 1991 var han direktør ved Institute for Advanced Study, og frå 1991 var han professor ved University of California, L.A.

Goldberger var knytt til Manhattan-prosjektet under andre verdskrigen og arbeidde med utviklinga av kjernereaktorar i samband med dette. Mellom anna gjorde han grunnleggjande studiar av nøytrondiffraksjon. I 1948 starta han å arbeide med elementærpartikkelfysikk under Enrico Fermi. Goldberger var den første som nytta Monte Carlo-metoden som eit statistisk grunnlag for å klårleggje reaksjonane til ein partikkel i ein kjerne. I samarbeid med Murray Gell-Mann målbar han i 1952 ein teori for kollisjonsprosessar mellom elementærpartiklar og har sidan levert vesentlege bidrag til forståinga av naturen til elementærpartiklane. Han har òg utført viktige teoretiske arbeid i samband med spreiing av røntgenar- og elektronstrålar mot komplekse molekyl.

Kjelder
-------

* «Marvin Leonard Goldberger». *Store norske leksikon*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* MGP

 |
Spike Island i County Cork is located in
Plasseringa til øya i Irland

**Spike Island** er ei øy i County Cork i Republikken Irland. Ho har eit areal på 0,42 km² i Cork Harbour utanfor byen Cork.

Ho var viktig under den franske innblandinga etter den ærerike revolusjonen og vart seinare kjøpt av dei britiske styresmaktene i 1779. Britane bygde festninga Fort Westmoreland på øya. Seinare vart festninga eit fengsel og stasjon for straffangar før dei vart transportert vidare. Festninga vart brukt som ein garnison og eit fengsel gjennom den irske sjølvstendekrigen då IRA-fangar vart halde her. Richard Barrett var av dei som vart halde her, men klarte å rømme under våpenkvilen i 1921.

Etter den anglo-irske avtalen då øya vart gjeve til den nye irske staten vart installasjonane på øya omdøypt til Fort Mitchel (etter John Mitchel, nasjonalistaktivisten og politisk journalist). 

Øya vart verande eit fengsel og ein militærbase (for både den irske hæren og FCÁ) ei stund. I nyare tid har ho vorte nytta som ein ungdomsanstalt og vart noko kjend i 1985 då dei innsette gjorde opprør og ein kort periode kontrollerte området. Anlegget vart lagt ned i 2004.

I 2006 vart det annonsert planar om å byggje eit nytt fengsel på øya, men i 2007 vart alternative stader overveide i staden for.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spike Island, County Cork» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juli 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Historia til Spike Island Arkivert 2007-11-18 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 51°50′N 8°17′W﻿
**Ugra** (russisk Угра) er ei elv i Smolensk og Kaluga oblast i Russland og ei av sideelvane til Oka frå venstre. Elva er 339 km lang og har eit nedslagsfelt på 15 700 km².

Geografi
--------

Ugra har sitt utspring i Smolenskhøgdene i den søraustlege delen av Smolensk oblast og renn frå her hovudsakleg austover og inn i Kaluga oblast. Ho munnar ut i Oka rundt 10 km vest for Kaluga. Jukhnov er den einaste byen ved Ugra. 

Middelvassføringa 35 km før munningen i Oka er på 90 m³/s. Vassføringa i Ugra varierer derimot sterkt gjennom året. Under vårløysinga mellom mars og mai er vassføringa særs høg på grunn av snøsmelting. Om sommaren og hausten er vassføringa låg med flaumperiodar i samband med mykje regn. Om vinteren er vassføringa konstant særs låg. Under vårflaumen kan vassnivået i Ugra stige opp mot 11 meter høgare enn om vinteren. Elva frys til frå desember til mars.

Dei største sideelvane hennar er Vorja, Ressa, Tetsja, Sjanja, Izver og Zjizjala.

Historie
--------

Ugra har frå tidleg i mellomalderen vore grenseelv mellom forskjellige rike. Historie om militære konfrontasjonar ved elva går tilbake til 1147 og varer ved heilt fram til den andre verdskrigen. Den mest kjende er Den store konfrontasjonen ved Ugra i 1480. Elva var på denne tida grense mellom Storfyrstedømet Moskva og Storhertugdømet Litauen. Her samla hærane til Den gylne horden under Akhmat Khan og til Storfyrstedømet Moskva under Ivan III seg. Etter ei kort trefning stasjonerte hærane seg på kvar si side av elva. Sidan mongolane sine allierte, den litauiske storfyrsten Kasimir IV, ikkje dukka opp og russarane i mellomtida kunne forsterke styrkane sine, trekte styrkane til Den gylne horden seg tilbake mot sør utan kamp. Denne konfrontasjonen vert vanlegvis sett på som slutten på det mongolske herredømet over Russland og byrjinga på stordomstida til Det russiske riket og undergangen til Den gylne horden sitt rike.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ugra» frå Wikipedia på bokmål, den 25. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Ein **marxist** er ein tilhengar av ideane til den tyske tenkjaren Karl Marx. 

Marx meinte mellom anna at det er dei materielle kreftene i samfunnet som er basisen, og at tenkinga og andre ting i "overbygningen" spring ut av denne. Men samtidig verkar tilhøve i overbygningen tilbake på den materielle basisen i ein dialektisk prosess. Alle historiske samfunn har vore klassesamfunn, og klassekampen har derfor stått sentralt. Klassekampen i det moderne kapitalistiske samfunnet vil føre til at den stadig meir utarma arbeidarklassen når tida er inne tar over makta i samfunnet gjennom ein revolusjon og sosialiserer produksjonsmidla. Høgt utvikla produktivkrefter og sosialiserte produksjonsmiddel vil vere føresetnader for eit klasselaust samfunn, som da heller ikkje vil ha behov for noka eigentleg statsmakt.

Denne marxismen var grunnlaget for dei sosialistiske og sosialdemokratiske arbeidarpartia som voks fram i andre halvdelen av 1800-talet. Men Marx sjølv skal ha reagert mot dei som tok til å kalle seg "marxistar" i samtida hans, og skal ha sagt: "Eg er ikkje marxist!".

Blant dei som kalla seg marxistar, oppstod det etter Marx sin død ulike syn. Tyskaren Eduard Bernstein meinte ein måtte revidere Marx på enkelte område, særleg dette med utarminga av arbeidarklassen som han meinte ikkje stemte med røynda, og dette med revolusjon, som han meinte heldt på å bli unødvendig i og med utviklinga av demokratiet. Andre kalla Bernstein for revisjonist, og skulda han for å ha forlate marxismen, men Bernstein sjølv meinte han framleis var marxist. 

Blant dei som skulda Bernstein for revisjonisme, var russaren Vladimir Lenin. Han meinte seg å stå for ortodoks marxisme, men i røynda reviderte han Marx sjølv, på eit svært vesentleg punkt. Marx hadde meint at kapitalismen måtte løpe lina ut før han kunne avskaffast, altså utvikle produktivkreftene maksimalt og syte for framvoksteren av ein stor og sterk arbeidarklasse. Men Lenin leidde sine bolsjevikar til makta i det tilbakeliggjande Russland i oktoberrevolusjonen i 1917, noko mensjevikane meinte var heilt i strid med marxismen.

Dei fleste som har eit forhold til Marx i dag, meiner at han kan gi gode utgangspunkt for eiga tenking, men ikkje skal sjåast som ufeilbarleg, og at ideane hans slett ikkje kan vere ei altomfattande lære som gir svar på alle spørsmål. For mange sosialistar er det likevel viktig å halde fast på nokre av Marx sine idear, som at klasseperspektivet og spørsmålet om eigedommen må vere sentrale i sosialistisk tenking. Nokre sosialistar med eit forhold til Marx kallar seg marxistar, andre ikkje.
Den lettkjennelege stolen til Vincent van Gogh likna mykje på ein jærstol.
**Jærstol** er ein type stol frå Rogaland med treramme og fletta sete av siv eller strå. Møbelet kan lagast med eller utan armlene, og ein kan laga mindre utgåver for ungar eller legga til meier slik at det blir ein gyngestol.

Jærstolar er særleg knytte til Hjelmeland. Her har ein laga stolane i over hundre år, og verksemdene Slåke Møbelfabrikk og Aksel Hanssons jærstolfabrikk held framleis tradisjonen i hevd. Ved den sistnemnde fabrikken kan ein få med seg ei utstilling om jærstolar. Ein forstørra jærstol – «verdas største» – vart sett opp på Sande i Hjelmeland i 1999. I Noreg har stolen truleg fått namnet rundt 1900, då ein henta siv til setet frå tjørn på Jæren. I nyare tid er sivet bytta ut med kinesisk sjøgras.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Aksel Hansson jærstolfabrikk i Hjelmeland Arkivert 2007-02-02 ved Wayback Machine.
* Bilete av verdas største jærstol[*daud lenkje*]

Kjelder
-------

* preikestolen.no Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.
| **Spiez** |
| --- |
| Horisonten til SpiezHorisonten til Spiez |
| 

|  |
| --- |
| Kommunevåpenet til Spiez |
| **Kommunevåpenet til Spiez** |

 |
| Plassering |
| 

Spiez is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | kantonen Bern |
| Distrikt | Frutigen-Niedersimmental |
| Språk | tysk |
| Borgarmeister | Franz Arnold |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  16,78 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2010)   - folketettleik | 12 475   743,4 /km² |
| Koordinatar | 46°41′0″N 7°40′0″E﻿Koordinatar: 46°41′0″N 7°40′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 607 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 3700 |
| **Nettstad:** www.spiez.ch |

**Spiez** is a city i distriktet Frutigen-Niedersimmental i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har 12 475 innbyggjarar (2010) og eit areal på 17 km². Kommunesenteret ligg 607 meter over havet.

Han ligg ved sørbreidda av Thunsjøen og består av dei fem landsbyane Spiez, Einigen, Hondrich, Faulensee og Spiezwiler.

