recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 30°50′09″N 35°36′44″E﻿

**Tafilah** (arabisk الطفيلة) er eit guvernement i Jordan, kring 180 km sørvest for Amman, hovudstaden i Jordan.

Tafilah guvernement grensar til Karak guvernement i nord, Ma'an guvernement i aust og sør, Akaba guvernement i sør, og til Israel i vest. Arealet dekkjer 2,5 % av kongedømet Jordan. Det er delt inn i tre departementet. Folketalet i 2005 var kring 82 000 (1,6 % av folketalet i Jordan) fordelt på 32 byar og landsbyar i guvernementet. Guvernementet er det tynnast folkesette i Jordan.

Historie
--------

Den kjende Danakløfta i Tafilah guvernement
Ruinane av Bozrah, hovudstaden i Edom i Busaira.
Tafilah guvernement har vore busett av edomittane sidan 1000-talet fvt. Heile området som Tafilah guvernement dekkjer høyrte til edomittane med byen Busaira som hovudstaden deira i Edom. Dalen kalla Wadi Al-Hasa var grensa mellom Edom og nabokongedømet Moab i dagens Karak guvernement. I dag dannar Wadi Al-Hasa grensa mellom Tafilah og Karak guvernement, men sjølve dalen ligg i Karak guvernement.

Nesten alle byane i Tafilah guvernement er datert attende til edomittane, og det administrative senteret Tafilah heitte på den tida Tophel.

Edom var ofte alliert med Moab og Ammon, og seinare med nabatearane fram til dei fall for Romarriket.

Demografi
---------

Folketalet i Tafilah guvernement var estimert å vere kring 81 000 i 2008. I folketeljinga i 2004 hadde Tafilah guvernement eit folketal på 75 267.

Administrativ inndeling
-----------------------

|  | Nahiya | Arabisk namn | Regionar | Folketal (2004) | Adm. senter |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Al-Qasaba nahiya | لواء قصبة الطفيلة | omfattar byen Tafilah og 19 andre byar og landsbyar | 46 892 | Tafilah |
| 2 | Bisaira nahiya | لواء بصيرا | omfattar 9 byar og landsbyar | 19 343 | Busaira |
| 3 | Al-Hasa nahiya | لواء الحسا | omfattar tre byar og landsbyar | 9 032 | Al-Hasa |
|

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tafilah Governorate» frå Wikipedia på engelsk, den 4. oktober 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  *2004 census* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 22. juli 2011, henta 4. oktober 2015

| * v
* d
* e
Guvernement i Jordan  |
| --- |
| Nord | Ajloun**·** Irbid **·** Jerash**·** Mafraq |  |
| Sentral | Amman**·** Balqa**·** Madaba**·** Zarqa |
| Sør | Aqaba**·** Karak**·** Ma'an**·** Tafilah |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Jaouad Gharib** (fødd 22. mai 1972) er ein marokkansk tidlegare langdistanseløpar som vart verdsmeister i maratonløping i 2003 og 2005, sidan tok han sølv på same distansen under Sommar-OL 2008 i Beijing.

Aktiv
-----

Gharib sette personlege rekordar på 5 000 meter og 10 000 meter sommaren 2001, fyrst på mila i juni i Praha med 27.29,5 og deretter i juli i Bislett Games på 5 000 m med 13.19,6. I VM 2001 i august enda han på ellevteplass i milløpet. Han vart overtalt til å satse på lengre løpsdistansar, allereie på sitt andre maratonløp vann VM-gull i Paris i 2003. To år seinare forsvarte Gharib VM-tittelen i maraton i Helsinki. Under dei olympiske sommarleikane i Beijing i 2008 tok han sølvmedaljen i maratonløpet. Våren 2009 sprang han sitt livs snøggaste maraton då han vart tredjemann i London maraton på tida 2.05.27. På ein særs heit dag i desember 2010 vann han Fukuoka maraton i einsam majestet på 2.08.24.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2001 i Edmonton: Nr 11 på 10 000 m – 28.05,4
* VM 2003 i Paris: Gullmedalje i maraton – 2.08.31, framom Julio Rey (2.08.38)
* OL 2004 i Aten: Nr 11 i maraton – 2.15.12
* VM 2005 i Helsinki: Gullmedalje i maraton – 2.10.10, framom Christopher Isengwe (2.10.21)
* OL 2008 i Beijing: Sølvmedalje i maraton – 2.07.16, bakom Samuel Wanjiru (2.06.32)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jaouad Gharib» frå Wikipedia på engelsk, den 3. juni 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Bull Island** (*Oileán an Tharbh* på irsk) eller meir nøyaktig **North Bull Island** (*Oileán an Tharbh Thuaidh* på irsk) er ei øy i Dublin Bay i Republikken Irland. Ho er om lag 5 km lang og 800 meter brei og ligg om lag parallelt til kysten. Ho er mindre enn to hundre år gamal og vart danna av at sand bygde seg opp etter North Bull Wall vart bygd av Kaptein William Bligh tidleg på 1800-talet for å halde kanalen til hamna i Dublin open. 

Øya er forbunden til fastlandet via ei trebru og ei vegfylling. Det bur berre få personar på øya og det finst to golfklubbar her. 

North Bull Island utgjer det største parkområdet eigd av Dublin. 

Øya held fram med å vekse og det er mogeleg at ho i løpet av dei neste 50 åra vert landfast ved Red Rock i Sutton og dannar ein lagune. Sjansane for dette vert derimot rekna som ganske små på grunn av sterke straumar og det djupe vatnet i Suttonsundet.

Natur
-----

Fuglelivet på øya har vore verna sidan 1930-åra og ho vart eit nasjonalt naturreservat i 1988. Ho står på UNESCO si liste som biosfærisk reservat. Av fuglar på øya finn ein ringgås, spove, tjeld, tundralo og skjeand. Det er seks pattedyrartar på øya: Brunrotte, rev, markmus, piggsvin, irsk hare og kanin. 

Av planter på øya finn ein flugeblom, salepsrot og skogmarihand.

Dollymount Strand
-----------------

Dollymount Strand er ei 5 km lang strand på øya og ein populær stad for innbyggjarane i dublinarane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bull Island» frå Wikipedia på engelsk, den 14. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* UNESCO biosfære reservat Arkivert 2005-03-15 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 36°30′45″N 36°51′16″E﻿

**Afrin** (arabisk عفرين, *‘Afrīn*, kurdisk *Efrîn*) er både eit distrikt og ein by i Aleppo guvernement i Syria. Distriktet Afrin omfattar byen med 36 562 innbyggjarar og 366 kringliggande landsbyanr, som Katma, Kastall, Kibar og Rajo. Distriktet har 490 000 innbyggjarar og ligg like ved Kurdarfjellet. Distriktet har eit areal på 2 033 kvadratkilometer og består av sju kommunar: Afrin (senter), Jindires, Sharran, Mobetan/Maabatli, Rajo, Bulbul og Shaykh al-Hadid. Afrin tyder «fruktbar skaping» eller «velsigning» på kurdisk.

Elva Afrin Çayı flyt gjennom byen.

Den førte motstanden mot dei franske soldatane kom frå folk nord i Afrin. Byen vart sidan bygd ut av Frankrike som eit handelssenter. 

Under den syriske borgarkrigen trekte syriske regjeringsstyrkar seg frå byen sommaren 2012. Folkevernseiningane (YPG) tok kontroll over byen kort tid etter.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Afrin i Syria» frå Wikipedia på engelsk, den 7. april 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Folketeljing 2004 Arkivert 2012-07-30 ved Archive.is. Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS). Aleppo guvernement. (arabisk)
2. ↑
3. ↑  «Liberated Kurd Towns in Syria Move into Next Phase». *Rudaw*. 25. juli 2012. Henta 28. juli 2012.
4. ↑  «Kurd muscle flexing». *Jerusalem Post*. 14. november 2012. Henta 14. november 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
Kultur uttrykt gjennom skulpturar på Sri Mariamman-tempelet i Singapore.
**Kultur** (frå latin *cultura* som igjen kjem frå *colere*, som betyr å dyrke, foredle eller kultivere.) er eit omgrep som generelt viser til mønster av menneskeleg aktivitet og dei symbolske strukturane som gjev slik aktivitet meining. Ulike definisjonar av «kultur» viser til ulik teoretisk forståing, eller kriterium for undersøking, av kultur. Omgrepet er i moderne tid vanskeleg å definere fordi det blir brukt i veldig mange samanhengar på veldig ulike måtar. På byrjinga av 1950-talet samla dei amerikanske antropologane Alfred Kroeber og Clyde Kluckhohn over 100 ulike definisjonar av ordet brukt i engelsk litteratur.

Det er no vanleg å definere kultur etter tre ulike retningar:

* **Det kvalitative, verdiorienterte eller humanistiske kulturomgrepet**

Det har som føresetnad at det finst ein kulturell verdimålestokk. Historisk har kulturomgrepet gjennomgått ei endring frå ei konkret tyding knytt til vekst i naturen i overført meining til å kjenneteikne *det alminnelege åndelege utviklingsnivået i samfunnet som heilskap*.
* **Det samfunnsvitskapelige, kulturrelative eller skildrande kulturomgrepet**

idéar, normer og verdiar i ulike samfunn, må forståast på premissa åt desse samfunna, ikkje ut frå nokon utanforståande kvalitativ målestokk. Ein idealistisk samfunnsvitskapelig fagtradisjon vil bruke denne definisjonen:
*Kultur er det fellesskap av idéar, verdiar og normer som eit samfunn, det vil seie ei gruppe menneske, har og som dei freistar å føre vidare til den kommande generasjon*.
Ein materialistisk kulturhistorisk fagtradisjon vil bruke definisjonen: 
*Med kultur forstår vi dels dei materielle omgjevnadane som menneska har bygd opp kring seg, dels den åndelege arva i form av verbale tradisjonar, trusførestillingar, idéar, kunne, normer med meir, som dei tileigna seg gjennom læring og tilpassing*.
* **Det utvida eller kulturpolitiske kulturomgrepet**

Det nye kulturpolitiske kulturomgrepet har blant anna sin bakgrunn i ei samfunnsvitskapelig basert sannkjenning av at den tradisjonelle kulturen først og fremst er kulturen for ein sosial elite. Men etter kvart slo det synet igjennom at ein moderne, demokratisk kulturpolitikk burde famne vidare. Det burde omfatte kulturlivet til folk flest «som det blir devd».

Kjelder
-------

1. ↑  Bokmålsordboka og nynorskordboka frå Dokumentasjonsprosjektet.
2. ↑  Etymology Online (engelsk).

* *Denne artikkelen bygger på «Kultur» frå Wikipedia på bokmål, den 28. november 2005.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* What is Culture? Arkivert 2005-12-01 ved Wayback Machine.
* European Culture Portal
* Kulturmeldingen
* Kulturnett.no

Litteratur
* Berggreen, Brit, Da Kulturen kom til Norge, Oslo 1989 ISBN 82-03-16153-7
* Geertz, Clifford, The Interpretation of Cultures, London 1973 ISBN 0-00-686260-8
* Klausen, Arne Martin, Kultur, mønster og kaos, Oslo 1992 ISBN 82-05-20744-5

Temaside: Kultur

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* BBC Things
* NDL

 |
Plasseringa til Tsjuktsjarhalvøya lengst aust i Sibir.
**Tsjuktsjarhalvøya**, **Tsjukotskijhalvøya** eller **Tsjukotskhalvøya** (russisk: Чукотский полуостров - Tsjukotskij poluostov) er det nordaustlegaste punktet på fastlandet i Asia i Russland. Lengst aust ligg Kapp Dezjnev nær landsbyen Uelen. Ho grensar til Tsjuktsjarhavet i nord, Beringhavet i sør og Beringsundet i aust. Halvøya er ein del av Tsjukotka autonome okrug.

Halvøya har tradisjonelt vore heimstaden til dei innfødde tsjuktsjarane, enkelte eskimofolk, sibriske jupikar og sireniki-eskimoar, korjakar, tsjuvanar, evenar, jukagihirar og russiske nybyggjarar. 

Halvøya ligg langs Nordaustpassasjen.

Av næringar på halvøya finn ein gruvedrift (tinn, bly, sink, gull og kol), jakt og fangst, reinsdyravl og fiske.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Chukchi Peninsula» frå Wikipedia på engelsk, den 16. september 2008.*

Koordinatar: 66°00′N 172°00′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Tafjord-ulukka** var ein naturkatastrofe som fann stad natt til 7. april 1934. Ulukka skjedde då eit fjellparti fall i fjorden og skapte ei flodbølgje som tok 40 liv. Dette er ei av de største skredulykkene i Noreg.

Det lyse feltet i fjellsida viser kvar Langhammaren raste ut, sett frå Tafjord
Tafjord ligg i Norddal kommune på Sunnmøre. Området er særmerkt av høge fjell ved fjordarmar. 

Minne om dei omkomne, Tafjord sentrum.
Ein sprekk utvida seg stadig i fjellet på nordsida av fjorden, sprekken skal ha vore kjent av folk frå Fjørå og Selboskarbygda som setra i fjellet allereie i 1870. Litt over klokka tre om natta 7. april 1934 rasa Langhammaren ut frå 730 meters høgd og tok med seg Heggura. 3 millionar kubikkmeter masse rasa ned i Storfjorden og laga flodbølgjer opp til 64 m i høgd. Tre gonger slo bårene mot strendene, og 23 personar i Tafjord og 17 i Fjørå omkom. Mest alle hus, vegar, bruer, båtar og kaier i Fjørå og Tafjord vart vaska vekk. På Sylte i Valldal vart naust og sjøbuer rasert, og store båtar vart ført langt på land. Flodbølgjene slo meir enn 200 meter innover land somme stader og var merkbare 100 km unna.

Ved kaia i Tafjord og ved Haugsteinen er det reist minnetavle. Også på kyrkjegarden ved Norddal kyrkje er dei reist eit minnesmerke over alle dei omkomne.

Kunstnaren Marianne Heske har laga fleire kunstverk knytt til ulukka, mellom anna installasjonen ras laga i 1993. Kunstverket er eit videomåleri på sandblåste aluminiumsplater og 1001 krystalldokkehovud.

Tafjord-ulukka var «Norges første medie-katastrofe» i følgje VG, fordi Aftenpostens journalist og fotograf vart sendt inn med sjøfly berre få timar etter ulukka, og kunne dermed lage ei fyldig ekstrautgåve på kort tid. Aftenposten sette også i gang ein innsamlingsaksjon.

Sjå òg
------

* Skafjell-ulukka
* Rasulukka i Loen i 1936
* Rasulukka i Loen i 1905
* Norske katastrofar og store ulukker

Kjelder
-------

* NGU: Farlige fjell Arkivert 2013-05-18 ved Wayback Machine. foto frå Fjørå før og etter raset

1. ↑   lest på nett 24. juni 2013
2. ↑  Tafjord-ulukka på Geoportalen lese på nett 30.1.13.
3. ↑   Arkivert 2016-03-05 ved Wayback Machine. lese 12. juli 2013
4. ↑  VG 22.januar 2005: Det vil skje igjen, lese på nett 30.01.2013.
Tsjår i Shariatpur i Bangladesh.
**Tsjår** (bengaliskrift চর, engelsk *char*) er eit bengalinamn for ei midlertidig landform som oppstår av sandbankar i elver, estuar, vatn og hav, typisk i form av øyar eller halvøyar. Ei rekkje slike øyar oppstår og blir erodert vekk i Gangesdeltaet i Bangladesh og den indiske delstaten Vest-Bengal.

Erosjon av ein tsjår ved elva Padma.
Ei undersøking av Jamuna i Bangladesh viste at rundt 75 % av tsjårane der varte ved i ein periode på mellom eitt og ni år, medan rundt 10 % av tsjårane varte i meir enn 18 år. Undersøkinga fann også at i tida mellom 1973 og 2000 hadde 99 % av elvebreidda vore tsjår.

Planteslaget *kasj* på ein tsjår ved elva Dharla.
Tsjårar blir danna av sediment vatnet har ført med seg, og kan vera svært fruktbare. Dette, og den lokalde jordmangelen, gjer dei til bustads- og jordbruksdområde. Ofte kan det vera vanskeleg å slå fast eigarskapen til jorda. Tsjårane er gjerne ein slags ingenmannsland med lite statleg innverknad, og er ofte prega av lovløyse.

Dokumentarfilmen *Char... The No-Man's Island* (2012) av Sourav Sarangi skildrar livet til to gutar som bur på ein tsjår på grensa mellom India og Bangladesh etter at landsbyen deira er blitt vaska vekk av Ganga.

Kjelder
-------


* In search of Allah, coping with food insecurity on a Char island in Bangladesh[*daud lenkje*], academia.edu
* «Char» Arkivert 2013-12-06 ved Wayback Machine. i *Banglapedia* (banglapedia.org)
* Char... The No-Man's Island. Originaltittel: ...Moddhikhane Char Arkivert 2014-01-12 ved Wayback Machine. filmfrasor.no
* CHAR… the No-Man’s Island (CHAR… the No-Man’s Island) Arkivert 2014-01-12 ved Wayback Machine. nfi.no
* Char - The Island Within (dokumentarfilm) Arkivert 2014-01-12 ved Wayback Machine. nfi.no

* Char (Island) dwellers and mega programmes: Department for International Development (UK), sos-arsenic.net

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Char» i Banglapedia (banglapedia.org)
**Tahmasp II** (ca. 1704–1740) var ein av dei siste safavide-herskarane av Persia (Iran). Tahmasp var son av Husayn av safavidane, sjahen i Iran på den tida. Då Husayn vart tvungen til å abdisere av afghanarane i 1722, ønskte prins Tahmasp å ta over trona. Han flykta til Tabriz der han oppretta eit styre. Han fekk støtte av sunni-muslimar i Kaukasus, i tillegg til fleire Qizilbash-folk (inkluder afsharane, under kontroll av den framtidige iranske herskaren, Nader Shah). Tahmasp vart etter kvart anerkjent av både Det osmanske riket og Russland, som begge var redde for at kvar andre skulle få for mykje innverknad i Iran. Sjølv mughal-vesiren Asaf Jah I er kjend for å ha støtta Tahmasp II i keisarhoffet til keisaren Muhammed Shah.

I 1729 hadde Tahmasp mista kontroll over det meste av landet. Han vart avsett av den framtidige Nader Shah i 1732 til fordel for sonen sin, Abbas III; begge vart drepne ved Sabzevar i 1740 av Nader Shah, den eldste sonen til Reza-qoli Mirza.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tahmasp II» frå Wikipedia på engelsk, den 5. juli 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Lawrence Lockhart, *Nadir Shah* (London, 1938)
* The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal, Armen Ayvazyan, Yerevan 1997

1. ↑  The Royal Ark

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* LIBRIS

 |
**Alphonso Johnson** (fødd 2. februar 1951) er ein amerikansk jazz-bassist, som har vore aktiv sidan tidleg i 1970-åra. 

Han var fødd i Philadelphia og byrja å spele kontrabass, men byta til elektrisk bass seint i tenåra. Han byrja karrieren sin tidleg i 1970-åra og hadde ein innovativ spelestil. Han spelte som studiomusikarar for jazzmusikarar før han vart med i Weather Report, då han tok over etter den opphavlege bassisten Miroslav Vitous. Han spelte på Weather Report-albumet *Mysterious Traveller* (1974), på songane «Cucumber Slumber» og «Scarlet Woman». Johnson var med på ytterlegare to album, *Tale Spinnin'* (1975) og *Black Market* (1976), for Weather Report før han slutta i bandet for å arbeide med trommeslagaren Billy Cobham. I 1976-77 spelte han inn tre soloalbum som bandleiar, for Epic Records, i jazz-funk-stil. 

Johnson var ein av dei første musikarane som introduserte instrumentet Chapman Stick. På grunn av dette vart han nesten tilsett som erstattar for gitaristen Steve Hackett i Genesis, men i staden tilrådde han venen og tidlegare Sweetbottom-gitaristen Daryl Stuermer, som vart med i turnébandet til Genesis resten av tida dei dreiv på. 

Johnson var ein av to bassistar på det første soloalbumet til Phil Collins, *Face Value*, i 1981.

Tidleg i 1982 vart Johnson med sideprosjektet til Grateful Dead-medlem Bob Weir kalla Bobby and the Midnites. Han vart igjen med Weir i 2000 då han spelte bass på turné med The Other Ones. Han spelte òg fusion-versjonar av Grateful Dead-songar i lag med Billy Cobham i bandet Jazz Is Dead. 

I 1982 spelte han på hitsongen til Jeffrey Osborne frå *Stay with Me Tonight*. Han spelte så med Santana i 1985-1989.

I 1996 turnerte Johnson i Europa og Japan med saksofonisten Wayne Shorter, pianist James Beard, trommeslagar Rodney Holmes, og gitarist David Gilmore.

Diskografi
----------

### Som leiar

* *Moonshadows* (1976), Epic
* Yesterdays Dreams (1976), Epic
* *Spellbound* (1977), Epic

### Som musikar

**Med Weather Report**

* *Mysterious Traveller* (1974)
* *Tale Spinnin'* (1975)
* *Black Market* (1976)

**Med Eddie Henderson**

* *Sunburst* (Blue Note, 1975)

**Med George Duke / Billy Cobham Band**

* *Live on Tour in Europe* (Atlantic 1976)

**Med Rod Argent**

* *Moving Home* (1978)

**Med Bob Weir**

* *Bobby & The Midnights* (Arista 1981)
* *Where the Beat Meets the Street* (Columbia 1984)

**Med Santana**

* *Beyond Appearances* (Columbia, 1985)
* *Abraxas Pool* (Miramar, 1994)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alphonso Johnson» frå Wikipedia på engelsk, den 11. februar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Yanow, Scott. «Alphonso Johnson: Biography». Allmusic.  Missing or empty `|url=` (hjelp); `|access-date=` requires `|url=` (hjelp)

Bakgrunnsstoff
--------------

* The Alphonso Johnson official website

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)

 |
Detalj av pergamentside frå folio 101v av GKS 1005 - Flateyjarbók, med teksten *jarl í Orkneyum*.
**Hallad Ragnvaldsson** (*Hallað son Rögnvalds*) var jarl på Orknøyane, truleg omkring år 890.

Norrøne kjelder
---------------

Hallad Ragnvaldsson er nemnt i Orknøyingasoga og i «Soga om Harald Hårfagre».

Familie
-------

Far til Hallad var Ragnvald Mørejarl og mora var ei frillekone som vi ikkje kjenner namnet på. I Orknøyingasoga er det nemnt at han hadde fire brør, eller halvbrør, dei var: Rollaug, Einar, Rolv (Gange-Rolv) og Tore (Tore Teiande). Berre dei to siste var ektefødde søner av Ragnvald jarl. Ein femte bror var Ivar som fall på ei hærferd saman med Harald Hårfagre.

Orknøyjarl
----------

Etter at Ragnvald Mørejarl fekk kjennskap til at bror hans Sigurd og brorsonen Guttorm Sigurdsson var avlidne, sette han sonen sin, Hallad, til ny jarl på Orknøyane. Hallad busette seg på Rossøy (Mainland i Orknøyane).

På denne tida var det stor plage av vikingar som rana og drap folk, både på Orknøyane og på Katanes. Bøndene klaga seg til Hallad jarl, men han tykte det var vanskeleg å hjelpe dei, og til sist vart han lei av å vere jarl. Han sa frå seg tittelen og drog heim til Noreg for å bli bonde, og det blir sagt i soga at folk tykte at dette var ei skammeleg framferd (*ferdð hin hæðiligsta*).

Det er ikkje kjent verken når Hallad var fødd, eller når han vart jarl, men truleg må opphaldet hans på Orknøyane ha vore nokså kort og må kunne tidfestast til omkring 890.

Notar
-----

1. ↑  I Orknøyingasoga (kap. 6) står det at han «velte seg or jarledømet» (*veltist or jarldóminum*).
2. ↑  I alle høve før 892, det året ein reknar med faren Ragnvald Mørejarl døydde.

Kjelder
-------

### Fotnotar

1. ↑  Orknøyingasoga omsett av Gustav Indrebø (Oslo 1929)
2. ↑  Snorres kongesoger kapittel 27, Oslo 1996, ISBN 8252141390
3. ↑  Orknøyingasoga, kapittel 4

Bakgrunnsstoff
--------------

* The Northern Earldoms, av Barbara E. Crawford (2013) ISBN 978 1 9046079
**Villmarkspanel** er innvendig eller utvendig bordkleding av ukanta bord. Borken er fjerna, men elles er den naturlege overflata på tømmerstokken intakt, og panelborda følgjer den naturlege forma og avsmalinga til tømmerstokken. Villmarkspanel får på den måten eit rustikt, villmarksaktig preg. Ein kan leggje villmarkspanel som liggjande eller ståande bordkleding, det vil seie med vannrette eller loddrette bord.

Villmarkspanel er ei nyare nemning for ein gammal type bordkleding. I gammal tid kunne sagbruksprivilegia stille krav om at trelast til innanbygds bruk skulle vere vankanta eller ukanta, slik at meir av tømmerstokken vart utnytta. 

Når ein set opp villmarkspanel, monterer ein borda med margsida inn, sidan det er den breiaste sida. Dette er eit brot på det som elles er rekna som god byggjeskikk – vanlege kanta bord vil ein helst montere med margsida ut, sidan borda ved tørkinga vil kuve motsett veg av krumminga på årringane. Når borda vert sette opp med margsida inn, kan det ved tørkinga danne seg gliper mellom borda. Dessutan har margsida av borda eit breiare felt med kjerneved.

Nokre produsenter av villmarkspanel bøter på dette ved å frese ein snudd kant, slik at borda kan spikrast opp med margsida ut.

Kjelder
-------

1. ↑  Hytteliv
2. ↑  Arctandria – Trømsø kystlag
**Alpstein** er ei undergruppe av Appenzelleralpane i Sveits. Alpstein-massivet ligg i Appenzell Innerrhoden, Appenzell Ausserrhoden og St. Gallen.

Trass i at fjellkjeda er relativt låg samanlikna med andre fjell i Alpane - det høgaste fjellet er Säntis på 2502 moh - er Alpstein, fordi dei ligg langt mot nord og berre kort veg frå Bodensjøen (om lag 30 km) relativt høge samanlikna med dei omliggande områda. Fjellkjeda omfattar òg Altenalp Türm som den nordlegaste toppen over 2 000 meter i Sveits.

Skildring
---------

Frå Säntis mot Girenspitz (2448 m).
Geologisk skil Alpstein-massivet set frå dei hovudsakleg granittiske sentrale Alpane. Alpstein er hovudsakleg eit kalksteinsmassiv og er dermed ein vestleg del av dei austlege fjellkjedene som går mellom Tyskland og Austerrike. 

På grunn av erosjon finn ein mange sprekker, grotter og slukhol i kalksteinen. To av tre innsjøar har ikkje noko drenering frå overflata. Vatnet frå Fälensees renn langs fjellryggen sørvestover og inn i Rhinen.

Morfologisk er det tre tektoniske foldar som går frå sørvest til nordaust. Berre Lisengrat, knutepunktet mellom dei to toppane Säntis Altman går vinkelrett til hovudryggen. 

Koordinatar: 47°15′N 9°20′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* HDS
* GeoNames

 |
Joe Cole i Lille-drakt
**Joseph John Cole,** kjend som **Joe Cole**, (fødd 8. november 1981) er ein engelsk tidlegare fotballspelar frå London. Han var offensiv midtbanespelar for ei rad klubbar i England og utanlands, fyrst og fremst er hans aktive karriere knytt til London-laga Chelsea FC og West Ham United. Perioden 2001-10 deltok Cole i 56 av England sine landskampar.

### Klubbspel

Cole debuterte for West Ham i januar 1999. Etter at klubben rykte ned frå toppdivisjonen i 2003, sa han nei til ny kontrakt. Same sommaren vart han overført til Chelsea FC mot 6,6 millionar pund. Fram til 2010 var han med å vinne ei rad titlar med den nye rikmannsklubben frå vest i London. Tidt og ofte desse åra veksla ha mellom å vere med i fyrsteellevaren og kome på bane som innbytar. 

Etter å ha vunne tre ligameisterskap, to FA-cupfinalar og ein ligacupfinale, drog han sommaren 2010 vidare til Liverpool FC. Fram til 2016 gjorde han elles teneste i franske Lille OSC, West Ham, Aston Villa og Coventry City.

### Landslagsspel

Cole fekk sin landslagdebut 25. mai 2001. Han spelte for England både i Fotball-VM 2002, 2006 og 2010. Under verdsmeisterskapen i Sør-Afrika var han innbytar då Tyskland i oktofinalen sende England heim med tap 1–4. Det vart hans siste av 56 landskampar, i berre 10 av dei var han på bana i samtlege 90 minutt. Han skåra 10 landslagsmål.

### Merittar

* Ligameister: 2005, 2006 og 2010 med Chelsea FC
* Vinnar av FA-cupen: 2007 og 2009 med Chelsea FC
* Vinnar av ligacupen: 2005 med Chelsea FC
* Tapande finalist i meisterligaen: 2008 med Chelsea FC

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Joe Cole» frå Wikipedia på engelsk, den 31. oktober 2021.*

* eu-football

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* Munzinger (sport)

 |
| Villmanstrand |
| --- |
| Horisonten til VillmanstrandHorisonten til Villmanstrand |
| 

|  |
| --- |
| Byvåpenet til Villmanstrand |
| **Byvåpenet til Villmanstrand** |

 |
| Styresmakter |
| Land Landskap |  FinlandSödra Karelen |
| Geografi |
| Flatevidd - By   - Land |  1755,9 km²   1452,3 km² |
| Innbyggjarar  - By (2009)   - folketettleik | 71 855   40,9/km² |
| Koordinatar | 61°03′″N 28°11′″E﻿Koordinatar: 61°03′″N 28°11′″E﻿ |
| Diverse anna |
| **Nettstad:** www.lappeenranta.fi |
| Plassering |
| Plassering av  VillmanstrandPlassering av Villmanstrand |

**Villmanstrand** (utt. med trykk på siste stavinga, finsk *Lappeenranta*) er ein by og kommune som ligg attmed den største innsjøen i Finland, Saimen. Han er den 13. største byen i landet, med 71 855 innbyggjarar (2009). Villmanstrand ligg i landskapet Södra Karelen.

Historie
--------

Byen fekk byrettar i 1649 av dronning Kristina av Sverige.

I 1741 vart slaget ved Villmanstrand utkjempa her mellom svenske og russiske styrkar under den russisk-svenske krigen 1741–1743. Slaget enda med russisk siger.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Reiseguide for Villmanstrand frå Wikivoyage

 Commons har multimedium som gjeld: **Villmanstrand**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Det fonologiske hierarkiet.** Dei fem einingane i lista nedanfor utgjer eit *fonologisk hierarki*. Når eining X står rett over eining Y, tyder det at X er bygt opp av éi eller fleire einingar av type Y. Eit *ytring* er bygt opp av eitt eller fleire *fonologiske ord*, eit *fonologisk ord* er bygt opp av éi eller fleire *stavingar*, ei *staving* er bygt opp av eitt eller fleire segment, og så bortetter. Lista under er ikkje uttømande.

* **Ytring**
* **Fonologisk ord**
* **Staving**
* **Segment**
* **Trekk**

Ytring
------

Ei ytring er ei fullstendig språkleg eining i talespråket. Ho er typisk avgrensa av togn eller stille før og etter. Døme er alt frå *Hei!* og *Ja!* til *No må du sjå å kome deg opp!*, *Kva heiter hovudstaden i Butan?* og *Dette er den beste grauten eg har ete på lenge.*

Fonologisk ord
--------------

Eit *fonologisk ord* er ei språkleg eining som kan utgjere ei ytring aleine, og som ikkje kan delast opp i fleire einingar som kvar kan utgjere ei ytring aleine. Døme er ikkje berre slikt som *hest*, *ku*, *hestane*, *kyrkjebryllaup* og *dumskap*, men også slikt som *slo'n* (for *slo han*) eller *slo'n'a* (for *slo han ho*), der vi i dei siste to døma er fonologiske ord som inneheld *klitikon*. I ein fonemisk transkripsjon kan dei same orda skrivast til dømes som /¹hest/, /¹kʉː/, /²hestane/, /²çyrçeˌbrylæʉp/, /ˈdumˌskaːp/, /¹ʃɭuːn/ og /¹ʃɭuːna/, på grunnlag av mellom anna søraustlandsk uttale.

#### Staving

Eit fonologisk ord er bygt opp av éi eller fleire *stavingar*, delar av talen som kan seiast på eitt slag. Til dømes er ordet *ball* /¹bal/ bygt opp av éi staving, medan *kyrkje* /²çyrçe/ er sett saman av to og *ballane* /²balane/ og *kyrkjene* /²çyrçene/ av tre, og der vokalane utgjer *kjernane* i stavingane.

Segment
-------

Eit *segment* er ein einskildlyd, dei einskilde *vokalane* og *konsonantane*. *Bokstavane* i alfabetisk skrift svarar i hovudsak til segment i talen. Døme er dei fem konsonantane og dei to vokalane i ordet *skrifta* /¹skrifta/.

Trekk
-----

*Segmenta* kan beskrivast ved hjelp av *trekk*, som er dei eigenskapane som karakteriserer segmenta. Segmenta [p] og [b] skil seg frå kvarandre ved at [p] har trekket *ustemd* og [b] trekket *stemd*. Segmenta [p] og [k] skil seg frå kvarandre ved at [p] er *bilabial* og [k] *velar*. Segmenta [p] og [ɸ] skil seg frå kvarandre ved at [p] har trekket *plosiv* og *ɸ* trekket *frikativ*. Segmenta [p] og [pː] skil seg frå kvarandre ved at [p] er *kort* og [pː] trekket *lang*. Ulike fonologiske teoriar har ulike oppfatningar om kva for trekk som trengst i fonologien, og mange nyttar ikkje dei trekka som er nytta i dette avsnittet.

Eit meir detaljert hierarki
---------------------------

1. Ytring
2. Intonasjonsfrase (I-frase)
3. Fonologisk frase (P-frase)
4. Prosodisk listeeining (LU)
5. Klitisk gruppe
6. Fonologisk ord (P-ord, ω)
7. Fot (F)
8. Staving (σ)
9. Mora
10. Segment
11. Trekk
*Karl II som prinsen av Wales*, 1642
**William Dobson** (4. mars 1610–28. oktober 1646) var ein av dei fyrste namnkjende, engelske målarane. Han er særleg kjend som portrettmålar.

### Liv og gjerning

Dobson, som var son til ein dekoratør, var elev hos William Peake og gjekk kanskje i lære hos Francis Cleyn i heimbyen London. Ein reknar med at han må ha hatt tilgang til dei kongelege kunstsamlingane, og slik har kopiert verk av Tizian og Anthonis van Dyck. Både i farge og form liknar bileta hans på venetianske måleri, derimot var han heller lite påverka av Dyck målarstil. Dyck introduserte Dobson for den engelske kongen. Både kongen, familien hans og andre hoffolk vart etter tur portrettert av Dobson.

Under den engelske borgarkrigen busette Dobson seg i Oxford og måla portrett av mange av dei leiande krigarane. Portrettet av den framtidige kongen Karl II, som då var tolv gammal, er kanskje hans fremste verk. Biletet har ein stil som syner påverknad frå barokken. Han måla også Pfalz-fyrstane Rupert og Moritz.

Om lag 60 av Dobsons verk er bevart for ettertida, flest portrett i halvfigur datert til 1642 eller seinare. Då Oxford fall i hendene på rundhovuda vende Dobson tilbake til London. Der var han utan både økonomisk stønad og vern. Han vart fengsla og døydde i armod 36 år gammal.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «William Dobson» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juli 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
Kart over dei biogeografiske regionane.
██ Nearktisk region
██ Palearktisk region
██ Afrotropisk region
██ Indomalayisk region
██ Australsk region
██ Neotropisk region
**Biogeografi** er læra om den geografiske spreiinga til ulike organismar, og om prosessane som ligg bak ho. Mønstra av artsdistribusjon på dette nivået kan vanlegvis forklarast gjennom ein kombinasjon av historiske faktorar som artsdanning, utrydding, kontinentaldrift, istider, endring av elveløp osb. i kombinasjon med økologiske faktorar i miljøet.

Biogeografien kan delast opp i mellom anna **dyregeografi** og **plantegeografi**.

Biogeografiske regionar
-----------------------

Den biogeografiske verda er delt inn i seks regionar: 

* Den palearktiske regionen dekkjer Europa, Nord-Afrika, Arabia og Asia nord for Himalaya
* Den afrotropiske regionen dekkjer Afrika sør for Sahara
* Den indomalayiske, orientalske eller indiske regionen dekkjer Asia frå Himalaya i nord til Sulawesi i sør
* Den australske regionen dekkjer Australia, New Zealand og Ny-Guinea
* Den nearktiske regionen dekkjer Nord-Amerika, og vert stundom omtalt saman med den palearktiske som *Holarktisk region*
* Den neotropiske regionen dekkjer Sør- og Mellom-Amerika og Dei karibiske øyane.

Stundom vert òg Antarktis og Oseania rekna som biogeografiske regionar.

Historie
--------

Biogeografien som vitskap oppstod på 1800-talet og vart grunnlagd av oppdagaren Alexander von Humboldt, som utførte eit omfattande botanisk kartleggingsarbeid på reisene sine. Alfred Russel Wallace kartla spreiinga av fauna og flora i Indonesia på 1850-talet og nytta observasjonane sine som indisium for ei utviklingslære han kom fram til uavhengig av Charles Darwin (men på om lag same tida).

Biogeografien som vitskap var likevel reint deskriptiv fram til Robert MacArthur og Edward O. Wilson publiserte *The Theory of Island Biogeography* i 1967, kor dei utvikla ei rekkje teoriar for å måla forventa artsrikdom i gitte miljø. Mellom faktorane dei nytta i utrekningane sine var habitatområde, innvandringsrate og utryddingsrate. Arbeidet deira førte til ein straum av forsking på øybiogeografi.

Med molekylærbiologien sitt inntog oppstod ei ny grein av biogeografi; *fylogeografien*. Denne utviklinga gjorde det mogleg for vitskapsfolk å testa teoriane sine om opphavet og utryddinga til bestandar, mellom anna endemiske øy-artar. Der klassiske biogeografar var i stand til å spekulera på kvar artane på Hawaii-øyane kom frå, kan fylogeografar nytta DNA og finna ut om dei er nærast i slekt med tilsvarande artar i Asia eller i Nord-Amerika.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Bidun** (arabisk بِدون) er i den arabiske verda ei nemning for personar utan statsborgarskap. Namnet kjem frå arabisk *bidūn jinsiyya* (بدون جنسي), som tyder 'utan nasjonalitet'. Nemninga blir særleg brukt i Kuwait, som har eit stort tal bidun-innbyggjarar, og i Bahrain. Sjølv om dei fleste bidun-folk også er beduinar, har dei to orda altså ikkje same tyding. Ein kan også ha bidun-status om ein er innvandrar eller har innvandrarfar, eller ein kan bli fråteken statsborgarskapet av styresmaktene som straff for opposisjonell verksemd.

I Kuwait
--------

Bidun-innbyggjarane i golfstaten tel rundt 100 000 personar. Dei er verken rekna som kuwaitarar eller utlendingar. Dei fleste er fødde i Kuwait eller har vore busette der i lang tid. Dei stammar anten frå folk som ikkje blei registrerte som statsborgarar då landet fekk sjølvstende, eller av seinare innvandrarar. Dei har ingen politiske rettar og har heller ikkje tilgang til graits utdanning eller helsetenester slik kuwaitiske statsborgarar har. For å kjøpa eigedom, få arbeid eller reisa utanlands må dei bli sponsa av ein kuwaitisk statsborgar.

Kjelder
-------

1. ↑  Fuchs, Martina (19. februar 2011) "Kuwait police clash with hundreds of protesters" Arkivert 2011-02-22 ved Wayback Machine. Reuters, archived by WebCite
2. ↑  Staff (3 March 2011) "March 8 Parliament session to discuss vital decisions" Arkivert 2011-08-11 ved Wayback Machine.*Al-Watan Daily Newspaper*; archived by WebCite
3. ↑  Hamad, Aziz A. (1991) *A Victory turned sour: human rights in Kuwait since liberation* Middle East Watch, Human Rights Watch, New York, page 51, ISBN 1-56432-041-3
4. ↑  Henckaerts, Jean-Marie (1995) *Mass expulsion in modern international law and practice* Martinus Nijhoff Publishers, Dordrecht, Netherlands, page 97, ISBN 90-411-0072-5
5. ↑  «The new unpeople». *The Economist*. ISSN 0013-0613. Henta 12. februar 2020.
6. 1 2 3 4 5  Frank Weil-Rabaud (2006). «L'émirat aux urnes». RFI. Henta 8. april 2011.
7. ↑  «The new unpeople». *The Economist*. ISSN 0013-0613. Henta 12. februar 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Bidoune» frå Wikipedia på fransk, den 30. september 2020.*
*Denne artikkelen handlar om ei austasiatisk språkgruppe. For det afrikanske, sjå bantuspråket yao.* 

Kart som viser utbreiinga av yaospråk og hmongspråk.
**Yao-** eller **mien-språk** er språk tala av yaofolk frå Kina, Vietnam, Laos og Thailand. Dei utgjer den eine hovudgreina av miao-yaospråk (hmong-mienspråk), den andre dannar hmong-språka. Ein del yaofolk snakkar også miao/hmong.

Alle miao-yaospråk er isolerande SVO-språk med omfattande tonesystem. Dei er kjenneteikna av konsonantkluster først i ord.

Inndeling
---------

Språka er blitt noko ulikt klassifisert av språkforskarar.

Martha Ratliff la fram denne klassifikasjonen i 2010:

* **Mienisk**
	+ Iu mien med 840 000 talarar
	+ Kim mun med 400 000 talarar
	+ Biao min med 43 000 talarar
	+ Dzao min med 60 000 talarar

David Strecker føreslo ei klassifisering i 1987 som James Matisoff utvida i 2001:

* **Yao/mienisk**
	+ **Biao–jiao**:
		- Biao Min
		- Chao kong meng
		- Moxi
	+ **Mian–jin**:
		- Biao mon
		- Iu mien
		- Kim mun
	+ **Zaomin**: Dzao min

### Shaozhou tuhua

Shaozhou tuhua er eit språk skrive med *nushu*-skrifta, ei form av kinesisk snakka av yaofolk. Utviklinga av dette språket er ukjend, men det kan ha starta som eit sinifisert yaospråk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mienic languages» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mars 2012.*

1. ↑   miao-yao i *Store norske leksikon*
2. ↑  Ratliff, Martha. 2010. *Hmong–Mien language history*. Canberra, Australia: Pacific Linguistics.
3. ↑  Strecker, David. 1987. "The Hmong-Mien Languages." I *Linguistics of the Tibeto-Burman Area*, 10 , no. 2: 1-11.
4. ↑  Cited in Chiang (1995) *We two know the script, we have become good friends,* p. 28, footnote 43.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Subgrouping of Mienic languages: Some observations (PDF)
* Yaospråk ved ethnologue.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN

 |
Radialmotor for ein to-dekkar.
**Radialmotor**, eller **stjernemotor**, er ein motor der sylindrane er plassert i ein sirkel rundt veivakselen.

Oppbygging
----------

Veivstengar i ein radialmotor
Gjennomskoren radialmotor.
Sylindrane er plasserte i ei «stjerne» rundt veivakselen og rådane er opplagra i eit felles nav som driv veiva på veivakselen. Alle sylindrane er plasserte i same plan, så stjernemotorar har stor diameter, men ein stutt byggemåte. For å få så jamt dreiemoment og så lite vibrasjon som mogeleg har firetakts stjernemotorar alltid eit ulike sylindertal, som fem, sju eller ni. Totakts stjernemotorar derimot kan ha eit like sylindertal. Til dømes bygde Adolf Schnürle i 1940 ein åttesylindra totakts stjernemotor.

Dei fyrste stjernemotorane hadde berre ein krins med sylindrar, men for å få plass til fleire sylindrar tok ein etter kvart til å nytta fleire krinsar. Til dømes hadde Republic P-47 Thunderbolt ein 18-sylindra tokrins stjernemotor, med ni sylindrar i kvar krins. Pratt & Whitney R-4360 hadde 28 sylindrar i fire krinsar og Lycoming XR-7755 hadde 36 sylindrar, med fire sylindrar i ni krinsar. Den sovjetiske Zvezda M503 hadde 42 sylindrar, med sju sylindrar i seks rekkjer.

Bruk
----

### Fly

Dei fleste stjernemotorane vart nytt i fly og hadde luftkjøling. Dei radialt plasserte sylindrane var plasserte direkte i propellvinden, så det var ikkje naudsynt med separat kjølevifte. At ein ikkje trong kjølevæske var ein føremon, etter som den ekstra massen ville ha redusert nyttelasta. Under fyrste verdskrig var fly med stjernemotorar vanlege og sjølv om bruken avtok var dei framleis i bruk til jetmotorane tok over. Det vert framleis produsert stjernemotorar for småfly. Til dømes produserer det australske føretaket Rotec små sjusylindra stjernemotorar og HCI Aviation i USA femsylindra stjernemotorar.

### Stridsvogner

Continental R-670 og R-975, som opphavleg var flymotorar, vart nytta i fleire stridsvogner i hæren til USA. 

### Racerbilar

Monaco-Trossi frå 1935 er ein av dei få racerbilane med stjernemotor.

### Motorsyklar

Den tyske motorsykkelen Megola frå 1920-taket hadde ein femsylindra stjernemotor.

Sjå òg
------

* Rotorstempelmotor
* Flymotor
***BioShock 2*** er eit fyrstepersonsskytespel utvikla av 2K Marin og utgjeve av 2K Games. Det vart utgjeve over heile verda til Microsoft Windows, PlayStation 3 og Xbox 360 den 9. februar 2010 og er oppfylgjaren til spelet *BioShock* frå 2007. Feral Interactive gav ut ein OS X-versjon av spelet den 30. mars 2012. Spelet går føre seg i den fiktive dystopiske undervatnsbyen Rapture, åtte år etter historia i det fyrste spelet. Spelaren speler Subject Delta, som er ein Big Daddy, eit plasmid-forbetra menneske som er kirurgisk bunde inn i ein diger dykkardrakt. Spelarar må kjempa seg gjennom nivå med splicers, den psykotiske befolkninga i byen, ved hjelp av våpen og ei rekkje genetiske modifikasjonar og evner. Spelet har òg eit eige historiedrevet multiplayer-modus kalla Fall of Rapture, som finn stad under Rapture sin borgarkrig i 1959, før hendingane i det første spelet.

*BioShock 2* vart hovudsakleg utvikla av 2K Marin, men også 2K Australia, Arkane Studios, Digital Extremes og 2K Boston med serieskaparen Ken Levine sine innspel. Handlinga i spelet gjekk gjennom store endringar under utviklinga av spelet. Komponisten til det fyrste spelet, Garry Schyman, skapte også musikken til *BioShock 2*.

Spelet fekk gode omtalar ved lansering, og blei spesielt rost for forteljinga, kunststilen, karakterane, slutten og speloppsettet. Det fekk også kritikk for å ha ein treig start og for å vera for likt det fyrste spelet.

Det blei gjeve ut ein ny einspelarkampanje, *Minerva's Den*, i august 2010. Spelet selde alt i alt meir enn 3 million eksemplar, men oppfylte ikkje Take-Two Interactive sine salsforventingar. Ein forbetra versjon av spelet vart gjeven ut til Microsoft Windows, PlayStation 4 og Xbox One den 13. september 2016, som ein del av *BioShock: The Collection*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «BioShock 2» frå Wikipedia på engelsk, den 7. april 2018.*

* BioShock 2 på IMDb
Ei **radiokjelde** er lekamar i verdsrommet som sender ut kraftige radiobølgjer. Radiostrålinga kjem frå ei rekkje kjelder, og somme av dei er dei mest ekstreme og energirike fysiske prosessane i universet. 

Den første radiokjelda som vart oppdaga var det galaktiske senteret i Mjølkevegen, der det finst fleire radiokjelder, mellom anna det supermassive svarte hòlet i sentrum. Sola sender ut stråler i dei fleste frekvensar, mellom anna ned til radiospekteret på 300 MHz (1 m bølgjelengd). Supernovarestar har ofte diffus radiostråling. Døme er Cassiopeia A, den mest lyssterke radiokjelda på himmelen, utanom sola, og Krabbetåka.

Supernovaer etterlet stundom, tette spinnande nøytronstjerner kalla pulsarar. Dei sender ut jettar av ladde partiklar som emitterer synkrotronstråling i radiospekteret. Døme på dette er Krabbepulsaren, den første pulsaren som vart oppdaga. Pulsarar og kvasarar vart begge oppdaga av radioastronomar. 

Mange galaksar sender ut kraftige radiobølgjer, og vert kalla radiogalaksar. Somme av dei mest kjende er Kentauren A og Messier 87.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Astronomical radio source» frå Wikipedia på engelsk, den 8. juli 2016.*
**Radika** (makedonsk og serbisk Радика, albansk *Radikes*) er ei elv sør i Serbia (Kosovo) og vest i Nord-Makedonia. Ho har ei lengd på 70 km og er ei sideelv til Svarte Drin.

Sjølve Radika er berre 52 km lang, men målt frå den fjernaste kjelda i nedslagsfeltet, som er elva *Crni Kamen* er ho 70 km lang.

*Crni Kamen* (Црни Камен; «Svart stein») har kjelda si på nordsida av fjellet Vratsa i Šar Planina nedanfor toppen *Golema Vratsa* (2 582 moh). *Crni Kamen* renn vestover før ho brått snur sørover og munnar ut i grenseelva *Ćafa Kadis*.

*Ćafa Kadis* har kjelda si på sørsida av Vratsa og renn vestover og dannar i fleire kilometer grensa mellom Kosovo og Nord-Makedonia. Etter at ho mottar *Crni Kamen* frå høgre og ei anna elv frå Kosovo renn ho innover i Nord-Makedonia og får frå dette punktet namnet Radika.

Radika munnar ut i Svarte Drin (*Crni Drim*) like sør for Debar. Svarte Drin renn vidare mot Adriahavet gjennom Albania. Radika har eit nedslagsfelt på 665 km² og kan ikkje nyttast til elvefart.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Radika» frå Wikipedia på engelsk, den 1. februar 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* *Mala Prosvetina Enciklopedija*, Tredje utgåve (1985); Prosveta; ISBN 86-07-00001-2
* Jovan Đ. Marković (1990): *Enciklopedijski geografski leksikon Jugoslavije*; Svjetlost-Sarajevo; ISBN 86-01-02651-6


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
{\displaystyle {\begin{array}{c}1\\1\quad 1\\1\quad 2\quad 1\\1\quad 3\quad 3\quad 1\\1\quad 4\quad 6\quad 4\quad 1\\1\quad 5\quad 10\quad 10\quad 5\quad 1\\1\quad 6\quad 15\quad 20\quad 15\quad 6\quad 1\\1\quad 7\quad 21\quad 35\quad 35\quad 21\quad 7\quad 1\end{array}}}Binomialkoeffisienten {\displaystyle {\tbinom {n}{k}}} er den *k.* verdien i den *n.* rekkja av Pascals trekant (indeksen tek til med 0). Kvar verdi er summen av dei to verdiane i rekkja over.
**Binomialformelen** er eit matematisk uttrykk som viser korleis potensen av eit såkalla binom {\displaystyle (x+y)^{n}} - kan reknast ut. I den enklaste forma seier formelen at 

{\displaystyle (x+y)^{n}=\sum \_{k=0}^{n}{n \choose k}x^{k}y^{n-k}\quad \quad \quad (1)}
når *n* er eit vilkårleg ikkje-negativt heiltal. Då vert binomialkoeffisientane: 

{\displaystyle {n \choose k}={\frac {n!}{k!\,(n-k)!}}}
{\displaystyle n!} vert lesen «*n* fakultet».

Sjå òg
------

* Binomialkoeffisient
* Binomisk fordeling

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Binomialformelen» frå Wikipedia på bokmål, den 31. oktober 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* mathworld.wolfram.com - Binomialformelen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NDL

 |
**Ålvundeid** eller **Ålvundeidet** er ei bygd i Sunndal kommune i Møre og Romsdal. Ålvundeid var ein sjølvstendig kommune frå 1899 til 1960.

Ålvundeid kommune 1899-1960
---------------------------

Ålvundeid var frå 1837 ein del av Øksendal formannskapsdistrikt.

1. januar 1899 vart Ålvundeid skild ut som eigen kommune med eit folketal på 462.

1. januar 1960 vart Ålvundeid slått saman med Sunndal og Øksendal til dagens Sunndal kommune. Ålvundeid hadde ved samanslåinga 497 innbyggjarar.

### Folketalsutvikling

Ålvundeid var den nest minste kommunen i Møre og Romsdal etter folketal i første halvdel av 1900-talet og heilt fram til 1952, då kommunen passerte Eid kommune i folketal.
  

  

**Folketalsutvikling for tidlegare Ålvundeid kommune frå 1899 til 1960:**

| 1.1.1899 | 1.12.1920 | 1.12.1930 | 3.12.1946 | 1.1.1951 | 1.1.1960 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 462 | 385 | 387 | 448 | 455 | 513 |
|

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Dag Juvkam, *Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen* (SSB, 1999)
2. ↑  Statistisk årbok for kongeriket Norge 40de årgang, 1920 (Det statistiske centralbyrå, 1921)
3. 1 2  Statistisk årbok for Norge 69. årgang, 1950 (Statistisk sentralbyrå, 1950)
4. ↑  Folkemengd i Ålvundeid 1. januar kvart år frå 1951, frå Statistisk sentralbyrå


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |