recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Song Qingling** eller **Soong Ching-ling** (fødd 27. januar 1893 i Kina død 29. mai 1981 i Beijing, daud 29. mai 1981 i Beijing) var ein kinesisk politisk figur med ei sentral stilling frå og med Xinhairevolusjonen i 1911. Ho var ei av dei tre Song-systrene som alle var gifte med dei viktigaste leiarane i Kina på 1900-talet. Som kona til Sun Yat-sen var ho også kjend som **Madame Sun Yat-sen**.

Liv og virke
------------

Bryllaupsbilete Sun-Song
Song Qingling i 1937
Song Qingling var dotter av den velståande forretningsmannen og misjonæren Charlie Soong. Ho fekk skulegang i Shanghai og ved Wesleyan College i Macon i Georgia i USA.
Song Qingling gifta seg den 25. oktober 1915 i Japan med Sun Yat-sen, etter at han hadde skild seg frå Lu Muzhen. Foreldra til Qingling var sterkt i mot dette ekteskapet, særleg fordi Sun var 26 år eldre enn ho. 

Etter at Sun døydde i 1925 vart ho i 1926 innvald i den sentrale eksekutivkomiteen til Kuomintang. Likevel gjekk ho ut av dette partiet etter at kommunistane var vortne drivne ut av Kuomintang, og drog i eksil til Moskva i 1927.

Sjølv om ho forsona seg med Kuomintang under Den andre kinesisk-japanske krigen (1937–1945), stod ho under den kinesiske borgarkrigen på sida til kommunistane. Ho gjekk likevel ikkje inn i kommunistpartiet.

I 1939 grunnla ho China Welfare Institute (opphavleg *China Defense League*) i Hongkong.

Frå 1949 bygde ho opp magasinet China Today (opphavleg *China Reconstructs*) med støtte frå Israel Epstein. Tidsskriftet utkom på seks språk (kinesisk, engelsk, fransk, tysk, arabisk og spansk).

Etter at Folkerepublikken Kina vart grunnlagd i 1949 vart ho visepresident i folkerepublikken, formann for Det kinesisk-sovjetiske venskapsforbundet, og ærespresident for All-China Women's Federation. I 1951 mottok ho Stalins fredspris. Frå 1968 til 1972 var ho statsoverhovud saman med Dong Biwu.

Den 16. mai 1981, to veker før ho døydde, vart ho teken opp i Det kinesiske kommunistpartiet og utnemnd til ærespresident for Folkerepublikken Kina.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Song Qingling» frå Wikipedia på bokmål, og «Soong Ching-ling» frå Wikipedia på engelsk den 23. september 2019.*

Litteratur
----------

* Jung Chang og Jon Halliday: *Madame Sun Yat-Sen: Soong Ching-Ling*, London:Penguin 1986, ISBN 0-14-008455-X
* Sterling Seagrave: *The Soong Dynasty*, 1996, Corgi Books, ISBN 0-552-14108-9
* Israel Epstein: *Woman in World History: The Life and Times of Soong Ching-ling*: 1993, China Intercontinental Press, ISBN 7-80005-161-7.
* Donald W. Klein og Anne B. Clark: *Biographic Dictionary of Chinese Communism 1921-1965*, Harvard East Asian Series, 0073-0491 ; 57. Cambridge, Mass. 1971. ISBN 0-674-07410-6

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Peter Jakob Klodt von Jürgensburg** (8. juni 1805–20. november 1867) var ein russisk bilethoggar. Han var ein kunstnar tsar Nikolaj I sette særleg stor pris på.

Triumfporten på Narvaplassen i St. Petersburg
Klodt var fødd i St. Petersburg, og stamma frå ein høgt akta tyskbaltisk familie. Han byrja sin livsveg som offiser ved artilleriet. På fritida dreiv han med bilethogging, og vitja kurs ved St. Petersburgs kunstakademi. Her synte han meisterskap i å framstille hestar, noko tsaren rosa han for. Nikolaj I skal ha ytra at *Klodt lagar hestar vakrare enn alle mine premierte hingstar*.

Den mest kjende gruppa av hestestatuar som Klodt laga, dei to *Hestetemjarane*, vart i året 1842 av tsar Nikolaj I skjenka kongen av Preussen, Fredrik Vilhelm IV. Denne stilte ut begge skulpturgruppene fram om byslottet i Berlin. I dag står dei framfor kammerretts-bygningen i Heinrich-von-Kleist-parken. År 1843 kom han med ei gjentaking av begge *Hestetemjarane*. Men fyrst i 1850 vart dei montert på Anitsjkov-brua i St. Petersburg. Desse er til denne dag halden i god stand. Likeså fekk kongen av Napoli kopiar av begge *Hestetemjarane*", som sidan har stått på Piazza del Re.

Klodt laga også bronsestatuen Ivan Krylov (1855), i dag står ho i sommarhagen i St. Petersburg. Ho var den fyrste i sitt slag som i Russland vart reist til minne om ein diktar. Klodt samarbeidde med Vasilij Demut-Malinovskij då det vart laga minnesmerke over den heilage Vladimir i Kiev, og sameleis med statuane på Triumfporten på Narvaplassen i St. Petersburg.

Klodts siste minneverdige verk var ei avskjedshelsing til velgjeraren sin. Ei ryttarstatue av Nikolai I som vart plassert på Isaaksplassen. Statuen var den fyrste ryttarstatuen i heile verda med einast to støttepunkt, ettersom hesten var fanga i det han steilar og såleis einast står på bakbeina.

Klodt døydde i 1867 på landstaden sin i Finland. Sonen og særleg brorsonen Mikhail Klodt førte vidare dei kunstnariske familietradisjonane og vart kjende målarar gjennom Peredvizjnikij-rørsla.

Hestetemjarar (utval)
---------------------

* Ein hestetemjar i St. PetersburgEin hestetemjar i St. Petersburg
* Ein av dei to hestetemjarane i BerlinEin av dei to hestetemjarane i Berlin
* Hestetemjaren i NapoliHestetemjaren i Napoli
* I NapoliI Napoli

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «de:» frå Wikipedia på tysk, den 6. september 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Peter Klodt**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* ULAN

 |
Bærums Jernverk
«En hamersmedie i Surendalen». Landskap frå Surnadal i Møre og Romsdal med bygningar ved ein foss. Frå 1835.
**Peter Frederik Wergmann**, **Peter Christian Friderich Wergmann** (fødd 2. november 1802 i København, død 17. juni 1869 i Christiania) var ein dansk-norsk dekorasjons- og teatermålar som arbeidde i Noreg frå 1830–1831. Han fekk mykje å seia for det moderne teatermåleriet i landet.

Wergmann arbeidde som teiknelærar i København og var knytt til ein teatertropp både som skodespelar og teiknar. Da troppen reiste på turné til Noreg blei Wergmann med. I 1831 opptredde han som skodespelar i Trondheim, deretter var han med på ein omfattande turne til Nord-Møre, Drammen, Arendal, Skien og Fredrikstad. Samstundes med at han reiste rundt teikna han skisser som han seinare laga litografi av og gav ut i to samlingar med prospekt; *Norge, fremstillet i lithographerede Billeder efter Naturen*. Dei blei gitt ut i Christiania i 1833-1837 med tekstar av Peter Christen Asbjørnsen og Bernt Moe.

Wergmann slo seg ned i Christiania kor han fekk borgarskap som målarmeister i 1840. Året før hadde han via kontakt med 
slottsarkitekt Hans Ditlev Franciscus von Linstow fått i oppdrag å måle dekorasjonar til Christiania Theaters oppsetting av Henrik Wergelands *Venetianerne*. Dette blei innleiinga til eit livsvarig virke ved teatret i tillegg til at han i åra 1852-1863 også var tilsett ved Christiania norske Theater.

I Christiania fekk han oppdrag på slottet kor han dekorerte fleire salar, mellom anna spisesalen i pompeiansk stil.

Kjelder
-------

1. ↑  *Peter Frederik Wergmann* på Kunstindeks Danmark / Weilbachs Kunstnerleksikon
2. 1 2 3  «Wergmann, Peter Christian Friderich». *Norsk kunstnerleksikon: bildende kunstnere, arkitekter, kunsthåndverkere*. 4 : Sp-Å. [Oslo]: Universitetsforlaget. 1986. s. 471–472. ISBN 8200183238.

### Fotnotar

1. ↑  Weilbachs Kunstnerleksikon skriv at han døydde 17. juni, Norsk kunstnerleksikon skriv på side 471 at han døydde 18. juni.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Peter Frederik Wergmann**

* Slottsarkitekturen frå Kongehuset.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* KulturNav

 |
Koordinatar: 62°17′9.74″N 6°5′26.92″E﻿

Vartdal kraftverkFoto: PeltonMan

**Vartdal kraftverk** ligg på Vartdal i Ørsta kommune. Utbygginga omfattar utnyttinga av Risaskarfallet. Vartdal kraftverk har ei fallhøgd på 392 m og har i dag ein normalkapasitet på 3,5 GWh pr. år. Vatnet kjem frå Risaskarvatnet, Litlevatnet og Svartevatna. Nedslagsfeltet er 4,4 km².

Dei første planane om kraftverk på Vartdal kom opp i 1911. I 1918 gjorde kommunestyret det første vedtaket om utbygging av Risaskarelva. Endeleg vedtak vart gjort 26. mars 1932. Bygging av verket tok året etter. Dei dårlege økonomiske tidene på 1920-talet, var ein av dei viktigaste grunnane til utsetjinga. Samstundes som verket vart bygd, vart det oppsett linjenett. Det vart strekt linjer til Nøre Vartdal og Barstadvik. 

Det vart sett spenning på linjenettet 8. september 1934. Verket ytte 405 kW (550 hk). Driftsspenninga var 10 000 volt. Heile anlegget kosta 130 000 kroner. Av dette kosta sjølve verket 90 000 kroner. Det var utført meir enn 20 000 timar frivillig arbeid. Desse timane vart betalt med reduksjon i energiprisen i ettertid. Dei første åra var energiprisen 100 kroner for ein kilowatt i eit år (11,4 øre per kWh).

I samband med kommunesamanslåinga mellom Vartdal kommune og Ørsta kommune 1. januar 1964, vart Vartdal kommunale kraftverk ei avdeling under Ørsta kommunale elektrisitetsverk, som då vart eigar av Vartdal kraftverk. Kraftverket vart skadd av brann i 1973, og var ute av drift til 1977. Då hadde Sørumsand Verksted AS leigd verket og sett det i stand. I 1981 overtok Ørsta Energiverk på ny kraftstverket.

Kjelder
-------

* Tussa
* Norges vassdrags- og energidirektorat
*Sjå òg potetsorten Laila*
Aserbajdsjansk biletteppe som viser «Leila og Madsjnun», hovudpersonane i ei opphavleg arabisk kjærleikssoge.
Politikaren Laila Dåvøy. Foto: Nina Aldin Thune

**Laila** er eit kvinnenamn med to ulike opphav, eit samisk og eit arabisk. Det samiske namnet kjem truleg frå det finsk-samiske Aila, som kanskje svarar til Helga, altså *heilag*. Den arabiske tydinga av namnet er *natt*.

Laila har namnedag den 27. februar. Namnet kan òg stavast **Lajla**, **Leila**, **Leyla** eller **Layla**. Leila er mest brukt, med 11 671 berarar i 2008, medan dei andre har mellom hundre og trehundre berarar.

Namnet Laila byrja å bli populært i 1930-åra, med ein topp rundt 1940. Bruken gjekk nedover med noko oppgang på 60- og 70-talet, medan det seinare er blitt mindre vanleg igjen.

Laila i kulturen
----------------

*Lajla* var namnet på ein roman av J.A. Friis som skildra ei samejente. Forteljinga blei svært populær, og blei filma tre gonger.

Namneberarar
------------

* Laila Schou Nilsen (1919-1998), norsk idrettsutøvar
* Laila Freivalds (f. 1942), svensk politikar
* Laila Preikschas Nygjerdet (f. 1943), artist kjent som Cowboy-Laila
* Laila Stien (f. 1946), norsk forfattar
* Laila Dåvøy (f. 1948), norsk politikar
* Leyla Zana (f. 1961), kurdisk politikar
* Laila Goody (f. 1971), norsk skodespelar
* Leila El Khalifi (f. 1971), svensk popartist kjend som Leila K
* Laila Marrakchi (f. 1975), marokkansk regissør

Anna tyding
-----------

Leila eller Laila er òg det arabiske namnet på Perejiløya i Gibraltarsundet utanfor Marokko. På spansk vert øya kalla *Perejil*, persille. Spania og Marokko kranglar om suvereniteten over øya.

Kjelder
-------

* Søk etter norsk namnestatistikk for Laila hjå Statistisk Sentralbyrå

1. ↑  Spørjekassa om namn Arkivert 2005-05-24 ved Wayback Machine. ved uio.no
**Norske interiørarkitekters og møbeldesigneres landsforening** (**NIL**) er ein landsorganisasjon for norske interiørarkitektar og møbeldesignerar/møbelteiknarar. Laget blei stifta 29. mai 1945 som *Norske interiørarkitekters landsforening*. For å bli godkjent som medlem må ein person ha ei særskild utdanning. Medlemmane kan bruka førebokstavane *MNIL*, ei nemning som er verna, til forskjell frå titlar som *interiørarkitekt* eller *interiørkonsulent*.

NIL er medlem av International Federation of Interior Architects/Designers (IFI). Denne organisasjonen har følgjande definisjon av ein kvalifisert interiørarkitekt/designer (iflg NILs årbok 2005): 

*Den profesjonelle interiørarkitekt er ein person med utdanning, erfaring og godkjente ferdigheiter i bransjen, og som identifiserer og løyser kreative problem som knyter seg til interiørmiljøets funksjon og kvalitet, og utfører tenester tilknytt interiøret, medrekna programmering, design, analyse, romplanlegging, estetikk og tilsyn med pågåande arbeid, i det interiørarkitekten gjør bruk av sin spesialkjennskap til interløroppbygging, byggesystem og komponenetar, byggforskrifter, utstyr, materialar, møblar og anna inventar, og utarbeider teikningar og dokument vedrørande design av interiør for å høgna trivselen og for syte for at brukaren si helse, velferd og sikkerheit vert teke vare på.*
Norske interiørarkitekters og møbeldesigneres landsforening har ei rekke lovar og reglar som skal garantere at medlemmene driv seriøst, det gjeld økonomisk og etiske regler med meir.

Landsforeninga har ni lokalforeiningar med til saman rundt 500 medlemmer. Kvart år gjev ho ut ei årbok med matrikkel (medlemsliste) som det er mogleg å kjøpa for den som måtte vera interessert. Denne inneheld òg illustrasjonar av eksempel på medlemsarbeid.

Trond Ramsøskar er leiar (2010).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
***Norske plantefargar*** er ei samling norske oppskrifer på plantefarging til garn utarbeidde av Johanne Nylænd (1855-1930) frå Rauland. Boka kom fyrste gong ut i 1904 og var redigert og utgjeven av Rikard Berge. Berge skreiv også føreord til boka, både til fyrsteutgåva, og til andreutgåva som kom i 1923. Nylænd hadde vore kringom og samla opplysningar hjå eldre kunnige folk. I føreordet skreiv Berge at den gamle kunnskapen om dette var på veg ut, kjøpefargane hadde teke over. «Dei gamle hadde ein fargesmak so skir og fin, so frisk og glad, at me med skam må segja me no med alle våre nymotens heimførde fargar fer berre klattar med sjuklege, tunlege avlitir. Å få uppatt denne gode fargesmak er difor også ei uppgåve som kvar for seg lyt taka upp til løysing.»

1923-utgåva kom i nytt opplag i 1926. So kom ikkje boka ut att før i 1976 då Det Norske Samlaget sende ut ei tredje utgåve med eit tillegg skriven av Ingebjørg Vaagen på grunnlag av arbeid av Sunniva Lønning. Etter at andreopplaget av 1976-utgåva, som kom i 1978, vart seld ut har ikkje boka vore i sal.

Oppskrifter
-----------

I hovudbolken i boka er det oppskrifter med desse plantene:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Bjørkelauv
* Orelauv
* Ore- og heggebork
* Ospelauv
* Trollhegg
* Pors
* Skrubbær
* Krushøymole
* Engsyre
* Kvann
* Hundekjeks
* Rabarbra
* Vassarve
* Bekkekarse
* Smørbukk
 | * Ryllik
* Gullris
* Reinfann
* Hestehov
* Mjødurt
* Engstorkenebb
* Bukkeblad
* Engkall
* Perikum
* Kongeljos
* Kvitmaure
* Engsoleie
* Kvassdå
* Fargeknoppurt
* Raudknapp
* Burot
 | * Røsslyng
* Krekling
* Mjølbær
* Rypebær
* Blåbær
* Bregner
* Hestespreng
* Skogjamne
* Alvnever
* Steinlav (grått)
* Gul steinlav
* Skjegg (Alectoria)
* Stry
* Einerlav
* Gyvermjøl
 |

I eit tillegg er det teke med nokre oppskrifter på gamle fargar som anten ikkje er norske, eller ikkje er berre norske, eller ikkje er plantefargar. Dei er:

* Krapp
* Kochenille
* Oljeblått
* Brissel
* Potteblått
* Sinder

Kjelde
------

* Johanne Nylænd: *Norske plantefargar*, tredje utgåva, andre opplaget, 1978. Det Norske Samlaget, Oslo.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hulda Garborg si melding av andre utgåva i *For Bygd og By*[*daud lenkje*]
**Laila Schou Nilsen** (18. mars 1919–30. juli 1998) var ein norsk idrettsutøvar og næringsdrivar frå Oslo. I tida frå 1935 til 1961 vann ho i alt 101 gullmedaljar i norske meisterskap, 85 av dei i tennis.

Nilsen var den dominerande utøvaren i norsk kvinneidretts barndom. Etter andreplass i noregsmeisterskapen på skeiser 1934, vart ho norsk skeisemeister i 1935, 1937, 1939 og 1940. Både i 1937 og 1938 vart ho verdsmeister på skeiser, i Davos i 1937 etter å ha sett versrekordar på alle fire distansane: 46,4 på 500 m, 1.38,8 på 1000 m, 5.29,6 på 3000 m og 9.28,3 på 5000. Like etter sette ho òg verdsrekord på 1500 m tida 2.38,1. Verdsrekorden på 500 m kom til å gjelde i 18 år.

I 1936 stod alpine greiner på OL-programmet for fyrste gong. Under vinterleikane i Garmisch-Partenkirchen gjaldt kombinasjonen utfor/slalåm, der Nilsen leia etter utforrennet og kneip bronsemedaljen i øvinga. To år seinare vann ho den opne sveitsiske meisterskapen i utfor. Vinteren 1939 vart den fyrste norske meisterskapen i alpint arrangert og Nilsen rann inn til siger i både slalåm og utfor. Same sesongen vann ho utfor og kombinasjonen i Årebragden og slalåmtevlinga i Galdhøpiggrennet. I 1940 vann ho både NM i utfor og slalåm og kombinasjon i Galdhøpiggrennet. Etter verdskrigen vart ho norsk meister i utfor såvel som kombinasjon i 1946 og 1948, og i slalåm i 1947 og 1948.

Nilsen var i 20 år Norges beste kvinnelege tennisspelar. Ho vann sitt fyrste norske tennisgull i 1937 og det siste i 1961. I single-øvinga vann ho 23 NM-titlar. Elles sanka ho 28 gull i doble, 23 i mixed double og dessutan nokre lagmeisterskap.

I handballens fyrste år spelte Nilsen på Grefsen IL, eit lag som vann fire norske meisterskap i åra frå 1946 til 1951.

Tennisspelaren Nilsen var etter tur medlem i Grefsen Tennisklubb, Oslo Tennisklub og Njård. I alpine greiner og handball representerte ho Grefsen IL, med ho på skeisebana gjekk i Oslo Skøiteklub sine drakter.

Nilsen var i si tid styremedlem i Norges Idrettsforbund, nestformann 1969-7?. Ho vart tildelt Egebergs ærespris.

Kjelder
-------


* Magnus Breili: *Sport i navn og tall*. Oslo 1971
* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND

 |
Peter Lacy.
 **Peter Lacy**  (fødd 26. september 1678 ved Limerick i Irland, død 19. april 1751 i Riga), òg kjent som ***Peter von Lacy*** eller ***Pjotr Petrovitsj Lassi***, var ein irsk-russisk offiser frå Limerick i Irland, og seinare general og adelsmann i teneste hos tsaren i Russland. Han var formelt guvernør for det russiske Guvernementet Livland 1727-1751.

Han var ei stund i Frankrike frå oktober 1691, men forlét solkeisardømet til Ludvig XIV til fordel for militær teneste i Austerrike. Under austerriksk teneste i Russland frå 1697, med slaget ved Narva og feltoperasjonar i Livland, vart han skadd under den store nordiske krigen mot Sverige og forfremma til oberst. Året etter leia han ein brigade mot svenskane i slaget ved Poltava, og tok teneste hos prins Anikita Repnin, som var guvernør i Livland. Lacy var blant dei første som inntok Riga, og vart i 1712 kommandør på borga i byen. I 1719 var han med marinestyrken til Fjodor Apraksin, og gjekk i land og øydela svenske våpenarsenal og -fabrikkar ved Umeå.

I 1726 vart Lacy øvstkommanderande i Livland etter Repnin, og tre år seinare guvernør i provinsen. Her vart han kjent med grevinna av Kurland, den seinare tsarina Anna av Russland, som gjorde Lacy til øvstkommanderande. Han sigra over polakkane i den polske arvefølgjekrigen i 1734, og han vart russisk øvstkommanderande i den russisk-tyrkiske krigen frå 1736. Etter sigeren over tyrkarane 1739 tok han igjen aktivt opp guvernørposten i Livland.

Peter Lacy var igjen øvstkommanderande under den russisk-svenske krigen (1741-1743), vann ein knusande siger over svenskane ved Villmanstrand i august 1741, og erobra i praksis heile det sørlege Finland året etterpå. Etter dette vart han verande aktiv guvernør og øvstkommanderande i Livland til han døydde i Riga 19. april 1751.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Peter Lacy» frå Wikipedia på bokmål, den 23. april 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *A ja O Taskuteatmik Eesti*, utgjeve av forlaget Eesti Entsüklopeediakirjastus, Tallinn 2007, side 127.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Peter Gordon** (fødd 20. juni 1951) er ein amerikansk eksperimentell komponist og musikar, viss musikk har så ulike innverknader som jazz, opera, rock og verdsmusikk. Han har gitt ut fleire album, og har òg komponert film- og teatermusikk.

Gordon tok ein BA i komposisjon ved University of California i San Diego, der han studerte med Kenneth Gaburo og Roger Reynolds. Han tok ein MFA ved Mills College Center for Contemporary Music, der han studerte med Robert Ashley og Terry Riley.

I tillegg til sitt eige arbeid, og det med sitt Love of Life Orchestra, har han medverka på eller komponert musikk til album av Laurie Anderson, Suzanne Vega, David Johansen, Elliott Murphy, The Flying Lizards, David Van Tieghem, Lawrence Weiner og Arthur Russell.

I 2007 brukte James Murphy og Pat Mahoney frå LCD Soundsystem Gordon sine klassiske Downtown-låtar «Beginning of the Heartbreak» og «Don't Don't» til å opna og avslutta sin svært anerkjende dansemiks *FabricLive.36*.

I 2008 vart eit utdrag av operaen hans (med artisten Lawrence Weiner) «The Society Architect Ponders the Golden Gate Bridge» gitt ut på samlealbumet *Crosstalk: American Speech Music* (Bridge Records) produsert av Mendi + Keith Obadike. Gordon skreiv musikken til det serielle mysteriedramaet *The Necklace*, presentert av The Talking Band. Han jobba òg med musikken til *Desperate Housewives*.

I 2010 gav DFA Records ut remiksar av Gordon av «Beginning of the Heartbreak/Don't Don't» og «That Hat», skrive saman med Arthur Russell.

Peter Gordon er for tida busett i New York City, og er professor i musikkteknologi ved Bloomfield College.

Diskografi
----------

* *Eighteen* (Foom, 2018)
* *Trust In Rock* (med «Blue» Gene Tyranny, Unseen Worlds, 2019)
* *Same Language, Different Worlds* (med Tim Burgess, O Genesis, 2016)
* *Symphony 5* (Foom, 2015)
* *The Yellow Box* (med David Cunningham, Piano, 1996)
* *Quartet* (New Tone Records, 1995)
* *Still Life and the Deadman* (med The Balanescu String Quartet, Newtone, 1994)
* *Geneva and Extended Niceties*, med The Love of Life Orchestra (Newtone, 1992)
* *Perfect Lives* (med Robert Ashley et al. Lovely Music, 1991)
* *Leningrad Xpress* (Newtone, 1990)
* *Brooklyn* (CBS Masterworks, 1987)
* *Otello* (ROIR, 1987)
* *Innocent* (CBS Masterworks, 1986)
* *Secret Pastures* (Artservices, 1984)
* *Westmusik*, med Thomas Fehlmann (Zickzack Records, 1983)
* *Deutsche Angst*, med Lawrence Weiner (Les Disques du Crépuscule, 1982)
* *Star Jaws* (Lovely Music, 1978)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Peter Gordon (composer)» frå Wikipedia på engelsk, den 7. april 2023.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Peter Gordon på Allmusic
* Peter Gordon ved The Internet Movie Database (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* ULAN
* MusicBrainz (artist)

 |
**Peter Heine Nielsen** (fødd 24. mai 1973) i Holstebro er ein dansk sjakkspelar, stormeister i sjakk. Han har dei siste år vore den sterkaste sjakkspelaren i Danmark, framom Curt Hansen. 1. oktober 2005 hadde han ein Elo-rating på 2668, som då var det høgaste nokon nordisk spelar hadde hatt. 

Peter Heine Nielsen fekk eit gjennombrot som sjakkspelar i VM for spelarar under 18 år i 1990, der han klarte ein tredjeplass etter Sergej Tiviakov og Vladimir Kramnik. Året etter klarte han som 17-åring ein delt førsteplass (saman med Erling Mortensen som vann samla) ved danmarksmeisterskapen i sjakk i 1991, bl.a. med siger over Bent Larsen. 

Han blei stormeister i sjakk i 1994 og er 5-dobbelt danmarksmeister i sjakk, 1996, 1999, 2001, 2003 og 2008. Blant dei beste resultata hans kan nemnast sjakk-OL (lag-VM i sjakk) i 1994 i Moskva, der han med 7 poeng på 9 parti fekk nest beste resultat. Han blei nordisk meister i sjakk for 2009.

Peter Heine Nielsen har i fleire år vore trenar, sekundant og sparringspartnar for verdsmeisteren Viswanathan Anand og for Magnus Carlsen.

Peter Heine Nielsen bor i Århus.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Peter Heine Nielsen» frå Wikipedia på dansk, den 3. juni 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Peter Rasmus Krag** (12. mai 1825–16. april 1891) var ein ingeniørkaptein, vegmeister og politikar. Hans Peter Krag var far hans, Hans Peter Fyhn Krag, Thomas Krag og Vilhelm Krag sønene hans, medan Hans Hagerup Krag og Ole Krag var brørne hans.

Krag var fødd i Grong, der far hans var sokneprest. Sjølv var han 1842-44 kadett på krigsskulen. År 1847 tok han artilleri- og ingeniøreksamen, deretter byrja han 1848 som volontør i vegvesenet med arbeidet på Ljabrochausséen. Deltok så som assistent på veganlegget Ulefoss-Strengen, med eit avbrot 1851-52 i kanalvesenet. 1852 gjekk han tilbake til vegvesenet og var sentral i utbygginga av vegnettet i Telemark og Agderfylka. Under hans kommando vart om lag 350 km veg bygd rundt i kring Telemark, Kongsberg, Larvik-Porsgrunn, Kragerø, Setesdalsvegane, Flekkefjord-Sirdal, Kristiansand, samt bruer i Lyngdal og ved Mandal. Heilt fram til 1888 styrte han utbygginga av mange veganlegg, var stasjonert i både Vrådal, Kongsberg, Larvik, Søndeled, Risør, Kragerø og Kristiansand. Han var offiser i ingeniørbrigaden frå 1853, kaptein og sjef for hærens ingeniøravdeling i Kristiansand frå 1870. Mangeårig medlem av Kristiansand bystyre.

Krag representerte Larvik og Sandefjord på Stortinget 1859-60, Nedenes og Råbyggelaget amt 1862-63 og på omframstortinget 1864. 1865-66 representerte han Nedenes og til sist representerte han Kristiansand 1877-82. Han var medlem av militærkomiteen 1859-60 og sekretær i same komiteen 1862-63 og 1865-66. På omframstortinget 1864 var han medlem av komiteen om avløninga av hæren. 1877-78 var han medlem av budsjettkomiteen, 1879-82 av jarnbanekomiteen. Elles var han sekretær i Odelstinget 1865-66 og medlem av Lagtinget 1880-82.

1889 flytta Krag til Kristiania då han vart kommandert til Oscarsborg festning, med tittel som distriktsingeniør. Han døydde i hovudstaden i 1891.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Bokmålswikipedia
* Biografisk informasjon om Peter Krag NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Peter David Lax** (fødd 1. mai 1926 i Budapest i Ungarn) er ein amerikansk matematikar, som har forska innan teoretiske matematiske emne og spesielt differensiallikningar, væskedynamikk og annan fysisk dynamikk. Han fekk Abelprisen i 2005 for arbeidet sitt med «teorien for partielle differensiallikningar, til bruk av slike likningar og til å berekne løysingane for slike likningar».

Han vert rekna som den mest allsidige matematikaren i sin generasjon. Lax tok doktorgraden ved Courant Institute of Mathematical Sciences ved New York University i 1949, der han sjølv seinare var direktør frå 1972 til 1980. Ved Los Alamos Scientific Lab. deltok han på Manhattan-prosjektet i 1945 og 1946 og reiste attende til New York University i 1951, der han var professor frå 1958. Lax vert rekna som ein av dei største matematikarane i vår tid innan rein matematikk og bruksmatematikk. 

Eit **Lax-par** er eit sett av tidfesta matriser som skildrar visse løysingar for differensiallikningar, og nyttast mykje i fysikken. Vidare blir **Lax–Milgram-teoremet** brukt til å nytte konsepta frå lineær algebra ved løysing av problem innan mellom anna partielle differensiallikningar.

Innan norsk oljeindustri og petroleumsutvikling har Lax-teoriane vore uhyre viktige for utviklinga av praktiske, matematiske modellar for olje- og gassreservoar. Teoriane hans blir brukt ved reservoar-simulering av oljefelta i Norskehavet, for å vurdere restproduksjon og utnyttingsgraden til oljeproduksjonen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Peter Lax» frå Wikipedia på bokmål, den 17. januar 2012.*

### Referansar

1. ↑  Peter D. Lax. (2012-01-17) I *Store norske leksikon*. Henta frå

| * v
* d
* e
Vinnarar av Abelprisen |
| --- |
| Jean-Pierre Serre  (2003)**·** Michael Atiyah /  Isadore Singer (2004) **·** Peter Lax  (2005)**·** Lennart Carleson  (2006)**·** S.R. Srinivasa Varadhan  (2007)**·** John Griggs Thompson /  Jacques Tits  (2008)**·** Mikhail Gromov  (2009)**·** John Tate  (2010)**·** John Milnor  (2011)**·** Endre Szemerédi  (2012)**·** Pierre Deligne  (2013)**·** Jakov G. Sinaj  (2014)**·** John F. Nash jr. / Louis Nirenberg   (2015)**·** Andrew Wiles   (2016) **·** Yves Meyer   (2017) **·** Robert Langlands   (2018)**·** Karen Uhlenbeck   (2019) |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MGP

 |
**Peter Fredrik Holst Hjort** (23. mars 1924–1. januar 2011) var ein norsk lækjar og professor i medisin frå Oslo. «Han var en norsk og internasjonal pioner innen utforskningen av helsetjenestens mål, midler, metoder, kvalitet og dynamikk.»

Hjort vart cand.med. i 1950 og dr.med. 1957. Som spesialist i indremedisin vart han i 1959 tilsett på Ullevål sykehus i Oslo. Han var 1960-69 dosent i hematologi ved Universitetet i Oslo, frå 1969 professor.

I tida 1968-71 var Hjort med på å leggje tilrette for medisinstudia ved Universitetet i Tromsø. 1972-73 var han den fyrste rektoren for Universitetet i Tromsø. Han trekte seg frå posisjonen etter usemje med studentane. Men han heldt fram i professoratet til han pensjonerte seg.

Perioden 1976-94 var Hjort leiar av gruppa for helseteneste-forsking ved Noregs allmennvitskaplege forskingsråd og for samfunnsmedisin ved Folkehelseinstituttet.<ref name=SNL> I fleire år var han formann i Nasjonalforeningen for Folkehelsen sitt eldreråd.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Peter Fredrik Holst Hjort». *Store norske leksikon* (på norsk). 8. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* CRIStin

 |
**Varmeoverføringskoeffisient** eller **filmkoeffisienten** i termodynamikk, mekanikk og kjemiteknikk vert nytta til å rekne ut varmeoverføringa, typisk via konveksjon eller faseovergang mellom ei væske og eit fast stoff: 

{\displaystyle h={\frac {Q}{A\cdot \Delta T}}}
der

*Q* = varmestraumen eller varmeffekt per flateeining, J/s = W
*h* = varmeoverføringskoeffisient, W/(m2•K)
*A* = arealet som varmeoverføringa gjeld gjennom, m2
Δ*T* = temperaturskilnaden mellom ei flate og omgivnadane, K
Frå likninga over er varmeoverføringskoeffisinenten proporsjonal mellom varmefluksen, til dømes varmestraumen per areal, *q* = *Q*/*A*, og den termodynamiske drivkrafta til varmestraumen (t.d. temperaturskilnaden, Δ*T*).

Varmeoverføringskoeffisienten har SI-einingar i watt per kvadrameter Kelvin: W/(m2K).

Varmeoverføringskoeffisienten er den inverse av varmeisolasjon. Han vert nytta for byggmaterial og klede.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Heat transfer coefficient» frå Wikipedia på engelsk, den 3. november 2013.*
**Den varme lisona** er eit område i ei li, ei fjell- eller åsside, som på rolege netter har høgare temperatur enn områda høgare oppe i lia og nede i dalbotn. Dette kjem av ein kombinasjon av dei to faktorane at kald luft er tyngre enn varm luft, og at temperaturen minkar med høgda.

Sidan lufta er kompressibel vil lufttettleiken vere høgare ved overflata enn oppover i atmosfæren. Lufta vert då tynnare og utvidar seg. Denne utvidinga krev energi og den einaste energien som til vanleg er tilgjengeleg er den indre energien til lufta, som vert teke frå luftmolekyla. Lufttemperatur er eit mål på farten til molekyla i lufta, så når ein tar energi frå desse molekyla vil farten deira verte mindre og dermed også lufttemperaturen. Dette er årsaka til at lufttemperaturen minkar med høgda så lenge ikkje andre faktorar spelar inn. 

På rolege netter vert jordoverflata avkjølt ved hjelp av utstråling frå bakken. Lufta i ei fjell- eller åsside vil dermed verte kaldare enn lufta som ligg i same høgd over foten av fjellet eller åsen eller over dalbotnen. Sidan kald luft har høgare tettleik enn varm luft, vil denne horisontale temperaturskilnaden få den kaldare lufta i fjellsida til å strøyme ned mot foten av fjellet. 

Temperaturen i den varme lisona er altså høgare enn lenger nede i lia på grunn av at den kalde lufta søkk mot foten av fjellet eller åsen. Over den varme lisona har derimot den lågare lufttettleiken og lufttrykket byrja å gjere seg gjeldande slik at ein får eit vertikalt temperaturmaksimum i lia kalla den varme lisona.

Referansar
----------

1. ↑  Asgeir Sorteberg (ukjent dato) Kapittel 3: Temperatur. Geofysisk Institutt, UiB. Besøkt 2018-02-20
Ei **soneturnering** var ein del av Verdssjakkforbundet FIDE sitt kvalifiseringssystem mot verdsmeisterskapen i sjakk. Systemet bestod opphavleg av nasjonale turneringar, soneturneringar, intersoneturnering, kandidatturnering og til slutt ein tvikamp mellom vinnaren av kandidatturneringa og verdsmeisteren.

Frå 1948 til 1996
-----------------

Då FIDE reorganiserte sjakken i verda etter 2. verdskrigen, delte dei forbundet inn i soner, der til dømes Noreg saman med dei andre nordiske landa vart ein del av den sentraleuropeiske sona. Store sjakknasjonar, som Sovjetunionen og USA var eigne soner. Tanken var at nasjonale meisterskap i medlemslanda skulle kvalifisere for soneturneringa. Det var noko varierande kor mange som gjekk vidare frå kvar soneturnering til intersoneturneringa, alt etter antatt spelestyrke til dei beste spelarane i sona. 

Dei som gjekk vidare til kandidatturneringa frå intersoneturneringa, var sikra plass i neste intersoneturnering, og slapp kvalifiseringa i soneturneringa.

Talet på soner auka etter kvart som FIDE fekk nye medlemsland.

Frå 1996 og til no
------------------

Intersoneturneringane vart avskaffa i 1996, i samband med at FIDE endra verdsmeisterskapen til ei utslagsturnering med 128 deltakarar. Deretter kom soneturneringane til å kvalifisere direkte til verdsmeisterskapen.

Sidan har FIDE innført fire kontinentalmeisterskap: Europa, Nord- og Søramerika, Asia og Oseania, og Afrika. Dei enkelte kontinent kan velje å arrangere soneturneringar som kvalifisering til kontinentalmeisterskapen. 

Dei fire kontinentalmeisterskapa fungerer i noverande VM-syklus 2007-2009 som kvalifikasjon til 89 plassar av dei 128 i Verdscupen i sjakk. Dei resterande plassane går til dei øvst plasserte i den førre verdscupen, kvinneverdsmeisteren, juniorverdsmeisteren, dei 20 fremste på FIDE si ratingliste, samt fem plassar som blir delt ut av FIDE sin president og fire plassar som arrangøren av Verdscup-turneringa delar ut.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Soneturneringane» frå Wikipedia på dansk, den 31. desember 2008.*

Fotnotar

1. ↑  Regulations for the 2007 - 2009 World Chess Championship Cycle, regelsæt på FIDE.com
**«Gjev ikkje glans og gull og prakt»** er ei norsk gjendikting av julesongen **«Julvisa»** av den finske diktaren Zacharias Topelius frå 1887, også kjend som «Giv mig ej glans, ej guld, ej prakt» etter opningsorda. Julesalmen vart første gong trykt i bladet *JulQvällen* som blei gjeve ut av Publicist-klubben. Han inngår i fjerde bind av Topelius' *Samlade skrifter.* Melodien til salmen blei komponert av Jean Sibelius i 1909. Teksten blei omsett til finsk i 1909 under tittelen «Ei valtaa, kultaa, loistoa». Songen er blant dei mest populære julesongane i Finland. Han blei omsett til norsk av Arve Brunvoll i 1995 og står som nr. 57 i Norsk salmebok 2013.

Kjelder
-------

1. ↑  «Julsånger och duetter», nettstaden *Sibelius*.
2. ↑  «Nye salmar» Arkivert 2015-12-22 ved Wayback Machine. *Kyrkjeblad for Samnanger*, julen 2008, s. 3.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Gjev ikkje glans og gull og prakt» frå Wikipedia på bokmål, den 12. desember 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Teksten til **Gjev ikkje glans og gull og prakt** ved Wikisource (sv). |

* Topelius vackra julsånger[*daud lenkje*], blant dei Giv mig ej glans, ej guld, ej prakt framført av Radions svenska barnkör
**Rolf Ketil Bjørn** (18. januar 1938–24. november 2008) var ein norsk funkjsonær og stortingsrepresentant frå Kåfjord i Troms. Han representerte Sosialistisk Venstreparti på Stortinget frå 1989 til 1997.

Bjørn var delarving til det nord-norske eigedoms- og industriselskapet Ric Bjørn AS. Etter utdanning ved Bedriftsøkonomisk institutt i Oslo i 1962, arbeidde han to år i sals- og innkjøpsavdelinga til Gustaf Aspelin A/S i Oslo. Frå 1965 til 1989 var han tilsett på kontoret til Ric Bjørn AS i Tromsø, fyrst som salssjef, sidan som innkjøpssjef. 

Bjørn var medlem av Sosialistisk Folkeparti frå partiet vart danna i 1961. Frå 1989 møtte han på Stortinget frå Troms, vald for Sosialistisk Venstreparti, attvald i 1993. Alle åtte åra på Stortinger var han medlem i Forsvarskomiteen. Lokalt og nasjonalt arbeidde Bjørn for samarbeid mellom SV og Arbeidarpartiet, noko som vart retningsgivande for partiet sitt samarbeid med Arbeidarpartiet fram mot 2005, og i regjering etterpå.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rolf Ketil Bjørn» frå Wikipedia på bokmål, den 19. februar 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi ved stortinget.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Rolf Birger Pedersen** (23. september 1939–22. mars 2001) var ein norsk fotballspelar frå Bergen. «Pesen», som han vart kalla, vart seriemeister 1962 og -63 med Sportsklubben Brann og spelte 15 landskampar i tida 1958-62. «Han har sin styrke i skuddene, men er også en rask og effektiv kombinasjonsspiller» skriv Magnus Breili i *Fotballboken*. Faren Birger Pedersen spelte elles tre landskampar for Noreg midt i 1930-åra.

Rolf Birger Pedersen debuterte på Brann i 1957, der han oftast hadde ei indreløpar-rolle. Allereie våren 1958 fekk han sin landslagsdebut, men det var i åra 1959-61 han spelte dei aller fleste av dei 15 kampane han fekk med flagget på brystet. Han skåra då fem landslagsmål.

På klubblaget Brann opplevde han stor suksess då laget vann Hovudserien 1961–62, den såkalla maratonserien. Laget gjekk heilt til topps i serien, som varte i 1½ sesong, og Pedersen vart toppskårar med 26 mål. Brann vart seriemeister også i 1963, fyrste året då toppserien i Noreg bar namnet 1. divisjon. Nest etter Roald «Kniksen» Jensen var «Pesen» den viktigaste Brann-spelaren i desse gullåra for laget.

Pedersen var Brann-spelar til 1972. Både han og laget fall mykje i kvalitet etter 1963. Med sine 132 nettkjenningar på 226 obligatoriske kampar er han likevel den Brann-spelaren med flest serie- og cupmål.

Etter at han la opp som spelar i Brann i 1972 hadde Pedersen ulike tillitsverv i SK Brann. Ei tid var han styreformann.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rolf Birger Pedersen» frå Wikipedia på bokmål, den 25. mai 2016.*

* eu-football
* Magnus Breili: *Fotballboken*. 1967
**Rolf Fjeldvær** (1. januar 1926–25. april 2017) var ein norsk skulemann og politikar frå Fillan i Sør-Trøndelag. I tida 1965-81 representerte han Sør-Trøndelag fylke og Arbeidarpartiet på Stortinget.

Fjeldvær tok eksamen ved lærarskule i 1950. Han var lærar i Vardø frå 1951 til -54. Hausten 1954 var han tilbake i heimetraktene og underviste i Sandstad herad til 1960, deretter skuleinspektør i Sandstad til 1963. Frå 1964 skulesjef i Hitra herad. Han var også skulestyreformann 1956-63, formann i Folketannrøktnemnda 1959-67 og Nemnda for 9-årig skule på Hitra 1960-63. Elles formann i Reisetrafikkforeininga for Hitra og Frøya 1962-65, medlem 1964-67 i Fylkesfriluftsnemnda i Sør-Trøndelag og samstundes formann i Kommunikasjonsnemnda. 

Frå 1965 til 1981 var Fjeldvær stortingsrepresentant frå Sør-Trøndelag, vald for Arbeidarpartiet. På Tinget var han i tida 1965-73 medlem i Kyrkje- og undervisningskomitéen, deretter 1969-73 nestformann i Sjøfarts- og fiskerikomitéen og 1973-81 nestformann i Samferdslekomitéen.

Fjeldvær var elles styreformann i Arbeidsdirektoratet i 1975–79, og samstundes formann i Sjømannsnemnda. Åra 1977-82 leidde han eit statleg utval som utgreidde «utlendingers beskjeftigelse på norske skip».

Frå 1979 til 1994 var Fjeldvær eit av medlemene i Riksrevisjonen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Roland og Magnus kongjen** er ein norsk folkevisevariant av balladen «Rolandskvadet». Den originale balladen er dikta på 1100-talet, den norske varianten går attende til ei norrøn attdikting på prosa av dei franske kjempevisene om Karl den store, i Noreg kalla *Karlamagnus saga*. 


|  |  |
| --- | --- |
| De var Magnus kongjen,skundar han si ferd: dau låg Roland i kappenog helt i hond sitt sverd.

Frå Roland og Magnus kongjen etter Liestøl og Moe   |  |

Visa tar utgangspunkt i ei historisk hending, om slaget på Roncevaux ved Pyreneane der markgreve Roland fall. I i den norske folkevisa er slagstaden kalla Ronsevollen, og Karl den store vert kalla Magnus kongjen. Dei historiske detaljane er for ein stor del blitt borte på vegen til den norske folkevisa. I visa får vi høyre om Roland som fer over havet for å slåst mot heidningane, vi får høyre mykje om slaget, om Roland som fell og om freistnaden på å taka sverdet or handa hans.

Visa er, slik ho vart nedskriven like etter år 1800, notert med 28 vers, kvart på fire liner, utan omkved. Versa er grupperte i sju bolkar.

Kjelder
-------

* Knut Liestøl og Moltke Moe (1920): *Norske folkevisor*
Hans Holbein den yngre sitt måleri *Ambassadørene* frå 1533.
***Ambassadørane*** er eit berømt måleri frå 1533 av den tyske målaren Hans Holbein den yngre (1497-1543). Biletet er eit kombinert dobbeltportrettet og stilleben og eit høgdepunkt innan renessansemåleria. 

Den anamorfiske hovudskallen sett i forkortning frå sida.
I måleriet vert det framstilt stoltheit over humanismen, og ein fullstendig erkjenning av karakteren hans. Ved føtene til dei to ambassadørane, under emblema frå ulike kunnskapsdisiplinar, kan ein skimta ein forteikna hovudskalle, ein såkalla anamorfose. Denne kan kjennast att om ein ser måleriet frå sida. Hovudskallen er kanskje eit symbol på at alt er forgjengeleg, og at døden er det einaste sikre i livet. 

Det var lenge usikkert kven modellane til personane på biletet var, men ein reknar no med at det viser Jean de Dinteville (1504-1555), den franske ambassadøren til England i 1533, og, på høgre side, François de Dinteville (1498-1554), biskop av Auxerre og fransk amabssadør til Roma frå 1531 til 1533.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
| **Amberg** |
| --- |
|  |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Amberg | 

Amberg is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Bayern  Oberpfalz  Kreisfreie Stadt |
| Bürgermeister | Michael Cerny |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  50,04 km² |
| Innbyggjarar  - By (2006)   - folketettleik | 44 456   888/km² |
| Koordinatar | 49°26′40″N 11°50′54″E﻿Koordinatar: 49°26′40″N 11°50′54″E﻿ |
| Høgd over havet | 374 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 92224 |
| Telefon-retningsnummer | 09621 |
| Bilnummer | AM |
| **Heimeside:** www.amberg.de |

**Amberg** er ein by i Bayern i Tyskland. Han ligg i Oberpfalz, om lag halvvegs mellom Regensburg og Bayreuth. I 2006 hadde han 44 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Byen vart først nemnd i 1034 som *Ammenberg* i eit dokument der keisar Konrad II tildelte biskopen av Bamberg handels-, toll- og skipsfartrettane i denne byen. Men det finst spor av busetnad på staden som er minst 200 år eldre. Amberg vart eit viktig handelssenter i mellomalderen. Eksporten var hovudsakleg jernmalm og jernprodukt, mens dei viktigaste innførslevarene var salt og korn. I 1269 kom byen i lag med Bamberg under Wittelsbach-familien som styrte Bayern. 

I 1329 fall byen og heile Oberpfalz til ei grein av Wittelsbach-familien og vart ikkje lenger ein del av hertugdømet Bayern. I 1387 gjekk Amberg saman med byen Sulzbach og jernverkseigarar frå Nürnberg inn i den såkalla «Große Hammereinung», dvs. «den store hammarverksamanslutninga», som er mellom dei første kartella i europeisk industrihistorie. På 1500-talet vart byen omvendt til lutheranismen, men den herskande familien klarte ikkje å innføre den meir radikale kalvinismen då innbyggjarane gjorde motstand. 

I 1628 vart Amberg og Oberpfalz igjen ein del av kurfyrstedømet Bayern. Innbyggjarane fekk eit val om å gå tilbake til katolisismen eller forlate byen for alltid. Mange familiar reiste frå byen til dei frie keisarbyane Regensburg og Nürnberg.

Amberg var regionshouvdstad i Oberpfalz fram til 1810 då denne funksjonen vart flytta til den større byen Regensburg.

Den gamle bykjernen i Amberg vart ikkje skadd under den andre verdskrigen. I staden for atterreising vart derfor vøling og vedlikehald det viktigaste arbeidet i etterkrigstida, særleg frå 1970-åra. Etter den andre verdskrigen vart Bayern del av den amerikanske sektoren, og Amberg vart heimstad til Pond Barracks, ein amerikansk base. Basen vart nedlagd i 1992.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Amberg» frå Wikipedia på engelsk, den 13. november 2008.*
* Historikar Johannes Laschinger på nettsidene til Amberg by Arkivert 2020-06-24 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Amberg**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Amatørastronomar observerer nattehimmelen under meteorregnet Perseidane.
**Amatørastronomi** er amatøraktivitet innan astronomi. I mange land finst samskipnader som gjennom føredragsverksemd, observasjonskurs, ekskursjonar til observatorium, utgjeving av bøker og tidsskrift osv. arbeider for utbreiing av, interesse for og kjennskap til astronomi. To av dei største samskipnadane er Société astronomique de France (stifta 1887 og gjev ut *L'Astronomie*) og British Astronomical Association (stifta 1890, gjev mellom anna ut *Journal of the B. A.*). Norsk Astronomisk Selskap i Oslo (stifta 1938 med kring 2000 medlemmar i 2003), gjev ut tidsskriftet *Astronomi*.

Amatørastronomar utfører ofte verdifullt vitskapleg arbeid, særleg i samband med variable stjerner. Av norske amatørar kan ein nemne Sigurd Einbu og Olaf Hassel.

Kjelder
-------

* Amatørastronomi. (20. juli 2014). I Store norske leksikon. Henta 13. august 2014 frå .

Bakgrunnsstoff
--------------

* Magasinet Amateur Astronomy
**Amasia** er eit mogeleg framtidig superkontinent som kan oppstå om Asia og Nord-Amerika kolliderer. Teorien er ei alternativ løysing til Pangaea Ultima. Denne teorien baserer seg på at Stillehavsplata alt er i ferd med å hamne under Eurasia og Amerika, og om denne prosessen held fram vil Stillehavet til slutt verte lukka. Samstundes vil Atlanterhavet utvidast og presse Nord-Amerika vestover. Dermed vil Atlanterhavet på eit tidspunkt verte større enn Stillehavet. I Sibir har grensa mellom den eurasiatiske plata og den nordamerikanske plata vore stasjonær i millionar av år. Kombinasjonen av desse faktorane gjer at personane bak teorien trur at dei vil slå seg saman og danne eit nytt superkontinent.

Roy Livermore, ved University of Cambridge, la fram teorien i 1990-åra.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Amasia (continent)» frå Wikipedia på engelsk, den 20. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:* 
		- 'Supercontinent' av Ted Nield, *Pangaea, the comeback* i magasinet *New Scientist* frå oktober 2007.
Gravitasjonsanomaliar i Sørishavet. Her synt som eit relieff i falske fargar. Spennvidda er mellom -30 mGal (magenta) til +30 mGal (raud). Dette bilete er normalisert for å fjerne skilnader på grunn av breiddegrad
**Gravimetri** er målinga av styrken til tyngdekrafta. Gravimetri kan nyttast når anten tyngdefeltet eller eigenskapane til stoff som skapar tyngdefeltet skal studerast. Uttrykket gravimetri eller **gravimetrisk** vert òg nytta innan kjemi for å definere ein klasse med analytiske prosedyrar kalla gravimetrisk analyse, der ein veg ein stoffprøve.

Måleeiningar
------------

Tyngdekraft vert vanlegvis målt i einingar for akselerasjon. I SI-systemet er standardeininga til akselerasjon 1 meter per sekund i andre (forkorta som m/s2). Andre einingar er gal (stundom kalla *galileo*, forkorta gal), som er lik 1 centimeter per sekund i andre og *g* (*g*n), lik 9.80665 m/s2. Verdien av *g*n er tilnærma lik akselerasjonen på grunn av tyngdekrafta ved jordoverflata (sjølv om den faktiske akselerasjonen varierer frå stad til stad).

Måleinstrument
--------------

Eit instrument for å måle tyngdekraft vert kalla eit gravimeter, eller gravitometer. Sidan generell relativitet tek omsyn til at ein ikkje kan skjelne tyngdekrafteffekten frå effektane av akselerasjon, kan gravimeter reknast som ei spesialutgåve av akselerometer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gravimetry» frå Wikipedia på engelsk, den 15. august 2010.*