recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 52°2′56″ N 4°19′39″ E﻿

Fronten av slottet i 1665
**Huis ter Nieuwburg** eller **Huis ter Nieuburch** («huset i Nyborg») var eit slott i Rijswijk i Holland i Dei sameinte Nederlanda. Den symmetriske franske klassisistiske bygninga vart truleg teikna av den franske arkitekten Jacques de la Vallée og vart bygd mellom 1633 og 1636 for statthaldar prins Fredrik Henrik.

Slottet med hagar var landstaden til prinsane av Oranien i mange år og vart åstad for fredsforhandlingane som førte fram til freden i Rijswijk i 1697. Etter at prins Vilhelm III døydde i 1702, vart slottet arva av kongane av Preussen, fram til det vart gjeve attende prinsane av Oranien av kong Fredrik II.

Hagane kring slottet var formelle franske renessansehagar anlagte i 1636. Føre slottet stod tre og blomsterbed omringa av murar. Bak slottet var ein større hage med fire rektangulære damar. 

Bygninga, som vart vanstelt i mange år, vart riven ned i 1790. I dag er området eit skogområde kalla Rijswijkse Bos. Dei einaste restane etter slottet er to av dammane og ein obelisk til minne om fredsavtalen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Huis ter Nieuwburg» frå Wikipedia på engelsk, den 2. februar 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------
**Ingrid Salvenmoser** (fødd 28. mars 1967) er ein austerriksk tidlegare skirennar frå Scheffau am Wilden Kaiser i Tirol som vann bronsemedaljen i slalåm under VM i alpine greiner 1991 i Saalbach-Hinterglemm.

### Aktiv

Salvenmoser debuterte i verdscupen i alpine greiner i januar 1985, og fekk ein oppsiktsvekkande sterk femteplass i storslalåmrennet i franske St. Gervais. Gjennom ei lang tid som aktiv kom ho seks gongar på sigerspallen i verdscupen, men lukkast aldri å vinne noko renn.

I åra frå 1989 til 1999 deltok Salvenmoser i spesialøvinga slalåm i samtlege seks verdsmeisterskapane, samt i Vinter-OL 1998 i Nagano, dessutan var ho i fleire av meisterskapane også med i storslalåm. Trass i fleire gode renn vart ho ståande att med den bronsemedaljen ho sikra seg som beste austerrikar i slalåm då alpint-VM 1991 vart arrangert i heimlandet.

Salvenmoser vann tre nasjonale meistertitlar. I 1988 vart ho austerriksk meister i storslalåm, medan ho tre år seinare vart dobbeltvinnar gjennom sigrar i både storslalåm og slalåm.

Ho la opp som aktiv i 2001.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Ingrid Salvenmoser» frå Wikipedia på tysk, den 30. januar 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Ingrid Salvenmoser – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Ingrid Salvenmoser» (på engelsk). olympedia.org. Henta 13. februar 2023.
***Kringsjaa*** var eit tidsskrift som kom ut annakvar veke i perioden 1893–1910. Det blei utgjeve ved Olaf Norlis forlag i Kristiania (Oslo). Bladet kom som hefter med om lag 80-100 sider og var basert på tinging. Forlaget tilbaud tingarane å få bunde hefta inn i band på om lag 10 hefter i kvart. 

Tidsskriftet blei grunnlagt i 1893 av Hans Tambs Lyche (1859-1898), ein unitarisk prest som var heimvend frå Amerika. Det var også Lyche som redigerte det fram til 1898. Redaktør frå 1898 til 1907 var Christopher Brinchmann og deretter Alf Otto, Vilhelm Krag og Alf Harbitz 1907-1910. I 1910 blei Kringsjaa kjøpt av forfattaren og nynorskforkjemparen Marta Steinsvik, som hadde vore sekretær i tidsskriftet sidan 1895. Ho ønskte å føre nynorsk inn i Kringsjaa saman med det dansk-norske målet som fram til da hadde vore herskande. Det synte seg likevel at det ikkje var god nok økonomi til å drive bladet vidare, og det gjekk såleis inn same året. 

Innhaldet i *Kringsjaa* var spreidd over eit vidt spekter. Her fann ein artiklar av populærvitskapleg karakter, politikk, kultur, religion og samfunn. Mange av artiklane var illustrerte med fotografi eller teikningar. Store delar av innhaldet var omsette artiklar frå utanlandske blad, men særleg i grunnleggjaren si tid som redaktør var det mykje eigenprodusert stoff.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kringsjaa ved Nasjonalbiblioteket

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Björneborg** (finsk **Pori**) er ein kommune og by attmed osen av Kumo elv i Bottenhavet på vestkysten av Finland. Det er den ellevte største byen i landet med om lag 83 000 innbyggjarar. Björneborg vart grunnlagd av den svenske kongen Johan III i 1558. Då hadde byen rett til utanrikshandel og hadde eit blømande næringsliv. Ved den industrielle utviklinga flytte mange folk frå distriktet til byen, som etter kvart vart einspråkleg finsk.

Den 1. januar 2010 vart Norrmark kommune slegen saman med Björneborg.

Venskapsbyar
------------

* Sverige Sundsvall i Sverige, 1940
* Danmark Sønderborg i Danmark, 1952
* Noreg Porsgrunn i Noreg, 1956
* Latvia Riga i Latvia, 1964
* Tyskland Bremerhaven i Tyskland, 1967
* Tyskland Stralsund i Tyskland, 1968
* Ungarn Eger i Ungarn, 1973
* Kołobrzeg i Polen, 1977
* Frankrike Mâcon i Frankrike, 1990

Kjelde
------


* *Denne artikkelen bygger på «Björneborg» frå Wikipedia på bokmål, den 2. mars 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Yndesdalsvatnet** (også skrive **Ynnesdalsvatnet**) er ein innsjø i Gulen kommune i Vestland. Vatnet er om lag 5 km langt og mellom 0,3 og 0,7 km breitt. Det ligg 104 meter over havet, og det har eit areal på 1,96 km². Største djup er 116 meter. 

Vatnet har namn etter bygda Yndesdal, som ligg ved austenden av vatnet. Ved Yndesdalen ligg òg munningen av Øyrelva, som er den største elva som renn inn i Yndesdalsvatnet. Den nest største er Furdalselva, som munnar ut i vatnet frå nord. Vatnet har utløp mot vest gjennom den korte elva Straumen til det mykje mindre Vetlevatnet, som ligg på same høgde som Yndesdalsvatnet. Frå Vetlevatnet renn Frøysetelva (Yndesdalsvassdraget) vidare, og den munnar etterkvart ut i Austevågen ved Frøyset. 

Yndesdalsvatnet vart, saman med resten av vassdraget, verna mot kraftutbygging i samband med Verneplan III for vassdrag. Yndesdalsvatnet er utsett for sur nedbør. Det har vore fullkalka kvar haust sidan 1991, men innsjøen og av vassdraget nedom blir gradvis forsura att i løpet av den påfølgjande vinteren og våren.

Fv2 går langs heile nordsida av vatnet.

Kjelder
-------

1. ↑  NVE Atlas Arkivert 2011-03-06 ved Wayback Machine. *Norges vassdrags- og energidirektorat*
2. ↑  *Dybdekart over Yndesdalsvatnet* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 15. juli 2011, henta 3. november 2010
3. ↑  Miljøstatus i Hordaland: Yndesdalsvassdraget[*daud lenkje*], Fylkesmannen i Hordaland

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Grimme rotfruktopptakar i arbeid. Denne maskina har frontmontert kålknusar og ein sjølve opptakaren, som tek opp sek srenner, er bakmontert.
Desse skivene går inn under rotfrukta og løftar ho opp og inn på transportbeltet som er synleg i bakkant.
Gjennomskjering av ein sjølvgåande rotvekstopptakar.
**Rotfruktopptakar** er ei jordbruksmaskin som haustar rotfrukt, som nepe, sukkerroer o.l. Dei fleste maskinane fjernar kålen og toppen medan rotfrukta står i jorda, rett før dei blir tekne opp. Etter at kålen er fjerna blir rotfruktene løfta ut av jorda av skiver som skjer seg ned i jorda. På nokre maskinar går rotfruktene vidare inn på eit transportbelte, som fører dei vidare. Om beltet er glissent vil mykje av jorda ramla av om ho er tørr. Andre maskiner fører rotvekstane over roterande transpotskruvar, eller dei blir førte over roterande korger. Om jorda er våt vil mykje av jorda fylgja med og det kan vera naudsynt å vaska rotfruktene før levering. Våt jord er i alle høve ei ulempe, etter som dei store maskinane lett kan siga nedi og setta set fast.

Eldre maskiner hadde ofte ein evelator som transporterte dei ferdig reinska rotfruktene over i tilhengaren til ein traktor som kjørte ved sida av opptakaren. På moderne maskiner er det meir vanleg at rotfruktene blir samla opp i ein behaldar på masskina og så tippa over i ein tilhengar når behaldaren er full.

Storleiken på maskinane varierer frå maskiner som tek opp merre ei rand i gongen til maskiner som tek opp 6 eller 9 renner i gongen. Dei minste opptakarane blir nytta av dei som dyrkar i liten skala, kanskje til eigen buskap, medan dei største maskinene, som er kostbare, ofte blir kjøpt av entreprenørar som tek på seg haustinga for mange dyrkarar.

* Fjerning av kål og topp medan røtene står i jorda.Fjerning av kål og topp medan røtene står i jorda.
* Hausting av nepe.Hausting av nepe.
* Hausting av sukkerroer.Hausting av sukkerroer.
* Sjølvgåande opptakar.Sjølvgåande opptakar.

Referansar
----------

1. ↑  Bell, B. *Farm machiney*, 4. utg. Farming Press, 1996.

| * v
* d
* e
Jordbruksmaskinar |
| --- |
| Jordarbeiding | Plog **·** Slodd **·** Horv **·** Jordfresar **·** Grubber **·** Steinplukkar |
| Planting og såing | Såmaskin**·** Potetsettar **·** Plantemaskin **·** Åkerrull |
| Gjødsling og vatning | Naturgjødselspreiar **·** Gjødselpumpe **·** Kunstgjødselspreiar **·** Vatningsutstyr |
| Radreinsking og ugrasfjerning | Radreinskar **·** Åkersprøyte |
| Innhausting | Slåmaskin **·** Skårleggar **·** Høyvendar **·** Høysvans **·** Silosvans **·** Vossakasso **·** Fôrhaustar **·** Ballpresse **·** Rundballpakkar **·** Sjølvlastarvogn **·** Kornhaustarvogn **·** Sjølvavleggar **·** Sjølvbindar **·** Treskjeverk **·** Drøftemaskin**·** Skurtreskjar **·** Risknusar **·** Potetopptakar **·** Rotfruktopptakar **·** Gulrotopptakar **·** Laukopptakar |
| Transport | Tilhengar **·** Avlessarvogn **·** Frontlastar **·** Teleskoplastar **·** Baklastar **·** Høyelevator **·** Høykanon **·** Rundballgaffel **·** Rundballklemme **·** Silokuttar **·** Transportkasse |
| Mjølkeproduksjon | Mjølkemaskin **·** Røyrmjølkeanlegg**·** Mjølkerobot |
**Tallula**, **Tallulah** og **Talulah** er kvinnenamn avleidde frå stadnamn av indiansk opphav i USA. Det er også blitt knytt til det irske namnet Tuilelaith (utt. *Tillela*).

Stadnamn
--------

Det er fleire stader i USA som heiter Tallula eller Tallulah. Tallula i Mississippi er eit choctaword som tyder 'bjølle'. Byen Tallulah Falls i Georgia skal ha eit anna opphav, truleg frå namnet på cherokee-landsbyen Talulu/Taruri med uklar tyding. Dette namnet er overført til fleire andre stader, og blei teke i bruk som kvinnenamn. Ein svært kjend namneberar var skodespelaren Tallulah Bankhead. Ho var kalla opp etter bestemor si, Tallulah Brockman Bankhead, som igjen fekk namnet frå Tallulah Falls.

I Irland er Tuilelaith eit helgennamn kjend frå minst to helgenar som levde på 700- og 800-talet. Dette namnet er sett saman av ord som tyder 'overflod' og 'kvinne (av høg byrd)'. Namnet er blitt anglisert til Talulla, Tallula og Tallulah.

I Noreg vart Tallulah kjend som kvinnenamn i Noreg gjennom prinsessedottera Emma Tallulah Behn.

Kjende namneberarar
-------------------

* Tallulah Bankhead (1902–1968), amerikansk skodespelar
* Tallulah Hazekamp Schwab (fødd 1973), norsk-nederlandsk manusforfattar og regissør
* Talulah Riley (fødd 1985), britisk skodespelar
* Emma Tallulah Behn (fødd 2008), dotter av prinsesse Märtha Louise og Ari Behn

Kjelder
-------


* William Bright (2004), *Native American placenames of the United States*, University of Oklahoma Press, s. 476
* Joel Lobenthal (2004), *Tallulah!*, Aurum Press, s. 4
* Patrick Hanks, Kate Hardcastle og Flavia Hodges (2006) «Talulla», «Tallulah», «Tuilelaith», *A Dictionary of First Names*. Oxford University Press. Oxford Reference Online.
* Appellation Mountain Name of the Day Arkivert 2010-06-13 ved Wayback Machine.
Illustrasjon til *Ynglingesoga* av Gerhard Munthe.
***Ynglingesoga*** eller ***Ynglingasaga*** er den første soga i *Heimskringla*, Snorre Sturlason sitt verk frå 1200-talet om dei norske kongane si historie frå den mytologiske fornalderen og fram til 1177. Soga omtalar dei norrøne gudane som vanlege menneske. Innvoven i denne forteljinga er det referansar til viktige historiske hendingar.

*Ynglingesoga* byggjer mellom anna på eit kvad frå kring år 900. Kvadet «Ynglingatal» blei ifølgje tradisjonen forfatta av den norske skalden Tjodolf frå Kvine. Kvadet inneheld korte skildringar av kongane i Ynglingeætta.

Ynglingeætta vert framstilt å stamma ned frå Odin og Frøy, som den kristne Snorre rekonstruerte til historiske personar. I samband med dette vert soga om krigen mellom æsene og vanene og den avsluttande freden fortald, der Høne og Mime vert utveksla som gislar mot Njord, Frøy og Kvase.

Utom «Ynglingatal», stødde Snorre seg og på *Skjoldungasoga* og andre islandske kjelder då soga vart skriven. Det er likevel dekning for at Snorre har gjort ei rekkje redaksjonelle feil, særleg når han har tolka «Ynglingatal». Stundom har han teke kenningar og språklege bilete vel bokstaveleg, og enda opp med eit noko anna resultat enn det ein finn i andre kjelder (dette kan og vera resultat av overleveringa på Island). 

Politisk har det vore viktig for Snorre å kople Ynglingeætta til ei svensk kongeætt, sjølv om den nedste delen av ætta (kongane i Vestfold), openbert har hatt meir med Danmark å gjera.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ynglinga saga på norrønt
* Ynglinga-soga. Omsetjing av S. Schjött frå 1900 ved heimskringla.no
* Ynglinge-saga. Omsetjing av Gustav Storm frå 1900 ved heimskringla.no
Mauro Bellugi (Inter) til venstre, og Piet Keizer (Ajax)
**Europacupen i fotball 1972** var ei fotballturnering der vinnarane av 32 europeiske toppseriar i fotball var påmelde, attåt tittelforsvarar Ajax frå Amsterdam. Turneringa var den 16. i rekka. I finalen 31. mai 1972 på Feijenoord-stadion i Rotterdam vann tittelforsvararen med 2-0 over italienske FC Internazionale frå Milano. Sigeren var den andre av tre rake triumfar i Europacupen i fotball for det nederlandske meisterlaget.

Europacupen 1972 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkamp talde bortemål dobbelt. Turneringa tok til med ei forrunde 19. og 26. august 1971, der serievinnarane i Spania og Luxembourg spelte om retten til å vere med i 1. runde. Sidan vart spelt to rundar i september-november, før kvartfinalane vart avvikla i mars og semifinalane i april 1972.

Vinnarlaget Ajax slo på sin veg mot finalen ut Dynamo Dresden, Dinamo Bucuresti, Arsenal FC frå London og Benfica frå Lisboa. Internazionale på si side eliminerte AEK Athen, Borussia Mönchengladbach, Standard Liège på bortemålsregelen og Celtic FC etter to mållause oppgjer og straffetevling.

Lagoppstillingane i finalen

### Finalen

61 354 tilskodarar såg finalen på Feijenoord-stadion i Rotterdam. Johan Cruijff vart tomålsskårar med nettkjenningar i det 47. og 76. minutt.

Vinnarlaget **Ajax** stilte med fylgjande mannskap: Heinz Stuy, Wim Suurbier, Horst Blankenburg, Barry Hulshoff, Ruud Krol, Arie Haan, Johan Neeskens, Gerrie Mühren, Sjaak Swart, Johan Cruijff og kaptein Piet Keizer.

**Inter** mønstra Ivano Bordon, Tarcisio Burgnich, Giacinto Facchetti, Mauro Bellugi, Mario Giubertoni, Gabriele Oriali, Gianfranco Bedin, Sandro Mazzola (kaptein), Jair da Costa, Roberto Boninsegna og Mario Frustalupi. Giubertoni gjekk av bana med skade i det 20. minutt, inn kom Mario Bertini, medan Jair da Costa vart erstatta av Sergio Domenicacu 59 minuttar ut i kampen.

Robert Héliès frå Frankrike var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1971/72» frå Wikipedia på tysk, den 26. mai 2017.*
**Rothschild** (òg stava: **Rothchild**) er eit etternamn og slektsnamn med opphav i tysk språklege område. 

Namnet Rothschild skal tyda eit raudt skilt på eit hus. På mellomhøgtysk finn ein orda rōt «raud» + schilt «skilt» eller «skjold». Det tidlegaste dømet på bruk av namnet skal vera frå 1200-talet. 

Den mest kjende slekta med dette namnet er Rothschild-familien (Mayer Amschel Rothschild-familien). Rotschild-familien er knytt til fleire føretak. Mellom anna banken N M Rothschild & Sons i London, de Rothschild Frères i Paris, S M von Rothschild i Wien) og vinmerket Château Mouton Rothschild. Château Lafite-Rothschild-familien tok namnet frå eit hus i den jødiske delen av Frankfurt am Main. I tillegg har namnet vorte nytta av mange askenasiske jødar, som ikkje er i slekt med sjølve Rotschild-familien:

* Paul Rothchild, produsent for The Doors og Janis Joplin
* Abraham Rothschild
* Dorothy Parker, fødd Rothschild

I Storbritannia vert slektsnamnet gjerne uttala «Roth-child».

Bakgrunnsstoff
--------------

* Patrick Hanks: *Dictionary of American Family Names* Oxford University Press ISBN 0-19-508137-4

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC

 |
**Europacupen i fotball 1966** var ei fotballturnering der vinnarane av 30 nasjonale toppseriar i fotball deltok, attåt tittelforsvarar FC Inter. Turneringa var den 11. i rekka og vart vunnen av spanske Real Madrid. I finalen i Brussel 11. mai 1966 vann Real Madrid med 2-1 over Partizan Beograd. Det var sjette gongen Real Madrid triumferte i Europacupen i fotball.

Europacupen 1966 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkampar måtte laga spele omkamp. Turneringa tok til med det som vart kalla ei forrunde, eigentleg 1. runde, den 29. august 1965. Sidan vart avvikla tre nye rundar med utslagskampar, før finalen fann stad i Brussel. Real Madrid tok seg til finalen ved å slå ut Feijenoord frå Rotterdam, skotske FC Kilmarnock, belgiske RSC Anderlecht og tittelforsvarar FC Internazionale frå Milano, medan Partizan Beograd vann over høvesvis FC Nantes, Werder Bremen, Sparta Praha og Manchester United. Den norske seriemeisteren, oslolaget Lyn, rauk ut i forrunda/runde 1 etter siger 5-3 heime og tap 1-5 borte mot Derry City frå Nord-Irland.

Lagoppstillingane i finalen, Real Madrid i kvitt

### Finalen

Finalen på Heysel-stadion i Brussel fann stad framfor 46 745 tilskodarar. Dei såg Partizan-kapteinen Velibor Vasović sende laget sitt i leiinga i det 55. minutt. Skåringar av Amancio i det 70. og Francisco Serena i det 75. minutt snudde kampen til siger 2-1 til Real Madrid.

Vinnarlaget til **Real Madrid** bestod av: José Araquistáin, Pachín Pérez, Pedro de Felipe, Ignacio Zoco, Manuel Sanchís, Pirri Martínez, Manuel Velázquez, Francisco Serena, Amancio Amaro, Ramón Grosso og Francisco Gento (kaptein).

**Partizan Beograd** mønstra: Milutin Šoškić, Fahrudin Jusufi, Velibor Vasović (kaptein), Branko Rašović, Ljubomir Mihailović, Vladimir Kovačević, Radoslav Bečejac, Mane Bajić, Mustafa Hasanagić, Milan Galić og Josip Pirmajer.

Vesttyskaren Rudolf Kreitlein dømde kampen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1965/66» frå Wikipedia på tysk, den 19. juni 2017.*
**Eurokommunisme** eller **reformkommunisme** er ei nemning på politiske parti og retningar som av historiske eller andre grunnar kallar seg kommunistiske, men som politisk ligg på ei meir reformistisk retning. Omgrepet eurokommunisme vart først brukt om ei retning innan kommunistparti i Sør- og Vest-Europa, særleg Italia, Spania og Frankrike seint i 1970-åra, og var kjenneteikna av at dei ville vera uavhenige ovanfor det sovjetiske kommunistpartiet og at dei ville godta parlamentarisk demokrati også etter ei kommunistisk maktovertaking.

Eurokommunismen skilde seg også frå den jugoslaviske varianten (titoisme), fordi denne trass i at han var heilt sjølvstendig i høve utanlandske sentra, framleis var autoritær til ein viss grad, eit moderat eittpartisystem. Eurokommunismen godtok derimot utan atterhald det pluralistiske fleirpartisystemet i Vest-Europa.

Viktige personar for utviklinga av eurokommunismen var italienarane Antonio Gramsci, Palmiro Togliatti og Enrico Berlinguer og spanjolen Santiago Carillo.

Kjelder
-------

* caplex.no
**Daudvatn** er eit sjømannsuttrykk for eit fenomen som oppstår når eit lag med fersk eller brakkvatn ligg over eit lag med tyngre saltvatn, utan at dei to laga blandar seg saman. Eit skip som seglar under slike tilhøve kan vere vanskeleg å manøvrere eller sakke så mykje av at det nesten står i ro. Årsaka til dette er at mykje av energien frå framdriftsmekanismen til skipet berre går med til å skape bølgjer (såkalla indre bølgje) eller turbulens mellom dei to laga i vatnet, slik at skipet berre klarar opp mot 20 % av den normale farten sin. 

Fenomenet vart først skildra av den norske polfararen Fridtjof Nansen under Framekspedisjonen i august 1893 ved Nordenskiöldøyane nær Tajmyrhalvøya:  

*«Når «Fram» hamna i daudvatn er det som om ei mystisk kraft held ho tilbake og ho lystrar ikkje alltid roret. I stille vêr med lett last klarte «Fram» 6-7 knops fart. I daudvatn klarte ho ikkje ein gong 1,5 knop. Vi gjorde store svingar langs ruta vår, stundom svinga me heilt rundt, for å prøve å gå klar av det, men til særs lita nytte.»*

Fenomenet er observert der smeltevatn frå isbrear renn ut i sjøen og legg seg over det saltare vatnet utan at dei to laga blandar seg, slik som i ein fjord.

Gamle metodar
-------------

Gamle sjømenn trudde at fenomenet kom av ei «skorpe» av ferskvatn som festa seg til skroget og at skipet på den måten vart hindra. Tidlegare trudde ein òg at fisk som festa seg til skroget gjorde at skipet flytta seg tregare. Ein brukte forskjellige metodar for å prøve å kome seg ut av daudvatnet, som t.d. å la mannskapet om bord samstundes springe fram og tilbake på skipet, skyte kanoneld i vatnet, ause store mengder sjøvatn på dekk, dra ein slepar frå baugen til akterspegelen under skroget på skipet, svinge rora raskt fram og tilbake, eller slå i vatnet ved sidan av skipet med årer og andre reiskapar. Mannskapet på taubåtar oppdaga at når dei kom ut for daudvatn var det enklaste å stoppe i eit par minutt slik at bølgjene la seg, og så halde fram for full maskin.

Sjå òg
------

* Indre bølgje
* Nordenskiöldøyane

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kort film som viser fenomenet med ein modell Arkivert 2011-09-29 ved Wayback Machine.
* Forklaring av daudvatn Arkivert 2005-12-26 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Dead water» frå Wikipedia på engelsk, den 5. august 2008.*

* Skildring av daudvatn
Rotsethornet sett frå sentrum i Volda
**Rotsethornet** er eit fjell rett oppom Volda sentrum i Volda kommune. Den vestlege toppen nærast sentrum er det mest vanlege turmålet, og er 649 moh. medan Instehornet knapt 400 m mot aust er 652 moh. Fjellet dominerer utsikta rett sør for Volda sentrum, og toppen byr på flott utsikt over Volda sentrum, bygder, fjordar og fjell rundt. 

Rotsethornet er eit populært turmål, men den vanlege ruta rett opp frå Volda sentrum er såpass bratt at det er lagt ut tau til å halde seg fast i på dei brattaste kneikane. Ein kan parkere ved opninga av Rotsethorntunnelen på Riksveg 651. Turvegen går oppom tunellopninga og opp til Kalsethola. Derifrå går råsa forbi ein telelink og opp gjennom bratt skog til utsiktsplassen Aksla. Vidare i slakkare terreng opp til den vestre toppen, 649 moh. Turen ned kan gjerne gå via utsiktspunktet Toskegjølet, Instehornet og vidare ned Litledalen til turvegen rundt Rotevatnet. 

Å gå på Rotsethornet den motsette vegen er lenger, men ruta går her i eit langt enklare terreng. Ein startar då frå den sørlegaste vika av Rotevatnet. Ved turvegen står det skilt med Rotsethornet, og ein følgjer traktorveg eit stykke opp Litledalen. Deretter går stien bratt opp, men ein er snart oppe på fjellryggen, og ser ned i Austefjorden på andre sida. Råsa følgjer deretter ryggen til toppen.

Fjellet har namnet etter garden Rotset som ligg nedanfor fjellet på nordsida mot Volda sentrum.

Fjellet er ikkje ufarleg, og her har dei siste åra skjedd to dødsulykker under nedstiging frå fjellet, der personar har kome bort frå den vanlege ruta frå toppen og ned til sentrum, og falle i det bratte og vanskelege terrenget. Viss ein følgjer den merka råsa er det likevel ikkje nokon grunn til å la vere å vitje toppen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Standal, Helge J. Jon Hagen og Gunnar Wangen: *Fotturar på Sunnmøre*, 1999, ISBN 82-992081-2-2
* Rundskue frå toppen av Rotsethornet Arkivert 2015-02-18 ved Wayback Machine. ved Leif Roar Strand, vitja 23. november 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Sunnfjord Museum** er distriktsmuseum for dei indre kommunane i Sunnfjord: Jølster, Førde, Gaular, Fjaler og Naustdal. Vertskommune er Førde. Museet ligg i Movika, 9 km aust for sentrum.

Sunnfjord Museum har sidan 2009 vore ei avdeling under det konsoliderte museet Musea i Sogn og Fjordane.

Historikk
---------

Sunnfjord Museum vart som mange andre av dei norske folkemusea skipa på byrjinga av 1900-talet. Nasjonsbygginga etter unionstida var nok ei viktig drivkraft i dette arbeidet. Sunnfjord Sogelag som eig museet vart skipa i 1910, med det som mål at dei skulle skipa eit museum for sunnfjordbygdene, men museet vart ikkje opna før i 1926.
Første museumsstaden var i Førde sentrum. Museet vart flytta til Movika i1950, der det sidan har vore. Dåverande formann i Museumsforbundet, Robert Kloster, som held tale på nyopninga sa: 
«…jeg har sett mange museumsområder gjennom årene, men sjelden har jeg sett noe så vakkert og selvfølgelig som Movika».

Dei kommande åra vart ein evig kamp om pengar til å sikre seg hus som anten stod i fare for å bli fjerna eller som museum andre plassar var ute etter. Ideen bak oppbygginga av friluftsmuseet var å få eit meir eller mindre komplett gardstun (klyngetun) for to brukarar slik det kunne sjå ut midt på 1800-talet.

I 1975 blei det innført ei statleg tilskotsordning for museum av ein viss storleik, og Sunnfjord Museum var eitt av dei. Det var ikkje mykje pengar i starten, men nok til at det byrja å skje noko. Under leiing av styreformann Leiv Erdal frå Naustdal kom det fart i arbeidet med nytt administrasjons- og utstillingsbygg, og i 1977 fekk museet sin første faste tilsette, Ludvig Søgnen frå Sande.

Nytt administrasjonsbygg opna i 1980 og midt på 1980-talet kom det eige verkstadbygg, realisert ved hjelp av sysselsettingsmidlar. 

Etter at museet etter kvart fekk faste stillingar auka aktiviteten og fleire hus kom til i friluftsmuseet. I byrjinga av 2000-talet vart det planlagt og bygd støl til museumstunet med tilhøyrande kulturlandskap i eit område som tidlegare var tett skog. I dag (2012) har museet seks stillingar.

I 2009 gjekk Sunnfjord Museum saman med dei fire andre musea i fylket til ei ny og stor driftseining kalla Stiftinga Musea i Sogn og Fjordane. Det er framleis det lokale sogelaget som eig hus og samlingar.

Kjelder
-------

* Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane
* Otto Huseklepp: Sunnfjordtunet. *Førde 1958*
* Asbjørn Tyssen: Museet i Movika. *Jul i Sunnfjord 1994*
* Gunnhild Systad: Vi skyggjer med handa over augo og prøver å sjå langt, - langt tilbake og langt fram. *Sunnfjord Museum 2011*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Søk etter gjenstandar på museet på Digitalt Museum
* Heimeside for Sunnfjord Museum Arkivert 2012-07-30 ved Wayback Machine.
* Følg Sunnfjord Museum på Facebook

| * v
* d
* e
Musea i Sogn og Fjordane |
| --- |
| Kystmuseet **·** Sogn og Fjordane Kunstmuseum **·** Sunnfjord Museum **·** Nordfjord Folkemuseum **·** De Heibergske Samlinger – Sogn Folkemuseum **·** Norsk Kvernsteinsenter |

Koordinatar: 61°26′19″ N 5°58′23″ E﻿
**Europacupen i fotball 1987** var ei fotballturnering der vinnarane av 30 europeiske toppseriar i fotball var påmelde, attåt tittelforsvarar FC Steaua București. Turneringa var den 32. i rekka. I finalen 27. mai 1987 i Wien vann FC Porto 2-1 over Bayern München. Det var tredje gongen eit lag frå Portugal vann Europacupen i fotball, tidlegare vann Benfica i 1961 og 1962.

Europacupen 1987 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkamp talde bortemål dobbelt, stod det framleis likt vart det ekstraomgangar og til sist straffespark-tevling. Turneringa tok til 17. september 1986. Etter to ordinære cuprundar i september-november vart kvartfinalane og semifinalane avvikla i mars-april 1987.

Vinnarlaget frå Porto slo i turneringa ut høvesvis Rabat Ajax frå Malta, Vitkovice frå Ostrava i Tsjekkoslovakia, Brøndby IF frå København og Dynamo Kiev. Finalist Bayern München vann mot PSV Eindhoven, Austria Wien, RSC Anderlecht og Real Madrid.

Lagoppstillingane i finalen, Porto i stripete trøyer

### Finalen

57 500 tilskodarar såg finalen på Praterstadion i Wien 27. mai 1987. Bayern tok leiinga i det 25. minutt ved Ludwig Kögl. To skåringar i det 77. og 80. minutt snudde kampen og sikra siger 2-1 til Porto. Rabah Madjer utlikna og innbytar Juary Filho vart matchvinnar.

Vinnarlaget **FC Porto** bestod av: Józef Młynarczyk, João Domingos Pinto (kaptein), Eduardo Luís, Celso Dias, Augusto Inácio, Quim, António Sousa, António André, Jaime Magalhães, Rabah Madjer og Paulo Futre. Juary Filho spelte heile andre omgang i staden for Quim, og António Frasco tok plassen til Inácio i det 65. minutt.

**Bayern München** sitt mannskap var: Jean-Marie Pfaff, Helmut Winklhofer, Norbert Nachtweih, Norbert Eder, Hans Pflügler, Hansi Flick, Lothar Matthäus (kaptein), Andreas Brehme, Michael Rummenigge, Dieter Hoeneß og Ludwig Kögl. Lars Lunde kom inn på bana straks etter Porto tok leiinga, ut gjekk Flick.

Alexis Ponnet frå Belgia var kampdommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1986/87» frå Wikipedia på tysk, den 15. juni 2017.*
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Heilage Sunniva.* 
Heilage Sunniva
Likestillings- og diskrimineringsombodet Sunniva Ørstavik
**Sunniva** er eit kvinnenamn avleidd frå angelsaksisk *Sunngifu*, der *sunn* tyder 'sol' og *gifu* 'gåve'. Det har namnedag den 8. juli, som er festdag for den heilage Sunniva.

Namnet kom til Noreg på 1000-talet. Det har avleidde former som Sunefa, Synniva og frå desse Synnøve. På Færøyane og Island er forma *Sunneva* utbreidd. Namnet er i dag meir brukt i Norden enn i den engelsktalande verda.

I 2011 var det 3 703 norske kvinner som heitte Sunniva. Namnet hadde ein brukstopp rundt 2000, då oppimot 0,7 % av nyfødde jenter blei kalla Sunniva.

Kjende namneberarar
-------------------

* Heilage Sunniva (900-talet), norsk helgen
* Sunniva McAlinden (f. 1963), norsk kunstnar
* Sunniva Gylver (f. 1967), norsk prest
* Sunniva Rødland Wettre (f. 1977), norsk harpist
* Sunniva Flakstad Ihle, norsk lokalpolitikar

Annan bruk
----------

* Sunniva, figur frå Terje Formoe sine historier om Kaptein Sabeltann
* Sunniva, merkevare til TINE-selskapet FellesJuice
* St. Sunniva skole, katolsk grunnskule i Oslo

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sunniva» frå Wikipedia på bokmål, den 8. mai 2011.*
* «Sunniva» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* Søk etter norsk namnestatistikk for Sunniva hjå Statistisk Sentralbyrå
* «Sunniva» ved behindthename.com
**Europacupen i fotball 1976** var ei fotballturnering der vinnarane av 31 europeiske toppseriar i fotball var påmelde, attåt tittelforsvarar Bayern München. Turneringa var den 21. i rekka. Gjennom finalen 12. mai 1976 i Glasgow forsvarte vesttyske Bayern München meistertittelen ved å vinne 1-0 over franske AS Saint-Étienne. Sigeren var den tredje rake i Europacupen i fotball til det vesttyske meisterlaget. 

Europacupen 1976 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkamp talde bortemål dobbelt. Turneringa tok til 16. september 1975. Etter to rundar i september-november, vart kvartfinalane og semifinalane avvikla i mars-april 1976.

Vinnarlaget Bayern München slo ut Jeunesse Esch frå Luxembourg, svenske Malmö FF, Benfica frå Lisboa og Real Madrid. AS Saint-Étienne vann etter tur over Kjøbenhavns Boldklub, Glasgow Rangers, Dynamo Kiev og PSV Eindhoven.

Lagoppstillingane i finalen

### Finalen

54 684 tilskodarar såg finalen på Hampden Park i Glasgow 12. mai 1976, ein kamp Bayern München vann med 1-0
mot Saint-Étienne. Midtbanespelaren Franz Roth vart matchvinnar med ei skåring i det 57. minutt. 

Vinnarlaget **Bayern München** bestod av Sepp Maier, Johnny Hansen, Franz Beckenbauer (kaptein), Georg Schwarzenbeck, Udo Horsmann, Bernd Dürnberger, Franz Roth, Jupp Kapellmann, Karl-Heinz Rummenigge, Gerd Müller og Uli Hoeneß. 

Mannskapet til **AS Saint-Etienne** var: Ivan Ćurković, Gérard Janvion, Oswaldo Piazza, Christian Lopez, Pierre Repellini, Dominique Bathenay, Jean-Michel Larqué (kaptein), Jacques Santini, Hervé Revelli, Patrick Revelli og Christian Sarramagna. Sistnemnde vart teken av bana åtte minuttar før kampen var over, Dominique Rocheteau kom inn i staden. 

Károly Palotai frå Ungarn dømde kampen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1975/76» frå Wikipedia på tysk, den 3. juni 2017.*
Gyllent altar frå Lisbjerg kyrkje, retabelet.
**Gylne altar** eller **gylne alter** er den kunsthistoriske nemninga på ein eigen type forgylla bilete som har vore nytta på framsida av altarbordet (altarfrontale), og som tavle over altarbordet (retabel), i somme mellomalderkyrkjer. Bileta er framstilt på den måten at ein bakgrunn av tilforma eikeplankar med motivet grovt skore ut, vart dekt av tynne, forgylte koparplater med motivet hamra eller pressa detaljert fram i relieff. Somme detaljar vart dessutan føydde til med måling, og kontrastane likeins framheva med farge. Bergkrystall på ein bakgrunn av farga pergament eller tøy, som på fråstand gav inntrykk av å vere kosteleg edelstein, har vore sett inn fleire stader, men er no som oftast falle ut.

Gyllent altar frå Odder kyrkje, montert som ei tavle med retablet øvst, frontalet nedst.
Lisbjergaltaret, frontalet.
Dei fleste av dei gylne altra som er teke vare på, finst i Danmark, og det same gjeld fragmenta av slike altar. Tre gylne altar pryder framleis kyrkjene sine: Sahl (i Holstebro Kommune) og Stadil kyrkjer i Vest-Jylland, og Lyngsjö kyrkje i Skåne (som var dansk land i mellomalderen). På Nationalmuseet i København finst fem gylne altar, som alle er frå austjyske kyrkjer: Lisbjerg, Odder, Ølst, Sindbjerg og Tamdrup; det gylne altaret frå Tamdrup er klippa opp av di bileta seinare har vore nytta på preikestolen i kyrkja. Frå Kværn i det tidlegare danske Sydslesvig, som no er tysk område, kjem eit gyllent altar som er å sjå på Germanisches Nationalmuseum i Nürnberg. På Statens historiska museum i Stockholm finst eit gyllent altar frå den nedrivne Broddetorp kyrkje i Västergötland i Sverige. Dei forgylte relieffbileta i Bergen museum som har gått under namn av Flåværaltaret, skriv seg truleg frå eit relikvieskrin, ikkje eit gyllent altar.

I nokre høve har kjernen av tre gjeve grunnlag for ei etter måten nøyaktig tidfesting ved hjelp av dendrokronologi. Slik har det gylne altaret frå Lisbjerg, som har fått påsett eit eldre krusifiks på eit no ukjend tidspunkt, kunne tidfestast til om lag 1135. 

Sjølv om Norden, særleg Danmark, dominerer når det gjeld talet på gylne altar og fragment av slike altar som er tekne vare på, går det fram av ulike skriftlege kjelder at denne altartypen har vore nytta andre stadar òg i Europa i mellomalderen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Grinder-Hansen, Poul. 1999. *Nordens gyldne billeder fra ældre middelalder*. [Fotografi ved Gérard Franceschi, biletredigering ved Asger Jorn; 10000 års nordisk folkekunst.] København: Borgens Forlag. ISBN 87-21-00389-0
**Europacupen i fotball 1983** var ei fotballturnering der vinnarane av 32 europeiske toppseriar i fotball var påmelde, attåt tittelforsvarar Aston Villa FC. Turneringa var den 28. i rekka. I finalen 25. mai 1983 i Athen vann vesttyske Hamburger SV med 1-0 over Juventus frå Torino. Det var Hamburger SV sin fyrste og einaste triumf i Europacupen i fotball.

Europacupen 1983 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkamp talde bortemål dobbelt. Turneringa tok til med ei forrunde 25. august og 1. september 1982 der rumenske Dinamo București slo ut norske Vålerenga IF etter siger 3-1 heime og tap 1-2 i Oslo. Etter to ordinære cuprundar i september-november vart kvartfinalane og semifinalane avvikla i mars-april 1983.

Vinnarlaget frå Hamburg slo etter tur ut Dynamo Berlin, Olympiakos Pireus, Dynamo Kiev og Real Sociedad frå San Sebastian. På ferda mot finalearenaen eliminerte Juventus fyrst danske Hvidovre IF og deretter Standard Liège, tittelforsvarar Aston Villa og polske Widzew Łódź.

Lagoppstillingane i finalen

### Finalen

73 500 tilskodarar såg finalen på Olympiastadion i Athen 25. mai 1983. Felix Magath si skåring i det åttande minutt skulle vise seg å verte den einaste. Og dermed enda europacup-finalen med 1-0 for sjette gongen på rad.

**Hamburger SV** sitt vinnarlag bestod av: Uli Stein, Manfred Kaltz, Ditmar Jakobs, Holger Hieronymus, Bernd Wehmeyer, Wolfgang Rolff, Jürgen Groh, Felix Magath, Lars Bastrup, Jürgen Milewski og Horst Hrubesch (kaptein). Thomas von Heesen kom inn i det 56. minutt, ut gjekk Bastrup. 

For **Juventus** spelte: Dino Zoff (kaptein), Claudio Gentile, Gaetano Scirea, Sergio Brio, Antonio Cabrini, Massimo Bonini, Marco Tardelli, Michel Platini, Roberto Bettega, Paolo Rossi og Zbigniew Boniek. Domenico Marocchino tok plassen til Rossi i det 56. minutt. 

Nicolae Rainea frå Romania dømde kampen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1982/83» frå Wikipedia på tysk, den 9. juni 2017.*
**Quebec-toktet** eller **Walker-toktet til Quebec** var eit britisk forsøk på å angripe Québec i 1711 i Dronning Anne-krigen, den nordamerikanske delen av den spanske arvefølgjekrigen. Det mislukkast etter eit skipsforlis i Saint Lawrence-elva den 22. august 1711, då sju transportskip og eit lagerskip forliste og 850 soldatar drukna. Katastrofen var på denne tida ei av dei mest alvorlege sjøulukkene i britisk historie.

Toktet var planlagt av administrasjonen til Robert Harley, og basert på planar som opphavleg var lagt fram i 1708. Harley ønskte å utføre toktet som ein del av ei større endring i britisk militærpoiltikk, der dei skulle legge vekt på styrken deira til sjøs. Kommandantane for toktet, admiral Hovenden Walker og brigadegeneral John Hill, vart valde ut frå den politiske ståstaden deira og sambanda deira til krona, og planane vart haldne hemmelege sjølv for admiralitetet. Trass i løyndomen klarte franske agentar å finne ut kva britiane planla og åtvare styresmaktene i Québec.

Toktet var venta å få alle forsyningar frå Boston, hovudstaden i provinsen Massachusetts Bay, men byen var ikkje førebudd då dei kom fram og styresmaktene måtte skrape saman forsyningar for tre månader. Admiral Walker hadde òg vanskar med å få tak i erfarne rormenn og nøyaktige sjøkart for å segle i farvatnet i nedre delen av Saint Lawrence. Toktet nådde Saint Lawrence-bukta utan vanskar, men tåke, vanskelege straumforhold og sterk vind gjorde at flåten dreiv mot nordsida av Saint Lawrence nær ein stad som i dag heiter Pointe-aux-Anglais, der skipa forliste. Etter katastrofen avbraut Walker toktet og reiste attende til England. Sjølv om toktet var mislukka, heldt Harley fram å realisere «*blue water*»-politikken sin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Quebec Expedition» frå Wikipedia på engelsk, den 29. mai 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Carr, James (2008). *Seeds of Discontent: the Deep Roots of the American Revolution, 1650–1750*. New York: Bloomsbury Publishing USA. ISBN 9780802715128. OCLC 192082387.
* Drake, Samuel Adams (1910) [1897]. *The Border Wars of New England*. New York: C. Scribner's Sons. OCLC 2358736.

Koordinatar: 49°38′14″ N 67°10′17″ W﻿
**Kezie Uchechukwu Duru Akabusi**, kjend som **Kriss Akabusi**, (fødd 28. november 1958) er ein britisk sprint- og hekkeløpar. Han vart europameister i 400 meter hekk i 1990 og vann VM-gull i 4 x 400 m stafett med Storbritannia i 1991.

Aktiv
-----

Akabusi var med i dei britiske mannskapa i 4 × 400 meter stafett som vann sølv under Sommar-OL 1984, gull i europameisterskapen 1986 og sølv i verdsmeisterskapen 1987. Gjennom andre halvdelen av 1980-åra hadde han stor framgang i 400 meter hekk og deltok i finalen både i VM 1987 og Sommar-OL 1988.

Med tida 47,92 sekundar og ny britisk rekord på langhekken vann Akabusi i 1990 EM-finalen i Split, der han også vann gull i 4 x 400 m stafett. Året etter tok han bronsemedaljen i 400 m hekk under VM 1991, før han som ankermann sprang Storbritannia inn til siger i 4 x 400 m stafett på tida 2.57,53, framfor nasetippen på USA, dei andre på det britiske meisterlaget var Roger Black, Derek Redmond og John Regis. Under dei olympiske sommarleikane i Barcelona i 1992 fylgde Akabusi opp med 47,82 og ein ny bronsemedalje og nasjonalrekord i 400 m hekk, leikar der han òg fekk bronse i 4 × 400 m stafett.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1984 i Los Angeles: Sølv i 4 x 400 m stafett (2.59,13)
* EM 1986 i Stuttgart: Gull i 4 x 400 m stafett (2.59,84)
* VM 1987 i Roma: Nr 7 i 400 m hekk – 48,74. Sølv i 4 x 400 m stafett (2.58,86)
* OL 1988 i Seoul: Nr 6 – 48,69
* EM 1990 i Split: Gullmedalje i 400 m hekk – 47,92, framom Sven Nylander (48,43). Gull i 4 x 400 m stafett (2.58,22)
* VM 1991 i Tokyo: Bronsemedalje i 400 m hekk – 47,86. Gull i 4 x 400 m stafett (2.57,53), framom USA (2.57,57)
* OL 1992 i Barcelona: Bronsemedalje i 400 m hekk – 47,82. Bronse i 4 x 400 m stafett (2.59,73)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kriss Akabusi» frå Wikipedia på engelsk, den 20. august 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* Munzinger (sport)

 |
Kringkastingsorkestret under Nobels fredspriskonsert i Oslo 2008 
Foto:
Harry Wad
 

**Kringkastingsorkestret** (forkorta *KORK,* skipa 1. september 1946 i Oslo) er NRKs orkester med drygt 50 musikarar. Orkestret skal stå til disposisjon for radio, fjernsyn og nett, og hovudkvarteret er Store Studio på Marienlyst i Oslo.

Historie
--------

Kringkastingsorkestret var opphavleg eit 24-mannsorkester sett saman av Gunnar Knudsens radioensemble og Øivind Berghs Bristol-orkester. Bergh var fast kapellmeister frå starten i 1946 og fram til han gjekk av i 1976. Kringkastingsorkestret hadde si første store tid under radioens gullalder på 1950-talet – med den ukentlege *Meloditimen* i ei årrekkje frå Store Studio. Kringkastingsorkestret har også vore ein markant bidragsytar ved store musikkshow som Melodi Grand Prix, Spellemannprisen og Nobels fredspriskonsert. 

I 1976 tok Sverre Bruland over som dirigent, og orkesteret hadde då 48 musikarar. Bruland var sjefsdirigent fram til 1988. Seinare har orkestret vore leia av Avi Ostrowsky (1988–91), Ari Rasilainen (1993–2002) og Rolf Gupta (2003– 06). Hausten 2009 overtok danske Thomas Søndergård som sjefsdirigent, og sidan hausten 2013 har Miguel Harth-Bedoya vore sjefdirigent for orkestret. Harth-Bedoy er utdanna ved prestisjefylte Juillard og har lang internasjonal fartstid som dirigent.

Organisasjon
------------

Orkesteret ligg under NRKs kultursjef og blir administrert av ein orkestersjef. Orkestret har i dag drygt 50 musikarar og ein administrasjon på åtte medarbeidarar. 

Utover 2000-talet var det turbulens om orkestrets eksistens, men i 2005 slo NRK fast at kringkastaren skal halde eit fast orkester som dekkjer eit breitt repertoar frå underhaldningsmusikk til symfonisk musikk. Orkestret har også turnert over heile landet, mellom anna under Den kulturelle skolesekken i regi av Kultur- og kirkedepartementet. Det har òg hatt ei rekkje konsertar med kjende artistar, alt frå Vamp, til rapparar og metalgrupper. KORK har også vore portrettert i boka *53 musikere møter 53 fotografer* (Messel forlag, 2002) og i realityserien *Orkesterliv* på NRKi 2006. Hausten 2014 spelte orkestret nok ei gong hovudrolla, då i tv-serien *Da KORK kom til bygda* på NRK1.

Markante musikarar
------------------

Blant kjende musikarar i orkestret si historie er namn som konsertmeister Aage Wallin, fløytisten Alf Andersen, pianisten Johan Øian, fiolinistane Ørnulf Boye Hansen og Leif Jørgensen, klarinettisten Harald Bergersen, trombonisten Alf Blyverket og fløytistane Per Øien og John Tonsjø.

Prisar
------

Kringkastingsorkestret fekk Spellemannprisen 2006 saman med Grex Vocalis i klassa samtidsmusikk for albumet *Arne Nordheim: Draumkvedet*. Dei var også nominert til Spellemannprisen 2014 i klassa samtid for *Perfect Strangers*.

Fotnotar
--------

1. ↑  Jan Fredrik Heyerdahl (18. juni 2015). «Om KORK» (på norsk). nrk.no. Henta 26. september 2016.
2. ↑  Jan Fredrik Heyerdahl og Hilde Bjørnskau (27. september 2010). «Dimmu Borgir spiller med KORK» (på norsk). nrk.no. Henta 29. september 2016.
3. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
**Nicholas Haddock** (1686–26. september 1746) var ein britisk admiral og parlamentspolitikar.

Som son av admiral Sir Richard Haddock var det nærast sjølvsagt at Nicholas Haddock skulle inn i marinen, og han utmerkte seg alt som 16-åring som sjøkadett i slaget ved Vigo i 1702. Han vart forfremma til løytnant og var med i støtta til Barcelona i 1706. I slaget ved Kapp Passaro i 1718 var han kaptein på «Grafton», som hadde 70 kanonar, og leia åtaket. I 1732 vart han kommandant av Nore. Han var øvstkommanderande i Middelhavet frå 1738 til 1742, der han med suksess blokkerte spanskekysten og erobra to spanske skatteskip. Han klarte derimot ikkje å få den spanske flåten ut i kamp. Han vart forfremma til viseadmiral i 1741 og til admiral i 1744. 

Haddock tente som paralamentsmedlem for Rochester frå 1734 til han døydde.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Portrett av Nicholas Haddock ved National Maritime Museum
* Portrett av Nicholas Haddock ved National Portrait Gallery

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nicholas Haddock» frå Wikipedia på engelsk, den 31. desember 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:* 
		- Concise Dictionary of National Biography (1930)
		- Robert Beatson, *A Chronological Register of Both Houses of Parliament* (London: Longman, Hurst, Res & Orme, 1807)
		- *The History and Topographical Survey of the County of Kent: Volume 5 (1798)*
		-


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
| **Naissaar** |
| --- |
| Sørsida av NaissaarSørsida av Naissaar |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Finskebukta |
| **Koordinatar** | 59°34′N 24°31′E

 |
| **Areal** | 18,6 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Kunilamägi (27 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Estland |
| **Maakond** | Harju maakond

 |

**Naissaar** (svensk: *Nargö*) er ei øy i Estland. Øya ligg i Finskebukta, ca 10 km nord for Tallinn. Øya har eit areal på 18,6 km². Det høgaste punktet er Kunilamägi på 27 moh.

Namnet på øya tyder «Kvinneøya». Naissaar vart først busett på 1400-talet eller tidlegare. Midt på 1700-talet hadde øya vorte nykolonisert av svenske utvandrarar, og i 1858 budde 188 menneske på øya.

Dei største festningsanlegga på Naissaar stammar frå det russiske herredømet over øya før den første verdskrigen. Då vart det òg bygd ei smalspora jernbaneline mellom nord- og sørspissen av øya. Under den første verdskrigen tok russiske matrosar som gjorde mytteri, kontrollen over Naissaar, og oppretta ein kortvarig sovjetrepublikk på øya i desember 1917. Den lilte staten eksisterte til 26. februar 1918, då matrosane flydde frå øya. 

Fram til den første verdskrigen var folkesetnaden på Naissaar hovudsakleg svenskspråkleg, men sidan øya ligg nær den estiske hovudstaden minka den svenskspråklege delen i takt med innflytting av estarar. Likevel utgjorde svenskane ein tredel av folkesetnaden på Naissaar i mellomkrigstida, då Estland var sjølvstendig. I 1934 budde 450 menneske på øya. Våren 1940 vart innbyggjarane på øya evakuerte då Sovjetunionen okkuperte øya og resten av Estland.

Etter den andre verdskrigen bygde Sovjetunionen opp den største minefabrikken i Austersjøområdet på Naissaar, og fram til Estland igjen vart uavhengig i 1991 var øya (i likskap med dei fleste andre øyane i Estland) strengt kontrollerte område.

I 1995 vart Naissaar gjort om til naturreservat. Øya er i dag ikkje busett, men tilgjengeleg for turistar. Den lange militære aktiviteten på øya har likevel ført til at store område av øya er ureina av oljeutslepp og tungmetall. Nokre av dei gamle, svenske trehusa på øya har vorte restaurert, og ein del av den gamle jernbanelina har òg vorte sett i stand.

Det første fyret på Naissaar vart bygd i 1788. Dagens fyr på øya er frå 1960 og har ei høgd på 47 meter.

10. august 2005 styrta eit finsk helikopter aust for Naissaar. Helikopteret var på veg frå Tallinn til Helsingfors. Alle dei 14 om bord omkom i ulukka.

Kjelder
-------

1. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

* Naissaar naturreservat (engelsk og estisk)
* Fyret på Naissaar Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine. (engelsk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |