|  |
| --- |
| **Krabbe** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Krepsdyr Crustacea |
| **Klasse:** | Storkreps Malacostraca |
| **Overorden:** | Eucarida |
| **Orden:** | Tifotkreps Decapoda |
| **Underorden:** | Eggberereker Pleocyemata |
| **Infraorden:** | **Krabbe** BrachyuraLinnaeus |

**Krabbar** (*Brachyura*) er krepsdyr med fire par bein, eitt par klør og ein sterkt redusert bakkropp som vert boren under framkroppen. Dei lever for det meste i havet, men særleg i tropane finst det òg artar i ferskvatn og på land. Gruppa er den største og mest varierte av tifotkrepsdyra, med over 6 793 registrerte artar fordelt på 70 familiar.

Langs norskekysten er det funne om lag 30 ulike krabbeartar. Dei vanlegaste er taskekrabbe og strandkrabbe.

Eigentlege krabbar høyrer til infraklassa Brachyura, men fleire andre krepsdyr (m.a. trollkrabbar og porselenskrabbar, som høyrer til anomurene) har utvikla fleire av dei same trekka uavhengig av desse. Ein skil dei to gruppene frå kvarandre på at det femte paret gangbein hjå anomurene ofte er tilbakedanna og vert bore inne i gjellekammeret. Denne artikkelen tek for seg dei «ekte krabbane» i Brachyura-gruppa.

Skildring
---------

Krabbar høyrer til tifotkrepsen og har såleis fem par bein, kor dei første er omdanna til klør. Som oftast er bakkroppen (*abdomen*) folda inn under forkroppen (*cephalothorax*) i vaksenstadiet. Dei fleste krabbar viser her skilnad på kjønna; Hannen har smalare bakkropp enn hoa som treng fleire bakkroppsbein til å bera egg med.

Munndelane til krabbane er skjult, dekt av *maxillipedar*, og til skilnad frå andre storkreps dannar ikkje framparten på ryggskjoldet (*carapax*) noko nakkehorn (*rostrum*). Eit anna særtrekk er at ingen av antennepara er todelte, til skilnad frå dei fleste andre krepsdyr. Gjellene til krabbane er sett saman av flate plater som liknar dei ein finn hjå reker, men med ulik struktur.

Til skilnad frå andre tifotkreps, som har kjønnsopningane sine på beina, har krabbane sine på brystet. Hjå kladen Eubrachyura sit dei inntil den tilbakedanna bakkroppen hjå hoa, medan kladen Thoracotremata òg har utvikla dette trekket hjå hannane. Krabbehannar overfører spermen med dei første *pleopodane* umiddelbart etter at hoa har skifta skal.

Levesett
--------

Halloweenkrabben (*Gecarcinus ruricola*) er ein landkrabbe som lever i tropisk regnskog i mellom-Amerika.
Krabbar er for det meste altetarar, men det eksisterer ei rekkje ulike tilpassingar hjå dei einskilde 
artane. Nokre artar et hovudsakleg alger, medan andre kan leva av plankton eller åtsel. Dei mest utbreidde artane i norsk farvatn et hovudsakleg muslingar. 

Krabbane er utbreidd i eit vidt spekter av habitat; dei fleste i havet, men det finst òg 850 artar i ferskvatn og på land (landkrabbar).

Evolusjon
---------

Dei eldste sikre krabbefossila kjem frå Juratida, men fossil av ryggskjoldet til karbon-slekta *Imocaris* tyder på at han kan ha vore ein primitiv krabbe. Den adaptive strålinga av krabbar i krittida og seinare kan anten forklarast med oppsplittinga av Gondwanaland eller som koevolusjon med den samtidige strålinga av beinfisk, som i dag er krabbane sine hovudfiender.

Utviklingshistoria til krabbane har elles vore kjenneteikna av ein reduksjon av bakkroppen og ei generell auke i pansring av rygg- og bukskjoldet. Dette har foregått i fleire ulike grupper tifotkreps, men det har gått lengst hjå dei ekte krabbane. *Telsonen* har ikkje lenger nokon funksjon hjå krabbane, og halevifta (*uropodane*) er fullstendig tilbakedanna eller omdanna til feste for bakkropprestane til brystet.

Ein trudde lenge at dei om lag 850 artane ferskvass- og landkrabber var i nær slekt, men i dag meiner dei fleste at dei representerer minst to uavhengige utviklingsgreiner; minst ei i Amerika og ei i Den gamle verda.

Fangst
------

Om lag 20 % av alle krepsdyr som vert fanga eller avla fram som mat på verdsbasis er krabbar, til saman over 1½ millionar tonn. Ein femtedel av dette kjem frå den aust-asiatiske arten *Portunus trituberculatus*, som høyrer til i symjekrabbefamilien. Her til lands er det taskekrabben (*Cancer pagurus*) som vert teken i størst kvanta, men strandkrabbe skal òg smaka godt. 

Andre viktige artar omfattar m.a. symjekrabben *Portunus pelagicus*, *Callinectes sapidus*, *Cancer magister*, *Scylla serrata* og fleire artar i slektene *Chionoecetes* og *Charybdis*. Kongekrabben vert òg seld som krabbe, men høyrer eigentleg til anomurene.

Systematikk
-----------

Taskekrabbe.
Vinkekrabbe.
Spøkelseskrabbe.
Infraordenen Brachyura omfattar 6 793 artar fordelt på 70 familiar, og er den mest artsrike gruppa tifotkreps. Dei vert delt inn i to seksjonar, Podotremata og Eubrachyura, og vidare i ei rekkje overfamiliar:

* **Seksjon Dromiacea** De Haan, 1833
Dakoticancroidea † Rathbun, 1917
Dromioidea  De Haan, 1833
Eocarcinoidea † Withers, 1932
Glaessneropsoidea † Patrulius, 1959
Homolodromioidea Alcock, 1900
Homoloidea De Haan, 1839
* **Seksjon Raninoida** De Haan, 1839
* **Seksjon Cyclodorippoida** Ortmann, 1892
* **Seksjon Eubrachyura** de Saint Laurent, 1980
	+ **Underseksjon Heterotremata** Guinot, 1977Aethroidea Dana, 1851
Bellioidea Dana, 1852
Bythograeoidea Williams, 1980
Calappoidea De Haan, 1833
Cancroidea Latreille, 1802
Carpilioidea Ortmann, 1893
Cheiragonoidea Ortmann, 1893
Componocancroidea †  Feldmann, Schweitzer & Green, 2008
Corystoidea  Samouelle, 1819
Dairoidea  Serène, 1965
Dorippoidea  Macleay, 1838
Eriphioidea  Macleay, 1838
Gecarcinucoidea  Rathbun, 1904
Goneplacoidea  Macleay, 1838
Hexapodoidea  Miers, 1886
Leucosioidea  Samouelle, 1819
Majoidea  Samouelle, 1819
Orithyioidea  Dana, 1852
Palicoidea  Bouvier, 1898
Parthenopoidea  Macleay,
Pilumnoidea  Samouelle, 1819
Portunoidea  Rafinesque, 1815
Potamoidea  Ortmann, 1896
Pseudothelphusoidea  Ortmann, 1893
Pseudozioidea  Alcock, 1898
Retroplumoidea  Gill, 1894
Trapezioidea  Miers, 1886
Trichodactyloidea  H. Milne Edwards, 1853
Xanthoidea  Macleay, 1838
	+ **Underseksjon Thoracotremata** Guinot, 1977Cryptochiroidea  Paul’son, 1875
Grapsoidea  MacLeay, 1838
Ocypodoidea  Rafinesque, 1815
Pinnotheroidea  De Haan, 1833

Kjelder
-------

* Brusca & Brusca: *Invertebrates*, Sinauer 2002
* Moen, Frank Emil & Svensen, Erling: *Dyreliv i havet*, Kom forlag 2003
* Skildring på Crustacea.net

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Crab» frå Wikipedia på engelsk, den 9. november 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (no) *Krabbe* hos ArtsdatabankenRedigere på wikidata
* (en) *Krabbe* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasenRedigere på wikidata
* (en) *Krabbe* i Encyclopedia of LifeRedigere på wikidata
* (sv) *Krabbe* hos DyntaxaRedigere på wikidata
* (en) *Krabbe* hos Fauna EuropaeaRedigere på wikidata
* (en) *Krabbe* hos FossilworksRedigere på wikidata
* (en) *Krabbe* hos ITISRedigere på wikidata
* (en) *Krabbe* hos NCBIRedigere på wikidata
* (en) *Kategori:Brachyura* – bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* *Brachyura* – detaljert informasjon på WikispeciesRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL

 |