recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Karl Korneliusson Kleppe** (30. mars 1877–27. mars 1959) var ein norsk gardbrukar og politikar frå Klepp i Rogaland. Han representerte partiet Venstre på Stortinget frå 1919 til 1945.

Kleppe var son til ein gardbrukar i Klepp. Etter å ha gått ut frå amtsskulen på Jæren i 1893, gjekk han nokre år amts-landbruksskulen på Tveit i Ryfylke i 1898. Deretter gjekk turen til Noregs Landbrukshøgskule, der han tok eksamen i 1900.

Kleppe var frå 1900 til 1942 landbrukslærar ved Jæren folkehøgskule. I åra frå 1909 til 1940 dreiv han også farsgarden ved Kleppe stasjon.

Valperioden 1914-16 var han varaordførar i Klepp, og 1932-34 ordførar. Ved stortingsvalet 1918 vart Kleppe vald til stortingsmann frå einmannskrinsen Jæderen. Han vart attvald ved alle stortingsval fram til 1936, då som representant for landkommunane i Rogaland. Den fyrste treårsbolken på Stortinget var han medlem i Universitets- og fagskulekomiteen, sidan var han medlem 1922-27 i Jarnbankekomiteen og 1928-45 i Landbrukskomiteen, sekretær i sistnemnde frå 1937. Kleppe skreiv grundige referat frå møta i parlamentsgruppa til Venstre.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi Arkivert 2016-08-11 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys
* VIAF

 |
**Emilie Adams** (fødd i 1997 på Jørpeland) er ein norsk elektropopsongar, låtskrivar og produsent som blei oppdaga på det norske tv-programmet *The Stream* i 2016.

Etter å ha sunge i dei innleiande rundane i programmet, skreiv Adams kontrakt med Warner Music Norway i 2016. Etter tv-konkurransen har ho sunge på låtar som «The One That Got Away» og «Our City» med den norske musikarduoen TRXD. Den sistnemnde låten hadde per januar 2018 over 17 millionar strømmingar på Spotify.

Adams skriv songar og hentar inspirasjon frå artister som Banks, Lorde, Lana Del Rey og Coldplay. Ho har teke del på VG-lista-tilstellingar på Rådhusplassen i Oslo sommaren 2017 og fleire gonger på P3-programmet *Christine Live*. Ho er ein av låtskrivarane bak «Light Me Up» som er med i Melodi Grand Prix 2018.

Kjelder
-------

1. ↑  «Emilie Gaard Adams – 1 roller i norsk næringsliv». *www.proff.no* (på norsk bokmål). Henta 18. januar 2018.
2. ↑  AS, TV 2. «Emilie Adams (19) ute av The Stream: - Jeg er helt ærlig ikke så lei meg». *TV 2* (på norsk bokmål). Henta 18. januar 2018.
3. ↑  «Emilie (19) fikk platekontrakt med Warner» (på norsk bokmål). Henta 18. januar 2018.
4. ↑  «Musikknyheter.no - Hør ny låt fra TRXD og Emilie Adams». *www.musikknyheter.no*. Henta 18. januar 2018.
5. ↑  «Our City» (på engelsk). 6. januar 2017. Henta 18. januar 2018.
6. ↑  NRK. «Her er artistene i MGP 2018». *NRK* (på norsk bokmål). Henta 18. januar 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Karl Liebknecht** (3. august 1871–15. januar 1919) var ein tysk kommunist og ein av grunnleggjarane av Spartakusforbundet og Kommunistische Partei Deutschlands. Han er òg kjend som antimilitarist.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Liebknecht vart fødd i Leipzig i ein sosialdemokratisk familie. Sjølv gjekk Karl Liebknecht i ei meir radikal retning i løpet av studietida i Leipzig og Berlin, der han vart marxist. 

Etter studiar i jus og økonomi tok Liebknecht den juridiske doktorgrada i 1897, og byrja å arbeida som advokat i Berlin saman med broren Theodor Liebknecht. Liebknecht fungerte ofte som forsvarsadvokat for sosialistar og andre venstreradikale som var hadde vorte skulda for å smugla propaganda inn i Russland.

### Politisk karriere

I 1900 gjekk Liebknecht inn i det tyske sosialdemokratiske partiet (SPD). I 1907 vart han fengsla i 18 månader på grunn av artikkelen «Militarismus und Antimilitarismus» (militarisme og antimilitarisme). Same år vart han vald inn i det prøyssiske parlamentet, trass i at sona dommen. Frå 1907 til 1910 var han òg president i den Sosialistiske Ungdoms-Internasjonalen, som han var med på å danna.

I 1912 vart Liebknecht vald inn i den tyske Riksdagen for SPD. Liebknecht gjekk mot tysk deltaking i første verdskrig, og var den 2. desember 1914 den einaste Riksdagsrepresentanten som røysta mot krigen. Han var heile tida kritisk innstilt til Karl Kautsky si leiing av partiet.

Samstundes danna Liebknecht saman med mellom anna Rosa Luxemburg *Spartakusforbundet*. Denne kommunistiske gruppa gav ut ei avis som vart kalla *Spartakusbriefe* (Spartakusbrev), ei avis som snart vart erklært ulovleg. Liebknecht vart arrestert og send til austfronten, der han tenestegjorde som ikkje-stridande.

I oktober 1915 fekk han venda attende til Berlin, men eit halv år seinare vart han igjen arrestert etter ein demonstrasjon i regi av Spartakistane. Han vart dømd til fengsel for høgforræderi, og sat fengsla heilt til oktober 1918. Rikskanslar Max von Baden sette då fri alle politiske fangar.

Liebknecht tok opp att det politiske arbeidet, og den 9. november eklærte Liebknecht Tyskland som ein sosialistisk republikk. I ettertid vert desse hendingane kalla den tyske novemberrevolusjonen. 

I årsskiftet 1918/19 vart eit nytt kommunistparti (KPD) danna, og like etterpå prøvde Spartakistane å gripa makta i Berlin. Opprøret vart brutalt slege ned, og Liebknecht og dei andre opprørsleiarane vart fanga av høgreorienterte Freikorps (frikorps). Liebknecht vart hardt torturert, og døydde den 15. januar.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Karl Liebknecht» frå Wikipedia på bokmål, den 3. april 2006.*

Bakgrunnsstoff
--------------

Wikifrasar Engelsk Wikiquote har ei sitatsamling som gjeld: **Karl Liebknecht**

 Commons har multimedium som gjeld: **Karl Liebknecht**

* Karl Liebknecht i marxist.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
*For stasjonen på Bybanen, sjå Kronstad haldeplass.* 

**Kronstad stasjon**, frå 1913 til 1921 *Krohnstad stasjon*, er ein nedlagd stasjon på ei nedlagd strekning av Vossabanen på Kronstad i Årstad i Bergen. Stasjonen vart opna 26. mai 1913 som Krohnstad stasjon. I april 1921 skifta han namn til Kronstad stasjon. Noregs statsbanar kjøpte i 1911 stasjonsbygningen, som tidligare hadde vore bustadhus, og brukte bygningen som kontor fram til bygningen var omgjort til stasjon.

Stasjonsbygningen på Kronstad vert no nytta som driftssentral for Bybanen. I tillegg til at stasjonsbygninga hyser driftssentralen, har stasjonen sporsamband med Kronstad depot for Bybanen, der bybanesporet er kopla på det ordinære jarnbanenettet til Jernbaneverket over det sidesporet frå Bergen stasjon som var ei strekning av Vossabanen (Bergensbanen) før Ulrikstunnelen var klar til bruk.

Tilknytinga på Kronstad mellom bybansporet (til høgre) og jarnbanesporet gjev høve til å flytte vedlikhaldsmaskiner frå jarnbane til Bybanen, då sporvidda er den same. Jarnbanesporet, som tidlegare var ei strekning av Vossabanen, er no eit sidespor mellom godsterminalen på Bergen stasjon og fram til Minde (der det tidlegare òg låg ein stasjon), og vert berre nytta for godsvogner.

Fotnotar
--------

1. ↑  «Kronstas stasjon». ROM Eiendom. Henta 31. juli 2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Kronstad». Norsk Jernbaneklubb. 29. april 2007. Henta 31. juli 2015.
* «Kronstad jernbanestasjon». Bergen byarkiv. Henta 31. juli 2015.
Koordinatar: 64°7′24.856″N 21°48′6.0552″W﻿

**Ölgerðin Egill Skallagrímsson** er eit islandsk bryggeri i Reykjavík skipa i 1913. Selskapet starta opp som eit ølbryggeri, men har med åra starta produksjon av andre drikkevarer i tillegg. Selskapet driv òg import og distribusjon av utanlandske næringsmiddel til Island. Ölgerðin Egill Skallagrímsson er eit av dei største og eldste selskapa på Island.

Selskapet produserer, importerer og distribuerer eit stort utval av lokale og utanlandske drikkevarer på Island, mellom dei brennivín, Pepsi, 7up, Grape-fruit soda, Tuborg, Maltextract (Egils Malt), Egils Appelsín (appelsinbrus) og Egils Pilsner.

Namn
----

Bryggeriet er oppkalla etter den islandske vikinghøvdingen og skalden Egil Skallagrimson frå 900-talet, kjent gjennom *Egilssoga*.

Historie
--------

Bryggeriet vart etablert i Reykjavík den 17. april 1913 av Tómas Tómasson.

Ölgerðin Egill Skallagrímsson vart i 2002 overtatt av selskapet *Danól*, som dreiv import av næringsmiddel. I 2008 vart selskapa slått saman under Ölgerðins namn og begge verksemdene er vidareført i det samanslåtte selskapet.

Øl
--

Ölgerðin Egill Skallagrímsson har produsert ei rekke ølmerke, typisk under namnet *Egils*. Det produserte òg Litli-Jón. Produksjonen av Litli-Jón opphøyrde i 2008.

Av produkt i 2011 kan ein nemne:

* *Egils Gull* (5%)
* *Egils Sterkur* (6,7%)
* *Egils Pilsner*
* *Egils Premium*
* *Egils Polar Beer*

Bryggeriet har tradisjon for å brygge eigne jule- og påskeøl.

Referansar
----------

* *Denne artikkelen bygger på «Ölgerðin Egill Skallagrímsson» frå Wikipedia på bokmål, den 12. desember 2013.*

1. ↑  About-Olgerdin hos *olgerdin.is* (engelsk)
2. 1 2 3  About Olgerdin - History hos *olgerdin.is* (engelsk)
3. ↑  Ölgerðin Egill Skallagrímsson hos ratebeer.com

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til Ölgerðin Egill Skallagrímsson (islandsk) (engelsk)
* *15 ára minning um Ölgerðina Egill Skalllagrímsson* - artikkel frå *Tímariti Iðnaðarmanna* til bryggeriets 15-års jubileum i 1928 (islandsk)
Koordinatar: 59°54′34.614″N 10°46′8.4576″E﻿

**Krosskyrkja** var ei lita kyrkje for den nordlege delen av Oslo i mellomalderen. Ruinane av kyrkja er i Ruinparken i Gamlebyen.

Det finst ikkje sikker kunnskap om når kyrkja vart bygd. At kyrkja ikkje er nemnd i kjeldene om kampane i Oslo i 1240 mellom kong Håkon Håkonsson og Skule Bårdsson, tyder på at ho er yngre. I 1989 vart det funne ein runepinne, datert til første halvdelen av 1200-talet, der ein finn namnet Krosskyrkja, og det tyder på at kyrkja kan vere eldre enn 1240. Då kyrkja vart bygd, låg ho heilt nord i den tette byen, for bymessig busetnad nord for kyrkja kom i andre halvdelen av 1200-talet og på 1300-talet.

Krosskyrkja hadde inngang frå vest, frå kyrkjegarden. I tillegg fanst ein inngang direkte til koret frå sørsida. Ruinen inneheld dei nedste delane av sørportalen i koret, og ein kan sjå restar av det opphavelege altarfundamentet. Rundt kyrkja finst restar av kyrkjegardsmuren. 

Området med ruinen var ein del av St. Halvards plass inntil 1918, då bystyret vedtok å anleggje Minneparken (opna i 1932, òg kalla Ruinparken). Arkitekt og arkeolog Gerhard Fischer leia utgravingar på 1920-talet, der Krosskyrkja vart avdekt i 1922.

Kjelder
-------

* Schia, Erik (1995). *Oslo innerst i Viken: liv og virke i middelalderbyen* (2. utg.). Oslo: Aschehoug. s. 90ff. ISBN 8203221149.
* Kirkebøe, M.C. (2007). Knut Arve Tvedt og Øyvind Reisegg, red. *Oslos kirker i gammel og ny tid* (2. utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. s. 11–13. ISBN 978-82-573-1946-5.

* *Denne artikkelen bygger på «Korskirken (Oslo)» frå Wikipedia på bokmål, den 29. september 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jan Brendalsmo: Kildegjennomgang: Middelalderske kirkesteder i Oslo (Riksantikvaren, 2015), s. 11
* 

* Krosskyrkja i Oslo i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Oslo byleksikon
Dame **Julia Babette Sarah Neuberger, Baroness Neuberger** (fødd 27. februar 1950) er ein rabbinar, sosialreformator og medlem av Overhuset i Storbritannia. Ho vart utdanna ved Newnham College i Cambridge og Leo Baeck College i London, der ho underviste frå 1977 til 1997.

Julia Neuberger, fødd Schwab, var rabbinar i South London Liberal Synagogue frå 1977 til 1989 og blei utnemnd til seniorrabbinar ved West London Synagogue of British Jews i 2011. Ho var òg leiar av Camden and Islington Community Health Services NHS Trust (1992–97) og tidlegare sekretær i og eksekutivsjef av The King's Fund sidan 1997.

Julia Neuberger blei utnemnd til Dame Commander of the British Empire (DBE) i 2003 og i 2004 til medlem av Overhuset på livstid då ho blei gjeven tittelen Neuberger, of Primrose Hill. Ho var medlem av Liberal Democrats fram til utnemninga som seniorrabbinar i 2011, då ho blei sjølvstendig *crossbencher*.

Kjelder
-------


* «Rabbi Julia Neuberger» Arkivert 2013-03-18 ved Wayback Machine. wls.org.uk

---

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Julia Neuberger, Baroness Neuberger» frå Wikipedia på engelsk, den 24. mars 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* BBC Things

 |
KroppsmasseindeksKroppsmasseindeks
**Kroppsmasseindeks** eller **KMI**, på engelsk **body mass index** eller **BMI**, er ein enkel formel som blir brukt til å vurdere om ein person er over- eller undervektig eller har normal vekt. Formelen gir ikkje noko eksakt resultat. KMI-verdien skil ikkje mellom kroppsfeitt og musklar. Kroppsbyggarar kan ha ein KMI på over 25 utan å vere overvektige.

Formel
------

Formelen for å regne ut KMI er:

{\displaystyle \mathrm {KMI} ={\frac {{\mathit {vekt}}\ \mathrm {(kg)} }{{\mathit {hoyde}}^{2}(\mathrm {m} )}}}
### Eksempel

{\displaystyle {\frac {60\,\mathrm {(kg)} }{1{,}75^{2}\,(\mathrm {m} )}}} = {\displaystyle \mathbf {19,6} }

KMI-verdiar
-----------

* KMI på *under 18,5 = undervektig.*
* KMI på *mellom 18,5 og 24,9 = normal kroppsvekt.*
* KMI på *mellom 25 og 29,9 = overvektig.*
* KMI på *30 og over = fedme.*
* KMI på *35 – 39,9 = fedme, klasse II.*
* KMI på *40 og over = fedme, klasse III (ekstrem fedme).*

Bakgrunnsstoff
--------------

* BMI-kalkulator.no Arkivert 2010-04-23 ved Wayback Machine.
* Utrekning av KMI hos NRK Nitimen Arkivert 2006-12-15 ved Wayback Machine.
* Utrekning av KMI hos Medisinfagskolen
* Utrekning av BMR, BMI og optimal treningspuls Arkivert 2010-04-12 ved Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
|  |
| --- |
| **Symjesniper** |
| Symjesnipe, Phalaropus lobatus Foto: Jean MoulinSymjesnipe, *Phalaropus lobatus* Foto: Jean Moulin |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Overorden:** | Neoaves |
| **Orden:** | Vade-, måse- og alkefuglar Charadriiformes |
| **Familie:** | Snipefamilien Scolopacidae |
| **Slekt:** | **Symjesniper** *Phalaropus*Brisson, 1760 |
|
| **Artar** |
| *Kvithalesymjesnipa**Symjesnipe**Polarsymjesnipe* |

**Symjesniper** (*Phalaropus*) er ei biologisk slekt av dei tre symjesnipeartane som finst. Dette er vadefuglar i snipefamilien, *Scolopacidae*. Dei er nære slektningar av andre sniper og vandresniper i slektene *Tringa* og *Actitis*, dessutan tereksnipe, steinvendarar *Arenaria* og *Calidris*-snipene. Symjesniper er spesielt kjent for to ting: det uvanlege kjønnsrollemønstret ved forplanting, og ein unik fôringsteknikk. 

Dette er små til mellomstore sniper, ca. 18–23 cm i lengd, har «symjeflikar» på tærne og eit rett, tynnt nebb. Polarsymjesnipa har tydeleg tjukkare nebb enn dei andre to artane, jamfør namn på svensk, *Brednäbbad simsnäppa*. Symjesniper er overvegande grå og kvite om vinteren, og utviklar mørkare fjørdrakter med raude markeringar i sommardrakt. Kvithalesymjesnipa er hekkefugl i Nord-Amerika og er trekkfugl i Sør-Amerika. Polarsymjesnipe og symjesnipe har sirkumpolar utbreiing med hekkeområde rundt den nordlege polarsirkelen.

Levevis
-------

Polarsymjesnipe og symjesnipe har uvanleg levevis for vadefuglar ved at dei er sterkt pelagiske, det vil seie dei brukar mykje av tida utanfor hekkesesongen langt ut i havet. Kvithalesymjesnipa er uvanleg halofil, føretrekk salt miljø, og beitar i stort tal på saltvassjøar som for eksempel Mono Lake i California og Store saltsjø i Utah. 

### Føde

Når symjesnipene beitar på grunt vatn sym dei ofte fort rundt i ein liten sirkel og dannar et lite «boblebad». Dette trur ein kan medverke til å røre opp mat frå botnen. Frå midten av sirkelen kan fuglen plukke små insekt og krepsdyr som har samla seg i dragsuget. 

Det har blitt vist at symjesniper utnyttar overflatespenninga i vatnet for å fange matpartiklar og å flytte dei opp langs nebbet og inn i munnen.

### Omvendt kjønnsdimorfisme og forplanting

Kjønnsdimorfisme som ein ofte finn blant fuglar er reversert hos dei tre symjesnipeartane. Hofuglane er større og meir fargerike enn hannane. Hoene følgjer hannane og konkurrerer om hekketerritorium, og vil aggressivt forsvare reirplass og partnar. Det er hannfuglane som rugar egga og tar omsorg for ungane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Phalarope» frå Wikipedia på engelsk, den 27. september 2009*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar av symjesnipene hos the Internet Bird Collection
**Spionasje** vil seie å skaffe seg hemmeleg informasjon frå konkurrentar eller fiendar utan løyve til dette. Spionasje kan vere ulovleg, og dermed ikkje det same som etterretning. Dersom ein borgar av ein stat spionerer på sin eigen stat til fordel for ei framand makt vert dette som regel sett på som ei form for landssvik. I mange land er straffa for spionasje i krigstid anten dødsstraff eller livstid i fengsel. Spionasje vert likevel utført for å få ein militær, politisk eller økonomisk fordel. Vanlegvis er spionasje organisert av eit firma eller ein stat. Ein spion er ein person som er verksam for å få tak i slike løyndomar. Tradisjonelt har spionasje vore sett på som noko som statar driv med mot sine potensielle eller faktiske fiendar, men i dei seinare åra har spionasje mellom ulike private firma (industrispionasje), vorte meir aktuelt. Mange land spionerer regelmessig på andre land sjølv om dei som regel nektar for dette.

Den norske *Sikkerhetsloven* definerer i §3 spionasje som «innsamling av informasjon ved hjelp av fordekte midler i etterretningsmessig hensikt.»

Under den kalde krigen var det ein intens spionasje mellom USA og deira allierte på ei side og Sovjetunionen og deira allierte på den andre. I dei siste åra har mykje statleg spionasje dreia seg om narkohandel og terrorisme. Enkelte etterretningsorganisasjonar nyttar òg spionar til å myrde eller kidnappe personar dei ser på som trugsmål mot tryggleiken til det aktuelle landet, mellom desse kan ein nemne den israelske organisasjonen Mossad. Etterretningsorganisasjonar har òg vore involverte i meir eller mindre fordekte militære og paramilitære operasjonar som til dømes mord, kidnapping, sabotasje, geriljakrigføring, konvensjonell krigføring bak fienden sine linjer og statskupp. Mange operasjonar utførte av CIA under den kalde krigen og no under «krigen mot terror» fell inn under denne siste kategorien.

Nokre organisasjonar for spionasje
----------------------------------

* Australia: DSD, ASIO, ASIS, ONA, DIO
* Kanada: CSIS, CSE
* Tyskland: BND
* India: RAW, IB, JIC, DIA
* Israel: Mossad
* Sør-Afrika: BOSS (under apartheid)
* Sovjetunionen: KGB (fleire tidlegare/seinare namn), GRU
* Russland: FSB, SVR, CSR og GRU
* Storbritannia: MI5, MI6, GCHQ, Special Branch
* USA: CIA, DIA, NSA, NRO

Spionasjeteknikkar og -teknologiar
----------------------------------

* ECHELON
* Kryptografi
* Steganografi
* Skjulte postkasser
* Avlytting
* Overvaking
* Avhøyr
* Honningfelle
* TEMPEST — Informasjonslekkasje p.g.a elekromagnetisk stråling frå elektronisk utstyr.

Sjå òg
------

* James Bond
* Kompromittering
* Etterretning

Referansar
----------

1. ↑  «Espionage». MI5.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel i Dagbladet om spionasje
* Spion søkes. Bill.mrk: Diskresjon og gode sosiale ferdigheter
**Symmetri i matematikk** finst ikkje berre i geometri, men òg i andre greiner av matematikk. Det er faktisk det same som invarians, eigenskapane som ikkje endrar noko under ein transformasjon.

To objekt er symmetriske til kvarandre med omsyn til den invariante transformasjonen om ein får eit objekt frå det andre under ein av transformasjonane. Det er ein ekvivalensrelasjon.

I tilfelle med symmetriske funksjonar er verdien av svaret invariant under permutasjonar av variable. Desse permutasjonane former ei gruppe, ei symmetrisk gruppe. I tilfellet for isometrisk transformasjonar i euklidsk geometri nyttar ein omgrepet symmetrigruppe. Meir generelt nyttar ein omgrepet automorfisk gruppe. Eit plan som deler ein lekam i to halvdelar som er spegelbilete av kvarandre vert kalla eit *symmetriplan*. 

Ein **symmetriakse** er ei rett linje i ein geometrisk figur eller krystall som er slik at figuren ved ein heil omdreiing kring aksen, kjem i ei stilling som fullstendig dekkjer utgangsstillinga.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Symmetry in mathematics» frå Wikipedia på engelsk, den 15. september 2011.*
**Symmetri** er i fysikken alle eigenskapar hos eit fysisk system som syner eigenskapen symmetri, altså at under visse transformasjonar vil aspekta til desse systema «uendra» i følgje ein viss observasjon. 

Ei spesiell interesse for lovene har utvikla seg i samband med studium av elementærpartiklar. Her er det kjent at visse partikkeleigenskapar berre finst i avgjorde mengder som blir angjeve ved kvantetal: ladningstal (mengder elektriske elementærladningar), nukleontal (for partiklar med sterk vekselverknad), leptontal (for partiklar med svak vekselverknad) og fleire. Av symmetriårsaker er det venta for kvar partikkel som kan karakteriserast med éit eller fleire slike kvantetal, ein tilsvarande antipartikkel karakterisert med dei same kvantetala med motsett forteikn. I eit lukka system vil summen for kvart av desse kvantetala vere konstant når dei reknast for alle partiklane og antipartiklane i systemet. Difor kan ein partikkel berre produserast eller annihilerast (gå til grunne) saman med ein tilsvarande antipartikkel.

I den matematiske skildringa av symmetrilovene ordnast kvantetala for eit system av partiklar i grupper som må ha bestemde symmetrieigenskapar. Ved transformasjonar (rotasjon, inversjon) i tidrommet eller i eit imaginært rom blir tala i gruppa endra. Dette svarar til at partiklane går over frå ein tilstand til ein annan, og symmetrieigenskapane ved gruppa viser kva for overgangar som er moglege.

Når energien til eit system aukar, ved t.d. å auke den kinetiske energien til to elementærpartiklar som kolliderer, aukar òg mengder moglege symmetritilstandar av systemet. Dermed oppstår nye høve for overgangar mellom partiklar, og partiklar som ved låge energiar synst fundamentalt ulike, opptrer som element av ein høgare symmetritilstand. På den måten har ein etter kvart oppnådd ein einskapleg skildring av ulike kreftar som opptrer i naturen: elektromagnetiske krefter, krefter for svak vekselverknad (lepton-krefter), krefter for sterk vekselverknad (kjernekrefter eller kvark-krefter), og ein har sterke voner om òg å innordne gravitasjonskrefter i ein einskapleg symmetriskildring av naturen. 

Grunnlaget for slike betraktningar finst i gruppeteori, som for ein stor del byggjer på arbeid av den norske matematikaren Sophus Lie.

Sjå òg
------

* Supersymmetri

Kjelder
-------

* symmetri – elementærpartikkelfysikk. (20.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå:
Koordinatar: 59°16′21.169″N 15°12′15.808″E﻿

Byvåpenet til Örebro
**Örebro** er ein by i landskapet Närke i Sverige. Han er centralort i Örebro kommun og residensstad i Örebro län og den sjette største byen i landet etter innbyggjartal med 107 038 innbyggjarar (2011). Byen ligg på vestbreidda av Hjälmaren.

Byen er sete for länsadministrasjonen og har betydeleg industri, mellom anna metallvare- og maskinindustri, papirfabrikk og verkstader. Her ligg fleire statlege institusjonar, som ei avdeling Statistiska centralbyrån. Store arbeidsgjevarar i dag er Örebro universitet og Universitetssjukhuset i Örebro. Byen var tidlegare garnisonsby, men denne aktiviteten er no borte. Kulturreservatet Wadköping med fleire 1500- og 1600-talsbygninger ligg i byen og det same gjer Nikolaikyrkan frå 1300-talet. Örebro slott ligg på ein holme i Svartån og er frå 1570-åra, men avløyste eit eldre anlegg. Bykjernen er elles prega av gjenoppbygginga etter bybrannen 1854.

Örebro er eit samferdselsknutepunkt med jernbane, samt at E18 frå Oslo og E20 frå Göteborg møtest i Örebro og går vidare som motorveg, Västerleden, til Stockholm. Byen har òg flyplass.

Historie
--------

Örebro vart grunnlagd på 1200-talet av tyske kjøpmenn som sentrum for jernhandelen. På 1400- og 1500-talet vart den økonomiske utviklinga til byen hemma av unionskonfliktane, men han vart igjen eit økonomisk sentrum mot slutten av 1500-talet. Örebro slott har hatt ein viktig plass i svensk historie, mellom anna under opprøra til Engelbrekt og Gustav Vasa opprør. Riksdagen møttest fleire gonger i Örebro, bl.a i 1810, då Jean-Baptiste Bernadotte vart vald til tronfølgjar.

Örebro var i første halvdelen av 1900-talet kjent som «skostaden», ettersom det låg mange skofabrikkar der. Desse er no lagde ned. Framleis er Örebro til viss grad ein industriby, sjølv om byen på den seinare delen av 1900-talet meir og meir har blitt meir prega av service- og tenestverksemd og utdanning.

Sport
-----

Örebro SK har eit fotballag i den øvste divisjonen for menn, og rykte ned frå den øvste divisjonen i bandy for menn, medan KIF Örebro spelar i den øvste divisjonen for kvinner.

Demografi
---------

Folketalsutvikling:

| År | Folketal |
| --- | --- |
| 1749 | 2 147 |
| 1840 | 4 227 |
| 1870 | 9 100 |
| 1880 | 11 785 |
| 1890 | 14 547 |
| 1892 | 14 893 |
| 2005 | 98 237 |
| 2010 | 107 380 |
|

Galleri
-------

* 
* Örebro slottÖrebro slott
* 
* 
* VanntornetVanntornet
* UniversitetetUniversitetet
* 
* 
*

Kjelder
-------

* Örebro. (19.11.2011) I *Store norske leksikon*. Henta frå:

| * v
* d
* e
Sveriges residensstäder |
| --- |
| Noverande | AB: Stockholm • C: Uppsala • D: Nyköping • E: Linköping • F: Jönköping • G: Växjö • H: Kalmar • I: Visby • K: Karlskrona • M: Malmö • N: Halmstad • O: Göteborg • S: Karlstad • T: Örebro • U: Västerås • W: Falun • X: Gävle • Y: Härnösand • Z: Östersund • AC: Umeå •  BD: Luleå | Sveriges flagga |
| Avskaffa | L: Kristianstad • P: Vänersborg • R: Mariestad |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Gribben Head** (stundom skrive *Gribbin Head*) er eit nes på sørkysten av Cornwall i Storbritannia. Det skil St Austell Bay frå munningen til elva Fowey. Det står eit stort tårn på neset som vart nytta som seglmerke for skip som skulle inn til dei nærliggande hamnene. Den næraste byen er Fowey.

Gribben Head er det sørlegaste delen av kommunen Fowey. I nord og vest ved St Austell Bay ligg den vesle landsbyen Polkerris og bortanfor der Par. I aust ligg Polridmouth-vika og munningen til elva Fowey der sjølve byen Fowey òg ligg.

Neset er 75 meter høgt og er ein del av sørkysten i Cornwall som har status som Area of Outstanding Natural Beauty (særskild vakkert naturområde). South West kyststi går rundt Gribben Head på veg frå Minehead i Somerset til Poole i Dorset.

Gribben Tower
-------------

Det 26 meter høge firkanta fyrtårnet vart reist av Trinity House i 1832 for å skilje Gribben frå Dodman Point og St Anthony’s Head. Det er ikkje lenger nytta som fyr, men er måla i breie raude og kvite striper som eit dagmerke.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gribben Head» frå Wikipedia på engelsk, den 17. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Where is the Cornwall AONB?». *Cornwall AONB*. Cornwall AONB. Arkivert frå originalen 4. desember 2008. Henta 17. januar 2010.
2. ↑  Ordnance Survey 1:25000 Explorer Map 107
3. ↑  Ward-Jackson, C. H. (1986). *Ships og Shipbuilders of a Westcountry Seaport: Fowey 1786-1939*. Truro: Twelveheads Press. ISBN 0-906294-11-8.

Koordinatar: 50°19′1″ N 4°40′23″ W﻿
| Partikkelfysikk |
| --- |
| **Teoriar** |
| Standardmodellen |
| Kvantemekanikk |
| Kvantefeltteori (QFT) |
| Kvanteelektrodynamikk (QED) |
| Kvantekromodynamikk (QCD) |
| Den spesielle relativitetsteorien |
| **Vekselverknad** |
| Sterk kjernekraft |
| Elektromagnetisme |
| Svak kjernekraft |
| Gravitasjon |
| Fargekraft |
| **Eigenskapar** |
| Energi |
| Rørslemengd |
| Elektrisk ladning |
| Spinn |
| Paritet |
| Isospinn |
| Svakt isospinn |
| Fargeladning |

**Spinn**, **rørslemengdmoment**, **impulsmoment**, **angulær impuls**, **dreieimpuls** eller **rotasjonsimpuls** er ein vektorstorleik i fysikken knytt til rotasjon. Ein av dei grunnleggjande bevaringslovene i mekanikken slår fast at spinnet for eit isolert system i fysikk held seg konstant, og det må eit ytre kraftmoment til for at spinnet skal endre verdi eller retning. 

I kvantemekanikk refererer det til intrisikk drivmoment for ein partikkel. Intrisikk tyder at spinnverdien ikkje er avhengig av noko eksternt punkt, i motsetnad til drivmoment. Spinn er ein viktig storleik i kvantemekanikk og statistisk fysikk sidan han styrer den kollektive oppførselen til ei samling av identiske partiklar. Spinn-statistikk-teoremet seier at partikler med heiltalig spinn, dvs. {\displaystyle 0,1\hslash ,2\hslash ,...}, er boson, som ikkje følgjer Pauliprinsippet, medan partikler med halvtalig spinn, dvs. {\displaystyle 1/2\hslash ,3/2\hslash ,...}, er fermion som følgjer Pauliprinsippet. 

Storleiken *spinn* vart først introdusert av Wolfgang Pauli i 1927 som ein ekstra fridomsgrad som var naudsynt for å formulere Pauliprinsippet. Den første teorien der spinn var ein integrert del var den relativistiske skildringa til Paul Dirac av elektron i 1928.

Matematisk formulering
----------------------

Den matematiske formulering av spinn er analog til formulering av kvantisert drivmoment. Klassisk drivmoment er ein vektor med tre komponentar, dvs. tre fridomsgrader. Kvantemekaniske er det berre to fridomsgrader på grunn av kvantesamanfiltring. Vanligvis gjev ein absoluttverdien og spinn omkring *z*-aksen.

Matematisk kan dette skrivast 

{\displaystyle \mathbf {S} ^{2}|s,m\_{s}\rangle =\hbar ^{2}s(s+1)|s,m\_{s}\rangle }
her er **S** spinnvektor-operatoren, {\displaystyle |s,m\_{s}\rangle } er ein spinneigenvektor, *s* er spinnkvantetal og *m*s er sekundært spinnkvantetal. For *z*-komponenten har vi

{\displaystyle \mathbf {S\_{z}} |s,m\_{s}\rangle =\hbar m\_{s}|s,m\_{s}\rangle }
verdiane av *m*s er avgrensa av *s*

{\displaystyle s\_{m}\in \{-s,-s+1,...s-1,s\}}
Ofte formulerer ein òg kvantemekanisk spinn ved hjelp av Paulimatrisene.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spinn» frå Wikipedia på bokmål, den 14. april 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Ödön Földessy** (1. juli 1929–9. juni 2020) var ein ungarsk friidrettsutøvar frå Békés som vart europameister i lengdehopp i 1954.

Aktiv
-----

Under dei olympiske sommarleikane 1952 i Helsingfors sigra USA-amerikanaren Jerome Biffle i lengdetevlinga med 7,57 meter, framom landsmannen Meredith Gourdine med 7,53 meter. Som beste europear vann Ödön Földessy bronsemedaljen med 7,30 meter. Året etter forbetra Földessy den ungarske rekorden til 7,76 meter.

Ved europameisterskapen 1954 i Bern vann Földessy gullmedaljen etter eit hopp på 7,51 meter, Zbigniew Iwański frå Polen tok sølv med 7,46 meter.

I Melbourne rauk Földessy ut av OL-tevlinga 1956 allereie i kvalifiseringa med 6,96 mete. Under europameisterskapen 1958 i Stockholm vart han nummer ti med eit lengstehopp på 7,20 meter.

Földessy vart frå 1950 til 1959 årleg ungarsk meister i lengdehopp, med unnatak for 1956.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1952 i Helsingfors: Bronsemedalje – 7,30 m
* EM 1954 i Bern: Gullmedalje – 7,51 m, framom Iwanski (7,46 m)
* OL 1956 i Melbourne: Utslått i kvalifiseringa (6,96 m -nr 21)
* EM 1958 i Stockholm: Nr 10 – 7,20 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ödön Földessy» frå Wikipedia på engelsk, den 10. september 2014.*
**Pietro Piller Cottrer** (fødd 20. desember 1974) er ein italiensk tidlegare langrennar frå Pieve di Cadore i Belluno-provinsen. Han vart verdsmeister på 15 km i 2005 og olympisk meister med Italia i 4 x 10 km stafett i 2006. I perioden 1997-2010 vann han fire OL-medaljar og tre VM-medaljar.

### Aktiv

Cottrer slo gjennom i 1997-sesongen med fjerdeplass på tremila og stafettbronse i Ski-VM 1997 i Trondheim. Seinare i sesongen vann han ein klar siger på 50 km i Holmenkollen.

Under dei olympiske leikane i Salt Lake City i 2002 kjempa Cottrer i toppen i fleire av øvingane. På 30 km vart han nummer fire, deretter kom han på sjetteplass i 20 km skibyte, før han gjekk tredje etappen for Italia sitt sølvlag i 4 x 10 km stafett.

På Beitostølen 26. november 2003 vann Cottrer sin andre siger i eit verdscuprenn, sju sesongar etter den fyrste. Under verdsmeisterskapen i Oberstdorf i 2005 vann han gullmedaljen på 15 km, 11 sekundar framom landsmannen Fulvio Valbusa. Midt i desember 2005 vann han verdscuprennet over 15 km i Canmore. Då vinterleikane 2006 fann stad heime i Italia opna Cottrer med å sikre seg bronsemedalja i 30 km skibyte, like bak vinnaren Jevgenij Dementjev frå Russland og norske Frode Estil. Saman med Valbusa, Giorgio Di Centa og ankermann Cristian Zorzi syrgde han så for gull til arrangørlandet i 4 x 10 km stafett.

Cottrer fekk bronsemedaljen på 30 km under Ski-VM 2007 i Sapporo, slått i spurten av tyskarane Axel Teichmann og Tobias Angerer. Sesongen 2008 noterte han seg for to tevlingssigrar i verdscupen i langrenn, og enda på tredjeplass i turneringa då poenga vart talde opp ved sesongslutt. I januar 2009 vann han sitt sjette og siste verdscuprenn, ein 30 km med skibyte i OL-løypene i Whistler Mountain i Canada. Under Vinter-OL året etter tok han i same løypene sølvmedalja på 15 km, 24 sekundar bak den suveren vinnaren, sveitsaren Dario Cologna.

Cottrer deltok i 2011 i sitt åttande verdsmeisterskap på ski, utan å gjere seg gjeldande i nokon av tevlingane. Han la opp etter 2013-sesongen.

Kjelder
-------

* *Sportsboke*, aktuelle årgangar.
|  |
| --- |
| ***Blasia pusilla*** |
| Blasia pusilla*Blasia pusilla* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Levermosar Marchantiophyta |
| **Klasse:** | Marchantiopsida |
| **Underklasse:** | Blasiidae |
| **Orden:** | Blasiales |
| **Familie:** | Blasiaceae |
| **Slekt:** | *Blasia* |
| **Art:** | ***B. pusilla*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Blasia pusilla***L. 1753 |

***Blasia pusilla***, flekkmose, er ein levermose som finst i nordlege strok, mellom anna i Noreg. Arten er den einaste i si slekt. Han kan skiljast frå *Cavicularia densa*, den einaste andre arten i familien, ved at han har ein krans kring foten av sporofytten. 

Antheridia sit spreidd utover heile planta, som er thalloid, med teppeaktig thallus med buede kantar. Thallusen har svarte flekker, som skyldast koloniar av blågrøne algar inne i planten. Planten har gemmae, som er stjerneforma.

Kjelder
-------

* *Blasia pusilla* på engelsk wikipedia Vitja 27. juli 2008.
* Infoark av David Long Arkivert 2008-12-01 ved Wayback Machine. Vitja 27. juli 2008


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Grigg–Skjellerup** (formelt kalla **26P/Grigg–Skjellerup**) er ein periodisk komet. Han vart vitja av romsonden Giotto i juli 1992. Sonden kom så tett som 200 km, men kunne ikkje ta bilete då nokre av instrumenta var øydelagde etter møtet med Halleys komet.

Kometen vart oppdaga i 1902 av John Grigg frå New Zealand, og på ny neste gong han kom att i 1922 av John Francis Skjellerup, ein australiar som budde og arbeidde i mange år i Sør-Afrika der han var med å starte Astronomical Society of Southern Africa.

I 1987 var det oppdaga av Ľubor Kresák at kometen hadde vore observert i 1808 av Jean-Louis Pons.

Kometen har ofte blitt blitt påverka av tyngdekrafta til Jupiter, som har endra omlaupet mykje. Til dømes har perihelavstanden endra seg frå 0,77 AU i 1725 til 0,89 AU i 1922 til 0,99 AU i 1977 og til 1,12 AU i 1999.

I 1992 var perihel så nær jorda at ein nytta romsonden Giotto til å undersøke han. Denne sonden var blitt send opp for å undersøke Halleys komet i 1986. Giotto kom så nær Grigg–Skjellerup som 200 km, mykje tettaren enn Halleys komet, men kunne ikkje ta bilete, fordi kameraet var øydelagd under møtet med Halley.

I 1972 vart det oppdaga at kometen produserte ein meteorsverm, Pi Puppidane, og med den noverande omlaupet har dei ein topp kring 23. april på den sørlege halvkula.

Kometkjernen er estimert til å vere 2,6 km i diameter.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Grigg-Skjellerup» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juni 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* 26P/Grigg–Skjellerup Cometography

1. ↑  «26P/Grigg-Skjellerup Orbit». Minor Planet Sentral. Henta 13. juni 2016.
2. 1 2  ESA - Giotto, ESA's first deep-space mission: 25 years ago (2011)
3. ↑  «JPL Small-Body Database Browser: 26P/Grigg–Skjellerup». Jet Propulsion Laboratory. 2008-08-07 last obs. Henta 13. juni 2016.
|  |
| --- |
| **Piggsvinfamilien** |
| Europeisk piggsvin, Erinaceus europaeusEuropeisk piggsvin, *Erinaceus europaeus* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Erinaceomorpha |
| **Familie:** | **Piggsvinfamilien** ErinaceidaeG. Fischer, 1814 |

**Piggsvinfamilien** er ein familie av insektetarar som omfattar fleire artar både i Europa, Asia og Afrika.

Piggsvin har ein svært spiss snute. Dei har ein ganske rund kropp der håra har form som kjempestore piggar. Dei kan rulle seg saman med hovud og bein under ryggen og piggane stikkande opp. Då er dei nærmast heilt utan trussel frå rovdyr.

Piggsvin et insekt og små virvellause dyr, men og små virveldyr, som slangar og amfibiar, og plantemateriale.

Piggsvinet er kjend for å gå i dvale om vinteren, gjerne under haugar av lauv. Det har faktisk hendt at ein har kunna høyre at det snorkar.

Namnet piggsvin vert og brukt om dyr som har ein liknande utsjånad, men som ikkje er i slekt med dei eigentlege pinnsvina. Desse dyra er holepiggsvin og trepiggsvin, som er to ulike typar gnagarar, og maurpiggsvin, som er eit kloakkdyr.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur

 |
**Burl Icle Ivanhoe Ives** (14. juni 1909–14. april 1995) var ein amerikansk visesongar og skodespelar. Han vann Oscar for beste mannlege birolle for rollen som Rufus Hannassey i filmen *The Big Country* (1958). Ives spila òg rollen som Big Daddy Pollitt i filmen *Katt på hett blikktak* (1958).

Ives var fødd i Jasper County i Illinois. Han reiste over heile USA som omreisende musikar på 1930-talet, og gjorde fleire strøjobbar og spelte banjo. Han vart fengsla i Utah, for lausgjengeri og for å synga songen «Foggy, Foggy Dew», som styresmaktene vedtok var ein slibrig song. Rundt 1931 byrja Ives å opptre på radio i Terre Haute i Indiana. Han gjekk deretter attende til skulen, og han tok kurs ved Indiana State Teachers College (dagens Indiana State University). I 1940 starta Ives sitt eige radioprogram, med tittelen *The Wayfaring Strangar* etter ein av balladane sine. I løpet av det neste tiåret, populariserte Ives fleire tradisjonelle folkesongar, som «Foggy, Foggy Dew» som er ei gammal engelsk/irsk folkevise. 

Tidleg i 1942 vart Ives innkalla til den amerikanske hæren. Han heldt til den første tida i militæret ved Camp Dix, deretter ved Camp Upton. Han nådde grada korporal. 6. desember 1945 gifta Ives sg med manusforfattar Helen Peck Ehrlich. Sonen deira Alexander vart fødd i 1949. På 1950-talet vart Ives svartelista som artist på grunn av det vart hevda han hadde kommunistiske band. I 1952 samarbeidde Ives med Un-American Activities Committee (HUAC), og han uttalte føre kongressen at han ikkje var medlem av det amerikanske kommunistpartiet, men at han var med på møte saman med fleire kjende kommunistar. 

Ives og kona hans Helen Peck Ehrlich tok ut skilsmisse i februar 1971. Ives gifta deretter seg med Dorothy Kostar Paul i London to månader seinare. Sommaren 1994 vart Ives diagnostisert med kreft i munnhòla etter å ha vorte innlagd på sjukehus for å gjennomgå ein operasjon i ryggen. I april 1995 fall han i koma. Ives døydde av komplikasjonar av kreft i munnhòla den 14. april 1995 ved heimen sin i Anacortes i Washington. Han vart 84 år gammal. Sjølvbiografien hans, *The Wayfaring Strangar*, vart publisert i 1948.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Burl Ives» frå Wikipedia på bokmål, den 5. februar 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Burl Ives på Internet Movie Database
* Burl Ives hos Internet Broadway Database
* Burl Ives[*daud lenkje*] hos Turner Classic Movies

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
| Blandford Forum  |
| --- |
| Rådhuset, første halvdel av 1700-taletRådhuset, første halvdel av 1700-talet Rådhuset, første halvdel av 1700-talet |
| Plassering |
| 

Blandford Forum is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Dorset |
| Distrikt | North Dorset |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 8 760 |
| Koordinatar |  50°52′″N 2°10′″W﻿Koordinatar: 50°52′″N 2°10′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | DT11 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1258 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Blandford Forum**
 |

 **Blandford Forum**  (gjerne kalla berre **Blandford**) er ein by i grevskapet Dorset  i England. Han har kring 9000 innbyggjarar og ligg ved elva Stour. Han er administrasjonssenter for North Dorset. Rett utanfor byen kryssar A350 og A354 kvarandre. Begge går utanom sentrum.

Staden har vore ein vadestad sidan angelsaksisk tid. Den eldste namneforma er *Blaen-y-ford*, «staden ved vadestaden», eit namn byen deler med landsbyen Blandford St. Mary like ved. Innan 1200-talet hadde han blitt ein viktig marknadsby, med ein kvegmarknad som forsynte dei mange mjølkebøndane i området med dyr. Byen var òg ein vanleg stoppestad under reisa mellom London og hamnebyen Weymouth. Det vert framleis halde marknad ein gong i veka.

I 1731 brann store delar av byen ned. John og William Bastard stod for gjenoppbygginga, som tok omkring 30 år. Soknekyrkja i byen, som er vigd til apostlane Peter og Paulus er ein bygning i klassisk stil, med kuppel. Ho vart reist i 1732. Sentrum er eit utmerka døme på georgiansk arkitektur .

Sør for byen kryssar ei steinbru med seks bogar Stour.

Eit av dei viktigaste føretaka i byen er Badger Brewery, som leverer øl til mange pubar i regionen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Blandford Forum» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Scatterometer** er eit instrument for å måle vind på havoverflata frå satellitt.

Eit scatterometer er ein radar som sender ut eit mikrobølgje-radiosignal som vert spreidd tilbake frå jordoverflata. Signal som treffer havoverflata, vert spreidd attende ved såkalla Bragg-resonans, der den returnerte signalstyrken er avhengig av krusingane på havoverflata. Dette gjer det mogeleg å rekne ut kor kraftig vinden er rett over over havoverflata. For å kunne rekne ut både vindstyrke og retning sender instrumentet ut signaler mot havoverflata i fleire retningar. 

Vindobservasjonar frå satellittborne scatterometer vert nytta i vêrvarsling, og dei er viktige fordi dei gjev informasjon frå store havområde der det ikkje finst andre vindobservasjonar. Scatterometer kan òg gje informasjon om dekke av sjøis og istype, og dessuten informasjon fukt på bakken over landområde.

Satellittar
-----------

* Seasat (1978)
* ERS-1 (1991-2000)
* ERS-2 (1995-)
* QuikScat (1999-)
* MetOp (2006-)

Kjelder
-------

* «Scatterometer» i *Store norske leksikon*, snl.no.
Piggtråd i Nepal.
Forskjellige typar piggtråd.
Rusten piggtråd.
Piggtrådsperring ved Høytorp fort.
**Piggtråd** er gjerdetråd av ståltråd med spisse piggar som stikk ut. Typen som er i allmenn bruk i dag blei patentert i USA i 1874. 
Piggtråd blir laga i mange variantar, alt frå «barberblad-utføring» til den eldre og meir brukte typen. Piggtråd er ofte brukt på høge gjerde og finst i hovudsak rundt industribygg, militære område, somme riksgrenser og i samband med gardsbruk.

Bruken av piggtråd er lovregulert i Noreg (Lov om dyrevern). I 2010 blei det innført eit absolutt forbod mot piggtråd i gjerde sett opp for å regulera ferdselen til dyr.

Historie
--------

Det fyrste patentet på piggtråd blei gjeve i USA i 1867 til Lucien B. Smith frå Kent i Ohio. Smith er dermed rekna som opphavsmannen til oppfinninga. Joseph F. Glidden frå DeKalb i Illinois fekk patent på den moderne utforminga i 1874 etter å ha forbetra den tidlegare modellen.

Piggtråd var den fyrste ståltrådteknologien som kunne sperra inne storfe. Ståltrådgjerde er billigar og lettare å setja opp enn alternativa, og då slike gjerde blei tilgjengelege i USA seint på 1800-talet blei det overkommeleg å gjerda inn større område enn tidlegare. Dette gjorde at ein kunne halda store storfeflokkar meir intensivt enn ein hadde gjort tidlegare.

Ein kan også bruka piggtråd som hinder på ei slagmark. Piggtråd blei fyrst brukt i militær samanheng av spanske styrkar på Cuba under den spansk-amerikanske krigen i 1898.

Kjelder
-------

1. 1 2  «piggtråd». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 28. oktober 2021.
2. ↑  first patent in the United States for barbed wire
3. ↑  «The American Experience Technology Timeline: 1752 - 1990». *The American Experience*. Public Broadcasting Systems. 2000. Arkivert frå originalen 7. februar 2009. Henta 28. januar 2009.
4. ↑  «Lucien B. Smith». *Ohio History Central*. Ohio Historical Society. 31. juli 2006. Arkivert frå originalen 3. oktober 2007. Henta 28. januar 2009.
5. ↑  patent for the modern invention
6. ↑  Carlisle, Rodney (2004). *Scientific American Inventions and Discoveries*. New Jersey: John Wiley & Songs, Inc. s. 241. ISBN 978-0-471-24410-3.

* *Denne artikkelen bygger på «Piggtråd» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juni 2022.*

Litteratur
----------

* Henry D. and Frances T. McCallum. *The Wire that Fenced the West*. Norman: University of Oklahoma Press, 1965. LoC: 65-11234.
* Olivier Razac. *Barbed Wire: A Political History*, W. W. Norton & Company, 2003. ISBN 1-56584-812-8
* Biografi om John W. Gates, en pionér som monopoliserte industrien med The American Steel and Wire Company.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Piggtråd**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BBC Things

 |