recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| ***It's Magic***  Song av Doris Day |
|  |
| **Utgjeve** | 1947 |
| Låtskrivar(ar) | Jule Styne, Sammy Cahn |
|

«**It's Magic**» er ein popsong skriven av Jule Styne, med tekst av Sammy Cahn. Songen vart først framført av Doris Day i filmdebuten hennar *Romance on the High Seas* (i Storbritannia kjend som *It's Magic* etter songen), og vart publisert i 1947. Versjonar som gjekk inn på Billboard-lista i 1948 vrat spelt inn av Doris Day, Tony Martin, Dick Haymes, Gordon MacRae og Sarah Vaughan. Han vart nominert til Oscarprisen i 1948, men tapte for «Buttons and Bows». 

I 1952 gjorde Doris Day songen til kjenningsmelodi for radioshowet *The Doris Day Show* som ho hadde i Hollywood.

Versjonar
---------

Doris Day-innspelinga kom ut på Columbia Records og låg 21 veker på Billboard-lista. Songen nådde andreplassen på lista.

Tony Martin spelte inn ein versjon for RCA Victor Records og låg 13 veker på Billboard-lista med ein 11. plass som høgaste plassering..

Dick Haymes gav ut ein versjon av Decca Records og låg 18 veker på Billboardlista me ein niandeplass som høgaste plassering.

Gordon MacRae spelte inn songen for Capitol Records og hans versjon låg 17 veker på Billboard-lista med ein niandeplass som høgaste plassering.

Sarah Vaughan gav ut sin versjon for Musicraft Records og versjonen hennar nådde 29. plassen på Billboard-lista og låg der inne i to veker. Denne versjonen vart òg gjeven ut på EP-en «The Divine Sarah Sings» (1954)

Beverly Kenney spelte inn songen i 1958 for albumet hennar *Beverly Kenney Sings for Playboys*.

Dinah Washington spelte inn songen i 1959 for albumet hennar *What a Diff'rence a Day Makes!*.

Keely Smith spelte inn songen i 1959 på albumet *Swingin’ Pretty*, arrangert og dirigert av Nelson Riddle.

Shirley Bassey spelte inn songen i 1963 for EP-en «In Other Words...».

I 2010 spelte den australske songaren Melinda Schneider inn songen for hyllestallbumet til Doris Day, *Melinda Does Doris*. 

Barbara Lewis spelte inn songen i 1965 og vart inkludert på albumet hennar med same namn. 

I 1962 gav The Platters med Sonny Turner på solovokal songen ut på singel. Denne nådde 95. plassen på Billboard-lista og kom òg med på albumet *Song for the Lonely*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «It's Magic» frå Wikipedia på engelsk, den 15. februar 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3 4 5  
Whitburn, Joel (1973). *Top Pop Records 1940-1955*. Record Research.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics

| * v
* d
* e
The Platters |
| --- |
|  **Wayne Miller** **·**  **Valerie Victoria** **·**  **Frank Pizarro** **·**  **Cheo Bourne** 
**·** Cornell Gunter**·** Barbara Randolph**·** Herb Reed**·** Zola Taylor**·** Sonny Turner**·** Tony Williams |
| Singlar | **·** «Only You (And You Alone)»**·** «The Great Pretender»**·** «My Prayer»**·** «You'll Never Never Know»**·** «Twilight Time»**·** «Smoke Gets in Your Eyes»**·** «Harbor Lights»**·** «Ebb Tide»**·** «Red Sails in the Sunset»**·** «If I Didn't Care»**·** «I'll Never Smile Again»**·** «It's Magic» |
***Daffy*** var eit internasjonalt teikneserietidsskrift som kom ut i norsk utgåve frå 1958 til 1969. Bladet sitt namn var henta frå teiknefilm- og teikneseriefiguren Daffy Duck. I teikneseriane i bladet møtte ein i tillegg til Daffy kjente figurar som Bippe Stankelbein, Elmer Midd, Pelle Pigg, Snurre Sprett, Pip og Sylvester.

*Daffy* var eit av fleire teikneserieblad som vart lansert med suksess på 1950-talet, då Noreg hadde lagt papirrasjonering og varemangel frå krigens dagar bak seg, og mange fekk etter kvart høve till å bruke pengar på denne typen underhaldningsblad. Tidleg på 1960-talet kom *Daffy* ut kvar veke, og kosta éi krone i laussal. 

Bak figuren og bladet Daffy stod amerikanske Warner Bros. Den norske versjonen vart utgitt av Allers Familie-Journal. Elsa Kjelland-Mørdre var norsk redaktør. I tillegg til teikneseriene kunne den norske versjonen ofte by på konkurransar, pennevenspalte, kryssord og samlebilde av datidas filmstjerner.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Daffy» frå Wikipedia på bokmål, den 31. desember 2012.*
|  |
| --- |
| **Lydisk** |
|
| **Klassifisering:** | Indo-europeisk anatolisk |
| **Bruk** |
| **Utdøydd:** | kjent frå ca. 700–200 f.Kr. |
| **Skriftsystem:** | Lydisk skrift |
|
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-3:** | xld |
| **Glottolog:** | `lydi1241` |
|

**Lydisk** var språket i oldtidsriket Lydia i Vesleasia. Lydisk vert rekna til dei anatoliske språka, ei undergruppe av dei indoeuropeiske språka.

Piero Meriggi la fram sterke bevis for at språket var indoeuropeisk i 1936, og Onofrio Carruba viste i 1959 at språket viste likskapar med språka i den anatoliske språkgruppe. Lydisk språk er attestert i skribleri og graffiti og på myntforklaringar frå slutten av 700- eller byrjinga av 600-talet f.Kr. og ned til 200-talet f.Kr. men velbevarte inskripsjonar lange nok til å lese er avgrensa til 400- og 300-talet f.Kr. det vil seia til perioden av persisk overherredømme. Lydiske tekster er såleis samtidige med dei i lykisk.

Innanfor den anatoliske gruppe har lydisk ein spesiell posisjon fordi det er  eit svært avgrensa material, og mange trekk som ikkje er delt med andre anatoliske språk. Det er ikkje kjent om desse trekka eller eigenskapane representerer særskilde før-lydiske trekk som sidan har gått tapt i andre anatoliske språk.

Det er noko over hundre lydiske tekster, alle unntatt nokre få har vorte funne i eller i nærleiken av den lydiske hovudstaden. Mindre enn tretti av inskripsjonane består av meir enn nokre få ord og er rimeleg fullstendige. Eit fleirtal av inskripsjonane er på stein, og er gravmonument i konteksten, men fleire er avgjerder/forordninger på av einkvan måte, og rundt eit halvt dusin tekstar synast å vera poesi med eit trykkbasert versemål og vokalt halvrim på slutten til linja. Gravinskripsjonar omfattar mange gravskrifter som typisk sett byrjar med orda *eś wãnaś* («denne grava»), omfram òg korte graffitiar.

Strabon nemner at i hans tid, det vil seia på 100-talet f.Kr. hadde det lydiske språk døydd ut i Lydia, men at det enno vart snakka blant  folkesetnaden i Kibyra (dagens Gölhisar) i sørvestlige Anatolia av etterkommarane av dei lydiske kolonistane som hadde grunnlagt byen.

Kjelder
-------

1. ↑  Melchert, Craig (2004): *Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages*, Cambridge University Press.
2. ↑  Hajnal, Ivo (2001): *Introduction*: «Lydian: Late-Hittite or Neo-Luwian?
3. ↑  Milner, N. P. (1998): *An Epigraphical Survey in the Kibyra-Olbasa Region conducted by A S Hall* (Monograph).

* *Denne artikkelen bygger på «Lydisk» frå Wikipedia på bokmål, den 1. januar 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lydisk grammatikk Arkivert 2012-10-30 ved Wayback Machine. ved Cyril Babaev
* Lydisk ordbok Arkivert 2012-07-17 ved Wayback Machine.
Koordinatar: 74°25′S 20°45′W﻿

**Lyddan Island** er i røynda ein ishaug i Antarktis, der ein berggrunn under havnivå gjer at det vart denna ein iskuppel. Om all isen smelta ville øya ha lagt under vatn. Ho ligg heilt sørvest i Riiser-Larsenisen, og skil denne frå Brunt isbrem, kring 30 km utanfor Kronprinsesse Märtha Kyst. Øya er kring 70 km lang og har tre smalar armar forma som ein trekløver. Ho vart oppdaga og kartlagd av W.R. MacDonald den 5. november 1967, under ein flytur over kysten. Ho vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter Robert H. Lyddan, Chief Topographic Engineer i US Geological Survey (USGS), som har vore aktiv i planlegging og oversyn over kartleggingsoperasjonar i Antarktis sidan 1950-åra.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lyddan Island» frå Wikipedia på engelsk, den 18. november 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Lyddan Island» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Georges Biassou** var ein tidleg leiar for slaveopprøret i Saint-Domingue i 1791 som førte til den haitiske revolusjonen. Saman med Jean-François Papillon og Jeannot Bullet vart han profetert som leiar av revolusjonen av voodoopresten Dutty Boukman.

Som ein del andre slaveleiarar, slåst han med dei spanske rojalistane mot dei franske revolusjonære styresmaktene i det koloniserte Haiti. I denne perioden fekk han Jeannot Bullet drepen for særs vondskapsfull krigføring.

Etter at han hadde vorte slegen av ein tidlegare alliert, Toussaint L’Ouverture, som hadde gått over til å slåst for franskmennene då dei lova å frigjere slavane, heldt Biassou fram i teneste hjå Spania. Han trekte seg ut av Saint-Domingue i 1795, og flytta saman med familien til Florida, som då var del av den spanske kolonien Cuba.

I Florida bytte Biassou førenamn til Jorge. Dei spanske leiarane sette han i spissen for den svarte militsen i Florida. Han byrja å byggje aliansar der då svogeren gifta seg med ein flyktning frå Sør-Carolina. Florida hadde gjeve rom for både plantasjeeigarar og slavar under den amerikanske revolusjonen.

Kjelder
-------

* «Georges Biassou» på Wikipedia på engelsk, innhenta 28. april 2010.

### Referansar

1. ↑  Berlin, Ira: *Many Thousands Gone: The First Two Centuries of Slavery in North America* (Harvard University Press, 1998), s. 306–307.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
**Rennebu bygdetun** er den eldste og mest omfattande delen av Rennebu bygdemuseum. Det består av garden Haugen ved Voll i Rennebu som vart kjøpt av Rennebu historielag tidleg i 1950-åra og opna som museum 4. juli 1965. 

I oppstartsåra stod Arnt Kjelland i spissen for å fylle museumsromma med gjenstandar som kunne fortelje om korleis folk levde og arbeidde i tidlegare tider, og innsamlinga han sette i gang, heldt fram òg i tiåra etter. Dette har gjort at bygdetunet i dag rår over fleire tusen reiskapar, husgeråd, drakter, bøker og anna utstyr som framstiller livet på ein typisk Rennebu-gard på 1800- og 1900-talet. 

Gardstunet på Haugen er kransa av stovebygning (lån), låvebygning (treskjarlåve) med lagerrom under, fjøs med høylåve over, stall med vedskjul og to stabbur. Stallen er truleg den eldste bygningen på garden. Attåt dette er det kome to bygningar som er flytta til i seinare tid. Det er ei gamal smie og eit større uthus (*mastu*) som fungerer som "servicebygg" med toalett, kjøkken, kontor og eit utstillingsrom.
**Chaghcharan** (persisk چغچران, Chaghcharān, [tʃægtʃæˈrɑːn]) er ein by og eit distrikt i sentrale Afghanistan som er provinshovudstad for Ghor-provinsen. Byen ligg på sørsida av Hari-elva, 2 230 moh. Han har rundt 15 000 innbyggjarar, dei fleste persisktalande.

Før den afghanske borgarkrigen var Chaghcharan ein marknadsby for husdyr der ein kjøpte og selde kyr, sauar og geiter.
Byen har vegsamband med Kabul i aust og Herat i vest; han ligg rundt 35 mil frå kvar. Vegen kan vera stengd på grunn av dårleg vêr om vinteren. Chaghcharan flystripe ligg nordaust for byen.

Chaghcharan har eit sjukehus som er blitt drive med støtte frå Leger uten grenser gjennom fleire år.

Historie
--------

Ghor-området husa ei rekkje ulike folkegrupper og religionar fram til islam blei innført av Mahmud av Ghazni på 900-talet. Etter at ghaznavidedynastiet fall på 1100-talet fekk eit lokalt dynasti, ghuridedynastiet eller *shansabānī*, makta i Ghor. Området blei erobra av mongolane under Djenghis khan på 1200-talet, og var del av Ilkhanatet fram til 1300-talet.

Chakhcherān er først nemnd ved namn i *Baburnama*, eit verk frå 1500-talet som skildrar stormogul Babur si vitjing i 1507 undervegs til Kabul. Det var då ein by i Gharjistan-regionen.

Litauisk ISAF-soldat ved Hari-elva.
I 2001 blei byen teken av Nordalliansen etter å ha vore under herredømet til Taliban.
I juni 2004 tok styrkane til krigsherren Abdul Salaam Khan byen, og guvernøren måtte flykta.
Nokre dagar seinare kom den afghanske hæren til byen saman med nokre amerikanske soldatar, og opprørarane flykta i forkant.

I juni 2005 skipa ISAF-styrkar leidd av Litauen ei PRT-gruppe i byen.

Klima
-----

Ei bru i Chaghcharan
Chaghcharan har eit fuktig kontinentalklima (Köppen si klimaklassifisering *Dsb*) med kalde, snørike vintrar og varme, tørre somrar. Området har lite nedbør som hovudsakleg fell vinter og vår.

Innbyggjarar
------------

Det bur rundt 15 000 menneske i Chaghcharan, slik at byen er den største i provinsen. Dei største folkegruppene i provinsen er persisktalande tadsjikar (96 %), pasjtunar og hazarafolk (2 % kvar i 2002).

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  UNCHR Sub Office-Herat - District profile, aims.org.af (21.10.2002)
2. 1 2  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 30. januar 2013, henta 16. mai 2013
3. ↑  Zahir ud-Din Mohammad Babur (1507). «Events Of The Year 912». *Memoirs of Babur*. Packard Humanities Institute. Henta 18. august 2011.
4. ↑  Afghansk opposisjon tar kontroll over viktig by, dagbladet.no (11.10.2001)
5. ↑  Afghanske krigere inn i provinshovedstad, aftenposten.no (18.jun. 2004)
6. ↑  Find Out All About Ghor, rkabuli.20m.com (vitja 16. mai 2013)

---

* *Denne artikkelen bygger på «Chaghcharan» frå Wikipedia på engelsk, den 16. mai 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Chaghcharan**

* Dupree, Nancy Hatch (1977): *An Historical Guide to Afghanistan*. 1st Edition: 1970. 2nd Edition. Revised and Enlarged. Afghan Tourist Organization. (Chapter 32 - Chakhcharan to Herat)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| Tidlegare Rennesøy kommune |
| --- |
| **Komm.nr.** | 1142 |
| **Fylke** | Rogaland fylke |
| **Slått saman med** | Stavanger kommune |
| **Dato for samanslåing** | 1. januar 2020 |
| **Adm.senter** | Vikevåg |
| **Areal** | 65 km² |
| **Folketal ved samanslåing** | 4 849 |
| Politikk |
| **Siste ordførar** | Dagny S. Hausken (Sp) |
| **Målform** | nynorsk |
| **Nettstad** | rennesoy.kommune.no |

Kommunevåpen
**Rennesøy** er ein tidlegare kommune i Rogaland fylke, i Ryfylke. Kommunen vart slått saman med Stavanger kommune 1. januar 2020. 
Åtte øyar gjorde ut for arealet på 65 km² i kommunen. Dette var Rennesøy, Mosterøy, Bru, Fjøløy, Klosterøy, Vestre Åmøy, Sokn og Brimse. Utstein kloster frå mellomalderen ligg på Mosterøy. 

Vikevåg var administrasjonssenter i kommunen. Folketalet per 1. januar 2018 var 4 849.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rennesøy kommune Arkivert 2019-09-21 ved Wayback Machine.

Rennesøy (venstre) og Mosterøy (høgre).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Morfofonologi** er studiet av vekslingar på fonologiske vilkår i den fonemiske forma til morfem eller røter og affiks. I tillegg blir termen blir nytta som namn på sjølve vekslingane.

Døme
----

Det regelrette engelske fleirtalssuffikset som blir skrive *-s* (som i *dogs*) og *-es* (som i *watches*) førekjem i tre fonemiske åtskilde variantar, /z/, /s/ og /ɪz/:

* /ˈdɒg/ – /ˈdɒg-z/ 'hund' – 'hundar'
* /ˈkæt/ – /ˈkæt-s/ 'katt' – 'kattar'
* /ˈwɒʧ/ - /ˈwɒʧ-ɪz/ 'klokke' – 'klokker'

Vekslinga mellom /z/, /s/ og /ɪz/ skjer på fonologiske vilkår, av to grunnar:

1. Valet mellom /z/, /s/ og /ɪz/ er styrt av omgjevnader som kan definerast på ein fonologisk plausibel måte.
2. Forma til /z/, /s/ og /ɪz/ gjev meining fonologisk på bakgrunn av omgjevnadene.

At den fonologiske omgjevnaden kan definerast på ein fonologisk plausibel måte, inneber at kvar omgjevnad kan definerast som ein naturleg klasse:

1. /ɪz/ førekjem etter stammer som endar på eit segment som er ein sibilant.
2. /s/ førekjem etter stammer som endar på eit ustemt segment som ikkje er ein sibilant.
3. /z/ førekjem etter stammer som endar på eit stemt segment som ikkje er ein sibilant.

At forma til /z/, /s/ og /ɪz/ gjev meining fonologisk på bakgrunn av omgjevnadene, inneber at skilnadene mellom dei tre variantane gjev meining på grunnlag av engelsk fonotaks:

1. /s/ og /z/ samsvarar med omsyn til stemdheit med føregåande segment. /z/ kunne ikkje ha førekome i staden for /s/ utan å gje fonotaktisk umogelege ord, som \*/ˈkæt-z/
2. /ɪz/ står i ein omgjevnad der /s/ og /z/ ville gje fonotaktiske umogelege ord som \*/ˈwɒʧ-s/ og /ˈwɒʧ-z/, med to sibilant rett etter kvarandre.

Skiljet mellom morfofonologi og andre lingvistiske disiplinar
-------------------------------------------------------------

Morfofonologien grensar opp mot allofoniske vekslingar og morfologi.

Analyse av morfofonologiske fenomen
-----------------------------------

Ein kan skilje mellom minst tre måtar å analysere morfofonologiske fenomen på:

1. Prosess-analyse
2. Distribusjons-analyse
3. Nettverks-analyse

### Prosess-analyse

Det finst to hovudvariantar av prosess-analysen:

1. Pāṇiniansk analyse
2. Prisciansk analyse

#### Pāṇiniansk analyse

Den pāṇinianske analysen, oppkalla etter den indiske sanskrit-grammatikaren Pāṇini, inneber å postulere ei abstrakt baseform for kvart morfem, pluss reglar som skaper dei ulike variantane.

#### Prisciansk analyse

Den priscianske analysen, oppkalla etter den latinske grammatikaren Priscianus, inneber at morfofonologien ikkje blir skild frå morfologien. Mellom bøyingsformene i eit bøyingsparadigme blir det peika ut ei leieform, pluss at det blir formulert reglar for å danne dei resterande formene. For regelrette engelske substantiv ka det gjerast slik:

* Eintalsforma er leieform.
* Fleirtalsformene blir danne ved hjelp av desse reglane:

1. Legg /ɪz/ til ei eintalsform som endar på ein sibilant.
2. Legg /z/ til ei eintalsform som endar på eit stemt segment som ikkje er sibilant.
3. Legg /s/ til ei eintalsform som endar på eit ustemt segment som ikkje er sibilant.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
|  |
| --- |
| ***«The Moon Is Rising»***  Song av Samanta Tīna |
|  |
| **Land** | Latvia |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 13. mars 2021 |
| **Sjanger** | Pop, dubstep |
| **Lengd** | 03:00 |
| **Selskap** | Utgjeven på eige selskap |
| Låtskrivar(ar) | Aminata Savadogo, Oskars Uhaņs, Samanta Tīna |
|

**«The Moon Is Rising»** (norsk 'månen går opp') er ein song frå 2021 med den latviske songaren Samanta Tīna. Songen vart utgjeven 13. mars 2021 og var det latviske bidraget til Eurovision Song Contest 2021 i Rotterdam i Nederland.

Om songen
---------

«The Moon Is Rising» var ein av elleve låtar som vart spesialskrivne for Samanta Tīna under ein låtskrivarleir i Latvia i 2020. Blant deltakarane var Aminata Savadogo og Kārlis Būmeistars, som representerte Latvia i Eurovision Song Contest i høvesvis 2015 og 2005, og sjef for den latviske musikkeksportsamskipnaden, Agnese Cimuška-Rekke. «The Moon Is Rising» vart til slutt laga med tema frå fire av songane og er produsert av Oskars Uhaņs.

Ifølgje Samanta Tīna handlar songen om kvinner og rettane deira: «I songen snakkar eg om at alle kvinner er likeverdige, uansett kven vi er. Vi er ikkje *kvinner*, men *Kvinna*, vi er alle ei dronning, og kvar har si eiga krone».

«The Moon Is Rising» vart offentleggjord 12. mars 2021 på YouTube og i TV-programmet *Kā uzvarēt Eirovīzijā? Samantas Tīnas ceļš uz Roterdamu* ('Korleis vinne Eurovision? Samanta Tīnas veg til Rotterdam') på LTV1.

### Eurovision Song Contest

«The Moon Is Rising» var det latviske bidraget i Eurovision Song Contest 2021. Latvia vart trekt ut til å delta i den andre semifinalen i Rotterdam Ahoy torsdag 20. mai. Songen enda på 17. og siste plass i semifinalen og kvalifiserte seg ikkje til finalen. Dette var femte gong Latvia enda sist i ein semifinale.

Kjelder
-------

1. 1 2  «🇱🇻 Latvia: Samanta Tīna Reveals "The Moon Is Rising" Is The Title Of Her Eurovision 2021 Entry» (på engelsk). 9. mars 2021. Henta 12. mars 2021.
2. ↑  «Samanta Tīna - The Moon Is Rising - Official Video (Eurovision 2021)» (på norsk bokmål). Henta 12. mars 2021.
3. ↑  ««Kā uzvarēt Eirovīzijā? Samantas Tīnas ceļš uz Roterdamu». Eirovīzijas dziesmas pirmizrāde». Henta 12. mars 2021.
4. ↑  «Eurovision 2021 Semi-final 2 Results». Henta 22. mai 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «The Moon Is Rising» frå Wikipedia på bokmål, den 13. desember 2021.*
Beth Heiden til venstre, saman med Tatjana Averina
**Elizabeth Lee Heiden**, kjend som **Beth Heiden**, (fødd 27. september 1959) er ein USA-amerikansk tidlegare skeiseløpar og syklist frå Madison i Wisconsin. Ho vart verdsmeister i firkamp på skeiser i 1979 og i landevegsskykling året etter. Heiden var syster til Eric Heiden.

Beth Heiden vart nummer to i sprint-VM 1978 på skeiser, slått einast av Ljubov Sadtsjikova frå Sovjetunionen. Vinteren 1979 var Heiden heilt suveren under firkamp-VM i Haag, der ho fekk bestetid på alle fire distansane. To veker seinare tok ho ein ny sølvmedalje då Sprint-VM 1979 fann stad i vesttyske Inzell. Året 1980 sanka ho fleire internasjonale medaljar. Det tok til med sølv i firkamp-VM på Hamar, bakom sovjetiske Natalija Petrusova, heldt fram med bronsemedalje på 3 000 meter under Vinter-OL 1980 i Lake Placid, slått i parløp med gullmedaljør Bjørg Eva Jensen, før ho sikra seg bronseplassen i sprint-VM i West Allis.

Eit halvt år etter ho la skeisene på hylla, spurta Beth Heiden inn til siger i verdsmesterskapen i landevegssykling 1980 i franske Sallanches.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Beth Heiden» frå Wikipedia på engelsk, den 6. februar 2018.*
**Karl Emil Jönsson** (fødd 15. august 1985) er ein svensk tidlegare langrennar frå Årsunda i Gävleborgs län. Han var bestemann i sprinttevlingane i verdscupen i 2010, 2011, 2013 og vart nummer to i 2008 og tre i 2007. Elles vann han VM-sølv og -bronse i 2011 og 2013, samt to bronsemedaljar under Vinter-OL 2014. Jønsson spesialiserte seg i sprintøvingane. I ordinært langrenn makta han aldri å hevde seg internasjonalt.

### Aktiv

Jönsson slo gjennom internasjonalt i Kuusamo i Finland i desember 2006. Etter å ha overraska med bestetid i sprint-prologen tok han seg heilt til finalen i tevlinga. Under Ski-VM 2007 i Sapporo vart han sjettemann i øvinga. Samanlagt kom han på tredjeplass i verdscupen 2007 i sprint. 26. januar 2008 vann Jönsson i kanadiske Canmore den fyrste av i alt 13 sigrar i individuelle renn i verdscupen. Størstedelen av 2008-sesongen låg han an til å vinne sprint-verdscupen, men enda på andreplass, to poeng bak nordmannen Ola Vigen Hattestad. Den 16. januar 2009 vann Jönsson eit verdscuprenn i fristil i Vancouver, i ein sesong der han vart sjuandemann totalt i sprintcupen.

OL-sesongen 2010 var Jönsson verdas beste sprint-langrennar. Han vann tre av renna i verdscupen og fekk verdscup-premien ved sesongslutt. Derimot lukkast han ikkje å ta seg til finale i dei olympiske vinterleikane. Også i 2011 vann han verdscupen i sprint og han toppa resultatlista i fire renn. I Ski-VM 2011 i Oslo tok han bronsen på sprinten, landsmannen Marcus Hellner vann tevlinga. Topprestasjonane til Jönsson kom sjeldnare vinteren 2012, men han vann sprinttevlinga i Lahti.

Skisesongen 2012/13 var Jönsson atter beste sprint-langrennaren i verda, etter han vann tre sprintrenn i fristil. Under Vinter-OL 2014 i Sotsji kom han i mål til bronse både i den individuelle sprinttevlinga, bakom Ola Vigen Hattestad og Teodor Peterson, og i sprintstafetten der han gjekk i par med nettopp Peterson.