Flyfoto av Spiez og Thunsjøen
Spiez er eit knutepunkt for jarnbanen, og ligg på Lötschberglinja som knyter saman det nordlege og sørlege Sveits. Spiez ligg omtrent midt i mellom Thun og Interlaken.

Turisme er ei viktig inntektskjelde for Spiez. Hovudattraksjonar er slottet med parken i kring, og slottskyrkja bygt i tidlegromantisk stil. Spiez hyser også *Hotel Belvédère*, som i Tyskland er kjend som staden der Tysklands herrelandslag i fotball budde under VM i fotball 1954. Denne meisterskapen enda i ein overraskande tysk siger, og «ånda frå Spiez» vert rekna som ein viktig faktor i triumfen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spiez» frå Wikipedia på tysk, den 2. oktober 2011.*
* *Denne artikkelen bygger på «Spiez» frå Wikipedia på engelsk, den 25. mars 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Reiseguide for Spiez frå Wikivoyage
* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Kart over Marwar-regionen.
**Marwar** er ein region som ligg sørvest og sentralt i delstaten Rajasthan i India. Namnet blir også som brukt som eit anna namn for fyrstestaten Jodhpur. 
Store delar av området ligg i Tharørkenen. Ordet *maru* er sanskrit for ørken, medan *wad* er eit ord for eit særskild område på rajasthani. Namnet «Marwar» kan dermed omsetjast til 'ørkentraktene'. Ein må ikkje forveksla staden med Mewar (Udaipur), som ligg søraust i Rajasthan. 

Festningen Mehrangarh i byen Jodhpur, sentrum i regionen Marwar
Regionen grensar til Jangladesh i nord, Dhundhar i nordaust, Ajmer i aust, Mewar i søraust, Godwar i sør, Sindh i sørvest og Jaisalmer-regionn i vest. Han omfattar dei noverande distrikta Barmer, Jalore, Jodhpur, Nagaur, Pali og delar av Sikar. Jodhpur er sentrum i regionen. Byen blei anlagt i 1459, og var hovudstad i Marwar-staten fram til 1949. Andre byar som har vore rekna til regionen er Ajmer, Bikaner, Jaisalmer, Umarkot og Jainagar.

Geografisk er Marwar stort sett danna av eit sandslettelandskap som ligg nordvest for Aravallifjella. Fjella stopper mykje av fukta frå sørvestmonsunen, som står for mykje av nedbøren i India. Den årlege nedbørsmengda i området er derfor lågt, frå 10 cm til 40 cm. Temperaturar varierer frå 48-50 °C om sommaren til under null om vinteren. Området like ved fjella er prega av eit tornekrattområde, medan resten av Marwar er del av Tharørkenen.

Luni-elva renn gjennom Marwar-slettene frå Pushkar-sjøen i Ajmer distrikt i sørvestleg retning før ho forsvinn i Rann of Kutch i Gujarat. Ho får tilførsle frå bielvar som renn frå Aravallifjella. Vatn frå elva og brunnar nær henne blir brukt til å vatna kveite- og byggavlingar.

Kjelder
-------

1. ↑  Barbara N. Ramusack: *Indian Princes and Their States*, Cambridge: Cambridge University Press, 2004, s. 20.
2. ↑  Dr D K Taknet: Marwari Samaj aur Brij Mohan Birla, Indian Institute of Marwari Entrepreneurship, Jaipur, 1993, s. 20
3. ↑  «Jodhpur». *Store norske leksikon* (på norsk). 28. september 2014.
4. ↑  «Marwar», *Imperial Gazetteer of India*, bd. 17, Oxford: Clarendon Press, 1908, s. 213.

* *Denne artikkelen bygger på «Marwar» frå Wikipedia på bokmål og «Marwar» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mars 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
Koordinatar: 69°39′4.8852″N 18°57′29.815″E﻿

Løkkekiosken - Raketten - Storgata 94BFoto: Harald Groven

**Løkkekiosken** (og kalla **Rakettkiosken**) er ein kiosk i Tromsø, teikna av byggmeister J.R. Erlandsen og oppført i 1911.

Det var den gong 18 år gamle Margit Løkke som fekk løyve til å sette opp kiosken. Først søkte ho om å få plassere han på Fridtjof Nansens plass, men justerte seinare søknaden og ba om å få plassere kiosken på Stortorget. Søknaden vart innvilga, og med plasseringa følgde vilkåret at kommunen skulle disponere to av veggane på kiosken til oppslag. I tillegg måtte ho som alle andre som lånte grunn av kommunen betale 25 kroner per år i kioskavgift til kommunen. 

I Kulturminneåret 2009 utpeikte Riksantikvaren Løkkekiosken i Tromsø som eit nasjonalt viktig kulturminne. Den 27. november 2009 vart Løkkekiosken freda i samband med Kulturminneårets avslutningsarrangement i Tromsø.

Referansar
----------

1. ↑  Kulturminneåret 2009: Riksantikvaren inviterer til fredningen av Rakettkiosken i Tromsø fredag 27. november

---

* *Denne artikkelen bygger på «Løkkekiosken» frå Wikipedia på bokmål, den 7. mai 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Informasjon om Løkkekiosken på Digitalt fortalt
* 

* Løkkekiosken i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
**Tettleik** eller **densitet** (symbol: ρ (gresk bokstav rho)) er eit mål for masse per volum. Om eit objekt har høgare tettleik, har det større masse per volumeining, og vil kjennast tungt ut. Har det låg tettleik vil objektet kjennast lett ut, sjølv om det er stort eller mykje av det. Eit objekt med stor tettleik (som jern) vil ha mindre volum for lik masse samanlikna med noko som har mindre tettleik (som vatn).

SI-eininga for tettleik er kilogram pr. kubikkmeter (kg/m³)

Formel for tettleik
-------------------

Gjennomsnittstettleiken for eit objekt er lik den totale massen delt på det totale volumet:

\rho ={\frac {m}{V}}
der 

ρ er tettleiken til objektet (målt i kilogram pr. kubikkmeter).

*m* er den totale massen til objektet (målt i kilogram).

*V* er det totale volumet til objektet (målt i kubikkmeter).

Andre einingar
--------------

Somme nyttar enno dei gamle einingane g/cm³ (gram pr. kubikkcentimeter), g/ml (gram pr. milliliter), kg/dm³ (kilogram pr. kubikkdesimeter), eller kg/l (kilogram pr. liter) til å måle tettleik.

1 g/cm³ = 1 g/ml = 1 kg/dm³ = 1 kg/l

1 g/cm³ = 1000 kg/m³

0,001 g/cm³ = 1 kg/m³

Tettleik av stoff
-----------------

Den kanskje høgaste kjende tettleiken er den i materien til ei nøytronstjerne (sjå nøytronium). Den gravitasjonelle singulariteten i senteret til eit svart hol har i følgje den generelle relativitetsteorien ikkje volum, så tettleiken er udefinert.

Det naturlege stoffet med høgast tettleik på Jorda er iridium, 22 650 kg/m³

Tettleikar til diverse stoff:

| Stoff | Tettleik  (kg/m³) |  |
| --- | --- | --- |
| Iridium | 22 650 |
| Osmium | 22 610 |
| Platina | 21 450 |
| Gull | 19 300 |
| Uran | 19 050 |
| Kvikksølv | 13 580 |
| Palladium | 12 023 |
| Bly | 11 340 |
| Sølv | 10 490 |
| Kopar | 8920 |
| Jern | 7870 |
| Tinn | 7310 |
| Titan | 4507 |
| Diamant | 3500 |
| Aluminium | 2700 |
| Magnesium | 1740 |
| Sjøvatn | 1025 |
| Vatn | **1000** |
| Etanol | 790 |
| Bensin | 730 |
| Aerogel | 3 |
| Tilfeldig gass | 0,0446 gonger den gjennomsnittlege molekylmassen, med andre ord mellom 0,09 og ca. 10 (ved standard temperatur og trykk) |
| t.d. luft | 1,2 |

Merk den låge tettleiken til aluminium samanlikna med andre metall. Difor er fly laga av aluminium. Sjå au at luft har ein tettleik som er liten, men ikkje null. Aerogel er verdas lettaste faste stoff.

Sjå òg
------

* Tyngde
* Viskositet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
Ein **tettstad** er på dagleg-norsk eit område der fleire menneske bur tett saman, utan at det er stort nok til å kallast ein by. Statistisk sentralbyrå på si side definerer ein tettstad som ei samling hus der det bur minst 200 personar, det vil seie rundt 60-70 bustadhus, og der avstanden mellom husa normalt ikkje er meir enn 50 meter. Etter denne definisjonen er tettstadgrenser uavhengige av kommune- og fylkesgrenser, og det er heller inga øvre grense for storleiken på ein tettstad, eller ei avgrensing mot omgrepet by. Noregs største tettstad er tettstaden Oslo som strekkjer seg inn i Viken fylke.

Tettstad-omgrepet kjem frå svensk, og er eit nordisk omgrep innan bygeografi for det engelske *urban area*. I samsvar med semje på nordisk plan vert ein liknande defininsjon som gjeld for *tätort* i Sverige nytta for tettstad i Noreg og for tilsvarande nemningar for tettbygde område i Danmark og Finland.

Tettstader i andre land
-----------------------

I Sverige vert *tätort* definert som eit tettbygd område med minst 200 busette, og med mindre enn 200 meter fråstand mellom husa, og der under femti prosent av eigedomane er fritidseigedomar. Inndelinga i tettstader vert fastsett strikt etter denne definisjonen, utan omsyn til den administrative inndelinga av landet i kommunar og fylke. Ein *tätort* kan soleis liggje i fleire kommunar, eller jamvel fleire fylke (län), og ein bydel kan i somme høve verte rekna som ein eigen tätort.

I dei fleste andre europeiske land er det næraste ein kjem tettstaden landsby på ulike språk. Desse er som regel klumpa tettare saman enn den typiske tettstaden, gjerne rundt ei kyrkje eller eit anna samlingspunkt.

I Storbritannia kallar ein tettbebygging på landet ein *village*, dersom han har ei kyrkje, eller ein *hamlet* dersom han er litt mindre og ikkje har det. I USA kallar ein det meste av tett busetnad, også svært små stader, *small towns*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statistisk Sentralbyrå, Tabell over tettstader

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Koordinatar: 59°32′32.212″N 17°54′39.208″E﻿

Löwenströmska sjukehuset, april 2010
**Löwenströmska lasarettet** er ein svensk tettstad i Upplands Väsby kommun i Stockholms län i landskapet Uppland. Det voks opp i tilknyting til det sjukehuset som har gjeve staden namnet sitt.

I 2005 hadde tettstaden 507 innbyggjarar.

Lasarettet
----------

På byrjinga av 1800-talet let Gustaf Adolf Löwenström bygge Löwenströmska lasarettet, som ei godtgjering for at bror hans, Jakob Johan Anckarström, tok livet av kong Gustav III av Sverige i 1792 under maskeradeballet i operaen.

Christian Ziegert, som var frå Tyskland, blei den første sjukehussjefen, og blei på sjukehuset i 40 år. I heile denne perioden, pluss ytterlegare 17 år, brukte ein dei operasjonsinstrumanta som Ziegert hadde kjøpt då sjukehuset var nytt. Ikkje før i 1858 byrja ein å bruke anestesioperasjoner og amputasjoner, etc. 

På 1960-talet blei det bygd eit nytt lasarett i kommunen. Det gamle blei brukt til langtidspasientar fram til 1993, då det blei lagt ned. I dag husar lokala ein vandrarheim, *Anckaret*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Löwenströmska lasarettet» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2012.*
**Tractor Vaporising Oil** (TVO) var eit drivstoff for traktorar som vart innført i Storbritannia og Australia etter 2. verdskrig. Grunnen til dette var at det var avgift på bensin, men ikkje på parafin. Nokre traktorar vart difor leverte med parafinmotorar, som var modifiserte bensinmotorar. Bensinmotorar kan byggast om til parafindrift, men på grunn av at parafin har oktantal 0 må kompresonsforholdet reduserast. Dette krev at topplokket vert bytta ut, noko som er kostbart. 

TVO var parafin tilsett nokre aromatisk bindingar som opphavleg finst i råolje men som vert fjerna under framstilling av parafin. TVO hadde eit oktantal på 55 til 70, så bensinmotorar kunne køyrast på det utan å redusera kompresjonen. Etter 1950 hadde dei fleste nye traktorar dieselmotorar, men mange gamle traktorar var framleis i bruk, så i Storbritannia var TVO å få kjøpt heilt fram til 1974.

Sjå òg
------

* Bensin
* Parafin
* Traktorbensin

Kjelder
-------

1. ↑  *The Friends of Ferguson Heritage Ltd. - TVO Recipes*, The Friends of Ferguson Heritage Ltd. (vitja 2/4-2011)
Koordinatar: 55°26′19.511″N 14°6′42.977″E﻿

Löderup kyrkje
**Löderup** er ein tettstad i Ystads kommun i Skåne län i Sverige. I 2020 hadde tettstaden 626 innbyggjarar.

Nokre kilometer lenger sørover langs kysten ligg Löderups strandbad. Den opphavlege Löderup kommune (i Ingelstads härad), som sidan 1927 innbefatta hovuddelen av Löderup municipalsamhälle (resten tilhøyrte Hörup kommune), blei i 1952 utvida med dei tidlegare kommunane Hörup og Valleberga, før *municipalsamhället* blei oppløyst ved årsskiftet 1958/59. Löderups kommun blei i 1971 innlemma i Ystads kommun, og blei dermed overført frå dåverande Kristianstads län til Malmöhus län. Staden fekk jernbanesamband gjennom Ystad-Gärsnäs järnväg (YGJ), som blei opna i 1894. I 1905 blei han slått saman med Gärsnäs-S:t Olofs järnväg (GStOJ) til Ystad-Gärsnäs-S:t Olofs järnväg (YGStOJ, overtatt av staten i 1941 og nedlagt i 1970).

Löderup har blitt kjend blant ålmenta gjennom Henning Mankell sine kriminalromanar. Far til hovudpersonen Kurt Wallander bor der. 

Om sommaren veks Löderup kraftig, det er nesten like mange gjestesenger som det er innbyggjarar. I tillegg er det plass til ca. 200 einingar på campingplassar og det er over 300 fritidsbustader.

Kjende personar frå Löderup
---------------------------

* Nils Nordén (1861–1922), arkitekt
* Ola Billgren (1940–2001), kunstnar (fødd i København, men oppvokse i Löderup)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Löderup» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Loderup.nu Arkivert 2009-08-01 ved Wayback Machine.
* Loderupturism.se

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Koordinatar: 55°57′48.409″N 12°51′45.932″E﻿

Wallåkra stenkärlsfabrik
**Vallåkra** er ein tettstad i Helsingborgs kommun i Skåne län i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 594 innbyggjarar.

Området kring Vallåkra er dominert av dalføret til Råån, som i lange strekk skjer seg 25–30 meter ned i jordbruksmarken. To bekkar renn ut i Råån ved Vallåkra, Fjärestadsbäcken i nord og Härslövsån eller Hålabäcken i sør, begge desse har skore ned djupe ravinedaler. Rååndalen er verna som naturreservat av Helsingborgs kommune. 

Ved Vallåkra finn ein òg ein av dei få funnlokalitetane i Nord-Europa for dinosaurspor. Fotspora blei funne i 1970. Spora kjem frå ein flokk av rovdinosauren dilophosaurus, og måler opptil 30 cm i lengde.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vallåkra» frå Wikipedia på bokmål, den 4. august 2012.*

* Helsingborgs lokalhistoriska förening (2006), *Helsingborgs stadslexikon*. Helsingborg: Helsingborgs lokalhistoriska förening. ISBN 91-631-8878-3

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 59°47′43″N 11°27′39″E﻿

Gamlekyrkja var i bruk til 1883.
Løken gamle kirkegard ligg på eit høgdedrag i utkanten av Løken tettstad.Foto: Jan-Tore Egge

Minnesmerke over oberst Kruse på nedre del av Løken gamle kyrkjegardFoto: GAD

**Løken gamle kyrkjegard** er den gamle kyrkjestaden på Løken, om lag ein halv kilometer sørvest for den noverande kyrkja. Det har stått to kyrkjer på staden før kyrkjestaden vart flytta i 1883.

Om den eldste kyrkja er ikkje mykje kjent anna enn at kyrkja hadde ein heilag kross og eit mariabilete. Kyrkja var vigd til jomfru Maria (8. februar).

Ein trur at ei tømra langkyrkje med vesttårn vart oppført like før 1600, og at det er denne kyrkja som er skildra av Jens Nilssøn i samband med hans visitasreise i 1597. Både skipet og koret skal ha hatt sørportal med våpenhus og tårnet vestportal. Kyrkja fekk utvendig bordkledning i 1597. På eit tidspunkt verserte planar om utviding til krosskyrkje, men dette vart aldri gjennomført. Nytt sakristi vart oppført i 1707. Kyrkja var tjærebredd i byrjinga, men vart etter kvart måla kvit. Det var stadig problem med råte, og kyrkjestolar måtte skiftast ut.

Med unntak av sakristiet vart kyrkja riven etter at ny kyrkje vart oppført på ein ny stad i 1883. Ei altartavle skåren av Torsten Ottersen Hoff i 1738 er overført til dagens kyrkje.

Kyrkjegarden vert halden i hevd, og i nord og sør er portalar inn mot området. På nordsida står eit telthus frå 1728. På kyrkjegarden står eit minnesmerke over Trygve Bjerkrheim, som er gravlagd på dagens kyrkjegard. Nederst i vestskråninga står eit minnesmerke over oberst Ulrich Christian Kruse, som var norsk kommandant ved trefninga i Høland i 1716. Elles finst ei rekkje gravminne spreitt omkring på kyrkjegarden.

Fotnotar
--------

1. ↑  «Norges kirker»
2. ↑  Ibid.
3. ↑  Biskop Jens Nilssøns Visitatsbøger og reiseoptegnelser 1594–1597 (Kristiania 1885), s. 444.

Kjelder
-------

* Løken kirke i Norges kirker
* 

* Løken gamle kyrkjegard i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

* *Denne artikkelen bygger på «Wikipedia» frå Wikipedia på bokmål, den 12. september 2016.*

.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Løken gamle kyrkje avbilda i Digitalt museum
**Yargelis Savigne Herrera** (fødd 13. november 1984) er ein kubansk lengde- og tresteghoppar frå Niceto Pérez i Guantanamo-provinsen. Ho vart verdsmeister i tresteghopp både i 2007 og 2009, i 2005 tok ho sølvmedaljen i same øvinga.

### Aktiv

Savigne fekk sitt internasjonale gjennombrot i 2005-sesongen. Under VM i friidrett 2005 i Helsinki valde ho å stille opp i både lengde- og trestegtevlinga, som junior hadde ho satsa på lengdehopp. I tresteghopp sikra ho seg sølvmedaljen med eit bestehopp på 14,82 m, medan ho i lengdetevlinga enda på fjerdeplassen med 6,69 m, ei plassering som åtte år seinare vart omgjort til bronsemedalje då Tatjana Kotova sitt sølvhopp vart annullert.

Under VM i friidrett 2007 i Osaka gjorde Savigne sitt livs lengste tresteghopp på 15,28 m og vann gullmedaljen framom russiske Tatjana Lebedeva. Våren 2008 vann ho tresteg også under innandørs-VM i Valencia, medan ho vart nummer fem då dei kvinneleg treseteghopparane møtteste til dyst under Sommar-OL 2008 i Beijing.

Savigne forsvarte VM-tittelen i tresteghopp då VM i friidrett 2009 fann stad i Berlin. Med 14,95 m vann ho ein klar siger framom landskvinna Mabel Gay, som sikra kubansk dobbeltsiger.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM i 2005 i Helsinki: Sølvmedalje i tresteghopp, bronsemedalje (frå 2013) i lengdehopp
* VM 2007 i Osaka: Gullmedalje i tresteghopp - 15,28 m, framom Tatjana Lebedeva (15,07 m)
* OL 2008 i Beijing: Nr 5 i tresteghopp - 15,05 m
* VM 2009 i Berlin: Gullmedalje i tresteghopp - 14,95 m, framom Mabel Gay (14,61 m)
* VM 2011 i Daegu: Nr 5 i tresteghopp - 14,50 m
* OL 2012 i London: Nr 9 i tresteghopp - 14,12 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yargelis Savigne» frå Wikipedia på engelsk, den 17. august 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
| **Krefeld** |
| --- |
| Rhinhamna i KrefeldRhinhamna i Krefeld Rhinhamna i Krefeld |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Krefeld | 

Krefeld is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Nordrhein-Westfalen  Düsseldorf  Kreisfri by |
| Først nemnd i | 1105 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  137,68 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 242nbsp;103   1 758/km² |
| Koordinatar | 51°20′0″N 06°34′0″E﻿Koordinatar: 51°20′0″N 06°34′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 39 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 47701-47839 |
| Telefon-retningsnummer | 02151 |
| Bilnummer | KR |
| **Heimeside:** www.krefeld.de |

**Krefeld** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 240 000 innbyggjarar. Sentrum av byen ligg eit par kilometer vest for Rhinen, men ho renn gjennom bydelen Uerdingen. Fram til 1929 var byen kalla «Crefeld». 

Innbyggjarane i Krefeld snakkar høgtysk, den tyske dialekten som alle tyskarar lærer. Ein lokal dialekt er derimot ein variant av plattysk.

Historie
--------

Byen har opphav tilbake i romartida då legionar grunnla ein militærleir kalla *Gelduba* her (i dag bydelen Gellep). Krefeld sjølv vart først nemnd i 1105 med namnet *Krinvelde*. Uerdingen var opphavleg ein sjølvstendig by aust for Krefeld, og vart grunnlagd i 1255. I mellomalderen var han ein større og viktigare by enn Krefeld.

Byen byrja å vekse på 1600-talet då Krefeld var ein av få byar som ikkje vart hardt råka av trettiårskrigen. Byen vart raskt overbusett, og i 1683 flytta tretten familiar (mennonittar) frå Krefeld, reiste over Atlanteren og grunnla busetnaden Germantown i USA, som i dag er ein del av Philadelphia.

Byen Uerdingen var mindre heldig og vart nesten heilt jamna med jorda i trettiårskrigen av troppar frå Hessen. Krefeld voks seg større enn Uerdingen, og i 1928 vart dei to slått saman.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Krefeld» frå Wikipedia på engelsk, den 17. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Krefeld**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Radiator til bilmotor.
**Radiator** er ein varmevekslar som overfører terminsk energi frå eit medium til eit anna, som til dømes frå vatn til luft, eller omvendt. Termisk energi vert alltid overført frå mediet med den høgste temperaturen til mediet med lågaste temperaturen.

Verkemåte
---------

For å få så effektiv overføring av termisk energi som mogeleg må ein syta for at det er liten termisk motstand mellom dei to media ein ynskjer å utveksla termisk energi mellom. Det oppnår ein gjennom å nytta materialar med god termisk leiingsevne (som metall) og ved å gje radiatoren eit stort areal. Ved å auka differensen mellom væske og luft oppnår ein òg å få overført meir termisk energi. Dette krev ofte at ein aukar væske og luftstraumen forbi veggane i radiatoren ved hjelp av pumper og vifter.

Bruk av radiatorar
------------------

### Kjøling av forbrenningsmotorar

I forbrenningsmotorar med veskekjøling til dømes vert det nytta radiatorar for å overføra termisk energi frå kjølevatnet til luft. Dette er naudsynt på grunn av at forbrenningsmotorar har liten verkningsgrad, så ein stor del av energien i drivstoffet går over til termisk energi og aukar temperaturen på kjølevæska. Når ein plasserer ein radiator i eit køyretøy ynskjer ein at radiatoren skal ta så liten plass som mogeleg. Ein let difor temperaturen på kjølevæska i motoren ligga rett under kokepunktet, slik at temperaturdifferansen mellom kjølevæska og lufta rundt køyretøyet vert så stor som mogeleg. Ved å lata kjølevæska ha litt overtrykk kan kokepunktet, og difor kjølevæsketemperaturen, aukast litt. For at kjølevæska skal sirkulera snøgt nok gjennom motoren og radiatoren vert det nytta kjølevatnpumper. Likeeins vert det nytta kjølevifter for å auka luftsirkulasjonen gjennom radiatoren.

### Oppvarming og avkjøling av bygningar

I samband med sentralfyring i bygningar vert det nytta radiatorar for å overføra termisk energi frå vatn til luft. Varmepumper nyttar òg radiatorar for å overføra termisk energi frå væske til luft, eller omvendt. I sentralfyringsanlegg og varmepumper vert det nytta pumper for å auka sirkulasjonen av væska i systemet. Varmepumper nyttar òg ofte vifter for å auka luftsirkulasjonen gjennom varmevekslarane, medan radiatorar i sentralvarmeanlegg vanlegvis har så stort areal at det ikkje er naudsynt med vifter. Når ein ikkje nyttar vifter unngår ein problemet med viftestøy. 

### Elektronikk

Dei fleste effektforsterkarar nyttar kjøleribber, men det finst døme på bruk av væske-til-luft-radiatorar. Dei fleste datamaskinar nyttar og kjøleribber med viftekjøling, men væske-til-luft-radiatorar har vore nytta både i store vektordatamaskinar (superdatamaskinar) og i personlege datamaskinar.

Sjå òg
------

* Oljekjølar
* Varmevekslar
Tistelen *Cirsium discolor* er ei toårig plante.
Ei **toårig plante** eller **bienn** er ei urteaktig plante som nyttar to år på å fullføre livssyklusen, frå frø til frø. Det første året dannar ei slik plante blad, røter og eventuelt stenglar. Det vanlegaste er at planta dannar ein bladrosett og gjerne ei rot for opplagsnæring. 

Den toårige planta vil så danne stenglar, blomar og frø i det andre året. Ofte vil slike planter trenge ein kuldeperiode (vernalisering) før dei kan danne blomestengel. Økologisk ligg forklaringa på denne livsstrategien i at planta må overleve ein periode der det er ugunstig eller umogleg å reprodusere. Som oftast er denne perioden vinteren. Plantene samlar dermed næring i den første sesongen, går så inn i ein kvileperiode og startar ikkje ny vekst før det har vore ein kuldeperiode på ei viss lengd. 

Nokre planter er obligate (av obligatorisk) toårige, dvs. at dei alltid blomstrar i sitt andre år. Nokre planter som ofte blir kalla toårige er likevel eigentleg fakultativt (dvs. valfritt) toårige, det vil seie at dei kan blomstre i sitt andre år, men kan òg overleve som rosett i fleire år dersom ikkje planta har klart å samle nok næring. Dei fakultativt toårige plantene må ha nådd ein terskelverdi for storleik før blomsterstengelen kan starte veksten. Sams for alle toårige er at dei normalt døyr etter reproduksjon, det vil seie at dei er semelpare. 

Nokre toårige planter er revebjølle, filtkongslys og tårnurt.

Ein god del grønsaker er avla fram frå toårige planteartar, til dømes kvitkål, kålrot, gulrot og sellerirot. Det menneska nytter til mat er dermed lagringsorgana som plantene ville brukt til å danne blomestengel i neste vekstsesong. Nokre gonger vil plante gjennomføre den toårige syklusen på eit år. Ein snakkar då om at planta går i stokk.

Sjå òg
------

* Eittårig plante
* Fleirårig plante
* Staude

Kjelder
-------

* Begon, M.; C.R. Townsend; J.L. Harper (2005). *Ecology: From Individuals to Ecosystems* (4 utg.). Oxford: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-1117-1.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Toårig plante**
**Yuyao** (kinesisk skrift 余姚, pinyin *Yúyáo*) er eit byfylke i provinsen Zhejiang i Folkerepublikken Kina. Det er administrativt underlagt Ningbo.

Byfylket ligg sør for Hangzhoubukta.
Det hadde 830 399 innbyggjarar i 1999.

Historie
--------

Svart keramikk frå Hemudukulturen.
Hemudukulturen oppstod i dagens Yuyao under yngre steinalder, ca. 5 000 f.Kr. 

Yuyao har seinare vore heimstad for ei rekkje leiande filosofar og tenkjarar, som Yan Zi-Ling under Han-dynastiet, Yu Fan i Dei tre kongedøma-perioden, Yu Xi under Jin-dynastiet, Yu Shinan under Sui-dynastiet og Tang-dynastiet, Wang Yangming (Wang Shouren), Zhu Shunshui og Huang Zongxi under Ming-dynastiet.

Kulturminne
-----------

Den namnegjevande funnstaden for Hemudukulturen (*Hemudu yizhi*, 河姆渡遗址), heimstaden og gravstaden til Wang Shouren (*Wang Shouren guju he mu*, 王守仁故居和墓) og det gamle militære baseområdet i austlege Zhejiang i 1943 under den andre sino-japanske krigen (*Zhedong Kang-Ri genjudi jiuzhi*, 浙东抗日根据地旧址) i landsbyen Hengkantou (横坎头村) i storkommunen Liangnong (梁弄镇), er oppført på lista over kulturminne i Folkerepublikken Kina.

Kjelder
-------

1. ↑  National Population Statistics Materials by County and City – 1999 Period, *i* China County & City Population 1999, Harvard China Historical GIS

* *Denne artikkelen bygger på «Yuyao» frå Wikipedia på bokmål, den 17. desember 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Arkivert 2012-03-18 ved Wayback Machine. på engelsk
* Infoside ved xzqh.org
* Journey to Yuyao
* Zhong-Gong Zhedong Qu danwei jiuzhi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |