recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Larysa Berezjna** (fødd 28. februar 1961) er ein ukrainsk tidlegare lengdehoppar frå Kiev. Ho vann VM-bronsen i øvinga i 1991 som representant for Sovjetunionen og VM-sølvet i 1993 som representant for Ukraina.

Aktiv
-----

Berezjna hoppa i februar 1989 heile 7,20 meter ved eit hallstemne i Homjel i dagens Kviterussland. Ein månad seinare nådde ho 6,82 m og fekk bronsen ved hall-EM i Budapest. I europameisterskapen 1990 i Split hoppa ho 6,93 m og enda på fjerdeplass, ein centimeter bak bronsemedaljøren. Eit halvt år etter vann ho lengdetevlinga i hall-VM 1991 i Sevilla med eit bestehopp på 6,84 m, to cm lengre enn favoritten Heike Drechsler.

Den 25. mai 1991 i spanske Granada presterte med 7,24 meter Berezjna sitt livsbeste. Trass i eit hopp på 7,11 m ved Friidretts-VM 1991 i Tokyo, måtte ho sjå seg klart slått av av Jackie Joyner-Kersee og Heike Drecshler. Vinteren 1992 landa Berezjna på 7,00 m ved hall-VM i Genova og vann ein klar siger. Under Sommar-OL 1992 i Barcelona sleit ho med skade og gav opp i kvalifiseringa etter eit mislykka hopp. I sitt siste store meisterskap, Friidretts-VM 1993 i Stuttgart, sikra ho seg sølvmedaljen.

Berezjna vart i 1989 sovjetmeister og i 1993 ukrainsk meister i lengdehopp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1990 i Split: Nr 4 – 6,93 m
* VM 1991 i Tokyo: Bronsemedalje – 7,11 m
* OL 1992 i Barcelona: Utslått i kvalifiseringa
* VM 1993 i Stuttgart: Sølvmedalje – 6,98 m, bakom Heike Drechlser (7,11 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Laryssa Bereschna» frå Wikipedia på tysk, den 6. juli 2021.*
Kurva til ei tredjegradslikning med 3 reelle røter (der kurva kryssar horisontalaksen—der *y* = 0). Ho har 2 kritiske punkt. Her er likninga {\displaystyle y=(x^{3}+3x^{2}-6x-8)/4}.
Ei **tredjegradslikning** eller ei **kubisk likning** er ei likning på forma

{\displaystyle f(x)=ax^{3}+bx^{2}+cx+d,\,}
der *a* er ulik null. Med andre ord eit tredjegradspolynom. Den deriverte til ei tredjegradslikning er ei andregradslikning. Den integrerte av ei tredjegradslikning er ei fjerdegradslikning. 

Ved å setje *ƒ*(*x*) = 0 får ein ei tredjegradslikning på forma: 

{\displaystyle ax^{3}+bx^{2}+cx+d=0.\,}
Vanlegvis er koeffisientane *a*, *b*,*c*, *d* reelle tal. 

For å løyse tredjegradslikningar søkjer ein å finne røtene (nullverdiane) til likninga.

Funksjonen til en tredjegradslikning er en tredjegradsfunksjon eller et tredjegradspolynom.
Grafen til funksjonen har topp og bunnpunkter (ekstremalpunkter) i punktene der grafen går fra å vokse til å synke (toppunkt) eller der grafen går fra å synke til å vokse (bunnpunkt). Evtentuelt er ekstremalpunktene i x-verdien til den derivertes nullpunkter. Grafen har vendepunkt der kurven går fra å være konkav til å bli konveks eller omvendt. Eventurelt er vendepunkter i x-verdien til den dobbelderivertes nullpunkt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cubic function» frå Wikipedia på engelsk, den 6. januar 2012.*
Raoul Ponchon teikna av han sjølv
**Café de Cluny** var ein kjend kafé i Paris på hjørnet Boulevard St Germain og Boulevard St. Michel i Latinarkvarteret. Kaféen var grunnlagd i 1869.

Mange kjende kunstnarar og forfattarar som Paul Verlaine, Arthur Rimbaud, Arthur Koestler, Raoul Ponchon, Marguerite Duras, André Malraux, Jean-Paul Sartre og Simone de Beauvoir var faste gjestar. Café de Cluny var favorittkaféen til Ernest Hemingway.

Om Raoul Ponchon er det skrive: «Han åt frukost alle dagar i veka på café de Cluny. Han kom att om ettermiddagen for å ta eit glas absint.»

Ernest Delahaye måla Verlaine med eit glas absint sittande i kaféen i første etasje. 

Møteplassen for desse var i andre etasje som såg meir ut som eit bibliotek enn ein restaurant. Filosofane møttest her kvar onsdag og forfattarane på laurdags morgon. I motsetnad Café Les Deux Magots og Café de Flore lenger ned i gata kunne dei møtest her utan at turistar sat og var nyfikne.

Kaféverten Jean-Marcel Toledo omtalte Café de Cluny som ein «litterær og filosofisk kafé».

Kaféen er no lagd ned (2010) og erstatta av ein pizza-restaurant.

Kjelder
-------

1. ↑   «Raoul PONCHON», pensees-ecrites.net

* 
* Chicago tribune 1995
* Arkivert 2012-04-15 ved Wayback Machine.
* Foto
* Foto[*daud lenkje*]
Lastebilmontert arbeidsplattform.
Heisbar, sjølvgåanede arbeidsplattform
Beltegåande arbeidsplattform.
**Arbeidsplattform** er ei ein reiskap som vert nytta for å løfta arbeidsfolk når dei arbeider med oppgåver nokre meter over bakkenivå.

Oppbygging
----------

Plattforma har sidevegger og liknar meir på ei korg enn ei plattform. Korga er montert på ei hydraulisk manøvrert arm som løftar ho til rett høgd. 

### Lastebilmonterte arbeidsplattformer

Mange arbeidsplattformer er monterte på ein lastebil, slik at dei er lett å flytta frå stad til stad. Hydraulikkpumpa vert då driven av motoren i lastebilen. 

### Sjølvstendige arbeidsplattformer

Sjølvstendige arbeidsplattformer vert nytta når dei ikkje treng å flyttast så ofte. Desse har etter måten liten masse og er ofte utstyrte med hydraulisk manøvrerte støttelabbar for at dei stå stå stødig. Dei har ofte elektrisk drift av hydraulikkpumpa. Dei kan brettast saman for transportmaskinar som er utstyrte med hjul kan slepast etter ein lastebil eller traktor under flytting. Nokre har drift på hjula og er sjølvgåande over korte avstandar. Andre er beltegåande, slik at dei kan ta seg fram på sleipt underlag.

Sjå òg
------

* Stillasje
* Brannbil
* Mobilkran
Koordinatar: 48°51′15″N 2°19′57.5″E﻿

Terrassen på Café de Flore
**Café de Flore** er ein kafé ved Saint-Germain-des-Prés i 6. arrondissement i Paris. Kaféen ligg på hjørnet av boulevard Saint-Germain og rue Saint-Benoît.

Kaféen opna i 1887 og er kalla opp etter ein skulptur av gudinna Flora på den andre sida av gata. På slutten av 1800-talet budde Charles Maurras i andre etasje der han laga boka *Au signe de Flore*.

Interiøret er i klassisk art deco-stil med raude stolar, mahogni og speglar. Det har nesten ikkje vore endra sidan andre verdskrigen. Som hos konkurrenten og naboen, Les Deux Magots, har dette vore ein møteplass for intellektuelle etter krigen, mellom dei Jean-Paul Sartre og Simone de Beauvoir som møttest her for å diskutere sin eksistensialismefilosofi.

Café de Flore har vore møteplassen for kunstanarar og forfattarar som danna surrealist-rørsla, eksistensialistar som Albert Camus og seinare filmskaparane som skapte den franske nye bølgja.

Kvar september deler dei ut prisen Prix de Flore til ein ung forfattar for å trekke vedkommande fram i lyset. Prisen vart innstifta i 1994 av forfattaren Frédéric Beigbeder.

Han ligg nær metrostasjonen *Saint-Germain-des-Prés*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Netttaden til Café de Flore

**Litteratur**

* Christophe Durand-Boubal, Café de Flore : Mémoire d'un siècle, Indigo & Côté femmes, coll. « Prémices », Paris, 1993, 174 p. ISBN 2-907883-66-6
* Christophe Boubal, Café de Flore : L'esprit d'un siècle, Fernand Lanore, coll. « Littératures », 2004, 204 p. ISBN 2-85157-251-2

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* GeoNames

 |
**Halfdan Anthony Hegtun** (8. oktober 1918–25. desember 2012) i Vestre Toten, var ein norsk filolog, journalist, forfattar og politikar for Venstre og Det Liberale Folkepartiet. Han var stortingsrepresentant frå 1965 til 1973.

Hegtun vart uteksaminert frå Universitetet i Oslo som cand. philol. med hovudfag i historie i 1946. Han jobba for BBC 1948–1949, deretter gjekk han over til NRK, der han seinare vart programdirektør for NRK radio (1973–1981).

Han vart vald inn på Stortinget for Venstre frå Akershus i 1965 og gjenvalt i 1969. Etter splittinga av Venstre i 1972 gjekk han over til Det Nye Folkepartiet (seinare Det Liberale Folkepartiet).

Hegtun sat i DLF sitt sentralstyre frå 1982 til 1988. I 1987-1988 leia han DLF sitt forhandlingsutval i samband med samanslåinga med Venstre, som vart fullført i 1988. I 1992 vart han æresmedlem i Unge Venstre.

Ved kommunevalet i 2003 gjorde han comeback som folkevalt då han, 84 år gamal, vart vald inn i kommunestyret i Bærum.

Som bokforfattar skreiv han to bøker under pseudonymet *Even Brattbakken*. Det var òg namnet på ein komisk figur han opptredde som. Som sportsjournalist var den mest kjende reportasjen hans frå OL i Melbourne i 1956, der han rapporterte på kortbølgjeradio om Noregs første gull i eit sommar-OL på 36 år (Egil Danielsen, spydkast).

Bibliografi
-----------

* *Fra Toten og andre verdensdeler* (1962)
* *Slik je ser det* (1964) (som Even Brattbakken)
* *Norsk fotballs historie* (1952)
* *Streiftog i vår tid* (saman med Bjarne Gran, 1960)
* *Fra Toten og andre verdensdeler* (1962)
* *Ti år uten Stalin* (saman med Jahn Otto Johansen), 1963)
* *Rundt fabrikken* (1984)
* *Kampen for fred*: Europa 1945-90 (1990)
* *NATO og fiendebildet som brast* (1991)
* *I kvældssola* (1987) (som Even Brattbakken)
* *Ti liv og 200 års norgeshistorie* (2006)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Internet Archive** er ein ideell organisasjon som arbeider med å skapa og oppretthalda eit nettbasert bibliotek og arkiv av internett- og multimediaressursar. Organisasjonen er geografisk plassert i San Francisco i California i USA.

Internet Archive omfattar blant anna Wayback Machine, eit digitalt tilgjengeleg internettarkiv. Innhaldet inkluderer kopiar av nettsider, som regel fleire kopiar tatt på ulike tidspunkt, dataprogram, filmar, bøker og lydopptak. 

For å sikra stabilitet, sikkerhet og tilgang er Internet Archive spegla hjå Biblioteket i Alexandria.

Sjå òg
------

* Digital preservering
* Lenkeråte
* Perma.cc
* Nettarkivering
* WebCite
* archive.is

Kjelder
-------

1. ↑  «Web archive». Bibliotheca Alexandrina. Arkivert frå originalen 12. oktober 2007. Henta 11. oktober 2007.

* *Denne artikkelen bygger på «Internet Archive» frå Wikipedia på bokmål, den 18. oktober 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Blogg om Internettarkivet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* MusicBrainz (label)

 |
Kjent som **Det kommunistiske manifestet** eller berre **Manifestet** er dette skriftet av Karl Marx og Friedrich Engels frå 1848 eit av dei mest namngjetne politiske skrifta i verda og verdshistoria. 

Det er etter måten kort, men velformulert og klart i tanken. Det tek for seg historieteori og kapitalismekritikk, kritikk av annan sosialistisk litteratur og eit program og ein strategi for «kommunistane». 

Det er grunn til å merke seg at nemninga «kommunist» ikkje har same tydinga i 1840-åra som ho fekk etter den russiske bolsjevikrevolusjonen. Til dømes seier Marx og Engels klart i manifestet at «kommunistane» *ikkje* skal vere eit eige parti, berre dei mest medvitne i den breiare rørsla.

Fleire av dei slåande formuleringane i manifestet er blitt historisk namngjetne i seg sjølve, kanskje fremst av alle er oppmodinga: «Arbeidarar i alle land, samein dykk!».

Det kommunistiske manifestet kom i nynorsk omsetjing ved August Bosse på Det Norske Arbeiderpartis Forlag i 1921. Den nynorske omsetjinga kom i ny utgåve i 2014 på Marxist forlag.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Les *Det kommunistiske manifestet*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NLA
* NDL

 |
**Arbeidernes Leksikon** er eit norsk oppslagsverk som kom ut i tida frå 1932 til 1936. Oppslagsverket vart utgjeve av Arbeidermagasinets forlag i seks band. Redaksjonen vart leia av Jakob Friis og Trond Hegna, frå band 3-6 var òg redaksjonssekretær Dagfin Juel med.

Innhaldsmessig forsøkte Arbeidernes Leksikon å få med seg alt det andre leksika hadde, men oppslagsverket var meint å spreia kunnskap til arbeidarklassa, og ein hadde ei politisk venstreorientert, sosialistisk vinkling. Slik kunne ein bryta borgarskapet sitt monopol på kunnskapsformidling i samfunnet.