Jönsson, som er gift med Anna Haag, la opp i 2018.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Emil Jönsson» frå Wikipedia på tysk, den 15. mars 2019.*
**Morfologisering** er det språklege fenomenet at noko – som ein diakron prosess – blir meir morfologisk. Nemninga blir mellom anna nytta om det fenomenet at ei allofonisk veksling går over til å bli ei morfologisk veksling, som illustrert i dømet nedanfor.

Døme
----

Urnordisk hadde dette systemet av vokalfonem i trykksterk staving:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | **fremre urunda** | **bakre urunda** | **bakre runda** |
| **trong** | **i** **iː** |  | **u** **uː** |
| **midtre** | **e** **eː** |  | **oː** |
| **open** |  | **a** **aː** |   |
|

Urnordisk fekk på eit tidspunkt ein allofonisk regel som kan formulerast slik:

* **V → [–bakre] / \_\_ C₀ [–bakre]**
* (Ein vokal V blir realisert som [–bakre] (= fremre) når V er følgd av ein lyd L som er [–bakre], eventuelt med ein eller fleire konsonantar mellom V og L.)

Dette innebar mellom anna at vokalfonema **u uː oː a aː** blei realiserte som [y yː øː æ æː] i omgjevnaden "/ \_\_ C₀ [–bakre]". Det urnordiske substantivet **foːtuR** 'fot' hadde mellom anna desse bøyingsformene, her attgjevne i fonemisk og fonetisk transkripsjon:

* Nominativ eintal: **foːtuR** [ˈfoːtuR]
* Nominativ fleirtal: **foːtiR** [ˈføːtiR]

Vekslinga mellom [oː] og [øː] er her allofonisk, sidan ho er føreseieleg ut frå den fonologiske omgjevnaden. I overgangen frå urnordisk til norrønt fall korte vokalar i trykkveik staving, og **R** blei til **r**:

* Urnordisk **foːtuR** [ˈfoːtuR] > norrønt **foːtr**
* Urnordisk **foːtiR** [ˈføːtiR] > norrønt **føːtr**

Skiljet mellom [oː] og [øː] blei halde ved lag, men sidan dei trykkveike vokalane **u** og **i** hadde falle bort, blei no skiljet mellom [oː] og [øː] distinktivt eller fonemisk. I urnordisk var det suffiksa **-uR** og **-iR** som skilde nominativ eintal av **foːtuR** frå nominativ fleirtal frå kvarandre, men i norrønt var suffiks blitt like, medan skiljet mellom nominativ eintal og nominativ fleirtal kom fram gjennom rotvokalen – **oː** i den fyrste forma, **øː** i den andre.

Med andre ord har skiljet mellom [oː] og [øː] gått over frå å vere eit reint fonologisk fenomen i urnordisk til å få ein morfologi funksjon i norrønt:

* **Skiljet har gått gjennom ei *morfologisering*.**

Fotnotar
--------

1. ↑  Urnordisk hadde to r-fonem, som til vanleg blir skrivne **r** og **R** i translitterasjon til det latinske alfabetet.. Den fyrste, **r**, var tvillaust ein flikk eller ein vibrant, medan det er meir omdiskutert korleis **R** blei realisert.
|  |
| --- |
| ***New York Minute***  Singel av Don Henleyfrå albumet *The End of the Innocence* |
|  |
| **Utgjeve** | 1990 |
| **Innspelt** | 1989 |
| **Sjanger** | Rock |
| **Lengd** | 6:37 |
| **Selskap** | Geffen |
| Låtskrivar(ar) | Don Henley, Danny Kortchmar, and Jai Winding |
| Don Henley-kronologi |
| "How Bad Do You Want It?» (1990) | *New York Minute* | «The Garden of Allah» (1995)
 
 |

«**New York Minute**» er ein song skriven av Don Henley, Danny Kortchmar og Jai Winding. Henley gav ut songen i 1989 på albumet *The End of the Innocence*. Singelen nådde femteplassen på Adult Contemporary-lista i USA året etter, men berre 48. plassen på *Billboard* Hot 100.

Pino Palladino spelar bandlaus bass på songen, medan Toto-medlemmane David Paich, spelar piano og skrive strykearrangementet, og Jeff Porcaro spelar trommer. Take 6 syng korvokal på songen.

Songen vart spelt inn av Eagles på *Hell Freezes Over* i 1994 og av Herbie Hancock i 1995 på albumet *The New Standard*. I 1998 spelte den danske songaren Sanne Salomonsen inn songen i lag med Chris Minh Doky. John Wetton spelte songen i 2015 på konsertalbumet *New York Minute*.

Songen er nytta i ein episode av *The West Wing* kalla «Somebody's Going to Emergency, Somebody's Going to Jail,» som var kalla opp etter ei linje i songen. Han vart òg nytta i ein episode av *Friends* kalla «The One with Two Parts, Part Two».

Songen vart nært knytt til 11. september-åtaka og vart mykje spelt på radiostasjonar på den tida. 

Songen er blitt sampla av New York-rapperen French Montana. Nicki Minaj sampla òg songen i «NY Minute».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «New York Minute» frå Wikipedia på engelsk, den 18. oktober 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
**Baumé** er ei eining for væsketettleik på ein måleskala for flytevekt eller areometer. Eininga har symbol Bé eller °Bé (grad baumé). Skalaen vart foreslått av den franske kjemikaren Antoine Baumé. Han nytta to skalaer: tung baumé for væsker tyngre enn vatn, og lett baumé for væsker lettare enn vann:

For tung baumé er tettleiken for reint vatn sett til 0 Bé og tettleiken for ei 15 % saltløysing (1,115 kg/l) til 15 Bé.

For lett baumé er tettleiken for ein 10 % saltløysing (1,08 kg/l) sett lik 0 Bé og reint vatn lik 10 Bé.

Skalaene har lineær inndeling – ein auke på éin Bé vil derfor svare til forskjellig auke i tettleik (målt i kg/l) avhengig av kvar på skalaene ein er. Omrekning fra Bé til tettleik i kg/l må skje ved hjelp av tabellar eller ved utrekningar med formlar som gjev tilnærma riktig verdi. Viss det ikkje er gjeve kva skala som er brukt, er det som regel tung Bé. Einingane er no lite brukt.

Kjelder
-------

* baumé. () I *Store norske leksikon*. Henta frå:
|  |
| --- |
| **Allehande** |
| AllehandeAllehande |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Myrteordenen Myrtales |
| **Familie:** | Myrtefamilien Myrtaceae |
| **Underfamilie:** | Myrtoideae |
| **Stamme:** | Myrteae |
| **Slekt:** | *Pimenta* |
| **Art:** | **Allehande** *P. dioica* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Pimenta dioica***Merr. |

**Allehande**; òg kalla *nellikpepar* (*Pimenta dioica*, tidegare *Pimenta officinalis*) er eit eviggrønt, om lag 10 meter høgt tre som har sitt opphav på Jamaica og Mellomamerika. Frøa i fruktene blir brukte som krydder. Dei blir hausta før dei er modne og sidan tørka.

Historie
--------

Under Christofer Columbus' andra reise til Karibia fann ekspedisjonen allehandetre. Dei meinte det var pepartre, sidan frøa liknar.

Då England tok makta i Jamaica omkring 1655 kom handelen med allehande i gang. Krydderet fekk ulike namn, som engelsk *allspice*, fransk *toute-épice*, dansk *allehånde* og svensk *kryddpeppar*.

Krydderet vart mellom anna brukt på flesk for å døyve harsk smak. I Frankrike vart allehande brukt i likørar. 

Allehande blir hovudsakleg brukt i Mellomamerika, Storbritannia og i Skandinavia - skandinavene kjøper ein tredel av allehanden som blir omsett på verdsmarknaden. Allehande inneheld eugenol, som er ein sterk antioksidant.

* Bilete
* Frøa av allehande, som blir brukt som krydder.Frøa av allehande, som blir brukt som krydder.
* Allehandeblad.Allehandeblad.

Referansar
----------

1. 1 2 3  Vetlesen, Kari: *Kryddlexikon: världens alla kryddor från A till Ö*, Optimal, Sundbyberg 2012 (swe). ISBN 978-91-7241-242-2. Libris 12479560.
2. ↑  «Kryddpepparträd». *Shenet*. Henta 15 mars 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Kryddpeppar» frå Wikipedia på svensk, den 19. desember 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Allehande**
Ein 6 MeV-betatron (1942)
Ein **betatron** er ein partikkelakselerator som lagar betastråler. Den første betatronen vart bygd av amerikanaren D. W. Kerst i 1940, men prinsippet han fungerer etter, vart tidlegare gjeven av mellom andre nordmannen Rolf Widerøe i 1928.

Betatronen er ein induksjonsakselerator. Den største betatronen er bygd ved University of Illionis i USA i 1960 og har levert elektron med energi på 350 MeV. Maskinen veg 340 tonn og baneradien til til elektrona er 1,2 meter. 

Betatronen vert nytta i kjernefysisk forsking for å studere elektronet og eigenskapane til partikkelen, mellom anna som kjelde til røntgenstråling og vidare bruk av denne. Betatronen er mykje nytta for strålebehandling ved kreftsjukdommar. I Noreg vart den første betatronen installert i 1952 ved Det Norske Radiumhospital i Oslo til strålebehandling av kreft. Betatronar er sidan vorte erstatta av lineærakseleratorar for elektron.

Kjelder
-------

* betatron. I *Store norske leksikon*. Henta frå:

Bakgrunnsstoff
--------------

* Betatronen på UIUC [*daud lenkje*]
**Noregsmeisterskapen i handball 2009** for kvinner vart vunne av Larvik Håndballklubb etter finalesiger 33 – 22 over Byåsen Idrettslag frå Trondheim.

### Semifinalane

* Gjøvik og Vardal – Larvik HK 15 – 24
* Byåsen IL – Nordstrand IF 25 – 23

### Finalen

Finalen vart avvikla i Oslo Spektrum onsdag 30. desember 2009 framfor 3 390 tilskodarar. Larvik drog frå allereie frå start og leia 18 – 13 ved pause. I den andre omgangen auka forspranget jamnt og trutt, til sist skilde det elleve må mellom dei to finalistane.

Linn Sulland prikka inn heile 12 mål for **Larvik**. Heidi Løke skåra 8 gongar, Tine Stange og og Kari Mette Johansen stod for kvar sine 4 mål, medan Tonje Larsen og Tine Kristiansen noterte seg for høvesvis 3 og 2 nettkjenningar. Lene Rantala var målvakt.

**Byåsen**-måla kom frå Iva Zamorska 8, Camilla Herrem 4, Raja Toumi 2, Gina Lorentsen 2, Gøril Snorroeggen 2, Ida Alstad, Marit Malm Frafjord, Mari Molid og Inga Berit Svestad, 1 mål alle. Målvakt: Kari Aalvik Grimsbø.

Dommarane straffa Larvik med tre 2 minutts-utvisingar, Byåsen med ei.

Kjelder
-------

* Dagsavisen 31. desember 2009
Orografisk stratus på Lovunden.
Fanesky på toppen av vulkanen Koryaksy i Kamchatka, Russland
**Orografiske skyer** er skyer som oppstår når fuktig luft blir løfta over fjell eller andre terrengformasjonar til ei høgd der lufta kondenserer. Ei av dei vanlegaste orografiske skyene er **orgrafisk stratus**. Som regel oppstår desse skyene i område som vanlegvis har mykje fuktig luft, t.d. i kystnære område. Vanlegvis må terrengformasjonen vere minst 150 m høg for at det skal dannast skyer, men i tørrare luft må det høgare formasjonar til. 

Orografisk stratus skil seg frå vanleg stratus ved at dei ofte er stasjonære. Lufta strøymer gjennom skya og dannar konstant skyer der lufta stig, og skyene løyser seg konstant opp der lufta søkk igjen på lesida av fjellet. Omfanget av skya kjem an på fukta i lufta omkring fjellet. Visst lufta er fuktig nok kan skyene bli danna langt nede på losida av fjellet, og strekke seg eit godt stykke nedover på andre sida av fjellet. I tillegg spelar både høgda på fjellet, kor bratt fjellet er, kor kraftig vinden er og kva retning vinden har i forhold til fjellet inn på kor omfangsrike stratusskyene blir. Kraftig vind som bles direkte mot eit bratt fjell skapar kraftigare løft og meir skyer. 

Av og til er det ikkje nok fukt i dei lågare luftlaga til at skyene blir danna på bakkenivå. Men luftmassane kan bli heva eit godt stykke over fjellet, der det er kaldare, og då kan det til somme tider bli danna orgrafiske skyer kalla altocumulus lenticularis eller linseskyer.

Faneskyer
---------

Ein variant av orografisk stratus blir kalla *faneskyer* eller *hetteskyer*. Desse oppstår på fjelltoppar og på lesida av fjelltoppar. Dei vert danna på litt anna vis enn vanleg orografisk stratus. Når luft strøymer over eit høgt, bratt fjell, vil ein del av lufta hope seg opp på losida av fjellet, slik at det oppstår eit område med høgare lufttrykk her. Dette medfører eit fall i lufttrykket på lesida av fjellet. Eit trykkfall fører også med seg lågare temperatur, som igjen kan føre til kondensasjon visst lufta er fuktig nok. Denne type skyer er ofte vanleg på toppen av fjell som Mount Everest og Matterhorn, men kan også oppstå på lågare fjelltoppar. 

| * v
* d
* e
Skytypar |
| --- |
| Høge skyer (Type A) | Cirrus (Ci) • Cirrus uncinus • Cirrus Kelvin-Helmholtz • Cirrostratus (Cs) • Cirrocumulus (Cc) • Pileus • Kondensstriper |
| Midlare skyer (Type B) | Altostratus (As) • Altostratus undulatus • Altocumulus (Ac) • Altocumulus undulatus • Altocumulus makrellsky • Altocumulus castellanus • Altocumulus lenticularis |
| Låge skyer (Type C) | Stratus (St) • Orografisk stratus  • Nimbostratus (Ns) • Cumulus humilis (Cu) • Cumulus mediocris (Cu) • Stratocumulus (Sc) |
| Konvektive skyer (Type D): | Cumulonimbus (Cb) • Cumulonimbus incus • Cumulonimbus calvus • Cumulonimbus med mammatus • Cumulus congestus  • Pyrocumulus |
| Andre skytypar | Nattlysande skyer • Perlemorskyer |
**Betaplan-approksimasjon** er ei tilnærming i geofysisk væskedynamikk der coriolisfrekvensen, *f*, vert sett til å variere lineært i rommet. På ein roterande sfære, slik som jorda, varierer *f* med sinus av breiddegraden. Ein kan sjå ei lineær tilnærming til denne variasjonen rundt ein viss breiddegrad (i form av utviding med taylorrekkjer) som eit tangent plan som rører overflata til sfæren ved denne breiddegraden. Dei dynamiske likningane kan då nyttast i eit plant kartesisk koordinatsystem i staden for eit sfærisk koordinatsystem. Namnet «betaplan» kjem av at ein skriv den lineære variasjonskooeffisienten som den greske bokstaven β.

Betaplan-approksimasjon er nyttig for teoretiske analysar av mange fenomen i geofysisk væskedynamikk sidan ein får mykje enklare likningar, som likevel får med den viktige informasjon om at coriolisparameteren varierer i rommet. Særleg er rossbybølgjer, den viktigaste typen bølgjer i storskala atmosfærisk og oseanografisk dynamikk, avhengig av variasjonen til *f* som ei tilbakeverkande kraft, og dei oppstår ikkje om coriolisparameteren vert tilnærma til å vere ein konstant.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Beta plane frå Engelsk Wikipedia der følgjande kjelder mellom anna vart nytta:*

* Holton, J. R. *An introduction to dynamical meteorology*, Academic Press, 1992
* Pedlosky, J. *Geophysical fluid dynamics*, Springer-Verlag New York, 1987

Sjå òg
------

* Corioliskrafta
* Coriolisfrekvens
* Baroklinitet
**Orosirium** (gresk ὀροσειρά (*oroseira*), tyder «fjellkjede») er den tredje geologiske perioden i paleoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 2050 millionar år sidan og enda for 1800 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

Siste halvdel av perioden var ein periode med omfattande orogense (fjelldanning) på nesten alle kontinent.

Jordatmosfæren utvikla seg truleg til ein oksygenrik atmosfære i denne perioden på grunn av fotosyntesen til cyanobakteriar.

To av dei største kjende nedslagshendingane på jorda skjedde under orosirium. Heilt i byrjinga av perioden, for 2023 millionar år sidan, kolliderte ein stor asteroide og danna Vredefortkrateret. Hendinga som danna Sudburybekkenet skjedde mot slutten av perioden, for 1850 år sidan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Orosirian» frå Wikipedia på engelsk, den 18. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- «Orosirian Period». GeoWhen Database. Henta 18. august 2008.
		- James G. Ogg (2004). «Status on Divisions of the International Geologic Time Scale.» (PDF). *Lethaia* **37**: 183–199. doi:10.1080/00241160410006492.


| Proterozoikum |
| --- |
| Paleoproterozoikum | Mesoproterozoikum | Neoproterozoikum |
| Siderium | Rhyacium | Orosirium | Statherium | Calymmium | Ectasium | Stenium | Tonium | Kryogenium | Ediacara |
Kart over Firth of Tay
**Firth of Tay** (skotsk-gælisk *Linne Tatha*) er ein firth eller ein fjord i Skottland mellom Fife, Perth and Kinross, City of Dundee og Angus. Den største elva i Skottland, River Tay, munnar ut i fjorden. 

Bruene Tay Road Bridge og Tay Rail Bridge går over fjorden. 

Firth of Tay og Eden-estuaret vart erklært ein ramsarstad i 2000. 

Det ligg ei større øy i fjorden, den myrlendte Mugdrum Island.

Firth of Tay i Antarktis vart oppdaga i 1892-93 av kaptein Thomas Robertson under ein kvalfangsekspedisjon frå Dundee og kalla opp etter fjorden i Skottland. Han kalla òg den nærliggande Dundee Island opp etter byen ved fjorden.

Byar og landsbyar ved fjorden
-----------------------------

* Balmerino
* Broughty Ferry
* Dundee
* Invergowrie
* Monifieth
* Newburgh
* Newport-on-Tay
* Tayport

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Firth of Tay» frå Wikipedia på engelsk, den 13. januar 2010.*

Koordinatar: 56°26′N 3°00′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* GeoNames

 |
| **Ivangorod Ивангород** |
| --- |
| Horisonten tilHorisonten til  |
|  |
| Byvåpenet til Ivangorod |
| **Byvåpenet til Ivangorod** | 
 |
| Plassering |
| 

Ivangorod is located in Russland

 |
| 

Ivangorod is located in Leningrad oblast

 |
| Styresmakter |
| Land |  Russland |
| Føderasjonssubjekt | Leningrad oblast |
| GrunnlagdBystatus | 14921954 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  66 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008)   - folketettleik | 10 922   165,5 /km² |
| Koordinatar | 59°22′0″N 28°13′0″E﻿Koordinatar: 59°22′0″N 28°13′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 32 moh |
| Tidssone- Ved sommartid | MSK (UTC+3)MSD (UTC+4) |
| Diverse annan informasjon |
| Retningsnummer (tlf) | +7 = 81375 |
| **Nettstad:** www.ivangorod.ru |

**Ivangorod** (russisk Ивангород, estisk *Jaanilinn*) er ein by i Leningrad oblast i Russland med om lag 11 000 innbyggjarar. Han ligg på høgre breidda av Narva, ved grensa mellom Russland og Estland, 159 km vest for Sankt Petersburg. 

Byen er kjend for Ivangorod festning. Ivangorod er òg ein viktig grensekryssingspunkt og ein jernbanestasjon på Tallinn–St.-Petersburg-banen. Han ligg like overfor den estiske byen Narva.

Historie
--------

Ivangorod festning.
Festninga vart oppretta i 1492 under styret til Ivan III av Moskva og vart kalla opp etter han. Mellom 1581–1590 og 1612–1704 var festninga kontrollert av Sverige. Trass andre endringar i territorium og suverenitet, så vart Ivangorod administrativt sett på som ein del av byen Narva frå 1612 til 1945.

Etter kollapsen til Det russiske keisardømet skaffa den nyleg sjølvstendige republikken Estland seg i januar 1919 kontroll over heile byen Narva, inkludert Ivangorod og dette vart seinare anerkjend av bolsjevik-Russland gjennom freden i Dorpat i 1920. Sovjetunionen okkuperte Estland på ny i 1944 under den andre verdskrigen og i januar 1945 vart Ivangorod administrativt fråskild resten av Narva og overført til Leningrad oblast i den Russiske SFSR. Ivangorod fekk bystatus i 1954. 

Etter at Estland vann attande sjølvstende sitt i 1991, såg Russland grensa frå freden i Dorpat i 1920 som juridisk erstatta av grensa mellom dei to tidlegare sovjetrepublikkane, som seinare vart trekt opp av sovjetiske styresmakter. Ivangorod vart dermed verande ein del av Russland. På grunn av politiske spaningar har ein ny grenseavtale mellom Estland og Russland enno ikkje tredd i kraft.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fotogalleri

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Ivangorod» frå Wikipedia på bokmål, den 1. februar 2009.*


| * v
* d
* e
Byar i Leningrad oblast |
| --- |
| Administrativt senter: St. Petersburg (administrativt fråskild) |
| Våpenskjoldet til Leningrad oblast | Boksitogorsk · Gattsjina · Ivangorod · Kamennogorsk · Kingisepp · Kirisji · Kirovsk · Kommunar · Ljuban · Lodejnoje Pole · Luga · Nikolskoje · Novaja Ladoga · Otradnoje · Pikaljovo · Podporozje · Primorsk · Priozersk · Sertolovo · Siasstroj · Sjlisselburg · Slantsy · Sosnovyj Bor · Svetogorsk · Tikhvin · Tosno · Volosovo · Volkhov · Vsevolozjsk · Vyborg · Vysotsk | Flagget til Leningrad oblast |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Ein **koloni** (frå latin *colonia*, jordeigedom) er eit land eller landområde som er formelt underlagt eit anna, ei kolonimakt. Det finst to måtar ein kan danna ein koloni på, som ofte vert blanda: Ved at nybyggjarar slår seg ned i eit nytt område, eller ved at styrkar frå kolonimakta tek over landet dei vil ha med makt.

Mange store statsdanningar i historia har hatt koloniar, og nokre av dei baserte rikdommen sin på dei. Dette gjaldt til dømes Romarriket og Det britiske imperiet. 

Store delar av verda var kolonisert i 1905.
Då Europa fekk auga opp for resten av verda, førte det raskt til at fleire land skaffa seg koloniar der dei kunne. Dei fleste koloniane fanst i sør, i Latin-Amerika, Afrika og Asia. Det er få koloniar igjen, men den uformelle *dominansen* og økonomiske utnyttinga ein kallar *nykolonialisme* finst framleis. 

Mange koloniar måtte føre væpna kamp for å bli frigjort frå kolonimaktene, såleis mellom andre Algerie og Kenya. Kolonimaktene tok i bruk grufulle verkemiddel for å halde dei koloniserte nede, også under frigjeringskampane etter andre verdskrigen.

Sjå òg
------

* Leopold II av Belgia
* Det britiske imperiet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
Koordinatar: 66°53′S 109°7′E﻿

**Ivanoff Head** er eit lite klipperikt nes, eller mogelegeins ei øy, som ligg langs kysten og delvis isdekt av den kontinentale isen, 6,5 km vest for Hatch Islands ved Vincennes Bay i Antarktis. Det vart først kartlagd frå flyfoto teken under U.S. Navy Operasjon Highjump, 1946–47, and vart namngjeven «Brooks Island» av Advisory Committee on Antarctic Names i 1956. Namnet Ivanoff Head, vart sidan gjeven av Australia i 1961 og er i dag namnet som er i bruk. Helikopter landa her under Australian National Antarctic Research Expeditions frå «Magga Dan» i februar 1960. Neset vart nytta som redningsbase då eit helikopter styrta i nærleiken, og vart kalla opp etter kaptein P. Ivanoff, piloten på helikopteret.

Kjelder
-------

1. ↑  «Ivanoff Head». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 4. januar 2013.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Ivanoff Head» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| **Alicudi** |
| --- |
| AlicudiAlicudi |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Tyrrenhavet |
| **Koordinatar** | 38°32′45″N 14°21′00″E﻿Koordinatar: 38°32′45″N 14°21′00″E﻿ |
| **Øygruppe** | Dei eoliske øyane

 |
| **Areal** | 5,2 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Italia |
| **Region  Provins** | Sicilia  Messina

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 120
 |

**Alicudi** er den vestlegaste av Dei eoliske øyane. Ho ligg om lag 40 km vest for Lipari og har eit areal på 5,2 km². Ho er om lag sirkelforma.

Historie
--------

Øya vart danna av den utdøydde vulkanen Montagnola for om lag 150 000 år sidan. Ein meiner at det siste utbrotet til vulkanen fann stad for om lag 28 000 år sidan. 

Øya vart busett for så lenge sidan som 1600-talet f.Kr. og nokre arkeologiske funn frå denne perioden er funne. Ein kan framleis finne bitar av romersk keramikk frå seinare hundreår på austkysten av øya. 

Det moderne namnet Alicudi er ei forvrenging av det greske namnet *Ericusa* (Ericaøya), som kjem frå planta kalla Erica, meir kjend som lyng, som framleis veks på øya. I mange hundreår herja sjørøvarane på Alicudi og innbyggjarane måtte søke tilflukt i små hus på høgtliggande terassar. Dette gjorde òg at enkelt jordbruk og dyrking av fersken danna grunnlaget for økonomien på øya.

Demografi
---------

I dag har øya rundt 120 innbyggjarar og dei fleste livnærer seg på fiske eller småjordbruk. Det er berre ein restaurant på øya og menyen er kraftig avhengig av kva fisk dei lokale innbyggjarane har fanga eller kva matvarer hydrofoilen tar med seg.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alicudi» frå Wikipedia på engelsk, den 5. november 2007.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

* Ezio Giunta (2005). «Alicudi». *Estateolie 2005 - The Essential Guide*: 98–99.

Bakgrunnsstoff
--------------

* alicudi.it
* Turistinformasjon Arkivert 2005-04-03 ved Wayback Machine.
* Topografisk kart over øya Arkivert 2005-05-27 ved Wayback Machine.
* alicudi.info

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |