recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Diatomear som denne er mellom dei vanlegaste formene for planteplankton
**Planteplankton** eller **fytoplankton** er planktonorganismar med fotosyntese. Desse er som regel for små til å bli sett med det blotte auga, iallefall individuelt. Dersom det er mykje planteplankton i vatnet kan ein likevel sjå dei som eit grønt skjer i vatnet. Dette kjem av klorofyll i cellene deira eller av pigment i såkalla *fycobiliprotein*.

Økologi
-------

Planteplankton får energien sin frå fotosyntese, ein prosess som krev lys. Difor lever dei i den såkalla *eufotiske sona*; det solopplyste overflatelaget i havet, fjorden, innsjøen e.l. Opp til 90 % av oksygenet i atmosfæra kjem frå fotosyntetiserande planteplankton. I tillegg til dette er planteplankton det grunnleggjande elementet i så godt som alle marine næringskjeder.

I tillegg til lys treng planteplanktonet ymse næringsstoff for å kunne veksa. Dette er hovudsakleg makronæringsstoff som nitrat, fosfat og silikat, men òg jarn er viktig. Særleg i Sørishavet er det lite jarn i omløp, noko som gjer at mengda planteplankton der er lita. Nokre forskarar meiner ein bør gjødsla slike potensielle algefelt med jarn som eit mottiltak mot CO2-utslepp.

Typar av planteplankton
-----------------------

Ordet planteplankton vert nytta om alle foto-autotrofe mikroorganismar i akvatiske næringsnett. Dette omfattar mange ulike grupper - i motsetnad til på landjorda, kor dei fleste autotrofar er plantar, omfattar planteplankton både alger, protistar, bakterier og arkebakterier. Me kjenner til om lag 5000 artar marint planteplankton.

Målt i tal på individ er dei viktigaste gruppene planteplankton diatomear, cyanobakterier og dinoflagellatar, sjølv om det òg eksisterer mange andre grupper alger. Ei gruppe, coccolithophoridane, er delvis ansvarleg for store utslepp av dimetyl-sulfid (DMS) i atmosfæra. DMS vert omdanna til sulfat, som igjen trekkjer til seg vassmolekyl og dannar skyer. 

I oligotrofe havområde som Sargassohavet består planteplanktonet for det meste av særs små celler, kalla pikoplankton. Som regel tyder dette store mengder cyanobakterier (*Prochlorococcus*, *Synechococcus*) og pikoeukaryotar som *Micromonas*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Ibestadtunnelen** er ein undersjøisk tunnel mellom øyene Andørja og Rolla i Ibestad kommune i Troms. Tunnelen går mellom Sørvika på Andørja og Hamnvik på Rolla. Saman med Mjøsundbrua knyter han Rolla til fastlandet. Tunnelen vart opna 2. desember 2000. Han er ein del av riksveg 848. 

Ibestadtunnelen er 3396 meter lang, og det djupaste punktet er 112 meter under havoverflata. Den største stiginga i tunnelen er 9,9 %.

Eit anna namn som er brukt om vegsambandet mellom Andørja og Rolla er *Bygdeforbindelsen*, etter namnet på sundet Bygda som tunnelen kryssar under.

Trafikantane i Ibestadtunnelen har vore plaga av at asfaltstøv og saltvatn som siv inn i tunnelen har gjord tunnelen glatt. Ibestadtunnelen er den einaste av dei undersjøiske vegtunnelane i Noreg som ikkje har ventilasjon.

Bakgrunnsstoff
--------------

Denne artikkelen bygger på «Ibestadtunnelen» henta frå Wikipedia på bokmål 6. april 2008. Bokmålsartikkelen gjev desse kjeldene:

1. ↑  Vegdirektoratet: «Beregning av gjenanskaffelsesverdien av riksvegnettet» Arkivert 2013-12-08 ved Wayback Machine. (2004)
2. ↑  Harstad Tidende: «Krever full mobildekning i tunnelen» (papirutgåva 16. januar 2008)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
*For øya i Kroatia, sjå Šipan.* 

Sipán
**Sipán** er ein landsby i Lambayeque-regionen i Peru, kjend for eit viktig arkeologisk funn. Sipán var eit administrativt og religiøst senter i mochesivilisasjonen med i alt tre leirblokkpyramidar. Ein av pyramidane vart graven ut i 1987, og inneheldt eit urørt gravkammer med ein herskar frå Moche. Herskaren har vorte kalla *kongen av Sipán* eller *Señor de Sipán* på spansk.

Innleiinga til utgravinga i 1987 var ei utbreidd gravplyndring som leverte verdfulle gullgjenstandar til svartebørsmarknaden. Plyndringa vart stoppa og ein peruansk arkeolog fekk ansvaret for å undersøke pyramiden. Resultatet vart eit av dei viktigaste arkeologiske funna i Amerika nokon gong. I grava åt kongen av Sipán fann ein vaktarar og unge kvinner, til saman åtte andre personar. Der var òg to lamaer og ein hund. Der var mange gjenstandar, mellom anna naturtru miniatyrmenn av gull, kledde ut og pynta som kongar, krigarar og prestar. Der var meir enn 400 juvelar i grava. Funnet gav ny kunne om dagleg liv, og om sosiale og religiøse forhold.

Seinare vart det grave ut 11 andre gravkammer i pyramiden. Ein har datert funnet til om lag år 300 e.Kr.

Mange gjenstandar frå utgravingane kan ein sjå i Museo Tumbas Reales de Sipán i byen Lambayeque.

Kjelder
-------

* Leonardo Pedrosa Negami do Nascimento *The Lord of Sipán* Profiel archeologisch studenten tijdschrift (Oktober 2003, pp. 64-83) Artikkel på engelsk, pdf-fil
* Walter Alva *Discovering the New World's Richest Unlooted Tomb* National Geographic (Oktober 1988, pp. 510-548)

* *Denne artikkelen bygger på «Señor de Sipán» frå Wikipedia på spansk, den 10. juli 2005.*

Litteratur
----------

* Maria Longhena, Walter Alva, *The Incas and other Andean civilizations* (1999)
**Jøvik** er ei bygd i Tromsø kommune i Troms og Finnmark. Ho ligg på austsida av Ullsfjorden, ved innløpet til fjordarmen Kjosen. 

Jøvik var tidlegare ei av dei største bygdene i Ullsfjord kommune. Her låg Jøvik Sildolje & Kraftforfabrik, som rundt 1970 var den nest største sildoljefabrikken i Noreg. Bygda hadde òg eit fiskebruk, og dessutan postkontor og butikk. Sildoljefabrikken vart nedlagd i 1996. Dei siste tiåra har Jøvik vore prega av nedgang i folketalet og ein aldrande befolkning.

Dei største verksemdene i området i dag er to store grustak, liggjande på høvesvis Fornes og Straumsnes. 

Bygda har vegsamband gjennom Fv293 til Lakselvbukt og vidare til Europaveg 8. Før vegen vart bygd på 1970-talet gjekk det ferje frå Jøvik til Breivikeidet. Avstanden frå Jøvik til Tromsø sentrum er rundt 100 kilometer. Om den planlagde Ullsfjordforbindelsen vert bygd vil området få redusert reisetida til Tromsø sentrum til rundt halvparten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Hans Marcus Wandt** (fødd ) er ein svensk ingeniør, jagarflypilot, oberstløytnant og astronaut i Den europeiske romfartsorganisasjonen. Han vart fødd i tettstaden Mora i Dalarnas län og voks opp på Hammarö utanfor Karlstad i Värmland. Wandt har gått igjennom befalsutdanninga på Militärhögskolan Karlberg.

Wandt vart fødd og oppvaksen i Sverige. Igjennom den norske mor si har han òg norsk statsborgarskap. Av denne grunn vart han i norsk presse omtala som svensknorsk.

Karriere
--------

Wandt studerte ved Chalmers tekniska högskola frå 2000 til 2007, der han tok mastergrad som elektroingeniør.

I 1999 vart han fallskjermjeger i det svenske forsvaret. I perioden mellom 2004 og 2013 var han jagarflypilot i Svenska flygvapnet. I 2006 etablerte han og vart direktør i selskapet Intuitech AB, som fokuserte på taktisk trening av jagarflypilotar. I 2014 byrja han som testpilot ved SAAB Aeronautics, og tiltredde i 2020 som sjef for testpilotane og leiar av flyoperasjonane same stad.

Wandt vart teken opp som reserve i astronautprogrammet til ESA ved opptaket i november 2022. Frå 1. juni 2023 vart han innrullert i European Astronaut Corps som astronaut ved Den internasjonale romstasjonen (ISS). Svenske styresmakter hadde saman med det svenske forsvaret og næringslivet finansiert ei kommersiell romferd i regi av Axiom Space (som har kalla prosjektet for «Axiom Mission 3»). Ferda til og frå romstasjonen var det SpaceX som stod for.

Den 18. januar 2024 vart Wandt den fyrste personen med norsk statsborgarskap i verdsrommet. Han vart òg den fyrste astronauten frå ESA på eit kommersielt oppdrag til ISS.

Kjelder
-------

1. ↑  «Rymdstyrelsen Marcus Wandt». Henta 17. januar 2024.
2. ↑  «Sveriges nya astronaut». *Rymdstyrelsen* (på svensk). Henta 18. april 2023.
3. 1 2 3 4  «ESA Marcus Wandt». Henta 17. januar 2024.
4. 1 2  «Marcus Wandt er første med norsk statsborgerskap i verdensrommet», *www.vg.no* (på norsk bokmål), 18. januar 2024, henta 20. januar 2024
5. ↑  NRK (22. september 2014). «Romfart og astronomi». *NRK* (på norsk bokmål). Henta 19. januar 2024.
6. ↑  «Första steget mot rymden för Marcus Wandt». *Rymdstyrelsen* (på svensk). Henta 19. januar 2024.
7. ↑  «Marcus Wandt», *Axiom Space* (på engelsk), henta 20. januar 2024
8. ↑  «Markus Wandt från Linköping kan få åka ut i rymden». *SVT Nyheter* (på svensk). 23. november 2022.
9. ↑  «Marcus Wandt, 42, är Sveriges nya astronaut». *www.aftonbladet.se* (på svensk). 16. juni 2023. Henta 17. januar 2024.
10. ↑  «Rymdstyrelsen Marcus Wandt Sveriges nya astronaut». Henta 17. januar 2024.
11. ↑  «NASA Selects Axiom Space for Third Private Astronaut Station Mission» (på engelska). NASA. 14. mars 2023. Henta 16. juni 2023.  CS1 maint: Unrecognized language (link)
12. ↑  Brevig, Aleksander Nordengen (17. januar 2024), «Svensknorske Marcus (43) blir første nordmann i verdensrommet», *NRK* (på norsk bokmål), henta 20. januar 2024
13. ↑  «Svensknorsk astronaut klar for romstasjonen», *Norsk Romsenter* (på norsk), henta 20. januar 2024
**John Gordon Bernander** (fødd 22. september 1957 i New York i USA) er ein norsk tidlegare Høgre-politikar, næringslivsleiar, og kringkastingssjef i NRK.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

John G. Bernander blei fødd i New York som son av motelleigarane Harry Bernander (f. 1927) og Ingrid S. Kjevik (f. 1931), og voks opp i Brooklyn og Kristiansand. Han er kalla opp etter teikneseriehelten «Lyn Gordon», og hadde amerikansk statsborgarskap frem til tenåra. Etter eksamen ved Kristiansand Handelsgymnasium i 1976 tok han Sjøkrigsskolen i Bergen 1976–1977. Han har juridisk embedseksamen frå Universitetet i Oslo frå 1982 med engelsk-amerikansk avtalerett som spesialfelt.

John G. Bernander er frimurar i St. Johanneslogen Orion til de to Floder med graden VII.

### Karriere

Bernander var advokatfullmektig hos Olav Bryge i Kristiansand 1982–1985, førstekonsulent ved Garanti-instituttet for eksportkreditt i 1985 og konsernadvokat i Sørlandsbanken AS 1986–1988 og Johan G. Olsen Industrier AS 1988–1989.

Etter tida på Stortinget var han viseadministrerande direktør 1993–1995 og administrerande direktør 1995–2001 i sjøforsikringsselskapet Assuranceforeningen Gard i Arendal. Bernander var kringkastingssjef i NRK 2001–2007. Den 9. oktober 2006 gav han beskjed til styret i NRK om at han ikkje ville søka om en ny åremålsperiode som kringkastingssjef. 19. mars 2007 blei han dermed den første som hadde trekt seg etter seks år i denne stillinga. Etter dette var han sjølvstendig næringsdrivande med eiendomsselskapet Tophdal AS og tilknytt Mosvold Shipping Group AS i to år, før han blei administrerande direktør i NHO hausten 2009. Bernander varsla at han kom til å gå av frå stillinga tre år seinare. Frå 2012 dreiv han Viking Heat Engines AS. Frå 21. januar 2015 var han styreleiar i Talent Norge.

Kjelder
-------

1. ↑  Eikeland, Ole (28. april 2012). «- Jeg er godt betalt for å være bekymret». NA24.no. Arkivert frå originalen 20. juni 2012. Henta 20. desember 2012.
2. 1 2 3  Oftedal, Hallgeir (2. november 1988). «Gøy å drive Høyre-politikk!». *Dagens Næringsliv*: 20.
3. ↑  «Frimurer John Gordon Bernander». TV 2 Nyhetene. 2008. Henta 20. desember 2012.
4. ↑  Henriksen, Arve (19. mars 2007). «– Takk for meg». *Aftenposten*. Henta 20. desember 2012.
5. ↑  Aakvik, Jo Andre (20. juni 2012). «Bernander går av». E24.no. Henta 20. desember 2012.

* *Denne artikkelen bygger på «John G. Bernander» frå Wikipedia på bokmål, den 3. februar 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **John G. Bernander**

* «John G. Bernander». Stortinget.no.


| * v
* d
* e
Administrerande direktørar i NHO |
| --- |
| 
* Egil Myklebust (1989–1991)
* Karl Glad (1991–1999)
* Finn Bergesen jr. (1999–2009)
* John G. Bernander (2009–2012)
* Kristin Skogen Lund (2012–2018)
* Ole Erik Almlid (2018–)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
**Tinnsjå**, også kalla **Tinnsjøen** eller **Tinnsjø**, er ein innsjø delt mellom kommunane Tinn og Notodden i Vestfold og Telemark. Innsjøen har eit areal på 51 km² og er 460 meter på det djupaste. Frå vest kjem Måna frå Møsvatnet og Rjukan, frå nord kjem elva Mår frå innsjøen Mår, Gøystavatnet og Kalhovdfjorden. Tinnsjå er ein del av Skiensvassdraget, og vert drenert via Tinnelva i sør, ned til Heddalsvatnet. Tinnsjå er den fjerde djupaste innsjøen og den tjuande største.

Under den andre verdskrigen, i 1944, vart tinnsjøferja DF «Hydro» sprengt av norske motstandsfolk på Tinnsjøen. om bord hadde ho ei last med tungtvatn. Vraket av ferja vart lokalisert av eit dykkarlag frå Notodden i 1993. I 2004 vart vraket igjen undersøkt då eit amerikansk filmselskap skulle gjere opptak av vraket. Dei fikk opp fat som inneheldt tungtvatn (deuterium).

Stader ved Tinnsjø
------------------

* Feten
* Atrå
* Atrå brygge i Sigurdsrud
* Austbygd
* Mæl
* Hovin

Tinnsjå sitt hovudtilløp er via elvane Måna og Mår.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tinnsjå**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 69°35′53.822″N 19°55′45.116″E﻿

**Kjosen** (nordsamisk *Muotkavuotna,* kvensk *Muotkalahti*) er ein fjordarm av Ullsfjorden i Tromsø kommune og Lyngen kommune i Troms. Fjorden skjer seg 14 km austover mellom Lyngsalpane til bygda Kjosen i botn av fjorden.

Fjorden har innløp mellom Hjellnesodden i sørvest og grenda Beinsnes i nordaust. Like sørvest for Hjellnesodden går Sørfjorden vidare sørover. Rett sør for Beinsnes, på sørsida av fjorden, ligg bygda Jøvik. Ei anna grend ved fjorden er Storsteinnes, litt søraust for Beinsnes. 

Fjorden er omgjeven av dei høge og bratte Lyngsalpane. På nordsida ligg Sofiatinden (1237 moh.), Sultinden (1083 moh.), Tytebærtinden (1177 moh.) og Kjostindane (1495 moh.) med Kjosbreen. På sørsida finn ein Durmålsfjellet (1132 moh.), Fornestinden (1477 moh.), Forholtfjellet (1487 moh.) og Rørnesfjellet (1255 moh.).

Kjelder
-------

1. ↑  «Kjosen». *Faktaark*. Kartverket. Henta 9. oktober 2016.
2. ↑  Kjosen på Norgeskart.no fra Statens kartverk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
**Langesund** er eit tettbygd strøk og administrasjonssenter i Bamble kommune i Telemark fylke. Langesund ligg heilt ytst ved grensa til ytre Oslofjord og Skagerrak ved innseglinga til Frierfjorden. Byen ligg ved Langesundet, innom Langøya.

Byen ligg på ei halvøy og har kring 5500 innbyggjarar [*treng kjelde*]. Langesund er ein sommarby, som yrer av folkeliv frå mai til august. Langesund er den kystbyen i Noreg med flest soldagar i året [*treng kjelde*]. 

Kulturlivet blomstrar i Langesund kvar sommar; konsertar og festivalar pregar bybiletet. Det blir mellom anna arrangert fiskefestival og shantyfestival. Bob Dylan og a-ha spelte der i 2001. Også andre store artistar som Little Richard, B.B. King, Turboneger, Elton John og har spelt i Langesund. 

Langesund vart ladestad på 1500-talet og har lange maritime tradisjonar og var tidleg ein av Noregs viktigaste byar innan skipsfart. Det finst også ei avansert teknologibedrift, Skarpenord AS i byen.

Folketalsutvikling
------------------

| Folketalsutvikling i Langesund |
| --- |
| År |  |  | Innbyggjarar |  |
| 1769 |    | 520 |
| 1801 |    | 522 |
| 1815 |    | 497 |
| 1825 |    | 528 |
| 1835 |    | 528 |
| 1845 |    | 627 |
| 1855 |    | 753 |
| 1865 |    | 916 |
| 1875 |    | 1 060 |
| 1890 |    | 1 232 |
| 1900 |    | 1 407 |
| 1910 |    | 1 585 |
| 1920 |    | 1 885 |
| 1930 |    | 1 909 |
| 1946 |    | 2 056 |
| 1950 |    | 2 148 |
| 1960 |    | 2 191 |
| 1970 |    | 2 462 |
| 1980 |    | 3 605 |
| 1990 |    | 3 894 |
| 2000 |    | 3 822 |
| 2010 |    | 3 679 |
| Kjelder: 
* Norges land of folk
* SSB: Norske folketeljingar
* SSB: Folkemengd per grunnkrins

Tala f.o.m. 2000 viser til Langesunds del av Porsgrunn/Skien tettstad, berekna på grunnkrinsinndelinga |

Attraksjonar
------------

* Langesund kyrkje
* Langøytangen fyr
* Wrightegaarden
* Tangen fort

Festivalar
----------

* Shanty-festivalen
* Langesund fiskefestival

Kjende personar frå Langesund
-----------------------------

* Atle Selberg, matematikar
* Vidar Busk, musikar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* SSR (namn)
* MusicBrainz (area)

 |
**Verdsmeisterskapen på skeiser 2015 i firkamp** vart avvikla i Calgary i Canada helga 7. og 8. mars. 24 menn og like mange kvinner frå 17 ulike land deltok i meisterskapen.

Sven Kramer frå Nederland vart verdsmeister for sjuande gong, Martina Sáblíková frå Tsjekkia for tredje gong. Begge verdsmeistrane sigra også på dei to lengste distansane. Denny Morrison frå Canada gjekk fortast av alle på 500 m, russaren Denis Juskov vann 1500-meteren. I kvinneklassa fekk Heather Richardson frå USA bestetid på 500 m og norske Ida Njåtun på 1500 meter.

Samanlagt kom dei norske utøvarane Sverre Lunde Pedersen og Ida Njåtun begge på tredjeplass. Håvard Bøkko vart nummer 11, Simen Spieler Nilsen nummer 14 og Frida van Megen nummer 23.

Skeise-VM 2015
--------------

### Menn


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Sven Kramer |  Nederland | 146,509 |
| Sølv | Denis Juskov |  Russland | 146,934 |
| Bronse | Sverre Lunde Pedersen |  Noreg | 147,182 |
| 4 | Bart Swings |  Belgia | 148,299 |
| 5 | Alexis Contin |  Frankrike | 148,738 |
| 6 | Douwe de Vries |  Nederland | 149,889 |
| 7 | Denny Morrison |  Canada | 150,009 |
| 8 | Konrad Niedźwiedzki |  Polen | 150,672 |
| 9 | Zbigniew Bródka |  Polen | 109,552 |

Dato: 7.–8. mars  

  

### Kvinner


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Martina Sáblíková |  Tsjekkia | 157,717 |
| Sølv | Ireen Wüst |  Nederland | 159,278 |
| Bronse | Ida Njåtun |  Noreg | 159,795 |
| 4 | Heather Richardson |  USA | 160,046 |
| 5 | Linda de Vries |  Nederland | 160,527 |
| 6 | Ivanie Blondin |  Canada | 161,250 |
| 7 | Marije Joling |  Nederland | 162,215 |
| 8 | Kali Christ |  Canada | 162,391 |
| 9 | Nana Takagi |  Japan | 119,266 |

Dato: 7.–8. mars

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wereldkampioenschappen schaatsen allround 2015» frå Wikipedia på nederlandsk, den 21. januar 2024.*
|  |
| --- |
| **Skjermflygarar** |
|  |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av Skjermflygarar Utbreiinga av Skjermflygarar |
|
| **Systematikk** |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Megaklasse:** | Beinfiskar Osteichthyes |
| **Overklasse:** | Tetrapodar Tetrapoda |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Underklasse:** | Theria |
| **Infraklasse:** | Placentale pattedyr Placentalia |
| **Overorden:** | Euarchontoglires |
| **Orden:** | **Skjermflygarar** DermopteraSimpson, 1945 |

**Skjermflygarar** (*Dermoptera*), også kalla *kaguangar* eller *kolugoar*, er ein orden av pattedyr. Dei vert også nokre gonger kalla *flygande lemurar*, men dei er ikkje lemurer. Dei er ganske store dyr med flygehud mellom føtene og høyrer naturleg heime i låglands- og fjellskogar i Søraust-Asia. Ein reknar med éi slekt med berre to artar av desse dyra i dag.

Springande *Cynocephalus volans*. Teikning frå *Brehms Thierleben*, 1883.

Skildring
---------

Skjermflygarar er slanke dyr med lange føter. Dei har klør som gjer dei til dugelege klatrarar. Dei har ein omfattande skjerm av hud som bind saman alle beina og halen, og til og med fingrane. Han verkar som ein fallskjerm og gjer dei i stand til å glidefly meir enn 70 meter frå tre til tre, noko som overgår dei fleste andre pattedyr som kan gjere det same. Dei kan ikkje fly aktivt, og nede på bakken rører dei seg dårleg. Dei lever hovudsakleg av blad og frukt. Hoindivid får éin unge om gongen. Han er i høg grad uutvikla og lever den fyrste tida i skjul av huda til mora.

Auga er godt utvikla, og det har vore føreslått at skjermflygarane stammar frå dyr som var tilpassa livet i den antarktiske skogen som fanst på det no islagde kontinentet for fleire millionar år sidan, og som var mørklagt halve året. Det finst også kjende fossile slektningar i familien Plagiomenidae frå Nord-Amerika for 60–50 millionar år sidan.

Menneska jaktar på skjermflygarar for kjøtet og huda sin del. Dei har også vore fanga fordi dei kan gjere skade på gummi- og kokosplantasjar.

Kjelder
-------

* «Skjermflygere» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 30. desember 2009.
* «Skjermflygere» av Eivind Østby på SNL.no, innhenta 30. desember 2009.

Bakgrunnsstoff
--------------

* (no) *Skjermflygarar* hos ArtsdatabankenRedigere på wikidata
* (en) *Skjermflygarar* i Encyclopedia of LifeRedigere på wikidata
* (en) *Skjermflygarar* i Global Biodiversity Information FacilityRedigere på wikidata
* (en) *Skjermflygarar* hos FossilworksRedigere på wikidata
* (en) *Skjermflygarar* hos ITISRedigere på wikidata
* (en) *Skjermflygarar* hos NCBIRedigere på wikidata
* (en) *Kategori:Dermoptera* – bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* *Dermoptera* – detaljert informasjon på WikispeciesRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* ITIS
* EOL

 |
|  |
| --- |
| **Taigabukk** |
| TaigabukkTaigabukk |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** RE Regionalt utdøydd |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Seksfotingar Hexapoda |
| **Klasse:** | Insekt Insecta |
| **Orden:** | Biller Coleoptera |
| **Familie:** | Trebukkar Cerambycidae |
| **Slekt:** | *Monochamus* |
| **Art:** | **Taigabukk** *M. urussovii* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Monochamus urussovii***Fischer von Waldheim, 1806 |

**Taigabukk** (*Monochamus urussovii*) er ei opptil 38 mm stor trebukk (målt utan følehorn). Hoa er noko større enn hannen, men hannen har lengre følehorn; antennene kan bli meir enn dobbelt så lange som kroppen. Billa er funnen fleire stader i Sør-Noreg, helst i samband med import av tømmer, men det er over hundre år sidan ho sist var funnen i norsk skog.

I Sibir lever taigabukken på edelgran, unntaksvis kan han angripe furu og bjørk. Utbreiingsområdet spenner frå Japan til Skandinavia. I Europa lever han utelukkande på graner. Verstrea er tre som nyleg har døydd eller som er svekka. Larvane kan gjere teknisk skade på virket, dessuten kan dei overføre den farlege furuvednematoden. 

I Norsk Raudliste 2006 er ho oppført som regionalt utdøydd. Arten finst spreidd i nordaustre Sverige.

Kjelder
-------

* Torstein Kvamme: «Er taigabukken utdødd i Norge?» i *Norsk Skogbruk*  1/2008

Bakgrunnsstoff
--------------

* (no) *Taigabukk* hos ArtsdatabankenRedigere på wikidata
* (en) *Taigabukk* i Encyclopedia of LifeRedigere på wikidata
* (en) *Taigabukk* i Global Biodiversity Information FacilityRedigere på wikidata
* (sv) *Taigabukk* hos DyntaxaRedigere på wikidata
* *Monochamus urussovii* – detaljert informasjon på WikispeciesRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Dyntaxa
* EOL

 |
**Eva Sars Nansen** (7. desember 1858–9. desember 1907) var ei norsk songarinne. Ho var dotter av Michael Sars. Då Eva vart fødd hadde han vorte professor ved Universitetet i Chritiania, og familien budde der. I 1889 vart ho gift med Fridtjof Nansen.

Eva Sars var ei kjend romansesongarinne. Ho var elev av svogeren Thorvald Lammers. Ho studerte og song to vintrar i Berlin, og debuterte i mai 1887. Sars song for det meste i Christiania, men gav og konsertar i Stockholm, København og Helsingfors. Ho slutta å gi eigne konsertar i slutten av 1890-åra, men song likevel ved særlege høve. Då mannen, Fridtjof Nansen, var norsk sendemann i London (1906–1908) song ho mellom anna på Windsor Castle for dei engelske og norske kongepara.

Eva Nansen var søster til marinbiologen Georg Ossian Sars, historikaren Ernst Sars og songaren Mally Lammers.

Kjelder
-------

1. 1 2  Inger Elisabeth Haavet. «Eva Nansen». Norsk biografisk leksikon. Henta 5. mars 2018.

* Ingeborg Motzfeldt Løchen: *Minner fra et vennskap. Eva og Fridtjof Nansen* (Oslo: Aschehoug, 1962).
* Tim Greve: *Fridtjof Nansen. 1905–1930* (Oslo: Gyldendal, 1974).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Mosterøy** er ei øy og eit tidlegare sokn i Stavanger kommune. Mosterøy sokn har òg vore ein eigen kommune og er kjend for Utstein kloster som ligg på Klosterøy, nørdst i soknet. Europaveg 39 går over Mosterøy, som del av Rennfast-sambandet. Sjølve øya har 945 innbyggjarar (2013) og eit areal på 12 km².

Mosterøy sokn
-------------

Utstein kloster kyrkje
Askje kyrkje
Mosterøy sokn hadde 1 944 innbyggjarar (2013) og eit areal på 23 km². 1.1.2024 ble soknet slått saman med Rennesøy sokn til nye Rennesøy sokn.

Mosterøy var frå mellomalderen delt på **Askje sokn** og **Utstein kloster sokn**. Askje omfatta øyane Bru og Sokn, vestre delen av Åmøy og søre delen av Mosterøy, mens Utstein kloster omfatta Klosterøy, Fjøløy og nordre delen av Mosterøy. 1899 vart dei to sokna slegne saman, og Mosterøy sokn vart skipa. Frå 1997 høyrer soknet til Tungenes prosti.

Mosterøy herad
--------------

Mosterøy var ei tid namn på ein kommune i Rogaland fylke, med Askje som kommunesenter. 

* Mosterøy vart skild ut frå Rennesøy herad i 1884. Den omfatta då dei tre sokna Askje, Utstein kloster og Kvitsøy og hadde 1 309 innbyggjarar.
* I 1923 vart så Kvitsøy skild ut som eigen kommune. Mosterøy hadde etter frådelinga 745 innbyggjarar.
* I 1965 vart Mosterøy, då med 817 innbyggjarar, innlemma att i Rennesøy kommune.
* Frå 1. januar 2020 vart heile tidlegare Rennesøy kommune med Mosterøy ein del av Stavanger kommune.

Kjelder
-------

1. ↑  Arkivverket

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Kaptein** er ei offisersgrad som blir brukt i det meste av verda. I forsvaret i dei fleste land er kaptein den høgaste kompanioffisersgrada, og historisk har ein kaptein altså vore leiar for eit kompani. Tittelen blir for det meste brukt i landbasert forsvar (hæren), men i nokre land også i luftvåpenet og marinen. I moderne tid er ein kaptein i mange tilfelle leiar eller nestkommanderande for eit kompani eller ein skvadron.

I fleire land blir ordet kaptein brukt i samansettingar med andre ord, og dessutan om ei grad i marinen som er ei høgare grad, og har sitt opphav i sjøoffisersgrada kaptein.

Ordet *kaptein* kjem frå fransk «fører» (av latin *capitaneus* «leiar, sjef», av *caput*, «hovud»). Det tilsvarar den tyske tittelen *Hauptmann*.

Noreg
-----

I Noreg blir grada **kaptein** brukt i hæren og luftforsvaret, og er offisersgrada mellom løytnant og major. Kaptein heiter rittmeister i kavaleriet. I Sjøforsvaret heiter den tilsvarande grada kapteinløytnant.

Gradene oversersjant og stabssersjant opphøyrde 1. juli 1975 og befalet fekk høvesvis offisersgradene fenrik og løytnant. Hærordninga av 1. januar 1977 gjorde at dei eldste av dei gamle stabssersjantane fekk kapteins grad. Graden kapteins har symbolet tre stjerner.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Grad under:Løytnant | **Hæren og Luftforsvaret**Militære grader | Grad over:Major |
| Grad under:Løytnant | **Sjøforsvaret**Militære grader | Grad over:Orlogskaptein |



Militære grader i Noreg

**Hæren/Luftforsvaret:** Meinig/Flysoldat – Korporal – Sersjant – Fenrik – Løytnant – Kaptein – Major – Oberstløytnant – Oberst – Brigader – Generalmajor – Generalløytnant – General

**Sjøforsvaret:** Utskriven meinig – Utskriven leiande meinig – Kvartermeister – Fenrik – Løytnant – Kapteinløytnant – Orlogskaptein – Kommandørkaptein – Kommandør – Flaggkommandør – Kontreadmiral – Viseadmiral – Admiral


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
Ordensteikna for dei tre klassane er utstyrte med band av ulik utforming.
**Order of Canada** eller **Ordre du Canada** (norsk *Canadaordenen*) er den høgaste sivile utmerkinga i Canada etter *Order of Merit*, som den kanadiske monarken delar ut personleg.

Ordenen blei oppretta 1. juli 1967 for å heidra kanadiarar som har bidrege til store endringar for Canada. Ordenen kan også delast ut som anerkjenning av innsatsen til ikkje-kanadiarar som har skapt ei betre verd. Musikarar, politikarar, artistar, TV- og filmstjerner, personar som har gjort ein velgjerande innsats og mange andre har fått medlemskap i ordenen. 

Monarken av Canada er ordensherre, og generalguvernøren av Canada er ordenskanslar og fyrste *Companion*.

Ordenen er delt inn i tre klassar:

* Companion (*Companions of the Order of Canada*, forkorta CC)
* Officer (*Officers of the Order of Canada*, forkorta OC)
* Member (*Members of the Order of Canada*, forkorta CM)

Ordensteikna for Order of Canada er utforma som eit stilisert snøkrystall i kvit emalje. Midtmedaljongen har eit canadisk lønneblad mot kvit bakgrunn, det heile er omgitt av ei raud bord der mottoet til ordenen er innskrive: «DESIDERANTES MELIOREM PATRIAM» (‘dei ønskjer eit betre land’). Medaljongen er krona av St. Edvards krone. For lågaste grad er lønnebladet i sølv emalje, for offiserar i gull og for høgaste grad i raud emalje. Mottoet er skrive i sølvbokstavar for lågaste grad og i gull for dei to andre. Ordensteikna er elles i hovudsak like for dei tre gradene, men blir borne på ulik måte i band av ulik utforming. Ordensbandet er kvitt med breie, raude kantstriper. Fargane er henta frå det kanadiske flagget.

Ordensherren har eit eige embetsteikn besett med diamantar, rubinar, smaragdar og safirar. Ordenskanslaren ber, som embetsteikn, insignia for ein companion.

Kjelder
-------

1. ↑  General, The Office of the Secretary to the Governor. «Order of Canada» (på engelsk). The Governor General of Canada. Henta 18. oktober 2017. «Motto and Levels: The Order of Canada’s motto is DESIDERANTES MELIOREM PATRIAM (They desire a better country). Her Majesty The Queen is the Sovereign of the Order, and the governor general is the chancellor and Principal Companion of the Order.»
2. 1 2  General, The Office of the Secretary to the Governor. «Order of Canada» (på engelsk). The Governor General of Canada. Henta 18. oktober 2017.
**Major** (frå latin «større») er ein militær grad for offiserar på mellomnivå, vanlegvis rett over kaptein og rett under oberstløytnant.

Graden major oppstod på engelsk som eit suffiks til visse militære stillingar, vanlegvis for å indikere ein høgere rang enn andre i same stilling. Den vanlegaste bruken av ordet *major* i ein grad, og den første som er registrert på engelsk, var i tittelen sersjantmajor (*sergeant-major*), nummer tre i kommandorekka i eit regiment. I fleire europeiske orlogsflåtar blei *major* brukt i tittelen *Pilot-Major* for ein overordna dekksoffiser på eit skip til forskjell frå kapteinen, som ofte var ein arméoffiser med lite maritim kunnskap, utnemnd for å leie oppdraget til skipet.

Innan Den engelske borgarkrigen var major blitt ein eigen grad og blei tildelt offiserar på middels nivå på slagmarka. Den blei mest brukt på offiserar som tenestegjorde som adjutant for ein høgare general. På 1800-talet var major i bruk som eigen grad i nesten alle armear i den vestlege verda. Den utvikla seg raskt til ei høgare stabsstilling og blei sett på som den første av felt- eller kommandogradane, til forskjell frå kaptein og under, som blei rekna som kompanigradar.
Majorgraden sitt symbol er ei stjerne mellom to striper som går kant i kant med klaffen.
I Noreg blir graden ofte brukt for avdelingsleiarar (skvadronssjefer i Luftforsvaret). Den tilsvarar orlogskaptein i Sjøforsvaret.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Grad under:Kaptein | **Hæren og Luftforsvaret**Militære gradar | Grad over:Oberstløytnant |
| Grad under:Kapteinløytnant | **Sjøforsvaret**Militære gradar | Grad over:Kommandørkaptein |

Sjå også
--------

* Militær grad
* Sersjantmajor
* Tamburmajor


Militære grader i Noreg

**Hæren/Luftforsvaret:** Meinig/Flysoldat – Korporal – Sersjant – Fenrik – Løytnant – Kaptein – Major – Oberstløytnant – Oberst – Brigader – Generalmajor – Generalløytnant – General

**Sjøforsvaret:** Utskriven meinig – Utskriven leiande meinig – Kvartermeister – Fenrik – Løytnant – Kapteinløytnant – Orlogskaptein – Kommandørkaptein – Kommandør – Flaggkommandør – Kontreadmiral – Viseadmiral – Admiral


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
**Batasuna** ('Einskap' på baskisk), tidlegare **Herri Batasuna** ('Folkets einskap') og **Euskal Herritarrok** ('Me, det baskiske folket') er eit politisk partiet tilknytt den baskiske separatistorganisasjonen ETA. Partiet held hovudsakleg til i Baskarland i Spania og i Frankrike. Formelt har partiet ingen direkte band til ETA. Partiet vart i 2003 forbode i Spania, men har delvis halde fram med aktiviteten sin. Partiet er lovleg i Frankrike.

Soge
----

Batasuna vart skipa i 1978 under namnet Herri Batasuna, som ein samskipnad av utbrytarar frå Euskadiko Ezkerra og andre venstreradikale nasjonalistiske grupperingar. 

Batasuna stilte til val for første gong i 1979, og fekk då 13 % av røystene i valet til den baskiske delstatsforsamlinga. Dei har lege rundt 15% i oppslutnad heilt frå starten av, og fram til partiet vart forbode. Det beste valet sitt gjorde dei i 1990, då dei fekk 18,33 % av røystene. 

I 1997 vart 22 personar i leiinga i partiet kollektivt dømde til 7 års fengsel fordi dei i valkampen hadde vist ein video der ETA kom med fredsframlegg. To år seinare vart dei sette fri etter at dommen vart omstøytt fordi han braut med grunnlova.

Etter at alle partia for baskisk sjølvstende vart forbodne, stilte mange tidlegare Batasuna-representantar på lokale lister for partiet EAE-ANV. Desse listene vart seinare forbodne fordi spanske styresmakter såg dei som eit framhald av Batasuna. I 2008 vart heile EAE-ANV forbode.

Kjelder
-------

1. ↑  Nettsida til Kompetansesenteret for urfolksrettar

* *Denne artikkelen bygger på «Batasuna» frå Wikipedia på engelsk, den 14. februar 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Batasuna**

* Batasuna si tidlegare vevsida (arkivert nettside)
**Lavangen skole**, inntil januar 2005 **Lavangen sentralskole**, er ein kommunal barne- og ungdomsskule i Tennevoll i Lavangen kommune. Skulen har 121 elevar frå 1. til 10. klasse (skuleåret 2012–2013) og 29 tilsette. Rektor er Arla Vilhelmsson.

I 1961 var alle elevane i Lavangen, med unntak av den veglause grenda Lavangsnes, vortne sentralisert til skulen i Tennevoll. Spansdalen skule vart lagt ned i 1954, Fossbakken i 1961 og Lavangsnes i 1972. 

I 2010 kåra Kommunal Rapport Lavangen skule til Noregs beste grunnskule for skuleåret 2009/2010, og for skuleåret 2011/2012 viste tala at han var best i Troms.

Lavangen sameskole
------------------

Frå 1980 vart det tilbode valgfagundervisning i samisk språk for elevar frå 4. klasse og opp og frå hausten 1992 vart det innført ei ordning med eigne klasser for samiske elevar. Då samiske foreldre utrykte misnøye mot at samiske klasser skulle opphalde seg på sentralskulen, vart det etter kvart reist krav om ein eigen sameskule i Spansdalen. Det vart inngått eit kompromiss der dei samiske klassene fekk eigne, nyopppussa lokale i ein bygning ved sentralskulen. Verksemda fekk namnet *Lavangen sameskole*. 

Lavangen sameskole vart offisielt opna den 8. februar 2000. Sameskulen ligg under leiinga på Lavangen skule, som òg disponerer resursane til administrative oppgåver. Sameskulen har på det meste hatt i overkant av 20 elevar. Skuleåret 2006/2007 hadde mengda sokke til seks og det vart påstått at tilbodet ikkje gjorde elevane tospråklege. I 2012 vart sameskuletilbodet beteikna som ikkje-fungerande, men tilbodet er oppretthalde.

Referansar
----------

1. ↑  Utdanningsdirektoratet: Lavangen skule i skuleporten[*daud lenkje*]. Vitja 30. august 2013.
2. ↑  Firmasøk på io.no. Vitja 30. august 2013.
3. ↑  Lavangen kommune: Lavangen skule[*daud lenkje*]. Vitja 30. august 2013.
4. ↑  sine\_og\_finnmark/1.7266542 NRK Nordnytt: «Her er landets beste skole», 27. august 2010.
5. ↑  Framovers artikkel 23. juli 2013: Denne skulen er ein av dei aller beste[*daud lenkje*]. Vitja 30. august 2013.
6. ↑  NRK Sápmi 11. desember 2007: Slit med elevtallet. Vitja 30. august 2013.
7. ↑  Lavangen kommune, dokument frå møte i Samepolitisk utval 14. mars 2012. filt/wwww8s5jar-mte\_i\_spu\_140312/$FILE/mte\_i\_spu\_140312.pdf. Samisk språkplan for Lavangen kommune 2011-2015 Kapittel 2: Språksituasjonen i dag[*daud lenkje*]. Vitja 30. august 2013.

Kilder
------

* Skolehistorienettstedet skuvla.info: Rapporten *Hvor går Lavangen sameskole?* utarbeidet av Eivind Bråstad Jensen for Lavangen kommune.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Minneplate for forfattaren Elinor Glyn.
Eleonora av Akvitania, eigentleg Alienor, var ein tidleg og kjend namneberar.
**Ellinor** er eit kvinnenamn av uviss tyding. Namnet er kome til norsk gjennom engelsk (**Eleanor, Elinor, Ellinore**) frå fransk **Eléonore**, ei form av oksitansk **Aliénor**. Namnet er også kjend som Eleonora. Ei tysk form er Leonora, og det har elles kortformer som Ellen, Elly, Lore og Nora.

Ellinor har namnedag den 14. april i Noreg og den 11. juli i Sverige.

Tyding
------

Namnet er blitt forklart som ei avleiing frå arabisk, kanskje med tydinga 'Gud er mitt lys', ei form av det greske Helena som tyder 'lysande', eller med eit germansk førsteledd 'ali' som tyder 'annan' eller 'framand'.

Namnet er kjend frå mellomalderdronninga Eleonora av Akvitania. Ho skal ha blitt kalla opp etter mora Ænor de Châtellerault.
oppkallingsform, Alia-Ænor, der førsteleddet tyder 'andre' og Ænor er eit namn som tyder tyder 'lega' eller 'mjukna'.

Bruk
----

«Mrs Ellinor Guthrie» måla av Frederic Leighton rundt 1865.
Namnet blei utbreidd på grunn av Eleonora av Akvitania, som var dronning i Frankrike og England. Også to seinare engelske dronningar bar namnet: Eleanor av Provence og Eleanor av Castile.

Ellinor var mykje brukt i Noreg frå rundt 1920 til midten av 1950-talet. Bruken sokk etter dette, før han gjekk opp igjen på 2000-talet.

Namnet i kulturen
-----------------

Namnet er kjend frå fleire skandinaviske songar. Evert Taube brukte det i fleire viser, som «Ellinor dansar», «Ellinors vals» og «Karl-Alfred och Ellinor». Dotter til Taube heitte Ellinor. «Ellinors vise», med tekst av Klaus Hagerup og melodi av Sverre Kjelsberg, er ein populær norsk song frå 1976. Songen startar med orda «Ka e det som æ drømme om...»

The Beatles hadde ein song som heitte «Eleanor Rigby» på albumet *Revolver* frå 1966.

Namneberarar
------------

* Eleonora av Akvitania (1122–1204), europeisk dronning gift med Ludvig VII av Frankrike og Henrik III av England
* Eleanor av Provence, gift med Henrik III av England
* Eleanor av Castile, gift med Edvard I av England
* Elinor Glyn (1864–1943), britisk forfattar
* Elinor Wylie (1885–1928), USA-amerikansk diktar
* Ellinor Hamsun (1916-1987), norsk skodespelar
* Elinor Ostrom (f. 1933), USA-amerikansk samfunnsvitar og nobelprisvinnar
* Ellinor Rafaelsen (f. 1945), norsk forfattar
* Ellinor Flor (f. 1949), norsk kunstnar
* Ellinor Marita Jåma (f. 1971), sametingsrepresentant

Kjelder
-------

* «Ellinor» i *Store norske leksikon*, snl.no.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Ellinor» frå Wikipedia på bokmål, og «Ellinor» frå Wikipedia på svensk den 12. april 2009.*
**Eusko Abertzale Ekintza - Acción Nacionalista Vasca** (**EAE-ANV** eller berre **ANV**, 'Baskisk nasjonalistaksjon') er eit baskisk politisk parti. Partiet var det første baskiske nasjonalistpartiet som stod på ei sosialistisk plattform.

Soge
----

ANV vart stifta i 1930, som ein reaksjon på samanslåinga av Euzko Alderdi Jeltzalea (*Det baskiske nasjonalistpartiet*) og det konservative *Comunión Nacionalista Vasca*. Partiet har stilt til val sidan 1960-talet, på plattforma til paraplyorganisasjonen Euskal Herri Askapenerako Mugimendua (Den baskiske nasjonale frigjeringsrørsla).

Spania si undertrykking av baskiske nasjonalistar og separatistar har vorte trappa opp dei siste åra. Etter at Batasuna og dei fleste andre partia som jobbar for baskisk sjølvstende vart forbodne i 2003, har ANV auka oppslutnaden sin ein del. Etter lokalvalet i 2007 vart fleire av listene deira erklært ulovlege av spanske styresmakter, fordi Spania såg på dei som eit framhald av Batasuna. Resultatet av dette var at andre parti med nokre få prosent oppslutnad vart sitjande med ordførarverv. I byen Ondarvoa fekk ANV over halvparten av røystene. Dei andre partia ville ikkje ta plassane og verva dei fekk i bystyret når ANV-lista vart erklært ugyldig. Den regionale administrasjonen har seinare måtta setja ned ein byadministrasjon av folk som ikkje er folkevalde. Denne gruppa vart møtt med store demonstrasjonar, og har i dag møta sine i Bilbao, som ligg femti kilometer frå Ondarvoa.

I byrjinga av 2008 vart også ANV og kommunistpartiet EHAK erklært ulovlege. Fleire av ANV sine leiarar, talsmenn og ordførarar har vorte arresterte og fengsla for samarbeid med terrororganisasjonen ETA, utan at det nokon gong har vore nokon samanheng mellom ETA og ANV.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Eusko Abertzale Ekintza» frå Wikipedia på engelsk, den 17. februar 2008.*

* Gáldu - Kompetansesenter for urfolks rettigheter, 25. januar 2008
* Klassekampen, 15. februar 2008[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* SUDOC

 |
**Eugenio Barsanti** (12. oktober 1821–19. april 1864) var ein italiensk ingeniør, kjend som ein pioner innan utviklinga av motorar med intern forbrenning. 

Barsanti vart fødd i Pietrasanta i Toscana, gjekk på skule i nærleiken a Lucca i Toscana. I 1838 tok han til som lærling ved den katolske piaristorenen i Firenze, som hadde ei positiv handning til vitskaplege studiar. I 1841 vart han lærar ved *Collegio San Michele* i Volterra. Det heiter at det var då han i samband med undervisninga forklarte korleis ei blanding av luft og hydrogen dannar ein eksplosiv gass (knallgass) at han fyrst kom til å tenkja på at ein slik gass kunne nyttast for å driva ein motor. 

Noko seinare møtte han Felice Matteucci, som arbeidde med hydraulikk og forklarte han om hugskotet sitt. Dei to ingeniørane tok til å utvikla ein motor med intern forbrenning og dette samarbeidet heldt fram heilt til Barsanti døydde i 1864. For soga om dette samarbeidet sjå artikkelen Barsanti og Matteucci.

Kjelder
-------

Sjå òg
------

* Felice Matteucci
* Barsanti og Matteucci

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Larisa Jevgenjevna Lazutina**, tidlegare **Larisa Jevgenjevna Ptitsyna** (fødd 1. juni 1965) er ein sovjet-russisk tidlegare langrennsløpar frå Kondopoga i Karelia. Mellom 1987 og 2001 vann ho elleve gullmedaljar i sju ulike verdsmeisterskap på ski. Og i perioden 1992-98 sikra ho seg fem gullmedaljar i dei olympiske vinterleikane. Ni av dei seksten gullmedaljane kom i stafettevlingar. I alt fekk ho 22 VM- og OL-medaljar (16-3-3), etter 16 år som aktiv på toppnivå.

Aktiv
-----

Larisa Ptitsyna vann si fyrste internasjonale medalje då ho gjekk for Sovjetunionen sitt vinnarlag på 4×5 km stafett under ski-VM 1987 i Oberstdorf. Seinare i same meisterskapen tok ho si fyrste medalje, ein bronse, på 20 km i klassisk stil. To år seinare tok ho VM-sølv på 30 km i Lahti, slått med åtte sekundar av landsmannen Jelena Välbe.

I 1990 gjekk Lazutina, som ho då heitte etter å ha gifta seg med langrennaren Gennadij Lazutin, heilt til topps i verdscupen i langrenn, ein prestasjon ho skulle gjenta i 1998-sesongen. Ho fekk si fyrste olympiske medalje på stafetten under OL 1992 i Albertville, ein gullmedalje til fire russiske kvinner som gjekk for den oppløyste Sovjetunionen.

Frå 1993 tok Lazutina jamnt rikeleg for seg av medaljane i dei store meisterskapane. Med Russland fekk ho sju strake triumfar på 4×5 km stafett; VM-gull 1993, OL-gull 1994, VM-gull 1995 og 1997, OL-gull 1998, VM-gull 1999 og 2001. Elles vart ho verdsmeister på 5 km i klassisk stil både i 1993 og 1995, vinnar av jaktstarten i VM 1995 og OL 1998, samt 15 km under VM 1995 og 30 km i VM 2001, begge i klassisk stil. 

Lazutina vann fem medaljar under OL 1998 i Nagano, tre gull, ein sølv og ein bronse. Ho tok fire medaljar under ski-VM 1995 i Thunder Bay, samtlege i gull, og tre (2-1-0) medaljar under ski-VM 1993 i Falun.

I 1998 vart ho tildelt Holmenkollmedaljen, samstundes som Fred Børre Lundberg, Harri Kirvesniemi og Aleksej Prokurorov fekk medaljen.

### Doping

Under vinter-OL 2002 i Salt Lake City vart Lazutina tildelt sølvmedaljar på 10 km jaktstart og 15 på km. Etter positive dopingtestar, som vart gjort kjend straks føre stafettevlinga over 4×5 km, vart ho utestengd frå å tevle og seinare frådømt dei to sølvmedaljane. Ho la deretter opp.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Larisa Lazutina – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Larisa Lazutina» (på engelsk). olympedia.org. Henta 27. januar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Sersjant** *(sjt.)* er eit befal som i Noreg normalt har gjennomgått ei eittårig befalsutdanning, eller eit Utskrive befalskurs *(UB-kurs)* med 6 månader utdanning og 6 månader praksis.

I hæren er sersjantar er som oftast lagførarar på troppsnivå, men desse kan også vere meinige eller verva som har blitt gitt ei mellombels grad på grunn av stillinga dei har.

Sersjant er den høgaste grada ein vanleg meinig kan få. Den er høgare enn korporal men lågare enn fenrik, som er ei offisersgrad. Symbolet for sersjantgrad er tre vinklar.

Tilsvarande grad i Sjøforsvaret heiter **Kvartermeister**.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Grad under:Korporal | **Hæren og Luftforsvaret**Militære gradar | Grad over:Fenrik |
| Grad under:Utskriven leiande meinig | **Sjøforsvaret**Militære gradar | Grad over:Fenrik |



Militære grader i Noreg

**Hæren/Luftforsvaret:** Meinig/Flysoldat – Korporal – Sersjant – Fenrik – Løytnant – Kaptein – Major – Oberstløytnant – Oberst – Brigader – Generalmajor – Generalløytnant – General

**Sjøforsvaret:** Utskriven meinig – Utskriven leiande meinig – Kvartermeister – Fenrik – Løytnant – Kapteinløytnant – Orlogskaptein – Kommandørkaptein – Kommandør – Flaggkommandør – Kontreadmiral – Viseadmiral – Admiral