recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
The Island in the Sky mesa/distrikt i Canyonlands nasjonalpark, sett frå Needles district.
Table Mountain, oppom byen Cape Town i Sør-Afrika.
Mesaar i Glass Mountains vest i Oklahoma i USA.
Over Monument Valley i Navajo Nation.
Tucumcari Mountain er ein mesa utanfor Tucumcari i New Mexico.
**Bordfjell** eller **mesa** (spansk og portugisisk for 'bord') er ei høgslette med flat topp og vanlegvis bratte klipper på sidene. Landforma har fått dette namnet fordi det liknar eit bord. 

Landforma er karakteristisk for tørre område, særleg Vest- og Sørvest-USA i badlands og fjellområde frå Washington og California til Nord- og Sør-Dakota og Texas. Døme på slike fjellformasjonar finn ein òg i Spania, Sardinia, Nord- og Sør-Afrika, Arabia, India og Australia.

Danning
-------

Mesaar i regionen Logudoro nord på Sardinia.
Cerro Negro, ein av få mesaar nær Zapala i Argentina.
Mesaar oppstår ved forvitring og erosjon av horisontalt lagdelte bergartar som har vorte løfta opp av tektonisk aktivitet. Enkelte bergartar kan i større grad motstå forvitring og erosjon enn andre, svakare bergartar som blir eroderte bort, slik at dei hardare bergartane står att og ligg høgare i terrenget enn området rundt. Denne prosessen vert kalla differensialerosjon. Dei mest hardføre bergartane er mellom andre sandstein, konglomerat, kvartsitt, basalt, chert, kalkstein, lavastraumar og lagergangar. Lavastraumar og lagergangar er særleg motstandsdyktige mot forvitring og erosjon, og dannar ofte ein flat topp eller dekkbergart på ein mesa. Dei mindre motstandsdyktige berglaga består som regel av skifer, ein mjukare bergar som forvitrar og eroderer lettare.

Det er skilnaden i styrken til dei forskjellige berglaga som gjev mesaane den særeigne forma. Mindre motstandsdyktige bergartar vert eroderte bort frå overflata og vert dalar, der dei dannar drenering for det kringliggande området, medan dei meir motstandsdyktige berglaga står att. Eit stort område med særleg motstandsdyktig fjell, som ein lagergang kan verne laga under frå erosjon, medan dei mjukare berglaga kring vert erodert til dalar. Lagergangane dannar då ein dekkbergar eller takbergart. 

Ein kan òg sjå skilnader i bergartane i sida av ein mesa, som i staden for slake fjellsiderer broten opp i ei trappeliknande mønster. Dei meir motstandsdyktige laga dannar klippene eller fjellveggane, medan dei mjukare bergartane dannar slakare bakkar, eller hyller, mellom klippene. Fjellveggane trekkjer seg attende og vert til slutt skoren av frå hovudveggen, eller platået via sappering. Når heile lengda av ein fjellvegg ikkje trekkjer seg attende med same snøggleik, men når elvar eller bekkar i staden lagar eit hakk i fjellkjeda, kan ein få ein seksjon som er skoren av frå hovudveggen og det oppstår ein mesa.

Sjå òg
------

* Platåfjell
* Flatberg
* Dissected plateau
* Morro
* Potrero
* Table Mountain
* Tepui
* Tuya
* Mesa Verde nasjonalpark
* Nor'Wester Mountains

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mesa» frå Wikipedia på engelsk, den 4. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3 4 5 6  Easterbrook, Don J. (1999). *Surface Processes and Landforms*. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall.
Teikning av Vang stavkyrkje av F.W. Schiertz, 1841.
Denne steinen på kyrkjegarden ved Vang kyrkje markerer kvar stavkyrkja stod.
**Vang stavkyrkje** er ei stavkyrkje frå 1100–1200-talet som opphavleg stod i Vang i Valdres, men som vart riven på 1800-talet og overteken av kongen av Preussen.

Stavkyrkja slik ho vart oppbygd etter flyttinga. Foto frå om lag 1900.
Då det i 1832 vart fastsett av heradsstyret å rive stavkyrkja, som var for lita og dårleg for bygda og måtte erstattast av ei ny kyrkje, freista kunstmålaren J.C. Dahl å berga ho som eit kulturminne ved å få ho flytta. Då dette ikkje lukkast, kjøpte han kyrkja på auksjon for eigne pengar. Kong Fredrik Vilhelm IV av Preussen, som var kjend med Dahl, gjekk i 1841 med på å overta kyrkja etter at Dahl hadde teke dette opp med han. Sterkt rekonstruert og mykje ombygd vart kyrkja reist i det som i vår tid er Karpacz i Karkonosze i Polen, der kyrkja no har namnet *Świątynia Wang*.

På ein portal i stavkyrkja finst det ei runeinnskrift. Innskrifta er tyda som (på normert norrønt): *Eindriði skar, mjáfingr, sonr Ólafs á Ló*. Dette kan omsetjast som: *Eindride skar, Mjåfinger, son til Olav på Lo*. Dette er truleg ein kunstnarsignatur på den utskorne portalen. «Mjåfinger» tyder i så fall ein med mjåe fingrar, i overført tyding, fingernæm. I 1937 vart det meldt at innskrifta ikkje lenger var leseleg, grunna stor slitasje av turistar som hadde rørt ved henne.

Ein biletstein med runeinnskrift, Vangsteinen, stod attmed stavkyrkja. Biletsteinen står no ved kyrkjeporten til Vang kyrkje, som vart bygd på staden til erstatning for stavkyrkja. Ein stein på kyrkjegarden markerer kvar stavkyrkja stod.

Fotnotar
--------

1. ↑  Magnus Olsen, *Norske innskrifter med de yngre runer, første bind* (Oslo, 1941), s. 231
2. ↑  Magnus Olsen, *Norske innskrifter med de yngre runer, første bind* (Oslo, 1941), s. 231-232

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Vang stavkyrkje**

| * v
* d
* e
Stavkyrkjer frå mellomalderen |
| --- |
| Borgund • Eidsborg • Flesberg • Garmo • Gol • Grip • Haltdalen • Hedalen • Hedared • Heddal • Hegge • Hopperstad • Høre • Høyjord • Kaupanger • Kvernes • Lom • Lomen • Nore • Reinli • Ringebu • Rollag • Rødven • Røldal • Torpo • Undredal • Urnes • Uvdal • Vang • Øye |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND

 |
Israelsk transversal merkator - ITM
**Israelsk transversal merkator** (hebraisk רשת ישראל החדשה; **ITM**) er det nye geografiske koordinatsystemet for Israel. Namnet kjem frå transversal merkatorprojeksjon som vert nytta og at det er optimalisert for Israel. ITM erstatta det gamle koordinatsystemet ICS. Dette koordinatsystemet vert stundom kalla «Nytt israelsk grid». Det har vore i bruk sidan 1. januar 1994.

ITM-koordinaten for Vestmuren i Jerusalem er:

E 222286 m
N 631556 m
Det første talet syner til at staden ligg 222 286 meter aust for falskt origio (langs X-aksen).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Israeli Transverse Mercator» frå Wikipedia på engelsk, den 29. september 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* MAPI (Mapping Center of Israel) official website (*hebraiske*).
* Converting latitude and lengdegrad to ITM koordinates Arkivert 2011-01-17 ved Wayback Machine. (free and open source software).
* Geografi educational website Arkivert 2016-03-03 ved Wayback Machine. of Haifa's university.
**Are** er eit mannsnamn avleidd av det norrøne Ari. Namnet kjem frå det norrøne ordet *ari*, 'ørn'. Are er også brukt som etternamn, men svært sjeldan.

Are har namnedag den 7. mars.

Bruk
----

Are Kalvø. Foto: Jarle Vines

I Noreg i nyare tid var Are mest populært som døypenavn på 1970-talet, då over 0,15 % av nyfødde gutar fekk namnet. Ari er eit vanleg namn på Island, der det er brukt av 0,28  %.

I Noreg var det 2 307 menn som heitte Are og 184 som heitte Ari i 2009.

Namneberarar
------------

* Are Torgilsson Frode (1067-1148), islandsk historikar
* Are Kalvø (f. 1969), norsk forfattar og satirikar
* Are Sende Osen (f. 1970), norsk programleiar
* Are Strandli (f. 1988), norsk roar
* Ari Behn (f. 1972), norsk forfattar

### Etternamn

* Dirk van Are (d. 1212), biskop og leiar av Utrecht

Sjå òg
------

* Namnedelen Arn-
* Arne

Kjelder
-------

* Søk etter norsk namnestatistikk for Are hjå Statistisk Sentralbyrå

* *Denne artikkelen bygger på «Are» frå Wikipedia på bokmål, den 6. mars 2009.*
| Partikkelfysikk |
| --- |
| **Teoriar** |
| Standardmodellen |
| Kvantemekanikk |
| Kvantefeltteori (QFT) |
| Kvanteelektrodynamikk (QED) |
| Kvantekromodynamikk (QCD) |
| Den spesielle relativitetsteorien |
| **Vekselverknad** |
| Sterk kjernekraft |
| Elektromagnetisme |
| Svak kjernekraft |
| Gravitasjon |
| Fargekraft |
| **Eigenskapar** |
| Energi |
| Rørslemengd |
| Elektrisk ladning |
| Spinn |
| Paritet |
| Isospinn |
| Svakt isospinn |
| Fargeladning |

**Isospinn**, òg kalla **isotopisk** eller **isobarisk spinn**, er eit kvantetal knytt til sterk verkselverknad, som brukast i kjernefysikk og elementærpartikkelfysikk for å klassifisere atomkjernar eller hadroniske partiklar som baryon og meson.

Isospinn har ikkje same einingar som vinkelmoment og er ikkje ein type spinn. Det er ein dimensjonslaus storleik og namnet kjem av at dei matematiske strukturane som vert nytta til å skildre storleiken er særs lik dei som er nytta for å skildre spinn. 

Isospinn er ein av smakane, flavour, nytta til å skildre hadron.

Kjelder
-------

* isospinn. I Store norske leksikon. Henta frå:

* *Denne artikkelen bygger på «Isospin» frå Wikipedia på engelsk, den 22. februar 2013.*
**Sølvnitrat**| Nemningar |
| --- |
| Formel | AgNO3 |
| Kjemisk namn | Sølvnitrat |
| Andre namn | Helvetesstein, lapis |
| Identitetsnummer | CAS: 7761-88-8 |
| Eigenskapar |
| Relativ molekylmasse | 169,8732 u |
| Tettleik | 4,35 g/cm3 |
| Smeltepunktsintervall | 212 |
| Når ikkje anna er oppgjeve gjeld tala for eit stoff ved standardtilstand (25 °C, 100 kPa) |
| Struktur |
| Stoffgruppe | Salt |
| Lewisstruktur:

```
-
```
 |
| Sølvnitrat |

  

**Sølvnitrat** er ei giftig og etsande kjemisk sambinding av sølv, nitrogen og oksygen. I si reine form ved romtemperatur og i atmosfærisk trykk opptrer stoffet som gjennomsiktige eller kvite krystallar.

Teknisk bruk
------------

Sølvnitrat vert brukt i fotografisk film og i framstillinga av fargestoff. Dessutan utgjer det «kjelda» til sølv ved forsølving (mellom anna forsølving av glasplater som dermed blir til speglar).

Giftig verknad
--------------

Sølvnitrat er giftig ved inntak gjennom munnen eller nasen. Ved kontakt med hud kan stoffet skape brune misfargingar som gradvis blir svarte. Desse misfargingene kan ikkje vaskast vekk eller fjernast — har ein først fått dei, må ein vente på at huda blir sliten vekk, og ny flekkfri hud vert danna innanfrå.

Løysningar med låge konsentrasjonar (t.d. 1 %) sølvnitrat verkar antiseptisk, og har tidlegare vore brukt som augedropar på nyfødde. Lapisstift vert framleis i nokon grad nytta i behandling av sår.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Sølvnitrat**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
**Israelittar** var ei hebraisktalande folkegruppe som levde i Israels land under Kongetida (1000-talet f.Kr. til 600-talet f.Kr.).

Opphavleg viste omgrepet til etterkomarar av patriarken Jakob, som seinare fekk namnet Israel (1. Mosebok 32, 27-28). Etter at kong Salomo døydde, då riket blei delt i to, blei nemninga brukt om innbyggjarane av Nordriket, Israel.

Då Nordriket gjekk under i 722 f.Kr. og store delar av innbyggjarane blei fordrivne, blei det innbyggjarane i Juda rike som prega historia framover. Judear (jøde) blei derfor ei vanleg nemning for alle jødar. 

I jødisk liturgisk samanheng er israelitt ein fellesnemning på alle jødar som ikkje er levittar eller prestar (kohen), og som derfor ikkje er omfatta av restriksjonane og dei særskilde oppgåvene som berre gjeld for medlemmer av desse to gruppene.

I moderne forsking bruker ein derimot nemningane israelittar og israelittisk når det dreier seg om tida før eksilet i Babylon (586–538 f.Kr.), og jødedom og jødar når ein snakkar om tida etterpå. 

Nemninga israelitt blei teken opp igjen i Vest-Europa og Norden på 1800-talet på grunn av det nedsetjande meiningsinnhaldet omverdena ofte tilla ordet jøde. På 1900-talet er jøde igjen blitt den vanlege nemninga blant jødar, men ordet israelitt finst også som konfesjonell nemning, særleg i Frankrike. 

Innbyggjarane i den moderne staten Israel blir omtala som israelarar. Denne nemninga markerer statsborgarskap og ikkje religion eller etnisitet, og det finst fleire israelarar som ikkje er jødar.

Kjelder
-------

* «israelitt» (31. juli 2017) i *Store norske leksikon*, snl.no.
Prinsippskisse over aortas øvre del med fråførande kar. Pila viser blodstraumen frå hjartet. 1: aorta 2: truncus brachiocephalicus 3: arteria subclavia dextra 4: a. carotis communis dextra 5: a. carotis communis sinistra 6: a. subclavia sinistra.  

I røynda ligg ikkje aortabogen og dei fråførande kara i same planet. Bogen går forfrå og bakover mens kara er ordna frå side til side.
A. carotis communis og a. carotis interna. A. carotis externa er skore over.
**Arteria carotis communis** er to pulsårar som forsyner hovud og hals. På halsen delar ho seg i ei ytre og ei indre åre; a. carotis externa og a. carotis interna. Når ein av og til høyrer berre *carotis* er det som regel a. carotis externa der er tale om. Dette er ein god plass å kjenne pulsen. Carotis interna gjev blodforsyning til hjernen, carotis externa forsyner hals og ansikt.

Åra finst på høgre og venstre side av kroppen. Den høgre åra går av frå truncus brachiocephalicus som går av frå hovudpulsåra som det første store karet, den venstre går direkte av frå hovudpulsåra som det andre karet.

Det er samband mellom kara på fleire nivå, slik at dersom det eine blir stengt kan blodet ta omvegen om det andre. Det finst ein viss normalvariasjon i avgang og forløp av kara.
**Oliver-Sven Buder** (fødd 23. juni 1966), fødd i Steinheidel-Erlabrunn i Tyskland, er ein tidlegare kulestøytar som vann sølvmedaljen i øvinga i EM 1990, VM 1997, EM 1998 og VM 1999. Han representerte Aust-Tyskland til 1990, frå 1991 det samla Tyskland.

Aktiv
-----

200 cm høge Buder markerte seg i kuleringen mest heile perioden 1990-2000. Ved EM 1990 i Split syrgde han for austtysk dobbeltsiger i kulestøyt, Ulf Timmermann vann tevlinga, medan norske Georg Andersen tok bronsen. Så gjekk det sju år før Buder vann medalje att, i VM 1997 i Aten tok han ein ny sølvmedalje, einast John Godina frå USA støytte lengre. Dei neste to sesongane sanka Buder meir sølv, i EM 1998 tok ukrainaren Oleksandr Bahatsj gullet framfor Buder, i VM 1999 stod Cottrell J. Hunter frå USA i vegen for Buder-triumf. I den sistnemnde meisterskapen i Sevilla sette Buder personleg rekord med 21,42 meter. Sitt lengste kulestøyt gjorde han likevel innandørs i Valencia våren 1998, der kula landa på 21,47 m. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1990 i Split: Sølvmedalje – 21,01 m, bakom Ulf Timmermann (21,32 m)
* VM 1991 i Tokyo: Nr 4 – 20,10 m
* VM 1993 i Stuttgart: Nr 7 – 19,74 m
* EM 1994 i Helsinki: Utslått i kvalifiseringa (18,41 m=nr 16)
* VM 1995 i Göteborg: Nr 6 – 20,11 m
* OL 1996 i Atlanta: Nr 5 – 20,51 m
* VM 1997 i Aten: Sølvmedalje – 21,24 m, bakom John Godina (21,44 m)
* EM 1998 i Budapest: Sølvmedalje – 20,98 m, bakom Oleksandr Bahatsj (21,17 m)
* VM 1999 i Sevilla: Sølvmedalje – 21,42 m, bakom Cottrell J. Hunter (21,79 m)
* OL 2000 i Sydney: Nr 8 – 20,18 m
* VM 2001 i Edmonton: Utslått i kvalifiseringa (18,89 m=nr 21)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Oliver-Sven Buder» frå Wikipedia på tysk, den 12. august 2019.*

* *Denne artikkelen bygger på «Oliver-Sven Buder» frå Wikipedia på engelsk, den 12. august 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Arthur Herbert, 1. jarl av Torrington** (1648–13. april 1716) var ein britisk admiral og politikar frå seint på 1600- og tidleg på 1700-talet. Han vart avsagt som kontreadmiral av Jakob II av England i 1688 for å ha nekta å stemme på opphevinga av Test Act, som hindra katolikkar frå ha embetsstillingar, og han førte invitasjonen til Vilhelm til Haag, forkledd som ein enkel sjømann. For dette vart han kommandant for invasjonsflåten til Vilhelm under den ærerike revolusjonen.

Torrington spelte ei viktig rolle i niårskrigen, og kommanderte den engelske og nederlandske flåten under slaget ved Beachy Head (10. juli 1690), eit alvorleg nederlag for den allierte flåten. Han vart for dette sett i fengsel i Tower of London og stilt for krigsrett for å ikkje ha støtta den nederlandske skvadronen i spissen av slaglinja mot franskmennene. Han vart derimot frikjend. Likevel mista han stillinga si som øvstkommanderande for marinen. 

Han har fått æra for å vere den første som nytta uttrykket «*fleet in being*». Torrington unngjekk slag, med mindre han hadde særs gunstige tilhøve, fram til han fekk forsterkingar. Ved å halde på slik, ville han få den franske flåten til å halde seg i området og hindre dei i å gjere andre operasjonar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Arthur Herbert, 1st Earl of Torrington» frå Wikipedia på engelsk, den 23. januar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Arthur James Balfour** (25. juli 1848–19. mars 1930 var ein britisk konservativ politikar som var statsminister i Storbritannia frå juli 1902 til desember 1905.

Liv og gjerning
---------------

Allereie 21 år gammal arva Balfour stor rikdom. Frå 1874 til 1905 var han medlem av parlamentet og på ny frå 1906 til 1922. I 1885 fekk han i plass onkelen, Lord Salisbury, si konservative regjering. To år seinare vart han minister for Irland, i den rolla slo han ned opprør mellom bøndene, samstundes som han innførte tiltak mot fråverande godseigarar. År 1891 vart han parlamentarisk leiar for det konservative partiet i Underhuset. Han vart minister att då Salisbury i 1895 danna si tredje regjering. Under boarkrigen 1899-1902 syrgde han for at kinesiske arbeidarar var importert til gruvearbeid i Sør-Afrika, på vilkår som kritikken kalla slaveri. 

12. juli 1902 gjekk statsminister Salisbury av og systersonen Balfour tok over embetet. I den rolla motarbeidde han irsk sjølvstyre. Han inngjekk Entente cordiale, avtalen som slutta fred mellom dei gamle fiendane Storbritannia og Frankrike. Avtalen var elles sterkt medverkande til at Storbritannia i 1914 gjekk til krig mot Tyskland. Balfour vart rekna som ein svak statsminister, han gjekk av 4. desember 1905.

Perioden 1906-11 var Balfour førar for opposisjonen i parlamentet. I mai 1915 tok han over som marineminister i samlingsregjeringa leia av Herbert Asquith. Halvtanna år seinare, då David Lloyd George var statsminister, fekk Balfour posten som utanriksminister. Endå om han ikkje høyrde til den indre regjerings-sirkelen, kom han i 1917 til å stå bak Balfour-deklarasjonen som lovde jødane ein «nasjonalheim» i Palestina. Etter å ha underteikna Versaillestraktaten gjekk han av som utanriksminister i oktober 1919, men vart verande i regjeringa til 1922.

Balfour hadde ei filosofisk og tvitydig innstilling til livet. Han skal ha uttala at «Inkje noko er særleg viktig og få ting spelar ei rolle i det heile». Han levde ugift.

Kjelder
-------

* Arthur James Balfour i Store norske leksikon
* *Denne artikkelen bygger på «Arthur Balfour» frå Wikipedia på engelsk, den 30. oktober 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Det belgiske flagget i tilhøvet 13:15
Belgisk handelsflagg i tilhøvet 2:3
**Det belgiske flagget** har tre like breie, vertikale felt i svart, gult og raudt rekna frå stonga. Denne trikoloren vart allereie brukt i oppstanden 1789 og vart gjort til offisielt flagg 1831. Fargane er henta frå våpenet til hertugdømmet Brabant. Nasjonalflagget, slik det vert brukt på land, har storleikstilhøvet 13:15. Det er ukjent kva opphavet til det sjeldsynte storleikstilhøvet er, som så og seie er kvadratisk. Flagg i storleikstilhøvet 2:3 er vanlegast i bruk. Det belgiske handelsflagget har dei same fargane som nasjonalflagget, men i eit storleikstilhøve meir etter regelen, 2:3.

Orlogsflagget skil seg heilt frå nasjonal– og handelsflagget. Det er sett saman av ein kvit duk med dei belgiske fargane disponert som ein andreaskross, som i Belgisk samanheng er meir kjent som Burgund-krossen og stammar frå då Belgia høyrte til under hertugane av Burgund. I den øvre trekanten er det plassert krosslagte kanonar med ei krone over, alt i svart. I den nedre trekanten finst eit svart anker. Den kvite duken symboliserer at marinen til Belgia etter den andre verdskrigen vart danna av skip som høyrde til den britiske marinen. Orlogsflagget vart ført inn 23. februar 1950 og vart heist fyrst 2. mars same år. Orlogsflagget er i storleikstilhøvet 2:3.

Den belgiske marinen fører ei kvadratisk utgåve av nasjonalflagget som orlogsgjøs. Belgia har eit eiget flagg for statsskip. Dette statsflagget er som handelsflagget, men med ei løve med kongekrone over lagt til, det heile i svart.

Galleri
-------

* Det belgiske orlogsflaggetDet belgiske orlogsflagget
* Det belgiske flagget for statsskipDet belgiske flagget for statsskip
* Den belgiske gjøsenDen belgiske gjøsen

Sjå òg
------

* Det belgiske riksvåpenet

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Belgias flagg» frå Wikipedia på bokmål, den 26. mai 2011.*

* «Belgia – flagg og våpen» i *Store norske leksikon*, snl.no.

| * v
* d
* e
Europeiske nasjonalflagg |
| --- |
| Albania**·** Andorra**·** Armenia**·** Aserbajdsjan**·** Austerrike**·** Belgia**·** Bosnia-Hercegovina**·** Bulgaria**·** Danmark**·** Estland**·** Finland**·** Frankrike**·** Georgia**·** Hellas**·** Irland**·** Island**·** Italia**·** Kroatia**·** Kviterussland**·** Kypros**·** Latvia**·** Liechtenstein**·** Litauen**·** Luxembourg**·** Malta**·** Moldova**·** Monaco**·** Montenegro**·** Nederland**·** Nord-Makedonia**·** Noreg**·** Polen**·** Portugal**·** Romania**·** Russland**·** San Marino**·** Serbia**·** Slovakia**·** Slovenia**·** Spania**·** Storbritannia**·** Sveits**·** Sverige**·** Tsjekkia**·** Tyrkia**·** Tyskland**·** Ukraina**·** Ungarn**·** Vatikanstaten |
«Det rosa kartet»
**Det britiske ultimatumet** av 11. januar 1890 kom etter ein tvist mellom Portugal og den britiske regjeringa om territoriet som ligg mellom dei to portugisiske koloniane Mozambik og Angola. Dette området er i dag Zimbabwe og delar av Zambia og Malawi. Portugal gjorde krav på dette og la det inn i «Det rosa kartet». Kartet kom i konflikt med britane sine ambisjonar om å byggje eit samband med jernbane mellom Kairo og Cape Town for å lenke saman dei britiske koloniane frå sør til nord på kontinentet. 

I 1884–1885 kryssa Hermenegildo Capelo og Roberto Ivens kontinentet frå Moçâmedes sør i Angola til Quelimane nord i Mozambik i eit oppdrag frå Portugal. I 1887 publiserte Portugal det territoriale kravet som sameinte dei to koloniane. Det skjedde i forståing med Tyskland. Det britiske ultimatumet kom for å tvinge Portugal til å trekkje tilbake militære styrkar ut frå det omstridde området. 

Kong Carlos I gav etter for ultimatumet og i Portugal såg republikanarane på hendinga som ei nasjonal fornærming, dei skulda kongen for dette. Regjeringa måtte gå og António de Serpa Pimentel vart statsminister. 

Den 20. august 1890 underteikna Portugal, Tyskland og Storbritannia ein traktat i London som fastsette grensene for Angola og Mosambik. Då traktaten vart kjent i Portugal braut det ut protestbølgjer igjen, og den nye regjeringa fall.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel av Pedro Lains, Instituto de Ciências Sociais, Universitetet i Lisboa

Kjelder
-------

* Artikkelen «British Ultimatum» på engelsk Wikipedia slik han var den 2. juni 2007
**Benjamin Dolić** (fødd 4. mai 1997), kjend som **Ben Dolic**, er ein slovensk songar. Han oppnådde popularitet i Tyskland etter å ha kome på andreplass i *The Voice of Germany* i 2018. Dolic skulle representere Tyskland i Eurovision Song Contest 2020 i Rotterdam i Nederland med songen «Violent Thing», men tevlinga vart avlyst på grunn av koronaviruspandemien i Europa vinteren 2020.

Bakgrunn
--------

Dolić vart fødd og vaks opp i den slovenske hovudstaden Ljubljana. Som tolvåring deltok han i *Slovenija ima talent*, den slovenske versjonen tilsvarande *Norske talenter*, og han nådde semifinalen. På vidaregåande skule var han del av gruppa D Base som deltok i songtevlinga EMA 2016, den slovenske versjonen tilsvarande norske Melodi Grand Prix. Deira bidrag, «Spet živ» vart slått ut i første runde av finalen. 

Då Dolić var 18 år, flytta han og familien til Sveits, der han lærte tysk og utvikla songkarrieren sin. Seinare flytta han til Berlin, og i 2018 deltok han i den åttande sesongen av *The Voice of Germany*. Han enda til slutt på ein andreplass og turnerte sidan rundt i Tyskland og Austerrike. 

### Eurovision Song Contest

27. februar 2020 kunngjorde den tyske kringkastaren ARD at Dolić var vald internt til å representere Tyskland i Eurovision Song Contest 2020 i Rotterdam i Nederland med songen «Violent Thing». Som eit av dei fem store landa i Eurovision Song Contest, var Tyskland direktekvalifisert til finalen laurdag 16. mai 2020.

#### Avlysinga

På grunn av koronavirusutbrotet i Europa vinteren 2020 såg EBU seg nøydd til å avlysa Eurovision Song Contest for å hindre spreiing av koronaviruset SARS-CoV-2 og den medfølgjande sjukdomen COVID-19.

Diskografi
----------

### Singlar

| Tittel | År | Album |
| --- | --- | --- |
| «Violent Thing» | 2020 | Ikkje frå album |
| «Stuck in My Mind» | 2021 |

Referansar
----------

1. 1 2 3  «Nemčijo bo na Evroviziji predstavljal Slovenec Benjamin Dolić» (på slovensk). 28. februar 2020. Henta 28. februar 2020.
2. 1 2  Rahn, Florian (27. februar 2020). «Ben Dolic will sing "Violent Thing" for Germany at Eurovision 2020» (på engelsk). Henta 27. februar 2020.
3. ↑  Granger, Anthony (20. mars 2020). «Belgium: Hooverphonic Will Compete At Eurovision 2021» (på engelsk). Henta 20. mars 2020.
4. ↑  «Ben Dolic to Rotterdam for Germany with 'Violent Thing'». eurovision.tv. 27. februar 2020. Henta 29. februar 2020.
5. ↑  Svendsen, Maiken (18. mars 2020). «Eurovision Song Contest avlyst» (på norsk bokmål). Henta 20. mars 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Ben Dolic» frå Wikipedia på bokmål, den 5. desember 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
Det beliziske riksvåpenet.
**Det beliziske riksvåpenet** viser til landet sin tømmerindustri. Det blei teke i bruk 28. januar 1907, og blei seinare motivet på flagget.

Våpenet er eit tredelt skjold som viser hogstreiskapar i dei to øvre felta og eit seglskip i den nedste. På kvar side av skjoldet står ein skogsarbeidar; han til høgre med brun hud, han til venstre med lysare. Over skjoldet strekker eit mahognitre seg. Under er ein banderole med valspråket til Belize: *Sub umbra floreo* ('Eg blømer i skuggen'). Rundt det heile er ei bladranke med femti blad til minne om året 1950, då frigjeringa av dåverande Britisk Honduras tok til.

Kjelder
-------


* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley, femte utgåve 2008.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Belizes statsvapen» frå Wikipedia på svensk, den 8. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Det beliziske riksvåpenet**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Koordinatar: 40°27′34″ N 27°51′6″ E﻿

**Kapıdağhalvøya** (tyrkisk *Kapıdağ Yarımadası*) er ein tombolo nordvest i Anatolia som strekkjer seg ut i Marmarahavet i provinsen Balıkesir i Tyrkia. Halvøyar dannar Bandırmabukta i aust og Erdekbukta i vest. 

Kapıdağ var i antikken øya **Arctonnesus**, men vart landfast via eit smalt eid i historisk tid av anten eit jordskjelv, eller i følgje segna, av Aleksander den store. Ho vert òg kalla Cyzicushalvøya, etter den største byen på halvøya. 

Cyzicus vart fråflytta på grunn av ei rekkje kraftige jordskjelv, men var i 1303 og 1304 basen til Det katalanske austkompaniet og åstad for slaget ved Cyzicus i oktober 1303. Etter at ho vart erobra av Det osmanske riket, vart ho ein del av Erdek kaza i provinsen Bursa.

Stader
------

Erdek, ein liten by ved kysten, ligg ved Erdekbukta på vestsida av halvøya. I Erdek ein marinebase for den tyrkiske marinen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kapıdağ Peninsula» frå Wikipedia på engelsk, den 10. august 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turisme
**Oljefelt** er eit område (eller reservoar) i berggrunnen som inneheld petroleumsressursar i form av råolje. For å få tak i olja, må det borast oljebrønnar. Deretter må olja pumpast opp av reservoaret. Då eit oljefelt kan ha stor utstrekning, vil det ofte vera naudsynt å bora mange brønnar for å få opp olja. Ein nyare teknologi for å få opp mest mogleg olje frå eit oljefelt er avviksboring, boring i ulike vinklar. Ved mange høve vil det finnast naturgass og naturgasskondensat i tilknyting til oljefelta.

Det finst meir enn 40 000 oljefelt i verda, både på land og til havs (offshore). Boring og utvinning av olja utanskjers skjer vanlegvis ved hjelp av ein oljeplattform. Dei største oljefelta er Ghawarfeltet i Saudi Arabia og Burganfeltet i Kuwait. Kvar inneheld desse felta kring 60 milliardar fat (10 km³) med olje. Dei fleste oljefelta er mykje mindre enn desse.

I moderne tid har påviste oljeressursar vore ein utløysande faktor for fleire krigar. Usemje knytt til utnyttinga av Rumailafeltet mellom Irak og Kuwait skal ha vore ein viktig grunn til Irak sin invasjon av Kuwait i 1990. 

Ut frå eit forvaltings- og styresmaktsperspektiv har ein å gjera med eit oljefelt på norsk kontinentalsokkel fyrst når ein petroleumsførekomst med i all hovudsak råolje er erklært drivverdig. Eigarane av rettar til feltet har då teke ei avgjerd om utbygging, og styresmaktene har godkjend ein plan for utbygging og drift (PUD).

Nokre norske oljefelt
---------------------

* Statfjordfeltet (3,6 milliardar fat)
* Ekofiskfeltet (3,3 milliardar fat)
* Osebergfeltet (2,2 milliardar fat)
* Gullfaksfeltet (2,2 milliardar fat)
* Snorrefeltet  (1,5 milliardar fat)
* Trollfeltet (1,5 milliardar fat)
* Sleipnerfeltet
* Nornefeltet
* Bragefeltet

Sjå òg
------

* Olje- og gassfelt på norsk kontinentalsokkel

Sjå òg
------

* Naturgassfelt

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NDL

 |
Koordinatar: 36°53′N 34°52′E﻿
**Karabucakskogen** er ein skog i Tyrkia. Han ligg sør for Tarsus i provinsen Mersin. Skogen er planta med eukalyptus i ein del av skogen og pinje og strandfuru i ein nyare del.. 

I antikken var Tarsus ein hamneby ved Middelhavet, men på grunn av avleiringar frå Berdanelva vart kystlinja gradvis flytta sørover. På 500-talet var kystlinja eit godt stykke unna byen og ein liten lagune kalla Rhegma hadde danna seg. Her vart det stundom flaum i regnfulle periodar og keisar Justinian I (regjerte 527-565) fekk bygd ein kanal aust for byen for å lette vasstraumen. Dette er i dag det noverande elveleiet. Etter 600-talet voks innsjøen gradvis til og vart til ei myr, men dette førte til at tilfelle av malaria auka kraftig. I 1939 vart det derfor avgjort å drenere myra og det vart planta eukalyptustre på staden.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karabucak Forest» frå Wikipedia på engelsk, den 5. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Symposium documents* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 6. mars 2012, henta 5. august 2012
2. ↑  Coastal Planning report, p.19
**Sandman** er ein samlande nemning på sju ulike teikneserieheltar som har vore nytta av serieforlaget DC Comics i USA frå 1930-åra og frametter. Den mest kjende inkarnasjonen av Sandman er karakteren Draum (The Sandman), skapt av Neil Gaiman. Gaiman bygde fleire av dei tidlegare Sandman-karakterane inn i sitt episke univers. Alle Sandman-karakterane har namnet sitt etter draumegjevaren i engelsk og amerikansk folketru, som er kjend for å drysse sand i auga på den som skal sova.

### Ulike Sandmenn

Den første Sandman-karakteren i rekkja vart skapt på 1930-talet. Sandman var her eit alter ego for Wesley Dodds, som nytta gassmaske og svevnpulver for å få has på forbrytarar.

Seinare vart det skapt ein ny Sandman, alter ego for Garrett Sandford, som skulle verja born mot ulike slag mareritt. Denne Sandman-karakteren hadde ein fargerik superhelt-framtoning, med kappe og maske. Denne vart så avløyst av Hector Hall. Seriane om desse vart laga tidleg på 1980-talet. 

Neil Gaiman skapte sin Sandman, Draum av dei evige, i 1988. Den første serien om The Sandman vart utgjeven i 1989, og tok opp i seg sogene om dei som var laga før. Denne Sandman er og kjend som Draum eller Morpheus, og er langt mektigare enn nokon av dei førre. Gaiman forklåra dei andre sandmennene med at Draum sjølv vart fanga i eit glasbur av ein trollmann i 1916, og at dei andre skulle fylle rolla hans medan han var borte. Han slapp ut hausten 1988. 

Soga om Draum endar med at Gaiman let Morpheus døy, og han vart erstatta med Daniel Hall, som vart eit nytt aspekt av Draum. 

Det har og vore laga ei avleggjarserie med ein karakter som er kalla Sandy Hawkins.
Det beliziske flagget.
**Det beliziske flagget** byggjer på riksvåpenet, som er avbilda midt på. Flaggduken er blå med ei tynn raud stripe øvst og nedst. Flagget blei offisielt teke i bruk då Belize fekk sjølvstende i 1981. Eit liknande flagg hadde då vore brukt uoffisielt i Britisk Honduras sidan 1968.

Det beliziske flagget med ein turist.
Flagget er det av verdas nasjonalflagg som har flest ulike fargar, tilv, som er tre meir enn neste flagg. Det er også det einaste flagget til ein sjølvstendig stat som viser menneske.

Bakgrunnsfargane står for dei to største partia i landet, blått for People's United Party (PUP) og raudt for United Democratic Party (Belize) (UDP). Etter at UDP protesterte mot den tidlegare reine blåe bakgrunnen blei dei raude stripene lagt til.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

1. ↑  *Belize Flag - Flags of Belize*, arkivert frå originalen 4. januar 2010, henta 7. juli 2011

* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley, femte utgåve 2008.

* *Denne artikkelen bygger på «Flag of Belize» frå Wikipedia på engelsk, den 7. juli 2011.*
***Kaptein Sabeltann og hemmeligheten i Kjuttaviga*** er ei teaterførestilling med manus og musikk av Terje Formoe spelt i Kristiansand Dyrepark sommaren 1994 og i Asker i 1995. Ho var den andre barne- og familieførestillinga om Formoe-figuren Kaptein Sabeltann (etter *Kaptein Sabeltann og skatten i Kjuttaviga*).

Då førestillinga blei spelt på Hvalstrand i Asker sommaren 1995 gjekk stykket under namnet *Kaptein Sabeltann og grusomme Gabriels hemmelighet*. Detta var pga. brotet mellom Terje Formoe og Kristiansand Dyrepark. Kjuttaviga er namnet på staden der Kaptein Sabeltann-førestillingane blir haldne i dyreparken.

Førestillinga blei filma sommaren 1994 og gjeven ut på VHS av Egmont seinare på året. Stykket blei òg gjeve ut på lydbok.

Handling
--------

Det har gått eit par år sidan Kaptein Sabeltann forsvann frå Kjuttaviga etter å ha tapt fektekampen mot Sjømannen Ruben. Tante Bassa er så letta og glad at ho går omkring å trallar og syng i vertshuset nesten heile dagen. Sjørøvarguten Pinky frå føre episode har flytta inn i Kjuttaviga og blitt Ruben sin medhjelpar. Sunniva, Tante Bassa og Ruben driv med å stella i stand eit overraskingselskap for Pinky, som har fødselsdag, men trur han har greidd å halda det hemmeleg for venane sine. I skuggane lurar sjørøvarar som er i ferd med å innta Kjuttaviga igjen.

Medverkande
-----------

* Terje Formoe som Kaptein Sabeltann
* Audun Meling som Langemann
* Ingolf Karinen som Pelle Pirat
* Knut Haugmark som Pysa Pirat
* Ol-Hermann Gudim Lundberg som Pysa Pirat (på nokre førestilligar i 1995 på Hvalstrand)
* Morten Usterud som Pinky
* Janne Formoe som Sunniva
* Svein Haagensen som Sjømannen Ruben Den Røde
* Linda Tørklep som Tante Bassa

Songar
------

* Vi seiler vår egen sjø (berre i 1995)
* Nå Kommer Sabeltann
* Langemanns Sang
* Bursdagssang
* To Øyne (Ser Bedre Enn Ett)
* Kanskje
* Sjørøversang
* Sabeltanns Lov
* Grusomme Gabriels Spøk
* Bryllupssang

Kassett- og CD-utgjeving
------------------------

I 1994 blei førestillinga gjeven ut på kassett og CD av Grappa Musikkforlag. Utgjevinga har ei lengd på ca 1 time.

VHS- og DVD-utgjeving
---------------------

Den 16.-19. juli 1994 vart det gjorde opptaket av førestillinga. Det blei først vist på NRK og seinare på hausten lansert på video av Egmont.
Denne versjonen varer i 65 minutt.

Kjelder
-------

1. ↑  «Forestillinger», *Kaptein Sabeltann Wiki* (på engelsk), henta 29. juni 2020
2. ↑  «Kaptein Sabeltann og Hemmeligheten i Kjuttaviga», *Kaptein Sabeltann Wiki* (på engelsk), henta 29. juni 2020

* *Denne artikkelen bygger på «Kaptein Sabeltann og hemmeligheten i Kjuttaviga» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juni 2020.*
**Olivia Isabel Rodrigo** (fødd 20. februar 2003) er ein amerikansk songar, låtskriver og skodespelar.

Ho er kjend for rollene sina som Paige Olvera frå Disney Channel-serien *Bizaardvark* og Nini Salazar-Roberts frå Disney+-serien *High School Musical: The Musical: The Series*.

I 2020 skreiv ho kontrakt med Geffen Records og Interscope, og 8. januar 2021 gav ho ut sin første singel, «Drivers License», som toppa hitlistene i fleire land, blant anna i Noreg, der han toppa den norske singellista i fem veker. Singelen oppnådde større suksess i heimlandet hennar, USA, der han toppa Billboard Hot 100 i åtte veker. 1. april 2021 gav ho ut oppfølgjarsingelen Deja Vu. Denne debuterte på 8. plass på Billboard Hot 100, der ho vart den første artisten som debuterte på topp 10 med dei to første singlane sine. I Noreg nådde singelen ein 17. plass. Ei veke før debutalbumet hennar vart gjeve ut, gav ho ut sin tredje singel derfrå, «Good 4 U». Dette vart den andre singelen hennar til å toppa Billboard Hot 100. I Noreg debuterte han på ein 31. plass i veke 20, og klatra opp 30 plassar derfrå til førsteplass den påfølgjande veka.

Den 21. mai 2021 gav ho ut debutalbumet sitt *Sour*, som debuterte på fyrsteplass i Noreg, Storbritannia og fleire land. Noreg var fyrste land i verda til å motta sertifisering for dette albumet, der det fekk platinaplate allereie fire dagar etter utgjevinga.

Diskografi
----------

### Studioalbum

* *Sour* (2021)

### Singlar

* «Drivers License» (2021)
* «Deja Vu» (2021)
* «Good 4 U» (2021)

Kjelder
-------

1. ↑  TV, Destacados (5. mars 2021). «Olivia Rodrigo: +30 datos sobre la cantante de que necesitas saber» (på spansk). Henta 7. juni 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Olivia Rodrigo» frå Wikipedia på bokmål, den 18. november 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Olivia Rodrigo**

* Olivia Rodrigo ved The Internet Movie Database (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
Ein hydrogen radiofrekvensutladning, det første elementet inne i ein maser.
**Maser** (akronym for *Microwave Amplification by Stimulation Emission of Radiation* eller 'mikrobølgjeforsterking ved stimulert emisjon av stråling') er eit apparat som sender ut elektromagnetisk stråling i mikrobølgjespekteret. Ein laser er ein optisk maser, som sender ut elektromagnetisk stråling i det synlege spekteret.

Historie
--------

Det fundamentale prinsippet i ein maser og laser er stimulert emisjon, som første gong vart skildra av Albert Einstein i 1917.

Nicolay G. Basov og Aleksandr Prokhorov ved Lebedev-instituttet i Moskva arbeidde med prinsippa bak ein maser, og publiserte arbeidet sitt på ein konferanse i det russiske forskarmiljøet i 1952. Dei skreiv om resultata internasjonalt i 1954. Charles H Townes ved Columbia University i New York var den første som bygde ein maser i 1953. Alle desse tre delte Nobelprisen i fysikk i 1964 for arbeidet sitt i kvantefysikken. Charles H Townes arbeidde vidare med prinsippet bak ein optisk maser (seinare kalla laser).

Science fiction
---------------

I litteratur og filmar innan sjangeren science fiction opptrer ofte maser som våpen. Men inntil vidare er det ingen indikasjon på at ein maser nokon gong kan bli så kraftfulle at dei kan nyttast som våpen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maser» frå Wikipedia på bokmål, den 25. april 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
Elvebanke der ein stor del av banken ligg over vasskorpa.
Ein **banke** er ei vid grunne i sjø, vatn eller elv, som ofte består av laust materiale som sand eller småstein. Ordet vert òg nytta om havområdet over ei slik grunne, til dømes i samband med fiskebanker. Nokre bankar kan ha delar over vasskorpa. 

Satellittbilde av Bahamabankane.
Bankar består ofte av sand, men kan òg bestå av anna granulært materiale som vatnet kan flytte på, som jord, mudder, grus, småstein, rullesteinar og til og med større steinar. Kor store partiklar ein banke består av er knytt opp til kor store bølgjene er eller kor sterke straumane er for å flytte partiklane. 

Dei fleste bankar er danna av uorganiske avleiringar som sand og grus, til dømes Doggerbank og Newfoundlandbanken, medan skjelbankar er laga av organisk materiale som muslingar eller korallar, som Bahamabankane. På grunn av landhevinga etter istida kan gamle skjelbanker i Noreg no finnast heilt opp til kring 200 moh.

Skråninga frå ein banke og ned mot djuphavet vert kalla ein egg eller ein bakke, og somme stader er dette fast berggrunn.

Sjå òg
------

* fiskebanke
* rev i sjø
* flu i sjøen
* sandbanke
* øyr

Kjelder
-------

* Banke.: undersjøisk grunne (2009, 14. februar), *Store norske leksikon*. Henta 17. september 2013.
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Banke» frå Wikipedia på bokmål, den 24. februar 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------
**Avstalinisering** er nemninga som har vore bruka for den endringsprosessen som skjedde i det sovjetiske samfunnet i åra etter diktatoren Josef Stalin døydde i 1953. 

Straks Stalin var daud, blei det gitt amnesti til mange politiske fangar, straffelova blei handheva på ein mildare måte og matvareprisane sette ned. 

I samband med den 20. partikongressen til Det sovjetiske kommunistpartiet i 1956 tok så førstesekretær Nikita Khrusjtsjov eit kraftig oppgjer i ein historisk tale: Stalin hadde skaffa seg eineveldig makt og heva seg over partiet og lovene, fremja ei grotesk persondyrking, drive ein terrorkampanje som ramma mange uskuldige og ærlege kommunistar gjennom dei falske «Moskvaprosessane», drive kollektiv avstraffing gjennom å tvangsflytte heile folkeslag.

Khrustsjov avgrensar seg likevel til ein kritikk av personen Stalin, han prøver ikkje å analysere dei samfunnsmessige årsakene til stalinismen. Det ville nok ha trødd for mange i parti- og statsbyråkratiet for nær, og ville vore som å innrømme at Stalins rival frå 1920-åra, Lev Trotskij, hadde hatt rett. Khrusjtsjov sjølv hadde jo vore stalinist i si tid. 

Talen var ikkje offentleg, men innhaldet blei likevel raskt kjent, både i Sovjetunionen og i utlandet.

I dei sovjetdominerte landa i Aust-Europa førte oppgjeret i Moskva til at mange fekk von om betre og friare tilhøve, og det braut ut folkelege oppreistar i Polen og Ungarn. I Polen fekk kommunistpartiet ny leiing, med den moderate Gomulka i brodden, og ting roa seg. I Ungarn fekk partiet au ny leiar, men Imre Nagy greidde ikkje å kontrollere situasjonen, det blei kravd utmelding av Warszawapakta, og det enda i harde kampar mellom ungarske patriotar og sovjetiske soldatar og mykje blodspille. Den sovjetinnsette Janos Kadar viste seg likevel på litt sikt å vere ein svært moderat kommunist, som skapte den avslappa «gulasj-kommunismen».

Uroa i Aust-Europa førte til eit forsøk frå meir stalinistiske krefter på å avsetje Khrustsjov, men det lykkast ikkje. Avstaliniseringa heldt fram, med fleire omfattande amnesti for politiske fangar, reduksjon av dei enorme sosiale skilnadene frå Stalin-tida, sosiale tiltak som betre pensjonar og meir bustadbygging og sist men ikkje minst avskaffing av dei brutale arbeidslivslovene. 

På den 22. partikongressen i 1961 kom Khrusjtsjov med klar fordømming av Stalin i ein open tale. No blei liket av diktatoren fjerna frå Lenin si side i mausoleet på Den Raude Plassen, statuar av han fjerna i heile Austblokka, byar og gater omdøypte.

Khrusjtsjov blei nedstemt og måtte gå frå makta som førstesekretær og statsminister i 1964. Men på dei vel ti åra sidan Stalin døydde, hadde mykje endra seg. Frykta prega ikkje lenger samfunnet, og levestandarden for vanlege folk var monaleg betra. 

Berre i Kina og Albania blei Stalin framleis dyrka som ein helt.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Ein **avtale**, eller **kontrakt**, er i juridisk forstand ei skriftleg eller munnleg semje mellom to eller fleire partar om forhold av rettsleg karakter. Etter hovudregelen i den norske avtalelova blir ein avtale til ved at ein part aksepterer eit tilbod som den andre parten har sett fram, og det er overeinsstemming mellom tilbod og aksept. Avtaleinngåing skjer likevel ofte etter ein meir komplisert prosess med tilbod fram og tilbake før ein oppnår semje. 

Etter norsk lov er munnlege avtalar like bindande som skriftlege avtalar, om ikkje anna er blitt bestemt i lov eller føregåande avtale mellom dei same partane.

For å sikra bevis for ein munnleg avtale, bør det vera vitne til stades ved inngåinga av avtalen eller det må finnast anna prov som kan sannsynleggjera at det er inngått ein avtale med eit bestemt innhald. Ein avtale mellom to partar om ein fast eigedom må ha skriftleg form dersom han skal ha eit sikra rettsvern med omsyn til utanforståande ved tinglysing.

Det finst ein del standardiserte mønster for skriftleg utforming av forskjellige typar avtalar, m.a. utarbeidde gjennom Forbrukarrådet, som avtalar med handverkarar. For avtalar kring bygg og anlegg finst ein del mønster frå Norsk Standard (NS).

Om ein avtale inneheld urimelege vilkår eller krav, kan han setjast heilt eller delvis til side av ein domstol, eller av Forbrukarombodet om avtalen gjeld varer og tenester til ein forbrukar.

Når det blir inngått avtalar om større verdiar, bruker ein vanlegvis skriftleg form. Dette blir t.d. gjort ved kjøpekontraktar for bil, båt og fast eigedom, og dessutan ved offentlege innkjøp og bygge- og anleggskontraktar (entrepriseprosjekt). Avtalar i samband med m.a. offentlege innkjøp og entrepriseprosjekt blir normalt inngåtte ved underskrift på eit særskilt avtaledokument. Ved offentlege innkjøp er det påbode at avtale blir inngått etter konkurranse «så langt det er mulig», ifølgje innkjøpslova § 5.

Avtale mellom partane i arbeidslivet blir kalla tariffavtale eller overeinskomst.

Avtale mellom to eller fleire statar blir gjerne kalla traktat eller konvensjon.

Kjelder
-------

* Avtalerett

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Avtale» frå Wikipedia på bokmål, den 17. mai 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Avtaleloven
**Hochgall** er ein 3 436 meter over havet høg fjelltopp i Hohe Tauern i Alpane. Fjelltoppen ligg i provinsen Bolzano i Italia, i kring 500 meter vestom landegrensa mot Austerrike. Hochgall er det høgste av Rieserferner-fjella, eit fjellområde i Hohe Tauern.

I åra 1853-54 dreiv Hermann van Acken med landoppmåling for den austerrikske staten. Sommaren 1854 kleiv han og lokale hjelpesmenn frå dalen Defereggen opp på Hochgall frå aust og langs nordaustegga. Dei plasserte eit signalpunkt på ein lægre topp, 3371/3354 moh, der toppegga vikjer av frå vasskiljet mellom dagens landegrense mellom Austerrike og Italia. Gruppa nådde toppen etter ein ti timars tur frå Sankt Jakob in Defereggen. Få år seinare snakka Paul Grohmann med ein av fjellførarane, som fortalde han at nokre av dei hadde halde fram til dei nådde den høgste fjelltoppen. Soga vart stadfesta då dei neste som fylgde same ruta, 22 år seinare, fann ein stav nær hovudtoppen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hochgall» frå Wikipedia på tysk, den 19. juli 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* GeoNames

 |