recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 33°10′42.24″N 35°37′14.88″E﻿

**Amir** (hebraisk skrift עָמִיר, tyder Nek) er ein kibbutz nord i Israel. Han ligg på Galileastripa nær Kiryat Shmona, og høyrer til Øvre Galilea regionale kommune. I 2011 hadde han eit folketal på 536. Kibbutzen ligg på austbreidda av Jordanelva i Huladalen, med utsyn over det snødekte Hermon i nordaust og Ramat Naftali i vest.

Landsbyen vart grunnlagd 29. oktober 1939 på landområdet kjøpt av Jewish National Fund frå den arabiske landsbyen Khiyam al-Walid. Han var den siste av tårn- og palisade-busetjinga og den einaste som vart grunnlagd under andre verdskrigen. Grunnleggjarane var immigrantar frå Litauen og Polen, og fekk seinare med seg tyske og jugoslaviske nybyggjarar. I starten var dei plaga av malariautbrot, men klarte å opprette ein gard. I følgje ein rapport frå Jewish National Fund i 1949, vart det opna ein klinikk i Amir for å behandle malaria og augesjukdomar. Fram til byrjinga av den arabisk-israelske krigen 1948 var behandling der gratis for arabiske innbyggjarar i nabolandsbyane.

På grunn av plasseringa, vart kibbutzen råka av flaum kvar vinter, og i 1942 vart han flytta til den noverande staden på landområde kjøpt frå den arabiske landsbyen al-Dawwara.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Amir, Israel» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mars 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  «Locality File». Israel Central Bureau of Statistics. 2011. Arkivert frå originalen (XLS) 23. september 2013. Henta 8. mars 2015.
2. ↑  HaReuveni, Immanuel (1999). *Lexicon of the Land of Israel* (på hebraisk). Miskal - Yedioth Ahronoth Books and Chemed Books. s. 766. ISBN 965-448-413-7.
3. 1 2  Jewish National Fund (1949). *Jewish Villages in Israel*. Jerusalem: Hamadpis Liphshitz Press. s. 5.

| * v
* d
* e
Øvre Galilea regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzim | 
* Ami'ad
* Amir
* Ayelet HaShahar
* Bar'am
* Dan
* Dafna
* Gadot
* Gonen
* HaGoshrim
* Hulata
* Kadarim
* Kfar Blum
* Kfar Giladi
* Kfar HaNassi
* Kfar Szold
* Lehavot HaBashan
* Mahanayim
* Malkia
* Manara
* Ma'ayan Barukh
* Misgav Am
* Neot Mordechai
* Sasa
* Sde Nehemia
* Shamir
* Snir
* Tziv'on
* Yiftah
* Yir'on

 |
|  |
| --- |
| ***Rock the Joint***  Singel av Jimmy Preston & His Prestonians |
|  |
| B-side | «Drinking Woman» |
| **Utgjeve** | 1949 |
| **Sjanger** | Rhythm and Blues, rockabilly |
| **Lengd** | 2:37 |
| **Selskap** | Gotham |
|
|

«**Rock the Joint**», òg kalla «**We're Gonna Rock This Joint Tonight**», er ein boogiesong spelt inn av forskjellige proto-rock and roll-songarar. Songen er særleg kjend med Jimmy Preston og andre tidlege rock and roll-songarar, som Bill Haley. Preston sin versjon er blitt omtalt som ein av kandidatane til «den første rock and roll-songen», og Haley sin versjon blir rekna som den første rockabilly-songen.

Låtskrivarane av songen er oppført som Harry Crafton, Wendell «Don» Keane og Harry «Doc» Bagby, som var musikarar med kontrakt hos Gotham i New York, eigd av Ivin Ballen (men ein konsertversjon innspelt av Haley i 1969 for Buddah Records er tilskriven James Bracken). Songen var påverka av tidlegare R&B-songar som Wynonie Harris-songen «Good Rockin' Tonight» i 1948. Ballen gav songen til Jimmy Preston, som nyleg hadde hatt ein hit med «Hucklebuck Daddy». Versjonen til Jimmy Preston and His Prestonians vart spelt inn i Philadelphia i mai 1949 og vart gjeven ut på Gotham. Eit år seinare nådde singelen sjetteplassen på R&B-lista.

To år seinare hadde Bill Haley and the Saddlemen alt hatt suksess med sin versjon av Ike Turner-låten «Rocket 88», men såg etter ein ny hit. Dei vart overtydd av produsenten, Essex Records-eigaren Dave Miller, om å spele inn «Rock the Joint». Haley spelte inn songen i februar eller mars 1952, men skreiv eigne vers som betre passa til countrypublikummet hans, og nemnde ei rekkje hillbilly-dansar (som Sugarfoot Rag og Virginia Reel) i staden for Preston sine hucklebuck og jitterbug. Han nytta òg andre instrument på songen, og meir ekko. Særleg nytta Haley-versjonen meir perkusjonsaktig bass av Marshall Lytle og elektrisk gitar av Danny Cedrone, med eit gitarparti som han brukte om att to år seinare på «Rock Around The Clock».

Sjølv om Haley-versjonen ikkje vart ein hit då han kom på Essex Records i 1952, selde han godt nok i Chicago til at han fekk eit kort opphald ved ein jazzklubb der. Opphaldet vart kortare enn planlagt fordi mange av det svarte publikummet gjekk. Likevel var Haley-versjonen av «Rock The Joint» - tre år før «Rock Around the Clock» - ein viktig milepåle for utviklinga av rockabilly, sidan han blanda R&B og country.

Songen vart spelt inn på ny i 1957 av Haley for Decca Records, og på den tida hadde bandet hans kalla seg Bill Haley & His Comets. Songen vart gjeven ut med tittelen «New Rock the Joint», sidan originalversjonen framleis var i sal. Han spelte seinare inn songen nok ein gong for Sonet Records i Sverige i 1968 og det finst mange konsertopptak av songen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rock the Joint» frå Wikipedia på engelsk, den 24. september 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Jim Dawson, *Rock Around the Clock: The Record That Started the Rock Revolution!* (Backbeat Books, 2005).
* John W. Haley and John von Hoelle, *Sound and Glory* (Dyne-American, 1990).
Koordinatar: 63°09′15″N 16°13′05″E﻿

**Ammerån** er ei elv i Strömsund og Ragunda kommune i det nordaustre Jämtland i Sverige. Elva, som er ei sideelv til Indalsälven, er kjent for sitt gode fiske. Den eigentlege Ammerån er rundt 70 kilometer lang og renn frå Hammerdalssjön (302 moh) til munningen i Indalsälven nær bygda Ammer, 10 km nordaust for Hammarstrand. 

Dei to viktigaste tilløpselvane til Ammerån er Storån og Öjån, der Storån vert rekna som hovudtilløp. Begge elvane munnar ut i Hammerdalssjön. Rekna frå kjelda til Storån er Ammerån totalt 199 kilometer lang. Det finst få andre sideelvar, men nemnast kan Halån, Borgan, Målån og Färsån. Det totale nedslagsfelt til Ammerån er 3 098 km².

Ammerån har vore aktuell for vasskraftutbygging, men protestane vart store, og Ammerån er no i staden verna mot vasskraftutbygging. Den delen av elva som byrjar ved Solbergsvattnet like nedanfor Edeforsen og held fram seks mil nedstraums er sidan 2003 verna som naturreservat.

Den største byen i nedslagsfeltet til Ammerån er Hammerdal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ammerån» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  SMHI, Vattendragsregister
2. ↑  SCB, Skyddad natur 31 dec 2007
Scapa Flow ligg sør for Mainland og nord for Hoy og South Ronaldsay
SMS «Seydlitz» vart søkkt i Scapa Flow av tyskarane sjølv
**Scapa Flow** er eit sund på Orknøyane sør for Mainland og nord for Hoy og South Ronaldsay. Sundet ligg verna til og er veleigna som naturleg hamn. Den britiske marinen brukte Scapa Flow som flåtehamn under både første og den andre verdskrigen. Marinebasen vart nedlagt i 1956.

Den første verdskrigen
----------------------

Som følgje av det tyske nederlaget i den første verdskrigen vart den tyske keisarlege flåten halden tilbake i Scapa Flow i påvente av utfallet av fredsforhandlingane i Versailles. Skipa kom til Scapa Flow i november 1918 og vart ein attraksjon for øybuarane. 21. juni 1919 gav den tyske admiralen Ludwig von Reuter ordre om å senke alle skipa for å hindre at skipa skulle kome på britiske hender som ein del av fredsavtalen. 64 skip vart søkkte og 9 sjømenn mista livet, dei siste omkomne i første verdskrigen.

Ti slagskip vart søkkte: SMS «Bayern», SMS «Kronprinz Wilhelm», SMS «Markgraf», SMS «Großer Kurfürst», SMS «Prinzregent Luitpold», SMS «Kaiser», SMS «Kaiserin», SMS «Friedrich der Große», SMS «König Albert» og SMS «König». SMS «Baden» gjekk på grunn og vart ikkje søkkt.

I tillegg vart fem slagkryssarar, fem kryssarar og førtifire torpedobåtjagarar søkkte. 

Skipsvraka er i dag eit populært dykkemål for sportsdykkarar.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Scapa Flow» frå Wikipedia på bokmål, den 14. mars 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Aleksandr Dmitrijevitsj Litovtsjenko** (26. mars 1835–28. juni 1890) var ein ukrainskfødd russisk målar som spesialiserte seg i å skildre det moskovittiske Russland av det 16. og 17. hundreåret. Han var fødd i Kremensjuk og døydde i St. Petersburg.

Liv og gjerning
---------------

*Ivan den skrekkelege viser skattane sine til Jerome Horsey*, 1875
Litovtsjenko studerte ved St. Petersburgs kunstakademi. Trass i at han vart kritisert av sine medstudentar for heller oppstylta komposisjonar, vart han tildelt ei mindre gullmedalje for si framstilling av Karon som ror sjelene etter dei døde over Styx. Saman med fleire andre yngre målarar utfordra han akademismen som var rådande ved kunstakademiet. I 1863 forlet han dette for å drive som målar. Han gjekk med i Peredvizjnikij-rørsla i 1876.

I 1868 vart Litovtsjenko godkjend som akademi-målar for eit bilete av ein falkoner som var tilsett ved hoffet til tsar Aleksej. Mellom dei større verka hans, vart *Ivan den skrekkelege viser sine skattar til Jerome Horsey* (1875) erverva av tsaren til Russlands Museum i St. Petersburg. *Tsar Aleksej og erkebiskop Nikon ærar dei jordiske leivningane av patriarken Filip* (1886) vart kjøpt av Pavel Tretjakov til Tretjakovgalleriet i Moskva, til liks med dei beste portretta Litovsjenko hadde måla.

Litovtsjenko vert også hugsa som opphavsmann til sju veggmåleri i Frelsaren Kristus-katedralen i Moskva, og for ein serie ikonar til minnesmerket over Krimkrigen i Sevastopol.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Alexander Litovchenko» frå Wikipedia på engelsk, den 8. mars 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ULAN

 |
Skilt 138 («Andreaskross») som blir nytta i Noreg for å varsle stad der enkeltspora jernbane eller sporveg kryssar vegen i plan.
Mange alvorlege ulykker har skjedd ved planovergangar. Her (ved Bourbonnais i Illinois, USA) har eit tog kollidert med ein lastebil. Elleve omkom.
Ein **planovergang** er ein stad der ei jernbane eller sporveg kryssar ein offentleg eller privat veg i same plan. 

Ved planovergangar kan det skje alvorlege ulykker. I tillegg sinkar dei vegtrafikken der mange tog passerer i løpet av dagen. Ved usikra planovergangar kan toga passere i opptil 130 km/t. Er overgangen sikra med bom kan toga passere med opptil maks 160 km/t i Noreg). Ved bygging og utbetring av jernbanar og tunnelbanar søkjer ein derfor å unngå dei. Der dette ikkje er mogleg eller ein vurderer det som ulønsamt, er det ved offentleg veg påbode å sikre dei med bommar, lys og/eller lydsignal. I tillegg kan ein betre sikta ved f.eks. å rydde vekk buskar og kratt, evt. legge om vegen. Før-og-etter-undersøkingar tyder på at automatiske bommar gir best sikring. Men nærare 90 % av planovergangane i Noreg (3426 av 3751 i 2007) er på privat veg, og dei aller fleste av desse (3259 i 2007) har ei uvakta grind eller inga sikring. Årleg blir det lagt ned ca. 100 planovergangar i Noreg. i starten 2013 var det 3142 planovergangar på banar der det går regelmessig trafikk. Totalt var det om lag 3539 overgangar.

Referansar
----------

* *Denne artikkelen bygger på «Planovergang» frå Wikipedia på bokmål, den 5. mai 2013.*

1. ↑
2. ↑  «3.21 Sikring av planoverganger mellom veg og jernbane». Trafikksikkerhetshåndboken. Henta 7. mai 2011.
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Aleksandr Aleksandrovitsj Menkov** (fødd 7. desember 1990) er ein russisk friidrettsutøvar frå Minusinsk som i 2013 vart verdsmeister i lengdehopp.

Menkov sette i juni 2009 i Kemerovo personleg rekord i lengdehopp med eit hopp på 8,16 meter, ein månad før han vann lengdetevlinga ved junior-EM 2009. To år seinare forbetra han sin personbeste fleire gongar, sist til 8,28 m i greske Kalamáta, og etablerte seg i verdseliten i øvinga. I september tok han med 8,19 m sjetteplassen i lengde-finalen då VM i friidrett 2011 fann stad i Daegu i Sør-Korea. OL-sesongen 2012 flytta han den personlege rekorden til 8,29 m i eit stemne Brussel, men mislukkast i dei olympiske leikane i London.

Under verdsmeisterskapen 2013 på russisk jord presterte Menkov over evne i finalen, med eit bestehopp på 8,56 meter vann han ein suveren siger i lengdetevlinga. Ved dei neste verdsmeisterskapane vart han sjettemann i 2015 og fjerdemann i 2017, i den siste tevlinga hamna han fem cm bak bronsevinnaren.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2009 i Berlin: Utslått i kvalifiseringa (7,72 m =nr 32)
* VM 2011 i Daegu: Nr 6 – 8,19 m
* OL 2012 i London: Nr 11 – 7,78 m
* VM 2013 i Moskva: Gullmedalje – 8,56 m, framom Ignisious Gaisah (8,29 m)
* EM 2014 i Zürich: Utslått i kvalifiseringa (7,78 m =nr 13)
* VM 2015 i Beijing: Nr 6 – 8,02 m
* VM 2017 i London: Nr 4 – 8,27 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alexander Alexandrowitsch Menkow» frå Wikipedia på tysk, den 24. juli 2018.*
**Aleksandr Fjodorovitsj Mozjajskij** (ru: **Александр Фёдорович Можайский**) (21. mars 1825–1. april 1890) var ein russisk marineoffiser og oppfinnar. 

I 1883 bygde han eit fly utsyrt med to dampmaskiner. Flyet var 23 m langt og hadde eit vingespenn på 22,8 m. Flyet hadde tre propellar, ein i fronten og to i bakkant av vengene. Den fremre propellen vart driven av ei dampmaskin på 10 hk, medan dei to bakre propellane vart drivne av ei dampmaskin på 20 hk. Vengene var helt flate, så dei gav ikkje løft og ein rampe vart nytta for å ta av. Flyet heldt seg i lufta over ei strekning på 20–30 m. Utrekningar gjorde på 1950-talet tyder på at farten var rundt 40 km/t. Sjølv om det vart nytta motor (to dampmaskiner) vert ikkje denne farkosten rekna som eit fly, ettersom vengene ikkje gav løft. Det var heller ikkje den fyrste luftfarkosten som tok av ved hjelp av motor, ettersom Felix du Temple de la Croix i 1874 hadde teke av med ein motordriven farkost.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Gray, C. *Aleksandr Fyodorovich Mozhaiski 1825 - 1890* (vitja 12/7-2009).
2. ↑  Weymarn, A. *Летучкас адскими снадобьями*, Politjournal. (vitja 12/7-2009).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC

 |
Koordinatar: 60°43′S 45°38′W﻿

**Jane Peak** er ein kjenneleg nunatak, 210 meter over havet, som ligg 0,5 nautiske mil vest for den nordlege delen av Borge Bay på Signy Island i Sør-Orknøyane. Han vart grovt kartlagd i 1933 av eit lag frå Discovery Investigations, og kartlagd på ny i 1947 av Falkland Islands Dependencies Survey. Han vart namngjeven i 1954 av UK Antarctic Place-Names Committee etter briggen «Jane» med James Weddell som kaptein, som vitja Sør-Orknøyane i 1822–23.

Kjelder
-------

1. ↑  «Jane Peak». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 13. november 2012.
2. ↑  Alberts, Fred G. red. (June, 1995). *Geographic Names of Antarctica* (PDF) (second utg.). USA Board on Geographic Names. s. 368. Henta 14. oktober 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Jane Peak» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Karl Henry Fyhn** (27. januar 1853–1. oktober 1940) var ein norsk prest og politikar, fødd i Trondheim. Han representerte Venstre i Stortinget perioden 1916-18, vald frå Sarpsborg krins.

Fyhn var son til Henriette Barbara With og tollkontrollør Hans Jørgen Fyhn. Han vart student frå Skien skole i 1870 og cand.theol. i 1876. I studieåra var han huslærar i Sandvika og lærarvikar i Fredrikstad, heile tida for å finansiere studiane. Frå 1876 til -78 lærar ved han ved Aars & Voss skule og ved Falsens jenteskule i Kristiania. Deretter var han kateket i Farsund frå 1878. Sidan var han sokneprest 1883-95 i Fredriksvern og 1895-1925 i Sarpsborg.

Fyhn var forlikskommissær i Fredriksvern alle åra han var der, og ordførar 1888-95. Også i Sarpsborg var han ordførar, 1905-07, og dessutan formann i skulestyret. Valperioden 1903-06 var han varamann til Stortinget frå Sarpsborg krins. Ved stortingsvalet 1915 vart han vald å representere same einmannskrinsen på Stortinget. Han var ei kort tid med i Sosialkomiteen, sidan medlem i Næringskomite nr. 2 ut 1918.

Referansar
----------

1. ↑  *Studenterne fra 1870: udgivet i anledning af deres 25 aars studenterjubilæum*. 1895.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Stortingsbiografi Arkivert 2015-08-01 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Janica Kostelić** (fødd 5. januar 1982) er ein kroatisk tidlegare alpinist som vann verdscupen i alpine greiner i 2001, 2003 og 2006. Ho vann fire olympiske gullmedaljar i 2002 og 2006, i tillegg til fem VM-gull i 2003 og 2005. I alt vann ho ni gullmedaljar og to sølvmedaljar i dei store meisterskapane i tida mellom 2002 og 2006. Alpinisten Ivica Kostelić er bror hennar.

Karriere
--------

Janica Kostelić fekk sin fyrste tevlings-siger i verdscupen den 17. januar 1999, då ho vann kombinasjonen i St. Anton. Det store gjennombrotet kom i 2001-sesongen med ni sigrar i verdscuprenn, åtte av dei i yndlingsgreina slalåm, og siger i verdscupen i alpine greiner 2001. Under Vinter-OL 2002 i Salt Lake City tok ho heile fire medaljar, tre gull og ein sølv. Ho vann både slalåm, storslalåm og kombinasjonen, og vart nummer to i super-G, fem hundredels sekund bakom gullmedaljør Daniela Ceccarelli frå Italia.

I 2003-sesongen vann Kostelić verdscupen på suverent vis. Ho vart også verdsmeister i slalåm og i kombinasjonen under VM i alpine greiner 2003 i St. Moritz. Sesongen 2004 deltok ho ikkje i alpinbakken grunna struma og ein langvarig kneskade.

I 2005 sikra Kostelić seg tre gullmedaljar under verdsmeisterskapen i Santa Caterina, i høvesvis slalåm, utfor og kombinasjon. På slutten av same sesongen kjempa ho om sigeren i verdscupen, ein kamp som fyrst vart avgjord i det aller siste rennet. Ho måtte ikkje verte dårlegare enn nummer sju for å vinne den store pokalen, men kom i mål 0,09 sekund for seint. Dermed måtte ho nøye seg med andreplass i verdscupen 2005, tre poeng bak vinnaren Anja Pärson frå Sverige.

Kostelić revansjerte seg mot Pärson i 2006-sesongen og vann ein klar siger framom den svenske kvinna i verdscupen i alpine greiner 2006. Under vinterleikane 2006 i Torino vann Kostelić sitt fjerde OL-gull då ho sigra i kombinasjonen, og sitt andre OL-sølv etter ho vart nummer to bak Michaela Dorfmeister frå Austerrike i super-G-tevlinga. Den 17. mars 2006 tok Kostelić sin 20. verdscupsiger i slalåm, og den 30. og siste tevlings-triumfen i verdscupen.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Janica Kostelić». olympedia.org. Henta 11. januar 2023.
* (en) Janica Kostelić – Profil og resultatoversikt hos FIS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Karl Geiger** (fødd 11. februar 1993) er ein tysk skihoppar frå Oberstdorf. Han vart i desember 2020 verdsmeister i skiflyging i Planica. Under Ski-VM 2019 vann han gull i så vel lagtevlinga og i mix-tevlinga, ein prestasjon han gjentok i Ski-VM 2021.

Aktiv
-----

Geiger deltok på Tysklands lag som sikra seg sølvmedaljen i lagtevlinga ved Vinter-OL 2018 i Pyeongchang. Sesongen etter syrgde han for suveren tysk siger i lagtevlinga under verdsmeisterskapen i Seefeld in Tirol, saman med Richard Freitag, Stefan Leyhe og Markus Eisenbichler. I lag med sistnemnde og kvinnene Katharina Althaus og Juliane Seyfarth tok han ein ny VM-tittel seks dagar seinare. På nyåret 2020 enda Geiger på tredjeplass i tysk-austerriksk hoppveke, året etter vart han andremann i hoppveka. I desember 2020 i Planica lukkast han verte verdsmeister i skiflyging. Med 877,2 poeng slo han andremann, Halvor Granerud, med fattige 0,5 poeng. Under Ski-VM 2021 på heimstaden Oberstdorf vart Geiger nummer to i normalbakken og tre i storbakken. Samstundes forsvarte han VM-titlane i lagtevling og for mix-lag. Nemnde Eisenbichler var med på begge desse triumfane, og som sist var Althaus med på mix-laget. Pius Paschke og Severin Freund var nye i lagtevlinga for menn, Anna Rupprecht var ny på mix-laget. Under Vinter-OL 2022 vann Geiger bronsemedaljen i storbakken, han fekk også bronse i lagtevlinga.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karl Geiger (Skispringer)» frå Wikipedia på tysk, den 26. februar 2022.*


| * v
* d
* e
Verdsmeistrar i skiflyging |
| --- |
| 1970-talet | 1972: Walter Steiner | 1973: Hans-Georg Aschenbach | 1975: Karel Kodejška | 1977: Walter Steiner | 1979: Armin Kogler |
| 1980-talet | 1981: Jari Puikkonen | 1983: Klaus Ostwald | 1985: Matti Nykänen | 1986: Andreas Felder | 1988: Ole Gunnar Fidjestøl |
| 1990-talet | 1990: Dieter Thoma | 1992: Noriaki Kasai | 1994: Jaroslav Sakala | 1996: Andreas Goldberger | 1998: Kazuyoshi Funaki |
| 2000-talet | 2000: Sven Hannawald | 2002: Sven Hannawald | 2004: Roar Ljøkelsøy | 2006: Roar Ljøkelsøy | 2008: Gregor Schlierenzauer |
| 2010-talet | 2010: Simon Ammann | 2012: Robert Kranjec  | 2014: Severin Freund  | 2016:  Peter Prevc  | 2018: Daniel-André Tande |
| 2020-talet | 2020: Karl Geiger |2022:  Marius Lindvik |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* Munzinger (sport)

 |
**Janeth Jepkosgei Busienei** (fødd 13. desember 1983) er ein kenyansk tidlegare friidrettsutøvar frå Kapsabet som etter tur vann gull, sølv og bronse på 800 meter i verdsmeisterskapar i friidrett, dessutan vann ho OL-sølv på same distansen i 2008.

Aktiv
-----

Jepkosgei byrja nærma seg verdstoppen på 800 m i 2005-sesongen, då ho sette personleg rekord med 1.57,82. I mars 2006 vann ho distansen under samveldeleikane i Melbourne på tida 1.57,88, framfor Kenia Sinclair frå Jamaica og Maria Mutola frå Mosambik. Den 11. juli same året sette ho kenyansk rekord med 1.56,66 og vann i Lausanne-stemnet framfor toppløparar som Mutola og kubanske Zulia Calatayud. Ein månad seinare vart Jepkosgei afrikameister på Mauritius, Mutola kom på andreplass og algeriske Nouria Mérah-Benida på tredje.

I finalen under VM 2007 i Osaka var Jepkosgei heilt utilnærmeleg. Ho leia 800-meterløpet frå start til mål og forbetra den den kenyanske rekorden til 1,56,04, hennar livs snøggaste løp på distansen. Dermed vann ho med nesten eitt sekunds margin til sølvvinnaren, og stod for årsbeste i verda for andre året på rad. Året etter sprang Jepkosgei like fort i OL-finalen i Beijing og fekk sølv på sluttida 1.56,07, men var på oppløpet sjanselaus mot landskvinna Pamela Jelimo som vann på 1.54,87. Også i VM 2009 i Berlin tok Jepkosgei sølvmedaljen på 800 m, hårfint framom britiske Jennifer Meadows og ukrainske Julija Krevsun, vinnaren Caster Semenya var det ingenting å gjere med. To år seinare kompletterte Jepkosgei medaljesamlinga då ho vann bronsen på 800 m i Daegu-VM 2011 på tida 1.57,42.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2007 i Osaka: Gullmedalje – 1.56,04, framom Hasna Benhassi (1.56,99)
* OL 2008 i Beijing: Sølvmedalje – 1.56,04, framom Hasna Benhassi (1.56,73)
* VM 2009 i Berlin: Sølvmedalje – 1.57,90, framom Jennifer Meadows (1.57,93)
* VM 2011 i Daegu: Bronsemedalje – 1.57,42, framom Alysia Montaño (1.57,48)
* OL 2012 i London: Nr 8 - 2.00,19
* VM 2015 i Beijing: Utslått i forsøka (2.01,40 =nr 26)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Janeth Jepkosgei» frå Wikipedia på engelsk, den 29. juli 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Gauss–Newton algoritmen** er ei tilnærming av Newtons metode i optimering og vert primært nytta for å løysa ikkje-lineære minstekvadratersproblem. I likskap med Newtons metode i optimering, så finn Gauss-Newton algoritmen stasjonære punkt for ein gjeven funksjon.

Til samanlikning er Gauss–Newton algoritmen meir robust enn Newtons metode i optimering. Ein er alltid garantert at retninga algoritmen går i er ei nedgangsretning, i motsetning til Newtons metode i optimering. Om algoritmen konvergerer er ein altså garantert at det vert konvergens mot eit stasjonært punkt. I motsetning til Newtons metode, krev heller ikkje Gauss–Newton algoritmen andrederiverte i utrekninga si. Dette gjev færre utrekningar per steg enn i Newtons metode.

Definisjon
----------

Algoritmen er særs lik Newtons metode i optimering, den einaste skilnaden er at ein tilnærmar den andrederiverte ved å rekna ut

{\displaystyle \Delta ^{2}f\approx J\_{r}^{T}J\_{r}}

I staden for å rekna ut den andrederiverte direkte. Dette gjev den følgjande iterative algoritmen, gjeve eit særskilt startpunkt {\displaystyle x\_{0}} og ein funksjon f som ein ønskjer å minimera:

{\displaystyle x\_{n+1}=x\_{n}-(J\_{r}(x\_{n})^{T}J\_{r}(x\_{n}))^{-1}\Delta f(x\_{n})}

{\displaystyle J\_{f}} er her kjend som jakobimatrisa for funksjonen f og {\displaystyle \Delta f(x\_{n})} er den deriverte av {\displaystyle f(x\_{n})}. 

Ein er som nemnt garantert at retninga algoritmen går i er ei nedgangsretning, men det er framleis ingen garanti at algoritmen vil konvergera. I praksis vil ein implementera ei steglengde i itereringa og nytta einkvan regel, til dømes armijos regel for å sørgja for ei stor nok nedgang ved kvar iterering så algoritmen konvergerer.
|  |
| --- |
| **Krypfredlaus** |
| KrypfredlausKrypfredlaus |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Lyngordenen Ericales |
| **Familie:** | Nøkleblomfamilien Primulaceae |
| **Underfamilie:** | Myrsinoideae |
| **Slekt:** | *Lysimachia* |
| **Art:** | **Krypfredlaus** *L. nummularia* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Lysimachia nummularia***L. 1753 |

**Krypfredlaus** (*Lysimachia nummularia*, bokmål krypfredløs) er ein art i fredlausslekta i nøkleblomfamilien. Arten sitt utbreiingsområde ligg i Europa. Planta vert kring 40 cm lang og har krypande stengel med runde snaue blad. Ho har hjarteforma begerblad som blir 8 mm lange. Krypfredlaus blomstrar kring juli månad i hagar, parkar og skog. 

Planta finst i Noreg nord til Trøndelag.

Invasiv art
-----------

Sjølv om planta veka naturleg i delar av Europa, så blir arten sett på som ein invasiv art i somme plassar der ho har blitt introdusert som hageplante. Den spreier seg aggressivt når tilhøva er gunstige slik som på fuktige stader og nær vatn. Den spreier seg lett i plen. Den kan lett fjernast ved å trekke den opp for hand. 

Krypfredlaus er tilgjengeleg som hageplante både i Europa og Nord-Amerika. Den kan nyttast som dekkplante, men kan spreie seg lett og konkurrere ut andre plantar. Den lagar ein fint dekke på område der ein kan avgrense utbreiinga, med sine gule blomstrar.

Planta toler kulde godt og kan overleve med temperaturar ned til -40 grader C både i det meste av Europa og i Nord-Amerika.

Kultivar
--------

Kultivaren 'Aurea' (golden creeping Jenny) har gule blad og er litt mindre aggressive enn arten elles.

Kjelder
-------

* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Lysimachia nummularia**
Måleri av Lady Jane Grey, måla av Paul Delaroche (1833)
Lady **Jane Grey** (12. oktober 1537–12. februar 1554), òg kalla *nidagarsdronninga*, var ein engelsk kongeleg, ei kort tid rekna som dronning, som blei avretta i Tower of London. Ho blir ikkje alltid rekna med i den engelske tronfølgja, men ho var som femtenåring teknisk sett regent dei ni dagane frå 10. til 19. juli 1553. Ho var av huset Tudor, faren til mormora hennar var Henrik VII av England. 

Jane var fødd i Bradgate i Leicestershire. Ho var dotter av Frances Brandon og Henry Grey, hertug av Suffolk, og oldedotter av Henrik VII gjennom dottera hans Mary Tudor.

Fordi forgjengaren hennar, Edvard VI, var mindreårig, blei England i hans tid styrt av riksforstandarane (protektor). Frå 1552 var hertugen av Northumberland riksforstandar. Sonen hans, lord Guilford Dudley, gifta seg med Jane Grey den 15. mai 1553. Målet til hertugen var at den engelske krona skulle tilfalla slekta hans. Han klarte å få den unge og sjukelege kong Edvard til å utelate halvsøstrene sine, Maria og Elisabeth, frå arvefølgja, og i staden peike ut Jane Grey som sin etterfølgjar. Jane Grey var som Edvard protestant, medan eldstesøstera Maria var katolikk. Like etter den engelske reformasjonen var dette eit stridsemne.

Då Edvard døydde 6. juli 1553, aksepterte Jane motvillig krona og blei utropa til dronning. Det viste seg derimot at folket støtta Maria, og borgarmeisteren i London utropa Maria til dronninga i England 19. juli. 

Jane Grey og mannen hennar blei arresterte, og dømd til døden for høgforræderi. Året etter blei dei avretta i Tower of London.

Jane på film
------------

Historia om Lady Jane har blitt filmatisert tre gonger:

* *Lady Jane Grey; Or, The Court of Intrigue* (1923)
* *Tudor Rose* (1936)
* *Lady Jane* (1986) Med Helena Bonham Carter og Cary Elwes

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lady Jane Grey» frå Wikipedia på bokmål, den 26. mai 2008.*

**Referansar**

1. ↑  Higgins, Charlotte (16. januar 2006). «Is this the true face of Lady Jane?». *The Guardian*. Henta 11. mai 2008.
2. ↑  Williamson, David (2010). *Kings & Queens*. National Portrait Gallery Publications. p. 95. ISBN 978-1-85514-432-3
3. 1 2  «Jane Grey», *Store norske leksikon*, 31. desember 2016, henta 31. juli 2017
4. ↑  imdb
5. ↑  imdb
6. ↑  imdb

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Karl Henry Karlsen** (10. november 1893–15. februar 1979) var ein norsk arbeidar og politikar frå Halden. Han var ordførar i Tune i til saman 30 år, og representerte Østfold og Arbeidarpartiet på Stortinget i tida 1951 til 1957.

Karlsen var son til ein arbeidsformann på veveri. Sjølv var han utdanna mekanikar, seinare gjekk han ein teknisk kveldsskule. Han arbeidde ved Greåker Cellulosefabrik, der han var formann i åra frå 1930 til 1963.

I 1925 vart Karlsen vald inn i formannskapet i Tune herad. Frå 1937 var han ordførar til 1941, då han vart fjerna frå posisjonen av den tyske okkupasjonsmakta. Etter 2. verdskrigen var over fekk han tilbake ordførarombodet og var Tune herads øvste leiar i over 26 år. Som ordførar møtte han på fylkestinget i Østfold, der han i fleire periodar var formann.

Karlsen var fyrste varamann til Stortinget 1950-53. Då representanten Anton Berge døydde 4. juli 1951, rykte Karlsen inn på Tinget og tok sete i Landbrukskomiteen. Ved stortingsvalet 1953 fekk han fast tingplass, han var dei neste fire sesjonane medlem i Kommunalkomiteen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Valdresskifer** er ein fyllittskifer. Han er grå/grøn av farge. Der er førekomstar fleire stader, særleg i Øystre Slidre, mellom anna med gruver i Rogne. Det er over 50 gruver i området. Skifer herfrå har vorte brukt særleg til taktekking, heller og gravsteinar.

Skiferdrift var ein omfattande industriell verksemd i Valdres frå 1810, men uttak av skifer er kjent tilbake til 1600-talet. I 1893 var 100 personar sysselsett med produksjon av skifer. Valdres Skiferbrudd vart stifta 1899 og omkring 1910 var 150 personar tilsett. Det var stor eksport til utlandet bl.a England, Belgia, Nederland og Italia. I mellomkrigstida fall produksjonen av skifer, og drifta vart lagt ned i 1953. Frå 1960 har Fjellhammar bruk (seinare Icopal) produsert knust skifer til å strø over takpapp.

Valdres Skiferbrot er i dag museum.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Valdresskifer» frå Wikipedia på bokmål, den 10. februar 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Jani Ensio Lakanen** (fødd 11. desember 1976) er ein finsk tidlegare orienteringsløpar frå Lohja i landskapet Nyland. Han gjekk til topps i verdscupen i orientering 2000. I 2006 vart han verdsmeister og europameister i klassisk løype.

Lakanen vann i 2001 VM-gull med Finland sitt stafettlag. I tida frå 1999 til 2006 tok han elles tre VM-sølv i stafett. Individuelt vann han i 2001 sølvmedaljen i klassisk, 34 sekund bakom norske Jørgen Rostrup. Året etter deltok Lakanen i det finske mannskapet som vart europameister i stafett. I 2005 vart han bronsemedaljør på kort-distansen under VM i Japan. Året etter sprang han inn til gullmedalje på den klassiske distansen ved VM i Danmark, det same gjorde han ved europameisterskapen i Estland. Etter eit lengre opphald kom Lakanen tilbake då det var VM 2013 på finsk heimegrunn. Her vart han andremann i den klassiske løypa, einast legendariske Thierry Gueorgiou orienterte betre.

### Medaljar og plasseringar i verdsmeisterskap

* VM 1999: Sølv i stafett, nr 4 på kort-distansen
* VM 2001: Sølv i klassisk løype, gull i stafett
* VM 2003: Sølv i stafett, nr 7 i klassisk løype
* VM 2005: Bronse på kort-distansen
* VM 2006: Gull i klassisk løype, sølv i stafett
* VM 2013: Sølv i klassisk løype

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jani Lakanen» frå Wikipedia på finsk, den 1. juli 2023.*
| Valenciennes |
| --- |
| Rådhuset i ValenciennesRådhuset i Valenciennes Rådhuset i Valenciennes |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Hauts-de-France  Nord |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  13,84 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik - Storbyområde | 41 278   2 983/km² 399 677 |
| Koordinatar | 50°22′″N 03°32′″E﻿Koordinatar: 50°22′″N 03°32′″E﻿ |
| Høgd over havet | 42 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 59300 |
| **Heimeside:** www.ville-valenciennes.fr |
| Plassering |
|  |

**Valenciennes** (nederlandsk: *Valencijn*) er ein by og kommune nord i Frankrike. Han er *sous-préfecture* (administrasjonssenter) i departementet Nord i regionen Hauts-de-France, og har om lag 40 000 innbyggjarar. Storbyområdet hadde 399 677 innbyggjarar i 1999.

History
-------

Valenciennes vart først nemnd i 693 i eit lovdokument skrive av Klodvig II. På 800-talet vart området erobra av normannarar. Då Frankarriket vart oppretta byrja byen å utvikle seg. I 1008 førte matmangel til byllepest.

På 1300-talet vart tårnet I Dodenne bygd. På 1400-talet vart hertugdømet Hainsault, som Valenciennes var ein del av, ein del av Burgund. I 1524 kom Karl V av Det tysk-romerske riket til Valenciennes. Med produksjon av ull og fin lin klarte byen seg økonomisk på eiga hand. 

Rundt 1560 vart Valenciennes eit tidleg senter for calvinisme. I 1562 oppstod dei første motstandsrørslene mot religiøs forfølging i Nederland, då ei gruppe protestantar vart dømd til brenning på bålet. I 1580 vart byen erobra av Alexander Farnese og protestantismen vart fjerna. 

Med Nijmegen-traktaten tok Frankrike kontroll over Valenciennes i 1678 og dei sørlege områda av Hainault. Kort tid etter vitja Vauban byen for å lage festningsverk her. 

Byen vart omleira i 1793 under Napoleonkrigane.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Janina Dzislavavna Karoltsjik,** gift **Pravalinskaja**, (fødd 26. desember 1976) er ein kviterussisk tidlegare kulestøytar. Ho vart olympisk meister i Sydney i 2000, og verdsmeister 2001 i Edmonton. I 2003 testa ho positivt på steroidet clenbuterol under eit stemne i Tyskland, og vart utestengd frå friidrett i to år.

Aktiv
-----

Karoltsjik tok bronsemedaljen i sitt andre seniormeisterskap, EM 1998. Under sommarleikane 2000 slo ho til med 20,56 m og personleg rekord i finalen, eit resultat som gav henne gullmedaljen, meir enn ein halv meter framom sølv- og bronsemedaljørane, russiske Larisa Pelesjenko og tyske Astrid Kumbernuss.

Året etter forbetra Karoltsjik sin personlege rekord til 20,61 m ved verdsmeisterskapen i Edmonton, og ho vann då ein ny gullmedalje, nær meteren lengre enn tyske Nadine Kleinert og bronsevinnar Vita Pavlysj frå Ukraina.

### Doping

Karoltsjik testa i 2003 positivt på stoffet clenbuterol og vart utestengd frå friidrett i to år. Ho var tilbake i internasjonal konkurranse ved friidretts-VM 2007 der ho enda på tiandeplass i finalen. I 2010 kom ho på fjerdeplass i kuletevlinga ved friidretts-EM i Barcelona, ti centimeter bak den russiske bronsevinnaren.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1997 i Aten: Utslått i kvalifiseringa (nr 18 – 17,75 m)
* EM 1998 i Budapest: Bronsemedalje – 19,23 m
* VM 1999 i Sevilla: Nr 4 – 19,17 m
* OL 2000 i Sydney: Gullmedalje – 20,56 m, framom Larisa Pelesjenko (19,92 m)
* VM 2001 i Edmonton: Gullmedalje – 20,61 m, framom Nadine Kleinert (19,86 m)
* VM 2007 i Osaka: Nr 10 – 18,17 m
* OL 2008 i Beijing: Utslått i kvalifiseringa (nr 18 – 17,79 m)
* EM 2010 i Barcelona: Nr 4 – 19,29 m
* OL 2012 i London: Utslått i kvalifiseringa (nr 17 – 17,87 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Janina Karolchyk-Pravalinskaya» frå Wikipedia på engelsk, den 8. september 2016.*
Buk M1
SA-11 Gadfly i transportmodus
**9K37 Buk** eller **Buk M1** (russisk Бук М1, der Бук tyder 'bøketre'), med NATO-kallenamn **SA-11 Gadfly** er eit sovjetisk mellomdistanse-luftvernsmissilsystem med rakettmotor og radarstøtta målfatning. Systemet vart konstruert med tanke på bruk mot jagarfly, helikopter og kryssarmissil. Det vart fasa inn frå 1980 i det sovjetiske militære våpensystemet og erstatta då rakettsystemet 2K12 Kub. Den moderniserte typen **Buk-M1** har betre rekkjevidde og elektronikk. Fire mann er nok til å operera systemet.

Etterfølgjarsystemet heiter Buk-M1-2.

Missil og styring
-----------------

Kvart missil er 5,55 meter langt, veg 690 kg og ber ei relativt kraftig sprenglading på 70 kg. Det inneber mellom anna at direkte treff på målet ikkje er heilt påkravd; detonasjon i nærleiken vil òg føra til valdsam skade. Framdrifta skjer ved hjelp av ein startmotor med fast brensel. Etter at startmotoren er utbrent vert den tomme hylsa nytta til forbrenningskammer for ein ramjet-motor som vert driven av flytande brensel. Dette gjev missilet ei god rekkjevidde i høve til storleiken, og ein høg akselerasjonsfart i innleiingsfasen. Farten kjem opp i 3 x farta til lyden.

Missilsystemet skal ha følgjande sannsyn for nedskyting:

* 0,6–0,9 mot fly
* 0,3–0,7 mot helikopter
* 0,4 mot kryssarmissil

Batteriet krev fem minutt til å setjast i stand før det er klart til å brukast mot mål. Det er i transportferdig stand att etter 5 minutt. Reaksjonstid frå målsporing til missilavfyring er 22 sekund.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* SA-11 Gadfly Arkivert 2016-07-06 ved Wayback Machine. ved www.fas.org
Britisk «Boxer» brannrør laga av tre, frå 1870-åra, brann maksimalt 9 sekund og vart justert ved å stikka gjennom anviste hol.
**Brannrøyr** var ei lunteliknande innretning på granatar, bomber og torpedoar som tende eksplosiva i rett tid i tilhøve til ynskt effekt. I gamle artillerigranatar vart brannrøyret rett utover langs løpet på kanonen og røyret var fylt med krut som brann ei bestemd tid, slik at granaten eksploderte etter ein kjend brenntid. I nyare brannrøyr skjer forbrenninga på plater eller spiralar som kan dreiast eller på andre vis verte endra for å påverka brenntida. Dei vert tende i det granaten vert skoten ut viss granaten skal sprengast etter ei gjeven flukttid, eller ved anslag viss granaten skal sprengast etter innslag.

Brannrøyr i bomber og torpedoar var gjerne mekaniske og drivne av ein propell for å mæla fallhøgd eller utgått distanse. Brannrøyr i luftvernskyts kan vera trykkstyrt.

Moderne brannrøyr er ofte ei elektronisk innretning som avgjer tenningstidspunkt anten ved fjernstyring eller når granaten er på rett stad. Optimalt stad for detonasjon kan då kalkulerast ut frå måledata gjeve av fleire tilhøve, men ofte inkluderer det ei form for nærleikdeteksjon. Slike brannrøyr vert omtalt som nærleiksbrannrøyr.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Brannrør» frå Wikipedia på bokmål, den 26. februar 2017.*
Blåmeis matar unge i ein fuglekasse..
**Fuglekassar** er trekassar laga som ein imitasjon av hole tre eller liknande, oftast laga for at småfuglar skal byggje reir i dei.

Ulike fuglekassar oppstilte på Gimle gård i Kristiansand

Fuglar
------

I vanlege fuglekassar får ein oftast stare, kjøttmeis, blåmeis, raudstjert og svartkvit flugesnappar. I skogområde kan ein òg få kattugle i kassane, og nær vatn kan ein, i høvelege kassar, få kvinand og fiskeand til å hekke. 

Fuglekasse med vernande metallplate rundt hilet.

Utforming og plassering
-----------------------

Storleiken på kassane må høve til storleiken på fuglane. Nokre fugleartar hekkar lettare i kassar med spesiell utforming. Ein starkasse bør vere 14x14x30 cm med eit flygehòl med diameter 5 cm; ei kjøttmeis vil gjerne ha ein kasse på 12x12x25 cm med hòldiameter 3,2 cm, medan ei laksand vil ha ein holk på 32x32x90 cm med 16 cm diameter på flygeholet.

Fuglane har best vern om kassen heng i livd for vinden, og slik at sola ikkje skin for sterkt på kassen. Kassane bør henge to-tre meter over bakken, gjerne litt høgre i hagar og parkar der det går mykje folk, lægre der det ikkje ferdast folk. 

Når ein festar kassen til treet, må ein gjere det slik at metall ikkje veks inn i treet; det kan føre til skade på sagbruksutstyr og i verste fall på sagbruksarbeidarar.

Lokket bør utformast slik at det kan løftast av, så ein kan sjå inn i kassen, og slik at ein kan gjere kassen rein. Slik reingjering bør ein når det er kaldt, då er fugleloppene minst aktive.

Kjelder
-------

* *Fugleboka - 200 norske fuglar i fargar* Bjørn Bjørnsrud mfl. 1983 ISBN 82-90203-02-0

Bakgrunnsstoff
--------------

* Info om fuglekasser Arkivert 2010-03-09 ved Wayback Machine. hib.no

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Fuglekasse**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
|  |
| --- |
| **Sjøkyr** |
| Trichechus manatus*Trichechus manatus* |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av sjøkyr Utbreiinga av sjøkyr |
|
| **Systematikk** |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Ryggradsdyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | **Sjøkyr** SireniaIlliger, 1811 |

Dugongku med kalv.
**Sjøkyr** er havpattedyr av ordenen *Sirenia*. Dei planteetande dyra held til i kyststrok rundt Atlanterhavet.

Ulike sjøkyr
------------

Symjande manatar
Ein deler sjøkyrne inn i to familiar, manatar og dugongar. Den største skilnaden mellom dei to familiane er skalleforma, som er meir avrunda hos manatane, og halen, som deler seg i to hos dugongane, men ikkje manatane. Manatane er òg noko meir enn straumlinjeforma enn dei runde dugongane.

* **Dugongfamilien** (*Dugongidae*)
	+ Dugong (*Dugong dugon*)
	+ Stellers sjøku (*Hydrodamalis gigas*) (utdøydd)

* **Manatfamilien** (*Trichechidae*)
	+ Amazonmanat (*Trichechus inunguis*)
	+ Amerikamanat (*Trichechus manatus*)
	+ Senegalmanat (*Trichechus senegalensis*)

Utsjånad og levevis
-------------------

Teikning av Stellers sjøku, som nå er utdøydd.
Sjøkyrne har tilpassa seg livet i havet. Lemmane deira har utvikla seg til årer dei kan padla seg rundt med, men armane kan òg brukast til å «gå» langs botnen og til å bevega mat mot munnen deira. Dyra har få tenner og mykje kroppsfeitt, og brystvortene sit under armane deira. Dei er gråfarga, og kan gjerne sjå ut som store steinar når dei ligg på botnen av hav eller vatn. 

Dei finst i både salt- og ferskvatn. Ein trur at manatane av og til må ha tilgang på ferskvatn, men at dugongane kan skilja ut salt i nyrene slik at dei klarar seg med berre saltvatn. 

Dyra held til under vatn det meste av tida, der dei et eller kviler. Dei må likevel opp til overflata og pusta om lag kvart femtande minutt. Sjøkyrne flyt då rett opp til overflata, dreg pusten, og søkk ned igjen. Tunge bein utan beinmarg, som kan gjera dei lettare, gjer at dei kan halda seg på botnen utan plagsam oppdrift.

Utvikling
---------

Ein trur at sjøkyrne utvikla seg for om lag femtifem millionar år sidan rundt Amazonas i Sør-Amerika. Dei stammar truleg frå små hovdyr, og dei næraste nolevande slektningane deira er elefantar og asiatiske fjellgrevlingar.

Sirener
-------

To amerikamanatar
Klumpete og rare som dyra er, er det kanskje underleg at dei har fått det vitskaplege namnet *Sirenia*, som er det same ordet som sirene eller havfrue. Men både Columbus og den franske presten Père Labat skildrar havfruer som rett nok ikkje er like vakre som legendene seier, men som lever i sjøen og har menneskelege trekk, som armar og bryst. Det desse oppdagarane såg var truleg manatar og dugongar.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Sjøkyr**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* ITIS
* EOL
* NDL

 |
**Zoom Urørt** er ein årleg musikkonkurranse der norske usignerte band og artistar vert plukka ut til ein månadslang Noregsturné. Konseptet vart starta av utestaden So What! i Oslo i 1996 under namnet **Zoom**. Føremålet var å setja fokus på nye artistar som fortente merksemd. Zoom Urørt vert i dag av uavhengige klubbar i Noreg i samarbeid med NRK Urørt og Norgesnettet.

Historikk
---------

Dei fyrste åra bestod Zoom av å presentera to eller tre band på So What! annankvar tysdag. Under Zoom 1997 vart det plukka ut tre artistar som fekk delta på den fyrste Zoom-turneen våren 1998. Etter kvart blei klubbar og utestader i Tromsø, Bodø, Trondheim, Bergen, Stavanger og Kristiansand også med i Zoom-konseptet. I dei ulike byane blir det arrangert lokale delfinalar, gjerne over fleire dagar, der det blir plukket ut eitt eller fleire band frå kvar stad til ein nasjonal finale som vert halden over fleire dagar. Finalen vart arrangert på So What! fram til utestaden la ned i 2003. Etter det har finalen vorte halden på *John Dee Live Club & Pub* i Oslo (2003), *Blæst* i Trondheim (2004) og sidan 2005 på *Garage* i Oslo.

Den fyrste Zoom-turneen gjekk til England i mars 1998 der han hadde tre stopp. Året etter blei turnéen utvida til Noreg der det var fem stopp i tillegg til fem stopp i England / Skottland. I 2000 hadde turneen over tjue konsertar i Noreg, Skottland og England. I 2002 og 2003 vitja turneen også Popkomm-festivalen i Tyskland. Sidan 2004 har ein berre hatt konsertar i Noreg under turnéen. Turnéen pågår normalt over rundt ein månad med rundt 20 konsertar. Sidan 2000 har by:Larm vore ein fast stoppestad under turneen. 

Før Zoom 2005 inngjekk Zoom eit samarbeid med NRK Urørt og endra namn til Zoom Urørt. Talet på årlege vinnarar blei samtidig redusert frå tre til to, og i staden blir det no plukka ut ulike lokale band brukt som oppvarmingsband under turneen.

Vinnarar av Zoom Urørt
----------------------

* 1996: *The White Birch*, *Peachfuzz*
* 1997: *Bogus Blimp*, *Perculator*, *The Chairs*
* 1998: Ricochets, *Salvatore*, *Fab Foursome*
* 1999: *Påsan* feat. *Martine & Mirejam*, *Bronco Busters*
* 2000: Silver, Furia, *Libido*
* 2001: The Jessica Fletchers, *Camaros*, Surferosa
* 2002: *Helldorado*, *x.lover*, *Nicolai*, Johndoe
* 2003: Silence the Foe, Mayflies, 120 Days
* 2004: Purified in Blood, *Rumble in Rhodos*, *Vishnu*
* 2005: Heroes & Zeros, The Fernets
* 2006: Ida Maria, *Cables*
* 2007: Gerilja, Sigh & Explode
* 2009: Norma Sass
* 2010: Musikkgruppa Jack Dalton

Den britiske gruppa *Knee-high* deltok saman med vinnarane frå 1999 under turneen i 2000. 

Andre band som har delteke på Zoom tidlegare år er Madrugada, Bigbang og Jaga Jazzist.

Kjelder
-------

* Artikkelen er omsett frå Bokmålswikipedia, 12. februar 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Samleside for Zoom Urørt hos NRK Urørt Arkivert 2008-09-16 ved Wayback Machine.
* Turné-historikk hjå Norgesnettet Arkivert 2005-09-06 ved Wayback Machine.