recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Eit par dansar tango.
Pardans der para flytter seg. Frå Newhalem i Washington i 1954.
Pardans utandørs i Moskva. Eit av para blir danna av ein mann og ei kvinne, eit av to kvinner.
Mange folkedansar er pardansar, som denne tyske dansen.
Cueca er ein chilensk folkedans der para aldri rører kvarandre.
**Pardans** viser til dansar som blir utført av eit koordinert par, ofte ein mann og ei kvinne. Slike dansar kan brukast til selskapsdans, i dansetevlingar eller til oppvising. Nokre kjende pardansar er vals, polka, salsa og tango. 

Para i pardans held ofte i kvarandre, anten symmetrisk, til dømes ved at ein held kvarandre i hendene, eller asymmetrisk, der paret til dømes kan dansa i ei slags omfamning. I nokre dansar løyser para seg opp no og då, og i ein del folkedansar som blir dansa i par rører dansarane ikkje ved kvarandre i det heile.

Pardans kan utførast på ein enkelt stad eller paret kan flytta seg på dansegolvet, i same retning som andre par, danseretningen. I dei fleste europeiske pardansar flyttar ein seg, medan til dømes mange amerikanske pardansar kan vera stasjonære. I mange pardansar har éin dansar, typisk mannsdansaren, ei leiarrolle medan den andre dansaren følgjer.

Pardans kan ha ei viktig symbolsk tyding, som brurevalsen som ofte blir dansa ved bryllaup.

Ulike pardansar
---------------

### Historiske europeiske dansar

* Gaillarde
* Galopp
* Gavotte
* Menuett

### Nordisk folkedans og gammaldans

* Gangar
* Gammalvals
* Reinlendar
* Snoa
* Hambo
* Pols
* Polka
* Masurka

### Danseband-dans

* Foxtrot
* One-step
* Bugg
* Twostep
* Castle foxtrot

### Swingdans og jazz-tilknytte dansar

* Charleston
* Lindy hop
* Balboa
* Boogie woogie
* Bugg
* Dobbelbugg
* Jitterbug
* Rock'n'roll-dans

### Selskapsdans

Standarddansar:

* Wienervals
* Moderne vals
* Slowfox
* Tango
* Quickstep

Latindansar:

* Cha-cha-cha
* Rumba
* Samba
* Jive
* Pasodoble

### Salsafamilien

* Salsa
* Merengue
* Bachata

### Tango-tilknytte dansar

* Argentinsk tango
* Finsk tango
* Selskapsdansen tango
* Milonga
* Canyengue

### Andre pardansar

* Lambada
* Slow dance
* Kizomba
* Ländler

Sjå òg
------

* Pas de deux

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pardans» frå Wikipedia på svensk, og «Partner dance» frå Wikipedia på engelsk den 16. januar 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pardans**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**Parelius Hjalmar Bang Berntsen** (24. februar 1910–16. mai 1995) var ein norsk arbeidar og stortingsrepresentant frå Fauske som var tingmann frå Nordland og for Arbeidarpartiet i tida 1945-65.

Berntsen var son til ein gruvearbeidar. Sjølv arbeidde han på gard til han var 20 år gammal. Frå 1930 byrja han å arbeide i Mofjell gruver i Rana. Medan han jobba i Mofjell-gruvene engasjerte han seg i gruvearbeidarforeininga, og frå 1930 var han med i styret i Rana faglege utval, frå 1935 som formann. Han var også ei tid formann i Nord-Rana Arbeiderparti. Frå 1937 til 1941 var han varaordførar i Nord-Rana herad, og etter krigen var han medlem av formannskapet i kommunen til 1951.

Etter åtte år i gruva byrja Berntsen i 1939 å arbeide ved veg- og jarnbaneanlegg. Under andre verdskrigen arbeidde han på lageret til Rana samvirkelag. Samstundes deltok han i illegalt arbeid.

Berntsen vart vald inn på Stortinget i 1945 og var stortingsrepresentant i fem periodar. Han var fyrst medlem i Veg- og jarnbanekomiteen, frå 1950 til -57 kalla Samferdslekomiteen. Sidan 1958 var han medlem i Skog-, vassdrags- og industrikomiteen til han forlet Stortinget i 1965.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
*For den japanske diktforma, sjå waka-poesi.* 
Ein waka utstilt i Otago Museum i Dunedin.
**Waka** (IPA: wɔka) er maoriske farkostar på vatn, vanlegvis kanoar. Tilsvarande fartøy kan ein støyta på andre stader i Polynesia, med namn frå sams opphav, til dømes *vaka*.

Wakaer varierer i vekt frå små , lette kanoar kalla *waka tiwai* som vert brukte til fiske eller elveturar for einskildpersonar eller små grupper, og oppover i storleik til svært store *waka taua* (krigskanoar), med eit mannskap på inntil 80 og ei lengde opp til 40 meter. Dei største er havgåande kanoar med dobbelt skrog. 

Mange wakaer har enkelt skrog og er laga av uthola trestammar. Små wakaer består av eit stykke, medan dei større vanlegvis er samansette av fleire. Ein *waka ama* er ein utriggarkano. Somme waka, særleg på Chatham Islands (Chathamøyene), er ikkje vanlege kanoar, men bygde av *raupo*, strå frå halvgras eller lin. 

Havgåande waka, wuansett storleik, kunne padlast, men vart vanlegvis drivne med segl. Waka taua vert padla for å visa *manaen* (den guddommelege eller overnaturlege styrken) deira.

Små wakaer til dagleg bruk er vanlegvis enkle og udekorerte. Større kanoar, særleg *waka taua*, er kunstferdig utskorne og dekorerte. 

Dei polynesiske innvandrarane til New Zealand kom til øyene i store wakaer. Namna og sogene som var knytte til desse waka gjekk i muntlege overleveringar (*kōrero o mua*) etter kvart som etterkomarane til innvandrarane vart fleire og delte seg i ulike *iwiar* (stammar) og hapu (understammar). Følgjeleg vert ordet *waka* brukt til å kjenneteikna grupper av iwi som stammar frå menneska i ein av immigrasjonskanoane. 

*Waka* vert også bruka i vidare tyding som *ilåt*, *skip* eller *farkost*. Ein *waka huia* er ein uthola og utskoren båt som vert brukt til å lagra taonga («skattar») som til dømes dei høgt verdsette halefjørene til den no utdøydde huiafuglen som vert bruka som hårpynt. I noverande daglegtale hjå māoriane kan waka visa til bilar i omskrivinga «motokā». Det nydanna uttrykket *waka-rere-rangi* (bokstaveleg: waka som seglar på himmelen) er mynta på luftfartøy. Ein *waka hari hino*, (fartøy som fraktar olje) er ein oljetankar, ein *waka niho* (girkontainer) er ei girkasse på ein bil.

I dei seinare åra er kapproing med waka av og til å sjå på New Zealand, ofte i samband med større festivalar, mykje på same måten som kapproing med drakebåtar.

Sjå òg
------

* Utriggarkano
* Waka-jumping
* Arawa
|  |
| --- |
| **Havål** |
| HavålHavål |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Havål Utbreiinga av Havål |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Orden:** | Ålefisk Anguilliformes |
| **Familie:** | Havålfamilien Congridae |
| **Slekt:** | *Conger* |
| **Art:** | **Havål** *C. conger* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Conger conger***Linnaeus, 1758 |

**Havål** er ein stor ålefisk i havålfamilien. Han lever utelukkande i saltvatn, og finst frå Island og Trøndelagskysten til Senegal. Det er etter måten lite havål i norske farvatn.

Kjenneteikn
-----------

Havålen vert ofte forveksla med store ålar, men er vanlegvis mykje større og har overbitt. Det er funne hoer som er nesten 3 meter lange, hannen vert vanlegvis ikkje meir enn 1 m. Mange hevdar at havålen er opphav til mytar om sjøormar og liknande.

Havålen er mørkegrå på ryggen, stundom med eit skjær av brunt, med gråkvit underside. Han manglar bukfinnar og reist (skjel) og har særs små gjelleopningar. Augo er store og ovale, medan vanleg ål har små og heilt runde augo.

Levevis
-------

Havål er vanlegast på steinbotn, men finst òg på sand. Dei lever stort sett på relativt grunt vatn (0-500 m), men det er funne eksemplar ned til 4000 m. Yngre individ lever grunnare enn vaksne.

Havålane jaktar om natta, hovudsakleg på fisk. Dei et òg noko blekksprut, krabbar, reker og muslingar. 

Som mange andre ålefisk gyt havålen berre ein gong i livet. Alle havålar gjer dette på same stad: ved særs store djup vest i Middelhavet eller mellom Gibraltar og Asorane. Ei ho kan gyta opptil 8 millionar egg. Stort meir veit ein ikkje om korleis havålen formeirar seg.

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Havål |
| Svensk | Havsål |
| Engelsk | European conger |
| Tysk | Meeraal |
| Fransk | Congre |
| Spansk | Congrio, safio, culebra, negrillo |
| Russisk | Konger (Конгер), morskoj ugor (морской угорь) |

Kjelder
-------

* Vøllestad, Leif Asbjørn: «Ålefisker» i *Norges dyr - Fiskene 2* Cappelen 1992
* FishBase


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
'Claude Monet målar i skogkanten'. 1885. John Singer Sargent. oljemåleri. 54.0 x 64.8 cm. Tate Gallery, London.
**Friluftsmåleri** (fransk *en plein air*, engelsk *alfresco*) er ein målemetode som går ut på å laga eit måleri utandørs, i motsetnad til studio- (atelier-)måleri der berre eventuelle skisser blir gjort på staden.

Kunstnarar har til alle tider arbeidd utandørs når det fall seg slik, men frå midten av 1800-talet blei det viktig å bruka det naturlege lyset, slik både Barbizon-skolen og impresjonistane meinte. Utviklinga av tubar til oppbevaring av fargar var eit medverkande moment, sidan det sparte kunstnarane for det daglege førebuingsarbeidet med å blanda pigment og bindemiddel (linolje) for kvar enkelt farge før arbeidet kunne starta.

I same periode blei det òg utvikla kombinerte fargeskrin og staffeli. Variantar av dette er framleis populære blant dagens friluftsmålarar.

Det å måla utandørs førte til at fleire kunstnarar blei merksame på lysforhold og fargepåverknad frå omgjevnadane. Sidan mange av dei store kunstskulane låg i bystrøk, kan «akademibrunt» skyldast at det innfallande lyset reflektert frå nabolaget og inn vindauga ikkje gav moglegheit til å sjå fargetonar slik sollyset ute gjorde. Eit drømmeatelier i dag vil derfor vera prega av ønsket om at det innfallande lyset kjem frå nord, helst gjennom eit takvindu/overlysvindauge. 

Visse stader blei etterkvart meir populære blant kunstnarar på grunn av særeigne lysforhold (og brukbare buforhold), som Fleskum i indre Telemark (Henrik Sørensen m. fl.) og Jæren i Noreg, Skagen i Danmark, saman med kyststrøk frå Nordsjøen til Middelhavet. Mange stader etablerte det seg kunstnarkoloniar og malarskular med friluftsmåleri som tema. 

Den nordiske vinteren var eit problem, som Theodor Kittelsen løyste ved å få laga eit berbart segldukshus med omn og store vindauge som han fekk bore rundt i terrenget rundt Lauvlia.

Kjelder
-------

1. ↑  R. Broby-Johansen: *Kunstordbok* Tiden 1970

* *Denne artikkelen bygger på «Friluftsmaleri» frå Wikipedia på bokmål, den 19. februar 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
Illustrasjon av Chandra.
**Chandra** (engelsk: **Chandra X-ray Observatory**) er eit røntgenteleskop og det tredje teleskopet i NASA sitt Great Observatories-program. Det blei plassert i bane rundt jorda med romferja Columbia 23. juli 1999. Før oppskytinga var teleskopet kjend som **AXAF**, kort for **Advanced X-ray Astrophysics Facility**. Det var på tida det blei bygt det mest sofistikerte røntgenteleskopet med ein oppløysning åtte gonger betre og med ei evne til å kunna avsløra røntgenkjelder 20 gonger svakare enn kva som helst anna teleskop.

Chandra har fire vitskaplege instrument: eit biletspektrometer, eit høgoppløysningskamera og høg- og lågenergi-spektrometer.

Teleskopet er namnsett etter den indisk-amerikanske fysikaren Subrahmanyan Chandrasekhar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida
* Heimesida hjå NASA

Kjelder
-------

1. ↑  «The Chandra Mission» - Generelt om teleskopet på heimesida.
2. ↑  «Chandra X-ray Observatory Quick Facts»
3. ↑  «The Man Behind The Name» - Om Chandrasekhar på heimesida til teleskopet.
Kvinne og menn frå Orangeordenen i Glasgow med oransje band, eller sash.
**Sash** er band dei britisk-lojale ordenane nyttar for å syna kva organisasjon (t.d. Orangeordenen, Apprentice Boys of Derry eller Royal Black Institution dei er med i og kva lokalorganisasjon dei soknar til - i Orangeordenen kalla losje - blant «the Blackmen» kalla «preceptory». Sashen syner og kor langt den aktuelle medlemen har klatra i gradssystemet. I Orangeordenen er viktige delar av sashen oransje, medan dei sentrale delane av sashen til Royal Black Institution er svart.

Sashen spelar ei avgjerande rolle i unionistisk historiemedvit og ikonografi - dette er til dømes tydeleg uttrykt i den mest kjende Orangesongen av alle, «The Sash My Father Wore»:

So sure l'm an Ulster Orangeman, from Erin's isle I came,  

To see my British brethren all of honour and of fame,  

And to tell them of my forefathers who fought in days of yore,  

That I might have the right to wear the sash my father wore!  

  

Omkvæde:  

It is old but it is beautiful, and its colours they are fine  

It was worn at Derry, Aughrim, Enniskillen and the Boyne.  

My father wore it as a youth in bygone days of yore,  

And on the Twelfth, I love to wear the sash my father wore.  

  

For those brave men who crossed the Boyne have not fought or died in vain  

Our Unity, Religion, Laws, and Freedom to maintain,  

If the call should come we'll follow the drum, and cross that river once more  

That tomorrow's Ulsterman may wear the sash my father wore!  

  

Omkvæde:  

And when some day, across the sea to Antrim's shore you come,  

We'll welcome you in royal style, to the sound of flute and drum  

And Ulster's hills shall echo still, from Rathlin to Dromore  

As we sing again the loyal strain of the sash my father wore!

Bakgrunnsstoff
--------------

* The Sash My Father Wore, med The Pride of the Bann Flute Band, frå Youtube.
[[Fil:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|mini|Sasanideriket på sitt største, ca. år 620, under Khosrau II.
{{plainlist | style = padding-center: 0.6em; text-align: center; |
██ Vanlege territoirum
██ Største utstrekking ei kort tid under krigen mellom Austromarriket og Sasanideriket 602–628
]]

**Sasanidane** var det siste innfødde dynastiet i Persarriket (Iran) før den arabisk-muslimske invasjonen på 600-talet. Sasanidetida byrja i 226, då dynastiet erobra Parti, og enda på midten av 600-talet, då riket blei erobra av arabarar.

Namnet på dynastiet kjem frå Sasan, ein stamfar av den første sasanideherskaren Ardasjir I (224-240). 
Ktesifon var hovudstad i riket. Hovudstaden fall for arabarane allereie i 636.

Religion
--------

Statsreligionen i riket var parsisme (zoroastrisme). Retningen zervanisme var den viktigaste retningen innan parsismen i sasanideriket. Profeten Mani (216-277), som hadde utvikla ein ny skriftreligion, var verksam i denne perioden. I 250 fekk Mani kong Sjapur I til å konvertera til manikeismen, og under hans styretid hadde manikeismen stor framgang. Etter at kongen døydde blei Mani og tilhengjarane hans forfølgde. Mani blei teken, fengsla og dødsdømd, men døydde i fengselet før dommen blei fullført.

Biblioteket i Ktesifon
----------------------

Under sasanidane huste Ktesifon eit av dei største biblioteka i antikken. I samband med den arabiske invasjonen blei biblioteket plyndra, og alle bøkene blei brende eller kasta i Eufrat. Ifølgje historikaren al-Tabari skreiv befalshavaren Sa'd ibn Abi Waqqas til kalif Umar ibn al-Khattab og spurd kva han skulle gjera med boksamlinga i palassa i den sasanidiske hovudstaden. Umar skreiv tilbake at om bøkene var i strid med Koranen var dei blasfemiske, men om dei stemde med han var det ingen fare. Skriftene enda med å bli øydelagde, og dermed blei ein stor del av dei persiske litteraturskattane tapte for ettertida.

Kjelder
-------

1. ↑  «Mani». *Nationalencyklopedin*. Henta 17. mai 2012. [*daud lenkje*]
2. ↑  Ewald, Stefan (huvudförfattare) (1990, sv upplaga 1996). Religionslexikonet. Stockholm: Bokförlaget Forum. ISBN 91-37-11539-1

* *Denne artikkelen bygger på «Sasaniderna» frå Wikipedia på svensk, den 21. januar 2018.*

Bakkrunnsstoff
--------------

* Sasanika

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things

 |
**Elektrosvak vekselverknad** eller **elektrosvak teori** er ein fysikalsk teori som sameinar elektromagnetismen med den svake kjernekrafta i ei skildring. Sjølv om desse to kreftane synest svært ulike ved dei låge energiane som finst i kvardagen, så modellerer teorien dei som to ulike aspekt av same kraft. Over den kombinerte energien rundt 100 GeV, går dei saman til ei einaste **elektrosvak kraft**. I eit tilstrekkeleg varmt miljø (ca 1015 K), sameinast begge desse kreftane til ein kombinert elektrosvak kraft.

Den elektrosvake vekselverknaden vart første gongen skildra matematisk av Sheldon Glashow, Steven Weinberg og Abdus Salam på 1960-talet, ein innsats dei fekk Nobelprisen i fysikk for i 1979. Teorien for elektrosvak vekselverknad vert g stundom kalla «GWS-teorien» etter desse tre fysikarane. I dag er den elektrosvake vekselverknaden ein viktig del av standardmodellen i partikkelfysikk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Elektrosvak vekselvirkning» frå Wikipedia på bokmål, den 21. februar 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* David Griffiths; *"Introduction to Elementary Particles"*, Wiley-VCH, Weinheim, 2. opplag. (2008). ISBN 978-3-527-40601-2
* B.R. Martin, G. Shaw; *"Particle physics"*, John Wiley & Sons, Chichester (England) 2. opplag. (1997). ISBN 0-471-92358-3

1. ↑  Sander Bais (2005), *The Equations. Icons of knowledge* ISBN 0-674-01967-9 s 84
2. ↑  «The Nobel Prize in Physics 1979». The Nobel Foundation. Henta 21. februar 2013.
3. ↑  «The Nobel Prize in Physics 1979». The Nobel Foundation. Henta 21. februar 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Sosiokulturalisme** er eit rammeverk innan samfunnsvitskapane som voks fram etter kvart som ein fann ut at resultat frå laboratorieeksperiment med einskildsindivid ikkje stemde med det som skjedde når ein studerte situasjonar i verda utanfor laboratoriet. 

Sosiokulturell teori om kunnskap og læring er ikkje nokon eintydig storleik. Det finst ingen «sosiokulturell læringsteori», men ulike retingar og ulike vektingar. Det sosiokulturelle perspektivet går under nemningane *kulturhistorisk, sosiohistorisk, sosiointeraktivt* og *situert perspektiv*. 

Dei grunnleggande ideane er likevel rimeleg klåre: Det er ufornuftig å dele kognisjon og motivasjon frå den sosialt medierande konteksten, eller for den saks skuld, individ frå sine aktivitetar og samanhengen desse skjer i. Kunnskapen må konstruerast av individet i ein sosial samanheng, noko som medfører at kunnskap må sjåast på som forankra i og distribuert mellom individa og historiske, sosiale og kulturelle tilhøve. 

Med ei sosiokulturalistisk grunnhaldning legg ein vekt på diskursar. Kunnskapssynet er i dette paradigmet pragmatisk. Dette tyder at tilegning av kunnskap er ei handling, og dermed å rekne for ein praktisk aktivitet. Dette fører til at ein har fokus på samanhengen kunnskapen er tileigna i. Viktige omgrep i denne tradisjonen er *praksisfellesskap*, *den nære utviklingssona*, *medierande artefakter* og *handlingsboren kunnskap*. 

I denne tradisjonen set ein ikkje individet i sentrum av læringa, men den sosiale samhandlinga som individet er ein del av. Ein gjer seg nytte av fleire fagområde, t.d. antropologi, sosiologi, psykologi og pedagogikk, men i botnen av studia ligg ei tru på at læring er noko som skjer i ei sosial samhandling/i ein kultur, og at kunnskapen ein aktør har berre er delar av den totale kunnskapen som trengst. Resten av kunnskapen er samla i sosiale strukturar (t.d. eit byggjelag) og artefakter (t.d. hammar) .

Lev Vygotsky vert gjerne sett på som portalfiguren for dette paradigmet innan pedagogikken. Sjølv om Vygotsky var kognitivist, i den forstand at han var opptatt av kognitiv utvikling, skil han seg frå t.d. Piaget ved at han sette den stimulansen som omgivnadane gav barnet i sentrum, ikkje barnet si indre utvikling. Det som Vygotsky retta fokuset mot var den objekt-orienterte handlinga som vart mediert av kulturelle verktøy og teikn .

I eit kulturalistisk læringsmiljø er det lagt til rette for at den lærande skal fungere i den kulturen ein lærer for å meistre. Skulen er ein institusjon ein gjerne ser på som lausriven frå røyndomen, og ein må knyte kontaktar med t.d. eit meieri for å hente seg handlingsboren kunnskap når ein skal lære om mjølk for å knyte kunnskapane inn i kulturen .

I denne tradisjonen er det høgt fokus på samhandling i grupper, og at studentane kommuniserer seg imellom — skaper diskursar — og får samhandle med kompetente personar. Innanfor dette paradigmet er altså fokuset på samhandlinga mellom aktørane og ikkje på sjølve aktørane (slik som i den kognitive tradisjonen). Dette utelukkar på ingen måte at det skjer individuelle kognitive prosessar, men desse kan ikkje studerast utan å ta omsyn til kulturen dette skjer i.
**Sossen Finne Anker Krohg** (18. desember 1923–12. februar 2016)
var ein norsk skodespelar som har arbeidd på teater, film og fjernsyn. Ho er best kjend for folk flest som *Astrid Anker-Hansen* i dramaserien *Hotel Cæsar* på TV 2, ei rolle ho spelte samanhengande frå 1998 til april 2010.

Sossen Krohg vart fødd i Oslo. Ho tok eksamen ved teaterskulen på Det Norske Teater i 1946 og vart tilsett med ein gong. Derfrå gjekk det vidare til Folketeateret, der ho var tilsett fram til 1960. I 1966 var ho med på å starte opp den kjende Club 7 i Oslo, og var tilsett der ved Scene 7 fram til 1985. Sossen Krohg har budd og arbeidd i Paris i fleire periodar av livet sitt, og franske viser har vorte ein av spesialitetane hennar.

Krohg var gift med Thorleif Schjelderup mellom 1940 og 1944, og dei fekk to barn saman. Seinare gifta ho seg med kunstnaren Guy Krohg, son av målaren Per Krohg og barnebarn av målaren Christian Krohg. 

I 2010 fekk ho Gullrutens heiderspris saman med mangeårig Cæsar-kollega Anette Hoff.

Filmografi
----------

* 1949 *Døden er et kjærtegn*, «Vera»
* 1950 *Min kone er uskyldig*
* 1968 *De ukjentes marked*
* 1972 *Kampen om Mardøla*, «Kommentator»
* 1975 *Eddie & Suzanne*, «Fransk hybelvertinne»
* 1977 *Det tause flertall*, «Dame med puddel»
* 1978 *Hvem har bestemt..!?*, «Hans mor»
* 1979 *Ingen roser...takk*, «Moren»
* 1980 *Liv og død*, «Diddi»
* 1988 *Hotel St. Pauli*, «Morgans mor»
* 1989 *Bryllupsfesten*, «Ingegerd B. Holm»
* 1990 *Herman*, «Fru Jacobsen»
* 1990 *Måker*, «Sangerinne»
* 1994 *Det var en gang...*
* 1994 *Drømspel*, «Don Juans venninne»
* 1995 *Sønnen*
* 2002 *Glasskår*

Kjelder
-------

1. ↑  «Sossen Krohg er død». NRK.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Keltarsjøen** (irsk *An Mhuir Cheilteach*; walisisk *Y Môr Celtaidd*; kornisk *An Mor Keltek*; bretonsk *Ar Mor Keltiek*) er eit havområde i Atlanterhavet sør for Irland. Det grensar i aust til St George's Channel, Bristolkanalen og Den engelske kanalen, i tillegg til kystområda av Wales, Cornwall, Devon og Bretagne. Den keltiske arva til dei tilstøytande landområda har gjeve havområdet det namnet det har, først foreslått av E. W. L. Holt i 1921. Den nordlege delen av havområdet vart tidlegare rekna som ein del av St George's Channel og den sørlege delen hadde ikkje noko eige namn. Behovet for eit eige namn på havområdet oppstod på grunn av at området har felles geologi og hydrologi. Namnet vert i dag hovudsakleg nytta av oljebransjen og fiskeindustrien. 

Den sørlege og vestlege grensa av havområdet er ikkje klart definert. Holt foreslo at grensa skulle gå der djupet var 200 famner (366 meter), medan Ushant - den internasjonale hydrografiske orgnisasjon - definerer grensa ut frå loksodromar, som dreg havområdet noko lenger sørover.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Celtic Sea» frå Wikipedia på engelsk, den 24. oktober 2007.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- IHO sine grenser for havområde Arkivert 2006-11-08 ved Wayback Machine. (side 39, seksjon 21A).

Bakgrunnsstoff
--------------

* cs-locale.png Kart over Keltarsjøen Arkivert 2005-04-07 ved Wayback Machine.
* Coccolittar i Keltarsjøen Arkivert 2005-03-27 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 50°30′N 7°54′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Koordinatar: 60°37′37.456″N 6°23′43.498″E﻿

**Finnesloftet** er ein trebygning frå mellomalderen som står på garden Finne på Voss. Bygningen har lenge vore rekna som den eldste profane trebygningen i Noreg, men nyare dendrokronologisk gransking har funne andre trebyngingar i landet som er daterte til byrjinga av 1200-talet.

Finnesloftet - front mot nord.
Litografi av Finnesloftet i 1888. Etter akvarell av Peter Andreas Blix.
Finnesloftet er mest truleg bygd sommaren 1295 eller kort tid etterpå. Det er eit hus i to høgder, bygd med liggjande tømmer i første høgda, og ståande konstruksjonar og stavverk i andre høgda. Veggene i andre høgda liknar vegger i stavkyrkjer, og det er ingen andre profane bygningar att i Noreg som er bygde på denne måten.

