recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Little America** var ei rekkje utforskingsbasar på Rossisen, sør for Hvalbukta i Antarktis. 

Den første basen vart oppretta i januar 1929 av Richard Byrd og vart fråreist i 1930. Det var her filmen *With Byrd at the South Pole* (1930) vart filma, om flyturen til Byrd til Sørpolen.
Little America II vart oppretta i 1934, kring 10 meter frå den originale basen, der noko av den originale basen var tilgjengeleg via ein tunnel. Denne basen var i drift ei kort stund flytande på eit isfjell i 1934, men det fraus fast att til hovudbreen.

Little America III vart oppretta 10 km lenger nord i 1940–1941 og Little America IV vart oppretta i 1946–1947.

Little America V vart oppretta ved Kainan Bay, kring 50 km mot aust den 3. januar 1956. Little America V tente som den amerikanske basen i sør under Det internasjonale geofysiske året.. Little America V vart bygd av US Navy Seabees i løpet av tre månadar, før den antarktiske vinteren gjorde resten av bygginga umogeleg. Heile Little American V vart bygd nedanfor snølinja i isen, med forskjellige bustadkvarter, generatorrom, kafeteria og rampar for beltekjøretøy. Denne konstruksjonstypen gjorde at ingen ved Little America V trengde å gå ut døra i den harde vinteren når ein skulle frå ein seksjon til ein annan.

Frå Little America vart den førte suksessrike radiosendinga frå Antarktis, og hadde regelmessige sendingar som kunne plukkast opp på radioar i f.eks. USA, meir enn 17 000 km unna. 

Staden der Little America III låg vart ført til sjøs i 1963. Staden der Little America V låg følgde Isfjell B-9 til sjøs i 1987.

Sjå òg
------

* Antarktisekspedisjonar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Little America» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mars 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3 4  «Little America Will Float Away on an Iceberg». *Eugene Register-Guard*. April, 1958. Henta 11. mars 2014. [*daud lenkje*]
2. 1 2  «Little America is Dedicated». *Ludington Daily News*. 3. januar 1956. Henta 11. mars 2014.
3. ↑   «Seabees Build A Town." *Popular Mechanics*, June 1956, s. 89-94.
4. ↑  «The calving and drift of the iceberg B-9 i the Ross Sea in Antarctica». *Antarctic Science*. 1990. Henta 11. mars 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Paper by CE Palmer, RNZAF on *Winds at Little America*, 1929

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
**Inge Thun** (17. juni 1945–15. februar 2008) var ein norsk fotball- og bandyspelar frå Drammen som vann fem norske meisterskap i bandy og tre i fotball, og eitt seriemeisterskap i fotball, alt saman med Strømsgodset Idrettsforening.

Karriere
--------

### Fotball

Thun var målvakt på Strømsgodset fra 1962 til 1977. Han var med på å spele laget opp frå 4. divisjon i 1963 og til 1. divisjon i 1967. Deretter vakta han målet i SIF i 10 år i toppserien, og vart cupmeister i 1969, både serie- og cupmeister i 1970, og cupmeister i 1973. Thun spelte 329 obligatoriske fotballkampar for Strømsgodset. Han var landslagsmålvakt i tre kampar i 1968 og 1969, og fekk sin fjerde og siste landskamp mot Finland sommaren 1974.

### Bandy

På bandybanen spelte Thun ving på SIF-laget som sikra seg fem NM-titlar i tida mellom 1963 og 1970. Han deltok i 13 landskampar, og var med på laget som tok sølv i verdsmeisterskapen 1965 i Moskva.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Inge Thun» frå Wikipedia på bokmål, den 27. april 2016.*
**Adolf Maurits Steenbuch Arctander** (fødd 23. oktober 1847 i Hadsel i Vesterålen, død 25. juli 1919 på Vettre i Asker) var ein norsk teolog, folkehøgskulestyrar og omsetjar. Han var syskenbarn av statsråd Sofus Arctander (1845–1924).

Arctander vart cand.theol. ved Universitetet i Kristiania i 1872, men helsa hans gjorde til at han i staden for å praktisere teologi veksla mellom skulearbeid, hagestell og litterært arbeid gjennom livet sitt. Han gjekk også den tredelte naturkunnskapslinja, der eit av faga var botanikk. I perioden 1877–1880 var han lærar ved Ullensvang folkehøiskole, frå 1887–92 styrte han Telemarks folkehøgskule og frå 1888 eit friseminar i Seljord saman med Viggo Ullmann. I 1901 starta han opp Lofotens og Vesteraalens folkehøiskole på farsgarden.

I studietida vart han inspirert av menn som Bjørnstjerne Bjørnson og Christopher Bruun, og han vart overtydd målmann. Arctander gav ut fleire utgreiingar og meldingar om språklege, litterære og politiske emne, mellom anna i *Syn og Segn*. I slutten av livet sette han om *Wallensteins læger*, den fyrste delen av Wallenstein av Friedrich Schiller og *Faust* av Johann Wolfgang von Goethe. I yngre dagar hadde han prøvd å omsetje *Filoktetes* av Sofokles til riksmål, men fann riksmålet «ubrukande, av di [det] er rotlaus[t] baade i dansk og norsk og berre ‘dyrkar knotingi’ paa baae maali.»

Kjelder
-------

* «Adolf M. St. Arctander» i Allkunne, innhenta 17. desember 2009.
* Sjølvbiografi i *Ung-Norig* nr. 8 – august 1919 (Risør) – i digital utgåve hjå Ivar Aasen-tunet frå 2002.

### Referansar

1. 1 2  Sjølvbiografi i *Ung-Norig*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Minneord av Anton Aure i *Ung-Norig* nr. 8 – august 1919 (Risør) – i digital utgåve hjå Ivar Aasen-tunet frå 2002.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Nasjonalbiblioteket fotograf
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* KulturNav

 |
| **Giugliano in Campania** |
| --- |
| Horisonten til Giugliano in CampaniaHorisonten til Giugliano in Campania |
| Plassering |
| 

Giugliano in Campania is located in Italia

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Provins | Italia Italia  Campania  Napoli |
| Grunnlagd | 421 fvt. |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  94 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2005)   - folketettleik | 105 951   1127/km² |
| Koordinatar | 40°56′″N 14°12′″E﻿Koordinatar: 40°56′″N 14°12′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 80014 |
| Telefon-retningsnummer | 081 |
| **Nettstad:** www.comune.giugliano.na.it |

 **Giugliano in Campania**  er ein by i provinsen Napoli i regionen Campania i Italia og har om lag 105 000 innbyggjarar.

Historie
--------

På 400- og 300-talet fvt. vart området rundt Giugliano busett av oskarar. I følgje segna vart byen grunnlagd av ei gruppe kolonistar frå Cuma i 421 fvt. som kalla han *Lilianum* («Liljelandet»). Byen vart verande ein liten by fram til 1207 då Cuma vart øydelagd av napolitanarar. Innbyggjarar i den byen, inkludert prestestanden, søkte tilflukt i Giugliano. Dei første dokumenta som nemner eit len i Giugliano er frå 1270.

Av herrar i byen finn ein (i rekkefølge) Vulcano, Filomarino, Pignatelli, D'Aquino, Pinelli og Colonna.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Giugliano in Campania» frå Wikipedia på engelsk, den 16. desember 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Adolf Kristian Dahl** (4. august 1874–27. september 1952) var ein norsk gardbrukar og politikar frå Idd i Østfold. Stortingsperioden 1919-21 representerte han einmannskrinsen Idd og Marker, vald for partiet Høgre.

Far til Dahl var oberst og gardbrukar. Sjølv gjekk han Sem Landbruksskole og Ås Landbruksskole før han i 1897 overtok farsgarden Vevlen i Idd herad, ein gard han dreiv til 1943. Jamsides var han 1909-18 tømmermerkar for Saugbrugsforeningen.

Frå 1902 var Dahl ein sentral mann i styringa av Idd, heradsstyremedlem i fleire tiår. Han var såleis ordførar i 1925-31, varaordførar 1922-25 og mange år i formannskapet elles. I tillegg hadde han ulike andre kommunale verv. Åra 1919-21 var Dahl stortingsmann for Idd og Marker, med i tinggruppa til Høgre. Elles var han med i den norsk-svenske mellomrikskomiteen og formann i komiteen som utgreidde spørsmålet om medisinsk fakultet i Bergen.

Dahl var aktiv idrettsmann i ungdomen, langrennsløpar som deltok i Holmenkollen. Sidan var han ein driven jeger og fritidsfiskar, fungerte fleire år som dommar på jaktprøver for fuglehundar.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Europacupen i fotball 1979** var ei fotballturnering der vinnarane av 32 europeiske toppseriar i fotball var påmelde, attåt tittelforsvarar Liverpool FC. Turneringa var den 24. i rekka. I finalen 30. mai 1979 i München vann engelske Nottingham Forest 1-0 over svenske Malmö FF. Triumfen var den fyrste av to rake for det engelske laget, og det var tredje året på rad eit engelsk lag sigra i Europacupen i fotball.

Europacupen 1979 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkamp talde bortemål dobbelt. Turneringa tok til 15. august 1978 med ei forrunde mellom seriemeistrane frå Frankrike og Romania, høvesvis AS Monaco og FC Steaua București. Etter to ordinære cuprundar i september-november, vart kvartfinalane og semifinalane avvikla i mars-april 1979.

Vinnarlaget frå Nottingham slo etter tur ut tittelforsvarar Liverpool FC, AEK Athen, Grashoppers frå Zürich og FC Köln. Finalemotstandar Malmö FF vann over AS Monaco, Dynamo Kiev, Wisła frå Kraków og Austria Wien.

Lagoppstillingane i finalen i München. Nottingham Forest i raudt

### Finalen

Om lag 57 000 tilskodarar såg finalen på Olympiastadion i München 30. mai 1979. Trevor Francis vart matchvinnar for Nottingham Forest då han skåra det einaste målet i kampen, straks før dommaren bles pause.

Vinnarlaget **Nottingham Forest** bestod av: Peter Shilton, Viv Anderson, Larry Lloyd, Kenny Burns, Frank Clark, Trevor Francis, John McGovern (kaptein), Ian Bowyer, John Robertson, Tony Woodcock og Garry Birtles.

**Malmö FF** mønstra fylgjande mannskap: Jan Möller, Roland Andersson, Kent Jönsson, Magnus Andersson, Ingemar Erlandsson, Staffan Tapper (kaptein), Anders Ljungberg, Robert Prytz, Jan-Olov Kinnvall, Tommy Hansson og Tore Cervin. Claes Malmberg tok plassen til skadde Tapper i det 36. minutt og Tommy Andersson kom inn i staden for Hansson åtte minuttar før kampen var over.

Erich Linemayr frå Austerrike var finaledommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1978/79» frå Wikipedia på tysk, den 6. juni 2017.*
**Europacupen i fotball 1969** var ei fotballturnering der vinnarane av 31 nasjonale toppseriar i fotball var påmelde, attåt tittelsforsvarar Manchester United. Turneringa var den 14. i rekka og vart vunnen av AC Milan. I finalen på Santiago Bernabéu i Madrid 28. mai 1969 vann laget med 4-1 over Ajax Amsterdam. Milan sikra seg dermed sin andre triumf i Europacupen i fotball, den fyrste kom i 1963.

I august 1968 invaderte dei fleste medlemsstatane i Warszawa-pakta Tsjekkoslovakia, og sette ein stoppar for den politiske utviklinga i landet. Fotballklubbane i Vest-Europa nekta då å møtte oppsette motstandarlag frå invasjonsstatane. Mot statuttane valde UEFA då å annullere delar av kampoppsettet i fyrste runde, og i staden sette laga frå invasjonsstatane opp mot einannan. Både Carl Zeiss Jena, Ruch Chorzów, Ferencváros frå Budapest, Levski frå Sofia og Dynamo Kiev trekte då laget i protest mot avgjerda.

Europacupen 1969 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkamp talde bortemål dobbelt. Turneringa tok til 18. september 1968 og vart altså avslutta med finale i mai 1969. På veg mot triumf slo AC Milan ut Malmö FF, Celtic FC og Manchester United, i den andren runde fekk Milan walkover. Ajax vann over FC Nürnberg, Fenerbahçe frå Istanbul, Benfica frå Lisboa og Spartak Trnava. I kvartfinalane mot Benfica måtte laga ut i omspel, då begge klubbne vann heimekampen med 3-1.

Lagoppstillingane i finalen

### Finalen

31  782 tilskodarar såg finalen i Madrid, der Pierino Prati sende Milan i 2-0-leiing til pause, etter mål i det 8. og 40. minutt. Eit kvarter ut i andre omgang reduserte Velibor Vasović for Ajax på eit straffespark, før Angelo Sormani og Prati auka til 4-1 med nettkjenningar i det 67. og 75. minutt. 

**Vinnarlaget** frå Milano bestod av; Fabio Cudicini, Angelo Anquilletti, Roberto Rosato, Saul Malatrasi, Karl-Heinz Schnellinger, Giovanni Trapattoni, Giovanni Lodetti, Kurt Hamrin, Angelo Sormani, Gianni Rivera (kaptein) og Pierino Prati.

**Ajax** stilte med kapteinen Gert Bals i mål, Wim Suurbier, Barry Hulshoff, Velibor Vasović, Theo van Duivenbode, Anton Pronk, Henk Groot, Sjaak Swart, Inge Danielsson, Johan Cruijff og Piet Keizer.
Suurbier og Groot spelte berre fyrste omgang, inn kom i staden Bennie Muller og Klaas Nuninga.

Spanske José María Ortiz dømde kampen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1968/69» frå Wikipedia på tysk, den 23. mai 2017.*
**The Big Bang** eller **det store smellet** er ein vitskapleg teori om skapinga av Universet. 

Observasjonar av den stadige ekspanjonen til universet, leiar til ein teori om at universet ein gong har vore samla i eitt punkt mindre enn eit atom (ein singularitet). I dette punktet fanst alt i universet i form av energi. Augneblinken der dette byrja å ekspandera i ufatteleg fart, vert kalla *det store smellet* (the Big Bang). Etter ei relativ kort tid, vart materie (elementærpartikkelar, kvarkar) og tilsvarande antimaterie danna utav energien.

For dei fleste vert Big Bang rekna som universets fødsel, og tankar om noko før vert utan meining. Kvantefysikarar har kome med fleire teoriar i dei seinare åra som peikar på ei tid òg føre Big Bang

Fotnotar
--------

1. ↑  Glimpse of Time Before Big Bang Possible av Charles Q. Choi, Space.com. Publisert 1. juli 2007

Sjå òg
------

* Solsystemet om fødselen av solsystemet vårt


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BNE
* NDL

 |
**Europacupen i fotball 1980** var ei fotballturnering der vinnarane av 32 europeiske toppseriar i fotball var påmelde, attåt tittelforsvarar Nottingham Forest. Turneringa var den 25. i rekka. I finalen 28. mai 1980 i Madrid forsvarte Nottingham Forest meistertittelen med ein ny 1-0-siger, då mot vesttyske Hamburger SV. Triumfen var den andre rake for det engelske laget, og det var fjerde året på rad eit engelsk lag vann Europacupen i fotball.

Europacupen 1980 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkamp talde bortemål dobbelt. Turneringa tok til 29. august 1979 med ei forrunde mellom det irske og det nordirske seriemeisterlaget, Dundalk FC og Linfield FC. Etter to ordinære cuprundar i september-november, vart kvartfinalane og semifinalane avvikla i mars-april 1980.

Vinnarlaget frå Nottingham slo etter tur ut Östers IF frå Växjö, rumenske Argeș Pitești, austtyske Dynamo frå Berlin og Ajax Amsterdam. Finalemotstandar Hamburg sende både Valur Reykjavík, Dynamo Tblisi, Hajduk Split og Real Madrid ut av turneringa.

Lagoppstillingane i finalen, Nottingham Forest i raudt

### Finalen

Om lag 51 000 tilskodarar såg finalen på Santiago Bernabéu i Madrid 28. mai 1980. John Robertson vart matchvinnar for Nottingham Forest, 20 minuttar ut i fyrste omgang.

Vinnarlaget **Nottingham Forest** bestod av: Peter Shilton, Viv Anderson, Larry Lloyd, Kenny Burns, Frank Gray, Ian Bowyer, John McGovern (kaptein), Gary Mills, Martin O’Neill, Garry Birtles og John Robertson. John O’Hare og Bryn Gunn kom inn etter høvesvis 66 og 77 minuttar, ut gjekk Mills og Gray. 

**Hamburg** mønstra fylgjande mannskap: Rudi Kargus, Manfred Kaltz, Peter Nogly, Ivan Buljan, Ditmar Jakobs, Caspar Memering, Holger Hieronymus, Felix Magath (kaptein), Kevin Keegan, Willi Reimann, Jürgen Milewski. I pausen vart Hieronymus bytta ut med Horst Hrubesch.

Finaledommaren, Antonio José da Silva Garrido, var frå Portugal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1979/80» frå Wikipedia på tysk, den 6. juni 2017.*
Eurofighter Typhoon
**Eurofighter Typhoon** er et kampfly utvikla av et konsortium av europeiske statar.

Det vert produsert av Eurofighter GmbH, som har hovudsete i Hallbergmoos i Tyskland.

Dei oppminnelege medlemslanda var Tyskland, Italia, Spania, Storbritannia samt Frankrike, men Frankrike trekte seg i 1985 til fordel for det franske prosjektet *Avions de Combat Expérimentaux* (ACX), som seinare fekk namnet Dassault Rafale.

Flyet vert utvikla av britiske British Aerospace, tyske Daimler-Benz , italienske Aeritalia og spanske CASA.

Det norske forsvaret vurderer Eurofighter Typhoon som ein mogleg etterfølgjar av dei aldrande F-16-flya som skal pensjonerast rundt år 2020.

Innkjøp
-------

**Produksjon sammendrag**| Land | Fase 1 | Fase 2 | Fase 3 | Total |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Austerrike** | 0 | 18 | 0 | 18 |
| **Tyskland** | 44 | 68 | 68 | 180 |
| **Italia** | 29 | 46 | 46 | 121 |
| **Saudi Arabia** | 0 | 48 | 24 | 72 |
| **Spania** | 20 | 33 | 34 | 87 |
| **Storbritannia** | 55 | 89 | 88 | 232 |
| **TOTALT** | **148** | **302** | **260** | **710** |
|

Bakgrunnsstoff
--------------

* Eurofighter Typhoon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
Plakat om folkemøte
**Fyrstikkarbeidarstreiken** var ein streik utført i oktober 1889 av kvinnelege arbeidarar ved Bryn og Grønvolds fyrstikkfabrikkar i Kristiania. Bakgrunnen for streiken var dårlege arbeidstilhøve og låg løn, men den utløysande årsaka var eit lønnskutt på 20 %. 

Dei kvinnelege fyrstikkpakkarane la spontant ned arbeidet for å visa kor lite nøgde dei var med avgjerda. Deretter danna dei si eiga fagforeining på eit møte i Lakkegata 3, den 28. oktober 1889.

Arbeidarpartiet, særleg redaktøren for Social-Demokraten Carl Jeppesen, bidrog til å få streiken inn i organiserte former. Arbeidarane sette fram krav om fast arbeidstid frå 7 til 21, garantert løn (7 øre pr. gross for ramme og 6 1/2 øre for skuffpakning), og at mulktsystemet skulle bli avskaffa.

Mulktsystemet var innført av mange fabrikkeigarar for å stramma inn disiplinen og auka kontrollen med arbeidarane. Fyrstikkarbeidarane i Kristiania fekk hele vekeløna redusert med 10 % dersom dei kom for seint på arbeid måndag morgon. På verkstadane i byen vart det vanleg å stenga portane presis klokka 7. Dei som kom for seint slapp ikkje inn før klokka 12.30, og mista dermed ei halv dagløn.

Den 31. oktober 1889 vart det arrangert eit stormøte i Arbeidersamfundet der legen Oscar Nissen skildra tilhøva arbeidarane levde og arbeidde under. Støttespelaren Bjørnstjerne Bjørnson deltok òg på møtet. Mange andre kunstnarar gav inntekter frå sine framføringar til dei streikande, og det vart starta fleire innsamlingar. Til og med ein aksjonær i ein av fabrikkane sende streikebidrag. Den 24. november gjekk over 10 000 menneske i demonstrasjonstog, og endå fleire samla seg på Etterstadsletta same dagen. Der vart det vedteke ein resolusjon til regjeringa om å ta større omsyn til arbeidarane sine krav om vern mot helsetrugande industriell verksemder. 

Trass i streikebidrag som til slutt kom opp i nesten 14 000 kroner, trass i ein nesten overveldande støtte og sympati frå vide kretsar, måtte kvinnene til slutt kapitulera og venda tilbake til arbeidet utan særleg større resultat enn løfte om betre lønn frå årsskiftet.

Streiken var forut for si tid. Han tok moderne verkemiddel som fagleg organisering og skikkeleg streikeleiing i bruk. Konflikten resulterte i ein kongeleg resolusjon året etter med forskrifter for fyrstikkfabrikkane som inneheldt forbod mot å eta mat i produksjonslokala, betre hygiene blant dei tilsette, og betre ventilasjon i fabrikklokala.

Filmregissøren Olav Dalgard, ein føregangsmann innan arbeidarfilmen, laga filmen «Gryr i Norden» i 1939 om fyrstikkarbeidarstreiken.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel i PaxLeksikon Arkivert 2004-11-18 ved Wayback Machine.
* Artikkel frå fleirfagleg fellesorganisasjon Arkivert 2004-11-11 ved Wayback Machine.
Björn Otto
**Björn Otto** (fødd 16. oktober 1977) er ein tysk tidlegare stavhoppar som i 2012 vann OL-sølv og EM-sølv og i 2013 VM-bronse i øvinga.

Aktiv
-----

Otto sigra i stavtevlinga under Universiaden 2005 i Izmir då han smaug seg over 5,80 m. To år seinare vart han femtemann ved Osaka-VM med eit hopp på 5,81. Etter nokre år med svakare prestasjonar kom Otto tilbake i verdstoppen i 2012-sesongen. Han vart såleis nummer to i innandørs-VM i Istanbul, men imponerte meir då han ved EM i Helsinki tok sølv med 5,92 meter og personbeste. I begge desse tevlingane møtte han sin overmann i franske Renaud Lavillenie, som seinare i sesongen også vart olympisk meister i London. I dei olympiske leikane vann Otto sølvmedalje nummer tre for året, gjennom færre riv på 5,91 enn landsmannen Raphael Holzdeppe. Fire veker etter sette Otto tysk rekord i Aachen med 6,01 meter, hans livs høgste stavhopp. Under verdsmeisterskapen i Moskva i 2013 kneip Otto bronsemedaljen, takk vere færre riv enn to av dei sterkaste konkurrentane.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2007 i Osaka: Nr 5 – 5,81 m
* VM 2009 i Berlin: Utslått i kvalifiseringa (5,55 m=nr 16)
* EM 2012 i Helsinki: Sølvmedalje – 5,92 m
* OL 2012 i London: Sølvmedalje – 5,92 m
* VM 2013 i Moskva: Bronsemedalje – 5,82 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Björn Otto» frå Wikipedia på tysk, den 21. mai 2020.*
* *Denne artikkelen bygger på «Björn Otto» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mai 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Tre av dei fyrste utgåvene av Heimskringla på norsk, utgjevne på J.M. Stenersen & Co.s Forlag: Øvst til venstre: Nasjonalutgåva på landsmål frå 1900, nedst til venstre nasjonalutgåva på bokmål frå 1900 og til høgre: Praktutgåva frå 1899. Foto: K.A. Gallis

***Heimskringla***, og kalla ***Norske kongesoger***, er ei samling av kongesoger nedskriven kring 1220-talet av islendingen Snorre Sturlason (1179—1242).

Sogene byrjar med Ynglingesoga, soga om Ynglingeætta i Sverige (Svitjod). Etter kvart vert hovudsakleg norske kongar frå 900-talet til 1100-talet omtala. Sogene sluttar med at Øystein Øysteinsson Møyla døyr i 1177.

Namnet Heimskringla kjem av opningsorda i verket, «Kringla heimsins», den runde jordskiva. Heimskringla eller dei norske kongesogene har hatt mykje å seia for å skapa ei norsk nasjonalkjensle.

Heimskringla inneheld dei fylgjande sogene:

* Ynglingesoga
* Soga om Halvdan Svarte
* Soga om Harald Hårfagre (døydde om lag 931)
* Soga om Håkon den gode (døydde 961)
* Soga om Harald Gråfell (døydde 969)
* Soga om Olav Tryggvason (døydde 1000)
* Soga om Olav Haraldsson (døydde 1030)
* Soga om Magnus den gode (døydde 1047)
* Soga om Harald Hardråde (døydde 1066)
* Soga om Olav Kyrre (døydde 1093)
* Soga om Magnus Berrføtt (døydde 1103)
* Soga om Sigurd Jorsalfare (døydde 1130) og brørne hans
* Soga om Magnus den blinde (avsett 1135) og om Harald Gille (døydde 1136)
* Soga om Sigurd (døydde 1155), Øystein (døydde 1157) og Inge (døydde 1161), sønene til Harald Gille
* Soga om Håkon Herdebrei (døydde 1162)
* Soga om Magnus Erlingsson (døydde 1184)

Utgåver
-------

Den første trykte utgåva av Heimskringla kom i Sverige i Johan Peringskiölds omsetjing til svensk og latin i 1697.

I Noreg vart boka første gong utgjeven av Carl Richard Unger i 1868 (Brøgger & Christie, Christiania). Ho vart utgjeven på nynorsk i 1874-77 i omsetjinga til Steinar Schiøtt.

Ei gjennomillustrert «folkeutgåve» av *Snorre Sturlassons kongesagaer* på dansk (norskdansk) vart gjeven ut av J. M. Stenersens forlag & Co i 1899.   
Klikk på bildet for å bla i eller lasta ned boka som e-bok i dvju-format. Ei rad framståande norske kunstnarar vart i 1896–99 inviterte av forleggaren J.M. Stenersen til å laga ei illustrert prakt- og folkeutgåve av *Heimskringla*. Desse kunstnarane var Christian Krohg, Erik Werenskiold, Halfdan Egedius, Gerhard Munthe, Eilif Peterssen og Wilhelm Wetlesen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimskringla på norrønt
* Heimskringla på nynorsk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NLA

 |
**Heimsljós** (Verdens lys) er ein roman av Haldor Laxness, som kom ut i fire delar i åra 1937 - 1940. Dei fire delane er 1. «Ljós heimsins» (Verdene lys), 2. «Höll sumarlandssins» (Sommerlandets slott) 3. «Hús skáldsins» (Skaldens hus) 4. «Fegurð himinsins» (Himmelens skjønnhet). Romanen er omset til bokmål av Wilhelm Kaurin, og titlane i parantes er henta frå denne omsettinga. Romanen er i stor grad tufta på dagbøkene til den islandske diktaren Magnús Hj. Magnússon, men òg andre kjelder. Tittelen «Heimsljós» er henta frå dei siste linjene i diktet «Söknuður» av Jónas Hallgrímsson:

Hnigið er heimsljós,
himinstjörnur tindra.
Eina þreyi eg þig.
Boka handlar om livet til Ólafs Kárasonar Ljósvíkings, om at han veks opp på legd og vert hundsa med under oppveksten, slik at han mister helsa og vert liggande til sengs i fleire år, men vert frisk att i ungdomen då han vert «flytta» til ei anna bygd. Han er framleis veikhelsa og ikkje i stand til å gjera fysisk arbeid, og er heller ikkje interessert i det. Han livnærer seg på eit vis ved å skriva dikt for folk i bygda. Boka handlar òg kampen hans med å forstå tilværet og korleis han freistar å tyda dette i ein romanen han skriv.

Kjelder
-------

1. ↑  H.K. Laxness, *Olafur Karason*, Tiden norske forlag, bind I og II, 1962.

* *Denne artikkelen bygger på «Heimsljós» frå Wikipedia på islandsk, den 1. mai 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Jus er ein utbreidd drikk.
Kvinne som drikk.
**Drikk, drykk** eller **drikke** er vassbasert væske ein tek til med det å stilla tørsta som hovudmål. Andre grunnar til å drikka kan vera å nyta smaken, motverka kulde eller varme, ta til seg medisin eller russtoff. Drikke kan også ha viktig kulturell tyding, som ved å skapa ei religiøs kjensle under nattverd, gje ei kjensle av samhald ved fellesdrikking og skåling, eller skapa eit skilje gjennom at ulike grupper folk ikkje drikk av same kjelde, som i apartheidstatar eller visse kastesamfunn.

Vatn
----

*Hovudartikkel: Vatn*
Ein hovudgrunn til at ein drikk er for å tilføra kroppen vatnet han treng for å fungera. Drikkevatn er vatn som er rekna som reint nok til å drikka, ved at det inneheld få ureinande partiklar («grums») og bakteriar. Ureina vatn kan gjerast drikkbart gjennom koking, destillasjon eller filtrering. Nokre stader reknar ein berre «levande» vatn, som vatn frå ein brønn eller ei elv, som drikkbart, medan stilleståande vatn er rekna som ureina og ikkje til å drikka. 

I tillegg til vanleg drikkevatn, som ein gjerne får frå brønn, kran eller pumpe, blir det også seld mineralvatn frå særskilde kjelder. Desse er ofte rike på mineral, som gjev dei ein særskild smak og som mange reknar som helsebringande. Ein kan også tilsetja mineral og andre stoff til drikkevatn, som kolsyre, fruktsmakar og søtingsmiddel.

Plantebaserte drikkar
---------------------

Mange drikkar er jus eller vatn smaksett med stoff frå plantar, til dømes frukt og bær, men også andre plantedelar, som blad og bork. Ein kan laga desse ved å pressa ut jusen, ved å koka plantedelane til saft, eller ved å blanda dei med varmt vatn slik at ein får te, kaffi, kakao og liknande.

I moderne leskedrikkar kan ein bruka plantar til å gje smak, men det finst også mange nye kunstige smaksstoff. Desse blir gjerne brukte i saft og brus.

Alkoholhaldige drikkar
----------------------

*Hovudartikkel: Alkoholhaldige drikkar*
Ved å la ein plantedrikk gjæra kan ein få ein alkoholdrikk, det vil seia ein drikk som inneheld etanol. Øl og vin er utbreidde alkoholdrikkar. Destillering av slike drikkar gjev høgare alkoholinnhald, som brennevin.
Alkoholdrikkar held seg lenge, har spesiell smak mange liker, og gjev rus, som vert oppfatta på ulikt vis. Nokre kulturar har lovprisa alkoholdrikkar, medan andre har forbode eller laga strenge lovar mot dei.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Drikke**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BNE
* NDL

 |
Koordinatar: 63°26′39.336″N 20°15′40.331″W﻿

Stafkirkjan við Hringskersgarð Foto: Sakaris Ingolfsson

Altarfrontalet er ein kopi av Olavsfrontalet frå 1300-talet. Originalen er i Erkebispegården i Trondheim. Foto: Sakaris Ingolfsson

**Heimaey stavkyrkje** (islandsk: *Stafkirkjan við Hringskersgarð*) står på Heimaey i Vestmannaeyjar i Island, og er ei stavkyrkje reist i 2000. Kyrkja var ei gåve frå Noreg til Island i høve tusenårsjubileet for innføringa av kristendommen på Island. Bygget vart laga med Haltdalen stavkyrkje som forelegg ved lafteverksemda Stokk & Stein i Lom. Norsk Institutt for kulturminneforskning hadde ansvaret for prosjektet. Kyrkja vart overlevert og vigsla 30. juli 2000.

Det var dåverande statsminister Jan P. Syse som foreslo ei stavkyrkje som gåve.

Med kyrkja vart det også gjeve eit altarfrontal som er ein nøyaktig kopi av Olavfrontalet. Originalen er frå 1300-talet og var truleg laga i Trondheim.

Døypefonten i kyrkja er laga av lavastein frå utbrotet til Eldfell i 1973.

Fotnotar
--------

1. ↑  *«Frå undervisning til laftebedrift» på nettstaden til Stokk & Stein*, arkivert frå originalen 6. februar 2011, henta 1. november 2009
2. ↑  Pressemelding frå Kirke-, utdannings- og forskningsdepartementet 27. juli 2000: «Giske med stavkyrkje som folkegåve til Island»
3. ↑  mbl.is: «Stafkirkjan í Eyjum afhent og vígð»
4. ↑  Ola Storsletten: «Stavkirke - Norges folkegave til Island»[*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Sagan» på nettstaden landakirkja.is
* Om Olavsfrontalet og korleis kopien vart laga Arkivert 2009-12-31 ved Wayback Machine.
Perustraumen
**Perustraumen**, tidlegare kalla *Humboldtstraumen*, er ein kald, saltfattig havstraum som renn nordvestover langs vestkysten av Sør-Amerika frå sørenden av Chile til det nordlege Peru. Han er ein austleg grensestraum som renn mot ekvator og strekkjer seg om lag 1000 km utover i havet. Humboldtstraumen var kalla opp etter den prøyssiske naturforskaren Alexander von Humboldt, og økoregionen er eit av dei store oppvellingssystema i verda med eit særs rikt dyreliv. Oppvellinga føregår utanfor kysten av Peru året rundt, men utanfor Chile berre om våren og sommaren, fordi det subtropiske høgtrykket flyttar seg sørover om sommaren. 

Økosystemet i Perustraumen er eit av dei mest produktive marine økosystema i verda, samt det største oppvellingssystemet. Den store primære og sekundære produksjonen gjer ormådet til det største fiskeområdet i verda. Om lag 18-20 % av all fiskefangst i verda kjem frå denne økoregionen. Artane er hovudsakleg pelagiske med sardinar, ansjos og taggmakrell, men andre viktige fiskeressursar og sjøpattedyr finst her òg. Pingvinar følgjer det kjølige vatnet helt til Galapagosøyane. Det kalde, næringsrike vatnet som vert ført til overflata av oppvellinga, driv den særs høge produktiviteten i systemet. 

Den kalde Perustraumen og vindskjeret han skapar hindrar danninga av tropiske syklonar i området.  
(Syklonar verda over, 1945–2006.)
Periodevis vert oppvellingssystemet som driv produktiviteten forstyrra av El Niño-hendingar. Når dette skjer vert det så mykje mindre fisk i området at det får store konsekvensar sosialt og økonomisk. Desse hendingane har ført til trinnvise endringar, der sardinar og ansjosar har erstatta kvarandre periodisk som den dominerande arten i økosystemet. Endringar for desse artane kan ha negative følgjer for fiskeindustrien og for økonomien i landa som fiskar i systemet. 

Perustraumen har ein tydeleg avkjølande effekt på klimaet i Chile, klimaet i Peru og klimaet i Ecuador. Det er òg i stor grad denne straumen som gjer at Nord-Chile, kystområda av Peru og Sør-Ecuador er så tørre. Havlufta vert avkjølt av straumen og hindrar danninga av nedbør, sjølv om ein kan få skyer og tåke.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Humboldt Current» frå Wikipedia på engelsk, den 8. september 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* NOAA om Humboldtstraumen Arkivert 2013-02-16 ved Wayback Machine.

1. ↑
**Golden Gate Bridge** er ei hengebru over Golden Gate, munningen av San Francisco-bukta i Stillehavet. Brua bind saman San Francisco med Marin County. Denne berømte raude brua er 2,7 km lang. Den er ein del av California State Route 1.

Historie
--------

Brua blei bygd mellom 1933 og 1937, og er med sitt 1280 meter lange hovudspenn ei av verdas lengste hengebruer. Den var inntil 1964 verdas lengste bru totalt. Brua er ei vektankra hengebru, og 1280 meter med ope vatn passerer under dei to høge brutårna av stål. Dei to hovudkablane er spente mellom to elegante tårn og veg 11 000 tonn kvar.

Hovudkablane er laga av over 25 000 individuelle vaierar, og overfører vertikalkrefter frå brudekket til tårna.

Golden Gate Bridge var ein suksess og hadde tent inn kostnadane på 75 millionar dollar innan 1971. Berre reisande på veg sørover inn i San Francisco måtte betale bompengar. Dei siste 70 åra har brua stått imot eit utal jordskjelv, inkludert det øydeleggande skjelvet med styrke på 7,1 på Richters skala i 1989. Brua har berre vore stengd tre gongar på grunn av sterk vind i heile historia si.

Fall frå brua
-------------

Kvart år døyr ca. 25 menneske etter å ha hoppa frå brua. I mars 2011 overlevde ein 17 år gammal gut etter å ha falle dei 60 meterane ned til sjøen og i april same år overlevde ei 16 år gamal jente.

Galleri
-------

* Trafikk på Golden Gate Bridge, 19. juli 2006Trafikk på Golden Gate Bridge, 19. juli 2006
* Golden Gate Bridge, 8. mai 2008Golden Gate Bridge, 8. mai 2008
* Golden Gate Bridge, 9. desember 2008Golden Gate Bridge, 9. desember 2008

Kjelder
-------

1. ↑  Jente (16) overlevde fall fra Golden Gate

Bakgrunsstoff
-------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Golden Gate Bridge**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Mandola** er eit klimpreinstrument i mandolinfamilien og har sitt opphav i dei langhalsa luttane som kom til Europa med den arabiske ouden. Mandolaen har fire unisone strenger som er stemt i kvintar. 

Tenormandolaen, eller oktavmandolaen er den vanlegaste varianten, og er stemt ein oktav under mandolinen (G D A E). Altmandolinen er stemt som ein bratsj, altså ein kvint under mandolinen. Den sistnemnde varianten har vore brukt i mandolinorkestra for å fylle ei tilsvarande rolle som bratsjen i eit strykeorkester. Likevel er det tenormandolaen (eller oktavmandolaen) som har fått mest popularitet på grunn av at stemminga tillét at mandolinspelarar kan spele instrumentet utan å måtte endre toneart. 

Den tradisjonelle italienske varianten har rund botn, medan dei nyare og internasjonalt meir utbreidde variantane har flat botn.

Mandola i norsk folkemusikk
---------------------------

Mandolaen og fleire andre 2-korige klimpreinstrument med flat botn, slik som bouzouki og cittern, vart introdusert i norsk folkemusikk på 70- og 80-talet og har sidan vorte stadig meir vanleg i samspel. Dette er i stor grad eit resultat av svensk påverknad, særleg frå musikarar som Ale Möller og Roger Tallroth. 

Den norske folkemusikaren og gitaristen Leiv Solberg har brukt mandola på ei rekkje plateinnspelingar, mellom anna med Ånon Egeland, Ragnhild Furholt og Laila Yrvum.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Mandola**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
Trykk-volum-diagramm for Beau de Rochasyklusen.
**Beau de Rochas-syklusen** er ein termodynamisk syklus, oppkalla etter den franske ingeniøren Beau de Rochas, som fyrst publiserte teorien attom prosessen. 
Beau de Rochas-syklusen vert nytta i stempelmotorar med innvendig forbrenningar, der forbrenninga foregår under (tilnærma) konstant volum.

Prosessar i syklusen
--------------------

Syklusen er sett saman av fire termodynamiske prosessarar:

* 1 - 2 : Isentropisk prosess - kompresjon av luft-gassblandinga (mekanisk energi vert tilført).
* 2 - 3 : Isokor prosess - termisk energi vert tilført frå forbrenning av drivstoff og trykket i sylinderen aukar, Isokor sidan Volumet er konstant.
* 3 - 4 : Isentropisk prosess - energi vert levert til omgjevnadane ved at ekspansjon av luft-gassblandinga set stemplet i rørsle.
* 4 - 1 : Isokor prosess - trykkfall når eksosen vert sleppt at av sylinderen, Isokor sidan V er konstant.

Det som kjenneteiknar Beau de Rochas-syklusen er at forbrenninga skjer under konstant trykk. I forbrenningsmotorar som syg inn ei luft-gassblanding føregår forbrenninga med tilnærma konstant trykk, så desse arbeider etter Beau de Rochas-syklusen. Dette gjeld både firetaktsar og totakts forgassar- og gassmotorar, så frå ein termodynamisk ståstad er det ikkje nokon skilnad på desse. Begge typane arbeider etter Beau de Rochas-syklusen. Det som skil totakts og firetaktsmotorar er måten dei kvittar seg med eksosen og fyller sylinderen med frisk luft-gassblanding.

Soge
----

Beau de Rochas-syklusen vert ofte feilaktig referert til som *Ottoprosessen*, etter Nikolaus August Otto. Grunnem til dette er at Otto lenge vart rekna som oppfinnaren av firetaktsmotoren, som Christian Reithmann hadde funne opp 17 år tidlegare. Men det var Beau de Rochas som hadde den naudsynte teoretiske kunnskapen til å forstå syklusen frå ein termodynamiske ståstad. Arbeidet til Reitmann og Otto var av meir eksperimental karakter.

Praktisk bruk
-------------

Beau de Rochas-syklusen ligg til grunn for gassmotorar, forgassarmotorar og bensinmotorar med drivstoffinnsprøyting.

Sjå òg
------

* Dieselsyklusen
* Seiliger-Sabathé-syklusen
Dansande mandinkakvinne
Mandinkasverd
Kart frå 1906
**Mandinkafolk** (òg **mandingo**, **mandinko**, **sosa**) er ei folkegruppe frå Vest-Afrika. Folk i gruppa reknar seg som genetiske eller kulturelle etterfølgjarar av det gamle kongeriket Mali, som kontrollerte transsaharahandelen frå Maghreb til Vest-Afrika. Tidleg på 1200-talet var det leia av Sundiata Keïta. I det same hundreåret spreidde mandinkaene seg frå det som i moderne tid blei staten Mali og danna eit temmeleg stort rike. Ei seinare mandinka-statsdanning var Kaabu.

Mandinkaene lever stort sett i Gambia, Guinea, Senegal og Mali. Dei utgjer òg eit stort innslag i Guinea-Bissau, Sierra Leone og Burkina Faso. I Sierra Leone tel dei ca. 160 000 personar (2015).

Det finst også madinkafolk i mindre grad i Mauritania, Elfenbeinskysten og Liberia.

Kjelder
-------

1. ↑  *Sierra Leone 2015 Population and Housing Census national analytical report.* Statistics Sierra Leone, Oktober 2017, s. 89ff.

* *Denne artikkelen bygger på «Mandinka (folk)» frå Wikipedia på bokmål, den 19. februar 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE

 |
Thameslinktog i Cambridge
**Thameslink** er ei jarnbanelinje og eit tidlegare britisk selskap som dreiv denne linja fram til april 2006, då First Capital Connect overtok anbodet. 
Jarnbanestrekninga er på omkring 225 km, og går frå Bedford i nord til Brighton i sør via Snow Hill-tunnelen i London. Den tener også London Gatwick Airport og London Luton Airport. Thameslink-linja er eit viktig tilbod for pendlarar, og omkring 40 millionar passasjerar blir frakta kvart år. Etter anbodsendringa har det blitt vanlegare å referere til linja som *First Capital Connect*, i tråd med selskapet bak det nye anbodet. Stasjonane West Hampstead Thameslink og City Thameslink har førebels ikkje skifta namn.

Tunnelen linja kryssar London gjennom blei gjenopna i 1988 etter å ha vore stengd for passasjertrafikk i femti år. Den nordlege delen av Thameslink erstatta ei linje mellom Bedford og St Pancras stasjon, og blir køyrd på Midland jernbanelinje.

I sør blir det køyrt på to linjer. Den viktigaste går via London Bridge til East Croydon og så til Brighton. Den andre gjekk opphavleg via Elephant and Castle og Streatham til West Croydon, og så vidare til Guildford. Linja kryssa ei rekkje andre linjer, og då jarnbanen i Storbritannia blei privatisert blei den stadig vanskelegare å drive. Den blei derfor omkring 1994 kutta ned slik at endestasjonen blei West Croydon. Omkring 1995 blei ruta endra, og Thameslink slutta å køyre til West Croydon. Ruta blei lagd om til Sutton, Wimbledon og Streatham. Frå sistnemnde stasjon blir ruta køyrd til Brighton over same spor som hovudruta.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Thameslink**

* First Capital Connect Arkivert 2005-12-30 ved Wayback Machine.
Thaksin Shinawatra
**Thaksin Shinawatra** (fødd 26. juli 1949), thai ทักษิณ ชินวัตร, er ein thailandsk politikar, leiaren av populistpartiet Thai Rak Thai og fram til september 2006 statsministeren i landet. Som sjef for firmaet Shin Corporation, som kontrollerer m.a. den største mobiltelefonoperatøren i landet, Advanced Info Service, er han òg Thailands rikaste person.

Thaksin er ein tidlegare overløytnant i det thailandske politiet, med ein *master in criminal justice* frå Eastern Kentucky University, USA og ein Ph.D. frå Sam Houston State University, USA.

Partileiar i det politiske partiet Palang Dharma frå 1996, og leiar for Thai Rak Thais frå 1998. Fekk sin første regjeringspost i 1994, då han tente som utanriksminister. Han vart statsminister 9. februar 2001.

Omstridd
--------

Thaksin Shinawatra er ein omstridd toppolitikar i Thailand, men har lenge hatt stor stønad i delar av folkesetnaden. 

I byrjinga av 2006 vart Thaksin utsett for massiv kritikk etter at han selde eit telekom-selskap og tente eit milliardbeløp utan å skatte for inntektene. Kritikken førte til ei politisk krise for Thaksin, som vart tvungen til å lyse ut nyval i landet for å prøve å skaffe mandat til å halde fram som statsminister. Han vann valet som vart boikotta av opposisjonen.

Den 19. september 2006, medan Thaksin var i eit SN-toppmøte i New York, blei han avsett i eit militærkupp.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi på den thailandske regjeringa sine heimesider
* Biografi på den thailandske ambassaden i USA Arkivert 2007-06-23 ved Wayback Machine.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Føregangar**Chuan Leekpai | **Statsminister i Thailand**2001–2006 | **Etterfylgjar**Surayud Chulanont |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* Munzinger (iba)
* NDL

 |
Manganknoll
**Manganknollar** er uregelmessige, svarte eller brunsvarte klumpar som hovudsakleg består av mangan- og jernoksid med ein indre, konsentrisk bandstruktur. Storleiken av knollane varierer men er vanlegvis omkring 3–5 cm, vekta om lag 100 gram. Knollane kan innehalde opptil 55 % mangan, 35 % jarn og 2 % nikkel, kobolt og koparar, men samansetnaden varierer innan vide grenser.

Førekomst
---------

Manganknollene finst spreitt på botnen av djuphavet, der det er liten tilførsel av sediment frå land. Nokre stader kan dei òg finnast i innsjøar, til dømes i Nord-Amerika. Knollane er danna ved kjemisk utfelling frå vatnet, moglegvis hjelpt ved bakteriell eller anna biologisk verksemd. Vekstsnøggleiken er særs lita, truleg berre nokre få millimeter per million år. I Stillehavet opptrer dei over omtrent 10 % av havbotnen, i Indiahavet og Atlanterhavet er dei noko mindre konsentrert.

Industriell nytte
-----------------

I framtida vil manganknollane kanskje bli skrapa eller soge opp frå havbotnen og nytta for produksjon av mangan og ei rekkje andre metall. Resursane er særs store, men det byr på problem å avgjere kven som skal ha retten til slik undersjøisk mineraldrift.

Kjelder
-------

* Manganknoller. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 1. desember 2013 frå .
**Domenico Gaetano Maria Donizetti** (29. november 1797–8. april 1848) var ein italiensk toneskapar frå Bergamo i Lombardia. Saman med Gioacchino Rossini og Vincenzo Bellini var han dei fremste skaparane av bel canto-operaer i den fyrste halvdelen av det 19. hundreåret. Gjennom sine verk i bel canto-stil påverka han mange andre toneskaparar, til dømes Giuseppe Verdi. Donizetti laga i alt 70 operaer.

Liv og gjerning
---------------

Giuseppe Rillosi: *Portrett av Gaetano Donizetti*
Donizetti fekk allereie i unge år framhjelp frå komponisten Simon Mayr, som ordna det slik at Donizetti fekk stipend til ein skule Mayr dreiv. På denne skulen vart Donizetti grundig lært opp i kunsten å lage ei fuge og kontrapunkt. Mayr spelte også ei viktig rolle då han fekk plass til den unge Donizetti ved akademiet i Bologna. I 1822 slo Donizetti seg ned i Napoli, der han arbeidde for Domenico Barbaja og Teatro di San Carlo. Fram til januar 1844 hadde han husvære i Napoli.

Teatro San Carlo i Napoli, kring 1830
Føre 1830 hadde Donizetti størst suksess med sine komiske operaer. Den fyrste minneverdige suksessen fekk han med ein opera seria, *Zoraida di Granata*, som hadde premiere i 1822 i Roma. Premieren på *Anna Bolena* i 1830 fekk stor innverknad både på den italienske og internasjonale operascenen. Suksessen med *Anna Bolena* gjorde at han kunne lage verk av meir dramatisk karakter, endå om han også skapte nye komediar som *L'elisir d'amore* (1832) og *Don Pasquale* (1843). Også store historiske drama som *Lucia di Lammermoor* i Napoli i 1835 og ei av dei meste vellukka operaene i Napoli, *Roberto Devereux* frå 1837, vart vel mottekne. Til dess hadde alle operaene hans hatt ein italiensk libretto.

Donizetti kjende seg meir og meir hemja av dei grensene sensuren sette i Italia, særleg i Napoli. Kring 1836 søkte han mot Paris der han kunne velje tema friare. Samstundes som han kunne få større innkomer og prestisje. Frå 1838 arbeidde han mykje ved opéraen i Paris, som bestilte to nye verk. Han laga fleire operaer til fransk språk og fekk sett opp verk frå si tid i Italia.

Tidleg i 1840-åra reiste Donizetti jamt og samt mellom Napoli, Roma, Paris og Wien og var alle stadene med i å sette opp eigne og andre komponistar sine operaer. Frå 1843 byrja alvorleg sjukdom å sette grenser for arbeidet hans. Tidleg i 1846 vart han lagd inn på ein institusjon for mentalt sjuke. Siste månadene før han døydde i april 1848 budde han hos vener i Bergamo.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gaetano Donizetti» frå Wikipedia på engelsk, den 23. september 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
*For stoffgruppa, sjå* Eterar.
**Eter** var eit tenkt element innan klassisk naturvitskapleg teori. I fysikk og filosofi var eter sett på som eit usynleg stoff som fylte heile universet. Lyset var tenkt å røra seg gjennom eteren på same vis som bylgjer rører seg på vatnet. 

Omgrepet eter vart av filosofen Aristoteles rekna opp som eit av fem element. Dei andre naturelementa var eld, jord, luft og vatn. Aristoteles meinte at naturen slik kunne fylla ut vakuum. Eteren var «det femte elementet» — i mellomalderen gjerne kalla kvintessensen.

Teoriane om eteren vart avkrefta i Michelson-Morley sitt eksperiment, der dei synte at lysfarten var den same uansett korleis ein målte. Om lyset hadde rørt seg som bylgjer på vatn, ville farten ha variert etter kva hald ein målte på. Jorda var tenkt å røra seg gjennom eteren. 

Omgrepet lever innan radioterminologi, der ein enno i dag seier at det som vert sendt ut via radio vert sendt ut «over eteren». Av den tanken kjem ordet **etermedia**, som er ei samnemning på fjernsyn og radio.

Datanettverkstypen Ethernet er kalla opp etter eteren.