recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **Görlitz** |
| --- |
| Horisonten til GörlitzHorisonten til Görlitz |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Görlitz | 

Görlitz is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Sachsen  Dresden  Kreisfri by |
| Først nemnd i | 1071 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  67,22 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 57 111   850/km² |
| Koordinatar | 51°9′0″N 14°59′0″E﻿Koordinatar: 51°9′0″N 14°59′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 199 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 02801-02829 |
| Telefon-retningsnummer | 03581 |
| Bilnummer | GR |
| **Heimeside:** www.goerlitz.de |

**Görlitz** (sorbisk *Zhorjelc*, tsjekkisk *Zhořelec*, polsk *Zgorzelec*) er ein by i Tyskland ved elva Neisse i delstaten Sachsen med om lag 55 000 innbyggjarar. Byen ligg ovanfor Zgorzelec, som var ein del av Görlitz fram til 1945. I dag er den austlege delen av byen i Tyskland. Historisk har byen høyrt til områda Lausitz og Schlesien.

Historie
--------

Ein veit ikkje kortid byen vart grunnlagd, men han vart først nemnd i 1071. På den tida var Görlitz ein liten landsby kalla *Gorelic* i regionen Lausitz, som like etter vart ein del av Böhmen. På 1200-talet utvikla landsbyen seg gradvis til ein by. På grunn av plasseringa langs Via Regia, ein gamal handelsveg, vart han raskt svært rik.

Dei neste hundreåra var han eit rikt medlem av Oberlausitzer Sechsstädtebund, som bestod av seks byar i Lausitzen, Bautzen, Görlitz, Kamenz, Lauban, Löbau og Zittau.

Byen Gorlice sør i Polen vart grunnlagd under styret til Kasimir III av Polen i 1354 av kolonistar frå Görlitz.

Etter å ha lidd under trettiårskrigen vart byen og området Oberlausitzer gjeve til Sachsen (1635). I 1815, etter napoleonskrigane, avgjorde Wienerkongressen at Görlitz skulle verte ein del av Preussen, og byen vart ein del av den prøyssiske provinsen Schlesien frå 1815 til 1945.

Då Nazi-Tyskland tapte den andre verdskrigen sprengde tyske troppar alle bruene over Neisse. Grensene mellom Polen og Tyskland vart trekt om i 1945, og følgde elvane Neisse og Oder, og dette delte byen i to, der bydelane på den høgre sida vart polske, og fekk namnet Zgorzelec i 1948, medan største delen av byen vart ein del av den tyske delstaten Sachsen, men dei austtyske delstatane vart oppløyst i 1952 og gjenninnført etter gjenforeininga av Tyskland i 1990.

I dag er Görlitz og Zgorzelec to byar på kvar si side av elva og to bruer er vorte bygde opp att.

Görlitz er heimstad for dei tyske fotballspelarane Michael Ballack og Jens Jeremies.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Görlitz» frå Wikipedia på engelsk, den 19. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Görlitz**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
*Zakæus* av Niels Larsen Stevns.
**Sakkeus** er ein person frå Nytestamentet, nemnd i kapittel 19 av Lukasevangeliet. Her blir det fortald at han var ein rik overtollar og skatteoppkrevjar (*publicanus*) i Jeriko.

Soger om Sakkeus
----------------

Då Jesus vitja Jeriko, klatra den kortvaksne Sakkeus opp i eit morbærtre for å sjå han. Då Jesus kom til treet der Sakkeus sat, bad han han om å koma ned. Trass i at tollaren var rekna som ein syndig overløpar til romarane vitja Jesus heimen hans. Sakkeus stod fram og sa at han gav store gåver til fattige, og Jesus erklærte han også som eit av Abrahams barn. Eit stort, firkanta tårn i Jeriko er i dag kjend som huset åt Sakkeus.

Ifølge Clement av Alexandria si *Stromata* fekk Sakkeus namnet Matthias av apostlane og tok plassen etter Judas Iskariot etter Kristi himmelfart. Han skal ha følgd apostelen Peter, og blitt utnemnd til biskop av Cæsarea i Palestina. I Salomon av Bosra si «Boka om Bia» blir det fortald at Sakkeus blei drepen i Hauran.

I austkyrkja er Sakkeus rekna som ein av dei tidlege apostlane, og har festdag den 20. april. I katolsk tradisjon har han minnedag den 23. august.

Seinare tradisjonar
-------------------

Mellomaldersoger identifiserte Sakkeus som St. Amadour og hevda han var grunnleggjaren av klosteret Rocamadour.

I norsk folketradisjon var Zakæus sin dag 23. august den siste av hundedagane. Nokre stader heitte det av regn denne dagen ville fortsetja i fire veker.

Kjelder
-------

* Den hellige Sakkeus av Caesarea (1. årh) ved katolsk.no
* Lukas 19 ved bibel.no
* Zakæus i Caplex

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Sakkeus» frå Wikipedia på bokmål, og «Zacchaeus» frå Wikipedia på engelsk den 13. februar 2010.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:* Illustrert Norsk Bibelleksikon'


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* BNE

 |
Eit **sakkunnig vitne** eller **ekspertvitne** er ein person som vitnar i ei rettssak som ekspert innanfor eit særskild fagfelt. Eit slikt vitne kan ha oppnådd ekspertisen sin gjennom utdanning, trening, sertifisering, særskilde evner eller erfaringar, og kan bruka denne til å gje si tolking av prov eller faktum. Sakkunnige tvitne kan også gje skriftlege ekspertprov innanfor feltet der dei har ekspertise. Vitnemåla deira kan bli forsøkt tilbakeviste av vitnemål frå andre kunnige, eller av andre prov eller fakta.

Historie
--------

Bruken av ekspertar i rettstvistar går tilbake til oldtida. I det gamle Babylonia kunne ein til dømes nytta jordmødrer som ekspertar innan spørsmål om svangerskap, jomfrudom og kvinneleg fruktbarheit. Romarriket nytta jordmødrer på same vis, i tillgg til handskriftekspertar og landmålarar. Det kodifiserte regelverket kring av ekspertvitne og høvet til å bruka vitnesbyrd og vitskaplege prov frå dei har utvikla seg betydeleg i det vestlege rettssystemet dei siste 250 åra. Konseptet med å tillata eit sakkunnig vitne å vitne i ein rettssituasjon og leggja fram meiningsfulle bevis om fakta til andre vitne blei fyrst introdusert i engelsk rett av lord Mansfield i saka *Folkes v. Chadd* i 1782, der ein sivilingeniør, John Smeaton, fekk løyve til å gje ei vitskapleg grunna uttaling som ikkje var eit reint vitnesbyrd. Denne saka blir ofte rekna som grunnlaget for moderne reglar om ekspertvitneforklaring i Common Law-område.

Nokre typiske område der ein kan bruka ekspertisen til sakkunnig er omfanget av skader, mental tilstand, grunnen til at noko feila, tap av inntekt, pleiekostnader og liknande. I ei sak knytt til åndsrett kan ein ekspert bli gjeven to eksemplar musikk, tekstar, krinskort eller liknande og beden om å greia ut om graden av likskap mellom dei.

Den amerikanske rettsregelen kjend som *Frye* test stammar frå saka *Frye v. United States* (1923). Denne seier at vitskapen bak sakkunnige vitnesprov må vera generelt akseptert for at ein skal kunna tillata dei. Saka dreidde seg om ein kunne bruka løgndetektor og eit ekspertvitne som forklarte funna frå han for å visa uskuld. Dette blei ikkje godteke av retten.

Kjelder
-------

1. ↑  «Federal Rules of Evidence, Rule 702. Testimony by Expert Witnesses». *Legal Information Institute*. Cornell Law School. 30 November 2011. Henta 21 November 2018.
2. ↑  *Black's Law Dictionary*, articles "Evidence", "Expert", "Witness"
3. ↑  "Forensic Ethics and the Expert Witness". 2007. doi:10.1007/978-0-387-35383-8
4. ↑  Rosemary J. Erickson, Rita James Simon, *The Use of Social Science Data in Supreme Court Decisions* (1998), p. 19/
5. ↑  Ryskamp, Dani (10 May 2018). «A Brief History of Expert Witnesses in U.S. Courts». *The Expert Institute*. Henta 2 July 2019.
6. ↑  Ryskamp, Dani (10 May 2018). «A Brief History of Expert Witnesses in U.S. Courts». *The Expert Institute*. Henta 2 July 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Expert witness» frå Wikipedia på engelsk, den 16. mai 2023.*
Hubble-bilete av Det raude rektangelet
**Det raude rektangelet** (katalogisert **HD 44179**) er ei protoplanetarisk tåka som ligg rundt 2300 lysår unna jorda i stjernebiletet Einhyrningen.

Det raude rektangelet blei oppdaga på byrjinga av 1970-talet då astronomar leita etter kjelder for sterk infraraud stråling. Vidare studiar viste den rektangulære forma, og i 1973 fekk objektet namnet Det raude rektangel av astronomane Martin Cohen og Mike Merrill.

Stjerna som ligg i midten av Det raude rektangelet starta livet som ei sollik stjerna, men er no nære slutten av livet sitt og kastar av seg dei ytre laga av gass. Desse laga er synlege som Det raude triangelet, og dei vil om nokre tusen år bli til ei planetarisk tåka etter som stjerna i midten blir mindre og varmare og badar gassen i kraftig ultrafiolett stråling som får gassen til å fluorescera. Stjerna byrja prosessen med å kasta av seg dei ytre laga for rundt 14 000 år sidan.

Eit Hubble-bilete teke i 1999 viste at tåka var meir forma lik ein X enn eit rektangel.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel om Det raude triangelet av Knut Jørgen Røed Ødegaard

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  «Dying Star Sculpts Rungs of Gas and Dust» - biletteksten til Hubble-biletet på éi av dei to offisielle heimesidene til teleskopet.
**Händel-Werke-Verzeichnis** (HWV) er den mest brukte katalogen over verka til Georg Friedrich Händel. Han er ordna tematisk og blei utarbeidd mellom 1978 og 1986 av Bernd Baselt og presentert i *Händel-Jahrbuch* (*HJb*) som *Verzeichnis der Werke Georg Friedrich Händels*.

Seinare er det gjort korrektur og lagt til nokre utvidingar, men den opphavlege nummereringa er stort sett intakt.

Den tematiske katalogen viser opningstaktene for kvart verk og gjev omfangsrik informasjon om originalmanuskript, tidlege trykk osb.

Det finst tidlegare forteikningar, blant anna av John Mainwaring (London 1760), Charles Burney (London 1785), W. S. Rockstro (London 1883), W. C. Smith (*HJb* 1956), A. C. Bell (1972).

| HWV | Kategori |
| --- | --- |
| 1–42 | Operaer |
| 43–45, 218 | Leilegheitsmusikk |
| 46–48, 50–71 | Oratorium |
| 49, 72–76 | Oder og maskespel |
| 77–177 | Kantater |
| 178–199 | Italienske duettar |
| 200, 201 | Italienske trioar |
| 202–210, 269–277, 284–286 | Salmar |
| 211–217, 219–227 | Italienske ariar |
| 226, 228 | Engelske songar |
| 229 | Tyske kyrkjekantater |
| 230, 233, 234, 244, 245 | Italienske heilage kantater |
| 231, 239, 240, 242 | Motettar |
| 232, 236–238 | Psaltersalmar |
| 235, 241, 243 | Antifoner |
| 246–268 | Hymner |
| 278–283 | Lovsanger |
| 287–311, 343 | Konsertar |
| 312–335 | Concerti grossi |
| 336–345, 347–356, 413 | Orkesterverk |
| 357–379, 406–409, 412, 419–421 | Solosonatar |
| 380 to 405 | Triosonatar |
| 346, 410, 411, 414–418, 422–424 | Verkar for blåserensembler |
| 425–612 | Klaververk |
| A1, A3, A4, A6–A9, A10, A12 | Appendiks: arrangement av verka til andre komponistar |
|

Merk til at det er hol og uregelmessegheiter i HWV-systemet, så tabellen over bør berre reknast som rettleiande.

HWV-systemet kan ikkje brukast til å utleia at Händel komponerte akkurat 612 verk. Kombinasjonen a unummererte verk, tapte verk, verk som er feilaktig tilskrivne Händel, spuriøse verk, variantar (eksempelvis HWV 251 a-d), grupperte verk (t.d. HWV 229 1-7) og arrangement (t.d. HWV 482 1-4) gjer det umogleg å avgjera det eksakte talet på verk Händel komponerte.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Händel-Werke-Verzeichnis» frå Wikipedia på bokmål, den 28. desember 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (de) Verkfortegnelse valgfritt sortert på HWV-nummer, opustall, tilblivelsesår, tittel og musikksjanger
* Katalog etter HWV (av Brad Leissa)
Bergfjerdingen fotografert frå Fredensborgveien i 2008. Den funksjonalistiske bustadblokka til høgre i bakgrunnen er ei av fire i eit kompleks på toppen av høgdedraget, i Westye Egebergs gate, bygd på 1930-talet. Dei er synlege frå store deler av den austlege indre byen.
**Bergfjerdingen** er eit strok i indre Oslo, i skråninga aust for Akersveien ned mot Fredensborgveien, med dei bratte og smale gatene Dopsgate i sør og Damstredet i nord. Stroket markerer seg i bybiletet ved dei gamle, små bustadhusa som er take vare på, og som for dei fleste er i bruk som bustader etter utbetringar. Dei eldste husa skriv seg frå 1700-talet.

