recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Johannes Hendricus Maria Smit** (fødd 31. desember 1985 i Volendam), betre kjend som **Jan Smit**, er ein nederlandsk songar, programleiar, skodespelar og fotballeiar. 

Smit byrja karrieren som tiåring, under namnet Jantje Smit, i gutegruppa Volendam MWN. Seinare lanserte han ein solokarriere før han i 2015 vart med i den nederlandske slagergruppa KLUBB3, og vidare i slagergruppa De Toppers i 2017. Som programleiar har han jobba med program som *De beste zangers van Nederland* og *TROS Muziekfeest*. Sidan 2011 har han kommentert Eurovision Song Contest. Smit vart vald til å leie Eurovision Song Contest i 2020 saman med Edsilia Rombley og Chantal Janzen. Den 18. mars 2020 vart Eurovision Song Contest avlyst på grunn av koronapandemien i Europa vinteren 2020. I staden leia han erstatningsprogrammet *Eurovision: Europe Shine a Light* i mai 2020, i tillegg til å leie Eurovision Song Contest 2021.

Smit syng vanlegvis på nederlandsk innan sjangrane pop, slager og danseband. Han har også vore ambassadør for SOS Barnebyar og er styremedlem i fotballklubben FC Volendam.

Kjelder
-------

1. ↑  Svendsen, Maiken (18. mars 2020). «Eurovision Song Contest avlyst». *NRK* (på norsk bokmål). Henta 19. mars 2020.
2. ↑  «The 4 ways to make Eurovision 2021 happen». *eurovision.tv* (på engelsk). 18. september 2020. Henta 19. september 2020.
3. ↑  eurovision.tv (4. desember 2019). «Exclusive: Introducing the Eurovision 2020 presenters!». EBU. Henta 4. desember 2019.
4. ↑  Jan Smit nieuwe voorzitter FC Volendam, FC Volendam, 2. mai 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Jan Smit» frå Wikipedia på bokmål, den 17. desember 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
*For øya, halvøya og innsjøen med same namn sjå Tajmyrøya, Tajmyrhalvøya og Tajmyrsjøen.*

**Tajmyrskij (Dolgano-Nenetskij) avtonomnyj okrug**  

**(før 1.januar 2007)**

| 

|  |  |
| --- | --- |
| **Tajmyr sitt flaggTajmyr sitt flagg** | **Tajmyr sitt våpenTajmyr sitt våpen** |
| Tajmyr sitt flagg | Tajmyr sitt våpen |

 |
| Tajmyr på kartet over Russland |
| **Hovudstad** | Dudinka |
| **Areal**
- Totalt
- % vatn | Rangering: 86. 
862 100 km²
Ukjent |
| **Innbyggjartal**
- totalt
- folketettleik | Rangering: 2.
ca. 39 400 (2005)
ca. 0,05/km² |
| **Føderalt distrikt** | Sibir |
| **Økonomisk region** | Aust-Sibir |
| **Regionsnummer** | 84 |
| **Offisielt språk** | Russisk |
| **Guvernør** | Oleg Mikhajlovitsj Budargin |
| **Nasjonalsong** |   |
| **Tidssone** | UTC +0700 |

**Tajmyr** (russisk Таймырский автономный округ) var fram til 1. januar 2007 eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland. Det vart òg kalla **Dolgan-Nenetsia**. Det var del av Krasnojarsk kraj, men samstundes eit av dei 88 føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden var Dudinka, arealet var 862 100 km² og innbyggjartalet var 39 400 (2005). Etter ei folkerøysting 17. april 2005 slutta Tajmyr og Evenkia frå 1. januar 2007 å eksistera som eigne føderasjonssubjekt. Området er no ein vanleg *rajon* (kommune) - Tajmyr rajon - i Krasnojarsk kraj. Ved folketeljinga i 2010 var innbyggjartalet 34 400.

Tajmyr omfatta Tajmyrhalvøya og nærliggjande delar av det eurasiske fastlandet, pluss øygruppa Severnaja Zemlja nord for fastlandet. Det nordlegaste punktet på Tajmyrhalvøya er det nordlegaste punktet på det eurasiske fastlandet. Byen Norilsk, som geografisk ligg i Tajmyr, var ikkje ein del av distriktet Tajmyr, men direkte underlagt Krasnojarsk kraj. Heile territoriet ligg nord for polarsirkelen. Det høgste punktet er 1146 meter over havet. Største elva er Jenisej. Middeltemperaturen i januar er - 32 grader celsius, i juli frå + 2 til + 13 grader celsius.

Ved folketeljinga i 2002 oppgav 58,6 % å vera av russisk nasjonalitet og 6,1 % ukrainsk. Urinnvånarane i området er dolganar (13,9 %), nenetsar (7,7 %), nganasanar (1,9 %) og evenkar (0,8 %). Einaste byen i Tajmyr er hovudstaden Dudinka. 66,2 % av ibuarane bur i tettbygde strøk.

Dei første russarane kom til Tajmyr rundt midten av 1500-talet. Den første russiske busetjinga i Dudinka vart etablert i 1667. Det autonome området vart oppretta 10. desember 1930.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Distriktet sine offisielle heimesider på russisk
* Artikkel frå avisa Kommersant på engelsk Arkivert 2007-01-06 ved Wayback Machine.
* Artikkel frå NUPI
*Torri Edwards* (fødd 31. januar 1977) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå California som i 2004 vart kåra til verdsmeister på 100 meter for 2003, og vann VM-gull i 4 x 100 m stafett i 2007.

Aktiv
-----

Edwards deltok i tre øvingar under Sommar-OL 2000. Ho makta ikkje å kvalifisere seg til finalane på 100 m og 200 m, derimot var ho med på det USA-amerikanske laget som fekk bronse på den korte stafetten.

Den 11. juli 2003 sprang Edwards sitt livs fortaste 200 meter i eit stemne i Roma, klokka inn på 22,28 sekundar. Under verdsmeisterskapen i Paris nokre veker etter vart Edwards tildelt sølvmedalje på 100 m og bronsemedalje på 200 m, begge tevlingane vart vunne av landskvinna Kelli White. Då White året etter vart dømd for bruk av dopingmidlar, vart Edwards tilkjend VM-sigeren på 100-meteren og sølvplassen på 200 m. Under sjølve meisterskapen i Paris sprang Edwards USA inn til sølvmedalje i 4 x 100 m stafett, fem hundredels sekund bakom laget frå Russland.

Etter å ha vore utestengd frå friidretten i 2004-05 kom Edwards sterkt tilbake. Under VM 2007 i Aten måtte ho ta til takke med fjerdeplassen på 100 m så vel som på 200 meter. I 4 x 100 m stafett lukkast ho som ankerkvinne å springe USA sitt lag, som elles bestod av Lauryn Williams, Allyson Felix og Mikele Barber, inn til gull, 0,03 sekund framom Jamaicas Veronica Campbell.

I 2008 flytta Edwards den personlege rekorden på 100 meter til 10,78 sekundar i semifinaleløpet då USA heldt OL-uttak, der ho i finalen vart nummer to. Under sommarleikane i Beijing enda ho på åttandeplassen i 100-metersfinalen.

### Doping

Edwards vart i juli 2004 dømd for doping og utestengt i to år. I november 2005 vart utestenginga korta ned til 15 månader, etter at det forbodne stoffet Nikethamide vart nedgradert av WADA.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2000 i Sydney: Bronse i 4 x 100 m stafett. Utslått i semifinalane på 200 m (23,06 =nr 10) og i kvartfinalane på 100 m (11,32 =nr 17)
* VM 2003 i Paris: Gull på 100 m – 10,93, sølv på 200 m – 22,47, og i 4 x 100 m stafett
* VM 2007 i Osaka: Gull i 4 x 100 m stafett. Nr 4 på 100 m – 11,05, og på 200 m – 22,65
* OL 2008 i Beijing: Nr 8 på 100 m – 11,20. Utslått i forsøket på 4 x 100 m stafett

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Torri Edwards» frå Wikipedia på engelsk, den 31. mai 2018.*
**Karen Grude Koht** (16. november 1871–1960) var ein norsk lærar og forkjempar for kvinnesaka.

Karen Grude var fødd på Brueland i Høyland kommune på Jæren. Ho var dotter av lensmann og gardeigar M. A. Grude og Anna Grude (f. Mossige). I 1898 vart ho gift med politikaren og historikaren Halvdan Koht, og dei fekk dottera Åse Gruda Skard. Dottera vart psykolog, og arbeidde òg for kvinnesaka.

I 1893 tok Karen Grude Koht litt skolegang heime og på Sandnes, deretter mellomskole på Eikeland. Med unionsoppløysinga, stemmerett og kvinnesak på dagsordenen blei ho tidleg politisk interessert og gjekk med i Venstre.

Etter eit kortvarig engasjement som huslærar reiste Grude til Kristiania og begynte på Fru Ragna Nielsens skole (1894) med annaneksamen i 1895, etterfølgt av folkeskole (1896) og studieopphald ved Sorbonne i Paris (1898) og Oxford (1908). 

Koht opparbeidde ei sterk interesse for målsaka og språk generelt, og publiserte i Syn og Segn, der ho sat i redaksjonen, og i For Kirke og Kultur (særleg bokmeldingar). Ho omsette ein del, mellom anna *Gjer Heimen din Fager* (frå svensk, 1903), *Naar Jordi Øydest* (frå Rene Bazin, fransk, 1913) og *Småkarane mine. Ein sumarbok for store og små* (frå G. Geijerstam, svensk, 1922). Hennar eiga bok *Kvinnearbeid* kom ut i 1908, omtrent samtidig som ho tok sekretærrollen i det nystifta Norske Kvinders Nasjonalråd. Deira historie skulle ho seinare skildra i *Norske kvinners nasjonalråd 25 år*, Steenske Forlag (1929).

Saman med biskop Bernt Støylen gav ho ut skuleboka *Mi fyrste bok* (1909), etter påtrykk frå Moltke Moe og Nordahl Rolfsen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sigmund Skard: *Karen Grude Koht – drag av ein kvinnelagnad,* Det Norske Samlaget (1987) ISBN 82-521-2990-0.
* Karen Grude Koht av Anton Aure på aasentunet.no
* Karen Grude Koht med dotter og dotterdotter Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine. på almamatersdotre.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* ISNI
* LIBRIS

 |
| **Torrevieja** |
| --- |
|  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Torrevieja | Byvåpenet til Torrevieja |
| **Flagget til Torrevieja** | **Byvåpenet til Torrevieja** |

 |
| Plassering |
| 

Torrevieja is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Spania |
| Autonom region | Valencia |
| Provins | Alicante |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  71,44 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008)   - folketettleik | 101 381   1 419,1 /km² |
| Koordinatar | 37°58′″N 0°41′″W﻿Koordinatar: 37°58′″N 0°41′″W﻿ |
| Høgd over havet | 7 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 03181 - 03188 |
| Telefon-retningsnummer | 965 og 966 |
| **Nettstad:** www.webtorrevieja.com |

**Torrevieja** (spansk) eller **Torrevella** (valenciansk) er ein kystby og kommune på Costa Blanca i provinsen Alicante søraust i Spania.

Torrevieja ligg om lag 50 km sør for byen Alicante og har kring 100 000 innbyggjarar. Mange utlendingar bur i byen, men er ikkje registrert her. Torrivieja var opphavleg ein saltgruve- og fiskelandsby som låg mellom havet og to store saltsjøar (*Las Salinas*).

Historie
--------

Fram til 1802 fanst berre Torrevieja som eit gammalt vakttårn, som gav byen namnet sitt (*torre* og *vieja* tyder 'gammalt tårn' på spansk) og nokre arbeidshytter. I 1803 autoriserte Karl IV flyttinga av saltgruver frå La Mata til byen og fekk bygd fleire bustadhus her. I 1829 vart byen fullstendig øydelagd av eit jordskjelv, men vart raskt bygd opp at og gruvene opna på ny. I denne perioden var det òg marknad for lin, hamp og bomull.

På 1800-talet vart salt hovudsakleg frakta frå byen med svenske og nederlandske skip. På denne tida vart det berre avgrensa saltbehov i andre regionar av Spania. På byrjinga av 1900-talet vart derimot ein fjerdedel av saltet frå Torrevieja seld i Spania, medan resten vart eksportert til utlandet. I dag er saltindustrien framleis stor i Torrevieja.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Torrevieja**

* This is Torrevieja
* Informasjonsside
* Offisiell nettstad
* Reiseguide til Torrevieja Arkivert 2010-06-15 ved Wayback Machine.

 Reiseguide for Torrevieja frå Wikivoyage

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Sannsynleg utbreiing av innsjøen under siste istid.
**Agassiz-sjøen** eller **Lake Agassiz** var ein innsjø som fanst ved slutten av den siste istida i USA. Han var oppdemd mellom vasskilje i sør og innlandsisen i nord i Red Riverdalen i det som i dag er North Dakota. Innsjøen var 1100 km lang og 400 km brei og dekte området der Dei store sjøane ligg i dag, det vil sei i grenseområdet mellom USA og Canada. Han er kalla opp etter den amerikanske naturforskaren Louis Agassiz, som i 1879 postulerte at sjøen må ha vore skapt av istidssmeltinga.

Sjøen oppstod under den siste istida ved at smeltevatn frå det sentrale og nordlege Nord-Amerika hopa seg opp her fordi ein isbarriære stengte det vidare avløpet mot Atlanterhavet. Arealet kan ha vore inntil 440 000 km². Under varmeperioden omkring 10 900 f.Kr smelta isbarriæren, og enorme mengder vatn strøymde ut i Atlanterhavet og skapte elvedalen til dagens St. Lawrence River. Hendinga skapte ei forstyrring av temperaturen på den nordlege halvkula, og innleia den mellombels kuldeperioden 10 900–9 600 f.Kr som vi kallar Yngre Dryas.

