recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*For Eiken kommune i Aargau, sjå Eiken i Sveits.*
Eiken kyrkje ved Lygne
**Eiken** er ein tidlegare kommune i Vest-Agder fylke. Kommunen vart oppretta i 1916 og lagt ned i 1962.

Eiken kommune hadde same utstrekking som Eiken sokn i Lister prosti, og femnde øvste delen av Lyngdalen med området kring innsjøen Lygne og dalføra, fjella og heiene kring. Soknet og kommunen har namn frå garden Eiken ved nordenden av Lygne, der det har vore kyrkjestad sidan mellomalderen.

Kommunesoge
-----------

Eiken kommune vart skipa 1. januar 1916 ved at Eiken sokn vart skild ut frå Hægebostad kommune. Ved opprettinga budde det 932 personar i kommunen. I det store kommunebrigdet på 1960-talet vart Eiken innlemma i Hægebostad kommune att, og Eiken kommune vart lagt ned 31. desember 1962. Ved samanslåinga budde det 784 personar i Eiken.

Referansar
----------

1. 1 2 3  ¨Dag Juvkam. ««Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen»» (PDF). Statistisk sentralbyrå. s. pp. 38-41.
2. 1 2  Per Tang (1951). «Eiken». I Arnulv Sudman. *Norsk Allkunnebok* **III**. Oslo: Fonna. s. 721-722.  [sidetalet viser til kolonnetal (to kolonnar pr. side)]
3. ↑  ««Eiken kyrkje»». kulturminnesok.no (Riksantikvaren). Henta 7. september 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ånen Lauen (1975). *Hægebostad : ei bygdebok; gards- og ættesoge*. Mandal.
* Per Tang (1951). «Eiken». I Arnulv Sudman. *Norsk Allkunnebok* **III**. Oslo: Fonna. s. 721-722.  [sidetalet viser til kolonnetal (to kolonnar pr. side)]
* Statistisk sentralbyrå, red. (1962). *Folketellingen 1. november 1960 : tellingsresultater : tilbakegående tall : prognoser : : 1035 Eiken*. Oslo: SSB.

Koordinatar: 58°28′44″N 07°12′43″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki

 |
**Elvin Ray Jones** (9. september 1927–18. mai 2004) var ein amerikansk jazzbatterist. Han vart fødd i Pontiac i Michigan som yngstemann i ein familie på ti. To av brørne var òg jazzmusikarar: Hank (piano), og Thad (trompet/flygelhorn).

Elvin byrja å spele profesjonelt på 1940-talet. Etter kvar byrja han å spele med artistar som Charlie Parker, Miles Davis og Wardell Grey. I 1955, etter å ha vorte vraka etter prøvespeling for Benny Goodman, fann han arbeid i New York. Han vart med i bandet til Charles Mingus, og gav ut ei plate med namnet *J is for Jazz*. I 1960 vart han medlem av den klassiske kvartetten til John Coltrane med Jimmy Garrison og McCoy Tyner. Han heldt fram med å spele med Coltrane til 1966. Samspelet med Coltrane har av mange vorte sett på som ei redefinering av swing (den rytmiske jazzkjensla), på same måte som Louis Armstrong gjorde det i jazzen sin barndom.

Etter samarbeidet med Coltrane byrja han å spele med Duke Ellington. Etter kvart danna han sitt eige turnéband, Jazz Machine, som normalt ein kvintett, og heldt fram i den same musikalske retninga. Sansen for timing, polyrytmikk, dynamikk, klang og legato-frasering, og det enorme lydvolumet han produserte, fekk trommesettet i framgrunnen.

Jones underviste regelmessig og spela på skular og i fengsel. Undervisningen bestod av både trommeteknikk og musikkhistorie. Han døydde av hjartesvikt i Englewood, New Jersey 18. mai 2004.

Diskografi i utval
------------------

### Med Sonny Rollins

* *Live At The Village Vanguard*
* *East Broadway Rundown*

### Med John Coltrane

* *My Favorite Things*
* *Coltrane's Sound*
* *Impressions*
* *Ole*
* *Coltrane Plays The Blues*
* *Africa Brass*
* *Live At The Village Vanguard*
* *Live At Birdland*
* *Coltrane*
* *A Love Supreme*
* *Selflessness Featuring My Favorite Things*
* *Ascension*
* *Sun Ship*
* *Expression*
* *First Meditations*
* *Meditations*

### Med McCoy Tyner

* *Plays Duke Ellington*
* *The Real McCoy*

### Med Wayne Shorter

* *Night Dreamer*
* *Juju*
* *Speak No Evil*

### Eige band

* *Puttin' It Together*
* *The Ultimate*
* *Polycurrents*
* *Live At The Light House*
* *Genesis*
* *Heavy Sounds* (saman med Richard Davis)

Noregsbesøk
-----------

* 1975 Elvin Jones Sextett på Kongsberg Jazzfestival
* 2002 Elvin Jones Jazz Machine på Kongsberg Jazzfestival

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Elvin Jones**


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
| Ely  |
| --- |
| Elykatedralen vert ofte rekna som eit av dei sju underverka frå mellomalderen.Elykatedralen vert ofte rekna som eit av dei sju underverka frå mellomalderen. Elykatedralen vert ofte rekna som eit av dei sju underverka frå mellomalderen. |
| Plassering |
| 

Ely is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Cambridgeshire |
| Distrikt | East Cambridgeshire |
| Grunnlagd | 673 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  60 km² |
| Innbyggjarar  - By (2001)   - folketettleik | 15 102   251,7 /km² |
| Koordinatar |  52°24′″N 0°16′″E﻿Koordinatar: 52°24′″N 0°16′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | CB6, CB7 |
| Telefon-retningsnummer | 01353 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Ely**
 |

**Ely** er ein liten by i Cambridgeshire, England. Byen har kring 15 000 innbyggjarar. Han er hovudby i den tradisjonelle regionen Isle of Ely.

Byen vart grunnlagt i 673 av St. Ethelreda, dotter av kong Anna. Han vart bygd opp omkring eit kloster nord for landsbyen Cratendune på Elyøya, som ligg i elva Great Ouse. Byen var ei viktig hamn for elvetrafikken fram til 1700-talet. 

Klostret vart øydelagt av danske vikingar i 870, og vart ikkje bygd opp att før hundre år seinare. Ely var ein av dei siste stadane i England som gjorde motstand mot Vilhelm Erobraren, og kapitulerte ikkje før i 1071. Elykatedralen vart starta av Vilhelm i 1083, og fullført i 1351. Ely bispedøme vart etablert etter at katedralen var starta, i 1109. Ved reformasjonen vart det eit anglikansk bispedøme, som i 1995 hadde ansvar for 610 000 medlemmar av kyrkja. I 1381 tok byen del i Bondeopprøret.

Oliver Cromwell budde i Ely i fleire år, etter at han arva stillinga som skatteinnkrevjar i 1636.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ely» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
Valtellina
Kyrkja Tresivio
**Valtellina** eller **Valtelline** (tysk *Veltlin*, retoromansk *Vuclina*) er ein dal i Lombardia nord i Italia ved grensa til Sveits. I dag er området kjend for skisport, varmekjeldene og osten (særleg Bitto) og vinen som vert produsert her. I mange hundreår var han ein av dei viktigaste passasjane gjennom Alpane til Tyskland og det har vore mange harde kampar for å få kontroll over dalen, særleg under trettiårskrigen.

Geografi
--------

Den viktigaste kommunen i dalen er Sondrio og av andre finn ein Aprica, Morbegno, Tirano og Bormio. Livigno, som ligg på nordsida av vasskiljet i Alpane, vert stundom òg rekna som ein del av Valtellina sidan det er ein del av provinsen Sondrio.

Historie
--------

På 1500- til 1700-talet var Valtellina ein del av Graubünden, som då var eit sjølvstendig land, men som i dag er den austlegaste kantonen i Sveits. Graubünden er eit område der det vert tala tysk (alemannisk), retoromansk og italiensk (lombardisk) og på 1500-talet vart området derfor kalla både *Veltlin, Westtirol* og *Welsche Vogteien*.

Under napoleonskrigane oppretta franskmennene i 1797 republikken Cisalpine i Nord-Italia. 
10. oktober 1797 støtta franskmennene eit opprør i Valtellina mot Graubünden, som vart ein del av Cisalpine.

I regionen nord for Morbegno i Costiera dei Cech lever i dag ei kulturell gruppe som ein meiner er etterkomarane etter frankarar som invaderte Italia på 700-talet.

Området var opphavleg ei blanding retroromansk- og lombardisktalande innbyggjarar, men i dag er italiensk og lombardisk dei dominerande språka.

Vinar
-----

I Valtellina vert vinane hovudsakleg produsert av *Chiavennasca* (det lokale namnet på druesorten nebbiolo). Kvaliteten på vin er generelt høg og dei fleste vinane har nemninga DOC og DOCG. Dei mest kjende raudvinane er inferno, Grumello, Sassella og Sforzato (Sfurzat).

### Valposchiavo

I den lågare delen av Valposchiavo, i Sveits, vert det òg produsert noko vin, som liknar den italienske vinen, men med andre nemningar og sukkerinnhald. 

Panorama av Valtellina frå Alpe Piazzola i kommunen Castello dell'Acqua.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Valtellina» frå Wikipedia på engelsk, den 27. november 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Histoiren til området
* Turistinformasjon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* HDS
* LIR
* NKC
* GeoNames

 |
**Oksitansk** er eit gallo-romansk språk som blir tala i den sørlege tredelen av Frankrike, pluss Dei oksitanske dalane i Italia og somme grenseområde i Spania. Språket har berre full status som offisielt bruksspråk i Val d'Aran i Catalonia i Spania, medan det i Frankrike berre er fransk som har slik status.

Namnet er avleidd frå det oksitanske ordet for «ja», som er *òc*, og derfor blir det òg kalla *langue d'òc*. Frå det sistnemnde kjem òg namnet på regionen Languedoc, som likevel berre er ein del av det oksitanske språkområdet. 

Utbreiing av dei ulike oksitanske dialektane.
Vegskilt på oksitansk, ved Bossòst i Val d'Aran.
Oksitansk har talrike dialektar, med hovudgruppene nordoksitansk, søroksitansk (med *provençalsk* i Provence) og det meir ulike gaskogniske (i Gascogne). 

Seinast på 1100-talet begynte språket som hadde danna seg frå folkeleg latin i det området som no er Frankrike å dele seg i to språk. Nord for elva Loire utvikla det seg til forløparen for dagens fransk (*langue d'oïl*), sør for elva til oksitansk. Det oksitanske språket spela ei viktig rolle som litteraturspråk på 1100-talet og 1200-talet, særleg i trubadurlyrikken. Krosstog og krig enda denne blomstringstida. Under einevaldskongen Ludvik 14. begynte den språklege sentraliseringa, og oksitansk vart avskaffa som undervisningsspråk i offentlege skular og trengt tilbake i kvardagsbruken. Under den franske revolusjonen frå 1789 vart posisjonen til språket enda meir svekt, og sentraliseringa styrkt. 

Det er no 2 til 3 millionar menneske som talar oksitansk, om lag ein tidel av folket i «Oksitania». Det held på å bli viktigare att, framfor alt på grunn av turismen, det blir i somme skular lært jamsides med fransk, og gateskilt blir atter laga tospråklege. Såleis heiter byane *Toulouse* og *Carcassonne*, til dømes, på oksitansk *Tolosa* og *Carcassona*.

Bibliografi
-----------

* Quint, N. *Le Languedocien de poche - Occitan central*, Assimil, 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Diccionari general occitan de Cantalausa
* The Occitan ring~L'anèl Occitan
* Planvenguts sus las paginas de Calandreta !
* La Ville Occitane Arkivert 2006-11-25 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Romanske språk |
| --- |
| Større moderne språk med litterær tradisjon | aragonesisk**·** asturiansk**·** frankoprovensalsk**·** fransk**·** galisisk**·** italiensk**·** katalansk**·** leonesisk**·** oksitansk**·** portugisisk**·** retoromansk**·** rumensk**·** sardisk**·** spansk |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Indonesisk** er eit austronesisk språk som er det offisielle språket i Indonesia. Det høyrer til den 
malayopolynesiske språkgruppa, og er svært likt malayisk frå Malaysia. 

Rundt 20 millionar menneske har indonesisk som morsmål. I tillegg snakkar rundt 200 millionar menneske språket som andrespråk, ettersom det er brukt i utdanningssystemet, statsapparatetet og media i Indonesia.

Indonesisk fekk offisiell status i Indonesia etter at landet fekk sjølvstende frå Nederland i 1945. Mange nederlandske lånord i indonesisk utgjer ein klar forskjell frå malayisk. Språket er også blitt påverka av ulike lokale språk, som javanesisk.

Indonesisk blir skrive med det latinske alfabetet. Det har nært samsvar mellom uttale og skrivemåte, ettersom det er eit relativt ungt skriftspråk.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Indonesian Arkivert 2010-10-07 ved Wayback Machine. - *UCLA Language Materials Project*, University of California Los Angeles (UCLA).
* Indonesisk-engelsk ordbok

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Indonesisk» frå Wikipedia på bokmål, den 27. mars 2012.*

Fotnotar

1. ↑  Ethnologue-tal frå 2000
Plasseringa til Tsjernyajevskijskogen på eit satellittbilete av Perm.
Tsjernyajevskijskogen
**Tsjernyajevskijskogen** (russisk Черня́евский лес) er ein skog i byen Perm i Russland. Skogen dekkjer eit område på 689,9 hektar. 

Skogen består hovudsakleg av furu, sibirsk gran og sibirsk furu. Det finst òg bjørk, or og osp, medan andre tresortar som ikkje naturleg høyrer til her er vorte planta. Det er meir enn 50 planteartar i lysningane, hovudsakleg forskjellige typar gras. 14 av artane er sjeldne. 

Skogen er rik på fugl, og tidlegare var det mykje ekorn og hare her, men i dag har menneske stort sett jaga desse bort.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Chernyayevsky Forest» frå Wikipedia på engelsk, den 4. november 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Состояние и охрана окружающей среды г. Перми в 2003 г. Справочно-информационные материалы / Муниципальное управление по экологии и природопользованию. Пермь, 2004 г. (PDF)
**Indigirka** (russisk Индиги́рка) er ei elv i Sakha i Russland. Elva er 1726 km lang og har eit nedslagsfelt på 1 810 km². Elva har ei middelvassføring på 1810 m³/s. 

Ho munnar ut i Aust-Sibir-havet. Indigirika frys til i oktober og er islagd til mai eller juni. Elva er rik på fisk. Dei viktigaste byane langs elva er Khonuu, Druzjina, Tsjokurdakh, Tabor. Det føregår leiting etter og utvinning av gull i nedslagsfeltet hennar

Historie
--------

Den isolerte landsbyen Russkoje Ustje, som ligg nær munningen til Indigirika i Nordishavet, er kjend for den unike tradisjonelle kulturen til dei russiske innbyggjarane. Forfedrane deira kom til staden for fleire hundreår sidan. 

I 1892-1894 utførte Baron Eduard Von Toll geologiske undersøkingar rundt Indigirika, i tillegg til andre elvar i området, på vegne av Det russiske vitskapsakademiet. I løpet av eitt år og to dagar dekte ekspedisjonen 25 000 km.

Sideelvar
---------

Kujdusun, Kjuente, Elgi, Nera, Moma, Badjarikha, Selenijakh og Ujandina.

Deltaet
-------

Der Indigirka renn ut i Aust-Sibir havet har det vorte laga eit stort delta med mange kanalar og flate øyar.

Dei største øyane er (frå vest mot aust):

* **Usun-Ary** 71°23′13″N 151°15′18″E﻿, som er 12 km lang og 2.7 km brei.
* **Uparovskij** 71°34′55″N 151°11′46″E﻿ er kring 2 km lang og 1 km brei.
* **Ploskij** 71°29′N 150°53′E﻿ , kring 3 km lang.
* **Bolshoj Fedorovskij** 71°31′59″N 150°30′36″E﻿ er 6 km lang og opp til 4 km brei.
* **Vkhodnoj** and **Olenij** 71°32′46″N 150°15′58″E﻿er to øyar som båe er kring 4 km lange
* **Krestovj** 71°26′49″N 149°45′58″E﻿ , 6 km langog 1.6 km brei.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Indigirka» frå Wikipedia på bokmål, den 3. november 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* GeoNames

 |
Koba Tsakadze (i midten) saman med Dieter Bokeloh (venstre) og Willi Egger (høgre) i 1962.
**Koba Tsakadze** (fødd 19. august 1934) er ein georgisk tidlegare skihoppar frå Bakuriani, som representerte Sovjetunionen. Han er Georgias beste skihoppar gjennom tidene, og vann mellom anna to renn i den tysk-austerrikske hoppveka og vart nummer fem i normalbakken i VM i Zakopane i 1962.

Karriere
--------

Tsakadze debuterte i den tysk-austerrikske hoppveka med 14. plass i Oberstdorf 31. desember 1955. Seks dagar seinare vann han rennet i Innsbruck. Samanlagt vart han nummer fem i hoppveka 1955/56. Han vann så nyårshopprennet i Garmisch-Partenkirchen den 1. januar 1961, og vart nummer fire samanlagt i hoppveka 1960/61. Seinare i 1961-sesongen var han ein av tre hopparar som delte sigeren i hopprennet i Lahti; Veikko Kankkonen frå Finland og Otto Leodolter frå Austerrike var dei andre. Ni år seinare vart Tsakadze nummer tre Lahti, då Garij Napalkov frå Sovjetunionen vann framom Bjørn Wirkola frå Noreg. Både i 1961/62 og 1971/72 kom Tsakadze på sjuandeplassen i hoppveka.

Tsakadze deltok i VM i 1958, 1962, 1966 og 1970. Beste resultata var femteplassen i normalbakken i Zakopane i 1962 og sjetteplassen i storbakken i Oslo i 1966. Han var med i dei olympiske vinterleikane i 1956, 1960, 1964 og 1972. To niandeplassar var hans beste prestasjonar i dei olympiske skibakkane; den fyrste oppnådde han i Squaw Valley i 1960 og den andre i normalbakken i Sapporo i 1972.

Sonen Kakhaber Tsakadze deltok for Georgia i hopptevlingar i både OL, VM og verdscupen, men utan å nå høgt opp på resultatlistene.

Merknadar
---------

1. ↑  Kyrillisk skrift Коба Цакадзе, georgisk skrift *კობა წაქაძე*

Kjelder
-------


* FIS: Resultat Arkivert 2016-04-16 ved Wayback Machine.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Koba Tsakadze» frå Wikipedia på bokmål, den 4. januar 2013.*
**Jon Almaas** (fødd 29. august 1967) er ein norsk programleiar og komikar frå Stabekk i Bærum som er mest kjend frå det populære humorprogrammet *Nytt på nytt*.

Almaas har vore programleiar i NRK-programmet *Nytt på nytt* sidan 1999. Han har også leidd *Amanda-prisen* og *Spellemannprisen*. Før det hadde han faste innslag i samlivsprogrammet *Direkte sexy* i 1998. Han byrja i NRK i 1994 som redaksjonsassistent. I åra 1995–97 budde han i Tromsø og arbeidde som produsent for *Ja takk, begge deler*, *Krakk* og *Helg i solnedgang* på NRK sitt lokalkontor der. I denne perioden jobba han også som skodespelar i produksjonane. Etter dette gjekk veien til Marienlyst att, der han var produsent for *Go’ elg* og *Newton* frå 1997–99.

Av utdanning har han ein amerikansk bachelor-grad i International Business frå 1992. Almaas har sambuar og eitt born.

Forfattarskapen
---------------

Almaas har også gjeve ut tre bøker, *Slik blir du husets herre* (2002), ei bok om vasking, *Bare så du vet det* (2003), ei bok med absurde nyttige og unyttige fakta, og *Den store norske TV-boka* (2006) med fakta om norske fjernsynskjendisar osb.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Historia om Jon på nrk.no



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* ISNI

 |
**Neuchâtelsjøen** (fransk *Lac de Neuchâtel*, tysk *Neuenburgersee*) er ein innsjø i det vestlege Sveits. Fire kantonar har grense til innsjøen; Neuchâtel ligg nordvest for innsjøen, Bern i nordaust, Fribourg i søraust, medan Vaud grensar til Neuchâtelsjøen både i søraust og i sør og sørvest.

Neuchâtelsjøen har eit areal på 218,3 km² og er den største innsjøen som ligg heilt innanfor grensene til Sveits. Han er 38,3 kilometer lang og 8,2 km på det breiaste. Innsjøen ligg 429 meter over havet, og er på det djupaste 152 meter, den 59. djupaste i Europa. Han har eit vassvolum på 14,0 km³ og drenerer eit område på om lag 2670 km².

Byen Neuchâtel ligg ved nordvestbreidda av Neuchâtelsjøen, medan Yverdon ligg ved sørenden.

Neuenburgersee

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Neuenburgersee» frå Wikipedia på tysk, den 12. august 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS
* GeoNames

 |
Ein del av Trysilelva
**Trysilelva** er ein del av Trysilvassdraget som har den store innsjøen Femunden som senter i grenseområda mellom Innlandet og Trøndelag. Trysilelva renn ut i frå dei to små vatna Galten og Galthåen sør for Femunden. Vidare renn Trysilelva 120 kilometer ned igjennom Engerdal og Trysil sine skogkledde landskap. Nær grensa til Sverige er det på norsk side to kraftverk: Sagnfossen og Lutufallet. Vidare derifrå renn Trysilelva inn i Sverige med namnet Klarälven ved Långflon. I Sverige renn elva ut i den største innsjøen i Sverige, Vänern, ved byen Karlstad. Trysilelva og Klara var fram til 1991 viktige fløytingselver. 

Trysilelva inngår som del av det som sett i samanheng er den lengste elva i Skandinavia, medrekna innsjøane undervegs, og som skiftar namn fleire gonger. 

Kjelda for denne elva er innsjøen Rogen i Härjedalen. Der heiter ho Klarälven, og renn inn i Noreg, der ho heiter Klara eller, av og til på folkemunne, Femundselva og Trysilelva. Ho flyt så gjennom Femunden. Frå der flyt ho under namnet Femundselva gjennom Engerdal kommune. Når elva når Trysil kommune heiter ho Trysilelva fram til svenskegrensa og frå der Klarälven heilt ned til Vänern. Vänern sitt utløp er gjennom Göta älv, som renn ut i Kattegat ved Göteborg. 

Trysilelva er verna med omsyn til Verneplan I for vassdrag.

Elva hadde storflaum i 1927, 1934 og 1967. Den 1. juni 1995 vart alle desse flaumrekordane passert under det som er kjent som Vesleofsen. Elva hadde da ei vassføring på 760 m³/s ved Nybergsund. Framleis er det Storofsen som står som flaumrekord.

Referansar
----------

1. ↑  Thorseth, L. *Årringer - Skogbygda Trysil*, 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
*Sjå også Johan Henrik Cappelen (1795-1850) og Johan Cappelen (1889-1947).*

**Johan Henrik Cappelen** (10. desember 1838–4. oktober 1900) var ein norsk jurist og embetsmann, som var kontorsjef i Stortinget 1871-1900.

Cappelen var fødd i Leikanger i Sogn, der faren Johan Henrik Cappelen var sorenskrivar. Etter faren var død i 1850 budde familien i Kristiania.
Han var frå 1859 tilsett som referent i Stortinget, referentsjef frå 1868. Medan han arbeidde som referent studerte han jus, ferdig utdanna cand. jur. i 1862. Frå 1871 var han arkivar og kontorsjef på Stortinget fram til han døydde. I si tid på Stortinget fekk han innført det såkalla Gabelsbergers stenografisystem.

I 1889 vart Johan Cappelen riddar av 1. klasse av St. Olavs orden for «fortjenstfuld Virksomhed i sin Stilling».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johan Cappelen» frå Wikipedia på bokmål, den 18. april 2010.*

Litteratur
----------

* Alf Kaartvedt m.fl.: *Det Norske Storting gjennom 150 år*, bind IV, Oslo 1964, side 300, 302-03, 317, 449, 451
* Thomle, E. A.: *Familien (von) Cappelen i Norge og Danmark*, Christiania 1896

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF

 |
|  |
| --- |
| **Koala** |
| KoalaKoala |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** VU SårbarUtbreiinga av koala Utbreiinga av koala |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Diprotodontia |
| **Familie:** | Phascolarctidae |
| **Slekt:** | *Phascolarctos* |
| **Art:** | **Koala** *P. cinereus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Phascolarctos cinereus***Goldfuß, 1817 |

**Koala** (*Phascolarctos cinereus*) er namnet på eit slag bjørneaktige, planteetande pungdyr som lever i tre. Dei er den einaste arten i familien *Phascolarctidæ*. Dyra et nesten berre eukalyptusblad, som gjev dei all det vatnet og næringa dei treng. Koalaen er òg kjend for å sova mykje, opptil 18 timar kvart døgn.

Skildring
---------

Koalamor med barn.
Koala ved Edingburgh Zoo.
Koalaer har tett grå pels med kvitleg underside og store hovud med ein lett kjenneleg, stor, svart snute. Ytste tåa på bakfoten er kort og sit på det andre leddet, medan dei to neste er nær samanvaksne, men med skilde klær. På framfoten står første og andre tåa mot dei andre, slik at dyret lett kan gripa og klatra.

Vekta varierer mellom 5 og 14 kg og lengda mellom 60 og 85 cm. 

Kvilande koala.

Levesett
--------

Føda til koalaen er nesten berre eukalyptusblad, noko få andre dyr gjer. Blada er proteinfattige og inneheld ei rekkje vanskeleg fordøyelege stoff. Som dovendyr og vombatar har koalaen eit svært lågt stoffskifte og kviler mykje, 16–18 timar kvart døgn, hovudsakleg ved å sova. Koalaen er berre aktiv nokre timar om natta. 

Dyra lever åleine og lagar få lydar, men under paringstida kan hannen laga ein nasal lyd som ein kan høyra opp mot ein kilometer vekke.

Trugsmål
--------

Jakt, hovudsakleg for pels, førte til at koalaen nesten var utrydda ved byrjinga av 1900-talet. Dyra forsvann heilt frå South Australia, men er blitt gjeninnførte, og finst no langs heile austkysten av Australia frå nær Adelaide til byrjinga av Cape York-halvøya og innover så langt der veks skog.

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) *koala* i Encyclopedia of LifeRedigere på wikidata
* (en) *koala* i Global Biodiversity Information FacilityRedigere på wikidata
* (en) *koala* hos FossilworksRedigere på wikidata
* (en) *koala* hos ITISRedigere på wikidata
* (en) *koala* hos NCBIRedigere på wikidata
* (en) *Kategori:Phascolarctos cinereus* – bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* (en) *Phascolarctos cinereus* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* *Phascolarctos cinereus* – detaljert informasjon på WikispeciesRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* ITIS
* EOL
* NDL

 |
Konvolutt opna med papirkniv.
Poststempla konvolutt frå 1945
**Brevvær, konvolutt** eller **kuvert** er eit omslag, vanlegvis av flatt materiale som papir eller papp, som blir brukt til å ha brev, kort eller gåver i. Papiret er bretta og limt i sidene. Ein kan også lukka konvolutten ved hjelp av lim eller eit segl.

Den første kommersielle konvolutten blei laga i 1876 av William Irwin Martin. I dag kan ein kjøpa konvoluttar på postkontor, i bokhandlar og i mange daglegvarebutikkar.

Internasjonale standardiserte storleikar
----------------------------------------

**ISO 269** definerer ulike standard konvoluttstorleikar for bruk med ISO 216 standard papirformat.

| Format | Storleik (mm) | Berekna for papirformat |
| --- | --- | --- |
| DL | 110 × 220 | 1/3 A4 |
| C7/C6 | 81 x 162 | 1/3 A5 |
| C6 | 114 × 162 | A6 (eller A4 bretta i halvt to gonger) |
| C6/C5 | 114 × 229 | 1/3 A4 |
| C5 | 162 × 229 | A5 (eller A4 bretta i halvt ein gong) |
| C4 | 229 × 324 | A4 |
| C3 | 324 × 458 | A3 |
| B6 | 125 × 176 | C6 |
| B5 | 176 × 250 | C5 |
| B4 | 250 × 353 | C4 |
| E3 | 280 × 400 | B4 |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Konvolutt» frå Wikipedia på bokmål, den 6. desember 2020.*
**Kontra-revolusjon** betyr mot-revolusjon, og kan brukast både om det dei representerer som kjempar aktivt mot ein pågåande revolusjon og om ei samfunnsmessig endring bort frå viktige delar av det grunnlaget ein revolusjon opphavleg hadde. Det er likevel sjeldan at samfunnet går fullt ut attende til noko som var før, oftare blir endringar av dei etter-revolusjonære samfunna (viss desse regima har vara ei tid) til nye stats- eller samfunnsformer, som verken er fullt restaurerte før-revolusjonære regime eller eit direkte framhald av revolusjonsregimet, men noko nytt som har trekk frå begge. 

Dette kan ein hevde skjedde både i Frankrike nokre år etter den store revolusjonen frå 1789 og framover, og i Russland/Sovjetunionen nokre år etter revolusjonane i 1917. 

I Frankrike blei dei revolusjonære, anten dei var radikale eller moderate, avløyst av general Napoleon Bonaparte, som utropte seg til keisar. Rett nok eit progressivt keisardømme for si tid, med like rettar for statsborgarane, blant anna. Ei tydeleg blanding av arv frå både monarkiet og revolusjonen. 

I Sovjetunionen skjedde noko tilsvarande, da generalsekretær Josef Stalin tok makta i det sovjetiske kommunistpartiet og i landet, og styrte det eineveldig som ein «Raud Tsar». Politikken hans var ei merkeleg blanding av brutal modernisering og den mellomalderske monarkens mistru til alle potensielle konkurrentar, ei blanding av å halde på nokre av revolusjonen sine former (namn på land og parti, raude flagg og -stjerner), men gjeninnføre tsarismen sine former og innhald på andre område, mellom anna distinksjonar og skarpe skilje mellom offiserar og mannskap i hæren. Stalinismen var sjølvsagt verken tradisjonell tsarisme eller opphavleg revolusjonær «sovjetisme», sovjeta hadde inga makt i det heile under Stalin. Stalinismen kan kanskje beskrivast som eit slags totalitært statskapitalistisk moderniseringsregime, verken kapitalistisk i vanleg forstand eller sosialistisk i eigentleg meining.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BNE

 |
Koobi Fora
**Koobi Fora** er eit område nord i Kenya, aust for Turkanasjøen, i området til det nomadiske gabbrafolket. Koobi Fora er kjend for rike fortidsfunn, mellom anna fossil frå gruppa *Hominini* (menneskeslekta og sjimpansar). I 1973 blei området verna av kenyanske styresmakter som Sibiloi nasjonalpark.

Det er funne hominin-fossil av rundt 150 individ her. Det ser ut til at *Australopithecus* og *Homo* levde i same området i ein million år. Representantar frå *Australopithecus anamensis*, *A. boisei*, *Homo habilis* og *H. ergaster* (*erectus*), er funne her. Ein hovudskalle som er rundt 1,9 millionar år gammal er blitt klassifisert som ein eigen art, *Homo rudolfensis*. 

Av steinreiskapane som er funne i Koobi Fora er dei eldste mellom 1,8 og 2 millionar år gamle, og høyrer til oldowantradisjonen. Eit yngre lag som er rundt 1,5 millionar år gammalt høyrer til karari-industrien.

Koobi Fora-formasjonen er ein sedimentær lagpakke frå pliocen og pleistocen, som vart avsett frå fire til ein millionar år siden og er 600 meter tjukk. Koobi Fora-formasjonen består av åtte ledd som er avgrensa av tuff.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Koobi Fora» frå Wikipedia på engelsk, den 11. november 2009.*
* Askheim, Svein (12. juli 2009). «Koobi Fora-formasjonen». *Store norske leksikon*. Henta 28. januar 2014.
* Timothy Darvill, red. (2008), «Koobi Fora, Kenya», *The Concise Oxford Dictionary of Archaeology*, Oxford University Press


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
La Pedriza.
La Pedriza om vinteren
**La Pedriza** er ei fjellkjede i Spania. Ho ligg på sørsida av fjellkjeda Sierra de Guadarrama. Området har tilkomst frå Manzanares el Real, ein kommune nordvest for regionen Madrid (Spania). Ho er ein av dei største granittkjedene i Europa og har mange fjelltoppar, klipper, elvar og enger. 

Geologiske krefter har skapt eit felt med kampesteinar av eroderte granittutspring. Det finst nesten tusen klatreruter av alle gradar for fjellklatrarar i området. Fjella er òg populære for fjellturar, særleg i helgene. 

La Pedriza dekkjer om lag 32 km² og ligg innanfor regionparken Manzanares, den største parken i regionen Madrid. I denne sona er det lite vegetasjon, men ein del middelhavskratt som solrose og ymse alpine variantar av erteblomar. Dyrelivet er rikt på rovdyr, og her finst over 100 gribbepar som hekkar, den største kolonien i Madridområdet. 

Panorama over La Pedriza.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNE

 |
**Vanda-elva** (svensk *Vanda å*, finsk *Vantaanjoki*) er ei elv i Södra Finlands län. Ho blei tidlegare kalla **Helsingeån**, etter Helsinge sokn. Vanda er ein by i landskapet Nyland.

Vanda-elva har kjelde i Hausjärvi ved Salpausselkäåsen og munnar ut i Gammelstadsfjärden i Helsingfors. Elva er 101 kilometer lang og nedslagsfeltet dekker 1685 km² i kommunane Helsingfors, Vanda, Tusby, Nurmijärvi, Hyvinge, Riihimäki, Hausjärvi, Loppis, Mäntsälä, Vichtis, Träskända, Kervo, Sibbo og Esbo. Viktige sideelvar er Palojoki frå venstre, Luhtabackaån frå høgre, Tusby å frå venstre og Kervo å frå venstre. 

Gammelstadfossen i Vanda å.
Fossar mellan Vanda og Helsingfors er Långfossen, Nackbölefossen og Grotens fors. I Helsigfors ligg Lillfossen og Gammelstadfossen. Sistnemnde har gjeve nammn til byen Helsingfors. I Vanda ligg Vandafossen. Fossar i Hyvinge er Vanhanmyllynkoski, Vakkurinkoski, Koskipirtinvirta, Åvikinkoski og Kittelänkosket. 

Vanda-elva blei tidlegare brukt som drikkevasstilførsel i hovudstadsregionen i Finland fram til 1982, då ein tok i bruk Päijännetunnelen. Ein kan framleis bruka elvevatnet ved reparsjonsarbeid i tunnellen.
På 1700-talet låg det flere sagbruk langs elva. Frå 1960-åra byrja ein setja ut fisk i elva, og i 1984 blei det bygd ei laksetrapp her. Ho er no mykje brukt av fritidsfiskarar.

Sjå òg
------

* Rutiån

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* Vanda å Arkivert 2013-12-11 ved Wayback Machine. i *Uppslagsverket Finland*
* *Denne artikkelen bygger på «Vanda å» frå Wikipedia på bokmål, og «Vanda å» frå Wikipedia på svensk den 1. desember 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Konrad Gustav Knudsen** (19. august 1890–16. juni 1959) var ein norsk målar, journalist og politikar frå Drammen. Han representerte Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1937 til 1957. Knudsen er mellom anna kjend for å ha oppmoda sovjet-politikaren Lev Trotskij om å «søke asyl» i Noreg.

Knudsen var fødd i Drammen, der faren var målarmeister. Etter å ha avslutta handelsskulen i 1904, arbeidde han sjølv som målar i Drammen fram til 1908. Han reiste då til USA, der han arbeidde som vekselvis målar, tømmerhoggar og bygningsarbeidar, til han i 1917 fekk jobb som redaktør i den norskspråklege avis Social-Demokraten i Chicago. I 1920 reiste han tilbake til Drammen, og var dei neste tre åra arbeidsleiar for målarar. Han fekk då ei redaktørstilling i avisa «Fremtiden» sitt avdelingskontor i Hønefoss, og arbeidde der dei neste 13 åra.

I 1935 inviterte Knudsen den sovjetiske dissidenten Lev Trotskij til Noreg, og hyste han i eit hus som Knudsen leigde på Veksal i Heradsbygda, vest for Hønefoss. Etter at medlemer i Nasjonal Samling sommaren 1936 braut seg inn i huset, tok den norske regjeringa affære og justisminister Trygve Lie bestemte at Trotskij måtte ut av landet.

Ved stortingsvalet i 1936 vart Knudsen vald inn på Stortinget frå Buskerud fylke og for Arbeidarpartiet. Under andre verdskrigen rømde Knudsen fyrst til Sverige og arbeidde ved den norske legasjonen. Deretter reiste han over til Canada i 1941 og til New York i USA i 1942. Han arbeidde då i infomasjonstenesta for Noreg, og seinare i riksrevisjonen. Knudsen vart attvald til Stortinget i 1945, 1949 og 1953. Heile denne tida, 1945-57, var han medlem i Utanriks- og konstitusjonskomiteen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Guy Verhofstadt** (fødd 11. april 1953 i Dendermonde) er ein belgisk liberal politikar som var statsminister i Belgia frå 12. juli 1999 til 20. mars 2008.

Han vert rekna som ein ivrig EU-føderalist, og var favoritten til den tyske kanslaren og den franske presidenten til å verte ny president for EU-kommisjonen i 2004. På grunn av motstand mot Irak-krigen oppnådde han ikkje støtte frå land som hadde støtta denne krigen.

I yngre år fekk han, på grunn av sitt radikale syn på økonomi, tilnamnet «Baby-Thatcher», og vart òg kalla «da joenk», nedlatande 'den guten'. Seinare, særskilt etter at han vart statsminister, bevega han seg ideologisk sett mot sentrum, i retning sosialliberalismen.

Verhofstadt er flamskspråkleg, utdanna som jurist. Han var politisk aktiv under studenttida og blei seinare tilsett som sekretær for Willy De Clercq, som då leia det flamske liberale partiet (PVV). I 1982, som tjueniåring, blei han sjølv leiar av partiet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Ein **konkurs** i norsk meinig (tidlegare òg kalla **fallitt**) er den juridiske prosessen som går føre seg etter at ein eller fleire kreditorar (dei som har pengar til gode hjå ein skuldnar), eller skuldnaren sjølv, har sett fram krav for tingsretten om konkursførehaving. Dette kan gjerast når skuldnaren er *insolvent*, dvs han er både *illikvid* (ikkje har inntekter nok til å dekkja løpande utgifter) og *insuffisient* (ikkje har aktiva som overstig verdien av forfalle skuld). Tingretten avgjer kravet om konkursførehaving og har den øvste styringa av konkursførehavinga, slik det er fastsett i konkurslova.

Dersom tingretten etter førehavinga av konkurskravet kjem til at det skal opnast konkurs i buet til skuldnaren, vert det teke beslag i alle eignelutene til skuldnaren (med somme unntak og avgrensingar, spesifikt skildra i lova). Til å styre konkursbuet sett tingretten ein *bustyrar*, i regelen ein privatpraktiserande advokat, som mellom anna har til oppgåve å skaffe eit oversyn over stoda og vurdere om skuldaren har gjort noko ulovleg, og å selje eignelutane i buet for høgste sum, slik at det vert pengar til å dekkje mest mogleg av dei pengekrava som er melde mot konkursbuet.

Etter at kostnadene til konkursførehavinga er frådragne, vert resten av pengane delte på kreditorane etter ein utrekna prosent (dividende) i høve til storleiken på dei krava dei hadde mot skuldnaren. Kvar av kreditorane skal ha like mykje, rekna i prosent, av dei krava dei har mot skuldnaren. Berre krav som er godkjende som rettvise under konkursførehavinga vert rekna med. Konkursførehavinga er soleis eit skifte av skuldnarens aktiva mellom kreditorane, og dei ordinære rettsmøta i tingretten har difor nemninga *skiftesamlingar*.

Etter lova skal det gjerast opp for somme grupper av krav (som til dømes skattekrav) fyrst, før det kjem på tale å gjere opp for andre typar krav. Ofte er det ikkje pengar nok til å betale meir enn delar av dei krava som har fyrsteprioritet etter lova, slik at det ikkje vert noko til dei andre.

Dei krava eller partene av krava mot skuldnaren som ikkje vert dekte ved konkursoppgjerda, fell ikkje bort, men kan framleis gjerast gjeldande innanfor foraldringsfristane. Men dersom skuldnaren er eit selskap med avgrensa ansvar, eit aksjeselskap eller ei stifting, er det berre selskapets eller stiftingas aktiva som kan nyttast til å betale krav. Selskapet vert difor oppløyst som fylgje av konkursen, utan at kreditorane har nokon skuldnar å halde seg til for framtida. 

Dersom det ikkje er nok pengar i konkursbuet til å gjere opp for kostnadene med konkursførehavinga (og ingen av kreditorane har sagt seg viljug til å take på seg desse kostnadene), kan tingretten fastsette at konkurssaka vert innstilt og buet gjeve attende til skuldnaren til fri disposisjon.

Staten, kommunar og fylkeskommunar kan ikkje takast under konkursførehaving.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Konkursrådet
* Lov om gjeldsforhandling og konkurs (konkurslova)
* Lov om fordringshavernes dekningsrett (dekningslova)
* Statistisk sentralbyrå: Konkursar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
**Guttorm Olsson Grimelid** (1757–29. september 1820) var ein norsk bonde og spelemann frå Krødsherad. Han vert rekna som den første spelemann på hardingfele i Krødsherad. Springaren Grimeliden er kalla opp etter han.

Ved folketeljinga 1801 var han «Selveier af en plads, skræder og spillemand» på garden Søndre Bjøre i Krødsherad, med kone og seks heimeverande born.

Det er etter tilhøva greitt å følgje tradisjonslina etter Grimeliden. Han var mest truleg kjelda for mykje av spelet til Gamle-Kleven, som førte det vidare i Krødsherad, og ettersom han var ein del i lag med Knut Lurås, vart ein del av spelet hans ført til Telemark og vidareutvikla der, mellom anna av Myllarguten og andre. Det er rimeleg å tru at Grimelid og spelemannen Harald Langåker frå Nes i Hallingdal og har hatt ein det med einannan å gjera, noko ein kan sjå av mykje sams spel mellom Krødsherad og nedre Hallingdal. Spelemannen Jon Kjos var jamgammal med Grimelid.

Kjelder
-------

1. ↑   Folketeljing 1801
**Konkan** eller **Karavali** er eit område langs vestkysten av India som ligg mellom Ratnagiri og Mangaluru. Innbyggjarane herfrå blir kalla *konkani* og talar ofte språket konkani.

Konkan har ikkje ein fastlagd definisjon, men kan seiast å strekkja seg frå Damaon i Cambaybukta, langs heile kysten av Maharashtra og Goa, til Kanarakysten i Karwar i Karnataka eller til Malabarkysten i sør. Ein kan også leggja grensene ved elvene Daman Ganga i nord og Gangavalli i sør. Området er avgrensa av Dei vestre Ghatfjella i aust og Arabiahavet i vest.
Det gamle området *Sapta Konkan* strekte seg heilt frå Gujarat til Kerala.

Geografi
--------

Maharashtra-delen av Konkan, etter dei distriktsgrensene som gjeld i dag.
Delstaten Maharashtra nytter namnet Konkan for ein av sine seks *divisions*, det vil seia grupper av distrikt, og då inngår også dei to distrikta som omfattar storbyen Mumbai. 

Byane Karwar, Ankola, Kumta, Honavar og Bhatkal ligg også langs Konkankysten.

Kart over Konkanbeltet i Maharashtra med fjellstader (*hill stations*), vegar og jernbaner mellom dei.
Distrikta i området er, frå nord til sør:

1. Palghar distrikt
2. Thane distrikt
3. Mumbai Suburban distrikt
4. Mumbai City distrikt
5. Raigad distrikt
6. Ratnagiri distrikt
7. Sindhudurg distrikt
8. Goa
9. Uttara Kannada
10. Udupi
11. Dakshina Kannada

Kjelder
-------

1. ↑  Bhandare, Vasant Ramchandra (1985) *Maharashtra-Karnataka border dispute: politics of manipulation*. Kirti Prakashan. s. 63.
2. ↑  Saradesāya, Manohararāya (2000) "The Land, the People, and the Language". *A History of Konkani Literature: From 1500 to 1992*. Sahitya Akademi. s. 1–14. ISBN 9788172016647.
3. ↑  List of districts in Konkan division

* *Denne artikkelen bygger på «Konkan» frå Wikipedia på engelsk, og «Konkan» frå Wikipedia på svensk den 23. juli 2020.*
Detalj av dei såkalla «Colonnacce» på Nervas forum.
**Keisarforuma** (italiensk og latin *Fori Imperiali*) viser til dei fem *foruma* (torga) som vart bygde etter tur nordom Forum Romanum i Roma.

Torga vart bygde mot slutten av den romerske republikken, og i den fyrste tida til dei romerske keisarane. Romarriket var då under utviding. Folkeauken og den veksande administrasjonen i Roma førte etterkvart til at ein trong større plass enn Forum Romanum hadde. Nye torg vart bygde på nordsida. Gaius Julius Cæsar lét i år 54 fvt. det antikke bysentrumet utvida med eit nytt forum. Forumet vart bygd rett ved den gamle bygrensa under Kapitolhøgda. Forumet fekk seinare namnet *Forum Iulium*. I samband med Cæsars forum, fanst forretningslokale, men ved dei etterfølgjande torga fanst det berre domstolar, administrasjon, statshandlingarog rom for offentlege seremoniar. Den arkitektoniske prakta var eineståande.

Restane av keisarforuma vart i 1930-åra skjerma frå seinare byggjeprosjekt i samband med at ein bygde Mussolini sin store paradeveg, *Via dell'Impero* (i dag: *Via dei Fori Imperiali*) mellom Piazza Venezia og Colosseum. Mange underjordiske bygningsdelar vart framleis skjulte under vegen og dei plantingar, som vart etablerte langs han. I dei seinaste åra har det vore nye utgravingar i området.

Dei fem keisarforuma

Dei fem keisarforuma
--------------------

* Cæsars forum/Forum Iulium (51–29 fvt.)
* Augustus' forum (innvigd i år 2 fvt.)
* Vespasians forum/Forum pacis (innvigd i år 75 evt.)
* Nervas forum/Forum transitorium (innvigd i år 97)
* Trajans forum (107–113)
Art & Language, *Mirror Piece*, 1965.
Amy Jackson, *Cleaning Squares*, 2020.
**Konseptkunst** eller **konseptualisme** er ei kunstretning som hovudsakleg utvikla seg i Europa og USA frå siste halvdel av 1960-talet. Konseptkunst kan karakteriserast som ei idébasert kunstnarisk verksemd, i den forstand at idéen bak eit kunstverk blir rekna som viktigare enn den handverksmessige eller visuelle utføringa.

Den konseptuelle kunsten har røtene sine i fyrste halvdelen av 1900-talet, i dadaismen og då særleg arbeida til Marcel Duchamp. Duchamp er kjend for å nytta «funne gjenstandar», og haldningane hans til kunst som framfor alt ei meningsproduserende verksemd har hatt stor tyding for konseptkunstnarane.

Konseptkunsten var i utgangspunktet ei radikal rørsle som kritiserte både det formalistiske og mediumspesifikke fundamentet for den modernistiske kunsten, og politiske og sosiale forhold, som feministiske spørsmål eller den amerikanske krigføringa i Vietnam.

Den konseptuelle kunsten stiller gjerne spørsmål kring sjølve vesenet til kunsten og dei innhaldsmessige, politiske og institusjonelle premissane hans. Konseptualismen har òg blitt kalla «den språklege vendinga i kunsten», i det han ofte gjer direkte bruk av tekst og tekstbaserte uttrykksformer. Språkfilosofien og filosofar frå det førre hundreåret, som Ludwig Wittgenstein, har vore viktige som utgangspunkt for mange konseptkunstnarar.

Konseptualismen har vore ein viktig referanse for mange kunstnarar òg i dei siste tiåra, og i ein viss forstand kan ein seia at det meste av det som blir omtalt som samtidskunst i dag har eit konseptuelt utgangspunkt. Kunstnarar som meir spesifikt refererer til konseptkunsten frå 1960- og 1970-talet blir gjerne kalla post- eller nykonseptualistar.

Sentrale konseptkunstnarar
--------------------------

* Joseph Beuys
* Allan Kaprow
* Wolf Vostell
* Nam June Paik
* Charlotte Moorman
* Yoko Ono
* Joseph Kosuth
* Lawrence Weiner
* Mel Bochner
* Dan Graham
* Hanne Darboven
* kunstnargruppa Art & Language
* Sol LeWitt.

Sjå òg
------

* Fluxus
* Happening
* Performance
* Kunst
* Dadaisme
**Roger Moens** (fødd 26. april 1930) er ein belgisk tidlegare friidrettsutøvar som spesialiserte seg på 800 meter. Han tevla også på distansane 400 meter, 1500 meter og ei engelsk mil.

Karriere
--------

Roger Moens var politimann av yrke. Allereie i 1953 sprang Roger Moens 800 meter på 1,48.8, men året etter betra han denne tida til 1,47.5. Han deltok i EM i friidrett i Bern i 1954 og enda her på femteplass. Den 29. juni 1955 sprang Moens på 1,47.0 og nærma seg no verdsrekorden på 1,46.6 (tilhøyrte Rudolf Harbig). Det var på Bislett stadion i Oslo det endeleg losna for Moens. Den 4. august 1955 sette Moens her ny verdsrekord på 1,45.7, ein rekord som vart ståande fram til 1962. Nordmannen Audun Boysen vart nummer to med tida 1,45.9 og sette med det ein noregsrekord som heldt seg heilt fram til 1992. 

I 1956 var Roger Moens med på det belgiske laget som sette ny verdsrekord på 4 x 800 meter stafett med tida 7,15.8. Etter planen skulle Roger Moens ha vore med til sommar-OL 1956 i Melbourne, men han skadde seg mot ein jernstolpe og rakk diverre ikkje skipet. Sjølv om han gjekk glipp av leikane, sigra han over den nye OL-vinnaren på 800 meter, Tom Courtney i Oslo den 31. juli 1957. Moens fullførte på 1,46.0, medan Courtney kom i mål på 1,46.2.

Då sommar-OL 1960 i Roma nærma seg, var Moens alt 30 år gamal, men valde å delta i OL for fyrste og siste gong. Moens kom til 800 meter-finalen, men Peter Snell frå New Zealand vart for sterk for han. Snell kom i mål på 1,46.3 og Moens fekk tida 1,46.5 og vann dermed olympisk sølv. På tredjeplass kom George Kerr frå Jamaica med tida 1,47.0. 

I 1990 vart Roger Moens ein av ni idrettsutøvarar som fekk Bislett-medaljen for historiske prestasjonar på Bislett stadion.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Roger Moens» frå Wikipedia på tysk, den 11. september 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
Pierre Schaeffer presenterer lydsystemet Acousmonium
**Konkret musikk** er ei form for elektroakustisk musikk som tar i bruk naturlege lydar, som gjerne blir omarbeidde elektronisk, for så å bli sett inn i ein kompositorisk samanheng. Naturlege lydar treng ikkje vera lydar ein på nokon som helst måte forbinder med noko musikalsk, og når dei blir omarbeidde, er det dessutan ofte uråd å høyre kva som var utgangspunktet. Det var den franske komponisten Pierre Schaeffer som introduserte omgrepet *musique concrète* i 1950-åra, og han utvikla òg det teoretiske bakteppet for omgrepet.

I konkret musikk, som var lyttestyrt, ønska ein å eksperimentera med lydane og sjå kva ein klarte å få til medan ein laga musikken. Dette innebar ei større grad av prøving og feiling, i motsetnad til elektronische musik (knytt til Karlheinz Stockhausen), der ein visste kva ein var ute etter på førehand og hadde større grad av kontroll over musikken. I konkret musikk låg fokuset på å manipulera lyd som allereie eksisterte (naturleg eller akustisk lyd). 

Både innan elektronische musik og konkret musikk er den metriske takten ein kjenner frå tradisjonell musikk heilt borte.

Kjelder
-------

1. 1 2  Bergsland, A. (2009). Leksjon 6 i Musikkteknologi i et historisk lys, NTNU: Elektronisk musikk.pdf s:16