Namnet Bergfjerdingen er kjent frå 1767. Opphaveleg var dette ein av forstadane til Christiania, med små og skrøpelege trehus i ei høgd, der småkårsfolk budde trangt og under dårlege livsvilkår. Til å byrje med var eigedomstilhøva uklåre, men i 1815 vart dette bøta på ved at det vart utskrive tomtebrev. Stroket vart likevel framleis unnateke frå dei regulerande tiltaka som galdt i sjølve byen, mellom anna krava til å byggje husa i mur, den såkalla murtvangen, som skulle redusere risikoen for bybrannar. Etter utvidinga av grensene for byen i 1857 vart òg eit større område både nordover og vest for Akersveien rekna med til Bergfjerdingen. Stroket ikring den steile gata Telthusbakken attmed Gamle Aker kyrkje vart då kalla Øvre Bergfjerdingen.

På plassen som ligg i krysset mellom Damstredet og Akersvegen låg det i si tid ein liten dam som fekk namnet Billedhuggerdammen etter bilethoggarfamilien Meyer, som budde her på 1700- og 1800-talet. Dammen vart fylt att i 1851-1852, men har i den seinare tida vorte gjenskapt i form av eit kunstig, grunt basseng som er ramma inn av ein låg mur.

Forfattaren Henrik Wergeland budde ei tid i Damstredet 1, og den stallen av lafta tømmer i Damstredet der han hadde hesten sin, står framleis.

Kjelder
-------

* Knut Are Tvedt (red), *Oslo byleksikon*, Kunnskapsforlaget, Oslo 2010, side 72, ISBN 978-82-573-1760-7
**Jakob Rosted Suur Walnum** (19. mars 1851–28. april 1925) var ein norsk prest og omstreifarmisjonær frå Grimstad. 

Walnum tok examen artium i 1870, vart cand.theol i 1877 og tok praktisk-teologisk eksamen i 1880. Han tok over som sokneprest i Leikanger etter fetteren Jakob Sverdrup i 1884.

Jakob Walnum var formann i *Midtre Sogns Indremisjon*, *Sogns Kreds af Søndagsskoler* og den nyoppretta krinsen for totalavhaldsarbeidet. Jakob Walnum engasjerte seg sterkt for omstreifarane. Han var ei sterk drivkraft bak etableringa av Sogns Barneheim i 1891. Walnum forlet prestekallet i 1897 for å gå inn i arbeidet for dei heimlause på heiltid. Same året skipa han *Den norske omstreifermisjon*, og vart foreininga sin fyrste generalsekretær.

Kjelder
-------

* Terje Eggum (1999). *Leikanger kyrkje : frå mellomalderen til idag*. Leikanger: Skald forlag. ISBN 8279590099.
* Jakob Walnum i Norsk biografisk leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki

 |
**Kelly Fraser** (8. august 1993–25. desember 2019) var ein kanadisk inuittisk popartist og låtskrivar. Det andre albumet hennar, *Sedna*, blei nominert til ein Juno-pris for *Indigenous Music Album of the Year* i 2018.

Liv
---

Fraser var fødd i Igloolik og flytta som lita med familien til Sanikiluaq i Nunavut i Canada. Ho utdanna seg ved Nunavut Sivuniksavut i Ottawa før ho fullførte eit urfolksstudieprogram ved Nicola Valley Institute of Technology i British Columbia.

Ho blei fyrst kjend i 2013 då ho gav ut ei rekkje coverversjonar av popsongar på inuktitut, som «Diamonds» av Rihanna på YouTube.

I 2014 gav ho ut debutalbumet sitt, *Isuma*. Songane hennar var på engelsk og inuktitut, og musikalsk kombinerte dei samtidspop med tradisjonell inuittmusikk.
*Sedna* kom ut 25. februar 2017 på Nunavut-merket Hitmakerz record label. 
Ifølgje produsenten sin arbeidde Fraser på eit nytt album som skulle kallast *Decolonize*.

Fraser døydde heime i Winnipeg i Manitoba 24. desember 2019, gjennom sjølvmord. Ifølgje familien hadde ho slite med trauma frå barndommen, rasisme og netthets.

Musikk
------

### *Sedna*

*Sedna* kom ut 25. februar 2017 på Nunavut-merket Hitmakerz record label. Tittelen på albumet (ᓄᓕᐊᔪᒃ (*Nuliaju*) på inuktitut) viser til soga om Sedna, inuittane si havgudinne, som Fraser bestemte seg for å oppdatera på albumet. Ho sa: «Målet med albumet er å hjelpa til med å lækja dei om lir av effektane av kolonisering, medrekna dei skadelege verknadane av kostskular og tvinga forflytting. Det trengst at inuittartistar taler direkte til dei som er påverka av fortida.»

Merknadar
---------

1. ↑  ...childhood traumas, racism and persistent cyberbullying.
2. ↑  The goal of the album is to help heal those suffering from the effects of colonization, including the damaging effects of residential school and forced relocation. There is a great need for Inuit artists to directly speak to those affected from the past.

Kjelder
-------

1. 1 2  Sinclair, Niigaan (27. desember 2019). «Powerful singer brought Inuit culture to world». *Winnipeg Free Press*. Henta 30. desember 2019.
2. ↑   «Juno nominations shine a light on Nunavut performers». Nunatsiaq News. 6. februar 2018.
3. 1 2 3   «Nunavut pop star’s new album is heavy on beats, rhymes and life». Nunatsiaq News. 20. april 2017.
4. 1 2 3 4 5  «Inuk singer Kelly Fraser died by suicide amid ‘hard’ fight with PTSD, family says». *Global News*. 30. desember 2019. Henta 30. desember 2019.
5. 1 2 3  «Kelly Fraser Music». *kellyfrasermusic.com* (på engelsk). Arkivert frå originalen 10. august 2018. Henta 11. august 2018.
6. 1 2   «How Kelly Fraser is revitalizing Inuktitut with Rihanna». *New Fire*. CBC Radio. 14. august 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Kelly Fraser» frå Wikipedia på engelsk, den 2. mars 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Family statement

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Den freda trikkestallen på Møhlenpris som hyser Bergens Tekniske Museum
 **Bergens Tekniske Museum** er eit museum på Møhlenpris i Bergen. Muset vart skipa i 1989, og har tilhald i ein bygning oppført i 1912 i Thormølensgate 23 av AS Bergens Elektriske Sporvei som verkstad og oppstillingsplass for trikkar. Bygningen vart nytta til dette fram til 1965, då bytrikken i Bergen vart lagt ned, og deretter fekk anleggseksjonen i Bergen kommune disponere bygningen til sine føremål fram til 1989. Riksantikvaren har freda bygningen.

Bergens Tekniske Museum vil syne den tekniske utviklinga i Bergen og på Vestlandet elles, med hovudvekta på transport og kommunikasjon. Museet legg vinn på å skape ei levande utstelling som gjer greie for korleis dei tekniske innretningane verkar, og publikum skal ha høve til å kome i fysisk kontakt med gjenstandane. Frå museet går det ei trikkeline ut i byen som det vert køyrd museumstrikk på i sommarsesongen.

Museet er ein paraplyorganisasjon for foreiningar og grupperingar som har den tekniske utviklinga på 1900-talet som sitt interesseområde. Dessutan har museet ein rad privatpersonar, verksemder og institusjonar som medlemar, og det er desse friviljuge som utan vederlag driv Bergens Tekniske Museum. Eit valt styre ivaretek interessene til museet.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Museets internettsider
* Internettsidene til den «idealistiske organisasjonen» Bergens Elektriske Sporvei
**Jakob Martinus Remseth** (5. oktober 1897–4. mai 1969) var ein norsk arbeidar og politikar, fødd i Dønnes og busett i Sauda. Han var stortingsrepresentant for valkrinsen Rogaland og Arbeidarpartiet i tida 1945 til 1965.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Remseth var son til ein gruve- og industriarbeidar, og voks mykje opp på Båsmoen i Mo i Rana. Seksten år gammal byrja han å arbeide i Båsmoen gruver, eit yrke han hadde til 1926, og som han kombinerte med arbeid på samvirkelaget i dei periodane gruvedrifta var redusert. I 1926 flytta han til Sauda og var dei neste 19 åra fabrikkarbeidar ved Electric Furnace Products Co. Ltd. i Sauda.

### Politisk karriere

Remseth var medlem i heradsstyret i Sauda frå 1931 til 1955. Han var ordførar 1937–1941, då han vart avsett av okkupasjonsstyret, og på ny frå 1945 til 1951.

Hausten 1945 vart Remseth vald inn på Stortinget frå Rogaland, og sidan attvald fire gongar. Han var medlem 1945–1949 i Sosialkomiteen og frå 1950 i Kommunalkomiteen, formann i denne frå 7. februar 1963.

Kjelder
-------

* «Jakob Remseth». Stortinget.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Jakob Poulsen** (fødd 7. juli 1983 i Varde sør på Jylland) er ein dansk fotballspelar, som spelar for FC Midtjylland i den danske fotballigaen, og for det danske landslaget.

Klubbkarriere
-------------

Poulsen begynte å spela fotball i Næsbjerg, før han gjekk til Esbjerg. I 2006 vart han selt til nederlandske Heerenveen. Sommaren 2008 fekk han veta at han ikkje var med i framtidsplanane for førstelaget til Heerenveen, og han fekk gå til AGF i Århus, der han skreiv under på ein fireårskontrakt.

Landslagskarriere
-----------------

I januar 2009 kom Poulsen med i ein dansk ligalandslagstropp til ein bortekamp mot Thailand. Her gjorde han så godt inntrykk at han vart teken ut til det danske A-landslaget til ein venskapskamp mot Hellas, 4. februar 2009. Han vart då den første AGF-spelaren på A-landslaget på 12 år. Han debuterte som innbytar på ein uvant høgreback-plass 60 minutt ut i kampen. Seinare på våren fekk han spela i VM-kvalifiseringskampen mot Albania, og då nokon etablerte landslagsspelarar måtte melda fråfall til den avgjerande kvalifiseringskampen mot Sverige i juni same året, fekk Poulsen sin debut frå start. Han fekk gjennombrotet sitt på landslaget i eit 1-2-tap mot Chile 12. august 2009, då fleire kommentatorar utropte han til den beste danske spelaren. I den sjuande landskampen sin vart Poulsen matchvinnar då han sikra Danmark si kvalifisering til fotball-VM i 2010 med målet som gav 1-0-siger til Danmark over Sverige.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå dansk wikipedia 12. april 2010.*

| * v
* d
* e
Danmark sitt landslag – VM i fotball 2010 |
| --- |
| 
* 1 Sørensen
* 2 C. Poulsen
* 3 Kjær
* 4 Agger
* 5 Kvist
* 6 Jacobsen
* 7 Jensen
* 8 Grønkjær
* 9 Tomasson
* 10 Jørgensen
* 11 Bendtner
* 12 Kahlenberg
* 13 Krøldrup
* 14 J. Poulsen
* 15 S. Poulsen
* 16 Andersen
* 17 Beckmann
* 18 Larsen
* 19 Rommedahl
* 20 Enevoldsen
* 21 Eriksen
* 22 Christiansen
* 23 Mtiliga
* Landslagstrenar: Olsen

 | Flagget til Danmark |
|  |

| * v
* d
* e
Danmark sitt landslag – EM i fotball 2012 |
| --- |
| 
* 1 Andersen
* 2 C. Poulsen
* 3 Kjær
* 4 Agger
* 5 S. Poulsen
* 6 Jacobsen
* 7 Kvist
* 8 Eriksen
* 9 Krohn-Dehli
* 10 Rommedahl
* 11 Bendtner
* 12 Bjelland
* 13 Okore
* 14 Schöne
* 15 Silberbauer
* 16 Lindegaard
* 17 Pedersen
* 18 Wass
* 19 J. Poulsen
* 20 Kahlenberg
* 21 Zimling
* 22 Schmeichel
* 23 Mikkelsen
* Landslagstrenar: Olsen

 | Flagget til Danmark |
|  |
**Kelly Holmes** (fødd 19. april 1970) er ein britisk tidlegare friidrettsutøvar som tevla internasjonalt på mellomdistansane. I 2004 vart ho den tredje kvinna som vann gullmedalje både på 800 og 1500 meter i eit OL.

### Aktiv

Holmes braut gjennom internasjonalt i europameisterskapen 1994 i Helsingfors, då ho i eit lureløp på 1500 meter sikra seg sølvmedaljen. Same sesongen vann ho den same distansen i samveldeleikane i Victoria. Året etter tok ho VM-sølv i Göteborg, einast regjerande verdsmeister og olympiske meister Hassiba Boulmerka frå Algerie, let seg ikkje slå. Kort etter verdsmeisterskapen gjorde Holmes sitt livs snøggaste 800 meter, i Monaco vart ho klokka i mål på 1.56,21.

Under Sommar-OL 2000 i Sydney tok Holmes si fyrste olmpisk medalje, ein bronse på 800 meter. Bronsemedalje på 800 m fekk ho også i friidretts-EM 2002 i München. I 2003 steig ho ein plass opp på sigerspallen på 800 meter og fekk sølv i Paris-VM, som i Sydney-OL vart Maria Mutola frå Mosambik vinnar av VM-tevlinga.

Høgdepunktet for Holmes kom då ho var 34 år gammal. Under sommarleikane 2004 i Aten vann ho 800 meter med fem hundredeles margin til marokkanske Hasna Benhassi. Fem dagar seinare sigra på 1500 meter med tida 3.57,9, britisk rekord og vel to tidels sekund framom sølvvinnar Tatjana Tomasjova frå Russland.

Kelly Holmes la opp som aktiv utøvar i 2005.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kelly Holmes» frå Wikipedia på engelsk, den 12. oktober 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* BBC Things
* Munzinger (sport)

 |
Vener i høgre armhole sett frå framsida
**Djupe vener** (*vena profunda*) er vener som sit djupt i kroppen, til skilnad frå overflatiske vener, som ligg nærare kroppsyta.

Djupe vener ligg mest alltid attåt pulsårer med same namn, slik som med femoralvenen og femoralarterien. Storparten av *det venøse blodet* sirkulerer i djupe vener. Okklusjon (tilstopping) i djupe vener kan vere livstrugande, og skuldast vanlegvis trombose. Slik trombotisk okklusjon i djupe vener blir kalla djup venetrombose.

Kirurgiske inngrep i djupe vener er ofte krevjande på grunn av lokaliteten.

Djupe vener
-----------

### Hovud og hals

* Vena jugularis interna

### Overekstremiteten

* Vena brachialis
* Vena axillaris
* Vena subclavia (kragebeinsvenen)

### Underekstremiteten

* Vena femoralis (femoralvenen)
* Vena profunda femoris
* Vena poplitea
* Vena fibularis
* Vena tibialis anterior
* Vena tibialis posterior

Sjå òg
------

* overflatisk vene
* vena comitans
* venepleksus

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Deep vein» frå Wikipedia på engelsk, den 24. november 2016.*

1. ↑  Princeton Review (2003). *Anatomy Coloring Workbook, Second Edition*. The Princeton Review. s. 196. ISBN 978-0-375-76342-7.
***Fagrskinna*** er ei soge om dei norske kongane frå Halvdan Svarte til 1177. Originaltittelen var *Nóregs konunga tal* som tyder 'Opprekninga av Noregs kongar'. Soga er truleg skriven av berre éin person, men kven dette er, er ikkje kjent. Forfattaren må ha vore islending, men soga kan vere skriven i Trøndelag.

Soga er sett saman i 1220-åra. Ho har namn etter eit handskrift islendingen Thormod Torfæus, som arbeidde på Kristian V si tid, fann og kalla *Fagrskinna* fordi det var uvanleg fagert i innbinding og utstyr. Ein eldre versjon av same soga var òg kjend. Begge desse manuskripta gjekk tapt då det danske universitetsbiblioteket brann i 1728, og er i dag berre kjende gjennom avskrift frå 1600-talet.

Etter Snorres *Heimskringla* er *Fagrskinna* den mest utførlege kjelda for kunnskap om norsk høgmellomalder. Snorre Sturlason har truleg nytta *Fagrskinna* som kjelde då han skreiv om dei norske kongane før Heilag-Olav, medan Snorres Olavssoge har vore kjelde for *Fagrskinna*.

Kjelde
------

* Johan Schreiner: *Fagrskinna - En norsk kongesaga* Fabritius & Sønner Oslo 1926
**Víctor Lidio Jara Martínez** (28. september 1932–15. september 1973) var ein chilensk pedagog, teaterdirektør, poet, folkesongar/tekstforfattar og politisk aktivist. Han var framståande i den chilenske «Nueva canción»-rørsla ('ny song-rørsla') som var markant under den sosialistiske regjeringa til Salvador Allende. Han blei myrda på tragisk og brutalt vis kort tid etter kuppet i Chile i 1973, noko som førte til at Jara og musikken hans blei eit symbol for kampen mot militær undertrykking og urettferd i Latin-Amerika.

Jara blei fødd i Chillán Viejo, sør for Santiago. Han var sterkt prega av chilensk og anna latinamerikansk folklore, samt artistar som Violeta Parra og Atahualpa Yupanqui, og poeten Pablo Neruda. Han lanserte det første albumet sitt i 1966, og i 1970 slutta han på teateret og satsa for fullt på musikken. Han støtta Salvador Allende sin presidentvalkamp og venstrealliansen «Unidad Popular» og hjelpte til med frivillig arbeid, i tillegg til at han heldt ein del gratiskonsertar.

Songaren og aktivisten Victor Jara si grav på hovudkyrkjegarden i Santiago i Chile
12. september 1973 blei Jara tatt til fange av militære styrkar saman med tusenvis av andre. Fangane, mellom dei Jara sjølv, blei torturerte på det grovaste, og det har seinare kome fram at soldatar skal ha knust fingrane hans, tvunge han til å spele russisk rulett, for så – etter at han var skoten i tinningen – å skyte han 44 gongar med ein maskinpistol.
Jara døydde den 15. september 1973.

Víctor Jara var ei viktig inspirasjonskjelde for ei rekkje skadinaviske visesongarar på 1970-talet. I 1977 gav Cornelis Vreeswijk ut ei plate med songar av Víctor Jara, omdikta til svensk. Lillebjørn Nilsen og Mikael Wiehe har begge skrive minnesongar som heiter *Victor Jara*.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Victor Jara» frå Wikipedia på bokmål, den 30. juli 2007.*

.

**Fotnotar**

1. ↑  Jon Magnus (26. juni 2009). «Myrdet i russisk rulett». *Verdens Gang* (171): 22.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Víctor Jara (på spansk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Mikroskopbilde nøytrofil granulocytt (gul) 
Puss som strøymer ut frå eit sår med ei oppsamling av materie forårsaka av bakteriar. Puss inneheld millionar av fagocyttar.
**Fagocytt** eller **eteceller** er ei gruppe celler som kan ta opp i seg og øydeleggja andre celler eller mikroorganismar på ein måte som minnar om eting. Fagocytter er ein type kvite blodceller som er ein del av immunforsvaret. Dei vernar kroppen mot skadelege fremadlekamar, bakteriar og døde eller skadde celler. 
Direkte omsett frå gresk tyder fagocytter 'eteceller', sett saman av *fagein*, 'ete' eller 'sluke', og *–cyte*, endinga i biologi som viser til 'celle', frå greske *kutos*, 'smalt fartøy'.

Fagocyttane kan ta seg inn i og ut av dei tynnaste blodårene (kapillæra). Dei strøymer raskt til dei stadene der mikro-organismane har slått seg ned. og et dei rett og slett opp. 
Somme fagocyttar kan ete bakterieceller som er like store som dei sjølve. Organismane eller cellene blir tatt opp av fagocytten ved endocytose, og broten ned av enzym frå lysosomet til fagocytten.

Kjelder
-------

1. ↑  Delves, P. J. et al (2006): *Roitt's Essential Immunology*, ISBN 1-4051-3603-0, s. 2–10
2. ↑   Little, C. Fowler H.W. Coulson J. (1983): *The Shorter Oxford English Dictionary*. Oxford University Press (Guild Publishing). s. 1566–1567.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Fagocytt» frå Wikipedia på bokmål, den 13. mai 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* fagocytter. sml.snl.no
***Völkischer Beobachter*** (tysk: «Folkets Observatør») var ei tysk dagsavis tufta i 1887. Avisa vart utgjeve av det nazistiske partiet NSDAP frå 1920-talet og fram til Berlins fall i 1945, og fungerte i denne perioden som hovudorgan for den nasjonalsosialistiske rørsla i Tyskland. Avisa byrja som ei vekeavis i München, og då ho vart kjøpt opp av Adolf Hitler i 1923 hadde avisa ein tydeleg antisemittisk profil og eit opplag på kring 7000. Etter oppkjøpet vart avisa nytta som propagandakanal for NSDAP, og i 1941 passerte *Völkischer Beobachter* eit opplag på 1,1 millionar. Hitler var sjølv ansvarleg utgjevar frå 1925 til 1933.

Det antisemittiske innhaldet i avisa, saman med stendige åtak på regjeringa sin politikk og offentlege tenestemenn, førte til at styresmaktene i den demokratiske Weimarrepublikken stogga utgjevinga av avisa tre gongar tidleg på 1920-talet. Etter den tredje stoggen heldt ho fram som vekeavis i 1925, men etter berre ein månad i ny sirkulasjon gjekk bladet over til å bli dagsavis. Etter oppkjøpet i 1923 gjorde Hitler Nazi-ideologen Alfred Rosenberg til sjefredaktør, ei stilling han kom til å sitje i fram til 1938. Rosenberg heldt på den antisemittiske linja i avisa, og gjorde samstundes avisa til eit organ for propagandaminister Joseph Goebbels og Hitler.

Avisa lanserte spesielle utgåver for Berlin og Sør-Tyskland i 1930, og etter Anschluss kom avisa også med ei eiga Wien-utgåve. I 1933 flytta *Völkischer Beobachter* inn i nye avislokalar i Berlin med tilhøyrande trykkjeri. 

Utanrikskorrespondentar og diplomatar følgde gjerne med på det som stod i avisa for å finne teikn på endringar i politikken og propagandamåla til dei nazistiske makthavarane. *Völkischer Beobachter* gjekk inn 27. april 1945.

Kjelder
-------

* «Völkischer Beobachter», *Encyclopædia Britannica*, 2016 . Henta 10. januar 2020.
* Völkischer Beobachter. (2012, 30. mai). I Store norske leksikon. Henta 10. januar 2020 frå

Fotnotar

1. ↑  Jan Jakob Floryan: Völkischer Beobachter i Den Store Danske, Gyldendal. Henta 10. januar 2020 frå

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Völkischer Beobachter**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* SUDOC
* NKC

 |
**Christa Wolf** (fødd 18. mars 1929 i Landsberg an der Warthe, død 1. desember 2011) var ein tysk forfattar.

Christa Ihlenfeld vart fødd i Landsberg an der Warthe i Tyskland, som i dag ligg i Polen. Ho og familien hennar måtte flykte til Mecklenburg i 1945. Christa Ihlenfeld byrja å arbeide som skrivehjelp i ein småby i nærleiken av Schwerin. Ho fullførte Abitur (artium) i 1949 i Bad Frankenhausen (Thüringen) og vart same år medlem av kommunistpartiet SED. Christa Wolf studerte germanistikk i Jena og Leipzig frå 1949 til 1953. Ho gifta seg med forfattaren Gerhard Wolf. Dei fekk ei dotter, Annette, i 1952.

Christa Wolf var lektor ved ulike forlag og redaktør for avisa «Neue Deutsche Literatur» (ndl). Ho var medlem av forfatterforeininga i DDR frå 1955 til 1977. Wolf har budd i Kleinmachnow ved sida av Berlin frå 1962 til 1976. Ho protesterte mot utvisinga av Wolf Biermann i 1976 og vart difor kasta ut av forfattarforbundet.

Christa Wolf vart kjent for romanar som *Der geteilte Himmel* (Den delte himmelen) og *feministisk* litteratur med *Kassandra* og *Medea*, men ho var alltid kritisk mot DDR-systemet, sjølv om ho støtta den sosialistiske idéen.

Christa Wolf døydde den 1. desember 2011 i Berlin.

Prisar og utmerkingar (utval)
-----------------------------

* 1980 – Georg Büchners pris
* 1999 – Nelly Sachs Pris

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Christa Wolf» frå Wikipedia på bokmål, den 25. desember 2010.*

Fotnotar
--------

1. ↑  Sueddeutsche.de, 01.12.11: Zum Tod von Christa Wolf.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Fair Head sett frå Ballycastle
**Fair Head** er eit nes nordaust i Nord-Irland, i County Antrim. Det ligg 5 km aust for Ballycastle og er den delen av fastlandet som er nærmast øya Rathlin. Klippene her er ein ynda stad for fjellklatrarar og er kanskje den høgaste klippen som kan klatrast på Dei britiske øyane. 

Klippene på Fair Head stig 196 meter over havet. Ein kan sjå villgeit mellom steinane under klippetoppen, der det går ein sti kalla *The Grey Man's Path* langs den taggete kystlinja. Frå vegen kan ein sjå ei kunstig øy eller crannóg frå jernalderen i innsjøen Lough na Cranagh. Det meste av neset er ein del av ei naturvernssone (National Trust). 

I følgje segna skal Fair Head ha fått namnet sitt etter ei vakker jente som ein gong budde i slottet på Rathlin Island. Ho hadde mange beilarar, noko som førte til slåsskamp mellom to av dei. Ein av dei vart dødeleg skada, og like før han døydde kviskra han til ein av tenarane sine at han måtte danse med jenta på klippene nedanfor borga. Tenaren gjorde som han sa og dansa med jenta, nærmare og nærmare stupet før begge fall utfor og omkom. Staden på fastlandet der liket av jenta dreiv i land vart så kalla ‘Fairhead’. Det er derimot meir truleg at namnet (på irsk, *Beinn Bhán*, «kvitt nes») går tilbake til mellomalderen og viser til dei kvite kalksteinsklippene på austsida av neset.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fair Head» frå Wikipedia på engelsk, den 13. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete og informasjon om Fair head og Crannóg Arkivert 2007-03-17 ved Wayback Machine.
* Klatring på Fair Head Arkivert 2007-10-09 ved Wayback Machine.
* Irsk klatring- del om Fair Head Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 34°42′08″N 36°45′32″E﻿

**Fairouzeh** (arabisk: فيروزه) er ein landsby nær byen Homs. Han ligg 5 km søraust for Homs. På grunn av den urbane utviklinga i området vert Fairouzeh, som den nærliggande Zaydal, i dag rekna som ein forstad til Homs. I 2004 hadde han eit folketal på6 456. Innbyggjarane er hovudsakleg etniske assyrarar.

Etymologi
---------

Opphavleg til namnet «Fairouzeh» er omdiskutert. Mange meiner at det kjem frå ordet *fayruz*, som tyder «turkis» på syrisk, ein dialekt av arameisk språk som framleis vert nytta av folk i kyrkja si. Den turkise fargen syner til grønfargen i det omliggande landskapet. Andre historikarar meiner at namnet kjem frå Gamletestamentet der det kan vere byen kalla «Berothah» (2. Samuelsboka, 8:8).

Gamle Fairouzeh
---------------

Dei fleste innbyggjarane i landsbyen var bønder. Dei fleste eigde nok land til å dyrke kveite, bygg, linser, oliventre og vindruer. Nesten alle familiane heldt sauer, geiter og høner. Dei opphavlege bøndene hadde òg hestar, eslar og kyr.

Vatn fekk dei frå djupe brunnar (18 til 20 meter). Dei to mest kjende brunnane (Jub) var Jub Hamza og Jub Jaaber. Utan desse to brunnane hadde det ikkje vore mogeleg å leve i Fayruzah. Jub Hamza står framleis midt i landsbyen som eit monument for framtidige generasjonar.

St. Elias syrisk-ortodokse kyrkje

Dagens Fairouzeh
----------------

Frå slutten av fyrste verdskrigen fram til etter 1960-åra, flytta mange innbyggjarar i Fayruzah til Sør-Amerika og USA, der dei søkte betre levevilkår. I dag bur det samfunn med folk frå Fairouzeh i Los Angeles, Detroit, Jacksonville og Miami.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fairouzeh» frå Wikipedia på engelsk, den 5. juli 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Smith, Eli; Robinson, Edward (1841). *Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: A Journal of Travels in the Year 1838* **3**. Crocker and Brewster.

1. ↑  Folketeljing 2004 Arkivert 2020-08-05 ved Wayback Machine.. Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS). Homs guvernement. (arabisk)
2. ↑  Smith, 1841, s. 175.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arkivert 2008-05-31 ved Wayback Machine.
* Arkivert 2008-07-14 ved Wayback Machine.
* Arkivert 2011-02-02 ved Wayback Machine.
* Arkivert 2008-06-07 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*Denne artikkelen handlar om norske forretningsmannen. For andre personar, sjå Christen Christensen.* 

**Christen Christensen** (9. september 1845–16. november 1923) var ein norsk forretningsmann og skipsreiar. Han overtok i 1868 skipsverftet Rødsverven, seinare 'Framnæs Mekaniske Værksted'. Christensen var sentral i utviklinga av av kvalfangsten i Antarktis, mellom anna kosta han to kvalfangstekspedisjoner til Antarktis i 1892-94 («Jason»-ekspedisjonane). 

Han var far til Lars Christensen.

Liv og gjerning
---------------

Christensen var fødd i Sandefjord, og var son til ein skipsreiar. Etter ei tid på kostskule i Skottland, byrja han 17 år gammal på Handelsakademiet i København.

23 år gammal tok han over styringa av skipsverftet på Rødtangen i Sandefjord, etter mor si som då var enke. Ti år seinare vart Christensen einegeigar av verftet. I 1892 kjøpte han Sandefjord Mekaniske Verksted, og slo dette saman med Rødsverven til skipsbyggeriet Framnæs Mekaniske Værksted. 

På ein auksjon kjøpte Christensen firmaet *Shields & Værge* for småpengar. Dette selskapet hadde drive kvalfangst og fiske i Nord-Atlanteren, men denne verksemda hadde siste åra gått med tap. Christensen var kjend med at det fanst bestandar av i kval i sørlege farvatn. 

Saman med skipperen Carl Anton Larsen utrusta han ein ekspedisjon til Antarktis, for å leite etter kval og sel. Den 3. september 1892 forlet barken "Jason" Sandefjord, Carl Anton Larsen var skipper på denne fyrste norske ekspedisjonen til Antarktis. På ferda oppdaga ekspedisjonen Robertsonøya. Larsen ville finne ut om vulkanen på øya var aktiv, så han gjekk til topps på ski. Vulkanfjellet gav han namnet Mt. Christensen.

I 1897 grunnla Christensen selskapet A/S Oceana i Sandefjord, saman med forretningsmannen Carl Lindenberg, på vegne av firma Woltereck & Robertson i Hamburg. Selskapet kjøpte og bearbeidde sel- og kvalolje det handla med skipa som Christensen eigde. Oceana var den største aktøren i kvalfangsten, dei fyrste åra av det 20. hundreåret.

Christensen grunnla i 1903 endå eit selskap som skulle drive kvalfangst, no i Nord-Atlanteren; A/S Ørnen. På skipsbyggeriet Framnæs fekk han bygt om skipet "Admiralen" til eit flytande fabrikkskip. Etter å ha drifta i Grønlandshavet ei kort tid, vart fabrikkskipet sendt til Antarktis hausten 1905. Nyvinninga med fabrikkskip revolusjonerte kvalfangsten, noko som på lang sikt gjorde store utslag på bestandane av storkval.

«Verkseier» Christen Christensen døydde i Sandfjord i 1923, og vart gravlagd i Sandsherred.

Christensen Nunatak i Graham Land i Antarktis er kalla opp etter han.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Christen Christensen (shipowner)» frå Wikipedia på engelsk, den 19. november 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* KulturNav

 |
Nederlandsk krydderkake.
Krydderkaka Yorkshire-parkin.
**Krydderkake** er ei kake laga med visse krydder, som kanel, kardemomme, muskat, nellik, pepar, allehande og ingefær.

Dette er ei tradisjonell kake der ein ofte bruker natron og eventuelt kulturmjølk eller liknande i røra. Andre oppskrifter bruker bakepulver. Vanlege søtemiddel er honning, sirup eller mørkt sukker.

Krydderkaker blir brukt ein del som julebakst. Peparkake er døme på ei småkake laga med ulike krydder ein ofte lagar til jul.

Variantar
---------

Ulike krydderkaker kan ha namn etter det viktigaste krydderet ein bruker i dei, som kanelkake eller kardemommekake. 

Kanelkake er ei krydderkake med særskild preg av kanel. Svenske *kanelkakor* kan vera småkaker i fingertjukke lengder skorne i snittar og strødd med strøsukker og kanel.

Kardemommekake er ei krydderkake med vekt på kardemomme. Svenske *kardemummalöv* kan vera småkaker laga av mørdeig, kjevla og pressa ut med former og pynta med kardemomme og perlesukker.

*Maple spice cake* er ei amerikansk krydderkake som bruker lønnesirup i røra. Denne kaka var ein spesialitet frå New Hampshire frå byrjinga av 1800-talet. Kaka kan smaka som kanel eller eplesider, og er ein typisk haustrett.

*Mjuk pepparkaka* er ei svensk krydderkake med smak som peparkake.

*Parkin* er ei kake frå Nord-England - Yorkshire og Lancashire - med ingefær, sirup og havregryn i røra. Kaka er særleg knytt til bonfire night 5. november.

Kjelder
-------

1. ↑  «Margot's krydderkake». *Aura Avis* (Sunndal). 9. januar 1982. s. 19.
2. ↑  Gulbrandsen, Anne Cathrine (30. januar 2019), «Smakfull og saftig krydderkake | Coop Marked», *COOP* (på norsk), henta 23. april 2020
3. 1 2  Valebrokk, Helle Øder (11. februar 2017), «Saftig krydderkake med klementinsmørkrem | Coop Mega», *COOP* (på norsk), henta 23. april 2020
4. ↑  TINE, «Krydderkake i langpanne - Oppskrift fra TINE Kjøkken», *TINE* (på norsk), henta 23. april 2020
5. ↑  «Krydderkake», *www.matprat.no* (på norsk), henta 23. april 2020
6. 1 2  «En deg - fem kakor!», *HELÉNS GOTT O BLANDAT!!*, 23. april 2013, henta 2. desember 2021
7. ↑  
*Maple Spice Cake (excerpt from* The Presidents*)*. John Wiley & Sons, Inc. 2007. Henta 20. juni 2009.
8. ↑  «10 Easy Steps to the Perfect Traditional Yorkshire Parkin», *The Spruce Eats* (på engelsk), henta 2. desember 2021

Bakgrunnsstoff
--------------

 *Wikikokeboka* har oppskrifter for: **Krydderkake**
**Det osmanske kalifatet** (1517–1924) under Det osmanske dynastiet i Det osmanske riket var det siste sunnimuslimske kalifatet, og varte frå seinmellomalderen til tidleg i den moderne tida. Dei osmanske herskarane gjorde krav på autoriteten som kalifar etter at Murad I erobra Edirne (Adrianopel) i 1362, og overtok han frå mamelukkane etter at dei erobra Egypt i 1517. Som vernar av dei to heilage byane Mekka og Medina styrka Selim I det osmanske kravet på tittelen som kalifar i den muslimske verda.

Kalifatet forsvann på grunn av ein sakte tilbakegang i osmansk makt i høve til Vest-Europa, og fordi den osmanske statsdanninga enda gjennom delinga av Det osmanske riket i mandatområde etter første verdskrigen. Den siste osmanske kalifen Abdülmecid II heldt på stillinga si nokre år etter delinga, men med Mustafa Kemal sine sekulære reformer og det påfølgjande eksilet til den kongelege Osmanoğlu-familien frå Tyrkia i 1924, blei kalifatet avskaffa.

Kjelder
-------

1. ↑  Lambton, Ann; Lewis, Bernard (1995). *The Cambridge History of Islam: The Indian sub-continent, South-East Asia, Africa and the Muslim west* **2**. Cambridge University Press. s. 320. ISBN 9780521223102. Henta 13 March 2015.
2. ↑  Wright, Edmund (2006). Wright, Edmund, red. «Caliphate» (på engelsk). Oxford University Press. ISBN 9780192807007. doi:10.1093/acref/9780192807007.001.0001/acref-9780192807007-e-635.

* *Denne artikkelen bygger på «Ottoman Caliphate» frå Wikipedia på engelsk, den 25. september 2019.*
*Hollandsk krukke*, syltekrukke i keramikk. Foto: Jon-Erik Faksvaag / Norsk Folkemuseum, NF.2010-0222.

**Krukke** (norrønt *krukka*, frå lågtysk eller gammalengelsk) er typisk eit sylinderforma kar av leire, porselen, glas og anna. Dei kan ha løftehankar (øyre) i sidene eller lok. Krukker blir særleg brukt til lagring av mat og drikke som syltetøy, rømme, krydder, pasta og vatn. 

Krukker har også andre bruksområde, til dømes som blåseinstrument (*jug*) eller rytmeinstrument (t.d. *ghatam*). Dei speler ei rolle i fleire hinduritual og -tradisjonar, som dansen garba.

Japansk utsal med kjeks i glaskrukker.
Krydderkrukke i keramikk med lok, produsert på Egersund Fayancefabrik. Foto: Anne Lise Reinsfelt / Norsk Folkemuseum, NF.1971-0061AB

Denne leiketøyskrukka frå 1890-åra viser korleis ein tidlegare lukka syltekrukker ved å binda fast eit papir eller klede over opningen. Foto: Anne Lise Reinsfelt/Norsk Folkemuseum, NF.1985-0175.

Krukkelaging i Norden
---------------------

Allereie i romersk jernalder blei det produsert keramikkkrukker av høg kvalitet i Norden. I perioden 1000–1600 ser det ikkje ut til å ha vore nokon keramikkproduksjon i Noreg. Først mot slutten av 1600-talet blei pottemakarfaget meir synlig, og utover på 1700-talet fann det stad ei stor oppblomstring med pottemakarar som slo seg ned både i byar og på landsbygda.

På 1800-talet blei det utvikla glaskrukker som kunne forseglast hermetisk, slik at mat kunne lagrast svært lenge utan å rotna. Norgesglaset blei først produsert av Drammen Glassverk, og blei særs populært i Noreg på 1900-talet.

Sjå òg
------

* Potte
* Urne
* Tine

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Krukke (oppbevaringskar)» frå Wikipedia på bokmål, den 25. august 2014.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Cederlund (1963)
2. ↑  Opstad (1990).

**Litteratur**

* Cederlund, Carl Olof (1963): «Keramik». *Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder, Bd.8, sp. 381-387*, Oslo.

Opstad, Lauritz(1990): *Norsk pottemakeri 1600-1900*. Oslo. ISBN 82-521-3507-2

* Østby, Jon Birger(1984): *Nomenklatur for melkestell.* Med tegninger av Torill Sand. Oslo.

---

* May Tove Nyrud, «Trodde du at norgesglasset var norsk?», digitaltfortalt.no

Bakgrunnsstoff
--------------

* Se krukker i DigitaltMuseum
Krumkaker
Krumkake
**Krumkake** er eit tradisjonelt norsk bakverk av tynne, sprø kakeflak med bøygd form som ei skål eller kjegle. Kakene kan serverast som kaffimat og som julebakst.

Krumkakerøre kan lagast med like delar sukker, smør, kveitemjøl og potet- eller maismjøl i tillegg til egg og fløyte. Sukker og egg blir piska med smelta smør, ein tilset mjøl og derette fløyte. Ein kan også endra smaken med ulike tilsetjingar, som sitron, vanilje, krydder eller konjakk.

Alternativt kan ein lage ei røre utan egg ved å blande like mengder smør og sukker med dobbel mengd byggmjøl firdobbel mengd skumma kulturmjølk.

Ein steiker krumkaker i eit eige jern som gjev kakene mønster. Krumkakejernet kan minna om eit vaffeljern, men til forskjell frå vaflene blir krumkakene berre litt over ein millimeter tjukke og har mindre diameter. Etter steikinga, når kakene framleis er varme og mjuke, kan dei formast ved at ein ruller dei til kremmarhus rundt ein kjegleforma pinne, eller former dei til ei skål. Desse kan etast tørre, men blir gjerne fylt med til dømes krem, bær eller syltetøy. Dei kan også fyllast med iskrem, og minner mykje om kjeksen som blir brukt til å selja slik is i.

Krumkaker blir etne i Noreg og i norske utvandrarmiljø, som blant norskamerikanarar i den amerikanske Midtvesten. Ein finn også liknande krumkaker i tysk kultur.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger opphavleg på «Krumkake» frå Wikipedia på bokmål, og «Krumkake» frå Wikipedia på engelsk den 19. oktober 2008.*

* Krumkaker av byggmel - på matoppskrift.no