recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lardal** er ein tidlegare norsk kommune i Vestfold fylke. Innlandskommunen omfatta den øvste delen av Lågendalen med Numedalslågen i fylket, med sidedalen Herlandsdalen i nordvest og åsane omkring. I vest grensa Lardal til Telemark og i nord og nordvest til Buskerud. 1. januar 2018 blei Lardal kommune lemma inn i Larvik kommune.

Den rette uttalen av namnet Lardal (som nytta i Vestfold) er med trykk på fyrste staving, med stum 'r' og leddet «dal» blir uttalt med 'æ' og tjukk 'l'. Tonem (tonelag) skal vere som «Sola» (staden), ikkje som «sola» (stjerna).

Kommunevåpenet som blei brukt av kommunen er dominert av ei hulder, på grunn av at tradisjonen om huldra frå gammalt av stod sterkt i indre Vestfold.

Geografi
--------

Busetnaden ligg hovudsakleg i dalbotnen av sjølve Lågendalen. I nordre del av den tidlegare kommunen ligg Svarstad, som var administrasjonssenteret i kommunen, på vestsida av Lågen og sør for utløpet av Herlandselva.

20 km av Numedalslågen renn gjennom Lardal med eit fall på frå 36 til 12 moh. i fire fossar. Mellom fossane vekslar elva mellom rolege parti og langstrekte stryk. Trollfoss er det største og lengste fossefallet i Vestfold med eit fritt fall på 12 meter. Fossen er del av Dalelva som renn frå den høgtliggande innsjøen Svartangen og ut i Numedalslågen. Lardal var mellom dei mest elgrike kommunane og Lågen mellom dei mest lakserike vassdraga i Noreg. Den tidlegare kommunen har tre naturvernområde: Kringlemyr (myr), Tolvmannsmyr, også i Re kommune (myr), og Vindfjell, også i kommunane Re og Siljan (naturreservat).

Området ved Kjærrafossen er utvikla til eit kultursentrum, der til dømes det tradisjonelle kjærrafisket blir halde i hevd.

Samferdsel
----------

Frå Kongsberg går Fylkesveg 40 langs Lågendalen gjennom Svarstad til Kvelde i Larvik og vidare til Brommestadkrysset ved Europaveg 18. Fylkesveg 32 som går frå Steinsholt til Skien, utgjer det kortaste sambandet Oslo–Skien.

Bilete
------

* Svarstad sett frå luftaSvarstad sett frå lufta
* Lardal ungdomsskoleLardal ungdomsskole
* Fylkesveg 220 i LardalFylkesveg 220 i Lardal
* Trollfoss, det høgste fossefallet i Vestfold, ligg i den tidlegare kommunenTrollfoss, det høgste fossefallet i Vestfold, ligg i den tidlegare kommunen

Kjelder
-------

* Geir Thorsnæs og Sten Lundbo (1.1.2018). «Lardal – tidligere kommune». *Store norske leksikon*. Henta 3. januar 2018.

| * v
* d
* e
Kommunar i Vestfold |
| --- |
| Færder**·** Holmestrand**·** Horten**·** Larvik**·** Re**·** Sande**·** Sandefjord**·** Svelvik**·** Tønsberg | Vestfold fylke |
| **Tidlegare kommunar:** Andebu**·** Borre**·** Botne**·** Brunlanes**·** Hedrum**·** Hof**·** Lardal**·** Nøtterøy**·** Ramnes**·** Sandar**·** Sem**·** Skoger**·** Stokke**·** Strømm**·** Stavern**·** Tjølling**·** Tjøme**·** Våle**·** Åsgårdstrand |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Appelsiner og appelsinjus.
**Fruktsaft** er drikkbar saft frå planter (vanlegvis pressa frukt eller bær, òg kjend som jus. Vanlege jusar er appelsinjus, eplemost, tomatjus og fleire blandingsjusar.

Ein kan pressa fersk jus for hand eller i ei fruktpresse, men det er òg vanleg å kjøpa han på flaske eller kartong. Drikken kan då anten vera ferskvare som må drikkast raskt, eller tilsett konserveringsmiddel slik at han held seg lenger. Jo ferskare jusen er, jo betre er han på smak, og jo fleire vitaminar inneheld han.

Jus drikk ein alltid kald. Orda jus (juice) og fruktsaft bruker ein normalt om saftdrikkar der fruktinnhaldet er nær 100 % og ikkje tynna ut med vatn. Viss ein kald fruktdrikk inneheld lite frukt og mykje vatn eller kunstige tilsetningar (som t.d. sukker), bør ein ikkje kalla han jus, men kan seia til dømes *saft*, *limonade* eller *nektar* istaden.

Fotnotar
--------

1. ↑  Jus inneheld vatn naturleg, og når jus skal distribuerast for sal, vert ofte ein del av dette vatnet fjerna for å kunna transportera jusen i konsentrert form. Då lyt ein etterpå tilsetja vatn inntil konsentrasjonen er den same som han var i utgangspunktet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
**Dagfinn Hjertenes** (13. august 1943–28. februar 2006) var ein norsk næringslivsmann og politikar frå Florø. Han representerte Høgre i Sogn og Fjordane på Stortinget 1989-93.

Hjertenes gjekk handelsskule i 1961, og ut av Befalsskulen for Infanteriet i Nord-Noreg i 1963 og sidan Bankakademiet I 1964 var han sersjant/fenrik i Brigaden i Nord-Noreg, og arbeidde deretter 1965-66 på kontor i Florø, 1967-68 som organisasjonssekretær i Hordaland Høgre og på trygdekontoret i Arna og 1968-69 i Den Vestenfjeldske Creditreformforening i Bergen. Sidan var han tilsett 1969-72 i Bergens Kreditbank, før han åra 1972-79 var driftskonsulent i Sogn og Fjordane Sparebanklag. 

Hjertenes var politisk aktiv i Høgre. Han var ordførar i Flora 1980–85 og 1988–89, og stortingsrepresentant frå Sogn og Fjordane 1989–93. På Stortinget var han medlem i Energi- og industrikomiteen 1989–90 og Forsvarskomiteen 1990–93. Han var då ein pådrivar for å få lagt oljeverksemd til heimbyen. 1990-92 var han sentralstyremedlem i Høgre.

Han lukkast ikkje verte attvald til Tinget, og var såkalla sjølvstendig næringsdrivande til 1996, deretter næringssjef i Flora kommune til 2001. Hjertenes hadde elles mange styreverv i næringslivet, mellom anna var han styreformann i Botnaneset Industriselskap 1981–2000, formann i Norsk Petroleumsforening si avdeling i Sogn og Fjordane 1986–1998 og styreformann i Vestnes Innredning 1998–2006. Elles var han styremedlem i Firda Billag 1989–2006 og i Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane 2000–04.

Frå 1970 til -72 var Hjertenes formann i Sportsklubben Djerv i Bergen, 1983-89 formann i Sogn og Fjordanes regionale høgskulestyre og 1994-2003 i Sogn og Fjordane idrettskrins, samt ombodsmann for Forsvaret og for sivile vernepliktige 2002–06.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Adalstein av England** (angelsaksisk namn Æðelstán, moderne engelsk Athelstan) var konge av England i tidsrommet frå 924 til 939.

Adalstein var fødd om lag 895 i Wessex i England. Han var son til kong Edvard den eldre (King Edward the Elder), som i sin tur son av kong Alfred den store av Wessex. Mor til Adalstein heitte Egwina og var fyrst kjend som ei fattig dotter av ein gjetar. Edvard den eldre fekk kjærleik til henne. Seinare vart mora skildra som «ei dame av adelsslekt». Såleis er det stilt spørsmål om Athelstan retteleg kunne verta konge, av di han ikkje var fødd innanfor ekteskapet. I tillegg kunne det vera at mora si ætt ikkje var god nok.

Som konge av England etterfylgde Adalstein halvbror sin Ethelweard (904-924). Ethelweard døydde i Oxford etter berre å ha vore konge i seksten dagar. Det vert spekulert om Ethelweard vart drepen etter ordre frå Adalstein. I alle høve vart Adalstein konge den 17. juli 924.

Adalstein er ofte sett på som den fyrste rettelege kongen av heile England. Han hadde militær framgang, og vann slag både over engelske rivalar og mot vikingane. Området han styrte vart utvida til delar av Wales og Cornwall. Den største sigeren kom i slaget ved Brunanburh i 937.

Sjølv om Adalastein gjekk inn i fleire alliansar knytt til familien, gifta han seg aldri og fekk ingen born. Adalastein var fosterfar til den seinare kong Håkon I av Noreg, som blei kjend under tilnamna «adalsteinsfostre» og «den gode». I dei norske kongesogene, Heimskringla, vert Athelstan omtala som «kong Adalstein».

Kong Adalstein døydde 27. oktober 939. Han vart gravlagd i klosteret Malmesbury Abbey i Wiltshire. Halvbroren Edmund etterfylgde han.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**1177** (romartal MCLXXVII)

Hendingar
---------

### Utlandet

* 

### Noreg

* Slaget på Re mellom Erling Skakke og birkebeinar under Øystein Møyla.
* Sverre Sigurdsson vert hylla som norsk konge på Øyrating.

Fødde
-----

*

Døde
----

* Kongsemnet Øystein Møyla

**<<   1100-talet   >>**
<< 1100 | 1101 | 1102 | 1103 | 1104 | 1105 | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 | 1110 | 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115 | 1116 | 1117 | 1118 | 1119 | 1120 | 1121 | 1122 | 1123 | 1124 | 1125 | 1126 | 1127 | 1128 | 1129 | 1130 | 1131 | 1132 | 1133 | 1134 | 1135 | 1136 | 1137 | 1138 | 1139 | 1140 | 1141 | 1142 | 1143 | 1144 | 1145 | 1146 | 1147 | 1148 | 1149 | 1150 | 1151 | 1152 | 1153 | 1154 | 1155 | 1156 | 1157 | 1158 | 1159 | 1160 | 1161 | 1162 | 1163 | 1164 | 1165 | 1166 | 1167 | 1168 | 1169 | 1170 | 1171 | 1172 | 1173 | 1174 | 1175 | 1176 | 1177 | 1178 | 1179 | 1180 | 1181 | 1182 | 1183 | 1184 | 1185 | 1186 | 1187 | 1188 | 1189 | 1190 | 1191 | 1192 | 1193 | 1194 | 1195 | 1196 | 1197 | 1198 | 1199 >>
Trekantet ullsjal med tydelige frynser.
Overdådig amerikansk kontorstol frå ca. 1850 med dekorativ possement i form av kantfrynser samla i duskar.
**Frynse** er ei samling trådar i enden av eit tekstil, opphavleg danna av renningstrådane i stoffet. Seinare blei frynsene laga for seg, vanlegvis i form av eit smalt band med lausthengande trådendar eller -løkker langs ei side, og festa til tekstilen ein skulle pynta.

Innan jødedommen er duskar eller frynser kalla sisít ein viktig del av klesdrakten.

Galleri
-------

* Vevnad der renningstrådane ender i knytta frynserVevnad der renningstrådane ender i knytta frynser
* Snodde frynserSnodde frynser
* Fletta frynserFletta frynser
* Karl III Johan, konge i Sverige og Noreg 1818–1844, måla i uniform som svensk general i 1813. Epålettar og skaberakk har gylne dekorfrynserKarl III Johan, konge i Sverige og Noreg 1818–1844, måla i uniform som svensk general i 1813. Epålettar og skaberakk har gylne dekorfrynser
* Seth Kinman 1863, amerikansk pelsjeger (mountain man) i buckskins, «indianardrakt» av semska lêr med frynser for å lede vann og lette tørkingSeth Kinman 1863, amerikansk pelsjeger (*mountain man*) i *buckskins*, «indianardrakt» av semska lêr med frynser for å lede vann og lette tørking
* Frynsebesett sørgedrakt i silke frå USA på 1860-taletFrynsebesett sørgedrakt i silke frå USA på 1860-talet

Sjå òg
------

* Dusk
* Tresse

Kjelder
-------

1. 1 2  «frynser» i *Store norske leksikon* (fri gjenbruk)

* *Denne artikkelen bygger på «Frynser» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juni 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Frynse**
**Dagda** (*An Dagda*, 'Dagdaen') er ein viktig gud i Tuatha Dé Danann i irsk mytologi, og er framstilt som ein farsfigur, konge og druide. Han er knytt til grøde, jordbruk, mannlegheit og styrke, i tillegg til magi, druideskap og visdom.

Nokre seier han er ein stammegud eller jordgud. Han er òg kjend som **Eochaid Ollathair** (Eochaid Allfaderen). I somme kjelder er han son av Ethlinn, noko som gjer han til eit aspekt av Lugh Lamhfada. Dagda er far til kjærleiksguden Óengus, med elvegudinna Boann, som bur i elva Boyne. 

Dagda eig ei fortrolla gryte som kunne fø ein hær av menn utan at ho vart tom, og ei fortrolla harpe med tre strenger, ein som kalla fram klage, ein som kalla fram glede, og ein som kalla fram svevn. Dei tre strengene er òg knytt til årstidene vår, sommar og vinter. Dagda er soleis gud for skaldekunst. Han ber på ei ovende diger klubbe, som kunne drepa ti mann med eit slag. Han eig to grisar, som er slik at den eine veks medan den andre vert mindre. Han rår for hagar med eple som aldri tek slutt.

Kona til Dagda heiter Breg. Han er far til Bodb Dearg, Cermait, Midir, Aine, Dana og Brigit. Han er bror eller far til Ogma, runemeisteren. Dagda er soleis stamfar til dei fleste keltiske gudane.

Samstundes som Dagda er æra som druidegud og sit inne med mykje visdom og gamal kunne, er han stundom framstilt på humoristisk vis. Då fomorane skulle gje han mat, helte dei graut og mjølk ned eit hol i jorda, og han åt vellinga med ei svær skei, som var så stor at eit menneskepar kunne liggje jamsides oppi. Då det var tomt for mat, heldt han fram med å eta sjølve jorda. Han vart skildra som halvnaken, med ein stutt kilt som berre sovidt dekte over bakstussen hans, og med eit mannleg lem som sopa i marka. 

Dagda er øvste leiaren for Tuatha Dé Danann, folket til gudinna Dana. Han er òg kalla *Dagda Mór*, store Dagda. På engelsk set ein oftast bunden artikkel framfor namnet: The Dagda (Dagdaen). 

Den keltiske innleiinga på vinteren, 2. november, festen samhain, er heilga Dagda og krigsgudinna Morrigan. Det vart sagt dei møttest i eit rituelt samleie i skilet mellom haust og vinter. Dette har opphav i planlegginga i forkant av slaget ved Magh Tuireadh.

I England finst ein kalkteikning i Cerne Abbas av ein stor mann med klubbe på aksla. Nokre reknar med at denne avbildinga er knytt til ei framstilling av Dagda.

Kjelder
-------

1. 1 2  Koch, John T. *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia*. ABC-CLIO, 2006. s. 553-554
2. 1 2  An Dagda. Mary Jones's Celtic Encyclopedia.
3. ↑  *The Irish Version of the Historia Britonum Nennius*, "Of the Conquest of Eri as Recorded by Nennius" Historia 8
4. ↑  Ó hÓgáin, Dáithí. *Myth, Legend & Romance: An encyclopaedia of the Irish folk tradition*. Prentice Hall Press, 1991. s.145-147
5. ↑  Monaghan, Patricia. *The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore*. Infobase Publishing, 2004. s.113-114

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Fry jacks
**Fry jacks** eller **fryjacks** er ein tradisjonell matrett frå Belize. Dei er laga av frityrsteikte deigbitar som kan ha form som rundingar eller trikantar. Under steikinga bles dei seg gjerne opp og dannar eit holrom i midten.

Fry jacks blir ofte serverte til frukost saman med til dømes egg og bønner. Dei kan også bli til ein søt rett med sukker eller honning og krydder som kanel.
Ein kan ha ulike typar fyll i holrommet. Nokre gonger kan ein også steika dei med fyllet inni.

Det finst liknande matrettar som poori frå Sør-Asia, *beignet* frå franskpåverka område, *sopapilla* i spanskpåverka område i Amerika, eller ganske enkelt som steikt deig fleire stader.

Typiske ingrediensar er mjøl, feitt, salt, bakepulver og vatn. Deigen blir delt i passande bitar og frityrsteikt i ei gryte eller djup panne.

Kjelder
-------

1. ↑  «Favorite Belize treats - the Fry Jack!», *My Beautiful Belize* (på engelsk), 5. juni 2014, henta 11. juli 2019
2. 1 2 3  
Gonzalez, Lorenzo (12. mars 2018), «Original Belizean Fry Jacks Recipe», *Belize Adventure - Travel Advice by Local Experts* (på engelsk), henta 11. juli 2019
3. ↑  «Fry Jacks», *Ambergris Caye Belize Message Board* (på engelsk), henta 11. juli 2019
4. ↑  «The Great Unifier: The History of Fried Dough», *Eat Magazine* (på engelsk), 29. desember 2016, henta 11. juli 2019
***Pan*** er ein naturlyrisk eg-roman frå 1894 av Knut Hamsun. Den er eitt av Hamsuns mest kjende verk ved sida av *Sult* og *Markens Grøde*.

Handling
--------

Boka handlar om drøymaren løytnant Thomas Glahn og sommaren hans i ei jakthytte i Nord-Noreg midt på 1800-talet. Eigentleg er han ein kulturtrøytt, disharmonisk og splitta person som ønskjer å leva utanfor ein sosial samanheng regulert av etiske lover. Han slår seg ned i ei enkel skogshytte saman med hunden Æsop for å freiste livet i nært samspel med naturen. Men ikkje langt frå ligg tettstaden Sirilund. Dermed er det duka for konfliktar.

Sentralt i handlinga står den uforløyste kjærleiken til Edvarda, prega av svermeri, glad vent og stemningsrus, tilnærmingar, tilbaketrekkingar, avvisingar, svartsjuke, krenkingar, såra kjensler og hemnakter. Eigenleg elskar Glahn først og fremst dei stemningane Edvarda vekkjer i han, og vik unna for fullbyrdinga. Erotisk tilfredsstilling søkjer han hjå kona til smeden, Eva, og gjetarjenta, naturbarnet Henriette. Ei samtale med Eva utviklar seg på denne måten: 

«Jeg elsker en kjærlighetsdrøm, jeg hadde engang, jeg elsker deg og jeg elsker denne plett jord.
Og hva elsker du mest?
Drømmen.» 
*Pan* er utstyrt med ein epilog, «Glahns Død», som inneheld fire kapittel. Den går føre seg i India der Glahn mistar livet i eit fingert sjølvmord.

Naturen
-------

Naturoppfattinga er panteistisk, dvs. at allnaturen er opplevd som fylt av gud. (Jf. tittelen *Pan*.)

«Hør i øst og hør i vest, nei hør! Det er den evige Gud! Denne stillhet som mumler mot mitt øre er allnaturens blod som syder, Gud som gjennomvever verden og meg.» 
Naturen legg premiss, avspeglar og akkompagnerer sinnsstemningar. Glahns forelsking svingar i takt med årstidene: frå den yrande, blømande våren, via «nordlandssommerens evige dag» med midnattssol.

«Vaaren var vel også kommet til mig og mitt Blod banket til sine Tider likesom av Fottrinn.»
Men sommaren i Nord-Noreg er stutt, og når den er på hell, går det og nedover med Glahns ulike kjærleikssoger.

Språk
-----

Språket er musikalsk og stemningsmetta, prega av lyriske verkemiddel som allitterasjon, oppatt-tak, symbolikk, antydningar m. m. Svingningane i Glahns stemningsliv avteiknar seg i stilen. Når han er åleine, flyt stilen roleg med lange, strøymande setningar, men blir han opphissa, t.d.. i møte med kvinner, blir setningane stuttare og meir intense.

Film og musikk
--------------

Det er gjort tre filmatiseringar: *Pan* (1922), *Pan* (1937) og *Pan* (1995). Nordlandskomponisten David Monrad Johansen skreiv eit symfonisk epos inspirert av *Pan* i 1939.

Tilvisingar
-----------

* *Denne artikkelen bygger på «Romanen Pan» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mai 2013.*

1. ↑  Hamsun 1961, *Pan* s. 77, utgåve med merknader av Olaf Kortner
2. ↑  Hamsuns *Pan* s. 77, utg. 1971.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Knut Hamsun (1894). *Pan : af Løjtnant Thomas Glahns Papirer*. København: Philipsen.
* Knut Hamsun (1994). *Pan : av løjtnant Thomas Glahns papirer*. Oslo: Den norske bokklubben.
**Adam de la Halle** (*Adam frå Halle* fødd omkring 1237 i Arras i Frankrike, død 1288 i Napoli i Italia), òg kalla *le bossu d'Arras* ('den pukkelrygga frå Arras'), var ein fransk trubadur, diktar og musikar.

Adam de la Halle interesserte seg først for teologi før han gav opp det for å kunne gifte seg. Etter å ha skilt seg frå hustrua si brukte han resten av livet sitt på kulturen. Adam vert rekna som den første som aleine skreiv gjennomarbeida songspel - han kalla dei *jeux* ('spel'). Han var ein av dei første til å komponere fleirstemmig musikk friare enn tidlegare. Fleire av verka hans vart gjevne ut i nyutgåver mot slutten av 1800-talet.

Melodien til kjærleiksvisa «Kom du skjønne hjertevenn» (på tysk «Komm, o komm Geselle mein») er opphavleg komponert av Adam og inngår i songspelet *Le jeu de Robin et Marion*. Teksten finst òg i *Carmina Burana*.

Verk
----

* *Le jeu de Robin et Marion*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Adam de la Halle» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bibliografi over Adam de la Halle ved arlima.net
* Adam de la Halle-noter ved ChoralWiki (cpdl.org)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Gerd Karin Bjørhovde** (fødd 27. april 1943) er ein norsk professor emerita i engelsk litteraturvitskap.

Bjørhovde er frå Harstad. Ho fullførte hovedfaget sitt i engelsk ved Universitetet i Oslo i 1970, og starta i 1971 i ei stilling som lektor ved Tromsø offentlege lærarskule. I 1974 vart ho tilsett som universitetslektor i engelsk ved det nyopprettede Universitetet i Tromsø.

I forskinga si har Bjørhovde vore oppteke av feministiske perspektiv og kvinnelege forfattarar. Ho har forska på kvinneperspektiv i engelskspråkleg litteratur og kvinner sitt bidrag til utviklinga av romanen som kunstnerisk uttrykk. I samanheng med forskinga si har Bjørhovde publisert ei betydeleg mengd forskingsartiklar og vore redaktør for fleire antologiar og bøker.

Ho har vore engasjert i politiske spørsmål og har vore aktiv i Sosialistisk Venstreparti i Tromsø frå 1971–2007, med fleire periodar i kommunestyret, og som gruppeleiar og formannskapmedlem i perioden 1991-1999. I tillegg har ho hatt ei rekkje kulturpolitiske verv i Tromsø opp gjennom åra, blant anna som styremedlem i kinostyret (2000-2007), og i styret for Tromsø internasjonale filmfestival, TIFF (2000-2009). For sistnemnde var ho styreleiar frå 2005 til 2009. Ho er ein aktiv samfunnsdebattant med ei rekkje kronikkar, foredrag og debattinnlegg på samvitet.

Frå 2002–2008 var Bjørhovde prorektor ved Universitetet i Tromsø, der ho hadde eit spesielt fokus på internasjonalisering av forsking og utdanning og på likestillingsarbeid ved universitetet. Ho har òg hatt ei lang rekkje verv i komitear, utval og styrar. Blant anna var ho leiar for Kif-komitéen i åra 2007–2013 (Kvinner i forsking - integreringskomiteen, frå 2014 kalla Komité for kjønnsbalanse og mangfald i forsking). Ho var nestleiar i styret for Senter for grunnforsking frå 2004 til 2013. Ho har òg vore styremedlem og nestleiar i Norsk faglitterær forfattar- og omsetjarsamskipnad i 1990–1998, og styreleiar for Det faglitterære fond i åra 1998–2004

Bjørhovde mottok Troms fylkes likestillingspris i 1993 blant anna for initiativet og ideen til «kvinneforskarmaraton», arrangementet Nettverk for kvinner i forsking ved UiT starta i 1989. I 1998 mottok ho òg Universitetet i Tromsøs likestillingspris.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Gerd Karin Bjørhovde i forskingsdokumentasjonssystemet Cristin

* Personopplysningar, UiT
* Intervju

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* BNE
* CRIStin

 |
**Sjur Røthe** (fødd 2. juli 1988) er ein norsk langrennsløpar frå Voss. Han vann bronsemedaljen på 30 km i ski-VM 2013 i Val di Fiemme. I noregsmeisterskapane har han sikra seg tre bronsemedaljar; 2010, 2012 og 2013.

Aktiv
-----

Røthe debuterte i verdscupen i langrenn på tampen av 2009-sesongen. 7. mars 2010 gjekk han ein etappe på det norske andrelaget som vann verdscupstafetten i Lahti, framom det norske fyrstelaget. Under NM på ski 2010 tok han bronse på 15 km fristil.

I opningsrennet i verdscupen for 2010/11 vart han nummer sju på ein 15 km i Gällivare.
Han deltok i tre øvingar i Ski-VM 2011 i Oslo. På 30 km fellesstart vart han nummer 14, medan han på den avsluttande femmila var med tetgruppa inn til mål og overraska med å kome på fjerdeplass. Hans beste internasjonale prestasjon i 2012-sesongen var ein fjerdeplass i 30 km i Lahti. I NM på heimebane på Voss kom han på tredjeplassen på 30 km fellesstart.

Gjennom 2012/13-sesongen makta Røthe å kjempe mellom dei beste i verda i fleire renn. Han vart nummer fem individuelt i Gällivare opningshelga i verdscupen, og gjekk dagen etter det norske laget i mål som vinnarar av stafetten. Midt i desember 2012 kom han på andreplassen i 15 km fellesstart i Canmore i Canada, og vart dagen etter på same staden nummer tre på 30 km fellesstart duathlon. Røthe vann i januar månad si tredje NM-bronse på 15 km i fristil. I verdsmeisterskapen på ski 2013 i Val di Fiemme var Røthe mellom dei aller fremste i innspurten på 30 km fellesstart. Han enda opp med bronsemedaljen, slått på målstreken av sølvvinnaren Martin Sundby.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 2009:
* Ski-NM 2010: Bronsemedalje i 15 km fristil i Stokke
* Ski-NM 2011: Nr 4 på 15 km i Steinkjer
* Ski-NM 2012: Bronsemedalje i 30 km på Voss
* Ski-NM 2013: Bronsemedalje på 15 km på Vang
* Ski-NM 2014: Sølvmedalje på 30 km på Lillehammer
* Ski-NM 2015: Bronsemedalje på 15 km på Røros
* Ski-NM 2016: Sølvmedalje på 30 km og 50 km
* Ski-NM 2017: Nr 4 på 30 km på Gran
* Ski-NM 2018: Gullmedalje på 10 km og 50 km i Alta
* Ski-NM 2019: Sølvmedalje på 30 km i Meråker
* Ski-NM 2020:
* Ski-NM 2021: Gull på 15 km og bronse på 30 km i Trondheim
* Ski-NM 2022: Nr 4 på 30 km på Gran
* Ski-NM 2023: Nr 5 i 15 km fristil på Gjøvik

Kjelder
-------

* 

* (en) Sjur Røthe – Profil og resultatoversikt hos FIS
* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Otto Nielsen
**Gerd og Otto** var ein norsk sangduo som bestod av av søskenparet Gerd Nielsen (seinare Røstad, 1917–1997) og tekstforfattaren, komponisten, revyartisten og seinare radiomannen Otto Nielsen (1909–1982). Duoen vart danna i 1930 og spelte inn fleire populære plater og opptredde til langt inn på 1950-talet.

Historikk
---------

Dei gjorde sin fyrste plateinnspeling i 1934 på merkt His Master's Voice. Songane var *Et luftslott på månen* / *Haveorkesteret.* Dei vart hos HMV til 1937, i 1938 gjorde dei to plater for Columbia, og i 1939 spelte dei inn to plater for Telefunken. Disse vart dei siste platene før andre verdskrig. Otto satt på Grini under krigen. I 1945 gjorde han og «Grinikvartetten» ei plateinnspeling. I 1948 gjorde Gerd og Otto ei plateinnspeling for Musica, der dei skulle vera resten av karrièren. På B-sida var originalversjonen av den songen som skulle verta deres største slager: *En grønnmalt benk.*

Gerd og Otto vart oppløyst i 1955. Otto Nielsen vart i 1957 tilsett i NRK der han starta radioprogrammet *Søndagsposten* Gerd Røstad heldt fram som artist. Ho song inn duettar med blant andre Alf Prøysen.

I 1982 vart dei overtalt til å spela inn nokon av dei gamle songane på nytt på LP-plata *Svanesang i stereo.* Otto døydde 9. oktober same året, 72 år gammal. Gerd døydde 8. desember 1997.

I 2004-05 vart ei samling av singelplatene frå 1934–55 gjeve ut på to CD-er.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gerd og Otto» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*

Referansar
1. ↑  78-varvare
2. ↑  Rate Your Music

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rockipedia Arkivert 2018-04-02 ved Wayback Machine.
**Gerard Jacob De Geer af Finspång** (fødd 2. oktober 1858 i Stockholm, død 23. juli 1943) var ein svensk geolog og professor ved Stockholms högskola. Han var òg liberal politikar, representant i Riksdagen og friherre.

Frå 1897 til 1925 var De Geer professor i geologi og frå 1902 til 1910 var han òg rektor ved Stockholms högskola. Etter han gjekk av leia han det geokronologiske instituttet ved høgskulen, som var grunnlagt av han sjølv. De Geer forska innan kvartærgeologi og den fysiske geografien. På fleire ekspedisjonar til Svalbard gjorde han ein stor innsats i utforskinga av denne øygruppa, mellom anna ved å innføre ein fotogrammetrisk kartleggingsmetode.

De Geer studerte strandlinjene i Skandinavia og på Svalbard og kom fram til at skråninga til strandlinjene utover mot kysten kom av at landet hadde vorte pressa ned av innlandsisen under den siste istida og seinare heva seg. I verket *Om Skandinaviens geografiska utveckling efter istiden* (1896) gav han i populær form ei klår og detaljrik framstilling av korleis landisen smelta og nivåendringane i samband med dette. 

De Geer er opphavsmann til den geokronologiske metoden, som går ut på teljing og oppteikning av årslag (varv) i leire. Ved hjelp av metoden hans har ein kome fram til ei eksakt tisrekning for dei siste ca. 15 000 åra. Hovudverket hans er *Geochronologia Suecica* (1940) og gjev ei framstilling av metoden og resultata han kom fram til ved hjelp av metoden. Mange av tidsmålingane til De Geer har etter han døydde vorte stadfesta med hjelp av C-14-datering

Sjå òg
------

* Daniglasial
* Gotiglasial
* Finiglasial

Kjelder
-------

* «Gerard\_Jakob\_De\_Geer» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Urdaibaiestuaret
**Urdaibai** er eit estuar og eit biosfærereservat i Bizkaia i regionen Baskarland i Spania. Estuaret vert òg kalla Mundaka- eller Gernikaestuaret

Urdaibai ligg ved kysten av Biscayabukta nord i Spania. Urdaibai dekkjer eit område på 220 km² og området har om lag 45 000 innbyggjarar, dei fleste av dei i byane Bermeo og Gernika. Området har mange små elvar som munnar ut i dei salte myrområda som er omgjeve av høge klipper. Det omliggande landområdet består av beitemark, treklynger med eik, lauvskog og plantasjar med barskog. Kystlandskapet er dekt med steineik og jordbærtre. 

Det er dokumentert 615 artar karplanter og 318 virveldyr, 245 av desse fuglar, i Urdaibai.

I området finst spor frå førhistorisk tid romartida og mellomalderen. Mellom anna ligg Santimamiñegrotta her, med funn frå moustérienkulturen til jernalderen.

Økonomien i området er basert på metallurgi, fiske, jordbruk og skogbruk. Det finst òg ein viktig turistsektor, hovudsakleg sentrert rundt dei lokale strendene. Mundaka trekker òg til seg mange surfarar frå heile verda.

Kart
----

* Plasseringa til Urdaibai biosfærereservat i Bizkaia.Plasseringa til Urdaibai biosfærereservat i Bizkaia.
* Kart over reservatetKart over reservatet
* Fysisk kartFysisk kart

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Urdaibai» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mai 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Official Urdaibai biosfærereservat
	+ Offisiell side for Bizkaia


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* SUDOC
* GeoNames

 |
**Eilert Adelsteen Normann** (1. mai 1848–26. desember 1918) var ein norsk målar, kjend som **Adelsteen Normann**. Han utdanna seg i Düsseldorf i Tyskland og busette seg der. Sommarstid reiste han rundt i Nord-Noreg og laga skisser. Han spesialiserte seg på romantiske fjordlandskap, gjerne med ein liten dampbåt eller seglbåt på spegelblankt hav. Normann var den fyrste frå Nord-Noreg som etablerte seg som kunstmålar.

*Fiskevær i Nord-Norge*, 1880
*Dampbåten*
*Munken gård i Esefjorden*

Liv og gjerning
---------------

Normann var son til ein gardbrukar og handelsmann på Vågøya i Bodin. Etter å ha arbeidd som krambusvein hos kjøpmann Koch i Bodø by, reiste han til Bergen og seinare København for å lære seg handelsyrket. Under studiane i København tok kunstinteressa overhand. Åra 1869-73 studerte han ved kunstakademiet i Düsseldorf, der han vart mykje påverka av tradisjonen til landsmannen Hans Gude. Han vart såleis ein typisk sein-düsseldorfar. Normann fann seg også ektemake og fast adresse i Rhin-byen, i ei tid då andre norske målarar søkte mot Paris.

Med sin bakgrunn frå Nordland spesialiserte Normann seg på norske fjordlandskap. Motiva fann han især i Lofoten og Nord-Norge elles og rundt Sognefjorden. På studiereisene i Noreg tok han skisser som han brukte til å komponere landskapsbilete i storformat. Fjordmotiva hans er gjerne prega av stupbratte fjell over solblank fjord og sjø. Lyset spela ei stor rolle i Normann sine bilete, han var av dei fyrste norske målarane som nytta midnattssola som motiv. Han skal vere opphavsmann til termen «midnattssolas land». Måleria hans vart svært populære hos det tyske kunstpublikum. 

Kring om 1887 slo Normann seg ned i Berlin, der han mellom anna fekk tillitsverv i kunstnarforeininga i byen. I 1890-91 fekk han bygd seg eit hus i Balestrand i Sogn, der han seinare oppheldt seg somrane. Huset i drakestil kom frå ferdighusfabrikken til Jakob Digre i Trondheim.

Normann vart utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden i 1897. Under fyrste verdskrigen flytta han til Noreg. Han døydde i Kristiania 26. desember 1918 av spanskesykja og vart sidan gravlagt på Südwestkirchhof Stahnsdorf i den tyske delstaten Brandenburg.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Adelsteen Normann» frå Wikipedia på bokmål, den 24. juli 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Haymarket Riot illustrert i *Harper's Weekly*.
**Haymarket Riot** var ei hending som skjedde i Chicago i mai 1886, da streikande arbeidarar demonstrerte for 8 timars arbeidsdag på Haymarket-torget. To hundre politimenn gjekk til åtak på dei for å oppløyse demonstrasjonen, da nokon med eitt kasta ei bombe frå ei sidegate. I det kaoset som følgde byrja politiet og somme av arbeidarane å skyte på kvarandre. Da røyken letta, hadde sju politimenn og tre gonger så mange arbeidarar vorte dødeleg såra. 

Åtte anarkistar og streikeleiarar vart gripne, tiltala og dømde for å ha medverka til at ei bombe vart kasta mot politiet. Fire av dei dømde vart hengde. Ein femte gjorde sjølvmord i fengselet. 

Da prosessen nokre år seinare vart teken opp att, vart det klart at det var skjedd justismord - bokstavleg tala - for det fanst ikkje klare prov for at dei hadde gjort brotsverket dei vart dømde og hengde for. Tre overlevande dømde, vart sleppte fri frå fengselet i 1893. Dei som alt var avretta vart martyrar for arbeidarrørsla.

Til minne om Haymarket-anarkistane vart Første mai teken som internasjonal demonstrasjonsdag for arbeidarrørsla.

Kjelder
-------

* I hovudsak svensk wikipedia, art. med same namnet.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Gerd Kirste** (fødd 10. juni 1918 i Bærum, død 9. desember 2014) var ein norsk lokal- og stortingspolitikar for Høgre.

Ho tok examen artium ved Stabekk Gymnas i 1937, diverse kurs i Tyskland og England 1937–1938 og studentfagkurs ved Otto Treiders Handelsskole i 1940. Ho var tilsett hos Lilleborg AS 1941–1942 og som vikar hos Esso etter andre verdskrig, og var deretter heimeverande husmor.

Kirste var medlem av Bærum kommunestyre 1959–1975, medlem av Akershus fylkesting 1965–1975. Ho var dessutan 2. viseformann i Akershus Høgre 1974–1978 og leier i Landforbundet til Høgrepensjonistane 1997–1999 og vart æresmedlem i Bærum Høgre i1994. Kirste var 2. vararepresentant til Stortinget frå Akershus 1965–1973 og fast innvalgt 1973–1981. I den siste perioden sin på Stortinget var ho Høgre si sosialpolitiske talsperson. Ho hadde òg ei rekkje andre offentlege, politiske og organisatoriske verv.

Stortingskomitear
-----------------

* 1977–1981 medlem i Den førebuande fullmaktskomiteen
* 1977–1981 medlem i Sosialkomiteen
* 1977–1981 medlem i Fullmaktskomiteen
* 1973–1977 varamedlem i Den førebuande fullmaktskomiteen
* 1973–1977 medlem i Justiskomiteen
* 1973–1977 varamedlem i Den utvida utanriks- og konstitusjonskomiteen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gerd Kirste» frå Wikipedia på bokmål, den 19. desember 2015.*

1. ↑  «Nekrolog: Gerd Kirste». *Aftenposten*. 18. desember 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Gerd Kirste hjå Stortinget hos Stortinget

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
Koordinatar: 70°13′S 70°45′W﻿

**Haydnfjorden** er ein isdekt fjord på vestkysten av Aleksanderøya i Antarktis, som ligg mellom Mozart forlandsbre og Handel forlandsbre. Schubertfjorden ligg i sør og Lassus Mountains like nord. Haydnfjorden er 50 km lang og 22 km brei ved munningen, men er smalare ved botnen. Han vart oppdaga frå lufta og grovt kartlagd av U.S. Antarctic Service, 1939-41. Han vart observert på ny frå lufta og fotografert av Ronne antarktiske forskingsekspedisjon, 1947-48, og kartlagd på ny frå desse bileta av D. Searle frå Falkland Islands Dependencies Survey i 1960. Fjorden vart namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee etter Joseph Haydn, ein austerriksk komponist.

Sjå òg
------

* Fauréfjorden
* Verdifjorden
* Weberfjorden

Kjelder
-------

1. ↑  «Haydnfjorden». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 1. desember 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Haydnfjorden» (innhald frå Geographic Names Information System).
***Adele Bloch-Bauer I***  
138 x 138 cm, Olje, sylv og gull på lerret (1907).
**Adele Bloch-Bauer I**, òg kjend som «Goldene Adele» ('Gylne Adele'), er eit måleri laga av Gustav Klimt (1862-1918) mellom 1903 og 1907. Biletet er eit portrett av Adele Bloch-Bauer, bestilt av ektemannen hennar Ferdinand Bloch-Bauer, som var ein jødisk bankier og sukkerprodusent. Biletet vert rekna for å vere eit av dei viktigaste verka til Klimt og eit hovudverk innan den austerrikske jugendstilen (*Wiener Secession*) og vert ofte sett som eit ikon for den austerrikske kulturelle identiteten.

I 1941 blei måleriet stole av nazistane og seinare utstilt ved Österreichische Galerie Belvedere. I 2006, etter åtte års arbeid på vegner av Bloch-Bauer-arvingane, blei det stolne måleriet gjeve tilbake til familien. I juni 2006 vart biletet seld for 135 millionar amerikanske dollar, den høgaste prisen nokon hadde betalt for eit måleri til då (rekorden vart slått i november same året). Måleriet vart kjøpt av den amerikanske forretningsmannen og museumsdirektøren Ronald Lauder til Neue Galerie på Manhattan i New York.

Motiv
-----

Måleriet viser Adele Bloch-Bauer (1881–1925) i 26-årsalderen. Ho var dottera til generaldirektør Moritz Bauer i Wiener Bankverein. I 1899 gifta Adele Bauer seg med Ferdinand Bloch (1864–1945). Systra hennar, Marie Therese Bauer, var allereie gift med bror hans, Gustav Bloch. Begge familiane tok namnet Bloch-Bauer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Portrait of Adele Bloch-Bauer I» frå Wikipedia på engelsk, den 5. mars 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Neue Galerie New York · Museum for german and austrian art

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* BBC Things

 |
Badekar i gamaldags utforming
Eit **badekar** er ein møbel som kan fyllast med vatn slik at ein kan senka seg ned i det for å vaska seg eller slappa av. 

Tradisjonelt har badekar ofte vore laga av porselen eller emaljert stålplate, men i dag har glasfiber og liknande teke over. Likevel kan eit badekar produserast av svært mange material, og det vert produsert badekar av støypejarn, tre og andre material. Badekar til små ungar er oftast laga av plast, og montert i tilknyting til eit stellebord eller liknande.

Fast monterte badekar har ofte ein eigen kran for tilførsel av vatn. Kranen er festa på badekaret, eller på veggen over karet. I botnen av karet er det ei opning, ein sluk, der det skitne vatnet kan renna ut etter bruk.

Eit boblebadekar er eit badekar med eit system som pressar luft inn under vassflata og gjer at det kjem bobler. Dette vert brukt av folk som likar kjensla av bobler langs kroppen medan dei badar. Det finst òg badekar med massasjesystem.

Sjå òg
------

* Badestamp
* Badebasseng
**Terje Mathiassen** (fødd 12. april 1938 i Oslo, daud 9. januar 1999) var ein norsk baltolog og slavist. Han var professor ved universitetet i Oslo frå 1987.

Liv
---

Terje Mathiassen gjekk på Oslo katedralskole, og byrja studere germanske og nordiske språk ved universitetet i Oslo i 1957. Etter å ha gått forsvarets russiskkurs byrja han på russisk ved UiO og tok *Cand.mag.*-grada i 1965 under rettleiing av Christian Schweigaard Stang. Seinare studerte han samanliknande baltisk og slavisk språkvitskap under Carl H. Borgstrøm og Georg Morgenstierne, og tok doktorgrad i 1970 med ei avhandling «Studien zum slavischen und indoeuropäischen Langvokalismus». Han vart tilsett som universitetslektor i 1971, som dosent i slaviske og baltiske språk i 1984 og som professor i 1987. Han var ein populær forelesar, og underviste til å byrje med fyrst og fremst i russisk og gammalkyrjeslavisk. Seinare konsentrerte han seg meir om dei baltiske språka, og bidrog til å utvide studietilbodet i latvisk og litauisk ved UiO gjennom 1980- og 1990-åra.

Forfattarskap
-------------

Mathiassen gav ut ei stor *Russisk grammatikk* i 1990 (ny utgåve i 1996). Han skreiv òg *A Short Grammar of Lithuanian* (1996) og *A Short Grammar of Latvian* (1997).

Kjelder
-------

* Bjørnflaten, Jan Ivar: «Terje Mathiassen in memoriam», i *Scando-Slavica* 46 (2000), s. 145–147. [*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Terje Mathiassen i BIBSYS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
| **Bad Tölz** |
| --- |
| Bad Tölz sett frå elva IsarBad Tölz sett frå elva Isar Bad Tölz sett frå elva Isar |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Bad Tölz | 

Bad Tölz is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Bayern  Oberbayern  Bad Tölz-Wolfratshausen |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  30,08 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 17 648   573/km² |
| Koordinatar | 47°46′0″N 11°33′0″E﻿Koordinatar: 47°46′0″N 11°33′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 658 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 83646 |
| Telefon-retningsnummer | 08041 |
| Bilnummer | TÖL |
| **Heimeside:** www.bad-toelz.de |

**Bad Tölz** er ein by i Tyskland i delstaten Bayern med om lag 18 000 innbyggjarar. Han er administrativt senter i *landkreisen* Bad Tölz-Wolfratshausen og ligg ved elva Isar.

Historie
--------

Området rundt Bad Tölz har vore busett sidan steinalderen, mellom anna har ein funne spor etter Hallstattkulturen. 

Namnet på byen dukkar for første gong opp i dokument mot slutten av 1100-talet. Hainricus de Tolnze bygde ei borg på staden, som kontrollerte elva og trafikken på vegane i området, men denne eksisterer ikkje lenger i dag. I 1331 gjorde Ludvig IV Tölz til ein handelsby. 

På 1300-talet var Tölz ein omlastingsstad for salt- og tømmertrafikk på Isar. I 1453 vart handelsgata, kyrkja og borga øydelagd av ein brann. Hertug Albrecht III bygde opp att byen, men denne gongen i stein. Han bygde òg palasset som stod der fram til 1770 då det var så falleferdig at det vart rive ned. 

Trettiårskrigen (1618–1648) førte pest og øydelegging til regionen. Under den spanske arvefølgjekrigen byrja det å betre seg for byen, som då handla med kalk og trevarer. 

På midten av 1800-talet vart det oppdaga naturlege kjelder rundt Tölz. Byen byrja å fokusere på dei lækjande eigenskapane til desse kjeldene og vart ein kurstad. I 1899 fekk han namnet Bad Tölz. 

I 1937 vart ein SS-Junkerschule (ein kandidatskule for SS-offiserar) oppretta i Bad Tölz, som var i drift til slutten av den andre verdskrigen. I tillegg låg det ein underavdeling av Dachau konsentrasjonsleir i byen. 

Bad Tölz er i dag kjend som ein kurstad med eit historisk bysentrum frå mellomalderen og flotte utsyn mot Alpane. På vestsida av Isar ligg Kurverwaltung, ein moderne kurstad med vatn rikt på jod.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bad Tölz» frå Wikipedia på engelsk, den 20. juli 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Bad Tölz**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Terje Grøstad** (16. desember 1925–10. juli 2011) var ein norsk grafikar. 

Terje Grøstad vart fødd i Drammen, der faren var bokhandlar. I 1936 flytta familien til Lier og året etter til Asker før dei i 1945 busette seg i Oslo.

I 1945 vart Grøstad elev ved Statens Håndverks- og Kunstindustriskole under Karl Høgberg, og frå 1946 til 1947 var han elev ved Bjarne Engebrets Malerskole. Frå 1947 til 1950 var han elev av professor Per Krohg ved Statens kunstakademi. 

I 1950 vart han gift med Synnøve Svartdal. Dei busette seg i Flatdal. Grøstad hadde òg atelier på Aunevik i Lyngdal. Kunsten hans er i første rekkje knytt til landskapet i Telemark og ved Lista, men han er òg kjend som kyrkjekunstnar, både med måleri, trearbeid og glasmåleri.

Terje Grøstad har hatt ei rad separatutstillingar og delteke i mange kollektivutstillingar. Han har illustrert bøker og laga utsmykkingar til kyrkjer over heile landet. Han er m.a. representert i Nasjonalgalleriet, Riksgalleriet, Stocholm Nationalmuseum og Oregon State University. 

I 1992 fekk han Telemark fylkes kulturpris. Ifylgje Nrk.no vart han i 1996 tildelt Kongens fortenestmedalje i gull for verksemda si.
Grøstad døydde i 2011 etter kort tids sjukdom.

Kjelder:
--------

* Arvid Møller: *Terje Grøstad Tresnitt 1950-1995* Grøndahl og Dreyers Forlag 1995 ISBN 82-504-2225-2
* NRK: Terje Grøstad er død.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettgalleri Arkivert 2012-02-13 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
St. Halvard-statuen på sørsida av Oslo rådhus er rekna som Nic Schiølls viktigaste verk
**Nic Schiøll** (uttalt: «Nikk Sjøll»), opphavleg Nicolai Marius Schiøll (10. oktober 1901–29. desember 1984), var ein norsk bilethoggar og kunstmålar, fødd og død i Oslo. Han veks opp i Oslo, tok examen artium på Frogner skole 1920, og byrja same året på Statens Håndverks- og Kunstindustriskole. I 1923 studerte han under bilethoggaren Wilhelm Rasmussen på Statens Kunstakademi, og 1923–24 var han i Paris som elev av den franske bilethoggaren Antoine Bourdelle ei stutt tid.

Atelieret til Bourdelle i Paris vart ein stad mange av dei norske kunstnarane søkte seg til på byrjinga av 1920-talet, som til dømes Rolf Lunde, Stinius Fredriksen, Gunnar Janson, Dyre Vaa, Dagfin Werenskiold og Ståle Kyllingstad. Men med få unnatak, som til dømes i utkastet til relieffet som Nic Schiøll konkurrerte med i 1931 til utsmykkinga av Minnehallen i Stavern for sjøfolk som mista livet under fyrste verdskrigen, har ikkje Bourdelle sett vesentlege spor etter seg i kunsten hans. Han gjekk meir i ei nyklassisistisk lei, sjølv om han i åra 1927–1950 var verksam saman med andre elevar av Bourdell både på Nidarosdomen og Oslo rådhus.

Til vestfronten på Nidarosdomen modellerte han i 1927–1937 ni statuar av helgenar og bibelske personar. Men her måtte han og alle dei andre bilethoggarane følgje det arkitektoniske skjemaet for kyrkja, og halde seg strengt til mellomalderens gotiske stil. Men då han i 1938–45 skapte St. Halvard-statuen på sørsida av Oslo rådhus, stod han friare til å utforme ein heilag mann og legenda ikring han etter sin eigen idé. Denne skulpturen av vernehelgenen for Oslo er rekna som Nic Schiølls mest framifrå verk.

Kjelder
-------

* Snl.no: Nic Schiøll (med tilvisningar)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* Lokalhistoriewiki
* KulturNav

 |
**Terje Håkonsen** (fødd 11. oktober 1974) er ein norsk profesjonell snøbrettkøyrar.

Håkonsen dominerte fristilkøyring i 1990-åra, og vann verdsmeisterskapen i halfpipe tre gonger på rad, i 1993, 1995 og 1997. Han har også vunne fem europameisterskapar i halfpipe (1991, 1992, 1993, 1994, 1997) og den opne amerikanske meisterskapen i halfpipe tre gonger (1992, 1993 og 1995).

Då halfpipe vart introdusert som olympisk øving under Vinter-OL 1998 i Nagano, boikotta Håkonsen kvalifiseringi. Håkonsen og mange andre snøbrettkøyrarar var misnøgde med IOC, spesielt fordi ein valde det internasjonale skiforbundet (FIS) til å arrangere kvalifiseringi i staden for snøbrettkøyraranes eige forbund, ISF.

Han var også med i dokumentaren *First Decent* saman med fire andre leiande snøbrettkøyrarar, Shawn Farmer, Nick Perata, Hannah Teter og Shaun White.

The Arctic Challenge
--------------------

Saman med Daniel Franck starta Håkonsen snøbrettkonkurransen The Arctic Challenge.

I 2007 sette han verdsrekord med eit hopp på 9,8 meter i quaterpipe under The Arctic Challange som vart skipa i Midtstubakken i Oslo.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel i Time Magazine om Håkonsens OL-boikott (arkivert nettstad)
* Official site of *First Descent*, med trailerar, intervju and nedlastingar
* Terje Haakonsen intervju i *frequency Snowboard Journal*
* Postar tagga 'Terje Haakonsen' hjå SuperStoker

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* Munzinger (sport)

 |
**Seks små preludium** (BWV 933-938) er ei preludiumsamling komponert av Johann Sebastian Bach. Dei er komponerte i perioden 1717-1720 som undervisning for studentane til Bach, men vart ikkje publiserte før 1802. Stykka er alle korte, men er teknisk vanskelegare enn *12 små stykke* (BWV 924-30, 939-42 og 999) som òg vart komponerte som ein del av undervisninga. Preludiuma vart komponerte for cembalo. Dei er ein del av ei 18 preludium som Bach produserte sporadisk kring 1717-1720

Dei seks preludia er: 

1. BWV 933 – Lite preludium i C-dur
2. BWV 934 – Lite preludium i c-moll
3. BWV 935 – Lite preludium i d-moll
4. BWV 936 – Lite preludium i D-dur
5. BWV 937 – Lite preludium i E-dur
6. BWV 938 – Lite preludium i e-moll

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Six Little Preludes (BWV 933-938)» frå Wikipedia på engelsk, den 26. april 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene: 
		1. ↑*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lite preludium i e-moll: Fritt tilgjengelege notar på International Music Score Library Project.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NLA
* BNE

 |