recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lubumbashi** (tidlegare fransk namn *Élisabethville*, eller nederlandsk *Elisabethstad*) er største byen og provinshovudstad i Haut-Katanga lengst i sør i Kongo-Kinshasa (tidlegare Zaire). Han er med sine kring 1,5 millionar innbyggar den nest største byen i landet etter hovudstaden Kinshasa.

Lubumbashi er eit jernbaneknutepunkt og har ei internasjonal lufthamn. Byen er eit senter for gruvedrift i regionen, og huser mange av dei største gruveselskapa i landet.
Det statlege gruveføretaket Gécamines har hovudkontoret sitt her. 
I byen finst det smelteverk for kopar og kobolt, og dessutan tekstil- og næringsmiddelindustri.

Historie
--------

Byen blei grunnlagt i 1910 som Élisabethville, kalla opp etter dronning Elisabeth av Belgia, kona til kong Albert I. I 1966 blei namnet endra til Lubumbashi.

Lubumbashi var ei tid hovudstad for den kortliva utbrytarrepublikken Katanga som etter sjølvstendet frå Belgia utropte seg som sjølvstendig frå resten av Kongo-Kinshasa.

Lubumbashi universitet blei oppretta i 1955.
I byen finst òg ein zoologisk hage. 

Fotballaget TP Mazembe kjem frå Lubumbashi.

Kjelder
-------

1. ↑  
Michael J. Kavanagh (23. mars 2013). «Congolese Militia Seizes UN Compound in Katanga's Lubumbashi». Henta 23 March 2013.
2. ↑   Britannica, Lubumbashi, britannica.com, vitja 7. juli 2019
3. ↑  TP Mazembe Englebert (COD) Arkivert 22. juli 2011 på Wayback Machine.Wayback MachineArkivert 22. juli 2011 på Wayback Machine. FIFA.com.

* *Denne artikkelen bygger på «Lubumbashi» frå Wikipedia på svensk, den 19. oktober 2018.*
Drivhjul til tøystampe. Foto: L.E. Kutschera
**Tøystamper** vart brukt til å valke ullstoff til vadmål. Tøystampa var ei mekanisering av valkinga. Stampemølle er ei anna nemning på tøystampe.

Verkemåte
---------

Tøystampa utnytta vasskrafta til å stampe tøyet ved at ein mekanisme drive av eit vasshjul eller ein kvernkall vekselvis løfta og slapp ned tunge stokkar på store ullstoff som ligg i trau med vatn i. Kraftutvekslinga gjekk føre seg på same måte som i andre tradisjonelle vassdrivne mekanismar, som til dømes kvernar. Vatnet frå ein bekk eller elv vert leia via eit slåk fram mot ein kvernkall som vert skufla rundt, og rotasjonen overført til ein liggande stokk som har innfelt fleire *taggar* som er montert med jamne mellomrom i rotasjonen. Mot desse *taggane* er det montert eit tilsvarande tal med tverrliggande stokkar som løfter opp store, tunge stokkar og slepp dei ned att i trau med vatn. Den harde, rytmiske stampinga tovar eller valkar stoffet saman til vadmål. 

  

Ullstoffet vert stampa i trau
Tre store trau med ullstoff, og seks stokkar som stampar stoffet

Utbreiing
---------

Det finst ei tøystampe i vassbruksmiljøet på Takle i Gulen i Sogn og Fjordane. Tøystampa inngår i eit heilt vassbruksmiljø med kvern, stampe og slipestein. Vassbruksmiljøet på Takle er restaurert og sett i stand.

Det finst også ei restaurert tøystampe ved Leirvik i Stord.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videosnutt av tøystampe
**UEFA-cupfinalen i fotball 1977** stod mellom italienske Juventus FC og spanske Athletic Bilbao og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 4. mai på Stadio Comunale i Torino framfor 54 800 tilskodarar, returkampen 18. mai på San Mamés stadion i Bilbao såg 39 700 frå tribuneplass. Sluttresultatet vart 2-2, Juventus vann pokalen på bortemålsregelen.

### Kampane

Opningskampen i Torino enda med 1-0 til heimelaget, med di Marco Tardelli heada eit innlegg frå høgre forbi Bilbao-målvakta i det 15. minutt.

I Bilbao var det Roberto Bettega som gav Juventus leiinga i det 7. minutt, også det ei heading på eit innlegg frå høgre. Javier Irureta utlikna til 1-1 allereie fire minutt seinare. I det 78. av kampen sende Carlos Ruiz heimelaget framom, utan det hjelpte Bilbao til anna enn siger i sjølve returkampen. Sigeren i finalen og UEFA-pokalen hamna likevel hos Juventus.

### Laga

For **Juventus** spelte: Dino Zoff, Antonello Cuccureddu, Francesco Morini, Gaetano Scirea, Claudio Gentile, Marco Tardelli, Romeo Benetti, Giuseppe Furino (kaptein), Franco Causio, Roberto Boninsegna, Roberto Bettega, Sergio Gori, Luciano Spinosi. 

**Athletic Bilbao** mønstra: José Ángel Iribar, José Ignacio Oñaederra, Agustín Guisasola, Andoni Goikoetxea, Javier Escalza, Javier Irureta, Ángel María Villar, Txetxu Rojo, Dani Ruiz, José Ignacio Churruca, José Ángel Rojo, José Lasa, José Ramón Alexanko, José María Amorrortu, Carlos Ruiz.

### Dommarar

Charles Corver frå Nederland var kampleiar i Torino, i Bilbao Erich Linemayr frå Austerrike.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1977 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 30. august 2019.*
|  |
| --- |
|  |

 
**Louisiana-territoriet** (engelsk *Louisiana Territory*) var eit organisert innlemma territorium i USA som eksisterte frå 4. juli 1805, til 4. juni 1812, då det vart omdøypt til Missouri-territoriet.

Den åttande kongressen i USA den 26. mars 1804 vedtok ei lov som oppretta Orleans-territoriet og det sivile Louisiana-distriktet. Denne lova, som tredde i kraft 1. oktober 1804, vart utvida av guvernøren og dommaren i Indiana-territoriet for å få mellombels styre over Louisiana-distriktet.

3. mars 1805, vedtok Kongressen ei lov som organiserte Louisiana-distriktet i Louisiana-territoriet. Louisiana-territoriet omfatta alt i Louisiana-kjøpet nord for 33. breiddegrad (sør for dagens Arkansas). Den sørlege og vestlege grensa mot Spansk Texas og New Mexico vart ikkje stadfesta før Adams-Onís-avtalen i 1819. Setet for guvernøren var St. Louis.

Både Meriwether Lewis (1807-1809) og William Clark (1813-1820) var guvernørar i Louisiana-territoriet. 

4. juni 1812 vedtok den 12. kongressen i USA ei lov som gav Louisiana-territoriet namnet Missouri-territoriet for å unngå forvirring med den nyoppretta staten Louisiana.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Louisiana Territory» frå Wikipedia på engelsk, den 2. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  "An act erecting Louisiana into two territories and providing for the temporary government thereof". *United States Statutes at Large*. Eighth Congress, Session I, Chapter 38, 26. mars 1804, s. 283-289. Frå Library of Congress, *A Century of Lawmaking for a New Nation: U.S. Congressional Documents og Debates, 1774-1875*.
2. ↑  "An Act providing for the government of the territory of Missouri". *United States Statutes at Large*. Twelfth Congress, Session I, Chapter 95, 4. juni 1812, s. 742-747. From Library of Congress, *A Century of Lawmaking for a New Nation: U.S. Congressional Documents og Debates, 1774-1875*.
| SukhumiსოხუმიАҟəаСухуми |
| --- |
| I bakgrunnen kan ein sjå regjeringsbygget i Abkhasia som vart øydelagd under konflikten med Georgia i 1993. Bygningen er framleis ein ruin.I bakgrunnen kan ein sjå regjeringsbygget i Abkhasia som vart øydelagd under konflikten med Georgia i 1993. Bygningen er framleis ein ruin. I bakgrunnen kan ein sjå regjeringsbygget i Abkhasia som vart øydelagd under konflikten med Georgia i 1993. Bygningen er framleis ein ruin. |
| Styresmakter |
| Land  Autonom republikk | Georgia Abkhasia |
| Geografi |
| Flatevidd | 27 km² |
| Innbyggjarar  - By (2020)   - folketettleik | 65 530   2796/km² |
| Koordinatar | 43°00′12″N 41°00′55″E﻿Koordinatar: 43°00′12″N 41°00′55″E﻿ |
| Høgd over havet | 20 m |
| Tidssone | MSD (UTC+4) |

**Sukhumi** (abkhasisk Аҟəа, *Aqwa*, georgisk სოხუმი, *Sokhumi*, russisk Сухуми, *Sukhumi*) er hovudstaden i Abkhasia, ein *de facto* sjølvstendig republikk, som internasjonalt vert rekna som ein autonom republikk i Georgia. Byen har ei lang historie, og vart hardt råka under den georgisk-abkhasiske konflikten tidleg i 1990-åra.

Satellittbilete av Sukhumi.
Sukhumi ligg i ei vid bukt på austkysten av Svartehavet og er ein hamneby, eit knutepunkt for jernbane og ein ferieby. Han er kjend for strendene, sanatoria, mineralkjeldene og det subtropiske klimaet. Sukhumi har fleire små til mellomstore hotell, som hovudsakleg tar imot russiske turistar. Byen inneheld òg botaniske hagar oppretta i 1840.

I sovjettida vart det avla apekattar her. Frå 1945 til 1954 var elektronfysikk laboratoriet i byen involvert i Sovjetunionen si utvikling av atomvåpen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Sukhumi**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**UEFA-cupfinalen i fotball 1973** stod mellom engelske Liverpool FC og vesttyske Borussia Mönchengladbach og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 10. mai på Anfield Road i Liverpool framfor vel 41 000 tilskodarar, returkampen 23. mai på Bökelbergstadion i Mönchengladbach med knapt 35 000 på tribunane. Liverpool FC vann pokalen med sluttsiffera 3 mot 2.

### Kampane

På Anfield Road skåra Kevin Keegan to mål for Liverpool i den fyrste omgangen, etter pause la Larry Lloyd på til 3-0.

I Mönchengladbach tok heimelaget leiinga 2-0 til pause, etter skåringar av Jupp Heynckes i det 29. og 40 minutt. Andreomgangen vart mållaus, så då sluttsignalet lydde kunne Liverpool-kapteinen Tommy Smith heve UEFA-trofeet. 

Dei noko feilaktige oppstillingane av laga på Anfield Road, Liverpool i raudt

### Laga

**Liverpool**-mannskapet bestod av Ray Clemence, Chris Lawler, Larry Lloyd, Emlyn Hughes, Alec Lindsay, Tommy Smith, Peter Cormack, Ian Callaghan, Kevin Keegan, John Toshack, Steve Heighway. Brian Hall var innbytar i heimekampen, Phil Boersma i bortekampen.

**Borussia**-spelarane var Wolfgang Kleff, Günter Netzer, Rainer Bonhof, Berti Vogts, Herbert Wimmer, Dietmar Danner, Christian Kulik, Henning Jensen, Bernd Rupp, Jupp Heynckes. Heinz Michalik og Ulrich Surau deltok i kvar sin kamp, Allan Simonsen var innbytar i bortekampen.

### Dommarar

Erich Linmayr frå Austerrike var kampleiar på Anfield Road, Pavel Kazakov frå Sovjetunionen på Bökelbergstadion.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1973 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 17. august 2019.*
**Ligurar** (gresk Λίγυες) var eit folk i antikken som gav namn til Liguria, som ein gong strekte seg frå Nord-Italia til sørlege Gallia. Ligurane busette det som i dag omtrent er Liguria, det nordlege Toscana, Piemonte, delar av Emilia-Romagna, delar av Lombardia, og delar av det søraustlege Frankrike. 

Skrifter frå antikken og studie av stadnamn tyder på at ligurane kan ha strekt seg lenger inn i sentrale delar av Italia. I følgje Hesiod og verket hans *Katalogar* (tidleg 500-talet fvt.) var dei ein av dei tre store «barbariske» folkeguppene som styrte dei vestlege grensene av den kjende verda (dei andre var etioparar og skytarar). Avienus fortel i ei omsetjing av ei reiseskildring, truleg frå Marseille (300-talet fvt.), om eit ligurisk hegemoni som strekte seg opp til Nordsjøen, før dei vart pressa tilbake att av keltarar. Ein har funne liguriske namn på Sicilia, i Rhônedalen, Korsika og Sardinia.

Det er ikkje kjend heilt sikkert om dei var eit urindoeuropeisk folk i slekt med iberarar, om dei var ei eiga indoeuropeisk gruppe med slektskap til italisk og keltiske folk, eller til og med ei grein av keltarar eller italarar. Det har òg vore føreslått slektskap mellom ligurar og leopontarar. 

Ein annan teori sporar opphavet tilbake til Betica (i dag Andalusia).

Ligurane vart assimilert med romarane, og før dette med gallarar som dei i lag med produserte den kelto-liguriske kulturen.

Folkegrupper
------------

Fleire mindre liguriske folkegrupper er nemnd av historikarar frå antikken: 

* Apuanar
* Bagiennar
* Briniatar
* Cerdiciatar
* Commonar
* Deciatar
* Euburiatar
* Friniatar
* Garular
* Hercatar
* Ilvatar
* Ingaunar
* Intemelliar
* Lapicinar
* Laevar
* Maricar
* Oxybiar
* Statiellar
* Sueltrar (eller suelterar)
* Taurinar
* Tigular
* Vagiennar

Sjå òg
------

* Liguria
* Ligurisk språk

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ligures» frå Wikipedia på engelsk, den 12. august 2008.*
**UEFA-cupfinalen i fotball 1982** stod mellom svenske IFK Göteborg og vesttyske Hamburger SV og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 5. mai på Ullevi i Göteborg framfor 42 548 tilskodarar, returkampen 19. mai på Volksparkstadion i Hamburg med 57 312 på tribunane. IFK Göteborg vann pokalen med 4 mål mot 0,

### Kampane

Heime på Ullevi skåra Tord Holmgren kampens einaste mål for det svenske laget midtvegs i den andre omgangen.

På bortebane i Hamburg sjokkerte gjestene frå Sverige heimepublikum med å vinne 3-0 etter skåringar av Dan Corneliusson i det 25. minutt, og av Torbjörn Nilsson og Stig Fredriksson 61 og 64 minuttar ut i kampen, siste målet kom på straffespark.

Lagoppstillingane på Volksparkstadion, IFK Göteborg i blåkvitt

### Laga

Vinnarlaget **IFK Göteborg** bestod av Thomas Wernersson, Ruben Svensson, Glenn Hysén, Conny Karlsson (kaptein), Stig Fredriksson, Tord Holmgren, Jerry Carlsson, Glenn Strömberg, Dan Corneliusson, Torbjörn Nilsson, Tommy Holmgren, Glenn Schiller, Håkan Sandberg.

**Hamburger SV** stilte med Uli Stein, Manfred Kaltz, Ditmar Jakobs, Holger Hieronymus, Bernd Wehmeyer, Jürgen Groh, Jimmy Hartwig, Felix Magath, Thomas von Heesen, Lars Bastrup, Horst Hrubesch (kaptein), Caspar Memering, Peter Hidien.

### Dommarar

John Carpenter frå Irland var kampleiar i Göteborg, englendaren George Courtney i Hamburg.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1982 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 25. august 2019.*
**Conwyelva** (engelsk *River Conwy*, walisisk *Afon Conwy*, uttalt [ˈkɔnʊɨ]) er ei elv nord i Wales. Frå kjelda til utløpet i Conwy Bay er det 55 kilometer (34 mi). Nedslagsfeltet er 678 km².

Namnet «Conwy» er avleidd frå dei gamle walisiske orda *cyn* ('hovding') og *gwy* ('vatn'). Elva heitte opphavleg «Cynwy». Ein tidlegare engelsk skrivemåte var «Conway».

Elva spring ut på Migneint-heia der fleire små bekkar renn inn i innsjøen Llyn Conwy. Utløpet dannar Conwyelva som hovudsakleg renn mot nord, med sideelver som Machno og Afon Lledr før ho når Betws-y-Coed, der også Llugwy renn inn i henne. Frå Betws-y-Coed fortset elva nordover gjennom Llanrwst, Trefriw (der Afon Crafnant renn saman med henne) og Dolgarrog (der Afon Porth-llwyd og Afon Ddu renn inn i henne) før ho når Conwybukta ved Conwy. Her ligg kaien Cei Cae Gwyn langs breidda hennar. Ved springflod når tidvasstraumen så langt som Tan-lan, nær Llanrwst.

Llyn Conwy er kjelda til Conwyelva
Conwyelva nær Dolgarrog
Ved munningen til Conwy der ho renn ut i Conwy Bay ligg byen Conwy med verdsarvstaden Conwy Castle og to kjende bruer. Ei av dei eldste hengebruene til Thomas Telford, Conwy Suspension Bridge, er no del av ein tursti for fotgjengarar, medan Robert Stephenson si smijernsbru Conwy Railway Bridge framleis fører hovudjarnbanelinja mellom Holyhead og London over seg. Det finst òg ei tredje, nyare bru for vegtraffik, og ein tunnel under estuaret for vegen A55.

Conwy ved Glan Conwy jernbanestasjon.

Sideelver til Conwy
-------------------

Dette er ei liste over sideelvar med namn som renn ut i Conwy (og deira sideelver) frå kjelda til munningen:

* River Machno ved Conwy Falls
* Afon Lledr nær Betws-y-coed
* River Llugwy ved Betws-y-coed
* Afon Gallt y Gwg
* Nant y Goron ved Llanrwst
* Afon Crafnant & Fairy Falls ved Trefriw
	+ River Geirionydd
* Afon Ddu (1) ved Dolgarrog
* Afon Porth-llwyd ved Dolgarrog
* Afon Dulyn ved Tal-y-bont
	+ Afon Ddu (2)
	+ Afon Garreg-wen
	+ Ffrwd Cerriguniawn
	+ Afon Melynllyn
* Afon Hiraethlyn nær Tal-y-cafn
* Afon Roe nær Llanbedr-y-Cennin
	+ Afon Tafolog
* Afon Gyffin ved Conwy

Kjelder
-------

1. ↑  «Conwy catchment data». UK Centre for Ecology & Hydrology. Henta 18. januar 2021.
2. ↑  *Llandudno: its history and natural history*, 1861, Richard Parry
3. ↑  *A guide through North Wales*, 1860, William Cathrall & Andrew Crombie Ramsay
4. ↑  *Transactions*, 1822, Cymmrodorion society
5. ↑  *The pedestrian's guide through North Wales*, 1838, George John Bennett

* *Denne artikkelen bygger på «River Conwy» frå Wikipedia på engelsk, den 21. februar 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Conwyelva**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 64°18′27.461″N 19°37′14.606″E﻿
**Hällnäs** er ein svensk tettstad i Vindelns kommun i Västerbottens län i landskapet Västerbotten. I 2005 hadde tettstaden 309 innbyggjarar. 

Lokaltoget *Norrskenan* Luleå-Boden-Vännäs-Umeå har sidan 2006 stoppet ved Hällnäs stasjon. På banen Storuman-Hällnäs har det ikkje vore passasjertrafikk sidan 1995, då sambandn Lycksele-Hällnäs blei lagt ned av Länstrafiken i Västerbotten. Mellom 1995 og 2006 stoppa ingen persontog i Hällnäs.

Sanatoriet
----------

Hällnäs er mest kjend for det store sanatoriet som ligg like utanfor tettstaden. Hällnäs sanatorium er tidstypisk i stilen, og var det største anlegget i Sverige då det blei opna i 1926 med plass for 208 pasientar. Sanatoriet blei seinare bygd ut i fleire etappar, før det i 1948 hadde 340 plassar. Sanatoriet hadde eige vasskraftverk, vasstårn, skule, røntgenavdeling, operasjonssal og bakeri.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hällnäs» frå Wikipedia på bokmål, den 2. juli 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Tilsvarande artikkel på svenskspråklig Wikipedia


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Amerikansk julekort frå ca 1900
To sukkerstenger
**Sukkerstong** er eit sukkertøy forma som spaserstokk med avrunda grep. Stenger er vanlegvis kvite med raude spiralstriper og har peparmyntesmak, men det finst òg andre fargar og smakar. Sukkerstenger (*candy canes*) er særleg knytte til jula i USA, og til den heilage Nikolas-dagen 6. desember, men dei har spreidd seg både geografisk og til resten av året.

Ein kjenner til kvite sukkerstenger frå så tidleg som 1600-talet. Ifølgje ei overlevering var det ein korleiar i Kölnerdomen i Tyskland som bad folk om å bøya til slike stavar så dei kunne minna om gjeterstavane til gjetarane i julesoga. Så gav han dei til born for å halda dei stille under dei lange julegudstenestene. Fargane har symbolsk tyding. Kvitt står for reinleik og raudt for Kristi blod. 

Dei svenske polkagrisane som blir laga i Gränna har sitt eige svenska opphav. Denne typen sukkertøy blir òg produsert i form av sukkerstenger.

Kjelder
-------

1. ↑  «Candy Canes and Silver Lanes: The Invention of a Holiday Favorite». *inventhelp.com*. Henta 6. august 2010.
2. ↑  Garrison, Webb. *Treasury of Christmas Stories*. Nashville: Rutledge Hill Press, 1990. ISBN 1-55-853087-8.

* *Denne artikkelen bygger på «Sukkerstang» frå Wikipedia på bokmål, den 6. desember 2020.*
Distriktet Spittal an der Drau si plassering (gult) i forbundslandet Kärnten
Heiligenblut ligg lengst nordvest i distriktet
Landskap sentralt i distriktet
Weissensee er eit over mila lang vatn sør i distriktet
Bad Kleinkirchheim ligg lengst aust i distriktet
**Distriktet Spittal an der Drau** er eit administrativt distrikt (Bezirk) i forbundslandet Kärnten i Austerrike. Distriktet dekker ei flatevidd på 2 764 km² og har 76 000 ibuarar (2017). Byen Spittal er administrasjonssenter for distriktet.

Kommuneskipnaden
----------------

Distriktet består av 33 kommunar. Tre av desse er bykommunar og ni såkalla markandskommunar (Marktgemeide). Distriktssenteret Spittal har over 15 000 ibuarar, medan eit fleirtal av kommunane har færre enn 2 000 ibuarar. 

### Bykommunar

* Gmünd
* Radenthein
* Spittal an der Drau

### Marktgemeinde

* Greifenburg
* Lurnfeld
* Millstatt
* Oberdrauburg
* Obervellach
* Sachsenburg
* Seeboden
* Steinfeld
* Winklern

### Kommunar

* Bad Kleinkirchheim
* Baldramsdorf
* Berg im Drautal
* Dellach im Drautal
* Flattach
* Großkirchheim
* Heiligenblut
* Irschen
* Kleblach-Lind
* Krems i Kärnten
* Lendorf
* Mallnitz
* Malta
* Mörtschach
* Mühldorf
* Rangersdorf
* Reißeck
* Rennweg am Katschberg
* Stall
* Trebesing
* Weißensee

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bezirk Spittal an der Drau» frå Wikipedia på tysk, den 1. september 2017.*
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Sukkertoppen (fleirtyding).* 
Koordinatar: 22°56′55″S 43°09′26″W﻿

Sukkertoppen.
Sukkertoppen sett frå Kristusstatuen i Rio de Janeiro.
**Sukkertoppen** (portugisisk *Pão de Açúcar*) er ein 396 meter høg fjelltopp i Rio de Janeiro i Brasil. Fjellet har fått namn etter ein sukkertopp, kjegleforma ein tidlegare selde sukker i, fordi han har ei liknande utforming. Det er eitt av kjennemerka for Rio, og gjev også godt utsyn over byen.

Sukkertoppen ligg i utkanten av Guanabarabukta, på ei halvøy som stikk ut i Atlanterhavet. Som dei fleste oppstikkande toppane i området består han av granitt og kvarts. 

Det går ein taubane til toppen frå Praia Vermelha, med ein stopp på Morro da Urca. Banen blei først bygd i 1912 med erstatningar rundt 1972/1973 og i 2008. Det finst også fleire klatreruter opp.

Kjelder
-------

* Sugarloaf at Rio de Janeiro – Brazil

* *Denne artikkelen bygger på «Sockertoppen» frå Wikipedia på svensk, og «Sugarloaf Mountain» frå Wikipedia på engelsk den 2. juni 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
**Dorothy Louise Ritter** (fødd 18. februar 1958) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå Dallas i delstaten Texas som i 1988 vart olympisk meister i høgdehopp.

Ritter sikra seg bronsemedaljen i høgdehopp då den fyrste verdsmeisterskapen i friidrett fann stad i Helsinki i august. Både ho og landskvinna Coleen Sommer klarte 1,95 m, men Ritter tok høgda i eit tidlegare forsøk og viste Summer til fjerdeplassen. Tamara Bykova frå Sovjetunionen og vesttyske Ulrike Meyfarth stod i eiga klasse i tevlinga med høvesvis 2,01 m og 1,99 m. Både under Sommar-OL 1984 i Los Angeles og Friidretts-VM 1987 i Roma enda Ritter opp på åttandeplass.

I juli 1988 sette Ritter ny USA-rekord i høgdehopp med 2,03 m ved eit stemne i byen Austin. Under OL-finalen 1988 i Seoul den 30. september tok Ritter og verdsrekordhaldar Stefka Kostadinova seg over alle høgdene til og med 2,01 m, utan å rive. Begge reiv så tre gongar på 2,03 m. For å kåre ein olympisk meister fekk dei to eit ekstra forsøk på same høgda. Her reiv Kostadinova, medan Ritter svinga seg over høgda 2,03 m i sitt fjerde forsøk. Ho la opp etter 1989-sesongen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1983 i Helsinki: Bronsemedalje – 1,95 m
* OL 1984 i Los Angeles: Nr 8 – 1,91 m
* VM 1987 i Roma: Nr 8 – 1,93 m
* OL 1988 i Seoul: Gullmedalje – 2,03 m, framom Stefka Kostadinova (2,03 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Louie Ritter» frå Wikipedia på engelsk, den 1. august 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
| Hyères |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| Land Region  Departement | Frankrike  Provence-Alpes-Côte d'Azur Var |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  132,38 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 52 500   397/km² |
| Koordinatar | 43°7′″N 6°7′″E﻿Koordinatar: 43°7′″N 6°7′″E﻿ |
| Høgd over havet | 16 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.ville-hyeres.fr |

**Hyères** (oksitansk: *Ieras* eller *Iero*) er ein by og kommune søraust i Frankrike, i departementet Var, om lag 15 km aust for Toulon. Byen har rundt 55 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Byen *Olbia* vart grunnlagd av fønikarar på 300-talet fvt. og vart nemnd av geografen Strabo. Ein har funne spor av greske og romerske fortidsminne i området. Dei første skriftlege kjeldene om Hyères går tilbake til 963, og var opphavleg ein del av eigedomane til vicomten av Marseille. Seinare gjekk byen til Karl av Anjou. St. Louis kom i land ved Hyères i 1254 då han kom tilbake frå Krosstoga.

Geografi
--------

Byen ligg ved kysten av Middelhavet, og er ein populær ferieby. Her vert det mellom anna dyrka palmer, og om lag 100 000 tre vert eksportert kvart år. 

Dei tre øyane Îles d'Hyères (Porquerolles, Port-Cros og Île du Levant) ligg like utanfor kysten.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hyères**

* Iles d'Hyères
* VillaNoailles- eit avantgarde kultursenter

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Coombe Hill** er ein ås i Chilterns i Buckinghamshire i England. Han ligg ved sidan av grenda Dunsmore, nær den vesle byen Wendover og ovanfor Aylesbury Vale. Han må ikkje forvekslast med Coombe Hill i Haddington Hill, nokre kilometer lenger nordaust. 

Mesteparten av åsen var ein gong ein del av landeigedommen Chequers, men vart gjeven til National Trust av dei britiske styresmaktene då desse fekk eigedomen i 1920-åra. 

Åsen er 260 meter høg. Det står eit krigsminnesmerke for dei falne i den andre boarkrigen på toppen av åsen. Dette var eit av dei første og største døma på krigsminnesmerke som vart sett opp til minne for dei falne, og ikkje berre til minne om store sigrar, som gjerne var vanlegare. Monumentet er godt synleg frå området kring og vart reist i 1904.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Coombe Hill, Buckinghamshire» frå Wikipedia på engelsk, den 20. mars 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Coombe Hill i Buckinghamshire**
**Tāne Mahuta** er eit stort kauritre i Waipoua Forest i regionen Northland på New Zealand.

Maorinamnet til treettyder 'Herren i skogen' (sjå Tāne), og er namnet på ein gud i maorimytologien. Tāne Mahuta er det mest massive kauritreet ein kjenner til i dag. det er 51 meter høgt, og har ein omkrins på 13,8 meter. Alderen til treet er uviss, men ein rekar med at det er mellom 1250 og 2500 år gammalt. 

Tāne Mahuta har følgjande mål:

Omkrins på stammen: 13,77 meter

Høgda på stammen: 17,68 meter

Total høgde 51,2 m,

Volumet til stammen: 244,5 m3.

Treet er ein rest av den gamle subtropiske regnskogen som ein gong voks på halvøya North Auckland Peninsula. Andre store kauritre står i lærleiken, mest kjend av dei er Te Matua Ngahere.
Tāne Mahuta er det mest kjende treet på New Zealand og det eldste.
Ein meiner at dette treet vart oppdaga og identifisert på 1920-talet då landmålarar stakk ut traséen til den noverande riksvegen *State Highway 12* gjennom skogen. I 1928 fann Nicholas Yakas og andre arbeidarar på veganlegget treet på nytt.

I mytologien til maorifolket er Tāne son til Ranginui, far til himmelen, og Papatuanuku, mor til jorda. Tāne var barnet som skilde foreldra si omfamning, og då det var gjort, kledde mora i skogen som finst der i dag. Alle levande skapningar i skogen vert rekna som borna til Tāne.

Kjelder
-------

1. ↑  Department of Conservation (Miljøverndepartementet). «Tane Mahuta Track». Henta 27.07.2008.

* *Denne artikkelen bygger på «Tāne Mahuta» frå Wikipedia på engelsk, den 27. juli 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 40°0′42.620″N 52°57′20.329″E﻿

Fra havnen i Türkmenbaşy
**Türkmenbaşy** (tidlegare kjend som **Krasnovodsk**, russisk skrift Красноводск) er ein by i Turkmenistan. Byen ligg i Balkan-provinsen vest i landet, ved Kaspihavet.

Historie
--------

I 1717 skipa den russiske fyrsten Aleksandar Bekovitsj-Tsjerkasskij ei hemmeleg befesting ved Kaspihavet, ved det tørre elveleiet til det tidlegare utløpet av Amu-Darya. Fram til 1600-talet munna elva ut her, i alle fall så lenge Aralsjøen var vesentleg større. Planen hans var å føra hærstyrkane sine opp det tørre elveleiet og erobra khanatet Khiva. Ekspedisjonen slo feil, og russarane gav opp busetjinga i over 150 år.

### Krasnovodsk

Jernebanestasjonen i Krasnovodsk, 1902
I 1869 gjekk russiske styrkar inn i området på nytt. Dei kalte fetningen sin her **Krasnovodsk** (Красноводск), ei russisk omsetjing av det opphavlege namnet på staden, **Kyzyl-Su** ('raudt vatn'). Krasnovodsk var base for Tsar-Russland sin ekspedisjonar mot Khiva, Bukhara og dei nomadiske turkmenske stammane.

Jernbanen, det vil seia det som no er den transkaspiske jernbanen, hadde opphavleg startpunkt i Uzun-Ada ved Kaspihavet. Dette blei seinare flytta nordover, til hamna ved Krasnovodsk.

Byen blei teken av Den raude armeen i februar 1920.

### Türkmenbaşy

I 1993 blei byen døypt om til ære for den turkmenske livstidspresidenten Saparmurat Nijazov, som titulerte seg *Türkmenbaşy* ('leiar for turkmenarane'). Dei fleste innbyggjarane i byen er framleis etniske russarar.

Kjelder
-------

1. ↑  *The United Service Magazine* (på engelsk), H. Colburn, 1900, henta 8. januar 2021

* *Denne artikkelen bygger på «Türkmenbaşy» frå Wikipedia på bokmål, den 8. januar 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Türkmenbaşy**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**UEFA-cupfinalen i fotball 1979** stod mellom vesttyske Borussia Mönchengladbach og Raude Stjerne frå Beograd i Jugoslavia og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 9. mai i Beograd framfor 87 000 tilskodarar, returkampen 20. mai på Rheinstadion i Düsseldorf med 45 000 på tribunane. Borussia Mönchengladbach vann pokalen med sluttsiffera 2 mot 1.

### Kampane

I Beograd gav Miloš Šestić Raude Stjerne leiinga midtvegs i fyrste omgangen. Eit sjølvmål etter 60 minuttars spel gjorde at kampen enda 1-1.

På Rheinstadion i Düsseldorf avgjorde Allan Simonsen finalen då han skåra på straffespark, 18 minuttar ut i returoppgjeret.

Lagoppstillingane på Rheinstadion, Borussia i kvitt

### Laga

**Borrussia**-mannskapet omfatta Wolfgang Kneib, Berti Vogts (kaptein), Wilfried Hannes, Frank Schäffer, Norbert Ringels, Winfried Schäfer, Christian Kulik, Rudi Gores, Horst Wohlers, Allan Simonsen, Ewald Lienen, Carsten Nielsen, Dietmar Danner, Horst Köppel.

**Raude Stjerne** stilte med Aleksandar Stojanović, Nikola Jovanović, Dragan Miletović, Ivan Jurišić, Milan Jovin, Sloboljub Muslin, Vladimir Petrović, Cvijetin Blagojević, Nedeljko Milosavljević, Dušan Savić, Miloš Šestić, Đorđe Milovanović, Zlatko Krmpotić.

### Dommarar

Ian Foote frå Skottland var kampleiar i Beograd, på Rheinstadion var det Alberto Michelottti frå Italia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1979 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 23. august 2019.*
**Hywind** er verdas første fullskala flytande vindmølle - eller havmølle - og førebels også den einaste. Ho er utvikla av Statoil og er eit pilotprosjekt innan havmølleteknologi. Havmølla vart opna 9. september 2009 og er plassert på 200 meters djupn 10 kilometer vest av Karmøy. Ho skal testast ut over ein to-års periode.

Hywind veg 5300 tonn, 2300 av desse er ballastsand i botn av skaftet. Ho er festa til botnen med tre anker. Konstruksjonen stikk 100 meter ned i sjøen, medan den delen som er over sjøen måler 65 meter. Dei tre rotorblada dannar ein sirkel som måler 80 meter i diameter.

Til no har havmølla produsert over ein million kilowatt-timar, nok til å forsyna 50 norske husstandar i eitt år.

Statoil investerer rundt 400 millionar kroner til å byggja og vidareutvikla piloten. Prosjektet har fått nær 60 millionar kroner i støtte frå Enova, eit norsk statsforetak som skal stimulera til auka bruk av fornybar energi.

Den flytande vindturbinen kan plasserast i havområde med djupner på mellom 120 og 700 meter. Det er stor internasjonal interesse for den norske havmølleteknologien, mellom anna i Kina.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statoil si side om havmøller Arkivert 2009-12-20 ved Wayback Machine.
**UEFA-cupfinalen i fotball 1980** stod mellom to vesttyske lag; Eintracht Frankfurt og tittelforsvarar Borussia Mönchengladbach, og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 7. mai på Bökelbergstadion i Mönchengladbach framfor 25 000 tilskodarar, returkampen 27. mai på Waldstadion i Frankfurt med 59 000 på tribunane. Eintracht Frankfurt vann UEFA-pokalen på bortemålsregelen, ettersom begge laga skåra i alt 3 mål.

### Kampane

Midtspissen Harald Karger sende gjestene i føringa i Mönchengladbach i det 37. minutt, Christian Kulik utlikna straks før pause. I den andre omgangen tok gjestene på nytt leiinga i det 71. minutt, ved kaptein Bernd Hölzenbein, fem minuttar seinare utlikna Lothar Matthäus for heimelaget. Eit par minuttar før full tid skåra Kulik på nytt og ordna siger 3-2 til Borussia.

I returoppgjeret skåra innbytaren Fred Schaub kampens einaste mål i det 81. minutt, fire minuttar etter han tok plass i Eintracht-mannskapet. Dermed stod det 3-3 samanlagt, og dei to bortemåla til Eintracht Frankfurt avgjorde utfallet av finalen.

Lagoppstillingane i Frankfurt, Eintracht i raudt

### Laga

Vinnarane frå **Eintracht Frankfurt** bestod av Jürgen Pahl, Willi Neuberger, Bruno Pezzey, Karl-Heinz Körbel, Horst Ehrmantraut, Werner Lorant, Bernd Nickel, Ronald Borchers, Cha Bum-kun, Norbert Nachtweih, Bernd Hölzenbein, Harald Karger, Fred Schaub, Wolfgang Trapp.

**Borrussia Mönchengladbach** mønstra Wolfgang Kneib, Winfried Schäfer, Wilfried Hannes, Frank Schäffer, Norbert Ringels, Lothar Matthäus, Christian Kulik, Carsten Nielsen, Karl Del'Haye, Harald Nickel, Ewald Lienen, Ralf Bödeker, Steen Tychosen, Jürgen Fleer.

### Dommarar

Guruceta Muro frå Spania var kampleiar i Mönchengladbach, Alexis Ponnet frå Belgia i Frankfurt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1980 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 24. august 2019.*
**Morrigan** (Irsk: *Mor-rìghan*, stor dronning, eller eventuelt *Redsle* eller *skrømt-dronning*), er namnet på den irske krigsgudinna, som syner seg i mange ulike skapnader i dei irske segnene[*treng kjelde*]. Det er ikkje alltid slik at ho vert rekna som gudinne, av di ho står fram som heller skremmande, og ofte vert sett utanfor gudekrinsen.

Ho er rekna som treeiningsgudinne, nokre gonger assosiert med Anann eller Dana. Men oftast syner ho seg åleine. Ho har ein mangetydig funksjon og syner seg ofte rett før eit slag. Ho hadde mellom anna eit tvitydig forhold til Cú Chullain. Ho syner seg ofte med ein ramn. Nokre samanliknar henne med Valkyrjene, andre reknar henne som forlaupar for den skotske Banshee-myten. Det at ho syner seg på slagmarka minner òg om Frøya, som deler helvta av dei daude krigarane med Odin. 

I den irske mytologien er Morrigan dotter av Emmas, og har søstrene Badb og Macha. Ho skal opphavleg ha heitt Anann (noko som knyt henne nærare hovudgruppa: Dana, Anann, Brigit).

Før Slaget ved Magh Tuireadh møtte ho Dagda. Då han såg henne var ho ved å vaske seg, med ein fot på kvar side av ei elv, Unius. Dei låg saman, og etter det lova Morriga å kalle alle dei trollkyndige i Irland til hjelp for Tuatha dé Danann. 

Namnet Morrigan knyter seg lydeleg til Morgana le Fay frå Arthur-segnene, eller til Morgause frå same segnkrinsen. Desse namna vart nytta av Geoffrey av Monmouth.
.
Merket til U.S. Capitol Police
**U.S. Capitol Police** (**USCP**) er ein amerikansk føderal politietat underlagt Kongressen. Oppgåva til etaten er å verna den føderale lovgivande styresmakta i USA.

Ein politibil som høyrer til U.S. Capitol Police
U.S. Capitol Police var oppretta i 1828 for å patruljera og verna kongressbygningen i Washington D.C. etter eit åtak på John Quincy Adams i Capitol-rotunden.
Mandatet er seinare vorte utvida til å sørgje for ei rekkje ulike politi- og sikkerheitenester for Kongressen og medlemmar, tilsette og vitjande. Tenestene vert utført via eit nettverk av fot- og bilpatruljar og stasjonære politiposter. Etaten hadde pr. 2004 1 700 tenestemenn og 572 sivilt tilsette.

I dag består hovudoppgåvene i å verna liv og eigedom, førebygga, oppdaga og undersøkja kriminell handling, og trafikkreglar i heile komplekset av kongressbygningar, parker og gjennomfartsvegar og verne kongressmedlemmar, kongresstilsette og familiane deira i USA.

Berre tre tenestemenn er vorte drepne i etaten si teneste. I 1984 vart sersjanten Christopher Eney drepen under trening, medan betjenten Jacob Chestnut og detektiven John Gibson vart skotne og drepne av ein mentalt forstyrra våpendesperado i 1998.

Kjelder
-------

1. ↑  «United States Capitol Police». *USAJOBS*. Arkivert frå originalen 7. august 2007. Henta 19. august 2007.

* *Denne artikkelen bygger på «U.S. Capitol Police» frå Wikipedia på bokmål, den 30. oktober 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* NKC

 |
Det amerikanske senatet samla 
Foto:
Work of the United States Senate, Credited to the US Senate Photo Studio.
 

Eit **overhus** eller **førstekammer** er det øvste kammeret i ei politisk forsamling med to kammer; det andre er underhuset eller andrekammeret. Overhuset deler lovgjevande makt med underhuset.

Overhus i Noreg
---------------

Fram til 1. oktober 2009 hadde det norske Stortinget to kammer. Odelstinget som utgjorde 3/4 av Stortinget fungerte då som underhus medan Lagtinget (1/4 av Stortinget) hadde funksjonen som overhus. Oppgåva til lagtinget var å kvalitetssikra lovar og å senda dei attende til Odelstinget for ny handsaming dersom dei ikkje var nøgde.

Christian Magnus Falsen og Johan Gunder Adler ønskte i si tid ei ordning der Lagtinget bestod av jordeigarar over 30 år valde inn for 6 år om gongen, medan Odelstinget blei valt for 2 år av gongen. Ordninga med to hus blei innført, med knappast mogleg margin, men berre todelinga gjenstod etter vidare handsaming.
Ordninga med to hus blei freista endra eller avskaffa fleire gonger. I 1932 bad Stortinget regjeringa om å vurdera «opphevelse av Stortingets avdelinger». I 1936 kom svaret frå regjeringa i form at eit forsvar for ordninga med to kammer, og debatten om i kva grad eit overhus var viktig og rett blei halden i live fram til vedtaket 20. februar 2007 som avskaffa lagtinget.

Døme på overhus
---------------

* Det britiske Overhuset i Storbritannia
* Landstinget i Danmark
* Senatet i USA
* Forbundsrådet i Tyskland

Kjelder
-------

1. ↑  "Møte torsdag den 18. juni 2009 kl. 03.24", Ola Borten Moe, (innlegg på lagtingets siste møte)
2. ↑  Grunnloven fra 1814, §76
3. ↑  "Møte torsdag den 18. juni 2009 kl. 03.24" , Inge Lønning (siste innlegg på lagtingets siste møte)

* *Denne artikkelen bygger på «Overhus» frå Wikipedia på bokmål, den 18. september 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**UEFA-cupfinalen i fotball 1978** stod mellom nederlandske PSV Eindhoven og franske SC Bastia og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 26. april på Stade Furiani i Bastia med 15 000 på tribunane, returkampen vart avvikla 9. mai på Philips stadion i Eindhoven framfor 27 000 tilskodarar. PSV Eindhoven sigra med 3 mål mot 0 og tok klubbens fyrste triumf i ei av dei store europeiske klubbturneringane.

### Kampane

Kampen i Bastia enda mållaus.

Heime på Philips stadion ordna Willy van de Kerkhof PSV-leiing i det 24. minutt. Midtvegs i den andre omgangen, etter 21 og 23 minuttars spel, avgjorde PSV finalen med to kjappe skåringar, fyrst ved Gerrie Deijkers, så ved kapteinen Willy van der Kuijlen.

### Laga

Meisterlaget til **PSV** bestod av: Jan van Beveren, Kees Krijgh, Adrie van Kraay, Ernie Brandts, Huub Stevens, Harry Lubse, Jan Poortvliet, Willy van de Kerkhof, René van de Kerkhof, Willy van der Kuijlen, Gerrie Deijkers og innbytaren Nick Deacy.

**Bastia**-mannskapet omfatta: Pierrick Hiard, André Burkhard, André Guesdon, Charles Orlanducci, Jean-Louis Cazes, Johnny Rep, Félix Lacuesta, Jean-François Larios, Abdelkrim Merry Krimau, Claude Papi, Yves Mariot, Paul Marchioni, François Félix, Marc Weller, Jean-Marie De Zerbi.

### Domarar

Dusan Maksimović frå Jugoslavia var dommar på Korsika, Nicolae Rainea frå Romania dømde i Eindhoven.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1978 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 21. september 2019.*
**Mandespråk** er ei gruppe på 40 språk som blir tala i Vest-Afrika. Dei utgjer ei gren av språkfamilien nigerkongo-språk. Blant mandespråka finst mandinka, soninke, bambara, dyula, kagoro, bozo, mende, yacouba, vai og ligbi. Mandespråka blir snakka av rundt 20 millionar menneske i Gambia, Guinea, Guinea-Bissau, Elfenbeinskysten, Senegal, Ghana, Togo, Benin, Burkina Faso, Mauretania, Niger, Sierra Leone, Nigeria og Mali.

Språkforsking
-------------

Språkgruppa blei først skildra i 1854 av S.W. Koelle i *Polyglotta Africana*. Her nemnde han 13 språk. I 1901 innførte Maurice Delafosse eit skilje mellom to grupper i *Essai de manuel pratique de la langue mandé ou mandingue*. Han skriv om ei nordleg gruppe kalla *mandé-tan* og ei sørleg gruppe, *mandé-fu*. I 1924 hevda L. Tauxier at dette skiljet ikkje var godt grunngjeve og at det fanst minst ei tredje undergruppe, som han kallla *mandé-bu*. Denne oppfatninga blei støtta av A. Prost i 1950. I 1958 publiserte William E. Welmers artikkelen «The Mande Languages», der han delte inn mandespråka i tre undergrupper – nordvest, sør og aust, basert på leksikonstatistikk. Joseph Greenberg støtta denne inndelingen i sin *The Languages of Africa* (1963). Long (1971) og G. Galtier (1980) støtter også inndelinga i tre grupper men med viktige forskjellar. 

I dag deler fleirtalet av språkforskarane mandespråka inn i ei vestleg og ei austleg grein, der den vestlege er større og omfattar 27 språk. Fleire av de vestlege språka har meir enn ein million talarar, mellom anna bambara, malinke, maninka, mende, dyula, soninke og susu. Dyula er eit lingua franca brukt til handel nord i Elfenbeinskysten og vest i Burkina Faso. Den austlege gruppa omfattar 13 språk der berre eitt, dan, har rundt ein million talarar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mandespråk» frå Wikipedia på bokmål, den 1. januar 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Encyclopædia Britannica 2004 Ultimate reference suite DVD, oppslagsordet Mande languages.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Delafosse, Maurice (1901). *Essai de manuel pratique de la langue mandé ou mandingue.* Paris: Leroux.
* Delafosse, Maurice (1904). *Vocabulaires comparatifs de plus de soixante langues ou dialectes parlés à la Côte d'Ivoire et dans les régions limitrophes, avec des notes linguistiques et ethnologiques.* Paris: Leroux.
* Welmers, William E. (1971). *Niger-Congo, Mande*. I: *Linguistics in Sub-Saharan Africa* (Current Trends in Linguistics; 7), red. Thomas A. Sebeok, Jade Berry, Joseph H. Greenberg, m. fl. 113–140. The Hague: Mouton.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* SUDOC
* NKC

 |
**Mandal Guttekorps** er eit korps som held til i Mandal. Det har om lag 130 musikarar i alderen 9 til 19 år.

Historie
--------

Korpset vart stifta i 1909 av organist Lars Heggen. I 2009 feira korpset 100-årsjubileum, og det vart markert med fleire ulike arrangement. Eit av høgdepunkta var ein jubileumskonsert der det var eit utdrag frå korpsets historie og musikk. Korpset framførte blant anna «Guttene kommer» som var korpsets aller første nummer for 100 år sidan og marsjen «100 Rubiner» som vart komponert av korpsets tidlegare dirigent Alf Willy Vestergren til 100-årsjubileet.

Korpset no for tida
-------------------

Korpset har dei siste åra hatt rundt 120 medlemmar fordelt på rekruttar, drillrekruttar, juniorkorps, juniordrill, A-korps og A-drill. Alle avdelingar i korpset har fokus på både det musikalske og sosiale. I løpet av året vert det arrangert mange flotte konsertar og turar. A-korpset reiser på utanlandsturar annakvart år. Korpset har kvar sommar sidan 1985 arrangert ein skulekorpsfestival for korps samman med Blomdalen Jentekorps. Denne festivalen heiter Mandal Skolekorpsfestival. Først vart den berre arrangert annan kvart år, men frå 2009 blir den arrangert kvar sommar.
Preben Isefjær er no musikalsk leiar og dirigent for A-korpset. Inga Marie Soteland er dirigent for juniorkorpset. Erika Dahl har ansvaret for drillen. Leiar for styret i Mandal guttekorps er Tomas Fredriksen Jaabæk, nestleiar er Bernt Rølland.

Kjelder
-------


* Mandal guttekorps (mandalguttekorps.no)
* Mandalsfestivalen (mandalkorpsfestival.no)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til Mandal guttekorps
* Nettstaden til Mandalsfestivalen
* Katalog til arkiv etter Mandal guttekorps hjå Statsarkivet i Kristiansand

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BR orgnr

 |
**UEFA-cupfinalen i fotball 1981** stod mellom engelske Ipswich Town og nederlandske AZ 67 frå Alkmaar og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 6. mai på Portman Road i Ipswich framfor 27 532 tilskodarar, returkampen 20. mai på Olympisch Stadion i Amsterdam med 28 500 på tribunane. Ipswich FC vann pokalen med 5 mål mot 4.

### Kampane

På heimebane gav John Wark Ipswich leiinga på eit straffespark etter ein halvtimes spel. Etter pausen la Frans Thijssen kjapt på til 2-0. Ti minuttar ut i omgangen netta Paul Mariner og sluttresultatet vart 3-0.

Returoppgjeret i Nederland tok til med at Thijssen skåra for Ipswich i det 4. minutt og Kurt Welzl utlikna for AZ 67 i det 7. minutt. John Metgod sende heimelaget i føringa i det 25. minutt, sju minuttar seinare utlikna John Wark til 2-2. I det 40. minutt var Pier Tol frampå og gav heimelaget leiinga på nytt. I den andre omgangen auka Jos Jonker til 4-2 for AZ 67 i det 73. minutt. Fleire mål kom ikkje, dermed vann Ipswich finalen 5-4.

### Laga

**Ipswich** sitt vinnarlag bestod av Paul Cooper, Steve McCall, Russell Osman, Terry Butcher, Mick Mills (kaptein), Frans Thijssen, John Wark, Arnold Mühren]], Paul Mariner, Alan Brazil, Eric Gates.

For **AZ 67** spelte Eddy Treijtel, Hans Reijnders, John Metgod, Ronald Spelbos, Hugo Hovenkamp, Jan Peters, Jos Jonker, Kristen Nygaard, Kurt Welzl, Pier Tol, Kees Kist, Richard van der Meer, Chris van den Dungen,

### Dommarar

Adolf Prokop dømde kampen i Ipswich, Walter Eschweiler dømde i Amsterdam. Begge to var frå Aust-Tyskland.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1981 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 27. september 2019.*
**UEFA-cupfinalen i fotball 1974** stod mellom nederlandske Feyenoord frå Rotterdam og engelske Tottenham Hotspur frå London, og vart avvikla med heime- og bortekamp for kvart av laga. Fyrste oppgjeret fann stad 21. mai på White Hart Lane i London med 46 281 på tribunane, returkampen vart avvikla 29. mai på De Kuip i Rotterdam framfor 59 317 tilskodarar. Feyenoord sigra med 4 mål mot 2.

### Kampane

På heimebane i London tok Tottenham leiinga i det 39. minutt ved midtstopparen Mike England, Willem van Hanegem utlikna til 1-1 allereie fire minutt seinare. 64 minuttar ut i kampen var Tottenham atter i føringa, då etter eit sjølvmål. I det 85. minutt utlikna Theo De Jong for Feyenoord til 2-2.

I Rotterdam leia heimelaget 1-0 ved pause, forsvarsspelaren Wim Rijsbergen fann nettmauskane i det 43. minutt. Peter Ressel skåra kampens siste mål då han la på til 2-0 i det 84. minutt.

### Laga

**Feyenoord** sitt vinnarlag bestod: av Eddy Treijtel, Wim Rijsbergen, Joop van Daele, Rinus Israel (kaptein), Harry Vos, Wim Jansen, Theo de Jong, Willem van Hanegem, Peter Ressel, Lex Schoenmaker, Jørgen Kristensen, Mladen Ramljak og innbytarane Johan Boskamp, Henk Wery.

**Tottenham** mønstra: Pat Jennings, Ray Evans, Mike England, Phil Beal, Terry Naylor, Chris McGrath, John Pratt, Steve Perryman, Martin Peters, Martin Chivers, Ralph Coates, Mike Dillon, Phil Holder.

### Dommarar

Rudolf Scheurer frå Sveits var kampleiar i London, Concetto Lo Bello frå Italia styrte kampen i Rotterdam.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1974 UEFA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 22. september 2019.*
Landskapet Lungau (blodraudt) si plassering i forbundslandet Salzburg
**Distriktet Tamsweg** er eit administrativt distrikt (Bezirk) i forbundslandet Salzburg som samsvarar med landskapet Lungau. Distriktet dekker ei flatevidd på 1004 km² og har om lag 20 500 ibuarar (2016). Marknadsbyen Tamsweg er administrasjonssenter for distriktet.

Muhrtal vest i distriktet
Administrasjonsbyen Tamsweg ligg lengst aust i Lungau

Kommuneskipnaden
----------------

Distriktet består av 15 kommunar; tre av desse er bykommunar (*Marktgemeinde*). Folketalet i dei tre bykommunane varierer frå 1 700 til 5 700 i folketal. Den mest folkerike av dei andre kommunane har rundt 2 400 ibuarar, lågast folketal i ein kommune er 282 i 2016.

* Göriach
* Lessach
* Mariapfarr
* Mauterndorf
* Muhr
* Ramingstein
* Sankt Andrä im Lungau
* Sankt Margarethen im Lungau
* Sankt Michael im Lungau
* Tamsweg
* Thomatal
* Tweng
* Unternberg
* Weißpriach
* Zederhaus

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bzirk Tamsweg» frå Wikipedia på engelsk, den 1. mai 2017.*