Den etiopiske nasjonalsongen på amharisk.
**Amharisk** (አማርኛ *’amarəñña*) er eit semittisk språk som blir snakka i dei nordlege og sentrale delane av Etiopia. Det er det semittiske språket i verda med nest mest talarar, etter arabisk. Det er det offisielle språket i Etiopia, og i fleire av delstatane i Etiopia, mellom anna i Amhara. Det har vore arbeidsspråket til regjeringa, hæren, og den etiopiske ortodokse kyrkja i moderne tid. Amharisk blir snakka av ca. 2,7 millionar emigrantar i Egypt, Israel og Sverige), og det blir snakka i Eritrea av eritrearar utviste frå Etiopia.

Amharisk blir skrive med ein abugida som blir kalla fidel (/fidäl/), som er tilpassa frå det eldre språket geez, som no for det meste berre blir nytta av prestestanden innanfor dei ulike kyrkjene i landet, så vel som som liturgisk språk av ein del etiopiske jødar.

Fonologi og ortografi
---------------------

### Konsonantar og vokalar

Tabellen nedanfor viser IPA-symbolar (med ein vanleg brukt translitterasjon i parantes).


Konsonantar|  | Bilabiale | Dentale | Palatale | Velare | Glottale |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lukkelydar | Ustemt | p | t | c (č) | k | ʔ |
| Stemt | b | d | ɟ (ğ) | g |  |
| Ejektivar | pʼ | tʼ | cʼ (č') | kʼ (q) |  |
| Affrikatar |  | ʦʼ (s') |  |  |  |
| Frikativar | Ustemt | f | s | ʃ (š) |  | h |
| Stemt |  | z | ʒ (ž) |  |  |
| Nasalar | m | n | ɲ (ñ) |  |  |
| Likvidar | w | l | j (y) |  |  |
| Flapp |  | r |  |  |  |

Vokalar|  | Fremre | Sentrale | Bakre |
| --- | --- | --- | --- |
| Høge | i | ɨ (ə) | u |
| Midtre | e | ə (ä) | o |
| Låge |  | a |  |

  

Colaflaske med fidelskrift.

Amharisk skrift
---------------

Amharisk blir skrive med ein abugida, *fidel* (ፊደል).

Grammatikk
----------

### Pronomen

### Substantiv

Amhariske substantivs kan vere primære eller avleidde. Eit substantiv som *əgər* 'fot, bein' er primær, og eit substantiv som *əgr-äɲɲa* 'fotgjengar' er eit avleidd substantiv.

#### Genus

Amhariske substantiv har maskulint eller feminint genus. Dette kjem til uttrykk på ulike måtar. Eit døme er suffikset *-t* for feminina. Dette suffikset er ikkje produktivt. Substantiv og adjektiv som sluttar på *-awi* tar som regel suffikset *-t* når dei dannar feminina, t.d. *ityop':ya-(a)wi* 'etiopisk (m.)' vs. *ityop':ya-wi-t* 'etiopisk (f.)'; *sämay-awi* 'himmelsk (m.)' vs. *sämay-awi-t* 'himmelsk (f.)'. Dette suffikset opptrer også på substantiv og adjektiv basert på mønsteret *qət(t)ul*, t.d. *nəgus* 'konge' vs. *nəgəs-t* 'dronning' og *qəddus* 'heilag (m.)' vs. *qəddəs-t* 'heilag (f.)'.

Ein del substantiv og adjektiv tar eit feminint suffiks *-it*: *ləğ'* 'barn, gut' vs. *ləğ-it* 'jente'; *bäg* 'sau, bukk' vs. *bäg-it* 'søye'; *ŝəmagəlle* 'gammal mann' vs. *ŝəmagəll-it* 'gammal kvinne'; *t'ot'a* 'hann-ape' vs. *t'ot'-it* 'ho-ape'. Ein del substantiv har feminin-suffiks utan å ha eit substantiv utan eit slikt suffiks, t.d. *ŝärär-it* 'edderkopp', *azur-it* 'whirlpool, eddy'. Det finst også substantiv med suffikset *-it* som tar maskulin kongruens: *säraw-it* 'hær', *nägar-it* 'stor tromme'.

Feminin genus er ikkje berre brukt til å uttrykkje biologisk genus, men også til å uttrykkje at noko er lite, t.d. *bet-it-u* 'det vesle huset' (bokst. hus-FEM-DEF). Feminin kan også bli brukt til å uttrykkje sympati.

##### Genus-spesifikatorar

Amharisk har spesielle ord som kan bli brukt til å vise biologisk kjønn av menneske og dyr. For menneske er *wänd* brukt for hankjønn og *set* for hokjønn, t.d. *wänd ləğ* 'gut', *set ləğ* 'jente'; *wänd hakim* 'lækjar (m.)', *set hakim* 'lækjar (f.)'.
For dyr kan orda *täbat*, *awra*, eller *wänd* (mindre vanleg) bli brukt til å vise hankjønn, og *anəst* eller *set* til å vise hokjønn. Døme: *täbat t'əğa* 'kalv (m.)'; *awra doro* 'hane'; *set doro* 'høne'.

#### Plural

Pluralsuffikset *-očč* blir brukt til å uttrykke plural for substantiv. Visse morphofonologiske alternasjonar opptrer avhengig av om ordet er vokal- eller konsonantfinalt. For substantiv som endar i konsonant, blir *-očč* brukt: *bet* 'hus' blir *bet-očč* 'hus-PL'. For substantiv som endar i ein bakre vokal (-a, -o, -u), er fleirtalssuffikset *-wočč*, t.d. *wəšša* 'hund', *wəšša-wočč* 'hundar'; *käbäro* 'tromme', *käbäro-wočč* 'trommer'. Substantiv som sluttar på N fremre vokal har *-wočč* eller *-yočč*, som pluralsuffiks, t.d. *s'ähafi* 'lærd', *s'ähafi-wočč* eller *s'ähafi-yočč* 'lærde'. Ein annan pluraldanningsprosess for substantiv på vokal er å stryke vokalen og bruke *očč*, som i *wəšš-očč* 'hundar'.

I tillegg til å bruke suffikset (*-očč*), kan substantiv og adjektiv danne plural med hjelp av å reduplisere ein av *radikalane*, dvs. ein av konsonantane. For eksempel kan *wäyzäro* 'kvinne' ta vanleg plural *wäyzär-očč*, men ei anna form er *wäyzazər* 'kvinner'. 

Nokre slektskapstermar har to pluralformer med ulik meining. T.d. kan *wändəmm* 'bror' få fleirtalsforma *wändəmm-očč* 'brør' men også som *wändəmmam-ač* 'brør av kvarandre'. På same måte med *əhət* 'søster' pl. *əhət-očč* ('søstre'), men også *ətəmm-am-ač* 'søstre av kvarandre'.

#### Bestemtheit

Viss eit substantiv er bestemt eller *spesifikk* blir det uttrykt med eit suffiks. I singularis skil suffikset mellom maskulinum og femininum, denne skilnaden blir nøytralisert i pluralis. På same måten som i pluralis er det morfofonologiske vekslingar, avhengig av den finale lyden i stammen.

  

#### Nominalisering

Amharisk har ulike avleiingsprosessar for å danne nye substantiv. Det er mogleg å skifte vokalar mellom dei tre radikalane (dette er ein prosess typisk forsemittiske språk. For eksempel:

* CəCäC: — *t'əbäb* 'visdom'; *həmäm* 'sjuke'
* CəCCaC-e: — *wəffar-e* 'obesity'; *c'əkkan-e* 'cruelty'
* CəC-ät: — *rət'bät* 'moistness'; *'əwq-ät* 'knowledge'

There are also several nominalizing suffixes.

* *-ənna:* — 'relasjon'; *krəst-ənna* 'Christianity'; *sənf-ənna* 'laziness'; *qes-ənna* 'priesthood'.
* *-e*, suffixed to place name X, yields 'a person born in X': *gojjam-e* 'someone born in Gojjam'.
* *-äɲ:a* og *-täɲ:a* serve to express profession, eller some relasjonarhip with the base substantiv: *əgr-äɲ:a* 'pedestrian' (frå *əgr* 'foot'); *bärr-äɲ:a* 'gate-keeper' (frå *bärr* 'gate').

### Verb

#### Infinitte former

Amharisk har tre infinitte formtypar, infinitiv, presens partisipp, og gerundium.

Infinitiven er eit nominalisert verb. Presens partisipp uttrykkje uavslutta handling, og gerundium avslutta handling, t.d. *ali məsa* ***bälto*** *wädä gäbäya hedä* 'Etter å ha ete lunsj, gjekk Ali til marknaden'. Gerundium kan brukast i ulike posisjonar i setninga.

##### Verbal bruk

Gerundium fungerer som kjerne i ei underordna setning (som ovanfor). Det kan vere meir enn ein gerundium i same setning:
Gerundium blir brukt til å danne desse komplekse tidsformene

* presens perfektum ***nägro*** *-all/näbbär* 'He has said'.
* preteritum perfektum ***nägro*** *näbbär* 'He had said'.
* mogleg perfektum ***nägro*** *yəhonall* 'He (probably) har said'.

##### Adverbial bruk

Gerundium kan bli brukt som adverb:
***alfo alfo*** *yəsəqall* 'Sometimes he laughs'.
*əne* ***dägmo*** *mämt'at əfälləgallähu* 'I also want to come'.

### Adjektiv

Adjektiv kan i amharisk bli danna på mange ulike måtar: dei kan bli avleidd av substantiv, verb og andre ordklassar. Avleiinga skjer ved hjelp av eit suffikls som blir lagt til den opphavlege stammen. I tillegg har amharisk ein liten klasse av opphavlege, ikkje-avleidde adjektiv. Nokre døme er *dägg* 'snill, raus', *dəda* 'stum, stille', *bəc'a* 'gul'.

#### Adjektiv danna av nominale mønster

CäCCaC — *käbbad* 'tung'; *läggas* 'generøs'
CäC(C)iC — *räq'iq* 'fin'; *addis* 'ny'
CäC(C)aCa — *säbara* 'øydelagt'; *t'ämama* 'bøygd'
CəC(C)əC — *bələh* 'intelligent, smart'; *dəbbəq'*  'skjult'
CəC(C)uC — *kəbur* 'viktig'; *t'əqur* 'svart'; *qəddus* 'heilag'
#### Adjektiv danna med hjelp av suffiksering

-äɲɲa — *hayl-äɲɲa* 'kraftig' (frå *hayl* 'kraft'); *əwnät-äɲɲa* 'sann' (frå *əwnät* 'sannig')
-täɲɲa — *aläm-täɲɲa* 'sekulær' (frå *aläm* 'verd'
-awi — *ləbb-awi* 'intelligent' (frå *ləbb* 'hjarte'); *mədr-awi* 'jord-leg' (frå *mədr* 'jord'); *haymanot-awi* 'religiøs' (frå *haymanot* 'religion')
#### Adjektiv danna med prefikset *yä* 'frå'

*yä-kätäma* 'urban' (bokst. 'frå byen'); *yä-krəstənna* 'kristen' (bokst. 'av kristendom'); *yä-wəŝät* 'gale' (bokst. 'av falskheit')
På same måten kan *relativ perfektum* eller *imperfektum* bli brukt som adjektiv med å prefiksere *yä*:

*yä-bässälä* 'moge, ferdig' (bokst. 'som har blitt kokt, laga ferdig'); *yä-qoyyä* 'gammal' (bokst. 'det som er att'); *yä-mmikkättäl* 'følgjande' ('det som kjem etterpå', frå *tä-kättälä* 'å følgje'); *yä-mmittay* 'synleg' (bokst. 'det som blir sett')
#### Adjektiv-substantiv-kompleks

Adjektiv og substantiv i lag blir kalla 'adjektiv-substantiv-kompleks'. I amharisk står adjektivet foran substantivet, og amharisk er eit SOV-språk, t.d. *kəfu geta* 'ein dårleg herre'; *təlləq bet särra* (bokst. stort hus han-bygde) 'han bygde eit stort hus'. 

Viss adjektiv-substantiv-komplekset er bestemt, blir bestemtheitssuffikset lagt til adjektivet og ikkje til substantivet, t.d. *təlləq-u bet* (bokst. stort-def hus) 'det store huset'. I ein possessivkonstruksjon tar adjektivet også bestemtheitssuffikset, og substantivet tar possessivsuffikset, t.d. *təlləq-u bet-e* (bokst. stort-def hus-mitt) 'det store huset mitt'.

Når ein reknar opp adjektiv med suffikset *-nna* 'og', kan begge adjektiva ta bestemt suffiks: *qonğo-wa-nna astäway-wa ləğ mät':ac:'* (bokst. pen-def-og intelligent-defjente kom) 'den pene og intelligente jenta kom'. Viss det er eit kompleks av ubestemte adjektiv i fleirta, står substantivet i fleirtal og adjektivet kan stå i eintal eller i fleirtal. Thus, 'grundige studentar' kan vere *təgu tämariwoc:* (bokst. grundig student-PLUR) eller *təguwoc': tämariwoc:* (bokst. grundig-PLUR student-PLUR).

Kjelder
-------

* en:Amharic

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikipedia på **amharisk**

* Abraham, Roy Clive (1968) *The Principles of Amharic.* Occasional Publication / Institute of African Studies, University of Ibadan. [*rewritten version of 'A modern grammar of spoken Amharic', 1941*]
* Amsalu Aklilu & Demissie Manahlot (1990) *T'iru ye'Amarinnya Dirset 'Indet Yale New!* (An Amharic grammar, in Amharic)
* Bennet, M.E. (1978) *Stratificasjonal Approaches to Amharic Phonology.* PhD thesis, Ann Arbor: Michigan State University.
* Cohen, Marcel (1936) *Traité de langue amharique.* Paris.
* Leslau, Wolf (1995) *Reference Grammar of Amharic.* Harrassowitz, Wiesbaden.
* Praetorius, Franz (1879) *Die amharische Sprache.* Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, Halle

* Amharic Translation and Localization service by Ethiotrans.com
* List of free online resources for learners Arkivert 2004-03-02 ved Wayback Machine.
* Amharic language on Ethnologue
* Amharic Bible at St-Takla.org
* Amharic Language Sample[*daud lenkje*]
* Unicode Ethiopic charts (Also Supplemental og Extended)

  



|  |
| --- |
| **Semittiske språk** |
| **Austsemittisk:** akkadisk |
| **Nordvestsemittisk:** ugarittisk**·** hebraisk**·** arameisk**·** arabisk**·** maltesisk |
| **Sørsemittisk:** geez**·** amharisk**·** tigrinja**·** tigré**·** gurage**·** harari |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |