recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Somme** er ei elv i Picardie, nord i Frankrike. Namnet *Somme* kjem frå eit keltisk ord som tyder *ro*.

Historie
--------

* Elva er kanskje mest kjend for Slaget ved Somme i 1916 under den første verdskrigen.
* Invasjonsflåten til William Erobraren samla seg i Sommebukta ved Saint-Valery-sur-Somme i 1066.
* Under Slaget ved Balnchetaque i 1346 trekte Edward III sin hær seg tilbake over elva under felttoget som enda med Slaget ved Crécy.
* Slaget ved Agincourt i 1415 innebar òg at elva vart kryssa.
* Dei store slaga som til slutt stoppa tyskarane i Våroffensiven i 1918 vart kjempa i Sommedalen, som ved Villers Bretonneux, som markerte byrjinga på slutten av krigen.

Département og landsbyar langs elva
-----------------------------------

* Aisne: Saint-Quentin
* Somme : Ham, Péronne, Corbie, Amiens, Abbeville, Saint-Valery-sur-Somme, Le Crotoy

Elvemunningen i Den engelske kanalen er mindre enn han var, men framleis omfattande.

Største sideelvar
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
| * **Frå høgre**
1. Omignon
2. Hallue
3. Nièvre
4. Scardon
 | * **Frå venstre**
1. Avre
2. Selle
3. Saint-Landon
4. Airaine
5. Ambroise
6. Ancre
 |

Hydrologi
---------

Elva er kjenneteikna med svært låg hellingsgrad og jamn straum. Dalen har forholdsvis bratte sider, men i botn er han flat med myrer og basseng. Elva er ei kalkelv, og vasskjelda til elva er grunnvatn som piplar opp gjennom kalksteinen som elva renn over. 

Ein av myrene i dalen, Marais de l'Île, er eit naturreservat i byen St. Quentin. Tidlegare vart det grave torv ut frå myrene, men i dag vert dei nytta til fiske og jakt. 

I 1770 byrja konstruksjonen av *Canal de la Somme*, som stod ferdig i 1843. Han er 156 km lang, og byrjar ved St. Simon og Sommebukta. Frå St. Simon til Froissy (nær Bray sur Somme, sør for Albert) går kanalen ved sida av elva. Frå Abbeville, går kanalen gjennom den tidlegare elvemunningen, som no er tilmudra, til Saint-Valéry-sur-Somme, der kanalen går ut i Den engelske kanalen. 

Eit tjern i ein av myrane i dalbotnen.
St. Quentin Canal, vidkjend for slaget i 1918 knyter Somme til Nord-Frankrike og Belgia og sørover til elva Oise. Canal du Nord knyter òg Somme til Oise ved Noyon, og så Paris.

I 2001 vart Sommedalen råka av ein kraftig flaum, som stort sett kom av stigande vasspegel i omgivnadane.

Kjelder
-------

* Delattre, Ch. Mériaux, E. and Waterlot, M. *Guides Géologiques Régionaux: Région du Nord, Flandre Artois Boulonnais Picardie* (1973)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Elva Somme**

* Bilete av Somme Arkivert 2007-05-27 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**Espen «Shampo» Knutsen** (fødd 12. januar 1972) er ein norsk tidlegare ishockeyspelar og -trenar fødd i Oslo, sett på som eitt av dei største norske talenta innan idretten. 

Knutsen har spelt for norske Vålerenga i Oslo, svenske Djurgården og amerikanske Mighty Ducks og Columbus Blue Jackets i NHL-serien. Han har også merka seg ut ved å spela på det norske ishockeylandslaget. Vinteren 2002 spelte han for verdslaget i NHL All-Star-kampen. Verdslaget vann 8-5 mot Nord-Amerika der Shampo laga 4-5-målet. Han er ein av få nordmenn med erfaring frå den amerikanske NHL-serien, der han spelte til saman 207 kampar. Då han spelte for Djurgården blei han utnemnd til den beste norske spelaren i svensk eliteserie.

Ein nakkeskade gjorde at han måtte avslutta spelarkarrieren, og han blei i staden hovudtrenar for Vålerenga Ishockey i sesongen 2006/07.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norske NHL-rekordar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon

 |
**Espen Borge** (fødd 8. september 1961) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Drammen som vart norsk meister to gongar på 800 meter og tre gongar på 1500 meter. I 1987 forbetra han den norske rekorden på 3 000 meter hinder, ein nasjonal rekord som vart ståande i åtte år. Han var medlem av IF Hellas, frå 1986 representerte han IK Tjalve.

Borge høyrde til noregstoppen på mellomdistansane i ein tiårsperiode frå 1982, særleg utmerkte han seg med sin spurtstyrke på 1500 meter. I 1986 prøvde han seg på 3 000 meter hinder. Året etter, under eit stemne i nederlandske Hengelo den 19. juli, sletta han den tretten år gamle noregsrekorden til Knut Kvalheim på 3 000 meter hinder. Borge vart femtemann i eit felt med sterke løpar og flytta landsrekorden frå 8.25,2 til 8.23,11. I juni 1995 forbetra Jim Svenøy noregsrekorden i øvinga til 8.21,4.

### Personlege rekordar

* 800 meter : 1.47,41 (1984)
* 1500 meter: 3.38,74 (1987)
* 3 000 meter hinder: 8.23,11 (1987)

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1982 i Porsgrunn: Sølvmedalje på 1500 m
* 1984 i Øvre Årdal: Gullmedalje på 800 m, sølv på 1500 m
* 1986 i Sandnes: Gullmedalje på 800 m, sølv på 1500 m
* 1987 i Nesbyen: Gullmedalje på 1500 m
* 1988 på Byrkjelo: Gullmedalje på 1500 m, sølv på 3000 m hinder
* 1990 i Moss: Bronsemedalje på 3000 m hinder
* 1991 i Fana: Gullmedalje på 1500 m
* Gull 1991 og 1992 i 3 km terrengløp, sølv 1989 i 10 km terrengløp

Kjelder
-------

* friidrett.no, norske rekordar
* Fremtiden 20. juli 1987
**Espen Olsen** (fødd 13. mars 1979 i Lørenskog) er ein norsk fotballspelar som hausten 2011 spelar for Strømmen i den norske Adeccoligaen. Han var Sogndal sin toppskårar i 1. divisjon i 2010-sesongen med 12 seriemål. Han kom til Sogndal frå Stabæk, som han skreiv under ein 3,5 års kontrakt med 20. august 2007, men han tilbrakte delar av denne tida på lån hjå Start. Olsen kom til Stabæk frå Hamarkameratene, der han spelte 171 kampar og skåra 46 mål, for om lag éin million kroner. Olsen har tidlegare spelt for både Strømmen og Lørenskog, og på to sesongar skåra han 50 mål for sistnemnde i 2. divisjon. I august 2011 vende han attende til Strømmen etter å ha fått lite speletid i Sogndal.

Bakgrunn
--------

Olsen kom til Ham-Kam før 2002-sesongen, og blei året etter toppskårar i klubben, da laget rykte opp til Tippeligaen. Han hadde ikkje like stor suksess etter opprykket, og sleit med å skåra mål, sjølv om han spelte dei fleste kampane på topp saman med Geir Frigård. Vårsesongen 2005 gjekk heller ikkje bra, med berre eitt mål. Men då Ham-Kam kjøpte Markus Ringberg, utvikla dei to spissane eit godt samarbeid, som for Olsen sin del resulterte i sju mål i løpet av haustsesongen. Med åtte mål blei han igjen lagets toppskårar, og han blei også kåra til årets spelar av lagets supportarar.

Etter den positive haustsesongen i 2005, då han blei klubbens toppskårar med åtte mål, blei Espen Olsen den største overraskinga da Åge Hareide tok ut troppen til landslaget sin årlege januar-tur. Olsen hadde aldri tidlegare spelt landslagsfotball, heller ikkje på aldersbestemt nivå. Laget drog til California i USA for å møta Mexico og USA i to treningskampar. Han fekk spela i begge kampane, men klarte ikkje å utmerka seg nemneverdig. Etter sesongen blei han også kåra til Ham-Kams beste spelar på klubben si heimeside.

*Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå bokmålswikipediaen 18. april 2011.*

Fotnotar
--------

1. ↑  Norsk & internasjonal fotballstatistikk
2. ↑  Stabæk Fotball.no – Espen Olsen til Stabæk Fotball (Publisert 20. august 2007)
3. ↑  Hamar Arbeiderblad.no – Nå kan Espen bli cupmester Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine. (Publisert 20. august 2007)
4. ↑  HamKam.no – Espen til Stabæk Arkivert 2007-08-27 ved Wayback Machine. (Publisert 19. august 2007)
5. ↑  "Sogndal-spiss klar for Strømmen"[*daud lenkje*] frå bt.no, 12. august 2011

Bakgrunnsstoff
--------------

* Spelarbiografien til Espen Olsen på hamkam.no Arkivert 2006-03-06 ved Wayback Machine.
* SogndalFotball.no – Espen Olsen sin spelarprofil hjå Sogndal Fotball[*daud lenkje*]
*Denne sida finst òg på høgnorsk — sjå «Hn/Espevær».*

| **Espevær** |
| --- |
| Espevær hamneområdeEspevær hamneområde |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Sunnhordland |
| **Koordinatar** | 59°35′23″N 05°08′51″E﻿Koordinatar: 59°35′23″N 05°08′51″E﻿

 |
| **Høgaste punkt** | Hesthaugen (48 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Vestland

 |

Espevær er eit fiskevær i Bømlo herad, på ei øy på om lag 1 km² lengst i vest ute mot havet og Nordsjøen, sør for Hespriholmen. Espevær har gardsnummer 46 i Bømlo kommune.

Espevær vart bygt opp på grunnlag av det rike sildefisket som gjekk føre seg i 1850-åra. Difor vart det fiskarane, skipperane og handelsmennene som prega kulturen i det som med tida vart eit velorganisert lokalsamfunn med gode kontaktar både sørover til Haugesund og over til Dei britiske øyane.

I 1753 vart det fastsett forbod mot at fersk vårsild vart ført lenger enn seks mil frå fangsfeltet, og all silda måtte då saltast i nærleiken av fiskeplassane. Frå ikring 1870 vart det slutt på innsig av vårsild til dette kystområdet, men silda kom att i åra 1808-1810, og kom årvisst i store stimar fram til 1870. Espevær og Bømlalandet elles, låg midt i innsiget av gytemoden sild, og mange av dei fleire tusen mann frå heile Vestlandet som då kom for å take del i fisket, var innljoserte på Espevær. Fiskarane leverte fangsta rett inn på dei store saltebuene, som det vart bygde tretti av i Espevær i åra mellom 1820 og 1860, og med kjøpmenn i Bergen og Stavanger som eigarar av dei fleste. I kvar saltebu kunne det vere tjue til tretti ganejenter, og det var sjauarar, og ikkje minst viktig, bøkkarar som lagde sildetønner i store mengder. Den eldste handelsstaden låg ved *Biekronå*.

Namnet *Espevær* kjem av norrønt *espi*, ospeskog, og *vær*, fiskevær .

Espeværringen
-------------

Espevær er i somme krinsar kjend for Espeværringen, eit såkalla mystisk merkje på ein bakke, som har vore kalla ein UFO-ring. Denne ovale sirkelen i graset er 26 meter lang, fjorten meter brei og 63 meter i omkrins. Ringen vart fyrst oppdaga 7. oktober 1975.

Fotnotar
--------

1. ↑  Nils Georg Brekke (redaktør),*Kulturhistorisk vegbok Hordaland*, Bergen 1993/2009, Nord 4, Hordaland fylkeskommune, side 204, ISBN 978-82-7326-102-1
2. ↑  Jørn Sandnes & Ola Stemshaug (redaktørar) *Norsk stadnamnleksikon*, Oslo 2007, Det Norske Samlaget, side 137, ISBN 978-82-521-4905-0

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Gloucestershire** er eit grevskap sørvest i England. Grevskapet består av delar av Cotswold Hills, delar av den flate, frodige dalen til elva Severn og heile Forest of Dean.

Administrasjonsbyen er Gloucester og andre viktige byar er Cheltenham, Stroud, Cirencester og Tewkesbury.

Det seremonielle grevskapet grensar til Gwent i Wales (i dag Monmouthshire) og i England til dei seremonielle grevskapa Herefordshire, Worcestershire, Warwickshire, Oxfordshire, Wiltshire, Somerset og Bristol. Som administrativt grevskap omfattar det ikkje South Gloucestershire som er ei sameint styresmakt.

Historie
--------

Gloucestershire er eit historisk grevskap nemnt i den anglo-saksiske krønika på 900-talet, men Winchcombe og Forest of Dean vart ikkje ein del av grevskapet før seint på 1000-talet. Gloucestershire omfatta opphavlet den «vesle byen» Bristol. Bristol vart ein del av det administrative grevskapet Avon i 1974.

Då Avon vart oppheva i 1996 vart regionen nord for Bristol ei sameint styresmakt kalla South Gloucestershire og er i dag ein del av det seremonielle grevskapet Gloucestershire.

I juli 2007 vart Gloucestershire råka av storflaum, ein av dei verste ein veit om i britisk historie. Titusenvis av innbyggjarar vart råka. Skadane vart estimerte til over to milliardar pund.

Grevskapet kom seg raskt etter katastrofen og har sidan satsa mykje på turisme i området.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Gloucestershire**

* Offisiell nettstad

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gloucestershire» frå Wikipedia på engelsk, den 18. november 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  BBC - News Flood crisis grows as rivers rise

| * v
* d
* e
Grevskap i England |
| --- |
|  | Bedfordshire**·** Berkshire**·** City of Bristol**·** Buckinghamshire**·** Cambridgeshire**·** Cheshire**·** Cornwall**·** Cumbria**·** Derbyshire**·** Devon**·** Dorset**·** Durham**·** East Riding of Yorkshire**·** East Sussex**·** Essex**·** Gloucestershire**·** Hampshire**·** Herefordshire**·** Hertfordshire**·** Isle of Wight**·** Kent**·** Lancashire**·** Leicestershire**·** Lincolnshire**·** City of London**·** Merseyside**·** Norfolk**·** Northamptonshire**·** Northumberland**·** North Yorkshire**·** Nottinghamshire**·** Oxfordshire**·** Rutland**·** Shropshire**·** Somerset**·** South Yorkshire**·** Staffordshire**·** Stor-London**·** Stor-Manchester**·** Suffolk**·** Surrey**·** Tyne and Wear**·** Warwickshire**·** West Midlands**·** West Sussex**·** West Yorkshire**·** Wiltshire**·** Worcestershire |  |

Koordinatar: 51°50′N 2°10′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
Gloster Gladiator frå *Shuttleworth Collection* i fargane til Hærens flyvesen. (Foto frå 2005)
**Gloster Gladiator** var eit av dei siste dobbeldekka jagarflya som vart brukt i kamp, i byrjinga av den andre verdskrigen. Det var eit einseters engelskprodusert jagarfly, av typen avskjerings-jagar. Det hadde ein 9-sylindra luftkjølt radialmotor på 840 hk, og var utrusta med fire 0,303 Browning maskingevær.

Det hadde ein toppfart på litt over 400 km/t i 5000 meters høgd, og ei marsjfart på 340 km/t. Rekkevidda var på 656 km. Vekt tom: 3 476 lb, fullasta 4 750 lb.
Vengespennet var på ca. 10,5 meter, lengda ca. 9 meter og høgda ca. 3,5 meter.

Flytypen vart også brukt av Noreg under starten av krigen, men dei fleste av desse vart raskt nedkjempa av dei tyske flystyrkane.

Kjelder
-------

* Green, W. (1960). *Warplanes of the Second World War*. London: Macdonald & Co. ISBN 978-0356014456

Fotnotar
--------

1. ↑  Jarslett, Yngve. (1. juli 2013). Gladiator - jagerfly. I *Store norske leksikon*. Henta 27. februar 2020.
**Dzongkha** er eit språk i den sinotibetanske språkfamilien, og nasjonalspråket i Bhutan. Språket fekk ei rettskriving i 1971, då det blei etablert som skriftspråk med tibetansk skrift. Som talespråk blei det tidlegare kalla *zhungkha*.

Tjue ngultrum-setel med bilete av ein *dzong* og påskrift på dzongkha.
Ordet «dzongkha» betyr 'språket (*kha*) tala i slotta (*dzong*)', dei fylkesvise administrasjonsbygga som rommar både religiøse og administrative funksjonar. Bhutan er eit uvegsamt land med fleire små og isolerte folkegrupper, og mange små språk. Dei tre dominerande språka er tsangla, nepali og dzongkha. Dzongkha har stor grad av gjensidig forståing med tsangla og andre, mindre språk, som adap og bumthangkha. Dzongkha er også likt og til ei viss grad gjensidig forståeleg med sikkimesisk frå Sikkim, der det også finn dzongkhatalarar.

Historie
--------

Dzongkha har utvikla seg frå *ngalong*, som blei tala av folk som vandra inn til Bhutan frå Tibet på 700-talet, og er morsmål for ca 130 000 innbyggjarar i dei vestlege fylka i Bhutan: Thimphu, Paro, Punakha, Wangdue Phodrang, Gasa, Haa, Dagana og Chukha. 

Statusen til dzongkhas kjem av at språket i mange hundre år var brukt ved hoffet, i klostra og i statsforvaltinga. Språket blir tala av munkar og statstenestemenn over heile landet. Sidan 1960-talet har styresmaktene arbeidd systematisk med å modernisere dzongkha og standardisera skriftspråket. Dzongkha er i prinsippet obligatorisk i skolen, men på grunn av lærarmangel og mange utanlandske lærarar finn undervising også mykje på engelsk.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dzongkha Development Authority Arkivert 2008-12-04 ved Wayback Machine. Thimphu, Bhutan
* Languages on the Tibetan Plateau and the Himalayas - grafisk fremstilling av slektsskap Arkivert 2004-08-14 ved Wayback Machine. - Nicolas Tournadre
* Ethnologue on Dzongkha
* Kuensel: Dzongkha taper for engelsk

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dzongkha» frå Wikipedia på bokmål, den 31. mai 2012.*

Fotnotar

1. ↑  Ethnologue-tal frå 2003
| **Hopen** |
| --- |
| Vêrstasjonen på Hopen sett frå nordVêrstasjonen på Hopen sett frå nord |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Barentshavet |
| **Koordinatar** | 76°33′N 25°07′E﻿Koordinatar: 76°33′N 25°07′E﻿ |
| **Øygruppe** | Svalbard

 |
| **Areal** | 47 km² |
| **Lengd** | 33 km |
| **Breidd** | 2 km
 |
| **Høgaste punkt** | Iversenfjellet (370 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg |
|
| Demografi |
| **Folketal** | 4 |
| **Folketettleik** | 0,1 /km² |

**Hopen** er ei øy på Svalbard. Øya ligg i Barentshavet 185 km aust for sørspissen av Spitsbergen. Øya er 33 km lang og 2 km brei.

Hopen er omkransa av is mellom november og juli. I denne perioden får Hopen stadig gjesting av isbjørn og fjellrev.

Det finst ymse historier om korleis øya vart oppdaga, men truleg var det Thomas Marmaduke av Hull som fyrst såg øya i 1613. Han var ein engelsk kvalfangar som arbeidde for Muscovy Company i London. Han gav øya namnet *Hope Island*, truleg etter skuta hans, «Hopewell».

Hopen vart freda som naturreservat 26. september 2003. Heile øya er freda bortsett frå et lite område rundt Meteorologisk institutt sin vêrstasjon.

Andre verdskrig
---------------

I juni–juli 1942 vart 24 farty i den austgåande konvoien PQ17 søkkt aust for Hopen og mange omkom. Den 4. november vart det sovjetiske dampskipet «Dekabrist» på 7463 brt søkkt av tyske fly like sør for Hopen med 80 mann om bord. Ein av totalt fire livbåtar som vart firt på sjøen og med 19 mann om bord, mellom anna skipper Stepan Polikarpovic Beljajev, tok seg i land på sørspissen av Hopen. Dei fleste av dei 19 omkom i laupet av vinteren, men skipperen, skipslegen og ein matros overlevde opphaldet og vart henta av den tyske ubåten U-703 som førte dei til Harstad sumaren og hausten 1943.

Under den andre verdskrigen bygde tyskarane ein meteorologisk stasjon i Husdalen på den søraustlege sida av øya. Stasjonsbygga vert i dag nytta av Noreg og utgjer den meteorologiske stasjonen Hopen radio.

Kart over Hopen

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hopen Arkivert 2005-04-06 ved Wayback Machine. hjå Svalbard Images
* Hopen Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine. hjå Meteorologisk Institutt
* Forvaltningsplan for naturreservatet[*daud lenkje*] hjå Sysselmannen på Svalbard
* Verneforskrifta for Hopen frå lovdata
* Kart[*daud lenkje*] over Hopen frå Sysselmannen på Svalbard (PDF fil)
* Bilete frå Hopen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hopen» frå Wikipedia på bokmål, den 7. april 2008.*

| * v
* d
* e
Øyar i Barentshavet |
| --- |
| Barentsøya | Berkha | Bjørnøya | Dolgijøya | Edgeøya | Gorbovyøya | Hopen | Juzjnyj | Kharlovøya | Kildinøya | Kolgujev | Kongsøya | Lumbovskijøya | Mezjdusjarskij | Morzjovets | Novaja Zemlja | Pankratjev | Pinjegin og Kazimov-øyane | Sengejskijøya | Severnyj | Svalbard | Vajgatsj |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
Koordinatar: 63°23′S 56°59′W﻿

**Hope Bay** (spansk *Bahía Esperanza*) er ei bukt på Trinityhalvøya på tuppen av Den antarktiske halvøya med opning mot Antarctic Sound.

Bukta vart oppdaga på 15. januar 1902 av Den svenske antarktisekspedisjonen under Otto Nordenskjöld, som namngav ho til minne om vinteren dei var der J. Gunnar Andersson, S.A. Duse, Toralf Grunden og José María Sobral frå ekspedisjonen hans etter at skipet hans («Antarctic») vart knust av isen og gjekk tapt. Dei vart redda av den argentinske korvetten «Uruguay». Ruinane av steinhytta som vart bygd av medlemmane av ekspedisjonen finst her framleis.

Den gamle britiske basen «D» vart bygt her i 1945. Han brende delvis ned i 1948 og vart stengd i 1964. Den 8. desember 1997 overførte British Antarctic Survey basen til Uruguay, som namngav basen Teniente Ruperto Elichiribehety uruguyanske antarktiske forskingstasjon (ECARE).

Den noverande argentinsk Esperanza-basen vart oppretta i 1952. Han vart operert Instituto Antartico Argentino og i snitt overvintrar 55 personar her. Bygningane ved basen har gjort at delar av hekkeplassane til pingvinane her har vorte tvangsflytta. Den første kjende fødselen i Antarktis skjedde her i 1978 då Emilio Palma vart fødd av kona til ein argentinsk marineoffiser. 

Hope Bay/Esperanza var òg staden der i 1952 dei første skota i Antarktis vart avfyrte for å skade folk då eit argentinsk lag skaut med maskingevær over hovuda på eit lag frå British Antarctic Survey lossa av forsynignar frå «John Biscoe». Argentinarane sendte seinare ei diplomatisk unnskulding og sa at det heile hadde vore ei misforståing og at den argentinske kommandøren på staden hadde gått for langt.

Kjelder
-------

* *Antarctica*. Sydney: Reader's Digest, 1985, s. 156-157.
* Child, Jack. *Antarctica and South American Geopolitics: Frozen Lebensraum*. New York: Praeger Publishers, 1988, s. 73.
* Lonely Planet, *Antarctica: a Lonely Planet Travel Survival Kit*, Oakland, CA: Lonely Planet Publications, 1996, 302-304.
* Stewart, Andrew, *Antarctica: An Encyclopedia*. London: McFarland and Co. 1990 (2 volumes), s. 469.
* U.S. National Science Foundation, *Geographic Names av Antarctica*, Fred G. Alberts, ed. Washington: NSF, 1980.

Bakgrunnsstoff
--------------

* British Antarctic Survey Hope Bay Station[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
**Håkon Fimland** (fødd 8. mars 1942 i Førde, død 25. juli 2016) var ein norsk lærar, friidrettsutøvar og politikar. Han sprang hekkeløp og representerte Tambarskjelvar IL og IL Gular. Han deltok i europameisterskapet i friidrett i 1969 og 1971, og nådde semifinalane i 110 meter hekk båe gongar – med personleg rekord i München i 1971 på 14.26 sekund. Ei skade hindra han frå å delta i München-OL i 1972. Etter at Kjellfred Weum la opp i 1971, vart Fimland noregsmeister i 110 meter hekk seks år på rad, mellom 1971 og 1976. 

Han vart seinare trenar og idrettsleiar, med verv i friidrettsforbundet (styremedlem 1987-1990, nestleiar 1989-1990) og Norsk Kulturråd i siste halvdel av 80-talet. I politikken representerte han Senterpartiet, først i Bergen kommune sitt bystyre og kulturutval, før han vart dagleg leiar for kulturhuset, så kultursjef og seinare kommunalsjef i Førde kommune, der han arbeidde resten av sitt yrkesaktive liv. 

For sin innsats for idrett og kultur har han motteke fleire prisar, deriblant Kongens fortenestemedalje i 2009 og Førde kommune sin kulturpris i 2015.

Han døydde i 2016.

Referanser
----------

1. ↑  «Håkon Fimland - Allkunne», *www.allkunne.no* (på norsk), henta 1. oktober 2019
2. ↑  «Håkon Fimland er død», *Gular Friidrett* (på norsk bokmål), 25. juli 2016, henta 1. oktober 2019 [*daud lenkje*]
3. ↑  Lillesvangstu, Rune Fossum (1. januar 2017), «Trente i korridorane», *NRK*, henta 1. oktober 2019
4. ↑  Lillesvangstu, Rune Fossum (1. januar 2017), «Trente i korridorane», *NRK*, henta 1. oktober 2019
5. ↑  «Tildelinger av ordener og medaljer», *www.kongehuset.no* (på norsk), henta 1. oktober 2019
6. ↑  «Håkon Fimland er gått bort», *www.firda.no* (på norsk), 24. juli 2016, henta 1. oktober 2019
**Per Håkan Loob** (fødd 3. juli 1960) er ein svensk tidlegare ishockeyspelar frå Slite i Gotlands län. Han vann to VM-gull og eitt OL-gull med Sveriges landslag i perioden 1987-94.

Høgrevengen Loob vart verdsmeister med Sverige under Ishockey-VM 1987, ein prestasjon han og lagkameratane gjentok ved Ishockey-VM 1991. Under Vinter-OL 1994 på Lillehammer syrgde det Loob og ishockeymannskapet for Sveriges einaste gullmedalje i leikane.

Loob spelte på det svenske topplaget Färjestad BK frå 1979 til -83, eit lag som i 1981 vart svensk meister i ishockey. Frå 1983 til -89 var han aktiv på Calgary Flames i National Hockey League, ein klubb som i 1989 tok heim Stanley Cup-trofeet. Etter den triumfen reiste han heim til Sverige og spelte i sju sesongar på Färjestad BK før han la opp.

Loob var ein viktig spelar då Sverige i 1987 vann VM-pokalen for fyrste gong på 25 år. Også då Sverige vann VM-gull i Finland i 1991 ytte han mykje til den svenske suksessen, sameleis då det svenske mannskapet avslutta dei olympiske vinterleikane på Lillehammer med å slå Canada i OL-finalen.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Håkan Loob» frå Wikipedia på svensk, den 28. november 2019.*
**Håkon Høgemo** (fødd 4. april 1965 i Øvre Årdal i Sogn og Fjordane) er ein norsk folkemusikar. Høgemo er av spelemannsslekt frå Jostedal i Sogn, men vaks opp i Årdal. I dag er årdølen busett på Haugsveit i Lonevåg på Osterøy kommune i Hordaland. Høgemo spelar hardingfele, og har arbeidd som frilansmusikar sidan 1993.

Høgemo tok tel å spele hardingfele som ung, og gjekk i lære hjå Lars Skjervheim frå Myrkdalen i Voss. Han spelar særleg tradisjonsmusikk frå Sogn, Valdres, Voss, Hardanger og Telemark. Hardingfelespelemannen har vunne Landskappleiken to gonger, i 1989 i 1995. I tillegg til å arbeide frilans, er Høgemo kjend frå samarbeid med mellom andre Karl Seglem. Saman med Seglem (tenorsaksfon og bukkehorn) og Terje Isungset (munnharpe, slagverk, perkusjon) dannar han trioen Utla. I 2012 tok Håkon Høgemo del i Karl Seglem sitt tingingsverk *Som spor*, som vart urframført på Vossajazz. Han er og med i folkemusikktrioen Bufaste tonar saman med Tom Karlsrud (trekkspel) og Judith Vestreim (vokal). Høgemo spelar og i trioen GamaltNymalt, med Sigrid Moldestad og Einar Mjølsnes. Høgemo har med stort hell også nytta original-komponerte slåttar av Eivind Groven i si undervisning. Han har sjølv spela dei inn på CD, 10 i alt. Her finn ein mellom anna fargerike storslåttar som «Sumarmorgon», «Brønnslåtten» og «Regnbogen». Den siste er komponert for to hardingfeler. Høgemo spelar båe stemmene i ei sprudlande trick-innspeling.[*treng kjelde*]

Årdølen er førsteamanuensis på Norges musikkhøgskole i Oslo og Griegakademiet i Bergen. Dessutan er han tilsett som lærar på Osterøy kulturskole. Han er timelærar ved Ole Bull Akademiet på Voss, og har vore læremeister for fleire framifrå unge spelemenn, mellom andre Synnøve S. Bjørset og Erlend Apneseth.

Diskografi
----------

* *Urbs* (med Karl Seglem) (NORCD, 2006)
* *GamaltNymalt* (med Sigrid Moldestad og Einar Mjølsnes) (2005)
* *Femstein* (med Karl Seglem) (NORCD, 2004)
* *Song* (med Utla) (NORCD, 2003)
* *Marylands* (med Marylands) (Heilo, 2001)
* *Solo* (soloutgjeving) (NORCD, 2000)
* *Dans* (med Utla) (NORCD, 1999)
* *Brodd* (med Utla) (NORCD, 1995)
* *Bufaste tonar* (med Tom Karlsrud og Judith Vestreim) (Lærdal musikkproduksjon, 1994)
* *Juv* (med Utla) (1993)
* *Utla* (med Utla) (NORCD, 1992)
* *Å fela ho let* (Spelarhaugen folkemusikk, 1988)
* *Mellom vener* (Spelarhaugen folkemusikk, 1988)
* *Håkon Høgemo spelar slåttar av Eivind Groven* (2022). Utgitt av Lærdal musikkproduksjon. Med stønad frå Kulturrådet og Norsk kulturfond.

Prisar og utmerkingar
---------------------

* 1989: Landskappleiken
* 1992: Osaprisen
* 1995: Landskappleiken
* 2005: Spellemannprisen i klassen folkemusikk/gamaldans for *GamaltNymalt* saman med Sigrid Moldestad og Einar Mjølsnes
* 2000: Spellemannprisen i klassen folkemusikk/gamaldans for *Solo*

Kjelder
-------

1. ↑  «Håkon.Høgemo». folkedans.no/archive.org.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)

 |
**Ivan Gontsjarov** (6. juni 1812–15. september 1891) var ein russisk forfattar. 

Gontsjarov var fødd i ein rik kjøpmannsfamilie i Simbirsk, og voks opp på eit gammalt adelsgods. Etter skule- og universitetsstudium blei han tenestemann i finansdepartementet, før han etter det liberale gjennombrotet i 1856 blei utnemnd til sensor. Fram til han døydde levde han som romanhelten sin Oblomov ugift og hengjeven til makelegheit og tradisjonelle vaner. Det einaste avbrotet i det elles rolege livet hans var ei sjøreise til Japan, som han byrja i 1852 som sekretær for admiral Putjatin, som han vende tilbake frå i 1855 gjennom Sibir.

Gontsjarov debuterte 1847 med forteljinga «Ei dagleg historie», som ved sida av Fjodor Dostojevskij sitt «Arme menneske» frå 1845 er rekna som det fremste verket frå den gryande realismen. I 1849 offentleggjorde Gontjarov ein del av den betydelegaste romanen sin *Oblomov*, som fyrst kom ut i komplett form i 1858. Oblomov er blitt sett på som eit av dei klassiske verka i den russiske litteraturen. Det gjev med ei brei og intim miljøskildring eit bilete av den viktigaste russiske overklassetypen på 1850-talet. Helten, ein velståande godseigar med moderne utdanning og edle ideal, sløser trass desse høge ideala vekk dagane sine i passivitet. Han blei opphavet til det russiske omgrepet *oblómovsjtjina* ('Oblomovs maner') om nokon som lever livet sitt på liknande vis. I 1868 gjorde Gontsjarov ferdig sin tredje roman, 'Avgrunnen' (dansk omsetjing 1900). Denne romanen fekk lite ros frå kritikarar. Den omfangsrike forteljinga skildrar livet til overklassa i Sankt Petersburg og Volgatraktene. Ein har rekna dei fremste delane i romanen som dei som byggjer på barndomsopplevingane til forfattaren sjølv. I likskap med Ivan Turgenjev i 'Fedrar og søner' skildrar Gontsjarov òg ein nihilisttype frå 1860-talet. Gontsjarov overvurderte gjerne sin eigen originalitet, og såg på seg sjølv som banebrytande innan russisk litteratur, men det sakte arbeidstempoet hans gjorde at ideane hans ofte blei føregripne av andre. Blant andre verk kan ein merka seg reiseskildringa hans frå japanreisa, *Fregatten Pallas* (1858).

Bibliografi
-----------

Utgjevingar på svensk:

* Oblomow. Sedeskildring från Ryssland (*Обломов*; övers. Ernst Lundquist, 1887).
* Oblomow. Tidsmålning (*Обломов*; övers. Ernst Koch, 1887).
* Oblomov (*Обломов*; övers. Hjalmar Dahl; 1923, 1944, 1969).
* Bråddjupet (*Обрыв*; övers. Staffan Dahl, 1977).
* Stepan och hans familj (*Степан с семьёй*; övers. Lars Erik Blomqvist, 1967).

Kjelder
-------

1. 1 2  *Svensk uppslagsbok*, Malmö 1932

* *Denne artikkelen bygger på «Ivan Gontjarov» frå Wikipedia på svensk, den 27. oktober 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Ivan Jakovlevitsj Bilibin** (16. august 1871–7. februar  1942) var ein russisk målar, illustratør og scenograf.
Bilibin var ein av dei utøvarane innan illustrasjonskunst og scenografi på 1900-talet som vart halden fram som førebilete. Han vart særleg kjend for sine jugend-inspirerte illustrasjonar til russiske folkeeventyr. I gruppa Mir iskusstva ('Kunstverda') var han ein leiande medlem og han var delaktig i fleire av Ballets Russes sine oppsetjingar. Gjennom heile si tid var han sterkt påverka av slavisk folkekunst.

Heksa Baba Jaga, 1899

Liv og gjerning
---------------

Ivan Bilibin kom til verda i ein forstad til St. Petersburg, faren var militærlege. Ivan studerte målarkunst fyrst hos Ilja Repin i heimbyen. Svært stor merksemd fekk Bilibin då han i 1899 gav ut fleire nyskapande illustrasjonar til russiske folkeeventyr. I 1900 reiste han til vidare studiar i München.

Åra frå 1902 til -04 la Bilibin ut på fleire reiser i dei nordlege delane av Russland, der han vart særs oppteken av den tradisjonelle folkekunsten og trearkitekturen. Desse kunstformene formidla han vidare gjennom monografien *Folkekunst i Nord-Russland* (1904). Han vart også påverka av tradisjonell japansk grafikk og mellom anna av Gerhard Munthe sine dekorative bilete.

Under den russiske revolusjonen i 1905 laga han revolusjonære avisteikningar, men overfor oktober-revolusjonen i 1917 kjende han seg framand. Etter korte opphald i Kairo og Alexandria slo han seg ned i Paris i 1925. Der arbeidde han med å dekorere rikmannsbustader og russisk-ortodokse kyrkjer.

Scenedekor til opera, 1909
Lengt mot heimlandet førte til han vende heim til Russland i 1936, etter fyrst å ha laga dekorasjonar til den sovjetiske ambassaden i Paris. I heimbyen førelas han ved det sovjetrussiske kunstakademiet fram til 1941. Bilibin døydde under omleiringa av Leningrad.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ivan Bilibin» frå Wikipedia på bokmål, den 25. oktober 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Iwan Jakowlewitsch Bilibin**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Ivajlo Petkov Mladenov** (fødd 6. oktober 1973) er ein bulgarsk tidlegare lengdehoppar som vart europameister i lengdehopp i 1994.

Mladenov var frå Vratsa. Han vart nummer fem i lengdetevlinga under VM i friidrett 1993. På tampen av 1993-sesongen forbetra han den bulgarske lengderekorden til 8,20 m då han vart nummer to i IAAF-finalen i London. Året etter vann han gullmedaljen under friidrett-EM i Helsingfors med eit hopp på 8,09 m, Milan Gombala frå Tsjekkia vart nummer to.

Sin personlege rekord på 8,33 meter oppnådde Mladenov i juni 1995 i Sevilla, framleis gjeldande bulgarsk rekord i lengdehopp. Under verdsmeisterskapen 1995 i august kom han på åttandeplassen i øvinga. 

Mladenov vart bulgarsk meister i lengdehopp både i 1993 og 1994. Frå 1996 var han mykje plaga av skadar.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1993 i Stuttgart: Nr 5 – 8,00 m
* EM 1994 i Helsingfors: Gullmedalje – 8,09 m, framom Milan Gombala (8,04 m)
* VM 1995 i Göteborg: Nr 8 – 7,93 m
* OL 1996 i Atlanta: Uplassert
* VM 1999 i Sevilla: Utslått i kvalifiseringa (7,83 m –nr 19)

Merknadar
---------

1. ↑  Bulgarsk skrift Ивайло Петков Младенов

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Iwajlo Mladenow» frå Wikipedia på tysk, den 28. april 2015.*
**Karsk**, òg kjend som **kaffikarsk** eller **kaffidokter** er ein alkoholdrikk laga av sprit (vanlegvis heimebrent) og kaffi, tidvis også sukker. Det er ein tradisjonell norsk drykk som har størst utbreiing i Trøndelag og nordover. Karsk er mest populært i bygder og tettstader, men vert òg drukken av byfolk. Drikken finst òg i Sverige, der han blir kalla *kask* eller *kaffekask*.

Blandingsforholdet varierer etter styrken på spriten ein har til rådvelde. Bruker ein vanleg «96 %» heimebrent er ein som regel rausare med kaffien enn med sterkfludiumet. Med vanleg «kjøpsprit» på 60 % hender det at ein blandar halvt om halvt. Ei humoristisk oppskrift er å leggje ein koparmynt i botnen av koppen og så hella på kaffi til den vert borte. Deretter skal ein fylla på sprit til mynten kjem til syne att. 

Kaffien som vert nytta til karsk er som oftast svakare enn vanleg kaffi, og på bygdefestar i Trøndelag har det vore vanleg å servere halve koppar med «tynnkaffi».

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Karsk» frå Wikipedia på bokmål, og «Kaffekask» frå Wikipedia på svensk den 20. juni 2010.*
**Slaget ved Francavilla** vart utkjempa den 20. juni 1719 nær byen i Francavilla di Sicilia i Sicilia i Italia mellom Spania og Austerrike som ein del av kvadrupelalliansekrigen.

Bakgrunn
--------

Etter at den spanske flåten vart øydelagd i slaget ved Kapp Passaro i august 1718 var invasjonsarmeen på 30 000 mann under markien av Lede isolerte på øya Sicilia. I 1718 hadde austerrikarane framleis dei fleste soldatane sine på Balkan fram til avslutninga av den austerriksk-tyrkiske krigen 1716–1718 med freden i Passarowitz den 21. juli 1718.  

Det første austerrikske forsøket på å angripe spanjolane frå Napoli var mislukka, då dei vart slått i slaget ved Milazzo den 15. oktober 1718. Dei klarte derimot å halde eit lite bruhovud kring Milazzo.

I juni 1719 hadde austerrikarane flytta ein meir erfaren armé på 24 000 mann under greven av Mercy frå Balkan til Sør-Italia, der dei segla over Messinasundet av den britiske flåten. 

Spanjolane hadde forlate kringsetjinga av Milazzo og trekt seg attende til ei meir gunstig stilling kring landsbyen Francavilla di Sicilia, der dei var dekte av ei elv og av eit kloster på ein ås.

Slaget
------

Morgonen den 22. juni gjekk austerrikarane til åtak på den befesta spanske stillinga i tre kolonnar. Den første kolonnen gjekk til åtak på den befesta landsbyen Francavilla tre gonger, men vart driven attende kvar gong. Den andre kolonnen klarte å erobre skyttargravene ved foten av klosteråsen, men vart stoppa av den andre spanske linja. Greven av Mercy vart skadd i denne fasen av slaget. Den tredje kolonnen gjekk til åtak på den spanske venstreflanken, dreiv dei attende til åsen San Juan, men vart sjølv pressa attende av kraftig spansk kanoneld og hadde søkt tilflukt i ei kløft, der dei leid store tap. Mellom anna omkom general Holstein, som leia åtaket. 

Det spanske artilleriet under markien av Villadarias spelte ei viktig rolle under slaget, påførte store tap og forvirring i den austerrikske armeen. 

Slaget varte til kvelden, då eit motåtak av det spanske kavaleriet fjerna alt håp om ein austerriksk siger. Austerrikarane trekte seg attende og etterlet 3 100 døde og skadde. Spanjolane mista 2 000 mann, som anten var død eller skada.

Etterverknad
------------

Markien av Lede følgde ikkje etter austerrikarane, og gav dei høve til å kome seg att etter nederlaget. Austerrikarane kringsette seinare Messina, som fall etter ni fiendtlege åtak. Krigen heldt fram til fredsavtalen vart signert i Haag den 17. februar 1720. Dei spanske soldatane måtte evakuere Sicilia, og vart transport attende til Spania av den britiske marinen. Øya vart så ein del av Austerrike.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Battle of Francavilla» frå Wikipedia på engelsk, den 19. april 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Chandler, David G. *The Art of Warfare in the Age of Marlborough.* Spellmount Limited, (1990). ISBN 0-946771-42-1
* BATALLA DE FRANCAVILLA (20 de junio de 1719)

1. ↑  Chandler: *The Art of Warfare in the Age of Marlborough,* s. 305. All statistics taken from Chandler.
**Slaget ved Gross-Jägersdorf** (30. august 1757) vart ein siger for den russiske styrken under feltmarskalk Stepan Fedorovitsj Apraksin over ein mindre prøyssisk styrke kommandert av feltmarskalk Hans von Lehwaldt, under sjuårskrigen.

Bakgrunn
--------

Den russiske armeen på 70 000-75 000 mann under feltmarskalk Apraksin tok Memel etter fem dagar med bombardement og nytta festninga her som *place d'armes* då han invaderte Aust-Preussen. Apraksin, som var forsiktig og mangla krigserfaring, var motvillig til å sende troppane sine ut på slagmarka. I staden for marsjerte han til Wehlau, som venta, og gav ordre om å krysse elva Pregel nær landsbyen Gross-Jägersdorf. Russarane sette dei omliggande landsbyane i brann for å skjule kva dei dreiv på med.

Slaget
------

Ein prøyssisk arme på 25 500 mann, leia av feltmarskalk Hans von Lehwaldt, valde overraskande nok for den større fiendtlege armeen å gå til åtak på eit korps leia av general Vasilij Lopukhin, medan dei kryssa Pregel. Generalen vart stukken av ein bajonett av prøyssarane og døydde. Då general Pjotr Rumjantsev høyrde dette, tok han korpset sitt, pløgde gjennom eit kratt og gjekk til åtak på høgreflanken til det prøyssiske infanteriet. Ein annan del av armeen gjekk til åtak på bakenden av armeen til Lehwaldt. 

Prøyssarane trekte seg noko tilbake og dei sentrale delane av den russiske armeen kom seg frå sjokket etter det første åtaket og gjekk til motåtak. Kalmyk-kavaleriet og don-kosakkane på den prøyssiske venstresida let som om dei gjorde retrett for å fange prøyssarane som følgde etter under kraftig artillerield.

Etterverknad
------------

Mot slutten av dagen vart det klart at russarane hadde vunne slaget og prøyssarane måtte forlate slagmarka. Austerrikarane som var til stades i den russiske armeen rapporterte til bake til Wien om at det var «det blodigaste slaget på 1700-talet». Prøyssarane tapte 5000 mann og russarane 5400 mann. 

Sjølv om Fredrik II av Preussen gav røyken frå dei brennande landsbyane, som gjorde det vanskeleg å skilje ven frå fiende, skulda for tapet til armeen, synte slaget at prøyssarane ikkje var god nok i lange bajonettkampar. Dette merka russarane seg òg og tok stor nytte av dette i dei komande slaga. Etter sigeren vart det forventa frå dei fleste hald at Apraksin skulle køyre over heile Aust-Preussen, men den forsiktige generalen stoppa framrykkinga ved Königsberg og trekte seg så tilbake til Russland, visstnok for å støtte Peter III som arving til trona. Ei anna forklaring på retretten hans var ein kopparepidemi som råka den russiske armeen, sørleg kalmykane. Langt fleire av soldatane døydde av epidemien enn i sjølve slaget. 

I 240-årsfeiringa til minne om den russiske sigeren, vart eit panoramamåleri av slaget sett op pved Friedlandporten i Kaliningrad. Slaget vert òg minna på den transnistriske rubelen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rapporten til Apraksin av slaget (med kart) (russisk)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Battle of Gross-Jägersdorf» frå Wikipedia på engelsk, den 9. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC

 |
**Slaget ved Dorpat** eller **omleiringa av Dorpat** vart gjennomført av russiske styrkar under Boris Sjeremetev (23 000 mann) i juni-juli 1704. Byen vart forsvart ein 5 000 mann sterk svensk garnison under Carl Gustaf Skytte.

Omleiringa
----------

Kvelden den 4. juni 1704 dukka fortroppen til feltmarskalk Sjeremetev opp føre Dorpat, som var svakt befesta. Jordvollane kring byen var enno ikkje ferdig. Festninga hadde 84 kanonar, 18 förtrupper upp framför Dorpat, som var svagt befäst. Uppförandet av jordvallarna hade ännu inte slutförts. Fästningens beväpning bestod av 84 kanoner, 18 bombekastarar, 6 haubitsar samt 16 mindre kanoner. Garnisonen bestod av 5 000 soldatar under Skytte.

8. juni nådde den russiske hovudstyrken staden. Omleiringa vart gjennomført av fem dragonregiment med ein total styrke på 4 975 mann, samt seks infanteriregiment med i alt 5 702 mann. Dei førte med seg 55 kanonar og 159 artillerisoldatar. Totalt hadde den russiske styrken over 21 000 mann. 

Russarane starta å bombardere festninga den 10. juni. Dei russiske batteria vart sett ut på begge side av elva Emajõgis (russisk *Amovzji*). 3. juli kom brått Peter den store til den russiske armeen og overtok i praksis kommandoen. 6. og 7. juli skaut russarane mot den «Russiske porten» frå 24 kanonar og 11 bombekastarar, og øydela tårnet over den.

Storminga
---------

Storminga av festninga starta natta mellom 12. og 13. juli etter eit massivt artilleriåtak, eller «eldfesten» som Peter den store kalla det. Gjennom holet som hadde oppstått i muren strøymde det russiske infanteriet inn og tok dei viktigaste festningsverka. Trass i den håplause situasjonen, kjempa dei svenske styrkane desperat, og dei la først ned våpna sine etter ti timars kamp. 

Som eit heidersteikn for motet garnisonen hadde vist, let Peter den store dei svenske soldatane få gå fri frå festninga. Dei fekk med seg ein månads forsyningar, samt vogner til å transportere ut eigedelane sine. Offiserane fekk kårdane sine attende. Delar av kapitulasjonsvilkåra vart derimot brotne av russarane. Tryggleiksvatene for delar av dei svenske troppane plyndra svenskane for alt dei eigde, sil at «dei til slutt berre stod att i skjorta».

Etterverknad
------------

Under storminga tapte russarane 700 mann, medan svenskane tapte kring 2000 soldatar. Dette var ganske dyrekjøpt for svenskane som under ein lang krig hadde vunne store sigrar mot ein langt større russisk arme enn dette. Tsaren forlet Dorpat og heldt fram vidare til omleiringa av Narva.

Litteratur
----------

* Nikolaj A. Sjefov, "Samyje znamenityje vojny Rossii", Moskva, förlaget Vetje, 1999. ISBN 5-7838-0539-4
* Nikolaj A. Sjefov, "Bitvy Rossii", Moskva, förlaget AST, 2002, ISBN 5-17-010649-1
* E.V. Tarle, "Severnaja vojna i sjvedskoje nasjestvije na Rossiju", Moskva, förlaget AST, 2002, ISBN 5-17-014249-8

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Belägringen av Dorpat» frå Wikipedia på svensk, den 21. desember 2010.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene: 
		1. ↑  *Svenska folkets underbara öden*, Carl Grimberg, 1920*
* Russian Army at Dorpat 1704[*daud lenkje*]
**Volturno** (i antikken *Volturnus*, frå *volvere*, «å rulle») er ei elv i sørlege og sentrale delar av Italia.

Elva spring ut frå Appenninane sentralt i Abruzzi, i Samnium nær Rocchetta a Volturno (provinsen Isernia i Molise) og renn søraustover til ho møter Calore nær Caiazzo og renn så sørover til Venafro, før ho snur sørvestover. Etter Capua munnar ho ut i Tyrrenhavet i Castel Volturno, nordvest for Napoli. Elva er 175 km lang. 

Etter om lag 120 km mottar ho Calore, om lag 8 km aust for Caiazzo. Elva renn no sørvestover forbi Capua, der Via Appia kryssa elva over ei bru. Ho renn så ut på Campaniasletta og svingar seg ned mot sjøen.

Historie
--------

Elva har alltid vore strategisk viktig og kolonien Volturnum (som truleg erstatta ein eldre etruskisk koloni) vart grunnlagd av romarane i 194 f.Kr. ved munningen på sørsida. Byen ligg i dag om lag 1,5 km inne i landet på grunn av avleiringar i elva. Augustus oppretta ein koloni for krigsveteranar her. Via Domitiana frå Sinuessa til Puteoli kryssa elva på denne staden og ruinar av brua er framleis synleg. Elva var frakommeleg heilt til Capua.

I 554 slo den austromerske generalen Narses ein frankisk-almannisk hær ved elva under eit slag under den gotiske krigen.

Etter revolusjonsstyrkane til Giuseppe Garibaldi i 1860 invaderte Sør-Itala, flykta Frans II av Begge Siciliar frå Napoli og forskansa seg ved sørbeidda av Volturno, nær San Maria di Capua Vetere. Piemontesiske troppar i lag med troppane til Garibaldi møtte den napolitanske styrken under eit slag 1. og 2. oktober, noko som førte til Capua sitt fall. 

Volturno gav òg namn til Volturnolinja, ei tysk forsvarslinje i Italia under den andre verdskrigen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Volturno frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Volta** er ei elv i Vest-Afrika som renn gjennom Ghana og Burkina Faso. Ho har tre store tilløpselver - Kvite Volta (*Nakambé*), Raude Volta (*Nazinon*) og Svarte Volta (*Mouhoun*). Alle desse tre har utspring i Burkina Faso og renn mot sør inn i Ghana. Her munner først Raude Volta ut i Kvite Volta. Seinare møter Kvite og Svarte Volta kvarandre og dannar hovudelva Volta, som munnar ut i Guineabukta. 

Namnet «Volta» kjem frå portugisisk og har tydinga 'vende' eller 'snu', fordi tidlege portugisiske gullhandlarar brukte elva som markering av det fjernaste punktet for sine reiser før dei vende om. Portugisarane kjøpte mykje av gullet sitt frå innbyggjarane i regionen under renessansen. Elva gav seinare navn til kolonien Fransk Øvre Volta og deretter den sjølvstendige staten Republikken Øvre Volta, før landet endra namn til Burkina Faso i 1984.

Elva er sterkt utbygd. Voltasjøen i Ghana er verdas største menneskeskapte innsjø, og strekkjer seg frå Akosombodemningen i søraustre Ghana til byen Yapei, rundt 400 kilometer lenger nord. Innsjøen gjev elektrisitet, transport, og høve til kunstig vatning og fiskeoppdrett. Han har også medført at elva ikkje lenger fraktar sediment til kysten, som derfor har begynt å erodera raskt.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Voltaelva» frå Wikipedia på bokmål, den 8. juli 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Volta River Authority

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |