**Stanley Kubrick** (26. juli 1928–7. mars 1999) var ein amerikansk filmregissør -produsent og manusforfattar. Kubrick er rekna som ein nyskapande og særs viktig filmskapar frå 1900-talet, med filmar som *2001: en romodyssé, A Clockwork Orange, Ondskapens hotell* og *Full Metal Jacket*.

Bakgrunn og familie
-------------------

Kubrick var fødd i New York og voks opp i Bronx i ein austerriksk-jødisk familie. Faren var lege. Han hadde ei yngre syster, Barbara. Han var gift med Toba Metz frå 1948 til dei skilde seg i 1951. Han var deretter sambuar og gift med dansaren og formgjevaren Ruth Sobotka fram til dei skilde lag i 1957. Han blei gift med den tyske skodespelaren Christiane Harlan i 1958 og dei heldt saman livet ut. Ho hadde ei dotter frå eit tidlegare ekteskap og dei fekk to barn til saman. Han og kona slo seg etterkvart ned i Childwick Bury Manor, mellom Harpenden og St Albans i Hertfordshire i England.

Film og fotografi
-----------------

Han byrja fotografera som tolvåring og blei tilsett som fotograf i magasinet *Look* som syttenåring. Han laga sin første film, den korte dokumentaren *Day of the Fight*om ein boksar, i 1950. 
Han laga fleire filmar i denne sjangeren, som *Flying Padre* frå 1951, om ein katolsk prest i New Mexico som dekkjer det enorme soknet sitt med eit småfly. 

I 1953 laga Kubrick sin første spelefilm, *Fear and Desire*, med handling frå andre verdskrigen. I 1956 vekte han merksemd med *The Killing*, ein film noir-thriller om eit ran ved ein veddeløpsbane og dei blodige følgjene av det. Den klassiske antikrigsfilmen *Paths of Glory* frå 1957 auka omdømet hans, og i 1960 tok han over regien av filmen *Spartacus*. I *Paths of Glory* medverka Kirk Douglas, som seinare var produsent for *Spartacus*, og Christiane Harlan, som skulle bli kona hans.

Kubrick og Douglas var svært ueinige om korleis *Spartacus* skulle lagast, og Kubrick ville seinare ikkje vedkjenna seg han. Filmen om Spartakus sin slaveoppreist blei likevel ein suksess blant kritikarar og publikum, og vann fire oscarprisar.

Stanley Kubrick drog til England for å filma *Lolita* i 1962 på grunn av den mindre strenge sensuren der. Då han skulle filma *Dr. Strangelove* blei han verande der, ettersom Peter Sellers, som hadde tre rollar i filmen, var nøydd til å vera i landet på grunn av ei skilsmålssak. Til den neste filmen, *2001: A Space Odyssey*, trengde han lydstudio med større lydscenar enn det som fanst i USA. Det var under førebuingane til denne filmen at Kubrick bestemte seg for å bli verande i England. Kubrick hadde full artistisk kontroll over alle desse filmane. Alle blei også nominerte til oscarprisar, og *2001* vann éin pris, for beste spesialeffektar.

Seinare filmklassikarar er *A Clockwork Orange* (1971), ein dystopisk science fiction-film basert på Anthony Burgess sin roman med same namn; *Barry Lyndon* (1975), eit historisk drama basert på ein roman av William Makepeace Thackeray, horrorfilmen *The Shining* (1980) basert på Stephen King sin roman med same namn, og *Full Metal Jacket* (1987) om Vietnamkrigen. Den siste filmen til Kubrick. *Eyes Wide Shut*, blei ferdig kort tid før han døydde.

Verk
----

Stanley Kubrick var kjend som ein nøye, krevjande filmskapar. Han var oppteken av detaljar og filmane hans hadde ein formell visuell stil som tidvis blei skildra som kald. Han hadde ein ganske liten filmproduksjon, berre 13 filmar i løpet av 40 år, men hadde mange planlagde prosjekt som aldri blei fullførte. Filmane hans hadde 14 oscarnomineringar og vann 8 oscarprisar.

Filmteknisk brukte Kubrick ofte *tracking shot*, der kameraet følgjer med ein karakter som beveger seg, vidvinkel og perspektiv. Eit vanleg verkemiddel var å filma ein scene ovanfrå, med høge, parallelle veggar på kvar side. I mange filmar har han brukt nærbilde av fjeset til hovudpersonen der hovudet er litt bøygd og han ser oppover. Alle filmane hans har også scenar filma frå synspunktet til personar i dei, noko Kubrick ofte fekk til med eit handhalde kamera. I eitt høve (*A Clockwork Orange*) filma han eit sjølvmordsforsøk ved å kasta eit kamera ned frå eit tak. 

Andre nye teknikkar Kubrick fann fram til var slitscan for å framstilla verdsrommet, ein teknikk som seinare blei brukt i både *Star Trek* og *Star Wars*. For den historiske handlinga i *Barry Lyndon* tok han i bruk ei ny linse for å kunne filma med levande lys som einaste lyssetting.

Kubrick er kjend for bruken av klassisk musikk i filmane sine, kanskje mest for *Also sprach Zarathustra* ved opninga av *2001*. Både klassisk og popmusikk blir fleire gonger brukt som ironiske kontrastar til scenar med vald og øydelegging, ofte i slutten av filmane.

### Filmografi

* 1951: *Flying Padre*, kortfilm (også manus)
* 1951: *Day of the Fight*, kortfilm
* 1953: *Fear and Desire* (også manus) – seinare trekt tilbake
* 1953: *The Seafarers*, kortfilm
* 1955: *Killer's Kiss* (også synopsis)
* 1956: *The Killing* (også manus)
* 1957: *Ærens vei* (en. *Paths of Glory*) (også manus)
* 1960: *Spartacus*
* 1962: *Lolita*
* 1964: *Dr. Strangelove* (en. *Dr. Strangelove*, or: *How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb*) (også manus)
* 1968: *2001: En romodyssé* (en. *2001: A Space Odyssey*) (også manus)
* 1971: *A Clockwork Orange* (også manus)
* 1975: *Barry Lyndon* (også manus)
* 1980: *Ondskapens hotell* (en. *The Shining*) (også manus)
* 1987: *Full Metal Jacket* (også manus)
* 1999: *Eyes Wide Shut* (også manus)

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Stanley Kubrick» frå Wikipedia på engelsk, den 24. februar 2010.*

* «Kubrick, Stanley», *Encyclopædia Britannica*, Encyclopædia Britannica Online, 2010
* «Kubrick, Stanley», *Britannica Book of the Year, 1999*, Encyclopædia Britannica Online, 2000

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |