recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Blumlein mikrofonkonfigurasjon.
**Stereofoni**, eller stereofonisk lydattgjeving (romleg lydattgjeving) er attgjeving av det romlege perspektivet i musikk, eller annan lyd. Ordet «stereofoni» er sett saman av dei greske orda στερεος (stereos), som tyder «rom», og φονη (foni), som tyder «lyd», eller «klang». 

For at lyden skal attgjevast stereofonisk (romleg) må den romleg informasjonen takast vare på under opptak og det må nyttast attgjevingsutstyr som både er i stand til å attskapa stereofoniske opptak og som er rett plassert i lyttarrommet. Stereofoni vart utarbeidd av Alan Blumlein rundt 1930 .

Stereofonisk attgjevening vert ofte assossiert med to kanalar, men talet på kanalar kan gjerne vera meir enn to. At det i praksis vert nytta berre to kanalar kjem av at teknologien sette ei øvre grense på to kanalar då stereofoniske stereoplater vart innførte. 

Eit to-kanals stereofonisk system er berre i stand til å attskapa ein illusjon av romleg lyd i ein avgrensa vinkel framom lyttaren. Meir avanserte stereofoniske system, som til dømes høgare ordens Ambisonics (HOA), er i stand til å attskapa ein romleg dimensjon i eit tredimensjonalt rom. Dette vert ofte kalla 3D-lyd. 

Ofte vert omgrepet «stereoutstyr», eller berre «stereo», nytta om lydattgjvingsutstyr generelt, men dette er ofte missvisande.

Referansar
----------

1. ↑  Blumlein, A.D. *Improvements in and relating to sound-transmission, sound-recording and sound-reproducing systems*, Britsich patent spesification 394,325, 14/12.1931.

Sjå òg
------

* Mono i lydteknikk
* Stereofonisk lydopptak
* 3D-lyd
* Kunsthovudopptak
|  |
| --- |
| ***«Gammel drøm»***  Song av Bjørn Eidsvåg |
|  |
| **Land** | Noreg |
| **Språk** | Norsk |
| **Utgjeve** | 1985 |
| Låtskrivar(ar) | Bjørn Eidsvåg |
|

**«Gammel drøm»** var eit av bidraga i Melodi Grand Prix 1985, skriven og framført på norsk av Bjørn Eidsvåg. Sjølv om songen hadde tittelen «Gammel drøm» på fjernsyn, song Eidsvåg «Gammel draum».

Melodi Grand Prix 1985
----------------------

Under finalen var det fem distrikt og fire fagdommarar som gav poeng til alle bidraga. Bidraget fekk ni poeng frå Stikkan Andersson, åtte poeng frå Anne-Marie David, seks poeng frå Stavanger, fem poeng frå Ronnie Hazlehurzt, fire poeng frå Tromsø og Tony Visconti, tre poeng frå Steinkjer og Elverum og to poeng frå Porsgrunn. «Gammel drøm» fekk til saman 44 poeng og enda på sjuandeplass av totalt ti bidrag. Bjørn Eidsvåg fekk ikkje representere Noreg i Eurovision Song Contest 1985 i Göteborg i Sverige.

Kjelder
-------

1. ↑  «Absolutt Grand Prix vol. II: Fra seier til 0 poeng (og alt innimellom)». Norsk musikkinformasjon. 24. mai 2006. Henta 15. desember 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Norwegian National Final 1985» (på engelsk). Natfinals.
* «Norway 1985» (på engelsk). esc-history.com.

| * v
* d
* e
Songar i Melodi Grand Prix 1985 |
| --- |
| *Ring ring ring***·** *Gammel drøm***·** *Oh-là-là***·** *Love, amour og kjærlighet***·** *II & II***·** *Karma***·** *La det swinge***·** *Nattergal***·** *Livet har en sjanse***·** *Si det, si det* |
Logoen til *Reader's Digest*, den engelskspråklege utgåva av *Det Beste*.
***Det Beste*** er den norske utgåva av det amerikanske månadsmagasinet *Reader's Digest.* *Reader's Digest* vart grunnlagd av Lila Acheson Wallace og Dewitt Wallace i 1922. Den norske utgåva kom i 1947. I 2004 hadde den amerikanske utgåva 44 millionar lesarar kvar månad. *Det Beste* vert gjeve ut på lisens frå Lindhardt og Ringhof A/S. 

Forlaget er ein del av Egmont-konsernet. Globalt har *Det Beste* om lag 100 millionar lesarar og kvar månad verta cirka trykt 25 millionar eksemplar. Bladet vert utgjeve i 50 versjonar i 70 land. (2000) I 1994 trykte den amerikanske versjonen sit blad nrummer éin million. *Det Beste* (Noreg) hade i 2000 om lag eit opplag på 120 000. Dette er ein nedgang frå 1960-talet, då bladet hadde over 300 000 i opplag.

*Reader's Digest* vert i år 2000 utgjeve i 48 utgåver på 21 ulike språk; engelsk, portugisisk, spansk, norsk, finsk, svensk, dansk, tysk, fransk, italiensk, nederlandsk, russisk, kinesisk, ungarsk, tsjekkisk, koreansk, slovakisk, thai, argentinsk, og polsk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Det Beste» frå Wikipedia på bokmål, den 9. oktober 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Det Beste (Noreg)
* Reader's Digest (USA)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BBC Things
* MusicBrainz (label)

 |
**Aktiv Skøyteklubb (ASK)** er eit norsk idrettslag som held til i Oslo og har Valle Hovin kunstisbane som heimebane.

Aktiv Skøyteklubb er stifta som Arbeidernes Skøiteklub i 1924, parallelt med Arbeidernes Idrettsforbund som vart stifta same år. Klubben var leiande på skøyter i arbeidaridretten i hovudstaden på 1920-talet og fekk m.a. Hans Engnestangen som medlem då han gjekk over frå Brandbu Idrettsforening i 1928. Han sette norske arbeidarrekordar på alle distansar som medlem av klubben. 

På 1930-talet ville klubben satse på sykkel og skifta namn til Arbeidernes Cykleklubb i 1929. Dermed overlet dei skøytehegemoniet på arbeidarsida i Oslo til andre klubbar. I siste halvdel av 30-talet skifta prioriteringane att og i 1935 tok dei attende det gamle namnet sitt i ny form, Arbeidernes Skøyteklubb. Men dei fekk ikkje att den gamle posisjonen med ein gong. Etter krigen hadde dei òg dei borgarlege klubbane å konkurrere med på grunn av forbundssamlinga. 

For å kunne konkurrere på like fot med dei borgarlege om å få arrangere inntektsbringande storstemne måtte dei kunne skilte med eigne toppløparar, og det fekk dei først i form av Arne Johansen, som tok bronse på 500 m i OL 1952. Året etter kom russar-epoken, som med eitt fekk norsk skøytesport til å verke nokså akterutsegld. Men i Knut Johannesen fekk ASK fram ein ny storløpar som hadde talent og vilje nok til å ta på seg det treningsarbeidet som måtte til for å kunne svare når raske russarar skaffa seg store forsprang føre 10 000 m. 

ASK var no etablert som storklubb og fullverdig medlem av Oslo-alliansen som sto ansvarleg for og fekk inntektene av alle storstemna i hovudstaden. Talent frå andre distrikt som Sigrid Sundby, Ivar Eriksen og Per Willy Guttormsen melde seg inn i klubben og blei populære og framgangsrike utøvarar. 

Ut på 70-talet var skøytemarknaden i nedgang og det var teikn til at det ikkje lenger var rom for 3 skøyteklubbar i hovudstaden. For å sikre seg mot å gå tapande ut av denne prosessen vedtok klubben i 1978 etter lange og harde diskusjonar å skifte namn frå Arbeidernes til det meir nøytrale Ask Skøyteklubb. Då den store krisa kom i 1986, var det òg ganske raskt stort sett forbi med dei to andre som leverandørar av talent til skøyteeliten, og Ask var den som sto att og kunne halde skøytesporten i hevd i hovudstaden. På denne tida var Geir Karlstad og Petter Andersen to framtredande toppløparar, som òg var rekruttert frå andre klubbar. 

På grunn av uheldige økonomiske omstende måtte klubben ha ein omstart i 2001 og fekk då sitt noverande namn, Aktiv Skøyteklubb. Sidan det har klubben drive godt og får på nytt fram eigne talent med Allan Dahl Johansson som det fremste.

Offisiell nettstad
------------------
**Grignardreaksjonar** er ei form for syre-basereaksjon. Ei kjemisk gruppe, R, er kopla til MgX, der X er eit halogen, slik: R:MgX, og vert kalla for Grignardsreagens. Grignardreagens er veldig **sterke basar**, noko som kan bli sett frå at R-gruppa har ei negativ ladning, δ-, og magnesiumhalidgruppa er lada positivt, δ+. Grignardreagenset vil av di reagere som om det hadde inneheldt eit karbanion. Reaksjonar med Grignardreagens må difor skje i heilt tørre forhald, utan sure protonar, ellers vil det destruere seg sjølv:

Grignardreagens sjølvdestruerer ved kontakt med proton.
Grignardreagens kan bli nytta til å syntetisere alkoholar frå estere, ved at det angrip det δ-positive karbonet i esteren og på ein slik måte dannar ein ny karbon-karbon-binding. Å danne ein alkohol frå ein ester skjer i to trinn. Det første trinnet er at O-R-gruppen blir slått av og det andre trinnet at π-bindingen mellom karbonet og oksygenet vert broten ved at eit nytt Grignardreagens festar seg til det δ-positive karbonet. Grignardreagenser kan av di bli brukt til å danne primære alkoholar fra epoksider og formaldehyd, sekundære alkoholar for alle høgare ordens aldehyd, og tertiære alkoholar frå keton, dette er berre nokre av bruksområda for Grignardreagenser. Ein generell reaksjonsmekanisme for ein Grignardreaksjon kan sjå slik ut (figur nummer to):

Generell reaksjonsmekanisme for en Grignardreaksjon med formaldehyd til ein alkohol.
Grignardreaksjonen vart oppdaga av den franske kjemikaren og Nobelprisvinnaren François Auguste Victor Grignard (6. mai 1871–13. desember 1935), og har fått namn etter han.

Kjelder
-------

* Morrison, R.T.; and Boyd, R.N. Organic Chemistry, 6.utg.; Prentice Hall, Englewood Cliffs, 1992.
* Conversion of Acetaminophen into Phenacetin.  (nedlastet 26. nov. 2014), Chemistry Department Master Experiment Archive, California State University Stanislaus, 1997.
* Fryhle, C. Snyder, S. Solomons, G. Organic Chemistry, International Student Version, 11.utg.: John Wiley \& Sons Singapore Pte. Ltd. 2014, s. 561-569.
* Khandker, M. N. I.; Indian Journal of Chemistry, Section B: Organic Chemistry Including Medicinal Chemistry 1987, V26B(8), P773-5 CAPLUS.
* Chaplin, Hubert O.; Journal of the Chemical Society 1938, P375-82 CAPLUS .
* Ginzburg, B. M.; Russian Journal of Applied Chemistry 2009, V82(7), P1178-1187 CAPLUS.
* van Alphen, J.; Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft [Abteilung] B: Abhandlungen 1928, V61B, P276-7 CAPLUS.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
**Aktiv effekt** er den reelle delen av effekten i ein elektrisk krins eller komponent. Når impedansen er kompleks vert straum og spenning faseforskyvd i høve til kvarandre. Omgrepet er mykje nytta i samband med vekselstraum med fast frekvens, som til dømes innan elnettet, men det vert òg nytta for vilkårlege kurveformer, som til dømes den aktive delen av straumen til ein høgtalar frå ein effektforsterkar.

Døme
----

Om ein påtrykkjer ei spenning *V* på ein last med kompleks impedans 

{\displaystyle Z=R+jX},
der *R* er reelldelen av impedansen, j={\sqrt {-1}} og *X* er den reaktive delen av impedansen (induktiv eller kapasitiv), vil den aktive delen av lasten absorbera ei effekt 

{\displaystyle P=V\_{eff}^{2}/R}
der {\displaystyle V\_{eff}} er effektivverdien til spenninga. Energien som vert absorbert vert konvertert til termisk energi. Dette er grunnen til at elektrisk motstandar vert varme når det går straum i dei.

Bibliografi
-----------

* Carter, G.W. og Richardson, A. *Techniques of circuit analysis*, Cambridge Univ. Press, 1972.
* Clement, P.R. og Johnson, W.C. *Electrical engineering science*, McGrew-Hill, 1960.
* Dorf, R.C. og Svoboda, J.A. *Introduction to electric circuits, 5. utg. John Wiley & Sons, 2001.*
* Edminister, J.A. *Electric circuits*, 1. utg. McGrew-Hill, 1965.
* Hayt, W.H. og Kemmerley, J.E. 5. utg. McGrew-Hill.1993.
* Ivison, J.M. *Electric circuit theory*, Van Norstrand Reinhold Australia, 1977.

Sjå òg
------

* Reaktiv effekt
* Elektrisk motstand
**Grigorij Pelmesjskij** var ein prost frå Vologda som blei kanonisert på ei kyrkjeleg forsamling i 1549. Han blei fødd i Galitsj på 1400-talet og kom frå adelsfamilien Lopotov.

Pelsjemskij blei munk i Bogoroditsjnyj kloster, som blei grunnlagt av prost Avraamij ved Galitsjskojesjøen. 
Etter å ha flytta til Rostov gjorde han sine gjerningar i Avraamijev klosteret. Etterpå blei han tilsett som igumen i klosteret Spasa na Peskah i Rostov.

Han ønskte ikkje at menneske skulle snakke om han og flytta derfor frå Rostov til ein skog i Vologda.
Ei stund budde han i Sosnovetskij kloster og blei rettleia av prost Dionisios Glusjitskij. Så flytta han aleine til breidda av elva Pelsjma som var om lag 30 km frå Vologda der byen Kadnikov seinare blei grunnlagd.

Etter kvart kom det andre munkar til han og dei oppretta eit lite kloster og ei kyrkje dei kalla opp etter Jomfru Maria.
Under stridar om kven som skulle bli knjaz i Moskva flytta innbyggjarar frå øydelagde Vologda-område til klosteret der dei blei tatt hyggeleg imot og fekk hjelp om dei trong det.

Prost Grigorij kalla handlingane til Dmitrij Sjemjaka for aggressive og sa at soldatane hans drap dei kristne menneska, og for dette blei prost Grigorij kasta ned på isen frå ei bru etter ordre frå knjazen. Han døydde av alderdom nokre år seinare og blei gravlagd i klosteret han grunnla.

Minnefestdagar for St. Grigorij
-------------------------------

* 30. september (i den julianske kalenderen, tilsvarande 17. juni i den gregorianske)

Kjelde
------

* Ortodoks kalender
Nobelprisvinnaren Bjørnstjerne Bjørnson innførde namnet riksmål i Noreg og grunnla Riksmålsforbundet.
**Riksmål** er eit eldre namn på bokmål som vart innført av Bjørnstjerne Bjørnson i 1899 og nytta fram til namneskiftet i 1929. Seinare har riksmål vorte ei eiga målform skild frå bokmålet, og i dag viser **riksmål** til ei privat rettskriving, normert av Det Norske Akademi for Språk og Litteratur og fremja av Riksmålsforbundet.

Ordsoge
-------

«Riksmål» er eit omgrep innlånt frå dansk, der ordet vart bruka som omgrep for skriftspråket og det dialektfrie standardtalemålet frå slutten av 1800-talet. Opphavleg er riksmål altså eit generelt omgrep for den offisielle målforma i eit land og/eller eit språk som blir bruka som norm over alt i landet. Synonym til riksmål i denne tydinga inkluderer «bokmål» (som før 1929 kunne brukast om både «riksmål» og «landsmål», båe i motsetnad til norske dialektar), «riksspråk», «offisielt språk» og «standardspråk». Bruken av «riksmål» som eit generelt omgrep for riksspråk er forelda på norsk.

Riksmål som særskilt skriftspråk
--------------------------------

Sidan 1899 har riksmål vorte bruka i Noreg som namnet på den først danske språkforma, seinare om språket til den mest danskprega fløya av skriftkulturen i landet i motsetnad til landsmål/nynorsk, og seinare (frå 1938) òg i motsetnad til delar av bokmål, såkalla samnorsk. Denne fløya er representert ved Riksmålsforbundet (stifta 1907) og har sidan 1953 blitt privat normert av Det Norske Akademi for Språk og Litteratur.

I tida frå 1907 til 1929 var riksmål det offisielle namnet på den norske målforma som i rettskrivinga av 1907 og rettskrivinga av 1917 vart definert som eiga målform uavhengig av dansk, og som frå 1929 fekk namnet «bokmål». Rettskrivingsreformene i 1907 og 1917 gjorde at riksmålet vart skrive meir i samsvar med den dansk-norske danna daglegtala.

Kjende norske riksmålsforfattarar
---------------------------------

* Bjørnstjerne Bjørnson
* Knut Hamsun
* Sigrid Undset
* Sigurd Hoel
* André Bjerke
* Aksel Sandemose
* Claes Gill
* Jens Bjørneboe
* Inger Hagerup
* Arnulf Øverland
* Ebba Haslund

Sjå òg
------

* Riksmålsforbundet
* Riksmålsprisen

Kjelder
-------

1. ↑  riksmål. – riksspråk i *Store Norske Leksikon*

### Referansar

---

* riksmål Arkivert 2015-04-19 ved Wayback Machine. i *Bokmåls-* og *Nynorskordboka*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hva er forskjellen mellom bokmål og riksmål? på riksmalsforbundet.no

### Litteratur

* Coward, Gorgus (1986): *Riksmålsgrammatikk*
* Guttu, Tor (red.) (1994): *Riksmålsordlisten*, Oslo: Riksmålsforbundet, 6. utg.
* Guttu, Tor (red.) (1999): *Norsk ordbok*, Oslo: Kunnskapsforlaget
* *Norsk Riksmålsordbok*, utg. i 4 bd. 1937-57 med to supplementsband i 1995, Oslo: Riksmålsvernet/Det Norske Akademi (etter 1981)
Skrått innfall av lydbølge mot vegg.
**Akustisk refleksjon, absorpsjon og transmisjon**: Når ei lydbølgje treffer ei flate, som til dømes ein vegg, vert noko av energien i lydbølgja absorbert i veggen. Ikkje all energien vert absorbert, noko av energien går gjennom veggen og ut i rommet på andre sida og noko vert reflektert attende inn i rommet. Energien som vert absorbert i veggen går over til termisk energi. 

Den brøkdelen {\displaystyle R} av lydtrykket som vert reflektert frå flata vert kalla *trykkrefleksjonsfaktoren*, eller ofte berre *refleksjonsfaktoren*. Denne faktoren er kompleks og varierer difor med frekvensen. Han avheng òg av innfallsvinkelen \theta. 

Den brøkdelen {\displaystyle \alpha } av energien som går inn i veggen vert kalla *absorbosjonsfaktoren* og er relatert til trykkrefleksjonsfaktoren som

{\displaystyle \alpha =1-|R|^{2}}.
Både den delen av energien som vert absorbert i veggen og den delen som fortset ut på andre sida er inkludert i {\displaystyle \alpha }. Absorbosjonsfaktoren {\displaystyle \alpha } er ein reell skalar, men han er frekvensavhengig.

Kjelder
-------

1. ↑  Vigran, T.E. *Bygningsakustikk - et grunnlag*, Tapir, 2002.

Sjå òg
------

* Veggimpedanse
* Etterklangstid
Skalare er ein populær ciklideart som opphavleg stammar frå Amazonas.
**Akvariefisk** er fisk som vert haldne i private akvarium. Dei fleste av desse er ferskvassfisk, men det finst òg brakk- og saltvass-akvaristar. Som regel vert akvariefisk vald ut frå fargar, mønster og form, men mange akvaristar er òg opptekne av dyreåtferd.

Val av akvariefisk
------------------

Når ein vel ut fisk til eit akvarium er det ei rekke faktorar ein bør ta omsyn til. For det første må fiskane trivast i nokonlunde dei same fysiske føresetnadane, det vil seie temperatur, mineral- og saltinnhald osb. Ein bør òg ta omsyn til om ein er i stand til å dekka næringsbehovet til fisken; mange artar krev levandefor for å trivast eller overleva. Ein tredje faktor er økologien til dei einskilde fiskeartane; det er t.d. lurt å syta for at dei ikkje konkurrerer om dei same områda i akvariet ved å velja nokre botnfisk og nokre overflateartar. Det kan òg vera ein fordel å ikkje halda aggressive rovfisk saman med små tetra.

Ein faktor mange gløymer er plassbehovet til fisken. Det er dyreplageri å halda for stor fisk i for små akvarium. Kor mykje plass ein einskildfisk må ha varierer frå art til art, små fisk er naturleg nok vanlegvis mindre plasskrevjande enn store.

Plassbehovet (storleik i liter) har mest samanheng med kor fort vantet blir forureina. Om eigaren av eit lite akvarium er flink til å bytta vatnet, halde rett temperatur og pH-verdi kan ein ha fleire fisk eller større fisk.

Vanlege akvariefisk i ferskvassakvarium
---------------------------------------

* Gullfisk
* Guppy
* Sverddragar
* Skalare
* Kampfisk
* Pansermalle
* Tetra
* Algeetarar

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Akvariefisk**

* Akvaforum, stor kunnskapsbase om akvariefisk, planter og virvellause dyr.
|  |
| --- |
| **Spinat** |
| SpinatSpinat |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Nellikordenen Caryophyllales |
| **Familie:** | Amarantfamilien Amaranthaceae |
| **Underfamilie:** | Meldefamilien Chenopodioideae |
| **Stamme:** | Anserineae |
| **Slekt:** | Spinatslekta *Spinacia* |
| **Art:** | **Spinat** *S. oleracea* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Spinacia oleracea***L. 1753 |

**Spinat** (*Spinacia oleracea*) er ein eittårig grønsakplante i amarantfamilien som ein et blada frå.

Spinatplanten blir kring 20–30 cm høg. Han har rosettstilde, glatte og kjøtfulle blad.
Einskildplantar kan vera hannkjønna, hokjønna eller tvikjønna. Innan jordbruk er hoplanten mest verdifull. 

Spinat er kravfull med omnsyn til jord og gjødsling. Han veks raskt, og kan bli hausteferdig på 4–6 veker. I den lysaste årstida går planten lett i frøstokk (langdagsplante). I Noreg kan han dyrkast over heile landet.

Som grønsak er spinat næringsrik, med høgt innhald både av jern (2 mg/100 g) og betakaroten (4100 μgram/100 g). Hab inneheld også oksalsyre. Elles inneheld spinat ca. 46 mg vitamin C, 500 mg kalium, 2 g kostfiber, 90 % vant, 0,5 g fett og 79 kJ tilført energi per 100 g etevare.

Spinatblad kan brukast rå i salatar eller til stuing og suppe. Dei kan også steikast, gratinerast og smørdampast.

Kjelder
-------

* «Spinat», *Store norske leksikon*, 8. august 2017
| **Griend** |
| --- |
|  |
| Geografi |
| **Stad** | Vadehavet |
| **Koordinatar** | 53°15′05″N 5°15′15″E﻿Koordinatar: 53°15′05″N 5°15′15″E﻿ |
| **Øygruppe** | Dei vestfrisiske øyane

 |
| **Areal** | 0,1 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Nederland |
| **Provins** | Friesland

 |

**Griend** er ei lita øy i Vadehavet i Nederland som ikkje er busett. Ho ligg om lag 20 km sør for Terschelling og er ei av Dei vestfrisiske øyane. Øya her i dag eit areal på rundt 0,1 km².

Historie
--------

I mellomalderen var øya busett og hadde ein landsby med murar rundt og eit kloster. Som følgje av erosjon av kysten har Griend vorte mindre og mindre. I 1287 vart bustaden forlate og frå den tid og fram til 1700-talet var Griend berre busett av eit par bønder som bygde husa sine på ein kunstig ås. Rund år 1800 hadde Griend framleis eit areal på 0,25 km², men øya flytta seg søraustover med om lag 7 meter i året. På denne tida flytta dei siste busetjarane og ho vart nytta som beitemark og dyrking av høy for innbyggjarane på Terschelling. I tillegg vart det samla inn egg frå måse og terne

I 1916 vart retten til å kutte gras på øya kjøpt av Vereniging Natuurmonumenten, ein union som ville verne naturen og som òg prøvde å hindre innsamlinga av egg frå fuglekoloniane. Etter Afsluitdijk stod ferdig i 1933 auka erosjonen ytterlegare, men trass i dette eksisterer øya framleis i dag. Den noverande posisjonen er søraust for plasseringa i mellomalderen.

Griend i dag
------------

I dag står det berre ei hytte på øya og sommaren vert ho nytta av fuglekikkarar og biologar. Ho er ikkje open for ålmenta. Sidan Griend ikkje er verna av dike flyttar ho seg sakte austover. For å hindre at ho forsvann heilt var det bygd eit par demningar og i 1990 vart det bygd ei låg sanddike på nordsida. Sidan den gong har øya vokse noko.

Natur
-----

På Griend finn ein den største kolonien av splitterner i Vest-Europa. I tillegg finn ein makrellterne, isterne, ærfugl, gravand, tjeld og raudstilk og stundom jordugle hekkar her. Under bygginga av sanddika vart øya òg kolonisert av lita skogmus

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Griend» frå Wikipedia på engelsk, den 12. februar 2008.*


| * v
* d
* e
Dei frisiske øyane |
| --- |
| Dei vestfrisiske øyane | Noorderhaaks - Texel - Vlieland - Richel - Terschelling - Griend - Ameland - Rif - Engelsmanplaat - Schiermonnikoog - Simonszand - Rottumerplaat - Rottumeroog - Zuiderduintjes |
| Dei austfrisiske øyane | Borkum - Lütje Hörn - Kachelotplate - Memmert - Juist - Norderney - Baltrum - Langeoog - Spiekeroog - Wangerooge - Minsener-Oldoog - Mellum - Langlütjen I og II - Neuwerk - Scharhörn - Nigehörn - Trischen - Blauort |
| Dei nordfrisiske øyane | Pellworm - Hallig - Amrum - Föhr - Sylt - Jordsand - Rømø - Mandø - Fanø - Langli |
**Smash Records** er eit USA-amerikansk plateselskap. Det vart skipa i 1961 som eit underselskap av Mercury Records av Mercury-direktøren Shelby Singleton og det vart drive av Singleton i lag med Charlie Fach. Fach tok over etter at Singleton slutta i Mercury i 1966. Av artistar i stallen var James Brown, Bruce Channel, Roger Miller, The Left Banke, Bill Justis og Jerry Lee Lewis.

Ein krangel med King Records førte til at James Brown gav ut alle dei instrumentale innspelingane til bandet sitt mellom 1964 og 1967 på Smash. Smash gav òg ut tre av vokalinnspelingane til Brown, mellom anna proto-funk-songen «Out of Sight» i 1964.

Smash delte nummereringssystemet for singlane sine med andre selskap dei distribuerte. Det viktigaste av desse var Fontana Records. Mercury la ned Smash-etiketten i 1970.

Mercury-eigaren PolyGram nytta Smash-etiketten for nyutgjevingar i 1980-åra. PolyGram starta opp att Smash i 1991 som ein R&B/dance-etikett med kontor i Chicago. Det var først under PolyGram Label Group (PLG)-paraplyen, så under Independent Label Sales (ILS)-paraplyen og så under Island Records fram til etiketten vart lagt ned att i 1996. Ein av hittane på Smash i denne perioden var «People Are Still Having Sex» av club-artisten LaTour. Ein annan suksessrik artist på dansegolvet var Jamie Principle.

Smash Records-artistar
----------------------

* The Angels
* James Brown
* The Caravelles
* Mother Maybelle Carter
* Jimmy Castor
* Bruce Channel
* Dee Jay & The Runaways
* Joe Dowell
* Pete Drake (and his talking Steel Guitar)
* Jay & the Techniques
* Bill Justis
* Dickie Lee
* Left Banke
* Jerry Lee Lewis
* Linda Gail Lewis
* The Mesmerizing Eye
* Roger Miller
* The Nouns
* Charlie Rich
* Sir Douglas Quintet
* Millie Small
* Swingin' Medallions
* The Tempests
* Eric Von Schmidt
* The Walker Brothers
* Scott Walker
* Crunch-O-Matic
* D'Bora
* Jamie Loring
* Jamie Principle
* LaTour
* M-Doc
* Chris Mars
* Luke "Long Gone" Miles
* The Millions
* Pleasure Game
* Presence
* Sheep On Drugs
* Ten Tray
* Cookie Watkins
* Yello

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Smash Records» frå Wikipedia på engelsk, den 27. september 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Gillett, Charlie (1996). *The Sound of the City: The Rise of Rock and Roll* ((2nd Ed.) utg.). New York, N.Y.: Da Capo Press. s. 51. ISBN 0-306-80683-5.
2. ↑  «James Brown Biography». allmusic. Henta 27. september 2013.
3. ↑
4. ↑  Stefan Wirz. «Luke "Long Gone" Miles discography». Wirz.de. Henta November 15, 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* The Smash Records Story frå BSN Pubs
* Ein diskografi av album på Smash
* Ein diskografi med singlar på Smash
* Pete Drake-biografi Arkivert 2010-11-18 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (label)

 |
Det som kan kallast **hinduskrifter** er ei overveldande samling av nedskrivne rituale og bøner, myter og legender, openberringar og tolkingar som er blitt til gjennom den lange skrifthistorien til hinduismen. Ein stor del av litteraturen er på sanskrit, men det finst òg skrifter på andre indiske språk.

Ein deler som regel skriftene i to hovuddelar: *Sjruti*, 'det som blir høyrd', altså openberringar, og *smriti*, 'det som blir hugsa', eller tradisjonar. Vedaene høyrer til hovudsakleg den første gruppa og blir sett på som heilage skrifter av alle hinduar. Seinare verk, som *Mahabharata* og *Ramayna*, er episke verk frå den andre gruppa som mange hinduiske sekter ser på som heilage.

Ofte vil hinduar lesa skriftene sine på fleire nivå. I tillegg til den bokstavelege tydinga av teksten vil ein òg sjå etter symbolske, andelege tydingar. Dette gjer at skriften kan tolkast på fleire ulike måtar, alt ut frå kvar lesaren sjølv er andeleg.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Hindu scripture» på engelsk Wikipedia


| * v
* d
* e
Hinduskrifter |
| --- |
| *Hovudskrifter:* Vedaene  (Rigveda, Jadjorveda, Samaveda, Atharvaveda) Upanisjadane  *Bhagavad-gita*  |
| *Forteljingar:* Puranaer  *Ramayana* *Mahabharata*  *Bhagavatam*  *Songsamlinger:* *Divjaprabandham*  *Théváram* |
|  |
| --- |
| **Smettparula** |
| Litografi av Henrik Grönvold, 1905Litografi av Henrik Grönvold, 1905 |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Smettparula Utbreiinga av Smettparula |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Parulafamilien Parulidae |
| **Slekt:** | ***Zeledonia*** |
| **Art:** | **Smettparula** *Z. coronata* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Zeledonia coronata***Ridgeway, 1889 |

**Smettparula** (*Zeledonia coronata*) er ein liten, insektetande fugl med uklår plassering innanfor den biologiske ordenen Passeriformes, sporvefuglar. Han er endemisk for eit avgrensa område i Sentral-Amerika, høgtliggande skog i Costa Rica og i vestre Panama.

Som namnet ymtar om, har han vore rekna som medlem i parulafamilien, men frå 2017 lista som ein ny familie **Zeledoniidae** i EBird/Clements Checklist.

Skildring
---------

Dette er ein liten sporvefugl på ca. 12 centimeter i kroppslengd og han veg vel 20 gram. Kroppsforma minnar om gjerdesmett med kort hale, runde, korte venger og lang tars. Fjørdrakta gjev eit svært mørkt inntrykk, mørk olivengrøn overside og skifergrå underside. Hovudet har grå felter på sidene og ei oransjeraud krone. Kjønna er like i fjørdrakt.

Habitatet er i tett vegetasjon prega av bambus eller páramo-økosystem over 1500 moh. og opp til tregrensa, men ofte rundt 2500 moh. Dei søkjer animalsk føde helst nede på bakken.

Dette er ein standfugl.

Populasjonen er ikkje estimert og er trudd å vere stabil. Arten er klassifisert som globalt livskraftig.

Kjelder
-------

Referansar

1. ↑  Clements, J. F. T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, and C. L. Wood (august 2017), *Updates & Corrections: August 2017, The Clements checklist of birds of the world: Version 6.12,* page 646, Zeledoniidae (Wrenthrush) , Cornell Lab of Ornithology Henta den 8. oktober 2017
2. 1 2 3  Curson, J. (2017) *Wrenthrush (Zeledonia coronata)* I: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 8. oktober 2017
3. ↑  BirdLife International (2017) Species factsheet: *Zeledonia coronata*. Henta frå  den 8. oktober 2017

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Smettparula**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS

 |
**Forrest Grady Towns** (6. februar 1914–9. april 1991) var ein hekkeløpar frå Georgia i USA.

Biografi
--------

Forrest Towns spelte amerikansk fotball i ungdommen, og fekk koma inn på University of Georgia med fotballstipend. Towns utvikla ei spesialisering innan hekkeløp, og han vann 60 hekkeløp på rad frå 1935 til 1937. Forrest Towns vart også den fyrste frå Georgia som fekk vera med på ein OL-tropp frå USA. Under sommar-OL 1936 i Berlin sette han ny verdsrekord på 110 meter hekkeløp med 14,1 sekund, og han vann olympisk gull på 14,2. Kort tid etter leikane, i Oslo, forbetra Towns sin eigen verdsrekord på 110 meter hekk til 13,7 sekund. Denne rekorden vart ståande til 1950.

Etter college-tida vart Forest Towns tilsett som friidrettstrenar ved University of Georgia og beheldt denne stillinga fram til 1975. Forrest Towns vart tildelt Bislett-medaljen i 1990 som ein av ni utøvarar med historiske resultat på Bislett stadion. I tillegg fekk han ein friidrettsbane ved universitetet i Georgia oppkalla etter seg.

Forrest Towns døydde i Athens i Georgia 9. april 1991.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Forrest Towns» frå Wikipedia på engelsk, den 10. september 2012.*


| * v
* d
* e
Dei olympiske ringaneOlympiske meistrar på 110 m hekk |
| --- |
| 1896: Thomas Curtis**·** 1900: Alvin Kraenzlein**·** 1904: Frederick Schule**·** 1908: Forrest Smithson**·** 1912: Frederick Kelly**·** 1920: Tommy Thomson**·** 1924: Daniel Kinsey**·** 1928: Sid Atkinson**·** 1932: George Saling**·** 1936: Forrest Towns**·** 1948: William Porter**·** 1952: Harrison Dillard**·** 1956: Lee Calhoun**·** 1960: Lee Calhoun**·** 1964: Hayes Jones**·** 1968: Willie Davenport**·** 1972: Rodney Milburn**·** 1976: Guy Drut**·** 1980: Thomas Munkelt**·** 1984: Roger Kingdom**·** 1988: Roger Kingdom**·** 1992: Mark McKoy**·** 1996: Allen Johnson**·** 2000: Anier García**·** 2004: Liu Xiang**·** 2008: Dayron Robles**·** 2012: Aries Merritt**·** 2016: Omar McLeod |
Eit **forretningsministerium** er ei regjering som sit mellombels eller inntil vidare, og som gjerne har levert inn ein søknad om få gå av. Dette kan vere fordi regjeringa har lide eit valnederlag, eller har fått eit mistillitsforslag mot seg i nasjonalforsamlinga. Det kan også vere ei regjering av embetsmenn som blir utnemnd for å stå for styringa av landet i ein situasjon der politikarane i nasjonalforsamlinga ikkje klarer å bli samde om ei ny regjering.

Eit forretningsministerium tar seg av alle løpande handlingar som er naudsynte for styringa av landet, til ei ny regjering kan bli utnemnd. Eit forretingsministerium er vanlegvis svært varsam med å gjere kontroversielle handlingar, sjølv om det formelt ikkje er noko i vegen for dette. 

Normalt sit eit forretningsministerium berre i nokre dagar eller eit par veker til ei ny regjering er danna og kan ta sete. Det finst likevel eksempel på langvarige forretningsministerium, til dømes var den belgiske statsminister Guy Verhofstadt leiar for eit forretningsministerium i 9 månader frå juni 2007 til mars 2008, fordi Yves Leterme si regjeringsdanning trekte ut i tid.

Kjelder
-------

* Forretningsministerium hos SNL, vitja 7. november 2010

* *Denne artikkelen bygger på «Forretningsministerium» frå Wikipedia på dansk, den 7. november 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC

 |
Illustrasjon til diktet av Th. Kittelsen.Dommaren konsulterer lovboka.
Den arme bakaren.
**Smeden og Bageren** er eit dikt av Johan Herman Wessel. Det er ei humoristisk forteljing som kritiserer rettsmakta og mangelen på fornuft i samfunnet. Diktet blei skrive i 1770-åra og trykt for første gong i 1784, i vekebladet til Wessel, *Votre Serviteur Otiosis*.

Handlinga går føre seg i ein liten by der det bur to bakarar og ein smed. Smeden drep ein annan mann og blir stilt for retten. Fire av borgarane i byen seier til dommaren at dei berre har ein smed i byen, og derfor må dommaren la smeden gå. Og sidan byen har to bakarar, og den eine er gammal og skrøpeleg, kan heller han sone straffa, og bli hengt, i staden for smeden. 

Slik går det: Bakaren blir dømt til døden uskuldig, mens den skuldige smeden får gå fri. Frå dette diktet kjem uttrykket «å retta bakar for smed», om å straffa feil person for eit brotsverk.

Moralen i forteljinga, hevdar Wessel, er at ein alltid skal vere førebudd på døden. 

Fleire stader i diktet vender forfattaren seg til lesaren for å overbevisa om at han ikkje skriv om seg sjølv.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Smeden og Bageren på dansk Wikisource
* Tekst med bilde og diskusjonsspørsmål på skoletorget.no

### Kjelder
Satellittbilete av Azovhavet. Nr. 5 markerer Arabatneset
Sørlege delar av Arabatneset. Utsyn frå Arabat festning.
**Arabatneset** (ukrainsk Арабатська стрілка, *Arabatska strilka*; russisk Арабатская стрелка, *Arabatskaja strelka*; krimtatarisk *Arabat beli*), òg kalla **Arabattunga**, er ei landtunge som skil dei store, grunne og særs salte lagunane kalla Sivasj frå Azovhavet. Landtunga ligg mellom byen Henitsjesk i Ukraina og nord og nordaustsida av Krimhalvøya i sør. Ho er skild frå Henitsjesk av Henitsjesksundet (russisk Генический пролив). 

Arabatneset er 112 km langt, og er frå 270 meter til 8 km brei; medan neset har eit areal på 395 km2. I snitt er breidda 3,5 km. Neset er lågt og rett på sida som vender ut mot Azovhavet, medan sida mot Sivasj er meir svingete. Strendene langs Azovhavet er populær og kysten her er langgrunn. Temperaturen i sjøen er kring 0 °С om vinteren, 10–15 °С våren og hausten og 25–30 °С om sommaren. Kring halve landtunga ligg i Kherson oblast i Ukraina og den andre halvparten høyrer til Krimhalvøya.

Heilt sør på Arabatneset ligg den historiske Arabatfestninga, og som har gjeve namn til landtunga. Festninga vart bygd på 1600-talet av den tyrkiske armeen.

I 1968 vart scenar frå ein kjend sovjetisk film, *Sluzjili dva tovarisjtsja* filma ved neset.

Sjå òg
------

* Arabatbukta
* Barriereøy

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Arabat Spit» frå Wikipedia på engelsk, den 6. september 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Petrov, V.P. (1964). *Geography of the Soviet Union: Physical features*. s. 112.
2. ↑  V. I. Borisov and E. I. Kapitonov (1973). *Azovhavet* (på russisk). KKI. Arkivert frå originalen 17. september 2010. Henta 6. september 2012.
3. ↑  «Sivasj» (på russisk). Great Soviet Encyclopedia.
4. 1 2  Shutov, Introduction Arkivert 2013-02-04 ved Wayback Machine.
5. ↑  Арабатская стрелка (på russisk)
6. ↑  Sjutov, Part 5 Arkivert 2013-02-04 ved Wayback Machine.
7. ↑  Guillaume Le Vasseur de Beauplan (1660). *Description d'Ukranie* (på fransk).
8. ↑  Arabat Foretress (på russisk)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Detaljert kart over Arabatneset Arkivert 2013-02-04 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 45°42′N 35°00′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Perleelva**, **Perlefloda** eller **Zhujiang** ( 珠江, pinyin: *Zhū Jiāng*, ev. *Yue Jiang*) er den tredje lengste elva i Kina når ein reknar med den lengste kjeldeelva, Xijiang. Ho er 2 197 km lang, einast Chang Jiang og Huang He er lengre. Ho har nest størst vassføring, Chang Jiang er mykje større. Perlefloda renn ut i Sørkinahavet mellom Hongkong og Macao.

Namnet på elva er etter ei øy i elva, 'sjøperleøya' (Haizhu). I dag er denne øya del av elvebreidda sør for sentrum av storbyen Guangzhou, etter som elveløpet har flytta seg. Den øvste delen av elva vert ofte kalla Nanpan, med sideelvar frå nord, Beipan og deretter Hongshui He. Hongshui He har størst fallhøgde og dei største vasskraftverka.

Nær utløpet av Perlefloda renn tre store elvar; Xijiang, Bei Jiang og Dong Jiang ut i Perlefloda. Elva sitt nedslagsfelt omfattar det aller meste av provinsane Guangdong, Guangxi, Yunnan og Guizhou, og delar av Hunan og Jiangxi. Heile nedslagsfeltet er i kring 409 480 km².

Perleflodens nedre løp og delta er eit av dei mest dynamiske økonomiske områda i Kina. Her kom Folkerepublikken Kinas to første sær-økonomiske soner, byane Shenzhen og Zhuhai, Desse frisonene vart sidan utvida til andre millionbyar som Guangzhou, Foshan og Dongguan, og dei to tidlegare koloniane Hongkong og Macao. Seg i mellom dannar desse og andre store byar eit nesten samanhengande bymessig befolkningsbelte med svært fruktbart jordbruk og omfattande industri.

### Vasskraft

Mange store anlegg for utnytting av vasskraft har vorte bygt, særleg i sideelvane i vest og nord. Dei største kraftverka ligg heilt vest i vassdraget, i fjellområda rundt sideelva Hongshui He. Lengre nede i elveløpet er det bygt ein del pumpekraftverk.

Sideelvar
---------

* Bei (北江)
* Dong (东江)
* Xi (西江)
	+ Yu (鬱江)
		- Yong (邕江）
			* Zuo (左江)
			* You (右江)
	+ Xun (浔江）
		- Qiang (黔江)
		- Liu (柳江)
			* Rong（融江）
			* Hongshui (红水河）
				+ Beipan (北盘江)
				+ Nanpan (南盘江)
					- Ba (灞水 or 灞河)
	+ Gui (桂江)
		- Li (漓江)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Perlefloda» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juni 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* NDL

 |
**Forsand bygdemuseum** er ei avdeling av Ryfylkemuseet. Samlinga tel om lag tusen gjenstandar som er sett i stand og systematiserte. I tillegg finst om lag 500 større og mindre gjenstandar som ikkje er registrerte. Gjenstandane har opphavet sitt i bonde- og fiskarsamfunnet i Forsand.

Hovuddelen av gjenstandane er frå garden Bakken i Lysefjorden. Museet rommar også arbeid etter treskjeraren og folkemusikaren Leif Mæhle.

Det meste av samlinga blir i dag oppbevart i kommunehuset i Forsand. Det blir arbeidd med å bruke denne samlinga som grunnlag for eit integrert museum og bibliotek i kulturhuset på Forsandmoen. Her er tanken å byggje opp ei utstilling kring livet i Lysefjorden og Pilt-Ola. Forsand kommune har dessutan ønskt å utvikle ein nettportal med tilgang til digitale utgåver av samlingane.

Gjennom avtale med Forsand kommune, har Ryfylkemuseet tatt på seg ansvaret for dei samlingane som i dag finst i kommunehuset og i Sjøhuset i Bergevik i Forsand.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Forsand bygdemuseum på nettstaden til Ryfylkemuseet

| * v
* d
* e
Ryfylkemuseet |
| --- |
| Nesasjøhuset • Kolbeinstveit • Guggedalsloftet • Røynevarden • Hålandstunet • Litunet • Jelsa skulemuseum • Kvednahola på Ritland • Stampa på Kvæstad • Øystad kvernhusanlegg • Hustveit • Industriarbeidarmuseet • Sinkgruvene i Allmannajuvet • Sauda museum  • Vigatunet • Hjelmeland bygdemuseum • Forsand bygdemuseum • Sjøhuset i Bergevik • Bibmus • Husmannsplassen Bakken  • Finnøy bygdemuseum • Bethel på Judaberg • Kvitsøy hummermuseum • «Brødrene af Sand» • Folkemusikkarkivet for Rogaland |
**Aragonesisk** eit romansk språk som vert talt i Aragón-regionen i det nordlege Spania. Språket er nærskyldt med spansk, og er likestilt med spansk som offisielt språk i regionen sin. Språket har utvikla seg frå mellomalderes navarro-aragonesisk. I dag er det mellom 10 000 og 30 000 menneske snakkar språket i dalføra i Pyreneane i Aragón i Spania, hovudsakleg i comarca (regionane) Somontano dei Barbastro, Jacetania, Alto Gállego, Sobrarbe, og Ribagorza.

Medan det uformelt er det kjent som *fabla* («tale»), er aragonisk òg vanlegvis referert til ved namna til dei talrike lokale dialektane som har oppstått frå fragmenteringen som språket har gjennomgått i løpet i århundra.

Historie
--------

Aragonesisk har opphavet sitt i tidleg mellomalder som eit av dei fleste latinske dialektane som utvikla seg i Pyreneene på toppen av ein sterk baskisk underlag. Det opphavlege kongedømmet Aragón (som utgjorde fylka Aragón, Sobrarbe og Ribagorza) var progressivt utvida frå fjellkjedene i nord og sørover, pressa dei muslimske maurarane sørover i den frigjeringsprosessen som vert kalla for *Reconquista* og utvida samstundes området for aragonesisk språk.

Den dynastiske samskipnaden av dei katalanske landområda og kongedømmet Aragón, som utgjorde den aragonesiske krone på 1100-talet, førte ikkje til at språkformene i dei to områda blanda seg. Katalansk heldt fram å bli snakka i aust, og navarro-aragonesisk i vest, sjølv om det var uklåre grenseskilje språka i mellom. Den aragonesiske *reconquista* i sør slutta i kongedømmet Murcia som vart gjeve av Jakob I av Aragonia til kongedømmet Castilla som medgift for ein aragonesisk prinsesse.

Den viktigaste forkjemparen for det aragonesiske språket er utan tvil Johan Ferrandez d'Heredia, grunnleggjar og stormeister av hospitallerordenen av Sankt Johannes av Jerusalem basert på Rhodos. Han skreiv ein omfattande katalog over aragonesiske bøker og fekk dessutan omsett fleire verk frå gresk til aragonesiske, dei første i mellomalderens Europa.

Spreiinga av katalansk, og den katalanske opphavet til Trastámara-dynastiet og ein sterk likskap mellom katalansk og aragonesisk, førte til ytterlegare nedgang. Ein av dei viktige hendingane i historia til språket var då ein konge av katalansk opphav vart utpeikt på 1400-talet: Ferdinand I av Aragonia.

Den tosidige unionen av kronene Aragón og Castilla og innskrenkinga av sjølvstyre frå 1500-talet og framover tydde at aragonesiske, sjølv om det enno vart snakka, var avgrensa til landbruksområde og til kverdagslivet.

I løpet av styret til Francisco Franco på 1900-talet og spreiinga av obligatorisk barneskule, vart aragonesiske oppfatta som berre ein dialekt av spansk, og vart difor sett ned på og skuleelevar vart straffa for å snakka det. Med innføringa av lovmessig demokrati i 1978 kom det òg litterære tekster på aragonesisk og det vart drive studium på og om språket.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Aragonesisk» frå Wikipedia på bokmål, den 3. fberuar 2016.*
**Georg Martin Hjorth** (4. desember 1796–21. juni 1877) var ein norsk embetsmann som representerte Søndre Bergenhus amt på Stortinget i 1839.

Hjorth var son til ein gardbrukar på Ogna i Rogaland. Sjølv tok han norsk juridisk eksamen i 1826, etter å ha arbeidd 1819-24 på sorenskrivarkontoret for Jæren og Dalane og som sorenskrivarfullmektig i Mandal. Frå 1826 var han fullmektig hos sorenskrivaren i Søndre Jarlsberg, der etter frå 1831 underrettsprokurator i Søndre Bergenhus. Tida 1833-36 var han òg forvaltar av godset Rosendal, fut på godset frå 1844. Sidan var han frå 1850 sorenskrivar i Ytre Sogn, frå 1864 notarius publicus i Bergen og til sist by- og rådstuskrivar i Kristiansand frå 1866.

Hjorth vart vald til fyrste representant frå Søndre Bergenhus til stortinget 1839, der han var sekretær i komiteen om militærutgiftene.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Pukk med 20 mm diameter.
**Pukk** er knust stein eller grus av hard, seig naturstein som granitt, gabbro, gneis og liknande. Pukk har uregelmessig form og skarpe kantar. Kvar bit kan ha ein diameter på 4–120 mm eller meir og blir seld i fraksjonar som 8–16 mm. Det blir brukt i vegdekke, vegfundament, i ballastlaget for jernbaner (jernbanepukk) og som tilslagsmateriale ved framstilling av betong.

«Les casseurs de pierres» (Steinknusarane), målarstykke frå 1849 av Gustave Courbet (1819–1877)
Tidlegare blei pukk laga for hand ved at ein knuste stein med sleggje (å pukke stein). No blir pukk laga i mobile eller stasjonære knuseanlegg, pukkverk.

Pukk vert produsert av fast fjell som vert sprengt ut i eigne steinbrot, eller av høvelege steinmasser som vert sprengt ut i tunnelar og fjellskjeringar i traseen under bygging av til dømes veg eller jarnbane. Pukk kan dessutan verte laga av naturstein frå sandtak eller andre førekomstar i område med mykje grov morenemasse. Steinmassane vert sende gjennom knuseverket (pukkverket) for å verte knust og sikta på vibrerande brett med opningar, omknust og sikta att, slik at ein får framstilt pukk i dei ulike fraksjonane (storleikane) ein ynskjer. Pukk som er produsert av ulike bergartar vil kunne ha ulik farge og ulike mekaniske eigenskapar, og såleis kunne ha ulike bruksområde.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Pukk». *Store norske leksikon*. 20. februar 2018. Henta 7. november 2018.
**Georg Friedrich av Waldeck** (31. januar 1620–19. november 1692) var ein tysk og nederlandsk feltmarskalk.

I 1641 gjekk Waldeck inn i teneste for Nederland, og i 1651 i teneste for Brandenburg. Her vart han minister og endra utanrikspolitikken i staten totalt då han sa opp alliansen med keisaren og prøvde å danne ein koalisjon med dei protestantiske fyrstane. 

I 1656 arrangerte han ein allianse med Sverige, og kommanderte kavaleriet i slaget ved Warszawa i 1656 mot Polen. Han vart avsagt i 1658 då Fredrik Vilhelm av Brandenburg gjorde fred med Polen. 

Sidan kjempa han under Karl X Gustav av Sverige mot Danmark, som tysk riksfeltmarskalk i 1664 nær Sankt Gotthard. I 1683 kommanderte han bayerske soldatar under slaget ved Wien. I 1685 kjempa han som frilansar for hertugen av Lorraine og kurfyrsten av Bayern. 

Etter at Vilhelm III reiste til England i 1688 for gjere krav på den engelske trona, vart Waldeck utpeikt som feltmarskalk for styrkane til Vilhelm under niårskrigen i Dei spanske Nederlanda. Sjølv om han sigra i slaget ved Walcourt i 1689, leida han eit kraftig nederlag året etter mot marskalk Luxembourg i slaget ved Fleurus.

I 1691 vart han igjen utmanøvrert av Luxembourg og slått i slaget ved Leuze. Etter nederlaget vart Waldeck utpeikt som stabssjef for den nederlandske hæren. Han døydde 19. november 1692 i Arolsen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Prince Georg Friedrich of Waldeck» frå Wikipedia på engelsk, den 25. januar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* BPN

 |
Koordinatar: 40°30′N 44°12′E﻿

**Aragats** (Արագած på armensk) er det høgaste fjellet i Armenia, og ligg i provinsen Aragatsotn, nordvest for Jerevan. Fjellet er ein frittståande, utdøydd vulkan (stratovulkan) med fire toppar som dannar kanten av krateret, og er ein populær stad for lokale fjellklatrarar. I fjellsida ligg Bjurakan-observatoriet og Amberd-festninga frå mellomalderen. Observatoriet er verdskjend, og er eit av hovudobservatoria i verda. Aragats er òg eit populært mål for turistar, særleg om sommaren. Sør for fjellet ligg byen Asjtarak, som er den største byen i området, og på andre sida ligg fleire mindre byar og landsbyar. 

Luftfoto som syner dei fire toppane

Segn
----

I følgje segna skal Grigor Lusavorich (Gregor Lysbringaren) ha klatra til toppen av Aragat for å be, då han såg eit lys som kom ned mot han frå himmelen. Segna hevdar at ein framleis kan sjå dette lyset i dag, men berre dei som er vald ut til å kunne sjå det.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kort skildring på Cilicia.com
* Skildring på www.volcano.si.edu

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* GeoNames

 |