Finnesloftet høyrer til i dag Fortidsminneforeningen som kjøpte bygningen i 1891.

Referansar
----------

1. 1 2  «Tømmertest avslører fødselsåret», Aftenposten 16. oktober 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fortidsminneforeningen i Bergen og Hordaland om Finnesloftet. Arkivert 2008-05-03 ved Wayback Machine.
* Kulturnett.no om Finnesloftet.
* Om mellomalderbygningar frå web-utstillinga om Audun Hugleiksson, laga ved Statsarkivet i Bergen.
* Fant unik runeskatt på nabogården. Dagbladet. 13. juli 2020
* Finnesloftet i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
Faradaybur
**Faradaybur** er eit rom eller avlukke med veggar av metallplater eller finmaska metallnett som kan brukast til å skjerma mot elektriske forstyrringar. Ladningar som blir førete til buret eller plassert i nærleiken av det, vil ikkje gje elektriske krefter inne i buret. Effekten blei påvist av Michael Faraday i 1836. Faraday bygde eit slikt bur i 1836 og prova den vernande funksjonen.

Eit eksternt elektrisk felt fører til endra ladning i buret, noko som vernar volumet innanfor buret mot den ytre spenninga.
Øskjer av metall er faradaybur. Sidan overflata er elektrisk leiande kan det ikkje oppstå elektriske potensialskilnader mellom stader på overflata. Av den grunn kan det inni volumet ikkje eksistere elektriske felt med opphav utanfrå.

Film av faradybur.
Eit gitternett av metall kan òg kallast ei leiande overflate dersom maskene er små i forhold til bølgjelengda.

Eit faradaybur kan vere frittsvevande eller kopla til noko, i så fall helst til jord. Dersom buret er frittsvevande kan buret (og innhaldet) oppta kva som helst ladning i forhold til omgjevnadene, men det indre volumet blir ikkje påverka.

Ein personbil er eit ufullstendig faradaybur, men i eit torevêr er bilen likevel eit godt vern.

Kjelder
-------


* «Faradaybur» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 25. november 2014.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
Far og barn.
**Far** er ein mannleg forelder. Farskap kan mellom anna innebera å gje liv, omsorg og eigedelar til eit barn. 

Det finst ulike former for farskap som kan kombinerast. Ein **biologisk far** er den som har gjeve halvdelen av arvestoffet til barnet. Ein som er **far sosialt sett** er ein mann som har hovudansvaret for ein unge. Ein **adoptivfar** er far til ein unge ifølge loven, men ikkje biologisk.

Farsrolle
---------

Biologiske fedre har ikkje eit like sjølvsagt naturleg band til ungar som mødre har frå byrjinga, i og med at desse går med ungen inni seg under svangerskapet og deretter gjerne ammar han. Dette ser ein mellom anna i farsskapssaker der det gjeld å fastsetja kven som eigentleg er far til eit barn.

Likevel finst det band mellom far og barn på same måte som det finst morskjærleik. Dette bandet kan ta til medan ungen er i moras liv og styrkast ved at faren steller og leiker med ungen frå han er fødd. Biologiske fedre kan føla slektskap ved at dei kjenner igjen eigne trekk i ungane sine.

Far i kulturen
--------------

Ordet «far» blir brukt i overført tyding, mellom anna innan historie og religion. 

Ein mann som er opphavet til eit omgrep, til dømes ein vitskap, kan omtalast som *faren* til dette omgrepet. Ein som har stått på og frigjort eller forma landet sitt kan kallast *landsfader*.

I kristendommen blir den eine delen av treeininga omtala som *far* eller *fader*. Ordet er òg ein tittel for mange av dei som har kyrkjelege stillingar: Paven, patriarken for den ortodokse kyrkja og prestar innan den katolske og den ortodokse kyrkja.

Farsnamn
--------

Ord frå mange register blir brukte om fedre. På norsk er til dømes *far* eit nøytralt ord, *fader* meir formelt, medan *pappa* er eit koseord som kan oppfattast som barnsleg.

På indoeuropeiske språk byrjar som regel ordet for «far» med p/f (t.d. hindi *pitá*, islandsk *faðir*) eller t/d (tsjekkisk *táta*, engelsk *daddy*) og har to stavingar.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* BNE

 |
Koordinatar: 60°20′22″N 5°21′10″E﻿

Fantoft stavkyrkje i 1975.
**Fantoft stavkyrkje**, eller på bokmål **Fantoft stavkirke**, er ei stavkyrkje som står på Fantoft i Fana bydel i Bergen. Kyrkja vart opphavleg bygd om lag 1150, og stod i Fortun i Sogn og Fjordane fylke. Då denne stavkyrkja vart riven, kjøpte konsul F. G. Gade i Bergen mykje av tømmeret i 1883, for at dei delane av kyrkja som ein rekna med skreiv seg frå mellomalderen skulle kunne nyttast i ein rekonstruksjon av den opphavlege mellomalderkyrkja på eigedomen hans på Fantoft ved Bergen. Borgund stavkyrkje var førebilete for rekonstruksjonsarbeidet, som vart leia av konservator Anders Lorange.

Ein steinkross frå mellomalderen på ein haug attmed kyrkja er flytta frå Tjora i Sola kommune i Rogaland.

I 1992 vart Fantoft stavkyrkje sett i brann, og ho vart totalskadd. Ein kopi av kyrkja vart reist på same staden i 1997.

Galleri
-------

* Fortun stavkyrkje før ho vart flytta til Bergen i 1883 og attreist som Fantoft stavkyrkje
* Fantoft stavkyrkje i 1880-åra. 
Foto:
Axel Theodor Lindahl (1841–1906)
* Nye Fantoft stavkyrkje Foto: Nina Aldin Thune

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete frå Norphoto
* NRK Sogn og Fjordane
* NRK Hordaland
**Paraskevi «Voula» Patoulidou** (fødd 29. mars 1965) er ein gresk tidlegare friidrettsutøvar frå Flórina i det nordlege Hellas. Ho vart olympisk meister i 100 meter hekk i 1992.

Aktiv
-----

Både under friidretts-EM 1990 og VM 1991 tok Patoulidou seg til semfinalane på 100 meter, så vel som på 100 m hekk. Før dei olympiske sommarleikane 1992 i Barcelona hadde ho ein personleg rekord på 12,96 sekundar på 100 m hekk, øvinga ho konsentrerte seg om under leikane. Ho sette der personleg rekord med 12,88 då ho vart nummer tre i den andre semifinalen. I finaleløpet leia favoritten Gail Devers frå USA klart til ho snubla i siste hekken og fall over målstreken. Med eit perfekt gjennomført løp tok Patoulidou seg opp til andreplassen mellom nest siste og siste hekkepassering. Inn til mål heldt ho unna mot LaVonna Martin og Jordanka Donkova, dei to andre medaljevinnarane, og vann gullmedaljen på tida 12,64. 

Etter OL-triumfen lukkast Patoulidou aldri å markere seg i internasjonale tevlingar, ho konkurrerte då oftast i lengdehopp og på 100 m.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1988 i Seoul: Utslått i forsøka på 100 m (11,85 =nr 41)
* EM 1990 i Split: Utslått i semifinalane på 100 m hekk (13,07 =nr 11) og 100 m (=nr 13)
* VM 1991 i Tokyo: Utslått i semifinalane på 100 (11,51 =nr 14) og i kvartfinalane på 100 m hekk (13,41)
* OL 1992 i Barcelona: Gull i 100 m hekk – 12,64, framom LaVonna Martin (12,69)
* VM 1995 i Göteborg: Utan resultat i lengdehopp
* OL 1996 i Atlanta: Nr 10 i lengdehopp – 6,37 m
* VM 1997 i Aten: Utslått i lengdehopp (5,90 m =nr 36)
* VM 1999 i Sevilla: Utslått i kvalifiseringa i 4 x 400 m stafett
* OL 2000 i Sydney: Utslått i forsøka på 100 m (11,65 =nr 46)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Voula Patoulidou» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juni 2017.*

* «Voula Patoulidou» (på engelsk). Olympedia. Henta 10. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
| Paramaribo |
| --- |
| Utsyn over Paramaribo frå byrjinga av 1900-talet.Utsyn over Paramaribo frå byrjinga av 1900-talet. Utsyn over Paramaribo frå byrjinga av 1900-talet. |
| Styresmakter |
| LandDistriktKommune | SurinamParamaribo distriktParamaribo |
| Grunnlagd | 1630 |
| Geografi |
| Innbyggjarar | 230 000 |
| Plassering |
| Paramaribo i SurinamParamaribo i SurinamParamaribo i Surinam |

**Paramaribo** er hovudstaden i Surinam i Sør-Amerika. Han har rundt 250 000 innbyggjarar. Det historiske sentrumet av byen er ført opp på UNESCO si liste over verdsarv.

Geografi
--------

Paramaribo ligg rundt 15 km innanfor munningen av elva Surinam i Atlanterhavet. Byen er eit transportsentrum med hamn og jernbaneendepunkt, og er det økonomiske sentrumet i Surinam med størstedelen av industriproduksjonen i landet, mellom anna aluminiumverk, tre-, tekstil-, nærings- og nytelsesmiddelindustri. 

Kolonitidhus, *Waterkant*, sett frå Surinamelva.
Paramaribo har botanisk hage, ei gammal festning og ein del bevart koloniarkitektur, mellom anna presidentpalasset. Domkyrkja i byen frå 1885 er rekna som den største trebygningen i Amerika. Byen har også den største moskeen i Karibia, hindutempel og fleire synagogar. I 2002 blei den historiske bykjerna ført opp på UNESCO si liste over verdsarv.

Soge
----

Paramaribo blei grunnlagd av britar i 1630. I 1651 blei han hovudstad i den britiske kolonien Suriname. Kolonien og byen kom på nederlandske hender i 1816. Det var bybrannar i Paramaribo i 1821 og 1832. Universitetet i byen blei grunnlagd i 1968. I 1975 blei Paramaribo hovudstad i det sjølvstendige Surinam.

Innbyggjarane i Paramaribo er hovudsakleg av afrikansk, indiansk, indisk, javanesisk, kinesisk og nederlandsk opphav.

Kjelder
-------


* «Paramaribo» i *Store norske leksikon*, snl.no.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Paramaribo» frå Wikipedia på engelsk, den 30. januar 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* LIBRIS
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Bartekopp med innskrifta «Hvis Knebelsbarten Du vil holde grei, / glem ikke at benytte mig!» Koppen er ein av 8 modellar av bartekoppar i priskuranten frå Porsgrunds Porselænsfabrik frå 1909. Høgd 7,6 cm. Norsk Folkemuseum NF.1985-0623. Foto: Anne-Lise Reinsfelt

**Bartekopp** er ein type kopp laga spesielt for å brukast av personar med bart. Ein slik kopp har ei lita hylle på innsida av koppen som vernar barten mot væske og skum. Slike koppar var særleg populære mellom rundt 1830 og 1930.

Bartekoppen blei funnen opp i England, men blei snart laga også i land som Frankrike, Tyskland og Russland. Dei kunne vera gåvegjenstandar med påskrifter som «Think of me» eller pynta med kjende personar eller blomemotiv. Større servise kunne omfatta ein enkelt bartekopp.

Norske Porsgrunds Porselænsfabrik nemner bartekoppar i priskuranten frå 1908, men dekornummeret på ein bevart kopp tyder på at han var produsert allereie i 1902.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bartekopp» frå Wikipedia på bokmål, og «Kopp» frå Wikipedia på svensk den 25. september 2018.*

1. ↑  Halvorsen og Larsen (1997) s. 295.
2. ↑  «Alla tiders ting. Del 5 – En kopp för en karl». YLE. Arkivert frå originalen 29 oktober 2013. Henta 27 oktober 2013.  Arkivert 2013-10-29 ved Wayback Machine.
3. ↑  Halvorsen og Larsen (1997) s. 99.

Litteratur
----------

* Halvorsen, Josef og Larsen, Kjell Egil (1997): *"Gammelt Porsgrund" Klenodier verd å eie.* Porsgrunn. ISBN 82-992998-2-9.
* Tunander, Britt (1986): *Illustrerat Antiklexikon.* Stockholm. ISBN 91-27-01633-1
* Jon Birger (1983): *Nomenklatur for drikkestell*, med tegninger av Torill Sand. Oslo.
Koordinatar: 59°54′49.622″N 10°44′7.5264″E﻿

Vestre enden av Stortingsgata. Bygningen til høgre er Nationaltheatret og i bakgrunnen kan ein sjå ein lut av Slottsparken (den såkalla Abelhaugen).
**Stortingsgata** er ei gate i sentrum av Oslo, mellom Wessels plass attmed Stortingsbygningen og byrjinga av Henrik Ibsens gate ved det søraustre hjørnet av Slottsparken. Gata går parallelt med, og sør for Karl Johans gate.

Stortingsgata fekk det noverande namnet i 1865, året før Stortingsbygningen vart innvigd. Inntil då hadde namnet på gata vore Drammensveien, som òg var det opphavlege namnet på Henrik Ibsens gate, og framleis er namnet på den gata som danner forlenginga av Henrik Ibsens gate over Solli plass. I tidlegare tider var dette òg namnet på landevegen vidare ut or byen, over Skøyen og Lysaker mot Drammen.

Sørsida av Stortingsgata er dominert av forretningar, serveringsstader og hotell. På nordsida, mellom Stortingsgata og Karl Johans gate, ligg parkområda Eidsvolls plass og Studenterlunden, bygningen til Nationaltheatret og nedgangane til Nationaltheatret jarnbane- og T-banestasjonar.

Stortingsgata er ei viktig gjennomfarståre for kollektivtrafikken, med trikk- og bussliner.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki
* SSR (namn)

 |
Småbruk i Lancashire i England.
**Småbruk** er ei nemning for mindre gardsbruk, høveleg som attåtnæring for ein familie. 

Omgrepet *småbrukar* kom inn i det norske språket omkring førre hundreårsskifte. Omgrepet vart frå første stund brukt ideologisk. Småbrukaren var fri, i motsetnad til husmannen, og han arbeidde for seg sjølv, utan å utbytte arbeidsfolk, slik arbeidarrørsla kunne meine at bonden gjorde.

Omgrepet *småbruk* kunne for det første brukast om husmannsplassar som er skilt ut frå en gard og kjøpt fri som eigen eigedom. Då har småbrukaren om lag like stor produksjon som husmannen hadde. På slike bruk var det ikkje lønnsamt med hest for å utføre drifta på bruket. 

Omgrepet kunne også bli brukt om bureisingsbruk og andre mindre bruk som var delt frå større eigedommar. I Jordbruksteljinga for 1929 var bruk mellom 2,1 og 5 daa innmark rekna som boligbruk, bruk mellom 5,1 og 20 daa vart rekna som småbruk mens bruk mellom 20,1 og 50 daa innmark vart rekna som «småbruk og gårdsbruk.» Sidan det ville vere feil å setje ei skarp arealgrense mellom gardsbruk og småbruk, var det i 1929 sagt at «Et bruk skal regnes for gårdsbruk når det er så vidt stort at der holdes hest utelukkende eller overveiende for brukets skyld. Nogen bestemt arealgrense kan vanskelig opstilles, men i almindelighet vil et bruk på opimot 30 dekar innmark opfylle disse betingelser.»

Den norske Arbeiderbruk og Boligbank som vart oppretta i 1903, gav lån til bruk inntil 20 daa. I 1915 vart namnet endra til Den Norske Stats Småbruk- og Boligbank, samtidig som arealgrensa vart fjerna.

Med aukande industrialisering ut over 1900-talet, vart småbruk ei god familieøkonomisk tilpassing. Drifta av småbruket kravde ikkje meir arbeidskraft enn at familiefaren kunne ha lønnsarbeid utanom bruket. Det var då husmora som skjøtta hus og fjøs i det daglege. Spesielt for folk som arbeidde i produksjonar med sesongvariasjonar, var det lønnsamt å ha eit småbruk å falle tilbake på. Slik vart også småbruka ei god samfunnsøkonomisk tilpassing.

I Noreg har småbrukarar vore organiserte i Norsk Bonde- og Småbrukarlag.

Kjelder
-------

1. ↑  Brynjulv Gjerdåker:Kontinuitet og modernitet; Norges Landbrukshistorie III 1814-1920 Det Norske Samlaget 2002 ISBN 82-521-6024-7
2. ↑  Jordbruksteljing 1929, SSB
3. ↑  Brynjulv Gjerdåker:Kontinuitet og modernitet; Norges Landbrukshistorie III 1814-1920 Det Norske Samlaget 2002 ISBN 82-521-6024-7
**Havørnulukka**, 16. juni 1936, var den første ulukka innan sivil ruteflyging i Noreg. I sjutida om morgonen flaug flyet *Havørn* inn i fjellet Lihesten i Hyllestad kommune, på nordsida av munningen på Sognefjorden, og vart knust. Alle som var om bord, eit mannskap på fire og tre passasjerar, mista livet. 

Denne morgonen var Lihesten dekt av lokal skodde. På ulukkestidspunktet heldt Havørn, som var på veg nordover langs Vestlandskysten, ein kurs som låg for langt mot aust. Flyet flaug inn i skoddebanken som dekte Lihesten, for kort tid etterpå å verte knust mot fjellveggen om lag 100 meter nedanfor toppen av den 777 meter høge Risnesnipa.

I flyhistorisk samanheng er denne ulukka viktig, for pionerar i sivil norsk luftfart var både mellom dei omkomne og dei som hadde ansvaret for redningsarbeidet. Bernt Balchen leidde arbeidet med å få vrakdelar og fleire av dei omkomne ned frå den bratte og utilgjengelege fjellsida.

Då ulukka hende, flaug Havørn i Det Norske Luftfartselskap si post- og passasjerrute langs kysten mellom Bergen og Tromsø. Havørn var ein Junker av typen Ju-52/3M. Eit slikt luftfartøy kunne ta 15–17 passasjerar. Denne flytypen, som vart rekna for å ha stor lasteevne og gode kortbaneeigenskapar, var 19 meter langt og vengespennet målte 29 meter. 

I bakgrunnen Risnesnipa (777 moh) som ligg på den sørlege delen av Lihesten. Biletet er teke rett mot vest. Havørn flaug inn fjellveggen ca 80-100 meter frå toppen.
Laurdag 14. juni 2008 vart Havørn-ulukka markert ved avduking av ein minnestein til ære for dei omkomne og deltakarane i det vanskelege hjelpe- og identifiseringsarbeidet. Ulrik Andrew Smith foretok avdukinga. Han er slektning av fyrsteflygaren på Havørn, Ditlef Pentz Smith. Minnesteinen er fire meter høg og står på ei utsiktshøgd under den steile Risnesnipa (Lihesten) der flyet havarerte. Eit lite hefte, *Havørn-ulukka som skaka fly-Noreg i 1936*, forfatta av Ingemar Nordstrand, vart utgjeve til markeringa. Ei lokal arbeidsgruppe, «Havørns Minne», er ansvarleg for minnesteinen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norges første flyulykke
* Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, Kulturhistorisk leksikon
* Sogeskrift frå Hyllestad 2006, red. Finn Borgen Førsund, ISSN 0802-6041
* Havørnulukka 16. juni 1936, utgjeve av *Havørnprosjektet*, 6859 Sørbøvåg, november 2001
KH-instabilitet på planeten Saturn
KH-instabilitet som er synleg i skyer over Mount Duval i Australia
**Kelvin-Helmholtz-instabilitet** kan oppstå når det eksisterer eit vertikalt skjer i væske eller når det er stor nok fartsskilnad i grenseflata mellom to væskelag. Teorien kan brukast til å slutte seg til når ei væske blir instabil og når ein straum går over til å bli turbulent i ei væske alt etter kva tettleik og fart væskestraumen har. Herman von Helmholtz studerte dynamikken i to væsker med forskjellig tettleik når det oppstår ei lita forstyrring, som ei bølgje, på grenseflata mellom væskene. 

Vi kan tenkje oss to væsker med forskjellig tettleik som beveger seg parallelt med forskjellig fart. Viss ein ignorerer overflatespenninga og har bølgjer med kort nok bølgjelengde, vil grenseflata mellom væskene vere ustabil uansett farten til væskestraumane. Men sidan det eksisterer ei overflatespenning, vil grenseflata vere stabil for korte bølgjelengder, og teorien kan då brukast til å rekne ut kva fart væskene må ha for å bli ustabile. Når ein har overflatespenning med i teorien kan ein lage prognose for kva tid det blir danna bølgjer i tilfellet vind over vatn. 

Når fordelinga av tettleik og fart stadig endrar seg (med det lettare laget øvst, slik at væska er Rayleigh-Taylor-stabil) kan ein bruke Richardsontalet, Ri, for å rekne ut kva tid det oppstår KH-instabilitet. Vanlegvis er eit lag ustabil for Ri<0,25. 

Desse effektane er forholdsvis vanlege i skylag.

Sjå òg
------

* Rayleigh-Taylor-instabilitet

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av sky i Midtvesten i USA 2006 Arkivert 2006-08-13 ved Wayback Machine.
**Poul Holst** (6. november 1789–28. august 1840) var ein norsk jurist, embetsmann og stortingsmann.

Holst var fødd i Drammen, der far hans var kjøpmann. Sjølv vart han student frå Kongsberg skule i 1807, og cand. jur. i 1811. Han var tilsett i det danske kanselli i København, vende tilbake til Noreg i 1814 og vart same året justissekretær i høgsterett. Frå 1819 var han ekspedisjonssekretær i Kyrkjedepartementet. I 1829 vart han konstituert justitiarius i Kristiania stiftsoverrett, to år seinare assessor i Noregs Høgsterett.

Poul Holst var med i nokre kongelege kommisjonar. Mellom anna var han med i kommisjonen om fattiglova 1829, og han var formann i brenneri-kommisjonen 1833.

Holst representerte Kristiania på Stortinget i 1833, 1836, 1836-37 og 1839. På alle fire tingsamlingane var han president i Odelstinget. I 1833 var han elles formann i kyrkjekomiteen, i komiteen om Bodøsaka og om slottsbygninga og medlem av kriminallovkomiteen. Også i 1836 og 1836-37 var han formann i kyrkjekomiteen, og han var formann i fullmaktskomiteen. I 1836-37 var han i tillegg formann i kriminallovkomiteen. Heldt fram som formann i fullmaktskomiteen i 1839, elles formann i valkomiteen og i justiskomiteen. Til liks med dei andre stortingsmennene frå Kristiania i denne perioden høyrde Holst heime i den liberale og nasjonale fløya i Stortinget. 1818-39 var Holst stortingsarkivar.

Holst var medlem av bystyret i Kristiania 1837-40. Han døydde i hovudstaden i 1840.

Kjelder
-------


* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* *Store Norske Leksikon*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
**Poveglia** er ei lita øy mellom Venezia og Lido i Venezialagunen i Italia. 

Ho har hatt ei uheldig historie og enkelte meiner at det spøkjer her. I antikken vart ho nytta til å isolere tusenvis av offer for pest og dei tre gongane Svartedauden spreidde seg gjennom Europa vart øya effektiv nytta som ei stad der dei råka vart plassert for å døy. Det vart rekna som ein effektiv måte å halde infiserte menneske borte frå dei friske. Ein reknar med at 160 000 menneske døydde på øya gjennom historia. 

Øya hadde ein liten busetnad som vart forlaten rundt 1380 under Chioggiakrigen mellom Venezia og Genova.

I 1922 vart det bygd eit psykiatrisk sjukehus på øya. I følgje rykea skal mange av pasientane ha sett dei pinte andene til pestoffera kort tid etter dei kom her. Legen der undersøkte dette med å utføre brutale lobotomeringar og medisinske eksperiment. Han skal visstnok ha sett eit gjenferd sjølv og hoppa utfor tårnet på sjukehuset. Etter dette vart sjukehuset forlate. 

I dag vert øya hovudsakleg nytta til jordbruk (hovudsakleg vinranker) og er ikkje open for turistar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel om dei mest skremmande stadane i verda frå Forbes.com
* Satellittbilete frå Google Maps

Koordinatar: 45°23′N 12°20′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Treskeier frå Polen. Foto: Przykuta

Ei **treskei**, eller ei **sleiv**, er ei skei skore ut i tre og som i dag gjerne blir brukt til matlaging. Mange kulturar lager forseggjorte treskeier som folkekunst.

Skei med utskore hovud laga av wee-folk på 1800- eller 1900-talet i Vest-Afrika.

Bruk
----

Flatvoren treskei som blir brukt til å røra med. Foto: Donovan Govan

Skeier er ganske lette å laga av tre, og har vore utbreidde over store delar av verda. Dei var i bruk under jernalderen i Europa og i vikingtida. Skeier blei mellom anna brukte til å røra, elta, servera og eta med. 

Der skeier og auser av metall eller plast er blitt meir vanlege, har treskeier fått ein meir spesialisert bruk. Dei er nokså flate på forma og blir hovudsakleg brukte til å røra med medan ein koker eller baker. Treskeier skraper ikkje sund teflonlag i gryter og panner som metallskeier. Dei overfører heller ikkje varme som metall, og kan vera gode å halda, men har den ulempen at dei kan brennast om dei blir utsett for mykje varme. Dei kan også ta til seg sterk lukt frå lauk og kvitlauk.

Pynt
----

Egyptisk utskoren skei frå 1200-talet f.Kr.
Ein finn utskorne eller måla treskeier frå heile Europa og Afrika. Såkalla kjærleiksskeier med fint utskorne handtak er blitt eit kjent produkt frå Wales, men er også blitt laga i Skandinavia og Aust-Europa. Fleire afrikanske land har også lang tradisjon for å skjera ut figurar i handtaket på skeier.

Måla skeier frå Tyrkia som blir brukt i tyrkisk skeidans.
I fleire har det vore vanleg å pynta treskeier gjennom brennmerking eller måling, til dømes med rosemåleri i Noreg.

Rituell bruk
------------

Innan det jødiske ritualet *bedikat chametz* er det vanleg å bruka ei treskei.

Fleire tyrkiske folkedansar blir utført med treskeier. Dei blir kalla *kaşık oyunlar*.

I den engelskspråklege verda har ei treskei ofte vore «premie» for nokon som kom sist innan ei tevling, både innan idrett og utdanning. Ved Universitetet i Cambridge var det til dømes vanleg å gje ei treskei til den som fekk det dårlegast resultatet til matematikkeksamen, men likevel fekk ein grad.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Wooden spoon» frå Wikipedia på engelsk, den 6. april 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Treskei**