Eit utval av artiklar frå verket blei i 1974 gjeve ut i ei faksimileutgåve i tre bind, av Pax forlag.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arbeidernes Leksikon på nett (web.archive.org)

### Digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket

* Arbeidernes leksikon. 1 : Aachen-båtsmann, 1932
* Arbeidernes leksikon. 2 : C-Fiskemåken, 1933
* Arbeidernes leksikon. 3 : Fisken-husbondskar, 1933
* Arbeidernes leksikon. 4 : Husbygg-legende, 1934
* Arbeidernes leksikon. 5 : Legering-radio, 1935
* Arbeidernes leksikon. 6 : Radioaktivitet-åverk, 1936
**Haldor Larsen Børve** (19. august 1857–11. august 1933) var ein norsk arkitekt frå Ullensvang i Hardanger. 

Dalen Hotel i sveitserstil. Oppført 1890-95. Foto: Eirik Solheim

Porsgrunn rådhus i nyrenessanse. Oppført 1904-05.
Børve vart utdanna i bygningsteknikk ved Trondhjems Tekniske Læreanstalt 1877–80 og fullførte arkitektutdanninga si ved Polytechnische Schule i Hannover. Han etablerte eit eige arkitektkontor i Porsgrunn i 1889, og opparbeidde etter kvart ein stor praksis med bygging av ei lang rekkje kyrkjer, skular, sjukehus og andre private og offentlege bygg. 

Som fleire arkitektar i generasjonen sin avspegla Børve dei ulike arkitekturstrøymingane rundt hundreårsskiftet i verka sine. Dalen Hotel (1890–95) er oppført i 1800-talets sveitserstil, Porsgrunn rådhus (1904–05) i nyrenessanse, medan han i ei rekkje kyrkjebygg både gjorde seg nytte av eit nasjonalt formspråk og av jugendstilen. Børve teikna òg Hardanger Folkehøgskule på Lofthus i 1915, bygget brann i 1937.

Børve døydde i Porsgrunn i 1933.

Kjelder
-------

* Store Norske Leksikon om Børve; utdjuping. Forfattar: Trond Indahl.
* Generell artikkel om Børve

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Haldor Larsen Børve**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* KulturNav

 |
Det karolingiske riket (markert med grått).
**Det karolingiske riket** (800-888) var eit stort imperium i det vestlege og sentrale Europa som eksisterte i byrjinga av mellomalderen. Det var styrt av karolingarane, som hadde vore kongar over frankarane sidan 751, og kongar over langobardane i Italia frå 774. I 800 blei den frankiske kongen Karl den store krona som keisar i Roma av pave Leo III i eit forsøk på å gjenoppliva Romarriket i vesten i ei tid då Austromarriket mangla ein herskar. Etter ein borgarkrig i 840-843 etter at keisar Ludvig den fromme døydde blei riket delt i mindre autonome kongerike, stadig med éin konge som var anerkhend som keisar, men utan den store autoriteten utanfor sitt eige kongerike. Samlinga av riket og arveretten til karolingarane var likevel framleis anerkjend.

I 884 sameinte Karl den tjukke alle kongerika for siste gong, men då han døydde i 888 fall riket frå kvarandre med ein gong. Den einaste rettmessige arvingen til dynastiet var eit barn, og adelen valde i staden regionale kongar som verken stamma frå dynastiet, eller som det skjedde i det austlege kongeriket, ein uektefødd karolinar. Dei uekte linjene heldt fram med å herska i aust til 911, medan det uekte karolingiske dynastiet blei retta opp igjen i vestlege kongeriket i 898 og herska til 987 med ei avbrot frå 922 til 936.

Storleiken på riket var kring 1 112 000 km², og folketalet var mellom 10 og 20 millionar. Mot sør låg emiratet Córdoba og etter 824 kongedømet Navarra, mot nord grensa riket til Daneriket; mot vest var ei kort landegrense til Bretagne, og mot aust var det ei lang grense mot slavarane og avararane. Sistnemnde blei overvunne, og landet deira blei del av riket. Den sørlege delen av Italia, der karolingarane erklærte at dei hadde autoritet, blei utfordra av bysantinarane (austromarane), og restane av lombardarriket i hertugdømet Benevento.

«Det karolingiske riket» er ei moderne nemning på riket. I offisielle dokument brukte ein dei latinske nemningane *universum regnum* ('heile riket', motsett dei regionale kongerika), *Romanorum sive Francorum imperium* ('Riket til romarane og frankarane'), *Romanum imperium* ('Romarriket') eller *imperium christianum* ('det kristne riket').

Kjelder
-------

1. ↑  *Post-Roman towns, trade and settlement in Europe and Byzantium – Joachim Henning – Google Břger*. Books.google.dk. Arkivert frå originalen 15. oktober 2015. Henta 24. december 2014. «The size of the Carolingian empire can be roughly estimated at 1,112,000 km²»
2. ↑  Ildar H. Garipzanov, *The Symbolic Language of Authority in the Carolingian World (c.751–877)* (Leiden: Brill, 2008).

* *Denne artikkelen bygger på «Det Carolingske Rige» frå Wikipedia på dansk, den 22. april 2023.*
Arbat med Utanriksdepartementet i bakgrunnen.
**Gamle Arbat** (russisk Старый Арбат - *Stranyj Arbat*) er ei gågate i Moskva som går frå Arbatplassen til Smolenskajaplassen, som er ein del av Hageringen. Gamle Arbat har rykte på seg som den mest turistprega gata i Moskva med mykje underhaldning og suvernirbutikkar. Ho skil seg frå Nye Arbat som går parallelt til Gamle Arbat og har skyskraparar i stål, betong og glas. 

Arbat vart først nemnd i 1493 som ein veg som gjekk frå Kreml til Smolensk. Opphavet til namnet er tatarsk og tyder «forstad» (det same som Rabat). På 1500- og 1600-talet vart det bygd flotte kyrkjer langs vegen, mellom anna ei som vart måla av Vasilij Polenov, *Ein gardsplass i Moskva* (1879).

På 1700-talet vart Arbat av den russiske adelen rekna som det flottaste bustadområde i Moskva. Gata vart nesten heilt øydelagd av ei brann under okkupasjonen til Napoleon av Moskva i 1812 og måtte så gjennoppbyggast. Aleksander Pusjkin budde her ein kort periode og det står ein statue av han og kona, Natalie, føre dette huset. Ein annan kjend forfarfattar frå Arbat var Andrej Belyj. 

Arbat i Moskva.
På 1900-talet vart gata noko renovert i Art Nouveau og konstruktivistiske stilar. Den mest originale bygningen i denne nye trenden er Melnikov-huset. Gata endar ved Hageringen, markert med det praktfulle bygget til Utanriksdepartementet. Samstundes vart dei fleste av kyrkjene langs Arbat rive ned.

Arbat før den russiske revolusjonen.
Arbat om kvelden.
Sidan 1986 har det vorte sett opp særeigne gatelykter langs Arbat. Her står fleire statuar, mellom anna av prinsesse Turandot føre Vakhtangov teater og ein annan av Bulat Okudzjava, ein sovjetisk visesongar, bard og diktar, som skreiv fleire songar om Arbat. Under perestrojka vart gata eit samlingspunkt for ulike ungdomsrørsler (som hippiar eller pønkar), samt gatemusikarar og kunstnarar. Viktor Tsoj-muren i ei av sideegatene til Arbat (Krivoarbatskij Pereulok) er eit av minnesmerka frå desse turbulente åra. Sjølv i dag samlar russisk ungdom seg på Arbat for å spele songane til Tsoj og andre russiske artistar. 

Arbat er hovudkvarter for oljeselskapet TNK-BP, som held til i ein moderne bygning i starten av gata. I gata ligg mange restaurantar, som The Hard Rock Cafe. Mange av desse restaurantane er retta mot turistar i Moskva og vert av mange moskovittar rekna som for dyre og for dårlege samanlikna med andre delar av byen. Det er òg enkelte billigare restaurantar og kafear, som Mu-Mu.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Arbat Street» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2008.*

Koordinatar: 55°45′4″N 37°35′46″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NKC

 |
**Yoshi** er ein fiktiv dinosaur, kjent frå Nintendo-spel. Han debuterte som bifigur i spelet Super Mario World på Super Nintendo Entertainment System, med ei beskjeden rolle som Mario sitt ridedyr, men har seinare fått sine eigne spelseriar, som Yoshi's Story på Nintendo 64. Yoshi har sidan vore med i spel som Mario Kart, Mario Tennis og Mario Party.

Kjenneteikn
-----------

Det særeigne med Yoshi er salen, tunga, evna til å lage egg og hoppeevna. Yoshi var fyrst eit ridedyr for Mario og Luigi, men han har òg på seg salen i spel kor han spelar andre roller. Det er lett å tru at salen er eit skjelpaddeskal og difor ta Yoshi for å vere ein skjelpadde i slekt med Koopa Troopa-ar og liknande Nintendo-figurar, men dette er ikkje meir enn ei vanleg mistolking.

Den lange, klissete tunga til Yoshi har ei nykelrolle i fleire spel. Tunga si nyttar Yoshi til å få tak i frukt, fiendar, myntar osv. på avstand. Kva han gjer med det han får tak i varierer frå spel til spel, men i hovudsak kan svelgde fiendar nyttast til å lage egg, som Yoshi seinare kan kaste. Yoshi kan sjeldan ha med seg meir enn seks egg med seg på ein gong.

I dei fleste spel kor Yoshi spring om kring og kan hoppe, kan han halde seg flygande ei lita stund ved å spinne med beina. I nokre spel kan Yoshi gjere dette igjen og igjen, men søkke litt lågare for kvar gong, i andre spel er det avgrensa til eitt slikt sprang mellom kvar gong han røyrer bakken.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel på nintendo.wikia.com
**Arbeidarklassen** er den eine av dei to hovudklassane i det moderne samfunnet, det vil seie industrisamfunnet og eventuelt det somme kallar det post-industrielle samfunnet. Den andre er borgarskapet (la bourgeosie, bursjoasiet).

Definisjon
----------

Definisjonen av dei to klassane er ifølgje Karl Marx si klassiske samfunnsanalyse at arbeidarklassen ikkje eig produksjonsmiddel og derfor er heilt avhengig av å selje arbeidskrafta si for å overleve. Borgarskapet er motsett den klassen som eig produksjonsmiddel i eit kapitalistisk samfunn, pluss nokre privelegerte tilsette dei bruker til å drive (leie) ting for seg. Ofte er direktørar i aksjeselskap både tilsette med privilegium i høve til vanlege tilsette, og deleigarar samtidig. Mellom arbeidarklassen og borgarskapet vil det vere ulike mellomlag, både eit tradisjonelt småborgarskap av bønder og småhandlarar, folk i såkalla «frie yrke» som til dømes advokatar og legar, og høgtlønte funksjonærar i leiande stillingar. Tidlegare blei alle med høgare utdanning (akademikarar) rekna til mellomlaga, men det verkar urimeleg i dag.

Historie
--------

Den moderne arbeidarklassen oppstod med den industrielle revolusjonen på 1800-talet. Med automatiseringa av industriell produksjon i utvikla land, og utflytting av arbeidsintensiv verksemd til andre delar av verda, har det blitt hevda at samfunn som det norske i dag er post-industrielle (etter-industrielle), og at arbeidarklassen ikkje finst lenger, iallfall ikkje som ein hovudklasse i samfunnet. Mot dette kan det for det første hevdast at industrien framleis er eit berande element for norsk velstand, og for det andre at arbeidarklassen i Marx sin forstand framleis er eit fleirtal i folket, faktisk større enn nokon gong. Dei aller fleste, også dei fleste akademikarar, lever i dag berre av å selje arbeidskrafta si, utan særlege privilegium i høve til andre arbeidstakarar. Derimot kan det hevdast at arbeidarklassen i dag er meir kulturelt samansett enn før.
**Skeiselandskampen Noreg-Sverige 1961** fann stad på Bislett stadion i Oslo laurdag 21. og sundag 22. januar 1961. Noreg vann landskampen med 170 poeng mot Sveriges 142 poeng. Landa stilte med åtte utøvarar kvar, på dei to lengste distansane deltok seks frå kvart av landa. Noregs mannskap bestod av Alv Gjestvang, Knut Johannesen, Edmond Lundsten, Fred Anton Maier, Thorstein Sandholt, Torstein Seiersten, Finn Thorsen, Nils Aaness.

Fred Anton Maier sette personleg rekord i milløpet med 16.58,5.

### 500 m


| Plass | Utøvar | Land | Tid |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Hasse Wilhelmsson |  Sverige | 42,6 |
| 2 | Alv Gjestvang |  Noreg |  |
| Nils Aaness |  Noreg | 43,5 |
| 4 | Finn Thorsen |  Noreg | 43,7 |
| 5 | Torstein Seiersten |  Noreg | 44,1 |
|

**Dato:** 21. januar 1961

### 5000 m


| Plass | Utøvar | Land | Tid |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Knut Johannesen |  Noreg | 8.12,0 |
| 2 | Fred Anton Maier |  Noreg | 8.12,8 |
| 3 | Bo Karenus |  Sverige | 8.15,8 |

**Dato:** 21. januar 1961

### 1500 m


| Plass | Utøvar | Land | Tid |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Bo Karenus |  Sverige | 2.15,2 |
| 2 | Ivar Nilsson |  Sverige | 2.15,5 |
| 3 | Nils Aaness |  Noreg | 2.15,8 |
| 4 | Knut Johannesen |  Noreg | 2.17,3 |
|

**Dato:** 22. januar 1961

### 10 000 m


| Plass | Utøvar | Land | Tid |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ivar Nilsson |  Sverige | 16.55,7 |
| 2 | Fred Anton Maier |  Noreg | 16.58,5 |
| 3 | Bo Karenus |  Sverige | 17.06,6 |
| 4 | Torstein Seiersten |  Noreg | 17.13,4 |
|

**Dato:** 22. januar 1961

Kjelder
-------

Arbeiderbladet 23. januar 1961
Teikning av livmora hjå ei gravid kvinne, sett i profil. *Placenta* er den latinske faglege nemninga for morkake, det organet som barnet tek opp næring frå mora si med, og som vert støytt ut av livmora i samband med at barnet vert fødd.
Teikning som syner plasseringa i ei kvinne av livmora (*Uterus*), livmorhalsen (*Zervix*), eggleiarane (her med tysk nemning: eileiter), eggstokkane (*Ovar*) og skjeden (*vagina*) i høve til kvarandre.
**Livmor**, på latin **uterus**, er det muskuløse hòlrommet i kroppen på kvinner og hopattedyr der zygoten utviklar seg til spedbarn eller unge. Livmora har nedantil samband med skjeden, *vagina*, gjennom livmorhalsen, *cervix uteri*, og på toppen samband med to eggstokkar, *ovarium*, gjennom to eggleiarar. Storleiken, forma og volumet på livmora varierer med alderen, menstruasjonssyklys og graviditet. Mesteparten av veggen i livmora er muskelvev (glatt muskulatur) med slimhinne, *endometrium*, på innsida, som eit befrukta egg kan vekse seg fast i. Dersom dette ikkje skjer, vert denne slimhinna støytt ut av kroppen ein gong i månaden ved ei bløding, menstruasjonen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* NDL

 |
Hallein
**Hallein** er ein by og ein kommune i forbundslandet Salzburg i Austerrike. Byen Hallein ligg i kring 15 kilometer sør for Salzburg by, 447 meter over havet. Hallein er den nest største byen i forbundslandet, administrasjonsby i Hallein-distriktet og ein viktig industriby. Byen er særleg kjend for den historiske saltutvinninga. Hallein kommune har ei flatevidd på 27,0 km² og i kring 20 800 ibuarar.

Historie
--------

Grunna geologiske tilhøve når salthaldig stein på Dürrnberg ved Hallein nesten opp til jordoverflata. Utvinning av saltet kan sporast 4000 år tilbake i tid og regulær gruvedrift tok til for om lag 2600 år sidan.

Etter 1000 års stillstand vart saltproduksjonen teken oppatt med hjelp frå ny teknologi. Gruvene vart då fylte med vatn som løyste opp den salthaldige steinen, før så vatnet vart pumpa opp og gruvesjaktene. Erkebiskopen i Salzburg rådde over saltutvinninga og kom der i gjennom til enorm rikdom og makt. Salthandelen, som hovudsak gjekk føre seg med elva Salzach som transportåre, spelte ei avgjerande rolle då den i hundrevis av år stod for halvparten av inntektene til erkebiskopen.

Bøhmen var ein viktig avtakar av Hallein-salt, då landet var eit handelssentrum for salt i Europa. Då Bøhmen i 1627 vart austerriksk provins mista Salzburg eit viktig marknad. Samstundes tapte Salzburg ein saltkrig mot Bayern. Omsetninga av salt stagnerte og gjekk tilbake. Ein lokal motreformasjon i Salzburg berre forsterka nedgangen då mange protestantiske kristne vart utvist frå riket.

Det nedlagde saltmagasinet på Pernerinsel
Erkebispedømmet Salzburg mista sjølvstendet under Napoleonskrigane og var frå 1816 under Habsburg-krona i Austerrike. For å skape eit breiare næringsgrunnlag etablerte Hallein fleire industriar i andre halvdelen av 1800-talet. Både sement-, sigar- og papirfabrikk vart sett i gang.

Saltutvinninga på Dürrnberg i Hallein tok slutt i 1989 og gruveanlegget vert i dag nytta til turist- og kulturføremål. Saltanlegget på Pernerinsel i Hallein vert mellom anna nytta i samband med Salzburger Festspiele.

Ni vidaregåande skular, samt høgskular og universitet høyrer heime i Hallein av i dag.

Ymse
----

Komponisten Franz Gruber, som laga musikken til julesalmen «Glade jul» (eller «Stille natt»), budde mange år i Hallein og er gravlagd ved kyrkja i bysentrum. Dei alpine skirennarane Thomas Stangassinger og Anna Fenninger er begge frå Hallein.
Det tradisjonelle grevskapet Yorkshire
**Yorkshire** er det største av dei tradisjonelle grevskapa i England, med eit areal på omkring 15 000 km² og omkring fem millionar innbyggjarar. Det vart frå gammalt av delt inn i tre delar, kalla, West, North og East Riding. Ordet *riding* var ei forvansking av det norrøne *þriðing*, som tyder «tredjedel»; området hadde ein lang periode eit sterkt skandinavisk innslag. 

Det meste av det tradisjonelle Yorkshire utgjer no regionen Yorkshire og Humber, som er delt inn i fleire grevskap og sameinte styresmakter. 

Emblemet for Yorkshire er den kvite rosa til huset York. 1. august feirar ein *Yorkshire Day*, ein lokal høgtidsdag der det vert feira og alle borgarmeistrane og andre leiarar samlar seg. Under feiringa demonstrerer ein fleire lokale skikkar som ikkje finst elles i England, som til dømes Long Sword Dance. 

Yorkshiredialekten vert kalla «tyke», noko som òg er eit kallenamn for personar frå Yorkshire.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yorkshire» frå Wikipedia på bokmål, den 28. mars 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* LIBRIS
* NKC
* GeoNames
* BBC Things

 |
Trebandsverket ***Hallingdalens Historie*** vart forfatta av handelsmannen Tolleiv G. Myhre og utgjeve på eige forlag i 1920-åra. Boka vart skriven på riksmål og tok mål av seg til å gje att heile soga om Hallingdal frå tidleg historisk tid. Verket er ikkje rekna som nokon god kjelde, men syner stor lokalpatriotisk sans. I visse høve kan ein sjå at forfattaren har nytta lokale munnlege kjelder, og har arbeidd godt med biletmaterialet.

Historia er inndelt etter kommunane i dalen, med Hol kommune først på lista. Etter Hol går forfattaren nedetter, gjennom Ål, Gol, Hemsedal, Nes og Flå. Kvar kommune får eit historisk riss, og alle hallingar som kjempa i Napoleonskrigane er omhugsamt rekna opp, minnestein for minnestein dalen ende ned. 

Boka er i dag rekna som ein kuriositet, og teiknar like mykje eit bilete av oppfatninga i tida, for ikkje å snakke om forfattaren sjølv, som av Hallingdal. Boka er mest etterretteleg på nær historie og lokale, munnlege forteljingar. 

I bygdeboka *Folk og fortid i Hol* skriv Lars Reinton at boka er «interessant».
| York  |
| --- |
| Flyfoto av York, med York Minster i midtenFlyfoto av York, med York Minster i midten Flyfoto av York, med York Minster i midten |
|  |
| Byvåpenet til YorkByvåpenet til York |
| **Byvåpenet til York** |  |
| Kallenamn «*Capital of the North*» |
| Motto «**Let the Banner of York Fly High**» |
| Plassering |
| 

York is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | North Yorkshire |
| Distrikt | Sameint styresmakt |
| Grunnlagd | som Eboracum kring 71 evt. |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  271,94 km² |
| Koordinatar |  53°57′30″N 1°4′49″W﻿Koordinatar: 53°57′30″N 1°4′49″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | YO |
| Telefon-retningsnummer | 01904 |
| **Nettstad:** www.york.gov.uk |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **York**
 |

**York** er ein by nord i England. Han har 183 128 innbyggjarar (2003). Byen er kjend for å ha mange bevarte historiske byggverk, mellom anna ein nokså fullstendig bymur. Han var hovudstad i vikingkongedømet Jorvik.

Byen ligg på møtepunktet mellom elvane Ouse og Foss. York har tradisjonelt vore hovudbyen i grevskapet Yorkshire. Han er i dag ei sameint styresmakt i det seremonielle grevskapet North Yorkshire.

Frå mellomaldergata *The Shambles* i York.
Clifford Tower.

Historie
--------

Byen blei grunnlagd som eit romersk fort i år 71. Som *Eboracum* blei det ein viktig militærbase, og to romerske keisarar døydde her: Septimius Severus i 211 og Constantius Chlorus i 306. 

Etter at romarane trekte seg tilbake blei staden brukt som handelshamn av angelsaksarane, og kalla *Eoforwic*. Men i november 866 blei han teken av ein "stor vikinghær", fortel angelsaksiske krønikeskrivarar. Vikingane gjorde han til hovudstaden i eit stort kongerike kalla Jorvik, og byen blomstra. 

I 954 blei den siste vikingkongen, Eirik Blodøks, utvist frå riket, og det blei innlemma i den nylaga angelsaksiske staten. Men ein kan fortsatt sjå spor etter dei norrøne innbyggjarane, som i namna på gatene, som gjerne heiter noko med "gate", til dømes *Micklegate* ('Storgata').

Verdt å sjå
-----------

York har fleire gamle bygg, som Clifford Tower, eit forsvarstårn på ein bakketopp, og York Minster, som er den største mellomalderdomkyrkja i England. Saman med bymuren og dei bevarte mellomaldergatene gjer desse byen til eit trekkplaster for turistar. I tillegg har York eit rikt gateliv, som organiserte turar med spøkjelsesforteljingar og diverse gateunderhaldning.

Det ligg òg mange museum i byen, mellom anna Yorkshire Museum, jarnbanemuséet National Railway Museum, skrekkmuséet York Dungeon, og vikingmuséet Jorvik Viking Centre.

Kjelder
-------

* nb:York
* en:York
* en:Jorvik
* Arkivert 2005-10-31 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Imagine York: Historic Photographs
* Virtual Tour of York Arkivert 2016-01-28 ved Wayback Machine. - Panoramabilete frå 2000 til i dag
* Bilete frå York. Arkivert 2012-11-04 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
**Livius Smitt** (8. oktober 1840–4. mars 1890) var ein norsk embetsmann og stortingsmann, fødd i Vinje i Telemark. Han vart medlem av Høgre då dette partiet vart danna i 1884.

Smitt var presteson. Jacob Sverdrup Smitt var bror hans. Han vart student i 1858 og cand. jur. fem år seinare. Deretter var han i nokre år tilsett på justiskontoret til *Høgsteretten*. 1866-67 var han fullmektig hos sorenskrivaren på Voss. Frå 1867 var han overrettssakførar i Florø. Til sist byfut i Brevik frå 1881. I 1874 grunnla han avisa Nordre Bergenhus Amtstidende, frå 1879 også redaktør.

Smitt var 1868-69 formann i matrikkelkommisjonen for Sunn- og Nordfjord. Perioden 1874-82 var han ordførar i Florø. 

Smitt var stortingsrepresentant for Nordre Bergenhus amt frå 1880 og sidan 1883 for Brevik. Åra 1880-88 var han medlem av vegkomiteen, år 1889 formann i same. 1889-sesjonen var han elles medlem av Lagtinget og valkomiteen. Same året, 1889, vart han boden plass i Emil Stang si fyrste regjering, men takka nei.

Han døydde i Brevik 1890.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Livius Smitt NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
*Alleluia* av Thomas Cooper Gotch
**Halleluja** er ein språkleg interjeksjon. Opphavet er hebraisk (הַלְּלוּיָהּ) – av הַלְּלוּ (‘lovpris’) og יָהּ (Jah) – altså «lovpris Jah». «Jah» heng saman med, og blir ofte oppfatta som ein stuttversjon, av namnet på den jødisk-kristne guden JHVH. Det blir m.a. brukt som eit religiøst lada gledesrop av både jødar og kristne.

I Den katolske kyrkja
---------------------

I Den katolske kyrkja blir ordet brukt i samband med lesinga av Evangeliet under Ordet si liturgi, ved at lesinga startar med eit trefaldig halleluja og eit hallelujavers. I fastetida bruker ein ikkje ordet *halleluja*, då det er eit gledesrop som ikkje passar for denne tida. Ved påskevigilien tar ein igjen i bruk utropet, ofte på ein spesielt høgtideleg måte. Bakgrunnen for denne bruken av **Halleuja** er den tidlege kristne gudstenesta, sml. Op 19,1. 3-4. 6.

Annan bruk
----------

* Alleluia-sekvensar var mykje nytta i gregoriansk song.
* Halleluja-koret frå Händel sitt oratorium *Messias* er ei særs kjend bruk av ordet.
* «Hallelujah» er namnet på ein song av Leonard Cohen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC

 |
**Hallgrim Berg** (fødd 28. januar 1945) er ein norsk Høgre-politikar frå Ål i Buskerud. Han vart innvald på Stortinget frå Buskerud i 1981.

Berg var vararepresentant på Stortinget i periodane 1977–1981, 1981–1985 og 1997–2001. Hallgrim Berg har vore aktiv målmann i mange år, og sat i arbeidsutvalet til Noregs Mållag frå 1968 til 1970, og har vore leiar i Ål og Torpo Mållag. Han er gift med Maria Høgetveit Berg.

Hallgrim Berg er og ein god utøvar på munnharpe og seljefløyte, og ein god dansar. Han har gjeve ut fleire plater med tradisjonsstoff frå Ål, og skrive fleire bøker og artiklar om folkemusikken i Hallingdal (mellom anna ein utførleg biografi om spelemannen Odd Bakkerud).

Stortingskomitéar
-----------------

* 1981–1985, 1985–1989 og 1989–1993: Medlem i Kyrkje- og undervisningskomitéen
* 1985–1989: Varamedlem i Valkomitéen
* 1989–1993: Medlem i Samferdslekomitéen
* 1993–1997: Medlem i Familie-, kultur- og administrasjonskomitéen

Bakgrunnsstoff
--------------

* Stortinget.no - Biografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* Discogs (artist)

 |
***Horda Tidend***, starta som ***Vossingen***, var ei dagsavis som vart utgjeven i Voss frå 1925 til 1989. Avisa kom fyrste gong ut 1. september 1925 som *Vossingen*, men bytte namn til *Horda Tidend* i april 1929, og vart samtidig offisielt partiorgan for Senterpartiet i Voss og Hardanger.

Avisa konkurrerte fyrst og fremst med det bergensbaserte *Bondebladet*, ei avis som gjekk inn i 1935. Utgjevinga av *Horda Tidend* stansa under den tyske okkupasjonen, og etter krigen kom ikkje avisa i gang igjen før i april 1949.

Johs K. Ringheim var redaktør for avisa frå 1949 til 1981, og dei neste åtte åra var det fem ulike redaktørar. Avisa var lenge den nest største avisa i Voss, etter *avisa Hordaland*, og forsøkte å overleve ved å forlate fullformatet og verte politisk uavhengig. Fornyinga førte til eit lite oppsving i opplagstalla, med ein topp på 2413 utgåver i 1987, men 6. januar 1989 vert avisa til slutt lagt ned.

Referanser
----------

1. 1 2  Eggum, Terje (2010). «*Horda Tidend*». I Flo, Idar. *Norske aviser fra A til Å*. *Norsk presses historie 1660–2010*, bind fire. Oslo: Universitetsforlaget. s. 173. ISBN 978-82-15-01604-7.
2. ↑  Eggen (2010), s. 54
**Khoisanspråk** er ei gruppe språk som blir snakka i det sørlege Afrika (Sør-Afrika, Namibia, Angola og Botswana). Khoisan vart føreslått som ein språkfamilie av Joseph Greenberg, men lingvistar som studerer språka har forkasta ideen om at dei utgjer ein genetisk familie. Grunnen til at Greenberg sitt framlegg fekk såpass gjennomslag var dels at khoisanspråka alle bruker klikkelydar, og dels at ingen av dei høyrer til nokre andre afrikanske språkfamiliar.

Språk som har vorte rekna som khoisanspråk
------------------------------------------

### Hadza

Hadza (isolat, 800 talarar i Tansania)

### Sandawe

Sandawe (isolat, 40000 talarar i Tansania)

### Ju-ǂhõã

Desse blir ofte referert til som *nordkhoisanspråk*.

* ǃ'O-ǃxu
* ǃXu
* Zhu-ǀhoa
* ǁX'au-ǁ'e

### Tuu

Desse blir ofte referert til som *sørkhoisanspråk*.

#### ǃKwi

* Seroa
* Nǀu
* ǀXam
* ǁXegwi

#### ǂHõã

* ǃXóõ
* ǂHõã

### Khoe-kwadi-språk

Desse blir ofte referert til som *midtkhoisanspråk*.

* Khoekhoe: nama-språket
* Khoe
	+ Kxoe: kxoe, ǁani, buga, gǀanda
	+ Naro-gǁana: naro, gǁana, gǀui, #haba
	+ Shua: cara, deti, ǀxaise, danisi, ts'ixa
	+ Tshwa: kua, cua, tsua

Til saman har språka som blir referert til som khoisanspråk omtrent 150 000 talarar. I dag vert dei talt i Kalahari-ørkenen i sørvestlege Afrika, og i ein liten del av Tanzania. Det einaste vidstrakte språket er nama, med ein kvart million brukarar. Sandawe kjem på andre plass, med 40 000, og ju har 30 000. Mange av språka minskar i utbreiing, og er sjeldne og/eller utdøyande – nokre av språka er allereie utdøydde.

Klikkelydane i khoisanspråka
----------------------------

Det einaste karakteristisk trekket som er felles for khoisanspråka er dei såkalla klikkelydane. Språket juǀ'hoan har 30 klikk-konsonantar og rundt 90 ulike fonem. Språka ǃXóõ og ǂHõã er like komplekse. Dei einaste andre språka som brukar slike klikkelyder, er bantuspråka som blir snakka i nærleiken, som t.d. nguni-språka (mellom anna zulu, xhosa og nedebele) og gciriku.

Khoisanfolka i Botswana blir rekna for ein av dei eldste greinene av menneskeslekta.

Kjelder
-------

1. ↑  Greenberg, Joseph H. 1955. *Studies in African Linguistic Classification.* New Haven: Compass Publishing Company. (Reprints, with minor corrections, a series of eight articles published in the *Southwestern Journal of Anthropology* from 1949 to 1954.)
2. ↑  Bonny Sands (1998) *Eastern and Southern African Khoisan: Evaluating Claims of Distant Linguistic Relationships.* Rüdiger Köppe Verlag, Cologne
3. ↑  Gerrit Dimmendaal (2008) "Language Ecology and Linguistic Diversity on the African Continent", i *Language and Linguistics Compass* 2(5)

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Khoisan languages» frå Wikipedia på engelsk, den 18. oktober 2017.*

Litteratur
----------

* Schapera, I.: *The Khoisan Peoples of South Africa - Bushmen and Hottentots.* London : Routledge & Kegan Paul, 1960.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Khoisanspråk**

* Ethnologue.com (oversyn over khoisan-språk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
| **Tearaght****Lokalt namn: An Blascaod Mór** |
| --- |
| Tearaght sett frå Inis TuaisceartTearaght sett frå Inis Tuaisceart |
| Geografi |
| 

Tearaght is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 52°04′33″N 10°39′41″W﻿Koordinatar: 52°04′33″N 10°39′41″W﻿ |
| **Øygruppe** | Blasketøyane

 |
| **Høgaste punkt** | Tearaght (200 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Republikken Irland |
| **Grevskap** | Kerry

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

**Tearaght** eller **An Tiaracht** (på engelsk *The Tearaght*, *Inishtearaght* eller *Tearaght Island*) er ei øy med bratte sider vest for Dinglehalvøya i County Kerry i Republikken Irland. Ho er den vestlegaste av Blasketøyane og det vestlegaste punktet i Irland. Ho ligg i Atlanterhavet 12,5 km vest for Dinglehalvøya på 10.70ºW.

An Tiaracht er om lag ein kilometer frå aust til vest og 500 meter brei frå nord til sør. Øya er delt inn i to delar, ein større austleg del med ei høgd på 200 meter, og ein vestleg del med ei høgd på 116 meter over havet. Ei smal landtunge med ein naturleg tunnel gjennom går mellom dei to delane. 

Som dei andre Blasketøyane har An Tiaracht mykje sjøfugl med internasjonalt viktig koloniar av havlire og havsvale. Stormsvale er òg funne her dei siste åra, men det er ikkje vist at dei hekkar her. Talet på alkefuglar, særleg lundefugl, har variert mykje gjennom åra. 

Eit fyr vart bygd på øya i 1870 og automatisert i 1988. Lyshøgda på fyret ligg 84 meter over havoverflata.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tearaght» frå Wikipedia på engelsk, den 15. oktober 2007.*

Fotnotar
--------

1. ↑  «Ireland - Geographical facts and figures». *Travel through the Ireland story..*. Henta 15. september 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av fyret Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Grimme CombiStar CS 1500 steinplukkar i arbeid i Nord-Lincolnshire i England.Foto: David Wright

Kivi-Pekka steinplukkar i arbeid i Finland.
**Steinplukkar** er ei jordbruksmaskin som fjernar småstein frå åkerjord. Steinplukkaren vert slepa etter ein traktor og har skjer eller kraftige tindar som løftar stein frå jorda inn på eit transportbelte (elevator) som fører steinen opp i ei korg bak på maskina, eller over i ein tilhengar dregen av ein annan traktor som køyrer attmed steinplukkaren. Transportbandet er utført som ein soll, for at jorda skal detta gjennom og ikkje verta fjerna saman med steinen.

Småstein som ligg i overflata vert varma opp av solljoset og kan avgje varme til jorda etter at sola har gått ned om kvelden. I tidlegare tider meinte ein at ein kunne auka veksten ved å spreie småstein på åkeren, men då jordbruket vart mekanisert førte småsteinen til høg slitasje og øydeleggingar på maskinene og ein tok til å fjerna steinen frå åkrane. Heilt fram til 1970-talet vart dette arbeidet utført manuelt, noko som var arbeidskrevjande og difor dyrt. Sjølv om ein hadde fjerna overflatesteinen på ein åker kom det ny stein opp til overflate kvar gong åkeren eller enga vart pløgd på nytt. Telen førte òg ny stein opp overflata, så sjølv om steinplukking reduserte steinmengda vart det aldri heilt steinfritt. På 1970-talet kom dei fyrste steinplukkarane for traktor og på større bruk gjekk ein etter kvart over til mekanisk steinplukking.

Referanse
---------

1. ↑  C. Culpin, *Farm machinery*, Granada, 10. utg. 1981.
2. ↑  Krokann, I. *Det store hamskiftet i bondesamfunnet*, Cappelens forlag, 1942.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *GLOBUS Steinsamler Mod. SB*, YouTube.
* *JUKO Kivikarhu*, YouTube.

| * v
* d
* e
Jordbruksmaskinar |
| --- |
| Jordarbeiding | Plog **·** Slodd **·** Horv **·** Jordfresar **·** Grubber **·** Steinplukkar |
| Planting og såing | Såmaskin**·** Potetsettar **·** Plantemaskin **·** Åkerrull |
| Gjødsling og vatning | Naturgjødselspreiar **·** Gjødselpumpe **·** Kunstgjødselspreiar **·** Vatningsutstyr |
| Radreinsking og ugrasfjerning | Radreinskar **·** Åkersprøyte |
| Innhausting | Slåmaskin **·** Skårleggar **·** Høyvendar **·** Høysvans **·** Silosvans **·** Vossakasso **·** Fôrhaustar **·** Ballpresse **·** Rundballpakkar **·** Sjølvlastarvogn **·** Kornhaustarvogn **·** Sjølvavleggar **·** Sjølvbindar **·** Treskjeverk **·** Drøftemaskin**·** Skurtreskjar **·** Risknusar **·** Potetopptakar **·** Rotfruktopptakar **·** Gulrotopptakar **·** Laukopptakar |
| Transport | Tilhengar **·** Avlessarvogn **·** Frontlastar **·** Teleskoplastar **·** Baklastar **·** Høyelevator **·** Høykanon **·** Rundballgaffel **·** Rundballklemme **·** Silokuttar **·** Transportkasse |
| Mjølkeproduksjon | Mjølkemaskin **·** Røyrmjølkeanlegg**·** Mjølkerobot |
**Hordabø** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Hordaland fylke, som vart oppretta som *Bø kommune* 1. juli 1924 då Manger kommune vart delt i tre: Bø, Manger og Sæbø. Ved opprettinga hadde Bø kommune 1 938 innbyggjarar.

Ved Kongeleg resolusjon av 13. mars 1925 endra kommunen namn frå Bø til Hordabø.

1. januar 1964 vart Hordabø slått saman med Manger kommune saman med størsteparten av Sæbø og delar av Herdla, Lindås og Austrheim kommunar til den nye Radøy kommune. Hordabø hadde ved samanslåinga 1 679 innbyggjarar.

### Folketalsutvikling

**Folketalsutvikling for tidlegare Hordabø kommune frå 1924 til 1964:**

| 1.7.1924 | 1.12.1930 | 3.12.1946 | 1.1.1951 | 1.1.1961 | 1.1.1964 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1938 | 2073 | 1890 | 1887 | 1745 | 1679 |
|

Fotnotar
--------

1. 1 2  Statistisk årbok for Norge 69. årgang, 1950 (Statistisk sentralbyrå, 1950)
2. 1 2  Folkemengde i Hordabø 1. januar kvart år frå 1951, frå Statistisk sentralbyrå

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Korleis sollyset treffer jorda på haustjamdøgn (og vårjamdøgn).
**Haustjamdøgn** eller **haustjamdøger** er saman med vårjamdøgn dei døgna då natt og dag er like lange overalt på jorda. Etter haustjamdøgn vert dagane kortare og nettene lengre på den nordlege halvkula, der dagen ofte har markert byrjinga på hausten.

Haustjamdøgn fell ein dag frå 22. til 24. september, alt etter kvar ein er. I regelen er det 23. september, men på ein tidlegare dato mot vest og seinare mot aust.

Markeringar
-----------

Det er vanleg å halda haustfestar rundt denne tida, til dømes hausttakkefest. Ifølgje den gamle norske primstaven fall mattismesse om hausten på 21. september. I wicca feirar ein mabon rundt haustjamdøgn. 

I den franske revolusjonskalenderen, i bruk frå 1793 til 1805, var haustjamdøgn nyttårsdagen. Dette fordi den første franske republikken vart erklært 21. september 1702, og den nye kalenderen med eit nytt år vart rekna for å ha byrja dagen etter.

I austleg asiatisk tradisjon innleier haustjamdøgn ein av 24 delar på lunisolarkalenderen. Denne delen er kjend som qiufen (kinesisk), chubun (koreansk), shubun (japansk) og thu phân (vietnamesisk), som tyder 'haustjamdøgn' eller 'senter'. I Japan er dagen ein offisiell høgtidsdag (秋分の日, shūbun no hi) der ein vitjar familiegravstader og held familieselskap.

Kjelder
-------

* «Autumnal equinox» på engelsk Wikipedia