recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mohawk Valley-raidet** (februar 1692) vart utført mot tre mohawklandsbyar i Mohawk River-dalen av franske og indianske krigarar kommandert av Nicolas d'Ailleboust de Manthet. Raidet var ein del av dei langvarige beverkrigane og Kong Vilhelm-krigen. Dei tre landsbyane vart øydelagde, mellom anna viktige matlager. Mange mohawkar vart anten drepne eller tekne til fange. Fangane var meint å folkesette kristne indianarlandsbyar nær Montreal.

Angriparane, som gjekk langsamt avstad på grunn av fangane, vart etterfølgd av ein engelsk-irokesisk styrke leia av major Pieter Schuyler. Dei to styrkane møttest i ei småtrefning nokre dagar etter radier. På grunn av forfølginga måtte angriparane lauslate dei fleste av fangane sine. Fleire av forsyningane deira vart òg øydelagde og dei svelt før dei klarte å kome seg attende til Montreal. 

Mohawkane vart alvorleg svekka som ein militærstyrke innanfor Irokesarføderasjonen, og raidet medverka til freden i 1701 mellom irokesarane, franskmennene og mange andre stammer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mohawk Valley raid» frå Wikipedia på engelsk, den 3. februar 2012.*
**Guadalhorce** er den viktigaste elva i provinsen Malaga i Spania. Ho spring ut i Sierra de Alhama i provinsen Granada. Elva drenerer Antequera-senkinga og munnar ut i Middelhavet vest for byen Málaga. Ho er 166 km lang og renn gjennom sørlege område av Andalusia. Guadalhorce er den vassrikaste elva langs Costa del Sol etter Guadiaro. Ho dannar ei kløft i El Chorro med ei lengd på 7 km, før ho renn gjennom Hoya de Málaga. Guadalhorce renn gjennom byane Villanueva del Trabuco,Villanueva del Rosario, Archidona, Antequera,Alhaurín el Grande, Alhaurín de la Torre, Almogía, Álora, Cártama, Coín, Pizarra og Valle de Abdalajís. Kort tid før ho når sjøen, forgreinar ho seg. Ein del av elva vert nytta til drikkevatn og vasskraft for byen Málaga. Nær munningen ligg ruinane av den fønikiske busetnaden Cerro del Villar.

Geologi
-------

I miosentida var elvedalen ein del av sundet som knytte Middelhavet til Atlanterhavet gjennom Bética-senkinga (i dag dalen Guadalquivir).

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Guadalhorce**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Guadalhorce» frå Wikipedia på engelsk, den 5. mai 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Demonstrasjonsflyging for U.S. Army, 17, september 1908.
**Wilbur** (fødd 16. april 1867, død 30. mai 1912) og **Orville Wright** (fødd 19. august 1871, død 30. januar 1948) var to amerikanarar som gjennomførte den første dokumenterte vellukka flyginga i eit motorfly.

I byrjinga dreiv dei ein sykkelverkstad og sykkelproduksjon, før dei byrja med modellglideforsøk i åra før 1900. Det første motordrivne flyet deira, kalla Flyer 1, utstyrde dei med ein 8,8 kW motor og to skyvepropellar. 17. desember 1903 gjorde dei fire flygingar med dette flyet, der den lengste varte i 59 sekund.

Tre dagar seinare flaug dei for første gongen i ein heil sirkel, med den sterkare *Flyer 2*. I 1904 flaug dei i 5 minutt, medan i 1905 over 30 minutt i *Flyer 3*.

Brørne designa sine eigne propellar og skar dei ut i tre. Desse hadde ein verknadsgrad på over 80 %. Til samanlikning har moderne propellar (2008) ein verknadsgrad rundt 85 %

Orville vart hardt skadd i ei flyulykke i 1908, men han overlevde.

Minnemerke for Wright-brørne i Kitty Hawk.
Ein modell av flyet til Wright-brørne finst i samlinga til Norsk Teknisk Museum.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Brødrene Wright» frå Wikipedia på bokmål, den 11. november 2010.*

### Fotnotar

1. ↑  «Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17». *World Digital Library*. 17. desember 1903. Henta 22. juli 2013.
CUSS I
**Mohole-prosjektet** var eit amerikansk forskingsprosjekt frå 1958 til 1966 der ein ønskte å bore gjennom jordskorpa for å undersøke dei fysiske og kjemiske eigenskapane til mantelen. Ein prøvde å bore ute i djuphavet der jordskorpa er tynnast, men sidan havdjupna her var fleire tusen meter, var dette langt utanfor det som var teknisk mogeleg på denne tida. 

Prosjektet var leidd av geofysikarar og geologar som konstruerte eit boreskip, som i 1961 klarte å bore to hòl utanfor kysten av Mexico i Stillehavet. Det djupaste vart utført på ei havdjupne på 3,8 km, men sjølve borehòlet vart berre 214 meter djupt. 

Prosjektet vart skrinlagt, men det var likevel eit viktig teknologisk gjennombrot i marin geologi og den nye boreteknologien vart seinare nytta i Deep Sea Drilling Project og andre studiar av djuphavet. 

Namnet på prosjektet kjem av *moho*, som er ei forkorting for Mohorovičićs diskontinuitet, og det engelske *hole*, som tyder «hòl».

Kjelder
-------

* «Mohole-prosjektet» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NDL

 |
**Imatra** er ein bykommune i landskapet Södra Karelen (finsk Etelä-Karjala) i Finland. Byen ligg ved elva Vuoksa, om lag 5 kilometer frå grensa mot Russland. Imatra har i kring 26 000 ibuarar og er 191,3 kvadratkilometer vid. Finsk har vore einerådande språk her, men nærleiken til Russland har ført til ein del russisktalande har busett seg i byen.

Imatra er ein industriby, med mellom anna treforedlings-, metall- og elektrokjemisk industri basert på vasskrafta frå Imatra-fossen. Det gamle kraftverket er i dag ein turistattraksjon, saman med naturparken som omgir fossen. Tett ved byen ligg Vuoksenniska kirke (De Tre Korsens Kyrka), teikna av arkitekten Alvar Aalto.

Imatra har flysamband frå Immola flyplass og jarnbanesamband til Russland.

Kjelder
-------

* «Imatra» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Imatra**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* LIBRIS
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
| **Andria** |
| --- |
| Horisonten til AndriaHorisonten til Andria |
| Plassering |
| 

Andria is located in Italia

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Provins | Italia Italia  Puglia  Bari |
| Borgarmeister |  |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  407,86 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2005)   - folketettleik | 95 653   234.5/km² |
| Koordinatar | 41°13′″N 16°18′″E﻿Koordinatar: 41°13′″N 16°18′″E﻿ |
| Høgd over havet | 151 m |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 70031 |
| Telefon-retningsnummer | 0883 |
| **Nettstad:** www.comune.andria.ba.it |

**Andria** er ein by i provinsen Bari i regionen Puglia i Italia med om lag 95 000 innbyggjarar.Han er eit jordbruks- og servicesenter i området med vin, oliven og mandel som viktige produkt. Han er den fjerde største byen i Puglia etter Bari, Taranto og Foggia og den nest største byen i provinsen Bari. Frå 2009 vil derimot byen verte den største kommunen i den nye provinsen Barletta-Andria-Trani.

History
-------

I 915 vart Andria nemnd som ein *casale* («husstand») som var underlagt Trani. Han fekk bystatus rundt 1046 då den normanniske grev Peter bygde festningsverk i området. 

På 1300-talet, under angevinane, vart Andria sete i eit hertugdøme. I 1350 vart han omleira av tyske og lombardiske leigesoldatar i den ungarske hæren, og i 1370 av troppane til dronning Johanna I av Napoli. I 1431 var Francesco II Del Balzo herre. Han skal ha funne leivningane etter den heilage Rikard, den noverande vernehelgenen, og oppretta Andria-marknaden (23-30. april). I 1487 kom byen inn under Aragon og hertugdømet gjekk til den framtidige kongen Fredrik IV av Napoli. Seinare (1552) vart han seld til Fabrizio Carafa av spanjonale for 100 000 dukatar. 

Carafa-familien styrte byen til 1799, då franske troppar under Napoleon erobra han etter ei lang omleiring. Etter Bourbon tok byen tilbake og seinare vart byen ein forkjempar for Risorgimento og samlinga av Italia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Andria, Italy» frå Wikipedia på engelsk, den 2. januar 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Andria**

* Andriaweb.com Arkivert 2006-12-05 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
SAME Rubin 150
Deutz-Fahr Agrotron 215
**SAME Deutz-Fahr** (SDF) er ein italiensk-tysk traktorprodusent. Firmaet, som opphavleg heite ***S**ocietà **A**ccomandita **M**otori **E**ndotermici* (SAME), vart stifta i 1942, i Treviglio i Bergamo i Italia. SAME utvikla seg til å verta ein av dei største traktorprodusentane i Italia og var ein av pionerane innan firehjulsdrivne traktorar.

I 1972 tok SAME over den italienske traktorprodusenten Lamborghini Trattori S.p.A. men heldt fram med å marknadsføra SAME og Lamborghini som separate merke. 

In 1976, kjøpte SAME den sveitsiske traktorprodusenten Hürlimann. Noko etter dette skifta dei namn til *SAME Lamborghini-Hürlimann*.

I 1995 kjøpte dei den tyske traktorprodusenten Deutz-Fahr, som var ein del av Klöckner-Humboldt-Deutz (KHD; i dag Deutz AG), som ville konsentrera seg om motorproduksjon. SAME bytta samstundes namn til *SAME Deutz-Fahr*. SDF marknadsfører dei fire traktormerka SAME, Deutz-Fahr, Hürliman og Lamborghini og er i dag er stor traktorprodusent. SDF eig i dag om lag 40 % av Deutz AG.

I 2005 kjøpte SDF den kroatiske skurtreskjarprodusenten Ðuro Ðakovic.

Merkenamn
---------

* Deutz-Fahr
* Hürliman
* Lamborghini
* SAME

Bakgrunnsstoff
--------------

* www.samedeutz-fahr.com
**André-Hercule de Fleury**  (fødd 22. juni 1653 i Lodéve i Frankrike, død 29. januar 1743 i Issy nær Paris) var ein av kardinalane i den katolske kyrkja og ein statsmann under kong Ludvig XV. 

Han vart biskop av Fréjus i 1698, ei stilling han hadde til 1715. Kort før han døydde i 1715 utnemnde Ludvig XIV han til ein som skulle ta seg av oldesonen hans, den komande Ludvig XV.

Barnekongen gjorde Fleury, som da var 73 år, til sin leiande minister i juni 1726, men han bar aldri tittelen førsteminister (*premier ministre*). Han vart utnemnd til kardinal 11. september same år av pave Benedikt XIII. 

Han ville bringe økonomien i landet på fote igjen blant anna ved å føre ein konsekvent fredspolitikk med England. I utanrikspolitikken var ønsket hans å oppretthalde freden, noko han delte med sir Robert Walpole, og dei to gamle fiendane avstod frå krig i løpet av den tida Fleury virka. 

Frankrike vart dradd inn i den austerrikske arvefølgjekrigen, blant anna som ei følgje av den omsynslause agitasjonen til brørne Belle-Isle. Belle-Isle inngjekk ein allianse med Preussen i 1741 og gjekk inn i krigen mot Austerrike. Fleury døydde medan krigen pågjekk.

Kjelder
-------

1. ↑  «André Hercule de Fleury». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 26. februar 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «André-Hercule de Fleury» frå Wikipedia på bokmål, den 23. april 2012.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**S/PDIF** (**Sony/Philips Digital InterFace**) er forbrukarversjonen av AES3. Interfacet er stadardisert av IEC som IEC 60958 Type II. Til skilbnad frå AES3 vert det nytta ein 75 Ohm koaksialkabel. Audio er koda likt med AES3, men tilleggsdata (metadata) skil seg frå AES3. Det var vanlegvis nytta Phono (RCA) kontaktar, men nokre produsentar nyttar BNC-kontaktar. At det er to ulike kontaktar i bruk fører ofte til problem for brukarane, som må skaffa seg kabel med BNC i den eine enden og phonokontaktar i den andre. Forbrukarutstyr i den høgare enden av prisskalaen nyttar ofte AES3 i staden for, eller i tillegg til, S/PDIF.

Kjelder
-------

1. ↑  Doi, T.T, Tsuchiya, Y. og Tanaka, M. *Digital I/O format for digital audio sytem*, Preprint No 1618 (X5), 65th Audio Engineering Society Conv. London, Feb. 1980.

| * v
* d
* e
Digitale lydgrensesnitt |
| --- |
| Audiospesifikke | I²S **·** AES3 **·** S/PDIF **·** Toslink **·** MADI **·** TDIF **·** ADAT |
| Lyd og bilete | HDMI |
| Bussar | USB **·** IEEE 1394 (FireWire) |
| Nettverk | Ethernet |
Koordinatar: 68°3′14.638″N 20°10′27.595″E﻿
**Alajaure** (finsk: *Alajärvi*; nordsamisk: *Alajávri*) er den tredje største innsjøen langs Torne älv, og han ligg 25 km nedstraums frå Torneträsk. Innsjøen er om lag ti km lang og er på det djupaste 20 meter. Den 170 000 hektar store øya nord for Alajaure er sidan 1980 **Alajaure naturreservat**, og dessuten eit Natura 2000-verna område.

Alajaures innløp er Jekakoski, mange bekker og kjelder, og utløpet er Vakkakoski. *Alajávri* er nordsamisk og har blitt nytta på kart sidan 1983, medan innsjøen lokalt vert kalla *Alajärvi*, som er finsk for «nedre sjøen». Alajaure, Jiekajärvi og Tarrajärvi har eigen bestand av røye som har tatt seg ned frå Torneträsk, men denne er i ferd med å bli utrydda av sik, som dominerer innsjøen. Innsjøen har lange tradisjoner med fiske. I området finst eit titals hytter, og ein av dei første til å bygge ei var Hans Rikard Stöckel i 1929. Heilt sidan 1600-1700-talet har folk reist hit frå Kurravaara for å fiske.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alajaure» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2012.*
**SMil Norge** er ein ideell og politisk uavhengig organisasjon i Noreg for menneske med ei interesse for sadomasochisme/BDSM og fetisjisme. SMil Noreg vart stifta i april 1988 og arbeider med opplysning- og informasjons-arbeid. 

SMil Norge driv nettportalen SMil-Norge.no og har gjeve ut brosjyren *Berikende samspill* med støtte frå helsedirektoratet. SMil Norge held foredrag, deltek i intervju og hjelp forskarar, juristar, forfattarar og legar med spørsmål om BDSM og fetisj. 

SMil Norge har arrangert ein årleg konferanse om BDSM og fetisj sida 2007, der ein samlar menneske som er oppteken av emnet. 

I Noreg var sadomasochsime og fetisjisme sjukdomsdiagnosar i helsemanualen ICD-10 (International Statistical Classification of Diseases). Med Fri (Revise F65 utvalget) i spissen, i samarbeid med SMil Norge, vart diagnosane fjerna i 2010.

Bakgrunnsstoff
--------------

* www.SMil-Norge.no
	+ Berikende samspill Arkivert 2017-10-09 ved Wayback Machine.
* UngBDSM Arkivert 2007-03-04 ved Wayback Machine.
Landskap som syner breksje (pila) ved Alamo-nedslaget, nær Hancock Summit i Pahranagat-fjella i Nevada.
**Alamo-nedslaget** eller **The Alamo Impact** er eit nedslagskrater i Nevada i USA. Krateret oppstod då ein komet trefte det som då var eit gruntvassområde på kontinentalsokkelen for om lag 367 millionar år sidan. Nedslaget førte til ein tsunami på opp mot 300 meters høgd. Krateret som oppstod på havbotn hadde ein diameter på 50-80 km, og ein trur at kometen må ha hatt ein diameter på minst 1 km. 

Nedslaget er eit av dei mest tydelege som finst på jorda i dag, og dermed eit av dei mest nøyaktig daterte nedslagshendingane. Det skjedde i alderen frasnium i devontida, for om lag 367 millionar år sidan. Sjølv om omfanget av nedslaget er tydeleg nok, veit ikkje nøyaktig kvar nedslaget var, eller den nøyaktige diameteren til krateret. 

Nedslaget er kalla opp etter byen Alamo i nærleiken av nedslagskrateret.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Alamo bolide impact» frå Wikipedia på engelsk, den 10. september 2010.*

* 

* «The Alamo Impact» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Anders Bottolfsson Gotaas** (20. februar 1768–28. februar 1850) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå Skogn i Nord-Trøndelag.

Anders Gotaas var son til ein bonde på garden Gotås i Skogn. Han gifta seg i 1797? med enkja Wenke Marie Thode på godset Tautra i Frosta, som ligg på øya Tautra i Trondheimsfjorden. Dei neste vel 15 åra dreiv han godset, til dess han straks før 1814 selde det til ektemaken til stedottera. Sidan levde Gotaas på Tautra-godset til han døydde, på eit meir enn romsleg kår.

Kårmannen Gotaas var 3. representant for Nordre Trondhjems amt på det fyrste overordentlege Storting i 1814. I den eigenskap var han medlem av deputasjonen som møtte Kristian Frederik, 10. oktober 1814, då den abiserande kongen forlet Noreg.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Anders Gotaas NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Koordinatar: 59°25′44.137″N 5°15′31.846″E﻿

Haraldsstøtta på HaraldshaugenFoto: Sjoehest

Haraldsstøtta før 1900.Foto: Ole Tobias Olsen / Nasjonalbiblioteket

**Haraldshaugen** er ein haug med Noregs Riksmonument som står nord for Haugesund sentrum. Monumentet vart avduka på Hafrsfjorddagen den 18. juli 1872, i ein 1000-årsfest for slaget i Hafrsfjord og rikssamlinga. 
Ein rekna då med at denne dagen var nett 1000 år etter slaget og at Harald Hårfagre skulle ha vore gravlagd i haugen.

Monumentet er laga som ein stor gravhaug omgitt av ein granittmur med 29 bautasteinar, en frå kvar av dei gamle norske fylka.På toppen av haugen står ein 17 meter høg granittobelisk, med fire bronsepanel rundt basis. Kvar av panela syner viktige scener frå livet til Harald Hårfagre. Monumentet er teikna av arkitekt Christian Christie.

Haraldshaugen er tusenårsstaden til Haugesund.

Ivar Aasen har skrive eit dikt om Haraldshaugen, fyrste vers lyder slik:

*Her ser eg Haralds*
*Haug fyre Augom;*
*lenge var eg lystad*
*at lydast til honom.*
*Botnad paa Berget*
*berrsynt mun han standa*
*millom Hump og Hamar*
*paa Hauga-Landet.*

Kjelder
-------

1. ↑  Haraldshaugen frå Store norske leksikon
2. ↑   Christian Christie fra Norsk kunstnerleksikon
3. ↑  Diktet Haraldshaugen av Ivar Aasen

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Haraldshaugen i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* haugesund.net - Haraldshaugen.
**Anders Johannesson Bøyum** (23. oktober 1890–22. april 1962) var ei norsk gardbrukar og politikar frå Fjærland i Sogn, som representerte partiet Venstre på Stortinget 1936-37 og 1945-61.

Bøyum var odelsgut til farsgarden i Fjærland og tok i 1918 over drifta av denne. Han var administrerande direktør i Fjælrand Privatbank frå 1916 til han døydde, formann i rådet for Vestlandsbanken og i 1938 medlem av ein departementskomite som undersøkte arbeidstilhøva i jordbruket.

Frå 1917 til 1947 var Bøuym medlem av heradsstyret i Balestrand, ordførar 1934-41 og 1945-47. Perioden 1931-45 var han vararepresentant til Stortinget for Venstre i Sogn og Fjordane, møtte på Tinget i 1936/37. I 1945 fekk han fast plass på Stortinget, der han var medlem av finanskomiteen til januar 1954. Frå då av og til han forlet Stortinget i 1961 var han medlem av utanriks- og konstitusjonskomiteen.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. II. Bandet. 1951
* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
I Ferriby er det markert kvar båtane var funne
Rekonstruksjon
Modell av ein Ferriby-båt, og reiskapar frå byggetidsromet. Utstilling i Hull and East Riding Museum
**Ferribybåtane** (*Ferriby boats*) er tre bronsealderbåtar laga av samansydde eikeplankar som har vorte funne i Ferriby i  East Yorkshire i England. Dette er eit av få båtfunn frå denne tidsepoken i Storbritania. Det er eldste funnet av båtar laga ved samansying av plankane i Europa. Båtborda er samansydde av vidjer laga av barlind.

Den første båten, Ferriby Boat  1, var funnen i 1937. Båtdelen som vart funnen var 1,7 m breid og 13,17 m lang. Plankane var for det meste 3–4 tommar tjukke. Denne båten har vorte datert til mellom 1880 og 1680 f.Kr.

Ferriby Boat 2 som vart funnen i 1940 er datert til mellom 1940 og 1720 f.Kr.

Den tredje som vart oppdaga i 1963, er den eldste, og datert til omlag 2030 f.Kr.

Det har vorte laga replika av Ferribybåtane.

Kjelder
-------

* Arne Emil Christensen: *Forfedrenes farkoster Norsk skipsbyggerkunst fra de eldste tider*, side 48-49, PAX FORLAG A/S, OSLO 2022, ISBN 978-82-530-4310-4

* *Denne artikkelen bygger på «Ferriby Boats» frå Wikipedia på engelsk, den 19. september 2022.*

Den engelske artikkelen oppgir desse kjeldene:

* Wright, Edward (1991). *The Ferriby Boats: Seacraft of the Bronze Age*. ISBN 978-0415025997.
* Ferriby Heritage Trust. «ferribyboats.co.uk». *Information on the Bronze Age boats found at North Ferriby, East Yorkshire, England, UK*. Henta 2. januar 2007.
**Provisorisk anordning**, **provisorisk ordning** eller **provisorium** (frå latin *provisio* = omsut, omsorg) er ei mellombels ordning som er meint som ei naudløysing til ei permanent ordning kan bli sett i verk.

I daglegtale kan **provisorisk ordning** bli brukt om til dømes ei endring til eit mellombels møtelokale, ei mellombels tetting av ei vasslekkasje, og liknande.

I lovverk og politikk
---------------------

«Provisorisk anordning» er Grunnlova § 17 sitt omgrep for ein mellombels regel med lovs kraft vedteke av regjeringa (Kongen i statsråd). Slik provisorisk anordning kan vedtakast når Stortinget ikkje er samla. Grunnlova § 17 gir heimel til provisoriske anordninger på område som gjeld «Handel, Told, Næringsveie og Politi».

* *«**§ 17**. Kongen kan give og ophæve Anordninger, der angaa Handel, Told, Næringsveie og Politi; dog maa de ikke stride mod Konstitutionen og de (saaledes som efterfølgende §§ 77, 78 og 79 bestemme) af Storthinget givne Love. De gjælde provisorisk til næste Storthing».*

Ei provisorisk anordning varer ikkje lenger enn til det neste ordentlege stortinget blir oppløyst. Stortinget kan på si side med ei ny lov forkaste ei provisorisk andordnig straks det trer saman.

Bruk av provisorisk anordningar
-------------------------------

### Andre verdskrigen

Under den andre verdskrigen blei det gitt ei rekkje med provisoriske anordninger av London-regjeringa. Desse baserte seg på Elverum-fullmakta, konstitusjonell naudrett og den alminnelege heimelen i grunnlova § 17. 

### Etter andre verdskrigen

I dei seinare åra har provisoriske anordningar vanlegvis blitt gitt for å stogge arbeidslivskonflikter med store samfunnsmessige konsekvensar. Den provisoriske anordninga går då ut på tvungen lønsnemnd. Eit døme på annan bruk av provisorisk anordning var då regjeringa Jagland 18. juli 1997 i samband med konfliktar i MC-miljøa, den såkalla MC-krigen, vedtok provisorisk anordning om opphaldsforbod på visse stadar for å verne om liv og eigedom.

Bakgrunnsstoff
--------------

Lenkje til Grunnlova § 17 hos Lovdata
| **Lamb Holm** |
| --- |
| Geografi |
| 

Lamb Holm is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 58°53′ N 2°53′ W﻿Koordinatar: 58°53′ N 2°53′ W﻿ |
| **Øygruppe** | Orknøyane

 |
| **Areal** | 0,40 km²

 |
| **Høgaste punkt** | 20 moh. |
| Administrasjon |
| **Land** | Skottland |
| **Region** | Orknøyane

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

Det italienske kapellet.
Det oversvømde steinbrotet på Lamb Holm, nytta for Churchill Barriers. I bakgrunnen kan ein sjå Barrier no.2.
**Lamb Holm** er ei lita folketom øy i Orknøyane i Skottland. Hovudattraksjonen på øya er eit rikt utsmykka italiensk kapell.

Geografi
--------

Lamb Holm ligg i Holm Sound, ein av dei austlege innløpa til Scapa Flow, mellom Mainland i Orknøyane og øya Burray, Ho er 40 hektar stor. 

Churchill Barriers ber vegen frå South Ronaldsay til Mainland i Orknøyane. Lamb Holm er knytt til Glims Holm i sørvest via Barrier nummer 2 og til Mainland via Barrier nummer 1.

Steinbrotet som vart nytta til å byggje Churchill Barriers er i dag fylt med vatn og omgjort til eit oppdrettsanlegg.

Italiensk kapell
----------------

Churchill Barriers vart bygt av italienske krigsfangar under den andre verdskrigen og dei bygde og det rikt utsmykka italienske kapellet som i dag er hovudattraksjonen på øya. 

I 1942 var meir enn 1300 italienske krigsfangar fanga i Nord-Afrika og ført til Orknøyane, der dei vart verande til tidleg i 1945. 550 vart tekne til Camp 60, deri det vert sett til å byggje Churchill Barriers. I 1943 vart kommandanten i leiren og presten Giacombazzi einige om at dei trengde ei kyrkje. Fangane gjorde alt arbeidet med å omforme to brakker til kapellet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lamb Holm» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mars 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Lamb Holm». Gazetteer for Scotland. Henta 14. mars 2010.

| * v
* d
* e
Orknøyane |
| --- |
| Øyar i Orknøyane |
| Busette øyar | Mainland · Auskerry · Burray · Eday · Egilsay · Flotta · Gairsay · Graemsay · Hoy · North Ronaldsay · Papa Stronsay · Papa Westray · Rousay · Sanday · Shapinsay · South Ronaldsay · South Walls · Stronsay · Westray · Wyre |
| Andre øyar | Eynhallow · Helliar Holm · Lamb Holm · Switha · Swona |
| Byar og landsbyar | Kirkwall · Balfour · Finstown  · Houton · Longhope · Lyness · Stromness · Whitehall |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Lalla Carlsen** (17. august 1889–23. mars 1967) var ein norsk skodespelar. Ho heitte eigenleg **Haralda Petrea Christensen**, men vart kalla Lalla frå ho var lita. I 1917 vart ho gift med kapellmeister Carsten Carlsen og kjent under scenenamnet Lalla Carlsen. 
Ho scenedebuterte i 1914 og utvikla seg frå songar til skodespelar, med ein brei karriere innan revy, film og folkeleg komedie.

Carlsen var ved Chat Noir trå 1915 til 1947, ved Casino 1927–1928 og Carl Johan Teateret 1940–1943. Etter 1947 arbeidde ho som frilans skodespelar, både i film, ved revyscener og for Riksteateret.

Carlsen mottok Kongens Fortjenstmedalje i gull (1949) og Statens kunstnerlønn (1958). Gata Lallakroken (både i Oslo og Svelvik) er oppkalla etter ho, det same er Lalla Carlsens gate i Stavanger. 

Programleiaren Vibeke Sæther er barnebarn av Lalla Carlsen.

Referansar
----------

1. ↑  Chat Noirs førstedame NRK

* *Denne artikkelen bygger på «Lalla Carlsen» frå Wikipedia på bokmål, den 29. mars 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lalla Carlsen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* KulturNav
* MusicBrainz (artist)

 |
*Må ikkje forvekslast med Harbordbreen*.
*Denne artikkelen handlar om breen på Adelaide Island. For ein annan bre med dette namnet i Antarktis, sjå Harbourbreen i Victoria Land.* 
Koordinatar: 64°49′S 63°26′W﻿

**Harbourbreen** er ein isbre 3 nautiske mil lang og 1,5 nautiske mil brei, og som ligg på nordvestsida av Wiencke Island og som strekkjer seg nordaustover frå Port Lockroy til ei vik 1 nautisk mil aust for Noble Peak i Antarktiske Arkipel i Antarktis. Han vart truleg oppdaga av Belgica-ekspedisjonen, 1897–99, under Gerlache. Isbreen vart kartlagt i 1944 av Falkland Islands Dependencies Survey, som namngav han etter plasseringa nær hamna Port Lockroy.

Kjelder
-------

1. ↑  «Harbour Glacier». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 25. november 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Harbourbreen» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Flemming Søgaard Povlsen** (fødd 3. desember 1966) er ein dansk tidlegare fotballspelar frå Århus. Han vart europameister med Danmark i 1992, nederlandsk cupmeister 1990 med PSV Eindhoven og tysk serievinnar med Borussia Dortmund. Povlsen var jamnast vengspelar i angrepet.

### Klubbspel

Povlsen spelte på Aarhus GF (AGF) 1984-86 og sesongen 1986/87 på spanske Castilla. Sommaren 1987 flytta han til Tyskland og var Köln-spelar i over to år, i hans andre sesong enda laget på andreplass i Bundesliga. Hausten 1989 vart han overført til PSV Eindhoven, der han saman med tre landsmenn, Ivan Nielsen, Jan Heintze og Søren Lerby, sikra PSV-siger i den nasjonale cupfinalen 1990 med 1-0 over Vitesse Arnhem. Nokre veker seinare signerte Povlsen for Borussia Dortmund og var knytt til den tyske storklubben til han la opp i 1995. Våren 1993 vart han kneskadd, og mista UEFA-cupfinalen 1993, som elles enda med tap for det tyske mannskapet. Ein ny, alvorleg skade i det andre kneet førte til at han la opp ved sesongslutt våren 1995.

### Landslagsspel

Povlsen landslagsdebuterte våren 1987, og skåra det fyrste målet då Danmark slo Hellas med 5-0 i ein OL-kvalifiseringskamp. Sidan var han med i alle tre oppgjera på det danske laget i EM i fotball 1988, og spelte alle kampane då Danmark vann fotball-EM 1992 etter finalesiger 2-0 over Tyskland i Göteborg. Den 6. september 1994 var han innbytar då han utlikna til sluttresultatet 1-1 mot Makedonia i Skopje, i det som vart hans 62. og siste landskamp, og det 21. målet i den raude og kvite landslagsdrakta.

### Merittar

* Europameister: 1992 med Danmark
* Tysk seriemeister: 1995 med Borussia Dortmund
* Nederlandsk cupmeister: 1990 med PSV Eindhoven
* Tysk seriesølv: 1989 med FC Köln og 1992 med Borussia Dortmund

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Flemming Povlsen» frå Wikipedia på tysk, den 30. april 2017.*


| * v
* d
* e
Danmark sitt landslag – EM i fotball 1988 |
| --- |
| 
* 1 Rasmussen
* 2 Sivebæk
* 3 Busk
* 4 M. Olsen (lagkaptein)
* 5 Nielsen
* 6 Lerby
* 7 Helt
* 8 Frimann
* 9 Heintze
* 10 Elkjær
* 11 Laudrup
* 12 L. Olsen
* 13 Jensen
* 14 J. Olsen
* 15 Povlsen
* 16 Schmeichel
* 17 Berggreen
* 18 Eriksen
* 19 Kristensen
* 20 Vilfort
* Landslagstrenar: Piontek

 | Flagget til Danmark |
|  |


| * v
* d
* e
Danmark sitt landslag – EM i fotball 1992 (europameistrar) |
| --- |
| 
* 1 Schmeichel
* 2 Sivebæk
* 3 K. Nielsen
* 4 Olsen (lagkaptein)
* 5 Andersen
* 6 Christofte
* 7 Jensen
* 8 Mølby
* 9 Povlsen
* 10 Elstrup
* 11 Laudrup
* 12 Piechnik
* 13 Larsen
* 14 Frank
* 15 Christensen
* 16 Krogh
* 17 Christiansen
* 18 Vilfort
* 19 P. Nielsen
* 20 Bruun
* Landslagstrenar: R.M. Nielsen

 | Flagget til Danmark |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Koordinatar: 35°19′N 139°33′E﻿

**Kamakura** (japansk 鎌倉市, *Kamakura-shi*) er ein japansk by i prefekturet Kanagawa på austsida av øya Honshu. Byen ligg sør for Tokyo sentrum, og er i dag del av Stor-Tokyo. I 2012 hadde han 174 162 innbyggjarar med ei flatevidd på 39,60 km². Kamakura var opphavleg ein fiskarlandsby som i 1185 verka som hovudstad for Japan. Kamakura-shogunatet blei skipa her i 1192. Han fekk byrettar den 3. november 1939.

Kamakura er eit viktig religiøst senter med fleire gamle shinto- og buddhisttempel og kloster.
Byen har også ei strand, og begge desse tilhøva gjer han til ein populær utfartsstad for tokyobuar.

I Kamakura finst det største buddhabiletet i Japan, ein sitjande bronsestatue i tempelet Kotoku-in. I Hasa-dera finst ein annan stor statue, av Avalokitesjvara, skoren ut frå eitt tre. Engaku-ji inneheld eit relikvie, ei tann frå Buddha. Eit anna viktig buddhisttempel er Kencho-ji, som lærer opp zen-munkar.

Det finst mange mindre tempel til Jizō (Ksitigarbha), ein bodhisattva knytt til frelse frå helvete og hjelpar for døde barn og foster. Det viktigaste shintotempelet er Tsurugaoka Hachiman-gu, vigd krigsguden Hachiman.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

1. ↑  *2005 Population Census of Japan, Overview Series No.9; Population of Major Metropolitan Areas*, Statistics Bureau, Ministry of Internal Affairs and Communications, Japan; ISBN 978-4-8223-3577-9. Oppgjeve av Svensk Wikipedia.
2. 1 2   Masahiro Higashide, oppgjeve av Svensk Wikipedia 20. januar 2013.
3. ↑   Wright, Edmund (red.), «Kamakura shogunate» (avgrensa tilgang) i *Dictionary of World History* (2006), Oxford University Press,
4. 1 2 3  Bowker, J. «Kamakura» (avgrensa tilgang) i *The Concise Oxford Dictionary of World Religions* (2000), Oxford University Press. Henta 5. juni 2013.
5. ↑  Bowker, J. «Kṣitigarbha» i *The Concise Oxford Dictionary of World Religions* (2000), Oxford University Press. Henta 5. juni 2013.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Kamakura» frå Wikipedia på svensk, den 5. juni 2013.*
**Opphavet til skaldskapen:** i ørne-ham stal Odin skaldskapsmjøden frå jotnen Suttung, og gav han til æsene og dei folk som kan dikte.  
(Illustrasjonen er frå ein biletstein på Gotland)

**Hovgarda-Rev** (norrønt: *Hofgarða-Refr Gestrson*) var ein islandsk skald som levde i byrjinga av 1000-talet.

I *Skaldatal* er han ført opp som skald hos kongane Olav den heilage og Magnus den gode, og hos hovdingane Hårek på Tjøtta og sonen hans, Einar Fluga. Fleire av dikta hans er sitert i Skaldskaparmål og han er nemnd i Soga om Olav den Heilage.

Han kom frå ei gamal slekt på Snæfellsnes på Island. Mor hans var diktarkvinna *Steinunn* og faren var *Gest* på garden Hovgarda. Han vart oppfostra hos skalden Gissur Svarte (Gullbråskald), som han kalla sin læremeister i skaldekunsten. Truleg vart han fødd kort etter år 1000 og ein reknar med at han ikkje kom til Noreg før i 1030. Noko meir om livet hans er ikkje kjent.

Han skal ha gjort dikt om både Olav den Heilage, Magnus den gode og fleire andre, men ikkje noko, eller berre restar av desse dikta, er bevart.

Kjende dikt av Hovgarda-Rev:

**Dikt om Torstein**. Det er uvisst kven denne Torstein var, men han kan ha vore sonen til Snorre gode.
**Dikt om Gissur Svarte (Gullbråskald)** eit minnedikt om fosterfaren som fall i slaget ved Stiklestad.
**Ferdavise** med særs vakre og stemningsfulle dikt som handlar om ei reise «vest frå» - truleg til Noreg.
**Fragment** - fem vers om ymse tema.
Eit av desse siste versa vitnar om hans karakter og livssyn:

|  |  |
| --- | --- |
| *Sæll es hinn, es, hranna*
*hádýra, vel, stýrir*
*unir sínu.* | Lukkeleg han lever
som er nøgd
med sitt eige
 |

Den islandske filologen Finnur Jónsson omtalar dette diktet slik:  

*«Disse ord er sikkert et udtryk for Refs hjærtens mening og måske et billede af hans eget liv; men de er tillige et slags indledningsord til det islandske freds- og rolighedstidsrum, der opstod ved og efter år 1030. De udtrykker på en interessant måde, at en ny tid, med ny slægt og nye tanker er ifærd med at bryde frem*».

Referansar
----------

1. ↑  Skáldatal på norrønt, frå is.wikisource
2. ↑  Skaldskaparmål frå heimskringla.no (norrøn tekst)
3. ↑  Ho blir kalla Steinunn *Refsdóttir* eller *Dálksdottir* (Finnur Jónnsson)
4. ↑  Eit dikt om Torstein Arkivert 2016-06-02 ved Wayback Machine. av Hovgarda-Rev (Skaldic Project)
5. ↑  Dikt om Gissur Gullbråskald Arkivert 2016-05-31 ved Wayback Machine. av Hovgarda-Rev (Skaldic Project)
6. ↑  Ferdavisur Arkivert 2016-06-02 ved Wayback Machine. av Hovgarda-Rev (Skaldic Project)
7. ↑  Fragment Arkivert 2016-06-02 ved Wayback Machine. av Hovgarda-Rev (Skaldic Project)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Den Norsk-Islandske Skjaldedigtning av Finnur Jónsson
| **Fylkesveg 181**  |
| --- |
| **181** |
| Strekning |
| Boksrud i Eidsvoll – Sagstua i Nord-Odal |
| Fylkesveg 181 |
| Informasjon |
| Lengd | 26,4 km |
| Status | fylkesveg |
| Tilstøytande vegar |
| Fylkesveg 181 |

Fylkesveg 181 kryssar Vorma ved Eidsvoll.
Fylkesveg 181 bind Eidsvoll saman med Nord-Odal.
*Sjå òg Fylkesveg 181 (fleirtyding)*
**Fylkesveg 181** (**Fv181**) går mellom Boksrud i Eidsvoll og Sagstua i Nord-Odal. Veglengda er 26,4 km, av dette 16,9 km i Akershus og 9,5 km i Hedmark.

Vegen forlet E6 ved Boksrud og går austover forbi Hammerstad, Vegamot og Eidsvoll stasjon der han kryssar Vorma, forbi Eidsvoll sentrum og vidare austover til Sagstua ved Sand.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.

Kommunar og knutepunkt
----------------------

###  **Akershus**

Eidsvoll

* Fylkesveg 181 Boksrud
* Rundkøyring Fv501 frå Garmo til Dal → Fv454 til Fylkesveg 181 Stensrud i Ullensaker
* Fv501 frå Hammerstad til Fylkesveg 181 Ørbekk
* Fv506 frå Vegamot til Fv505 Nygård
* Arm Eidsvoll stasjon (0,7 km)
* Arm til Sundbrua (0,2 km)
* Fv502 frå Prestebakke til Nygard → Fv480 til Fylkesveg 181 **177** Vormsund
* bro Eidsvoll bru (ca. 320 m)
* Rundkøyring **177** Eidsvoll, felles trasé til Elstad
* **177** Elstad
* Fv509 frå Elstad til **177** Styri (2,6 km)

###  **Hedmark**

Nord-Odal

* Fv261 frå Løkker til **24** Åbråten
* **24** Sagstua

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens vegvesen – trafikkmeldingar Fv181
* Statens vegvesen – trafikkmeldingar
Færøysk frimerke som viser Mykines ovanfrå.
**Mykines**, dansk **Myggenæs**, er ei øy som høyrer til Færøyane. Mykines er den vestlegaste av øyane som utgjer øygruppa Færøyane. Øya er kjend som eit fugleparadis.

Øya er 10,3 kvadratkilometer i flatevidd og har 11 fastbuande ibuarar (2004). På øya er det om lag 1200 sauer.

På Mykines finst det berre ei bygd, «Mykines bygd». Fram til slutten av 2004 danna øya ein eigen kommune. Ved årsskiftet vart øya slegen saman med Sørvágur kommune.
Fyrst på 1900-talet var Mykines ein av dei største kommunane på Færøyane. På grunn av at øya ligg isolert til har fråflyttinga gradvis auka, slik at det nå berre er eit dusin fastbuande att.

### Mykines på færøyske frimerke frå 1978

* *Mykines* av Bárður Jákupsson på eit færøysk frimerke
* Bygda Mykines
* Kulturlandskap
* Nordkysten

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Mykines**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
|  |
| *Kort rokade: O-O* |
|   |
|  |
| *Lang rokade: O-O-O* |

**Rokade** (frå gammalfransk *roc*, italiensk *rocco* og opphavleg persisk *rokh*, 'tårn i sjakkspel') er eit spesialtrekk i sjakk. Spelaren flytter to brikker i eitt trekk, kongen og eitt av tårna. Rokade skal utførast ved først å ta opp kongen og flytte den to felt mot tårnet, og deretter flytte tårnet over kongen. Sjå diagramma til høgre.

Rokade er berre lov dersom desse vilkåra er oppfylt:

1. Spelaren har ikkje flytta kongen tidlegare i partiet.
2. Tårnet som vert brukt i rokaden har ikkje blitt flytta frå det opphavlege feltet ved starten av partiet.
3. Det står ingen brikker mellom kongen og tårnet.
4. Kongen står ikkje i sjakk, feltet kongen passerer må ikkje vera angripe av motstandaren sine brikker, og sjølve rokaden må ikkje setje eigen konge i sjakk.

Rokaden er eit viktig trekk i opningsfasen av eit sjakkparti. Ein oppnår to fordelar: Kongen vert flytt til ein sikrare posisjon, og tårnet får ein meir aktiv posisjon på midten av brettet. I algebraisk sjakknotasjon vert kort rokade (på kongesida) notert som 0-0 og lang rokade (på dronningsida) som 0-0-0.

Uttrykket «rokade»
------------------

**Rokade** eller *rokering* vert òg bruka i daglegspråket, om ein situasjon der folk bytar posisjonar, oftast når politiske posisjonar blir byta om utan at nokon vert avsett.

Kjelder
-------

1. ↑  «rokade» i Nynorskordboka.
Satellittbilete av Hofsjökull
Hofsjökull sett frå Sprengisandur. Bilete viser Arnarfell hiðmikla i midten, Múlajökull til venstre og Þjórsárjökull til høgre.
**Hofsjökull** er den tredje største isbreen på Island etter Vatnajökull og Langjökull, og dekkjer eit areal på 925 km². Det høgaste punktet strekkjer seg til 1 765 moh. 

Breen ligg vest i dei indre områda av Island eller Det islandske høglandet mellom Vatnajökull og Langjökull. Hofsjökull er kjelda til mange elvar, inkludert Þjórsá, den lengste elva på Island. Under isbreen ligg det ein kaldera. 

To av dei større hovudvegane i området går langs breen: Sprengisandur og Kjölur. 

Ikkje langt sør for breen ligg Kerlingarfjöll, ei fjellkjede som tidlegare var kjend for skisport om sommaren.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hofsjökull**

* Bilete

Sjå òg
------

* Isbrear på Island
* Fjordar på Island

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Drangajökull frå Engelsk Wikipedia der følgjande kjelder mellom anna vart nytta:*

* Nasjonal landmåling av Island (på islandsk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
Koordinatar: 67°31′S 61°37′E﻿

**Hogg Islands** er ei gruppe småøyar som ligg 0,5 nautiske mil sør for Kamelen nord i Stanton Group i Antarktis. Desse småøyar vart kartlagde frå flyfoto teken av Lars Christensen-ekspedisjonen, 1936–37, og seinare av Australian National Antarctic Research Expeditions (ANARE). Dei vart vitja i 1969 av eit hundesledelag frå ANARE på veg til Taylor Glacier. Øyane vart namngjevne av Australian Antarctic Names and Medals Committee etter dr. J. Hogg, som var lege ved Mawson Station i 1969. Den midtre øya i gruppa har den beste leirplassen i området.

Sjå òg
------

* Antarktiske og subantarktiske øyar

Kjelder
-------

1. ↑  «Hogg øyar». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 18. oktober 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Hogg Islands» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Kart over Hogland. Ekvidistansen er 30 m.
**Hogland** (russisk Гогланд, Gogland finsk *Suursaari*) er ei øy i Finskebukta i Austersjøen, om lag 180 km vest for St. Petersburg og 35 km frå kysten av Finland (nær Kotka). Øya er ein del av Leningrad oblast i Russland. Hogland har eit areal på om lag 21 km² og det høgaste punktet er 173 meter over havet.

Historie
--------

Hogland har vore busett av finnar så lenge det har vore kjende busetnader her, minst sidan 1500-talet. Under den store nordiske krigen fann eit sjøslag stad nær øya 22. juli 1713, og i 1788 fann slaget ved Hogland stad mellom den russiske og svenske marinen. 

Etter den finske krigen vart Hogland ein del av Det russiske riket og ein del av det nyoppretta Storthertugdømet Finland som fekk sjølvstende frå Russland i 1917. Dei fleste innbyggjarane levde i to fiskelandsbyar administrert frå Viborg.

Under vinterkrigen vart innbyggjarane evakuert og øya kom inn under Sovjetunionen. Sidan den gong har trelandsbyen Suurkylä (russisk Суркюля, *Surkjulja*) vorte jamna med jorda og erstatta av moderne bygnigar, kanskje for ein fiske-kolkhoz, samt nokre militære fasilitetar. I dag lever om lag 50 innbyggjarar på øya.

Mot slutten av krigen etter Finland gjorde fred med Sovjetunionen, prøvde tyskarane å invadere øya i Operasjon Tanne Ost. Finske troppar hindra tysk invasjon og halvparten av dei tyske soldatane vart tekne som krigsfangar. Like etter kom øya igjen under Sovjetunionen.

Landemerke
----------

Hogland sett frå Kotka.
Øya er kjend for det kuperte terrenget med fem innsjøar. Sidan 1826 har åsen Mäkiinpäällys hatt to av dei geodetiske punkta langs struvemeridianen. Like utanfor øya ligg to kjende skipsvrak. Mannskapet på den tremasta klipperen «Amerika», som forliste nær kysten i oktober 1856 ligg gravlagd på ein gammal finsk gravplass. Det første fyret på øya vart bygd i 1807, men det eldste som framleis er i drift er frå 1904. Hogland har ein aukande turistindustri med turistar hovudsakleg frå St. Petersburg, men og noko frå Finland. 

I 2006 erklærte russiske styresmakter Hogland for «grenseområde», som tyder at utanlandske personar ikkje kan reise til øya utan spesiell løyve. Dette avgrener turismen til små grupper, berre ei gruppe om gongen, samt mykje byråkratiske førebuingar. 

Ein av dei aller første radiokontaktane fann stad på Hogland den 6. februar 1900 under leiing av Aleksander Popov.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 13. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- Turistattraksjonar på Hogland
		- Reise til Hogland med bilete
		- Gamle bilete og kart frå finsketida

### Fotnotar

1. ↑  svensk *Hogland*; estisk *Suursaar*, tysk *Hochland*
2. ↑  *Struvemeridianen* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 10. juni 2011, henta 10. juni 2011

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turisme på Hogland

Koordinatar: 60°04′N 27°00′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* LIBRIS
* GeoNames

 |
**Klemet Gundersen** (1802–1888) var ein samisk lærar, kyrkjesongar og kyrkjetolk i Kautokeino.

Bakgrunn
--------

Namnet til Klemet Gundersen blei òg skrive Clemet, Clement, Klemmet og Klement.
Ulike kjelder har oppført ulike fødselsår: Ved konfirmasjonen hans i 1820 er han oppført med alder 16 år. I folketeljinga 1865 er han oppført med alder 63 år, i 1875 med fødselsår 1797. Då han døydde 25. mars 1888 var fødselsåret oppført til 1800.

Klemet budde i Avžži. I 1828 vart han tilsett som lærar i Kautokeino. Den første tida reiste han omkring frå siida til siida som omgangsskolelærar, frå 1831 vart det fast skole i kyrkjestaden Kautokeino. Klemet fekk då eit husrom der òg, slik at han kunne bu der den tida av året dei heldt skole. Elles budde han fast på garden Jaremguolpan i Avzzi, der han hadde eit bruk med 9 storfe, 20 sauer og 40 rein – i tillegg til at han dyrka potet.

Som kyrkjetolk omsette han prestens ord frå norsk til samisk. Han kunne òg hjelpe presten til sjølv å gjere seg forstått på samisk. Han orienterte òg presten om kva som rørte seg blant folk i soknet på det religiøse feltet.

Då den læstadianske vekkinga breidde seg i indre Finnmark midt på 1800-talet, vart òg Klemet gripen av denne rørsla, men då biskop Juell kom til Kautokeino i samband med uroa vekkinga hadde ført med seg, gav han offentleg uttrykk for at han hadde vore på ville vegar, og at han gjekk attende til biskopens tru. – Slik offentleg syndevedkjenning var forøvrig eit karakteristisk trekk for læstadiansk kristendom.

Då uroa i Kautokeino toppa seg med Kautokeino-opprøret i november 1852, vart det sendt bod til Klemet Gundersen i Avžži. Væpna med ei uladd hagle for han med eit følgje på i alt seksten menn og tre kvinner til Kautokeino, som han nådde på ettermiddagen. Her greidde følgjet hans etter hard kamp å ta opprørarane til fange og stengje dei inne i stabburet på prestegarden. 

Klemet Gundersen heldt fram som lærar og kyrkjesongar til 1869.

Kjelder
-------

* Folketeljinga 1865
* Kautokeino, Klokkarbok nr. 2 (1877-1896)
* Nellejet Zorgdrager. *De rettferdiges strid : Kautokeino 1852 : samisk motstand mot norsk kolonialisme* ; omsett frå nederlandsk av Trond Kirkeby-Garstad. - Nesbru : Vett & viten ; Oslo : i samarbeid med Norsk folkemuseum, 1997. - 558 s. .(Samiske samlinger ; B.18, red.: Ove Pettersen) ISBN 82-412-0300-4
* Adolf Steen: *Samenes kristning og finnemisjonen til 1888* Egedeinstituttet, Oslo, 1954

Bakgrunnsstoff
--------------

* Portrettfoto