Under dette tilbakeslaget med ein tusen år lang kuldeperiode er det truleg at Lake Agassiz vart fylt på ny. Omkring 6 400 f.Kr virkar det som innsjøen fann tilbake til det nordlege avløpet sitt mot Hudson Bay, og deretter vart gradvis tømt gjennom ein periode på kanskje 1000 år. Restane av innsjøen er i dag Lake Winnipeg, Lake Manitoba og Lake of the Woods i Canada.

Innsjøen har etterlate mange spor i dag, mellom anna elvedalen til elva Minnesota, avsettingane av fruktbar morenejord i elvedalen til Red River of the North, og restar av strender på område som i dag ligg langt frå vatn.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lake Agassiz» frå Wikipedia på bokmål, den 16. april 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* U.S. Geological Survey Arkivert 2009-05-23 ved Wayback Machine. - Warren Upham: «The Glacial Lake Agassiz».
Karelsk pirog utan eggesmør.
Karelske pirogar med eggesmør.
**Karelske pirogar** (finsk *karjalanpiirakka*, karelsk *kalittoa, piiras* eller *šipainiekku*) er ein tradisjonell austersjøfinsk (finsk/karelsk/vepsisk) pirog som består av eit tynt rugskal fylt med risengrynsgraut eller potetmos.

Dei karelske pirogane var opphavlege ein delikatesse frå nord- og grensekarelen som blei spreidd til resten av Finland i og med evakueringa av karelane under andre verdskrigen.[*treng kjelde*] Matretten fekk samstundes namnet karelsk pirog.

Det er søkt om EU-vern for produktet, der det vert kravd at deigen skal lagast av minst 50 prosent rug, og at fyllet berre kan bestå av ris, korn eller potet. Ellers finst det også blant anna gulrotfylte pirogar, men desse vil ikkje kunne bruke den beskytta nemninga karelske pirogar.

Kjelder
-------

1. ↑  Oppslagsverket.fi.
2. ↑  «Oppskrifter til nordisk gjestebud» (PDF). Henta 25. januar 2023.
3. ↑  «Erityisluonnetta koskevista todistuksista annetun neuvoston asetuksen (ETY) N:o 2082/92 8 artiklan 1 kohdassa toisessa alakohdassa tarkoitettu rekisteröintihakemuksen julkaiseminen (2002/C 102/08)». EU:n virallinen lehti C102/2002, sivut 14–15. 27. april 2002. Henta 28. oktober 2018.
4. ↑  «Komission asetus (EY) N:o 317/2003». *eur-lex.europa.eu*. Euroopan unioni. 19. februar 2003. Henta 23. januar 2016.

* *Denne artikkelen bygger på «Karelske piroger» frå Wikipedia på bokmål, den 2. juli 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Oppskrift på karelske pirogar ved Wikibooks (engelsk)
**Paul Winsnes** (18. oktober 1794–2. august 1889) var ein norsk prest og stortingsmann frå Drammen.

Winsnes var fødd i Drammen, der faren hans var kjøpmann. Han vart student i 1812, og cand. theol. to år seinare. I 1814 var han lærar på ein skule i København, reiste heim til Drammen i desember det året. 1816 var han lærar ved Drammen lærde skule, til han same året vart kateket ved 'Vår Frelsars kyrkje' i hovudstaden Kristiania. Frå 1818 var han i tillegg inspektør ved borgar- og realskulen i byen.

År 1819 var Winsnes residerande kapellan i Vang i Hedmark, 1820-22 sokneprest i Trysil. Frå 1822 til 1827 hadde tilsvarande stilling i Hurdal, medan han 1827-30 var sokneprest i Nord-Aurdal. Perioden 1830 til -44 var han sokneprest i Brunlanes; 1838 vart han vald til fyrste ordføraren i Brunlanes. Til sist var han frå 1844 sokneprest i Vang. Medan han var i Vang vart han frå 1864 også stiftsprost i Hamar stift.

Winsnes var stortingsrepresentant frå Jarlsberg og Larviks amt både i 1839, 1842 og 1845. Det siste valet vart godkjent mot 12 røyster (han hadde flytta frå amtet før tingsamlinga kom i gang). I 1839 var han medlem av gasje- og pensjonskomiteen, på dei to neste stortinga var han formann i same komiteen. Han var medlem av Lagtinget i 1842 og 1845. Ved det siste høvet, 1845, var han medlem av riksretten.

Winsnes tok avskjed frå prestestillingane i 1873. Han busette seg då i fødebyen Drammen, der han døydde i 1889.

Winsnes var gift med forfattarinna Hanna Winsnes. Han var brorson av Joachim Winsnes.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Paul Winsnes NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv
**Rasmus Jakobsson Hidle** (19. juli 1857–15. juni 1944) var ein norsk gardbrukar og politikar frå Sjernarøy i Rogaland. Han var stortingsmann for Venstre i tida før og under fyrste verdskrigen.

Far hans var gardbrukar på Hidle, og han tok sjølv over farsgarden i 1882. Nokre år tidlegare, skulevinteren 1875-76, gjekk han eit kurs på amtsskulen på Finnøy. Hidle var medlem av heradsstyret i Sjernarøy frå 1886, ordførar i årå 1905-16. Han var elles forlikskommissær i ni år og åstadskommissær i mange år.

Hidle møtte på Stortinget fyrste gongen som varamann frå Ryfylke krins 8. april-6. mai 1907 og på ny 9. mai-5. juni 1908. Også i valperioden 1911-13 møtte han som varamann i tida frå 15. mai til 13. juni 1913. Ved alle desse tre høva møtte han i Vegkomiteen og i Lagtinget i staden for Lars Rasmussen. Perioden 1916-18 var han fast representant for einmannskrinsen Ryfylke, også då han hadde plass i Vegkomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Stortingsbiografi[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
|  |
| --- |
| **Arktisk niauge** |
| Arktisk niaugeArktisk niauge |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig**Status i Noreg:** VU Sårbar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Cephalaspidomorphi |
| **Orden:** | Niaugo Petromyzontiformes |
| **Familie:** | Niaugefamilien Petromyzontidae |
| **Slekt:** | *Lethenteron* |
| **Art:** | **Arktisk niauge** *L. camtschaticum* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Lethenteron camtschaticum***Tilesius, 1811 |

**Arktisk niauga** er ein arktisk niaugeart som lever anadromt langs kysten av Nordishavet frå Kolahalvøya til Japan. I Noreg er arten truleg registrert i Pasvikelva, utan at det finst sikre data. Artkis niauga er rekna som ein sårbart art i Noreg.

Kjenneteikn
-----------

Arktisk niauga er brungrått med mørk marmorering og flekkar på oversida. Han er 18-63 cm lang, med dei største individa i austlege bestandar. Unge individ har to ryggfinnar, men desse veks saman når fisken vert eldre.

Levesett
--------

Arktisk niauga finst både i ferskvasstasjonære og anadrome bestandar. Dei vaksne lever helst nær elveos på grunt vatn ned til 50 m. Dei er ektoparasittar på dei fleste fiskane av nokolunde storleik, mellom anna laksefisk, flyndre, torsk og sild. Larvane lever av detritus og planteplankton.

Gytinga skjer på seinsommaren på grusbotn i sakteflytande (0,6-0,8 m vassføring i sekundet) elvar på grunt vatn ned til 20 cm. Frå 2 til 8 individ gyt i lag, og begge kjønn er med på å grava gytegropa. Hoene gyt med fleire hannar kvar, på ulike tidspunkt. Båe kjønn vaktar egga i dagevis, til dei døyr. Larvane ligg nedgravne i om lag 4 år.

Kjelder
-------

1. ↑  «Arktisk niøye Lethenteron camtschaticum (Tilesius, 1811)». artsdatabanken.no. 24.11.2021.

* Jonsson, Bror: «Niøyer» i *Norges dyr - Fiskene 1* Cappelen 1992
* FishBase

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Arktisk niauga**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS
* FaunEur

 |
**1633** (romartal MDCXXXIII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

Hendingar
---------

### Utlandet

* 

### Noreg

* 

Jakob II av England måla av Godfrey Kneller

Fødde
-----

*Sjå òg Fødde i 1633.*

* 14. oktober: Jakob II av England, skotsk og engelsk konge

Døde
----

*Sjå òg Døde i 1633.*

* 1. mars: George Herbert, engelsk forfattar
* 12. august: Jacopo Peri, italiensk toneskapar

**<<   1600-talet   >>**
<< 1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 | 1610 | 1611 | 1612 | 1613 | 1614 | 1615 | 1616 | 1617 | 1618 | 1619 | 1620 | 1621 | 1622 | 1623 | 1624 | 1625 | 1626 | 1627 | 1628 | 1629 | 1630 | 1631 | 1632 | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 | 1638 | 1639 | 1640 | 1641 | 1642 | 1643 | 1644 | 1645 | 1646 | 1647 | 1648 | 1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 | 1690 | 1691 | 1692 | 1693 | 1694 | 1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 >>
Koordinatar: 56°44′N 5°59′W﻿

Satellittbilete av Ardnamurchan
Over Eilean Chaluim Cille-bukta til Ardnamurchan Point og fyrhuset.
**Ardnamurchan** (skotsk-gælisk *Àird nam Murchan*) er ei halvøy i Lochaber i Highland i Skottland. Ho er kjend for den urørte naturen. 

Strengt tatt dekkjer Ardnamurchan berre halvøya utanfor landsbyane Salen (i sør) og Acharacle (i nord), men i dag vert omgrepet nytta meir generelt og omfattar òg nabodistrikta Sunart, Ardgour, Morvern og Moidart.

Ardnamurchan Point, der står eit 36 meter høgt fyr, vert ofte omtalt som det vestlegaste punktet på det britiske fastlandet, men dette er i røynda Corrachadh Mòr, 1 km lenger sør, som ligg nokre meter lenger vest. 

Heile det nordvestlege hjørnet av Ardnamurchan består av gamle vulkanstrukturar. Området er restane etter eit 55 millionar år gammal vulkanområde. 

Landsbyar på Ardnamurchan:

* Acharacle (*Àth Tharracail*)
* Achnaha (*Achadh na h-Àtha*)
* Glenborrodale (*Gleann Bhorghdail*)
* Glenmore
* Kilchoan (*Cille Chòmhghain*)
* Kilmory (*Cill Mhóire*)
* Laga
* Ockle (*Ocal*)
* Portuairk (*Port Uairce*)
* Sanna (*Sanna*)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ardnamurchan» frå Wikipedia på engelsk, den 3. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turistside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
T-14 Armata stridsvogn.
**Armata** (russisk: Армата) er ei avansert våpenplattform utvikla i og for Russland. Armata-plattforma er tenkt å fungera for stridsvogn, artilleri, luftvern og som ingeniørkøyretøy.

Utvikling
---------

Prototypar av tunge pansra køyretøy basert på Armata-plattforma vart presentert ved ei forsvarsutstilling i Nizjnij Tagil i september 2013.

Den nye stridsvogna er under utvikling på Uralvagonzavod i Nizjnij Tagil. Dei første leveransane til det russiske forsvar fann stad i 2015 og masseproduksjon skal ha byrja seint i 2015 eller 2016. T-14 Armata var sett til ein pris på 3 700 000 dollar.

Design
------

Generalløytnant Jurij Kovalenko har sagt at Armata skal nytta mange funksjonar som fanst i T-95-stridsvogna, som det berre vart produsert nokre få prototypar av. I stridsvognvarianten er ammunisjonsdelen skild frå besetninga. Den kan drivast av eit hybridsystem eller heilt elektrisk, og under særs låge (arktiske) temperaturar. Driftstryggleiken skal forbetrast og motoren vert kraftigare. Pansringa er kraftigare med automatladar og dessutan skal kanona forbetrast. Stridsvognvarianten skal ha ein vernekapsel for besetninga. Den er bygd slik at den skulle kunna motstå eit direkte treff frå alle kjende noverande (2015) stridsvogner. Ein sjølvstyrande autonom versjon av plattforma er òg under utvikling, altså ein umanna fjernstyrt modell.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Armata» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*

Referansar
----------

1. ↑  «Armata Main Battle Tank». Henta 12. februar 2015.
2. ↑  «Armata Universal Vapenplattform». Henta 9. desember 2014.
3. ↑  New armoured vehicles based on Armata universal combat platform at Russian Expo Arms 2013 - Armyrecognition.com, January 6, 2013
4. ↑  Russia to Start Producing New Main Battle Tank in 2016, RIA Novosti, November 20, 2013
5. ↑  «Названа цена танка «Армата»». *Popmech.ru* (på russisk).
6. ↑  thomas.molén@svd.se, Thomas Molén |. «Putins nya supervapen bakslag för Nato | SvD». *SvD.se* (på svensk).
7. ↑  «Armata». Henta 9. desember 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Armata main battle tank technical data sheet and pictures
* «New Russian Armata breaks Cover». *Jane's Information Group*.
* «Russian Armata unveiled: a new family of armored combat vehicles». *Defense-Update*.
**Lise-Marie Morerod** (fødd 16. april 1956) er ein sveitsisk, tidlegare skirennar frå landsbyen Les Diablerets i Ormont-Dessus i kantonen Vaud. Ho var verdas beste kvinnelege skialpinist i 1977, då ho vann verdscupen i alpint. Gjennom sine år som aktiv vann ho 24 verdscuprenn; 10 i slalåm og 14 i storslalåm. 41 gongar kleiv ho opp på pallen, meir enn halvparten av gongane etter storslalåmtevlingar. Frå verdsmeisterskapa 1974 og 1978 fekk ho med seg høvesvis ein bronse- og ein sølvmedalje.

Aktiv
-----

Morerod vart sveitsisk meister i storslalåm i 1972, knapt 16 år gammal. Marie-Theres Nadig, som ein månad i førevegen hadde vorte olympisk meister i både storslalåm og utfor under Vinter-OL 1972 i Sapporo, hamna bak henne på resultatlista.

Morerod debuterte i verdscupen i alpint i 1973. Hennar besteresultat i debutsesongen var sjetteplassen i avslutningsrennet i storslalåm i Heavenly Valley i USA. Gjennombrotet kom i 1974 då ho to gongar kom på andreplass i storslalåmrenn i verdscupen, det første vart avvikla i Pfronten. Det var likevel ei stor overrasking at ho vann bronsemedaljen i slalåm under VM i alpine greiner 1974 i St. Moritz. Samanlagt i verdscupen kom ho på åttandeplass. I 1975 kom hennar første siger i verdscupen, eit slalåmrenn i Garmisch-Partenkirchen.

I 1976 kom Morerod på andreplass i verdscupen i alpint, berre Rosi Mittermaier frå Vest-Tyskland var betre enn henne. Under vinter-OL i Innsbruck kom Morerod på fjerdeplass i storslalåm. Sesongen etter, 1977, vann ho åtte verdscuprenn og vart den første sveitsiske kvinna som vann verdscupen i alpint. Samstundes vann ho både slalåmcupen og storslalåmcupen.

Morerod fekk sølvmedaljen i storslalåm under VM i alpine greiner 1978 i Garmisch-Partenkirchen, fem hundredels sekund bakom vest-tyske Maria Epple. I storslalåmtevlinga vart ho nummer 7. I verdscupen kom ho den sesongen på tredjeplass, og vann storslalåmcupen for tredje sesong på rad.

Morerod vart sveitsisk dobbelmeister i slalåm og storslalåm i 1974, 1975, 1977 og 1978.

22. juli 1978 vart Morerod alvorleg skadd i ei bilulykke ved Vernayaz. Med brotskadar og alvorlege hovudskadar låg ho tre veker i koma, og låg på sjukehus i seks månader. Ho gjorde comeback i 1979/80-sesongen, men ellevteplassen under storslalåmrennet Megève vart hennar beste resultat i verdscupen. Ved sesongslutt la ho opp som aktiv alpinist, etter råd frå legar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Lise-Marie Morerod – Profil og resultatoversikt hos FIS

* *Denne artikkelen bygger på «Lise-Marie Morerod» frå Wikipedia på tysk, den 16. januar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
To unge sikhar. Guten til venstre ber rumál og den eldre guten ber ein enkel turban.
**Rumál** (panjabi ਰੁਮਾਲ [rumāl], frå persisk *rū*, 'fjes' og *māl* 'tørking') er eit indisk ord for 'lommetørkle'. Det viser ofte til eit eit tørkle brukt som hovudplagg for å gå inn ein heilag stad innan sikhismen og i nokre delar av hinduismen. Rumálen blir bruka av mannlege sikhar som klipper håret sitt så vel som av andre mannlege gjester når dei besøkjer ein gurdvara. 

Rumál kan minna om ein bandana. Ein tek han på seg ved å stappa tørklesidene bak øyro og bretta det bak over hovudet. Å dekkje hovudet er eit teikn på respekt i sikhismen, og om ein mann ikkje ber turban, lyt han ha på seg ein rumál føre han går inn i gurdvaraen. Hinduiske sindhiar brukar rumálen på ein liknande måte.

I dei fleste gurdvaraer finst det ei korg med rumálar utanfor som gjester kan bruke. Om gurdvaraen ikkje har noka slik korg med rumálar, er eit reint og enkelt lommetørkle det mest passande å bruke.

Kjelder
-------

* «rumal», *Dictionary.com*
* «Rumāl» på Engelsk Wikipedia

| * v
* d
* e
Klede frå Sør-Asia (bangladeshiske, indiske, nepalske, pakistanske og srilankiske klede) |
| --- |
| **Hovud og hals** | turban | rumál  | dupatta |
| **Overdelar** | kurta | tsjoli | uttaríyam |
| **Nederdelar** | dhoti, vetti, lungi  | katjha  | tjudídar  | padjáma |
| **Samansette antrekk** | sari | læhnga tsjoli | pávádai dávani | salvar kamíz |
**Lise Klaveness** (fødd 19. april 1981) er ein norsk tidlegare fotballspelar frå Meland. Ho vann sølv med Noreg under Fotball-EM 2005. Klaveness spelte 73 landskampar og skåra ni mål i åra 2002-11.

Midtbanespelar Klaveness spelte 1997-99 på IL Sandviken og der etter ein sesong kvar i Bjørnar IL og Athene Moss. Frå 2002 til 2011 var ho aktiv i Asker SK/Stabæk IF, med unnatak for sesongane 2006-07 då ho hjelpte svenske Umeå IK til to seriemeistertitlar. I 2010 vart ho toppskårar i den norske Toppserien frå sin offensive midtbaneposisjon og sentral bak Stabæks triumf i serien. Etter å ha vunne NM-finalen 2011 la ho opp. 

Klaveness debuterte på Noregs landslag i 2002 og var med i VM-troppane 2003 og 2007. I 2005 hadde ho ei viktig rolle då Noreg tok seg til finalen i Fotball-EM 2005, der det vart norsk tap 1-3 mot Tyskland. Hausten 2007 vraka landslagssjef Bjarne Berntsen henne frå landslaget på ein måte som vekte mishag hos landslagskollegaer. Klaveness fekk ny tillit då Eli Landsem tok over som landslagssjef frå 2010. Ho la opp etter 2011-sesongen.

Lise Klavenes er utdanna jurist. No har arbeidd som ekspertkomentator innan fotball for NRK.

I 2018 vart ho direktør for elitefotball i toppleiinga i Noregs Fotballforbund etter Nils Johan Semb.

I 2022 vart Lise Klavenes valt til fotballpresident.

I 2022 mottok ho Fritt Ords Honnør for talen på det internasjonale fotballforbundet Fifa sin kongress i Qatar torsdag 31. mars 2022.

### Merittar

* EM-sølv: 2005
* Noregsmeister: 2005 med Asker SK og 2011 med Stabæk IF
* Svensk seriemeister: 2006 og 2007 med Umeå IK
* Svensk cupmeister: 2007 med Umeå IK
* Norsk seriemeister: 2010 med Stabæk IF

Kjelder
-------

1. ↑  «Fritt Ords Honnør til Lise Klaveness». *Fritt Ord* (på norsk bokmål). Henta 11. april 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Lise Klaveness» frå Wikipedia på bokmål, den 23. juli 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Inuit Circumpolar Council** (**ICC**), tidlegare *Inuit Circumpolar Conference*, er ein internasjonal ikkje-statleg organisasjon som representerer ca. 160 000 inuittar, tsjuktsjarar og yupikfolk frå dei arktiske områda i Grønland, Canada, Alaska (USA) og Tsjukotka (Russland).

ICC har som målsetjing å styrka samhaldet mellom dei arktiske folka, å kjempa for rettane og interessene deira i internasjonale samanhengar, å styrka kulturen, å oppnå full aktiv deltaking i den politiske, økonomiske og sosiale utviklinga i dei respektive heimlanda, å utvikla og kjempa for politiske initiativ til å verna det arktiske miljøet, og dessutan å kjempa for anerkjenninga av rettar for alle urfolk.

I Grønland har ICC kontor i hovudstaden Nuuk. 

I 1996 blei ICC tildelt Nordisk råds natur- og miljøpris.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Inuit Circumpolar Conference» frå Wikipedia på bokmål, den 19. september 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Inuit Circumpolar Council**

* Inuit Circumpolar Council, Alaska
* Inuit Circumpolar Council, Canada
* Inuit Circumpolar Council, Greenland
* Inuit Circumpolar Council, Chukotka Arkivert 2015-04-01 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
|  |
| --- |
| ***«Run with the Lions»***  Song av Jurijus Veklenko |
|  |
| **Land** | Litauen |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 1. april 2019 |
| **Sjanger** | Pop, ballade |
| **Lengd** | 03:00 |
| **Selskap** | UAB Gyva Muzika |
| Låtskrivar(ar) | Ashley Hicklin, Eric Lumiere og Pele Loriano |
|

Jurijus Veklenko framfører «Run with the Lions» under ei av prøvene i Tel Aviv i 2019.
**«Run with the Lions»** ('spring med løvene') er ein popballade frå 2019 som vert framført av den litauiske songaren Jurijus Veklenko. Songen var det litauiske bidraget til Eurovision Song Contest 2019 i Tel Aviv i Israel.

Bakgrunn
--------

«Run with the Lions» er skriven av engelske Ashley Hicklin, amerikanske Eric Lumiere og sveitsiske Pele Loriano. Songen vart plukka ut til å delta i songtevlinga til den litauiske kringkastaren LRT televizija *Eurovizijos dainų konkurso nacionalinė atranka*. Songaren Jurijus Veklenko vart vald til å framføre han. Etter fleire innleiande rundar og semifinalar tok songen seg til finalen 23. februar 2019. Der vann «Run with the Lions» og vart det litauiske bidraget til Eurovision Song Contest 2019.

Ein oppgradert versjon av låten vart utgjeven for nedlasting og strøyming 1. april 2019.

### Eurovision Song Contest

I januar 2019 vart Litauen trekt ut til å delta i den andre semifinalen av Eurovision Song Contest. Semifinalen vart arrangert i Expo Tel Aviv i Israel torsdag 16. mai, og Litauen hadde startnummer 12. «Run with the Lions» vart ikkje blant dei ti beste i semifinalen, og kvalifiserte seg dimed ikkje til finalen laurdag 18. mai. Songen enda på ellevteplass og var berre eitt poeng unna tiandeplassen og ein plass i finalen.

Kjelder
-------

1. ↑  «Ticket to Tel Aviv: Meet Jurij Veklenko from Lithuania». 24. april 2019. Henta 7. mai 2019.
2. ↑  «Jurijus wins Eurovizijos Atranka 2019 and will represent Lithuania at this year’s Eurovision Song Contest» (på engelsk). 23. februar 2019. Henta 7. mai 2019.
3. ↑  «‎Run With the Lions – Single by Jurijus». *iTunes* (på engelsk). Henta 7. mai 2019 – via Apple Music.
4. ↑  «Lithuania: Jurijus Confirms Revamp of "Run With The Lions"» (på engelsk). 8. mars 2019. Henta 7. mai 2019.
5. ↑  «Second Semi-Final of Tel Aviv 2019». EBU. Henta 5. mai 2019.
6. ↑  «Second Semi-Final: Last 10 acts qualify for Eurovision 2019 Grand Final». 16. mai 2019. Henta 17. mai 2019.
7. ↑  «A look at the Eurovision 2019 Grand Final and Semi-Final results». EBU. 19. mai 2019. Arkivert frå originalen 21. mai 2019. Henta 26. mai 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Run with the Lions» frå Wikipedia på bokmål, den 26. desember 2021.*
**Lisbeth Pedersen** (fødd 20. november 1975) er ein norsk tidlegare mellomdistanseløpar som var medlem i Bodø FIK til 2000, frå 2001 IK Tjalve. Ho vart noregsmeister på 800 meter og 1500 meter i 2002 og på 800 m i 2009.

Aktiv
-----

Perioden 2001-04 var Pedersen ei av dei beste norske kvinnene på mellomdistansane. Ho sette i 2001 personbeste med 2.05,42 på 800 m og 4.18,5 på 1500 m, i noregsmeisterskapen kneip ho sølvet på 800 m bak suverene Kristin Roset. Året etter forbetra Pedersen seg til 2.03,58, årsbeste av ei norsk kvinne, og 4.14,3, tida på 800 m ho presterte i Stockholm 17. juli 2002 vart ståande som hennar livsbeste. I NM 2002 vann ho gullmedaljen på så vel 800 meter som 1500 meter og vart tildelt kongepokalen for 800-meterløpet. 7. juni 2003 i Heverlee sprang Pedersen inn til 4.13,3 og livsbeste på 1500 m. Ein 800-meter på 2.04,25 var norsk årsbeste.

Etter 2004 høyrde ho ikkje lenger til noregseliten, men lukkast likevel vinne NM-gull på 800 m i 2009.

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 2001 i Drammen: Sølv på 800 m – 2.07,62, bakom Kristin Roset (2.03,64)
* 2002 i Sandnes: Gull på 800 m – 2.04,43, og 1500 m – 4.16,5
* 2005 i Fana: Bronse på 800 m – 2,09,7
* 2009 på Lillehammer: Gull på 800 m – 2.09,8

### Personlege rekordar og årsbeste

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **År** | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| **Tid** | 2.07,06 | 2.05,42 | 2.03,58 å | 2.04,25 å | 2.06,23 | 2.08,52 | - | 2.11,19 | 2.09,60 | 2.07,52 |
| **Tid** | 4.24,6 | 4.18,5 | 4.14,3 | 4.13,3 | 4.18,3 | 4.21,2 | - | - | 4.29,9 | 4.19,8 |

Kjelder
-------

* friidrett.no
**Inuvialuktun** eller *vest-kanadisk inuittspråk* er tre inuitt-dialektar brukt nord i Nordvestterritoria blant dei kanadiske inuittane som kallar seg sjølv inuvialuitfolk.

Inuvialuktun er snakka blant inuittane i deltaet til elva Mackenzie i Nordvestterritoria, Banksøya, delar av Kitlineq og kysten av Nordishavet – landet som høyrer til Inuvialuit Settlement Region. 

Inuvialuktun er eitt av dei elleve offisielle språka i Nordvestterritoria. Språket blir skrive med det latinske alfabetet – det er ingen tradisjon for å bruke inuittisk stavingsskrift. Språket har tre dialektar, og Inuvialuktun kan sjåast som ei strategisk eller språkpolitisk motivert samling av desse tre klart åtskilde dialektane. 

Tidleg på 1800-talet, var Inuvialuit Settlement Region busett av *siglit-inuittar* , men fram mot 1900 gjekk den folkegruppa kraftig tilbake på grunn av nye sjukdommar. Inuittar frå Alaska flytta tidleg på 1900-talet inn i tradisjonelle siglit-område, lokka av den fornya etterspurnaden etter pelsverk. Desse inuittane vart kalla *Uummarmiut* – det tyder *folket frå dei grøne trea* – sidan dei kom frå busetnader nær den nordlege skoggrensa. Den første tida var det store motsetnader mellom siglit- og Uummarmiut-inuittar, men desse motsetnadene har lagt seg med tida, og dei to folkegruppene er integrerte med kvarandre i våre dagar.

Dialektar
---------

Utbreiing av inuittspråk i arktiske område. Inuvialuk-dialektane er snakka tvers over det nordlege Canada vest for Hudsonbukta, her fargelagt purpur, khaki, grøn, og lys blå.
Inuvialuktun-dialektane er alle alvorleg truga språk, sidan engelsk overtar som det ålmenne talespråket mellom folk i dette området. I følgje *Inuvialuit Cultural Resource Centre*, brukar berre 10% av dei omtrent 4,000 inuvialuittane inukitut, og berrre 4 % brukar språket som heimespråk. 

Frå aust til vest er inuktitut-dialektane *natsilingmiutut'* , *inuinnaqtun* og *siglitun*.

Nokre ord av inuvialuktun
-------------------------

| Norsk | Inuvialuktun | uttale |
| --- | --- | --- |
| Hei | Atitu | /atitu/ |
| Adjø | Ilaannilu/Qakugulu | /ilaːnilu/ / /qakuɡulu/ |
| Takk | Quyanainni | /qujanainni/ |
| Versågod | Amiunniin | /amiunniːn/ |
| God morgon | Ublaami | /ublaːmi/ |
| Ja | Ii | /iː/ |
| Nei | Naaggai | /naːɡɡai/ |
| Kaldt! Brrr! | Alaappa! | /alaːppa/ |
| Høyr! | Ata! | /ata/ |
| Kor kjem du frå? | Nakinngaaqpin?/Sumiutauvin? | /nakiŋŋaqpin/ / /sumiutauvin/} |
| Kva kostar dette? | Qanuq akitutigivaa? | /qanuq akitutiɡivaː/ |
| Kyrkje | Angaadjuvik | /aŋaːdjuvik/ |
| Bjølle | Aviluraun | /aviluʁaun/ |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Inuvialuk language» frå Wikipedia på engelsk, den 31. januar 2013.*

1. ↑  Etnologue
2. ↑  Iñuvialuktun/Inuvialuktun/Inuinnaqtun / ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ

| * v
* d
* e
Eskimoisk-aleutiske språk |
| --- |
| Aleutisk |
| Yupik-språk | 
* alaskayupik
* alutiiq
* naukisk
* sirenik
* sibirsk yupik

 |
| Inuitt-språk | 
* grønlandsk
* inuktun
* inuktitut
* inuvialuktun
* Iñupiaq

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN

 |
Ard na Caithne
**Ard na Caithne**, som tyder 'Jordbærtrehøgda' (tidlegare kalla *Smerwick* på engelsk), er ei bukt på Dinglehalvøya sørvest på Irland. Ho ligg nedanfor An Triúr Deirfiúr og Mount Brandon. Av landsbyar ved bukta finn ein Baile an Fheirtéaraigh, Baile na nGall og sjølve Ard na Caithne. 

Dún an Óir, «Festninga av Gull», er ei festning frå jernalderen nær hamna. Ho var åstad for omleiringa av Smerwick i 1580 under Desmondopprøra. Dette var ein av dei største massakrane på 1500-talet på Irland. James Fitzmaurice Fitzgerald gjekk i land med ein liten paveleg invasjonsstyrke i juli 1579 og starta Det andre Desmondopprøret, men mista livet etter berre ein månad. Landgangen starta ein krig som varte i tre år. I september 1580 gjekk ein annan styrke i land med om lag 600, hovudsakleg italienske, soldatar. Dei bygde mellom anna om Dún an Óir i italiensk stil. Etter nokre dagar vart skipa deira erobra av ein engelsk marinestyrke under William Winter. Samstundes hindra Arthur, Baron Grey de Wilton og Jarlen av Ormond opprørsstyrkar i å slå seg saman med italienarane. Grey heldt fram med ei omleiringa av festninga med eit kraftig bombeåtak frå sjøen og etter to dagar overgav italienarane seg utan vilkår. Grey tok bort festningane og våpna til troppane, sperra dei inne i festninga og avretta alle 600. 

Dei fleste fangane vart halshogde på ei slette i nærleiken i løpet av to dagar, inkludert kvinner og born. I dag vert sletta kalla *Gort a Ghearradh* (Hoggesletta), medan sletta der hovuda vart gravlags heiter *Gort na gCeann* (Hovudesletta).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ard na Caithne» frå Wikipedia på engelsk, den 11. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ard na Caithne på irelandscape.com
**1640** (MDCXL) var eit skotår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

Hendingar
---------

### Utlandet

* 1. desember: Portugal fekk sjølvstende frå Spania under João IV. Sjølvstendet blei ikkje godteke av Spania før i 1668.

### Noreg

* 

Aphra Behn fødd 10. april

Fødde
-----

*Sjå òg Fødde i 1640.*

* 1. april: Georg Mohr, dansk matematikar
* 10. april (usikker dato): Aphra Behn, engelsk forfattar
* 9. juni: Keisar Leopold I av Det tysk-romerske riket

Døde
----

*Sjå òg Døde i 1640.*

* 23. mars: Thomas Carew, engelesk forfattar
* 10. april: Agostino Agazzari, italiensk komponist og musikkvitar

**<<   1600-talet   >>**
<< 1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 | 1610 | 1611 | 1612 | 1613 | 1614 | 1615 | 1616 | 1617 | 1618 | 1619 | 1620 | 1621 | 1622 | 1623 | 1624 | 1625 | 1626 | 1627 | 1628 | 1629 | 1630 | 1631 | 1632 | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 | 1638 | 1639 | 1640 | 1641 | 1642 | 1643 | 1644 | 1645 | 1646 | 1647 | 1648 | 1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 | 1690 | 1691 | 1692 | 1693 | 1694 | 1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 >>
Ein buksert rundballpakkar med eigen lastingsfunksjon (høgre side) ocg ein strekkfilmhaldar.
Ein boren rundballpakkar med ein sveipande strekkfilmhaldar.
Ein **rundballpakkar** er ein jordbruksmaskin som vert brukt til å forsegle gras i rundballar slik at oksygenet i lufta ikkje kjem til. Ein strekkfilm av plast vert linda rundt i fleire lag slik at ballen kan lagrast utandørs året rundt. Fleire fargar vert brukt i plasten, oftast kvitt, i blant grønt. I nordiske land vert ballane plastra på alle sider slik at dei ikkje treng ligge saman for å halde forseglinga tett.

Rundballpakkarar vert brukte både til rundballar og storballar, dei kan lagast for begge typane.

Sams for alle rundballpakkarar er at dei har to tromlar som ballen ligg på, desse roterer sakte så heile ballen får plast, då plastrullen aldri flyttar seg i høgda. Der finst to andre typar, der tromlane roterer rundt ein vertikal aksel og plastrullen er heilt stasjonær, eller så vert det brukt ei sveiparm som flyttar seg rundt ballen i horisontalplanet medan ballen vert plastra inn. Rundballpakkarane kan berast bak på traktoren eller i frontlastaren. Rundballpakkaren kan vere slik at han lastar seg sjølv, eller krevje at lastinga vert gjort av ei anna maskin, som ein traktor med frontlastar og ballgrep. Det førekjem også at det er to sveiparmar og to strekkfilmrullar som vert brukt på same tid for å gjennomføre innplastringa raskare. 
Alle roterings- og lastingsmekanismar vert drivne av traktoren sin arbeidshydraulikk, ikkje av kraftuttaket.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Balinplastare» frå Wikipedia på svensk, den 17. november 2011.*


| * v
* d
* e
Jordbruksmaskinar |
| --- |
| Jordarbeiding | Plog **·** Slodd **·** Horv **·** Jordfresar **·** Grubber **·** Steinplukkar |
| Planting og såing | Såmaskin**·** Potetsettar **·** Plantemaskin **·** Åkerrull |
| Gjødsling og vatning | Naturgjødselspreiar **·** Gjødselpumpe **·** Kunstgjødselspreiar **·** Vatningsutstyr |
| Radreinsking og ugrasfjerning | Radreinskar **·** Åkersprøyte |
| Innhausting | Slåmaskin **·** Skårleggar **·** Høyvendar **·** Høysvans **·** Silosvans **·** Vossakasso **·** Fôrhaustar **·** Ballpresse **·** Rundballpakkar **·** Sjølvlastarvogn **·** Kornhaustarvogn **·** Sjølvavleggar **·** Sjølvbindar **·** Treskjeverk **·** Drøftemaskin**·** Skurtreskjar **·** Risknusar **·** Potetopptakar **·** Rotfruktopptakar **·** Gulrotopptakar **·** Laukopptakar |
| Transport | Tilhengar **·** Avlessarvogn **·** Frontlastar **·** Teleskoplastar **·** Baklastar **·** Høyelevator **·** Høykanon **·** Rundballgaffel **·** Rundballklemme **·** Silokuttar **·** Transportkasse |
| Mjølkeproduksjon | Mjølkemaskin **·** Røyrmjølkeanlegg**·** Mjølkerobot |
Fanga røyskatt i Fiordland National Park. Dyra er ein invasiv art på New Zealand.
Amerikansk kanin (*Sylvilagus floridanus*) omgjeven av introduserte planteartar han ikkje kan eta.
Ein **invasiv art** er ein art som er introdusert av menneske til eit område utanfor sitt ophavlege utbreiiningsområde og som spreier seg ved eiga hjelp, som skadar økosystemet som dei blir introdusert i, har negative effekter på jordbruk og liknande, forårsakar økonomisk skade, eller påverkar helsa negativt hos dyr og menneske.

Eksempel
--------

### Utilsikta introduksjon

Eksempel på utilsikta introduksjon er rovvatnloppe, som har følgd med balastvatn i skip frå Svartehavet til Austersjøen og Dei store sjøane i USA/Canada, og blitt invasiv og til skade for fiskenæringa.

Eit anna eksempel er parasittar og virus, som kan bli transportert til nye biotopar av flyttfuglar.

### Tilsikta introduksjon

Eit eksempel på tilsikta introduksjon, som slo heilt feil, er det forsøker ein ein gong gjorde i Australia med biologisk bekjemning av skadedyr. Frå England vart det eksportert sporvar med det formål at desse skulle ta kål på eit insekt, som skadde bøndene sine avlingar. Sporvane etablerte seg imdlertid så godt, at dei sjølv vart skadedyr og altså invasive.

Invasive artar i Noreg
----------------------

I Noreg er det fleire artar som ein ser på som invasive. Mange av dei er med på Svartelista som er utarbeidd av Artsdatabanken.

Døme på invasive plantar er lupin, fagerfredlaus, kjempespringfrø, gravbergknapp, kanadagullris og kjempebjørnekjeks.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Invasiv art**

* Fremmede arter i artsdatabanken.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NDL

 |
**Ardalion Vasiljevitsj Ignatjev** (22. november 1930–24. september 1998) var ein friidrettsutøvar, fødd i landsbyen Novo Teiderjakovo i Tsjuvasjia i Sovjetunionen, som vann EM-gull på 400 meter i 1954 og tok OL-bronse på same distansen i 1956. Han representerte Sovjetunionen, og var elles den fyrste frå Tsjuvasjia som vann ein olympisk medalje.

Aktiv
-----

Ignatjev deltok i dei olympiske sommarleikane 1952 i Helsinki, der han vart utslått i semifinalen på spesialdistansen 400 m.

To år seinare vann Ignatjev 400-meteren under EM i friidrett 1954 i Bern på sovjetisk rekord, 46,6 sekundar, framom Voitto Hellsten frå Finland. På 200 m fekk Ignatjev sølvmedaljen, også det med sovjetrekord 21,1. Vesttyske Heinz Fütterer vart europameister med tida 20,9. I 1955-sesongen gjorde han sine aller raskaste løp på både 200 m og 400 m. Med 21,0 forbetra han sovjerekorden på distansen for sjuande gong, medan han på 400 m tangerte europarekorden på 46,0 sekundar, den niande forbetringa av sjovjerekordeon på distansen.

Under dei olympiske sommarleikane 1956 i Melbourne vann USA-amerikanaren Charlie Jenkins eit jamnt 400 m-felt med sluttida 46,7, framom vesttyske Karl-Friedrich Haas med 46,8. Ignatjev og Hellstén fekk begge notert 47,0. Måldommarane såg ingen skilnad medllom dei to sistnemnde, og målfoto måtte til. Desse viste at Haas brukte 47,12 sekund og berre så vidt var framom dei to andre, som med 47,15 også elektronisk målt var like. Juryen valde då å tildele begge ein bronsemedalje. 

I tida 1952-59 vart Ignatjev seks gongar sovjetisk meister på 400 meter, samt fire gongar på 200 m.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ardalion Wassiljewitsch Ignatjew» frå Wikipedia på tysk, den 9. august 2015.*