recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ferist på ein veg i Sverige.
Ferist i *col du Pradel* i den franske luten av fjellmassivet Pyreneane.
Djevelen kunne òg haldast ute med ei rist. Her ei djevelrist i inngangen til kyrkjegarden i Havelte i Nederland.
Ein sau framfor ei ferist.
**Ferist**, som òg ofte vert kalla **flatgrind**, er ei rist av tre eller jarn lagt som ei bru over ei utgraven grop i ein køyreveg for å hindre at husdyr som går fritt innanfor eit innegjerda beiteområde kan kome seg ut av området ved hjelp av vegen. Ettersom bilar kan køyre over rista, vert ikkje biltrafikken hindra. Soleis erstattar ferista ei grind tvers over vegen, som var den vanlege løysinga i tider då biltrafikken var mindre.

Ferista er lagd slik at runde stokkar eller metallrøyr ligg med passande mellomrom på tvers av vegen, halde opp med bjelkar over eit holrom. Klauvdyr kan ikkje gå på denne rista, og vågar seg difor ikkje utpå. For likevel å kunne føre husdyr langs vegen forbi ferista, og dessutan gjere det lettare for syklistar og fotgjengarar å kome seg forbi, er det gjerne ei grind i gjerdet attmed ferista.

Bilistane vert vanlegvis varsla ved trafikkskilt om ferister i vegen.

Då ferister er til ulempe eller fare om vinteren av di snøplogen på brøytebilen kan hekte seg fast i rista, vert ristene ofte fjerna eller tildekte med metallplater i vinterhalvåret.

Kyrkjerist
----------

Kyrkjerister var ofte nemninga på dei feristene som i tidlegare tider kunne verte lagt i portane i kyrkjegardsmurane for å hindre krøter i å kome seg inn på kyrkjegardar. Jamvel i byane kunne det vere trong for kyrkjerister, då det var vanleg å halde seg med krøter i byen òg, og dessutan vart bølingar jaga gjennom gatene til salstorg og slaktehus. 

Eit par ferister som før i tida hindra dyr i å kome seg inn på kyrkjegarden til den noverande Oslo domkyrkje i Oslo har gjeve opphavet til nemninga *Kirkeristen* på den halvsirkelforma lange bygningen med salsbuer som seinare vart bygd kring skrenten som kyrkja ligg på, og som står der den dag i dag som ei avgrensing av den parken som kyrkjegarden med tida vart omgjort til.

Fotnotar
--------

1. ↑  Om krøterhald i Christiania (Oslo) i gamal tid, sjå side 164 i *Oslo bys historie*, band 2 av Knut Brauten, og sidene 82-84 i *Oslo bys histore*, band 3 av Jan Eivind Myhre, Oslo 2000, ISBN 82-02-09143-8 og ISBN 82-02-09144-6

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Ferist**

* snl.no: Ferist
* Statens vegvesen: *Lærebok* : *Drift og vedlikehold av veger*: 24.2.7 Ferister Arkivert 2017-08-18 ved Wayback Machine.
Koordinatar: 54°47′S 35°50′W﻿

**Ferguson Peak** er eit fjell, 560 moh, som ligg like vest for toppen av Cooper Bay heilt aust på Sør-Georgia. Det vart fotografert av Niall Rankin då han vitja Sør-Georgia i 1947. Rankin avslørte ikkje plasseringa fordi han ønskte å verne pelsselen han fann der og som han fotograferte. Biletet vart identifisert som fjellet her skildra av British South Georgia Expedition, 1954–55, og det fekk uoffisielt namnet «Fur Seal Peak». Sidan Birdøya, ved vestenden av Sør-Georgia, no er den einaste staden der pelsselar ynglar, er namnet no villeiande. Det nye namnet «Ferguson Peak» vart tilrådd av UK Antarctic Place-Names Committee i 1957 etter David Ferguson, ein skotsk geolog, som utførte geologiske undersøkingar på Sør-Georgia i 1911–12 for Christian Salvesen og selskapet hans.

Kjelder
-------

1. ↑  «Ferguson Peak». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 15. desember 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Ferguson Peak» (innhald frå Geographic Names Information System).
**Komi-Permjatskij avtonomnyj okrug**  

**Perym-Komi avtonomija kytsj**
'

| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
| Komi-Permjakia på kartet over Russland |
| **Hovudstad** | Kudymkar |
| **Areal**
- Totalt
- % vatn | Rangering: 67. 
32 770 km²
Ukjent |
| **Innbyggjartal**
- totalt
- folketettleik | Rangering: 82.
ca. 136 000 (2002)
ca. 4,2/km² |
| **Føderalt distrikt** | Privolzjskij (Volga) |
| **Økonomisk region** | Ural |
| **Regionsnummer** | 81 |
| **Offisielt språk** | Russisk, komipermjakisk |
| **Guvernør** | Gennadij Petrovitsj Saveljev |
| **Nasjonalsong** |   |
| **Tidssone** | UTC +0500 |

**Komi-Permjakia** (Коми-Пермяцкий автономный округ) var inntil 1. desember 2005 eit sjølvstyrt område i Russland, eit av dei 89 føderale subjekta i Russland. Hovudstaden var Kudymkar, arealet 32 770 km² med 136 000 innbyggjarar (2002). Området ligg ved Uralfjella og dei øvre delane av elva Kama. Det vart oppretta 26. februar 1925. 

Den største folkegruppa er den finsk-ugriske folkegruppa komi-permjakar (60,2 %). 36,1 % er russarar.

Som resultat av ei folkeavrøysting i 2004 vart Komi-Permjakia den 1.desember 2005 slått saman med Perm oblast til Perm kraj. Det nye området har hovudstad i Perm.

.
**Kommensialisme** er ei form for biologisk samliv der den eine parten dreg fordel av samlivet, medan det for den andre verken har positiv eller negativ tyding. Ordet kjem av latin *com mensa* som tyder «delar eit bord», og vart først brukt for å skildra måten mange dyr nyttegjer seg av andre dyrs matoverskot, t.d. åtseletarar som ventar til predatoren er ferdig med byttet sitt før dei forsyner seg.

Ulike slag kommensialisme
-------------------------

Eremittkreps
### Transport

Mange organismar festar seg til andre organismar for å koma seg frå ein stad til ein annan. Denne forma for kommensialisme omfattar helst leddyr, t.d. midd på insekt, bokskorpionar på pattedyr og tusenbein på fugl, men han er òg kjend frå virveldyr som sugefisk (familie *Echenidae*). 

Dyr som vert funne på andre organismar utan at dei gjer skade, vert kalla *foretiske dyr*.

### Husly

Når ein organisme lever i ein annan organisme utan å skada denne kallar me han *inkvilin*. Døme på dette kan vera epifyttiske eller epizooiske plantar eller fuglar som lever i hol i tre.

### Metabiose

Ein indirekte form for kommensialisme vert kalla metabiose. Desse høva fortel om når ein organisme nyttar eit produkt av ein annan organisme etter at denne har døydd. Eit godt døme på dette er eremittkrepsen, som lever i skal frå daude sniglar.

Kritikk av omgrepet
-------------------

Nokre biologar meiner at tette tilhøve mellom to organismar naudvendigvis må ha ein positiv eller negativ verknad på begge partar, og at tilhøve som vert rekna som kommensale anten er mutualistiske eller parasittiske på ein måte som enno ikkje er oppdaga. Til dømes er epifyttar «næringspiratar» som kan ta til seg store mengder minerale næringsstoff som elles ville gått til vertsplanten. Store tal på epifyttar kan òg føra til at greiner brekk av, eller dei kan skugga for vertsplanten og såleis redusera fotosyntesen til denne. På same måte kan foretiske midd på flygande insekt gjera det vanskelegare for verten å fly, både på grunn av auke både i vekt og luftmotstand.

Sjå òg
------

* symbiose
* mutualisme
* parasittisme
**Kosmodrom Bajkonur** (russisk Космодром Байконур), òg kalla *Tjuratam*, er den største og eldste fungerande rakettoppskytingsbasen i verda. Han vart opphavleg bygd som eit sovjetisk romsenter og er no under russisk kontroll, sjølv om det ligg i Kasakhstan. Basen ligg om lag 200 km aust for Aralsjøen, på den nordre breidda til elva Syr-Darja, nær byen Bajkonur i den sør-sentrale delen av Kasakhstan.

Namnet «Bajkonur» vart valt for å lure Vesten til å tru at området låg nær ein gruveby om lag 320 km nordaust for romfartssenteret, i ørkenområdet nær byen Dzjezkazgan. 

Bajkonur var det viktigaste anlegget i Sovjetunionen sitt romprogram frå slutten av 1950-åra og igjennom 1980-åra. Kosmodromen har alt av nødvendig utstyr som ein treng for oppskyting av både bemanna og ubemanna romfartøy. Bajkonur husar rakettane Sojuz, Proton, Tsyklon, Dnepr og Zenit. Stasjonen har òg ei viktig rolle i drifta av Den internasjonale romstasjonen (ISS).

Flybilete av Bajkonur-anlegget.
Kart som peiker ut Bajkonur i Kasakhstan.
Romsenteret vart offisielt grunnlagd 2. juni 1955. Det vart opphavleg bygd for oppskyting av langdistansemissilar og vart seinare utvida til òg å handsame romrakettar. I nærleiken av basen voks ein by opp med leilegheiter, skular og forretningar for dei som arbeida på romsenteret. I 1966 fekk han bystatus og vart døypt Leninsk, men i 1995 vart han omdøypt til Bajkonur av Boris Jeltsin.

Mange historiske romferder er starta frå Bajkonur: Den første kunstige satellitten, Sputnik 1, vart sendt opp den 4. oktober 1957, den første bemanna romferda med Jurij Gagarin den 12. april 1961, og den første kvinna i rommet, Valentina Teresjkova, i 1963. Her fann òg Nedelinkatastrofen stad.

Drifta av anlegget heldt fram òg også etter oppløysinga av Sovjetunionen i 1991, under vern av Samveldet av sjølvstendige statar. 8. juni 2005 ratifiserte det russiske parlamentet ein avtale mellom Russland og Kasakhstan om auka samarbeid om effektiv drift av Bajkonur. Avtalen forlenger òg Russland sitt lån av stasjonen til 2050. Leigesummen er på 700 millionar kroner per år.

På grunn av den lange usemja mellom Russland og Kasakhstan om leigesummen for lånet av kosmodromen, har russarane byrja å utvide Kosmodrom Plesetsk i Arkhangelsk i Nord-Russland.

I fiksjon
---------

*Baikonur Kosmodrom* er tittelen på et skodespel av Christopher Grøndahl, der delar av handlinga lagt til romsenteret i byrjinga av 2020-åra.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bajkonur Kosmodrom» frå Wikipedia på bokmål, den 19. januar 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jordas endestasjon Dagbladet
* RussianSpaceWeb.com om Bajkonur (på engelsk)

  

Koordinatar: 45°6′N 63°3′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Madame de Pompadour som bruker kosmetikk ved ein spegel. Måleri av Francois Boucher frå 1750.
**Kosmetikk** (av gresk *kosmetike (tekhne)*, 'pyntekunst') viser til stell av hud, hår og negler. Produkt ein nytter til slik pleie, til dømes hudkrem, parfyme, sjampo, maskara eller leppestift, kan også kallast kosmetikk, **kosmetika** eller for nokre av dei sminke. Kosmetikk kan brukast til å framheva eller skjula visse karakteristikkar, særleg i ansiktet. Det blir ofte sett på som ein måte å forsterka venleik på. 

I moderne tid har ein utvikla kosmetisk kirurgi, medisinsk behandling som først og fremst går ut på å forandra utsjånaden til ein pasient. I vidare tyding kan ein bruka omgrepet «kosmetisk» om overflatiske endringar som ikkje omfattar djupare forbetringar.

Sjå òg
------

* Kosmetolog
* Parfyme
* Teatersminke
* Sminkefjernar
* Hudpleie
* Tatovering
* Barbering
* Kroppsmodifikasjon
* Plastisk kirurgi

Kjelder
-------

* «kosmetikk» i Nynorskordboka.

* *Denne artikkelen bygger på «Kosmetikk» frå Wikipedia på bokmål, den 27. september 2016.*
Plasseringa av Jiaxing i Zhejiang.
**Jiaxing** (hanzi 嘉兴, pinyin *Jiāxīng*) er eit byprefektur nord i provinsen Zhejiang ved kysten av Folkerepublikken Kina mot Austkinahavet. Prefekturet har eit areal på 3 915 km² , folketalet vart i 2016 berekna til 4,61 millionar. Innanfor bygrensene budde i kring 800 000 menneske.

Geografi
--------

Prefekturet Jiaxing omfattar to distrikt, tre byfylke og to fylke. 

Byen Jiaxing ligg ved elva Huangpu, som renn vidare til Shanghai i nord, og derifrå ut i Chang Jiang og Austkinahavet.

Historie
--------

Det kinesiske kommunistpartiet vart formelt stifta i Jiaxing gjennom eit vedtak den 31. juli 1921 på ein båt ute på Nanhusjøen i Jiaxing sør for byen. Dette møtet fann stad etter at delegatene i hui og hast rømde frå Shanghai, der stiftingskongressen hadde vorte opna.

Næringsliv
----------

Jiaxing er ein av dei største produsentane av silke i Kina. I det heile er varer frå tekstilindustrien sterkt etterspurde. Byen er elles ein av verdas største eksportørar av lervarer. Også mekanisk, kjemisk og elektronisk industri er utbreidd i Jiaxing.

Samferdsle
----------

Kinas riksveg 320 går gjennom området. Han tek til i Shanghai og går sørvestover via Hangzhou, Nanchang, Guiyang, Kunming og Dali til grensa mellom provinsen Yunnan og Myanmar.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Jiaxing» frå Wikipedia på bokmål, den 1. april 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 30°53′14.22″N 34°49′43.55″E﻿

**Merhav Am** (hebraisk skrift מֶרְחָב עַם, tyder Nasjonal vidde) er ein religiøs fellesbusetnad i Negevørkenen i Israel. Han ligg mellom Yeruham og kibbutzen Sde Boker i Ramat HaNegev regionale kommune.

Historie
--------

Han vart grunnlagd av Or-rørsla den 1. november 2001 og hadde i 2006 eit folketal på kring 30 familiar, mange av dei buande i campingbilar.

Namn
----

Det originale namnet for busetnaden var meint å vere Halukim fordi han ligg nær Halukimåsane. Etter eit år vat namnet endra til Merhav Am, inspirert av dei opne slettene han ligg på, og til ære for Rehavam Ze'evi, ein tidlegare minister som vart myrda i 2001.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Merhav Am» frå Wikipedia på engelsk, den 12. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad (he)

| * v
* d
* e
Ramat Negev regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzar | Mashabei Sadeh**·** Retamim**·** Revivim**·** Sde Boker**·** Tlalim |
| Moshavar | Be'er Milka**·** Kmehin |
| Fellesbusetnader | Ashalim**·** Ezuz**·** Merhav Am**·** Midreshet Ben-Gurion**·** Nitzana**·** Nitzanei Sinai |
**Merkesmann** (norrønt *merkismaðr*) var i mellomalderen den personen i hirda som bar merket til kongen i strid. 

Merkesmannen var ein del av hirda. Hirda bestod av unge menn frå gode ætter, som skulle vera lojale mot kongen. Merkesmannen var ein av dei med høgast rang i hirda, etter stallaren. Merkesmannen vert omtalt allereie på Harald Hårfagre si tid. I strid skulle merkesmannen ta vare på *merket* til kongen, ei fane eller eit banner med symbolet til kongen på. I fredstid vart merkesmannen truleg nytta som rådgjevar for kongen.

Merkesmannen var ein del av den inste krinsen rundt kongen, og frå høgmellomalderen var merkesmannen ein del av riksrådet, den rådgjevande forsamlinga av adel og geistlige som gav kongen råd om styringa av landet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Merkesmann» frå Wikipedia på bokmål, den 30. september 2016.*

Referansar
1. ↑  «Merkesmann». *Store norske leksikon*. 14. februar 2009. Henta 30. september 2016.
2. ↑   Jon Vidar Sigurdsson (1999): 85
3. ↑   Jon Vidar Sigurdsson (1999): 141

Litteratur
* Jon Vidar Sigurdsson, *Norsk historie 800-1300.* Det norske samlaget, Oslo 1999
Utsyn over Changzhou, med Tianning-pagoden til høgre
Frå byfylket Liyang i byprefekturet Changzhou
**Changzhou** (kinesisk skrift 常州; pinyin *Chángzhōu*) er eit byprefektur i provinsen Jiangsu i Kina. Prefekturet ligg sør i provinsen og har ei kort grense mot provinsen Zhejiang, i nord ligg Changzhou ved sørbreidda av Chang Jiang. Changzhou har eit areal på 4 385 km² og 4 591 972 innbyggjarar i 2010.

Byprefekturet Changzhou omfattar fem distrikt (区 *qū*) og to byfylke (市 *shì*).

### Næring

Changzhou har både vore eit kommersielt senter, og særleg ein marknad for omsetting av landbruksprodukt. Matvarene vart skipa ut mot nord gjennom kanalen og seinare til Shanghai.

Byen er eit sentrum i tekstilindustrien. Her er store matvareprodusentar som driv mylner, ris-polering og med pressing av oljevekstar. Etter 1949 har byen også utvikla seg til eit senter i verkstadindustrien. Ein av dei største lokomotivfabrikkane i Kina ligg i byprefekturet. Andre maskinfabrikkar lagar dieselmotorar, generatorar, transformatorar og landbruks-og tekstilmaskinar.

### Samferdsle

Snøggtoget Beijing-Shanghai har stoppested i Changzhou. Byen er også stoppestad på den viktige jarnbanelinja Jinghubana som strekker seg frå Beijing til Shanghai via mellom andre Tianjin, Jinan i Shandong, Nanjing og Suzhou.

Kinas riksveg 312 fører gjennom området. Han går frå Shanghai og passerer mellom andre Suzhou, Nanjing, Hefei, Xinyang, Xi'an, Lanzhou, Jiayuguan i Gansu og Urumqi, før han endar på grensa mot Kasakhstan.

### Historie

Byen Changzhou er over 2 000 år gammal, dagens namn fekk han 589. Etter at Keisarkanalen vart bygt i 609 vart Changzhou ei viktig kanalhamn. Omlandet rundt byen hadde, og har, stor produksjon av ris, oppdrettsfisk, te, silke, bambus og frukt. 

På 1920-talet begynte bomullsindustrien å vekse fram i Changzhou. Då Japan okkuperte Shanghai, vart mykje av bomullsproduksjonen flytta frå Shanghai-området til Changzhou, som voks mykje. 

I motsetning til dei fleste kinesiske byane, gjekk næringslivet godt i Changzhou også under Kulturrevolusjonen 1966–76. I dag er byen eit viktig industrielt senter for tekstilar, næringsmiddel, maskineri og teknologi.

Changzhou vart i 1982 utropt til «modellby» for Kinas barnavgrensingspolitikk som tillet einast eitt barn pr. familie i byane. Styresmaktene i Changzhou melde same året at nær 100 % av alle ektepar hadde gjeve løfte om å få berre eitt barn.

Styresmakter
------------

Leiaren for lokallaget til Kinas kommunistparti er Wang Quan, og borgarmeisteren er Ding Chun (丁纯) (2019).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Changzhou» frå Wikipedia på bokmål, den 1. mai 2012.*
* *Denne artikkelen bygger på «Changzhou» frå Wikipedia på engelsk, den 1. mai 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Changzhou**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Changde (gul) i Hunan
Satelittfoto av byen Changde
**Changde** (kinesisk: 常德; pinyin: *Chángdé*) er eit byprefektur nord i provinsen Hunan i Folkerepublikken Kina, på grensa mot provinsen Hubei. Byprefekturet har eit areal på 18 189 km² og 5 717 218 innbyggjarar i 2010. Av desse budde 1 232 182 menneske i storbyen.

Byprefekturet Changde omfattar to distrikt (区 *qū*), eitt byfylke (市 *shì*) og seks fylke (县 *xiàn*).

### Næring

Byen er eit administrativt senter og ein utskipningsstad for olje, korn, bomull, medisinske urter, tekstilar, lær og foredla matvarer.

### Samferdsle

Kinas riksveg 207 fører gjennom prefekturet, gjennom fylka Li og Linli og sjølve byen Changde. Denne viktige trafikkåra tek til i Xilinhot i Indre Mongolia nær grensa til Mongolia, går sørover og endar i Hai'an, ein by som ligg i Xuwen fylke sør på Leizhouhalvøya i provinsen Guangdong.

### Historie

Byen vart grunnlagt under Han-dynastiet. Han har elvehamn, og var på 1800-talet ein av dei mange byane som etter opiumskrigane vart tvinga til å opne seg for utanrikshandel. 

I 1975 vart Changde hardt råka av tyfonen Nina.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Changde» frå Wikipedia på bokmål, den 6. mai 2012.*

* *Denne artikkelen bygger på «Changde» frå Wikipedia på engelsk, den 6. mai 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Sartor Storsenter** er eit kjøpesenter som ligg på tettstaden (Straume) på øya Litlesotra, kommunesenteret i (Fjell) kommune ca. 15 km vest for Bergen sentrum, og er ein del av Sotra Kystby. Senteret vart opna 16.november 1978 og har no ca. 115 butikkar. Senteret er eigd og drifta av Sartor Holding og Olav Thon Gruppen. Senteret har blitt utvida og renovert fleire gonger i årenes løp, og opna første del av senteret 20. november 2014. Sotra Kino og Sotra Vitensenter, egen versjon av VilVite, opna 22. mai 2015 (VilVite blei avvikla i 2017). 16. juni 2016 opna siste del av senteret, og fekk da samlet areal på 93 000 kvm. 

Senteret er det største senteret på Sotra og det har over 10 000 besøkande kvar dag.

Ordet «Sartor» stammar frå ei dansk omskriving av namnet på øya Sotra. Denne skrivemåten er ikkje lenger i bruk med unntak av nokre firma: Sartor Holding AS, Sartor Maskin, Sartor Tannlegesenter, Sartor VVS og Sartor Skytterlag.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstad for Sartor Storsenter
| Sarreguemines |
| --- |
| Elva Saar og kasinoet i Sarreguemines Elva Saar og kasinoet i Sarreguemines |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Lorraine  Moselle |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  29,67 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 23 202   782/km² |
| Koordinatar | 49°07′″N 06°04′″E﻿Koordinatar: 49°07′″N 06°04′″E﻿ |
| Høgd over havet | 220 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 57200 |
| **Heimeside:** www.sarreguemines.fr |

**Sarreguemines** (tysk *Saargemünd*) er ein by og kommune nordaust i Frankrike. Han er *sous-préfecture* (underprefektur) i departementet Moselle i regionen Lorraine, og har om lag 25 000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Sarre.

Geografi
--------

Sarreguemines tyder på fransk «samanløp med Saar», og viser til at elva Blies munnar ut i Saar ved byen. Byen ligg 60 km aust for Metz, 100 km nordvest for Strasbourg med tog, langs linja mellom Trier og Saarburg. Historisk sett låg Sarreguemines ved endestasjonen for båttrafikken på Saar, og hamna i byen var derfor ein viktig omlastingsstad.

Historie
--------

Sarreguemines var opphavleg ein romersk busetnad som fekk byrettar på 1200-talet. I 1297 vart byen avstått av greven av Saarbucken til hertugen av Lorraine, og i lag med resten av Lorraine vart han fransk i 1766.

Han vart overført til Tyskland i 1871 med Frankfurttraktaten etter den fransk-prøyssiske krigen. Frå 1871 til 1918 var byen ein del av provinsen Alsace-Lorraine i Tyskland og produserte fløyel, lêr, porselen og keramikkvarer, og hadde eit stort lager for pappmachéboksar nytta som snusdåsar. Etter den første verdskrigen vart han igjen ein del av Frankrike.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Ein Van de Graaff-generator, for demonstrasjon i klasserom.
Ein **elektrostatisk generator**, eller **elektrostatisk maskin**, er eit mekanisk apparat som produserer *statisk elektristet*, eller elektrisitet med høgspenning og låg likestraum. Kjennskapen til statisk elektrisitet går attende til dei tidlegaste sivilisasjonane, men i tusenvis av år var det berre eit interessant og mystisk fenomen, og ein kjente ikkje til korleis det oppførte seg og vart ofte forveksla med magnetisme. Mot slutten av 1600-talet hadde forskarar utvikla praktiske måtar å generere elektrisitet på ved hjelp av gniding, men utviklinga av elektrostatiske generatorar byrja ikkje for fullt før på 1700-talet, då dei vart viktige instrument i studiet av den nye vitskapen elektrisitet. Elektrostatiske generatorar opererer ved hjelp av manuell (eller anna) energi for å omforme mekanisk arbeid til elektrisk energi. Elektrostatiske generatorar skapar elektrostatiske ladningar med motsette forteikn på to leiarar berre ved hjelp av elektriske krefter og arbeid med å flytte platene, tromlane eller belta som fører den elektriske ladinga til ein elektrode med høgt potensial. Ladinga vert anten generert ved hjelp av triboelektrisk effekt (friksjon eller gnidig) eller elektrostatisk induksjon.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 21. august 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
Interiøret i den eine av heiskabinene
 Elevador de Santa Justa-tårnet med gangbrua over til Largo do Carmo
**Elevador de Santa Justa** («Sankta Justaheisen»), som òg vert kalla **Elevador do Carmo**, er ein offentleg personheis i eit eige 45 meter høgt støypejarnstårn i Portugals hovudstad Lisboa. Heisen gjev samband mellom det historiske sentrumsområdet, Baixa Pombalina, og Largo do Carmo (Carmotorget) høgre oppe i lia som byen ligg i.

Vindeltrappa opp til utsynsterrassen
Heisen er konstruert av ingeniøren Raul Mesnier de Ponsard (1849-1914), som var fødd i byen Porto i Portugal av franske foreldre. Han står attom mellom anna kabelbanene Elevador da Glória, Elevador da Bica og Elevador da Lavra i Lisboa, som vart bygde i slutten av 1880-åra. Elevador de Santa Justa vart bygd i åra 1900 til 1902, og er saman med kabelbanene populære turistattraksjonar. Opphavleg vart heisen driven av ein dampmaskin, men vart gjort om til ein elektrisk driven heis i 1907.

Heistårnet er utforma i nygotisk stil med ulike mønstre på kvar avsats, og har to heiskabinar med interiør i tre. Kvar av dei tek 24 passasjerar. I toppetasjen, som det går ein vindeltrapp opp til, er det ein terrasse som gjev godt utsyn over Castelo de São Jorge («São Jorgeslottet»), Praça de D. Pedro IV («Don Pedro IV-plassen»), Baixa Pombalina («nedrebyen») og elva Tejo.

Heisen er verna som historisk monument.
Gjesdal kyrkje
**Gjesdal skipreide** var den austlegaste av skipreidene på Jæren.

Ho vart danna ein gong under 1600-talet, til skilnad frå dei fleste andre skipreidene som oppstod allereie ein gong på slutten av vikingtida. Ho omfatta Gjesdal sokn, som tilsvara noverande Gjesdal kommune unnateke Oltesvik og Dirdal.

Før skipreida vart oppretta høyrde storparten av Gjesdal sokn til Høle skipreide i Ryfylke. Unnataka var gardane attmed grensa til Time sokn som sokna til Klepp skipreide og garden Ålgård (tilsvarande det som no er tettstaden Ålgård austafor Figgjoelva og vestafor Fiskebekk) som sokna til Gand skipreide

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet. Gjesdal skipreide vart nemnd *Gjesdal tinglag*, som 1850 vart innlema i nye **Lye tinglag**, men allereie 1876 vart eige tinglag att.

Fotnotar
--------

1. ↑  Arkivverket: Matrikkel 1838
2. ↑  Norges folk og land

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå *Norsk historisk leksikon*)

| * v
* d
* e
Skipreider i Dalane og Jæren futedøme |
| --- |
| Dalane | Bjerkreim • Eigersund • Hetland • Lund • Sokndal |
| Jæren | Gand • Gjesdal • Goa • Haug • Haugland • Jåttå • Klepp • Kvia • Sola • Voll |
Eit symposium, frå ei freske oppdaga ved utgravingane ved Dykkerens grav, Italia ca. 475 f.Kr.
Den drukne Alkibiades kjem Agathons hus. Anselm Feuerbach, 1869
***Gjestebodet***, også kjend som ***Drikkegildet i Athen*** eller *Symposium* (gresk Συμπόσιον) er ein av Platon sine dialogar. Det vart skrive ca. 385/380 f.Kr.

*«Dialogen skildrer et festlig drikkegilde hos den rike atheneren Agathon, hvor gjestene bestemmer seg for å avstå fra å drikke, og heller holde hver sin tale til kjærlighetsguden Eros. Dette gir Platon anledning til å brette ut en hel kulturhistorie inntil Sokrates løfter perspektivene i dialogens høydepunkt, hvor den vise kvinne Diotima fra Mantineia i direkte tale innvier Sokrates i kjærlighetens mysterium.»*
«Sokrates' tale skulle få skjelsettende betydning for kjærlighetsmystikken til alle tider.»
Dei sju som er til stades er Faidros, ein sofist kjend frå dialogen med same namn; Pausanias, ein lovkunnig; Eryximakhos, ein naturvitar; Aristofanes, ein komedieforfattar; Agathon, ein tragedieforfattar; filosofen Sokrates og den seint komne ynglingen Alkibiades, ein politikar.

På norsk
--------

* *Gjestebodet*. På norsk ved Eirik Vandvik. Samlaget, 1939
* *Drikkegildet i Athen = Symposion*. Oversettelse og innledning ved Egil A. Wyller. Grøndahl Dreyer, 1994. ISBN 82-504-2126-4. Første utgave av Wyllers oversettelse: Dreyer, 1953
	+ *Drikkegildet i Athen = Symposion*. Innledende essay av Vigdis Songe-Møller. Bokklubben, 2007. (Bokklubbens kulturbibliotek) ISBN 978-82-525-6367-2
	+ *Faidon ; Symposium (Drikkegildet i Athen) ; Faidros*, utgjør bind 4 av Platons *Samlede verker*. Vidarforlaget, 2001. ISBN 82-90016-86-7
	+ Sokrates' tale «Myten om Eros» er gjengitt i antologien *Greske myter og mysterier,* 2003, i Wyllers oversettelse
* *Gjestebodet*. Omsetjing og innleiing ved Anfinn Stigen. Samlaget, 1972. ISBN 82-521-0111-9

Sjå òg
------

* Dionysos

Referansar
----------

1. ↑  Sitat frå Tore Frost si innleiing til teksten i *Greske myter og mysterier,* 2003

* *Denne artikkelen bygger på «Symposion (Platon)» frå Wikipedia på bokmål, den 10. november 2018.*
**Rolf Graf** (28. april 1960–1. juli 2013) var ein norsk bassist, vokalist og musikkprodusent frå Oslo. Han var bror av jazzmusikaren Haakon Graf og var m.a. kjend frå musikkgruppa Lava og samarbeid med artistar som Marius Müller, Trine Rein, Jan Werner, Mezzoforte og Randy Crawford.

Biografi
--------

Rolf Graf var den fyrste profesjonelle funkbassisten i Noreg som kunne «slappa» bassen. Han blei med i Lava om lag 1980 og spelte inn fleire plater med bandet. Graf vann også Spellemannprisen 1984 for beste popalbum saman med Lava for plata *Fire*, der Randy Crawford bidrog på songen «You».

I Melodi Grand Prix deltok Graf som låtskrivar i 1983, der han skreiv *Melodi* for Olav Stedje, som endte på fjerdeplass. I MGP 1985 forsøkte han seg som artist med songen II & II, men endte no på femteplass. Same året gav han ut sitt fyrste soloalbum, *The Boy Next Door*. Rolf Graf vart tildelt Gammleng-prisen for studiomusikarar i 1986. I tillegg til Lava spelte Graf også ein periode i band saman med Olav Stedje og Egil Eldøen: *Stedje/Graf/Eldøen*. 

Etter fleire utgjevne soloalbum flytta Rolf Graf til Los Angeles på 1990-talet. Herifrå jobba han som låtskrivar og musikkprodusent. I seinare år var han også redaktør for magasinet *Musikkpraksis*. I 2012 fekk han diagnose om kreft på hjernen, og han døydde av kreften året etter, 53 år gamal. Det siste soloalbumet han gav ut, vart *Oddity to Acceptance* frå 2011.

Kjelder
-------

* Nrk.no, 02.07.13: Rolf Graf er død
* Bokmålswikipedia om Rolf Graf, henta inn 11. juli 2013.

### Fotnote

1. ↑   Aftenposten, 02.07.13: Rolf Graf er død

| * v
* d
* e
EuroNoruega.svg Melodi Grand Prix 1985 |
| --- |
| Finale | 

|  |  |
| --- | --- |
| Arena | Chateau Neuf |
| Programleiar | Rita Westvik |
| *Ring ring ring* av Pastel**·** *Gammel drøm* av Bjørn Eidsvåg**·** *Oh-la-la* av Zaz**·** *Love, amour & kjærlighet* av Kai Eide**·** *II & II* av Rolf Graf**·** *Karma* av Anita Skorgan**·** *La det swinge* av Bobbysocks**·** *Nattergal* av Mia Gundersen og Olav Stedje**·** *Livet har en sjanse* av Hilde Heltberg**·** *Si det, si det* av Silje Nergaard |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Amazonaselva** (spansk og portugisisk: **Río Amazonas**) i Sør-Amerika er den største elva på jorda målt i vassmengd. Ho fører like mykje vatn som Nilen, Yangtze og Mississippi til saman. Dette gjer at elva gjev tilskot til om lag ein femdel av alt ferskvatn som renn ut i alle verdshava. Amazonaselva er den nest lengste elva på jorda, etter Nilen.

Persontransport mellom Iquitos og Leticia
Amazonaselva er i hovudsak ei brasiliansk elv. Den fjernaste kjelda ligg 3700 meter over havet i Andesfjella i Arequipa-regionen i Peru. Elva er 6 400 kilometer lang og har over 200 sideelver, med eit nedbørsfelt på 6 915 000 km², dvs. om lag 40 % av Sør-Amerika. Nokre av dei mest kjende sideelvene er Rio Negro som kjem frå nord, og Rio Madeira, Tapajós og Xingu som kjem frå sør. Utløpet av elva ligg på austkysten av Brasil og vert kalla *Rio del Mar* – elvehavet. Elva er farande for havgåande skip, som kan sigle heilt vest til Iquitos i Peru. 

Bilete av Amazonas nær ManausFoto: Neil Palmer/CIAT

I 1541–42 siglde den spanske oppdagaren Francisco de Orellana ned elva. Det var på denne ferda at Amazonas fekk namnet sitt. Orellana skreiv at dei blei angripne av kvinnelege krigarar, som fekk han til å tenke på amasoner frå Antikken. Samanstøyten var mot tapuyasindianarar, der kvinner og menn i stammen kjempa side om side.

Amazonaselva har over 2000 fiskeartar, frå elektrisk ål til meir blodtørstige pirajaar.

Fotnote
-------

1. ↑  Det er derimot strid om det er Nilen eller Amazonas som er den lengste elva i verda. Nyleg har forskarar funne det dei meiner er eit nytt utspring for Amazonas, som gjer ho 100 km lengre enn Nilen

Kjelder
-------

* 

* «Amazonas – elv i Sør-Amerika» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames
* NDL

 |
Todimensjonal illustrasjon over gravitasjon.

| Partikkelfysikk |
| --- |
| **Teoriar** |
| Standardmodellen |
| Kvantemekanikk |
| Kvantefeltteori (QFT) |
| Kvanteelektrodynamikk (QED) |
| Kvantekromodynamikk (QCD) |
| Den spesielle relativitetsteorien |
| **Vekselverknad** |
| Sterk kjernekraft |
| Elektromagnetisme |
| Svak kjernekraft |
| Gravitasjon |
| Fargekraft |
| **Eigenskapar** |
| Energi |
| Rørslemengd |
| Elektrisk ladning |
| Spinn |
| Paritet |
| Isospinn |
| Svakt isospinn |
| Fargeladning |

**Gravitasjon** er ei tiltrekningskraft som verkar mellom alle partiklar med masse i universet. Ved jordoverflata blir gravitasjon gjerne omtalt som **tyngdekraft**. Ein skil mellom «tyngde» og «gravitasjon» ved at tyngda er den krafta ein måler med ei fjørvekt, medan gravitasjonen er tiltrekkingskrafta mellom lekamar gjeve av gravitasjonslova til Newton. 

Isaac Newton formulerte lova om gravitasjon i *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* (publisert 5. juli 1687). Ho seier at gravitasjonskrafta som verkar mellom to lekamar, er proporsjonal med produktet av massen deira, og omvendt proporsjonal med kvadratet av avstanden mellom dei.  

Lova kan skrivast slik: {\displaystyle G=\gamma {\frac {m\_{1}m\_{2}}{r^{2}}}}, der

* *G* er storleiken på gravitasjonskrafta mellom to objekt.
* *m*1 er massen til det første objektet (hovudobjektet).
* *m*2 er massen til det andre objektet.
* *r* er avstanden mellom objekta.
* *γ* er gravitasjonskonstanten

Gravitasjon er den suverent svakaste av dei fire fundamentale naturkreftene, men dominerer likevel i store system som planetar og galaksar, fordi ho berre verkar tiltrekkande. Elektrostatiske krefter som kan verke både tiltrekkande og fråstøytande vil normalt utlikne seg sjølv i store system.

Gravitasjonen mellom jordkloden og ein lekam på overflata av jorda, gjev ein lekam i fritt fall ein akselerasjon ved havnivå på tilnærma 9,81 m/s². Normalgravitasjon er på jorda ved konvensjon lik 9,80665. Dette tilsvarar 1 G. Tilsvarande akselerasjon på sola er om lag 28 G, på Mars 0,38 G, på månen 0,165 G. 

Det er vanskeleg å forstå kva gravitasjonskrafta *er*. Newtons lov skildrar korleis ho verkar, men seier ingenting om korleis det skjer. I nyare tid er det kome fram to teoriar for å forklare gravitasjonen, og desse har vist seg vanskelege å sameine: 

* I fylgje den generelle relativitetsteorien til Einstein kjem gravitasjonskrafta på grunn av av krumminga i romtida (spacetime) .
* I standardmodellen til partikkelfysikken artar gravitasjonskrafta seg som den virtuelle partikkelen gravitonet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE
* NDL

 |
**Gray** er ei avleia SI-eining for måling av absorbert strålingsdose av ioniserande stråling. Éin gray er absorberinga av ein joule strålingsenergi per kilogram masse. Ein gray tilsvarar òg 100 av den eldre eininga rad. Symbolet for gray er **Gy**.

Eininga blei definert i 1975 og fekk namn etter Louis Harold Gray (1905-1965), som kom med ein liknande definisjon: «mengda av nøytronstråling som fører til ein energiauke i ei volumeining av vev lik energiauken i ei volumeining vatn av ein røntgenstråling» i 1940.

Gray blir særleg brukt innan medisin, til å måla absorbert strålemengd innan strålingterapi. Men grayen måler berre dei fysiske effektane av stråling. Den biologiske verknaden kan variera etter kva stråletype, kva energi og kva organismar og vevstypar som er involverte. Eininga
sievert er tilpassa denne problemstillinga.

| * v
* d
* e
SI-einingar |
| --- |
| ampere – becquerel – candela – grader celsius – gray – coulomb – farad – henry – hertz – joule – katal – kelvin – kilogram – lumen – lux – meter – mol – newton – ohm – pascal – radian – sekund – siemens – sievert – steradian – tesla – volt – watt – weber |
***Gravity Falls*** er ein animert TV-serie produsert av Disney Television Animation for Disney Channel og Disney XD, som gjekk frå 15. juni 2012 til 15. februar 2016.

Serien er skapt av Alex Hirsch og følgjer eventyra til ungdommane Dipper Pines (spelt av Jason Ritter) og tvillingsystera hans, Mabel (spelt av Kristen Schaal). Dei er sendt av garde i sommarferien for å vere med grandonkelen «Grunkle» Stan (spelt av Hirsch) i bygda Gravity Falls, som er full av paranormale krefter og overnaturlege vesen. Ungdommane hjelper Stan med å drive turistfella si, «The Mystery Shack», medan dei også granskar dei lokale mysteria.

Juni 2014 vart det stadfesta av den andre sesongen av serien ville ha premiere 1. august 2014 på Disney Channel og 4. august same året på Disney XD. November 2015 annonserte Hirsch at *Gravity Falls* ville avslutte med den andre sesongen, og serien kulminerte i ein finale på éin time, «Weirdmageddon 3: Take Back the Falls», som premierte 15. februar 2016. Før avslutninga av serien, vart ein maraton av tidlegare episodar av *Gravity Falls* send kontinuerleg på Disney XD frå 12. februar til 15. februar 2016.

Referansar
----------

1. ↑  «Here's When The Final Episode Of 'Gravity Falls' Airs». Forbes. Henta 4. november 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Gravity Falls* ved The Internet Movie Database (IMDb)

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Gravity Falls**
Skansen terrasse på Ellingsrudåsen.
Ellingsrudåsen T-banestasjon.
**Ellingsrud** med Ellingsrudåsen er ein drabantby i bydel Alna i Groruddalen i Oslo, i nærleiken av kommune- og fylkesgrensa mellom Oslo og Lørenskog kommune i Akershus fylke, og med skogs- og turområdet Østmarka i nærleiken. Europavegen E6 går som ein firefelts motorveg tvers gjennom området, og T-banelina Furusetbanen har sin endestasjon, Ellingsrudåsen, inne i åsen, med heis opp på åsen til torget på Elllingsrud senter, supplert med ein lang gangtunnel som òg fungerar som naudutgang, og som ender i nærleiken av området som har fått namnet Ellingsrudjordet.

Bustadområda Ellingsrud Øst, Ellingsrud Vest og Ellingsrudflaten (Munkebekken) vart skilt ut frå garden Ellingsrud, gnr 109 bnr 1, som var ein gamal rydningsgard, slik det framgår av namneendinga -*rud*. Utbygginga av Ellingsrud tok til i byrjinga av 1970-åra som en del av den store Furuset-planen i Oslo, med bustadblokkene på Ellingsrud Øst (Karihaugen) som dei fyrste. Frå om lag 1980 vart Ellingsrud Vest bygd ut med blokker, terrasseblokker og rekkjehus, mellom anna burettslaga Frydenlund og Skansen, bustadsameiga i Edvard Munchs vei og burettslaga på Fjeldstad. Dei tre burettslaga og bustadsameiget på Munkebekken vart bygd ut seinare og innflytta frå slutten av 1983, og på eit enda seinare tidspunkt kom det nedanfor burettslaget Frydenlund eit kompleks med rekkjehus, Bakås Sameie.

Bakås skanse på Ellingsrud
--------------------------

Leivningar etter den søre skansen på Bakåsen på Ellingsrud.
På Ellingsrud ligg restane etter Bakås skanse (òg kalla Bakåsen skanse, skansane ved Bakåsen, skansane ved Bakåspasset og anna), som var delar av eit forsvarsverk som vart bygd kring hovudstaden Christiania (Oslo) på 1700-talet. Skansane på Ellingsrud låg strategisk til ved hovudinnfartsåra til byen frå Nedre Romerike, og såleis òg for trafikken frå svensk område. Ved Bakås skanse var det i kamp i 1716, då svenskekongen Karl XII gjekk til åtak på Christiania under det fyrste Noregsfelttoget under Den store nordiske krigen. Svenskane måtte dra seg attende, og gjekk seinare ein annan veg mot Christiania, inntok byen, men greidde ikkje å take seg inn på Akershus festning.
**Elling Andreas Aarseth** (fødd 25. mai 1897 på Vartdal på Sunnmøre, død 4. mai 1976) var ein norsk fiskebåtreiar, skipsreiar, forretningsmann og organisasjonsleiar. Han tok tidleg til med forretningsverksemd. Han handla med skinn frå han var 15 år. Då faren døydde då han var 18 år, tok han over drifta av landhandelen han hadde starta. 19 år gamal vart han disponent i aksjeselskapet «Isflaamannen», som kjøpte selfangaren med same namn. I 1916 flytte han og til Ålesund. Der starta han firmaet Elling Aarseth & Co A/S. Elling Aarseth vart etter kvart medeigar i fleire fiskefartøy og selfangarar. Dei fleste av desse vart disponerte av familiereiarlaget på Vartdal, og registrerte der. 

I Ålesund bygde Aarseth fryseri og to store forretningsbygg. Han dreiv sildeoljefabrikkar, kvalstasjon og fiskebruk i Nord-Noreg. Han dreiv og eksport av fiske- og selprodukt.
Elling Aarseth var styreformann i fleire verksemder og organisasjonar. Han var mellom anna den første formannen i Islandsfiskernes Forening, som vart skipa i 1938.

Under andre verdskrigen var Elling Aarseth i fleire møte med Vidkun Quisling, som ville ha han til minister i eit påtenkt fiskeridepartement. Det ville ikkje Aarseth, og det vart ikkje noko fiskeridepartement før i 1946. Under rettsoppgjeret etter krigen fekk Elling Aarseth éit og éit halvt års fengsel, bot og inndraging, for byggeverksemd for tyskarane.

Kjelder
-------

* Ivar Grøvik: *Vartdalssoga III* 1986
* Kari Shetelig Hovland: *Norske islandsfiskere på havet* Universitetsforlaget 1985
* A. Løseth i Atle Døsseland og Arnljot Løseth: Havfiskefloten i Møre og Romsdal og Trøndelag Bind 1 Mot fjernare farvatn 1860 – 1960 *Tapir akademisk forlag 2006*
**Elling Rønes** (28. juli 1882–12. september 1965) var ein norsk langrennsløpar og gardbrukar frå Trysil, som i tida 1906-16 vann femmila i Holmenkollen fire gongar. I 1911 vann han sitt einaste NM-gull på ski. Han var etter tur medlem av idrettslaga Trysil Turn & IF (Trysilgutten) og Nordre Trysil Idrettslag.

Aktiv
-----

Rønes vann 50 km i Holmenkollen i 1906, 1907 (40 km), 1908 og i 1916. Berre Thorleif Haug med sine seks sigrar og Lauritz Bergendahl har fleire, men ingen annan har vunne med ti år mellom første og siste siger. Rønes kom elles to gongar på andreplassen, i 1914 og 1917, og deltok på si siste femmil i Holmenkollen i 1934, 52 år gammal.

Rønes vart norsk meister i 30 km langrenn i 1911.

I 1947 vart Rønes tildelt Holmenkollmedaljen for sine bragder i Holmenkollen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Elling Rønes» frå Wikipedia på bokmål, den 8. mars 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Skiforeningen.no, trykk *Vinnere* for PDF-fil med liste på Holmenkollen Arkivert 2007-02-24 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Del av Ellingsøyfjorden
Skodjebruene mellom Ellingsøyfjorden og Skodjevika 
Foto:
Frode Inge Helland
 

**Ellingsøyfjorden** er fjord i kommunane Ålesund og Skodje på Sunnmøre. Han ligg på nordsida av Nørvøya, der sjølve byen Ålesund ligg , og Oksnøya og sør for Ellingsøya, som han er kalla opp etter, og strekkjer seg 24 km austover til Skodjevika. Inkludert Skodjevika er han 29 km. 

Fjorden har innløp i vest mellom Kverve på Ellingsøya og Verpinsvika i Ålesund by. Vest for innløpet ligg Valderhaugfjorden. Aust for Ellingsøya ligg Taftesund der Fv107 kryssar sundet via Taftasundbrua. På nordsida av Taftesund ligg Grytafjorden. Mellom Ellingsøyfjorden og Skodjevika kryssar dei to Skodjebruene fjorden. Frå Skodjevika går det tronge sund sørover til Storfjorden. Fjorden er mellom ein og to kilometer brei og på det djupaste er han 113 m. 

I Ellingsøyfjorden ligg fleire tidlegare busette øyar og holmar. Frå vest mot aust finn ein Svinøya, Litje-Kalvøya, Vikholmen, Langøya, Bjørgeholmen, Dyrøya og Vemøya. Dei to siste høyrer til Skodje.

Hamna i Ålesund, Gangstøvika, ligg ved Ellingsøyfjorden. Områda ved hamna og ved Flatholmen er sterkt forureina.

Ellingsøytunnelen er ein 3.500 meter lang tunnel under fjorden, mellom Ålesund og Ellingsøya. Lenger aust kan ein krysse fjorden over Straumsbrua.

Delar av den britiske påskekrimserien *Malstrøm* vart spela inn i Ellingsøyfjorden på 1980-talet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Lárnakasjøen** (gresk Αλυκή Λάρνακας, *Alykí Lárnakas*, tyrkisk *Larnaka Tuz Gölü*) er ein saltsjø vest for byen Lárnaka på Kypros. Han er den nest største saltsjøen på Kypros etter Lemesóssjøen med eit areal på 2,2 km². Innsjøen ligg like ved vegen som går frå Lárnaka flyplass og eit av dei mest karakteristiske landemerka i området. Ved breidda av innsjøen ligg Hala Sultan Tekke, eit av dei mest heilage helgenskrina i osmansk islam. Det husar grava til Umm Haram, Muhammed si amme.

Bortsett frå det naturskjønne området, er innsjøen stoppestad for flamingoar frå desember til mars. Det er estimert at mellom 2 000 og 12 000 flamingoar held seg her i vintermånadane. Ofte kjem det fuglekikkarar til området, og Lárnakasjøen har vorte erklært eit verna område.I den seinare tida har det vist seg at flamingoen ikkje berre stoppar i området, men òg hekkar her.

I sommarmånadane tørkar innsjøen inn og berre ei salt skorpe og ein dis av grått støv ligg att. I følgje legenda kjem det salte vatnet av ei hending mellom den heilage Lasarus og ei gamal kone, som han bad om mat og drikke. Ho hadde ikkje, og hevda at vinane hennar hadde tørka inn. Då svara Lazsrus: «Må vinen din verte tørr og ein salt sjø for alltid». Ei meir vitskapleg forklaring er at salt vatn trengjer gjennom den porøse bergarten mellom innsjøen og havet, og dermed gjer vatnet svært salt. 

Salt som vert hausta frå denne innsjøen var tidlegare ein av dei store eksportvarene frå øya. Saltet vart frakta på esel til breidda av innsjøen og samla i store haugar. Saltinnhaustinga har minka mykje dei siste åra sidan øya importerer det meste av saltet frå andre stader.

Kjelder
-------

1. ↑  BirdLife IBA Factsheet Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine.
2. ↑  *Ramsar*
3. ↑  *E. Hadjisterkotis and M. Charalambides, Flamingo hekkar i Lárnakasjøen, Zeitschrift für Jagdwissenschaft, Volume 48, Supplement 1 / December, 2002.*[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Plasseringa til Kopaídasjøen i antikken.
**Kopaídasjøen** (gresk Κωπαΐδα), eldre form *Kopaís* (antikk gresk Κωπαΐς) eller *Copais*, var ein innsjø sentralt i Viotía i Hellas, vest for Thíva, fram til seint på 1800-talet. Området der innsjøen låg, som i dag er ei slette, vert framleis kalla Kopaída.

Drenering
---------

Medan innsjøen framleis eksisterte låg byane Aliártos (antikt *Haliartus*), Orkhomenós og Kherónia langs breidda. Elva Kifisós rann ut i innsjøen, og etter det Strabo skriv òg ei elv som vart kalla Termissós. Innsjøen var omringa av frodige landområde, men trengde seg inn over dei omliggande områda på grunn av dårleg drenering. Som følgje av dette vann skotske og franske ingeniørar i 1867-1887 tilbake landområda for det britiske selskapet Lake Copais Ltd. ved å byggje kanalar til å drenere bort vatn frå innsjøen til Kifisós og derfrå til Ylíkisjøen (i antikken Hylice). Totalt vart om lag 200 km² med landområde vunne tilbake. Dette området vart gjeve tilbake til Hellas i 1952.

Før dette rann vatnet i innsjøen ut i havet via fleire underjordiske kanalar. Somme av desse kanalane var kunstige, skriv den antikke geografen Strabo. Moderne utgravingar har oppdaga enorme kanalar danna på 1300-talet fvt. som drenerte vatn ut i sjøen i nordaust. Strabo nemner at mellom anna ingeniøren Krates frå Khalkída gjorde arbeid her under tida til Aleksander den store.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Satellittbilete av plasseringa til Kopaídasjøen
* Strabo om Kopaídasjøen
* Pausanias om Kopaídasjøen

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Lake Copais frå Engelsk Wikipedia der følgjande kjelder mellom anna vart nytta:*

1. ↑   "Mycenaean Gla"
2. ↑   Strabo 9.2.18.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |