recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ein **lærar** er ein kunnskapsformidlar. Ein person som er utdanna til å undervise barn og ungdom blir òg kalla ein pedagog.

Lærargrupper
------------

Lærarar er delte inn i fleire undergrupper, ut frå kva utdanning dei har:

* *Førskulelærar*: utdanna pedagog retta mot barn frå 3 til 6 år (opp til 10 år med tilleggsutdanning). Minimum 3 års utdanning.
* *Ålmennlærar*: utdanna pedagog for grunnskulen (1. til 10. klasse) med minst 4 års utdanning.
* *Adjunkt*: lærer med cand.mag.-grad eller bachelor og pedagogisk utdanning.
* *Lektor*: lærar med hovudfag eller mastergrad og pedagogisk utdanning.
* *Yrkesfaglærar*: lærar i yrkesfag / praktiske fag med praktisk og teoretisk utdanning innanfor sitt fagområde + pedagogisk utdanning.
* *Rektor*: skuleleiar.

Lærarutdanning
--------------

Lærarutdanninga kan òg delast i ulike undergrupper som siktar inn mot ulike lærargrupper: 

* Førskulelærarutdanning på tre år.
* Ålmennlærarutdanning på fire år.
* Yrkesfaglærarutdanning på tre år.
* Praktisk-pedagogisk utdanning på eitt år, nytta som påbyggingsstudium til bachelorgrad eller mastergrad, og for yrkesfaglærarar med praktisk og teoretisk fagutdanning, f.eks. fagbrev og teknisk fagskole.
* Integrert mastergrad (femårig).

Det er laga nasjonale rammeplanar for dei ulike lærarutdanningane der det er fastsett studiepoengskrav i høve fag, fagdidaktikk, pedagogikk og praksis.

Historikk
---------

Dei fyrste lærarutdanningskursa for allmugeskulen vart starta på slutten av 1700-talet. Desse var drive i privat regi og det same var mange av lærarskulane som kom til i siste halvdel av 1800-talet. Den fyrste offentlege lærarskulen vart oppretta i 1826 i Trondenes ved Harstad. 

Dei to-årige stiftsseminara bygde på allmugeskulen, og var nytta som lærarutdanning på 1800-talet. 

I 1890 vart lærarutdanninga for fyrste gong regulert gjennom ei eiga lov. 

Lengda på lærarutdanninga vart i 1902 regulert til tre-årig, ved lærarskolelovene av 1930 og 1938 vart utdanninga fire-årig med ei to-årig studentlinje. Med lærarutdanningslova av 1973 vart ålmennlærarutdanninga tre-årig, bygd på gymnas/studiekompetanse, og frå 1992 fire-årig. 

Den praktiske pedagogiske utdanninga (for å verte adjunkt, lektor eller yrkesfaglærar) blei i 1991 utvida frå eit halvt år til eitt år.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC
* NDL

 |
**Greg Cohen** (fødd 13. juni 1953) er ein amerikansk jazzbassist. Han er mest kjend for arbeidet sitt med John Zorn sin Masadakvartett og i nyare tid for turnèane med Ornette Coleman. Han medverka mellom anna på det kritikarroste Coleman-albumet *Sound Grammar*. Han har ofte òg spelte tradisjonell jazz og mellom anna arbeidd med Ken Peplowski, Kenny Davern og filmmakaren og klarinettisten Woody Allen. Han har òg arbeida med rockeartistar som Tom Waits, David Byrne og Elvis Costello. 

Masadakvartetten, Greg Cohen spelar kontrabass. 
Av andre artistar han har spela bass for finn ein Dagmar Krause, David Sanborn, Susana Baca, Gal Costa, Marisa Monte, Laurie Anderson, Willie Nelson, Bill Frisell, Norah Jones, Dave Douglas, Tricky, Jesse Harris, Keith Richards og Charlie Watts, Joey Baron, Donovan, Crystal Gayle, Bob Dylan, Alan Watts, Lee Konitz, Richie Havens, Dino Saluzzi, Lou Reed, Odetta og Danny Barker.

Greg Cohen er fast medlem av Woody Allen and his New Orleans Jazz Band som spelar kvar måndag på Carlyle Hotel på Manhattan i New York City, der Cohen i dag bur.

Utvald diskografi
-----------------

**Med Kenny Davern og Ken Peplowski**

* *The Jazz KENnection* (Arbors Records)

**Med Dave Douglas**

* *Charms of the Night Sky*

**Med Tom Waits**

* *Rain Dogs*
* *Franks Wild Years*
* *The Black Rider*
* *Mule Variations*
* *Orphans: Brawlers, Bawlers & Bastards*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Greg Cohen» frå Wikipedia på engelsk, den 20. november 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Greg Cohen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)

 |
Overflatesonden og sonden som skulle operera under marsoverflata.
Deep Space 2-sondane montert og innpakka i eit aeroshell.
Dei ulike sondekomponentane.
Slik har ein kunstnar førestilt seg ei vellukka landing.
**Deep Space 2**-prosjektet, som vart skote opp januar 1999 som ein del av NASAs New Millennium-program, bestod av to avanserte minisondar sendt til Mars. Den eine av sondane var planlagt å vera den første sonden til å operera under overflata på ein annan planet. Deep Space 2-sondane var også dei første landarane til å bruka aeroshell i staden for fallskjermar eller rakettar for å redusera nedslagsfarten.

Kvar sonde vog 2,4 kg og var pakka inn i eit vernande aeroshell. Dei var om bord eit anna romfartøy, Mars Polar Lander. Ved framkomst 3. desember 1999 over sørpolregionen på Mars, skulle dei to basketballstore skalla bli sleppte frå hovudsonden og styrta inn i planetens atmosfære og treffa marsoverflata med ein hastigheit på over 644 km/t. Ved nedslaget skulle dei to skala sprekka opp og dei to sondane med storleik lik en grapefrukt skulle slå gjennom overflata og dela seg i to bitar. Den lågare biten ville gå så langt ned som 0,6 meter i bakken, medan den øvre delen ville bli verande på marsoverflata og senda data til Mars Global Surveyor i bane rundt Mars, som igjen ville senda dataa tilbake til Jorda. Dei to delane av sonden ville vera i samband via ein datakabel.

Sondane vart namnsette Scott og Amundsen etter sørpolsfararane Robert Scott og Roald Amundsen.

Mislukkinga
-----------

Sondane ser ut til å ha nådd Mars, men ein fekk aldri kontakt med dei etter landing. Det er ikkje kjent kva som gjekk gale. Krasjkommisjonen føreslo ei rekkje moglege grunnar for feilinga:

* radioutstyret i landingssondane hadde ein låg sjanse for å overleva sjølve nedslaget
* sondane trefte kanskje grunn som var for steinete til at dei kunne overleva
* batteria om bord i sondane som vart ladde opp eit år før landing, og ikkje hadde vorte sjekka sidan, hadde kanskje ikkje nok straum att til å driva sondane

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Deep Space 2» frå Wikipedia på engelsk, den 10. desember 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

Deep Space 2-ferdprofil Arkivert 2007-08-02 ved Wayback Machine. av NASAs Solar System Exploration
Koordinatar: 74°15′S 163°45′E﻿

**Deep Freeze Range** er ei ulendt fjellkjede, over 128 km lang og kring 16 km brei, mellom Priestley- og Campbellbreen i Victoria Land i Antarktis. Ho strekkjer seg frå kanten av polarplatået til Terra Nova Bay. Fjella i den lågare og midtre delen av fjellkjeda vart observert av dei tidlege britiske ekspedisjonane til Rosshavet.

Fjellkjeda vart kartlagd i detalj av USGS frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy, 1955-63. Ho vart namngjeven av US-ACAN til ære for støtta U.S. Navy sin Operasjon Deep Freeze i Antarktis i fleire år frå og med 1954.

Av fjell i fjellkjeda finn ein Mount Adamson, Mount Dickason, Mount Hewson, Mount Queensland og Shafer Peak

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Deep Freeze Range» frå Wikipedia på engelsk, den 27. februar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  «Deep Freeze Range». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 27. februar 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Jens Jensen Gram** (12. februar  1779–2. november 1824) var ein dansk-norsk embetsmann og stortingsmann.

Gram var fødd i København. Han var ferdig utdanna cand. jur. i 1804. Frå 1806 til 1810 var han tilsett i kanselliet. 1810 tilsett hos sorenskrivaren i Ringerike og Hallingdal, år 1815 vart han sjølv sorenskrivar i same. Året etterpå kjøpte han godset Ask i Ringerike og busette seg der.

Ved valet til riksforsamlinga i 1814 var Gram 1. varamann frå Buskerud. Både til Stortinget i 1818 og 1821 var han representant frå amtet. Også ved det overordentlege storting 1822 var han til stades. På alle desse tinga var han odelstingspresident. Han var medlem av 23 komitear både i 1818 og 1821. I 1818 var han formann i fire komitear, medan han i 1821 var formann i sju. På stortinget høyrde Gram til opposisjonen, men bøygde av då han kom under press frå kongen.

Gram døydde i Kristiania.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Jens Jensen Gram NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Jens Gran** (8. oktober 1794–23. januar 1881) var ein norsk kjøpmann og stortingsmann frå Bergen.

Gran var son til ein kjøpmann og skipsreiar. Frå 1810 var han tilsett i faren si forretning, tre år seinare tok han sjølv borgarskap i Bergen. Åra 1814-16 tok han merkantil utdanning utanlands, særleg i Frankrike, eit land han seinare besøkte ofte. Sidan var han sjef i Jens Gran & Søn til han døydde.

I 1837 vart Gran medlem av det aller fyrste bystyret i Bergen, eit ombod han hadde til tidleg i 1850-åra då han flytta til Kalfaret, som den gongen låg utanfor bygrensa. Han var medlem av forlikskommisjonen i åtte år.

Gran representerte Bergen på Stortinget i 1839, 1845 og 1848. I 1839 var han medlem av tollkomiteen, seks år seinare var han sekretær i same komiteen, medan han i 1848 var vanleg medlem att. På 1848-tinget var han elles medlem av komiteen om statslån og om krigen i Danmark.

I 1845 var Gran medlem av ein kongeleg kommisjon om tollova, og i 1848 om statslånet.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Jens Gran NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* PolSys
* VIAF
* GND

 |
**Jens Landmark** (1. desember 1811–9. juli 1880) var ein norsk offiser , direktør for Kongsberg Våpenfabrikk og stortingsmann. Landmark var fødd på Brandal i Hareid, Andreas Landmark var far hans.

Landmark vart kadett i november 1827 og sekondløytnant i Bergenske brigade 1831. Han vart utnemnd til surnumerær premierløytnant i artilleriet 1834 og til premierløytnant 1837. Frå august 1837 til august 1838 var han handverksoffiser ved hovudarsenalet og vart februar 1838 teken til opplæring som oppsynsmann ved Kongsberg Våpenfabrikk. Han vart oppsynsmann ved fabrikken oktober 1840. Landmark var direktør for Kongsberg Våpenfabrikk frå 1854, med rang som oberstløytnant frå 1864.

Landmark konstruerte eit vinkel-lamellsikte på KVs 18-lødige kammerladningsgevær, og var delaktig i utviklinga av eit fire-tommars kammerladningsgevær. Han var også opphavsmann til den såkalla Landmarkske forandringsmodell til marinens 18-lødige kammerladningsgevær.

I fleire år var Landmark medlem av bystyret i Kongsberg, ei tid ordførar. Han vart vald til stortingsrepresentant for Kongsberg tre gongar. I 1862-63 var han medlem av militærkomiteen, 1864 medlem av komiteen om hærens løner. 1868-69 var han atter medlem av miltærkomiteen, samt medlem av Lagtinget. År 1880 byrja han på si tredje stortingsperiode, han sat i nett same posisjonane som i 1868-69.

Landmark vart i 1860 riddar av St. Olavs orden. Han døydde 1880 på Kongsberg.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Kjelde
**Jens Daniel Carolus Lieblein** (23. desember 1827–13. august 1911) var ein norsk egyptolog frå Kristiania. Han var far til Severin Lieblein.

Lieblein vart student i 1855 og cand.mag. i 1861. Same året reiste han til Berlin for å studere egyptologi under Karl Richard Lepsius og Heinrich Brugsch. Med statsstønad heldt han fram studiane i Paris, Torino, London og Leiden. I 1869 var han Noregs representant då Suez-kanalen vart opna.

Frå 1867 var Lieblein stipendiat i egyptologi ved Universitetet i Kristiania. I 1876 vart han utnemnd til ekstraordinær professor i egyptologi. Han arbeidde både med egyptisk språk, kultur, religion og historie. Særleg var han oppteken av kronologi. Han var «den fyrste verkelege egyptologen i Norderlanda» og reiste rundt i Egypt i 1887–88 og i 1899–1900. Mange av verka hans er forelda, men *Hieroglyphiches Namnewörterbuch* som kom ut i tida frå 1871 til 1892 er ei bra kjelde. 

Frå 1902 var Lieblein den fyrste formannen i Bymålslaget.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VIII. Bandet. 1957

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Jens Ludvig Paul Flor** (15. mars 1827–7. april 1887) var ein norsk handelsmann, bankmann, tollar og poltikar frå Kristiansund. Han var stortingsmann frå fødebyen i tida 1865-79.

Flor var son til ein kaptein. 18 år gammal tok han til som handelsbetjent i heimbyen, og dreiv eigen handel frå 1857. I 1863 fekk han jobben som kasserar i den lokale sparebanken, ei stilling han hadde til han i 1877 lukkast å verte tollinspektør i Trondheim.

Flor representerte Kristiansund på Stortinget i fem etterfylgjande stortingsbolkar. På tinget var han 1865-66 medlem i Tollkomiteen, 1868-69 sekretær i Næringskomite nr 1, medlem i Konstitusjonskomiteen 1871 og frå 1872 til 1879 formann i Tollkomiteen. Han var elles sekretær i Odelstinget 1871-73 og i Stortinget 1874-76. 

Flor var med i den kongelege tollkommisjonen av 1874, og av den parlamentariske skattekommisjonen av 1877. I 1873 var Flor med i deputasjonen Stortinget sendet til kryninga av Oscar II i Trondheim.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Jens Ludvig Paul Flor NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Døypefonten frå Mo stavkyrkje er overført til dagens kyrkje, men er ikkje i bruk.Foto: Eirik Irgens Johnsen

**Mo stavkyrkje** i det som no er Tokke kommune, vart riven i løpet av 1830-åra, og dagens kyrkje vart oppført på same tufta og innvigd i 1839. Stavkyrkja stod, som dagens kyrkje, på prestegarden sin grunn. Prestegården heitte opphaveleg Mo. (Dagens prestegard er i Dalen.)

Prest til kyrkja er omtala i 1342. Forholdet mellom presten og folket var openbart ikkje godt, for i 1395 fekk dei lokale bøndene ikkje *indulgents* (syndeforlating) i Biskop Eystein sitt hyrdebrev. Jens Nilssøn nemnar kyrkja i sin visitasrapport frå 1595. På den tida var ho anneks til Moland kyrkje i Fyresdal, og det går fram at det var gudsteneste kvar femte til sjette sundag. Av ein synfaringsrapport frå 1668 skal det ifølgje Lorentz Dietrichson gå fram at det dreidde seg om ei stavkyrkje med svalar og mange *skruv* omkring, og ho skal ha vore tekt med spon frå øvst til nedst. Korgolvet var — som for koret i Nesland stavkyrkje — heva om lag 3 alen over skipet sitt golv. Kyrkja skal ha blitt noko modernisert på 1700-talet.

Gjenstandar frå stavkyrkja
--------------------------

Ingen stavkyrkjeportal frå Mo er kjend, men eit krusifiks frå stavkyrkja er å finne i korboga i dagens kyrkje. I kyrkja (men ikkje i bruk) er òg den gamle døypefonten, laga av ein trestamme, men med kum av stein. Mest iaugefallande er likevel altartavla, som var i privat eige etter at den nye kyrkja fekk ei empiretavle. Den eldre altartavla vart komplettert ved ei vøling i 1961 og så måla av Henrik Sørensen og Harald Kihle.

Kjelder
-------

* Lorentz Dietrichson (1892). «Mo kirke». *De norske stavkirker: Studier over deres system, oprindelse og historiske udvikling. Et bidrag til Norges middelalderske bygningskunsts historie*. Kristiania: Cammermeyer. s. 503.
* *Mo og Skafså kyrkjer 1839–1989 Eit jubileumsskrift*. Mo og Skafså sokneråd. 1989.

* *Denne artikkelen bygger på «Mo stavkirke (Tokke)» frå Wikipedia på bokmål, den 12. september 2020.*

Fotnotar
--------

1. ↑  Jan Brendalsmo: Kildegjennomgang: Middelalderske kirkesteder i Telemark (Riksantikvaren, 2016), s. 116
2. ↑  Herman Henriksveen, red. (1986). «Mo Kyrkje». *Kirker i Telemark*. Stathelle: Flora forlag. s. 172. ISBN 82-90695-00-4.
3. ↑  Diplomatarium Norvegicum I:286
4. ↑  Diplomatarium Norvegicum IX:186
5. ↑  Jens Nilssøn (1981). Yngvar Nielsen, red. *Biskop Jens Nilssøns visitatsbøger og reiseoptegnelser 1574–1597*. Carl Zakariasson. s. 383.
6. ↑  *Mo og Skafså kyrkjer 1839–1989*, s. 23.
7. ↑  Avbildet på Kirkesøk.
8. ↑  *Mo og Skafså kyrkjer 1839–1989*, s. 23.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Mo stavkyrkje i Tokke i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
**Edward Douglass White** (fødd 3. november 1845 i Lafourche Parish i Louisiana, død 19. mai 1921 i Washington, D.C.) var ein amerikansk jurist og politikar, kjend som senator frå Louisiana og som den niande høgsterettsjustitiarien i landet utnemnd av president William Howard Taft.

Biografi
--------

White starta karrieren sin ved Georgetown University, men studiane hans vart avbrotne av den amerikanske borgarkrigen. Han verva seg til hæren hos Amerikas konfødererte statar, men det er uklart kva for ei konkret rolle han hadde under krigen. Det som er klårt er at han vart teken til fange i mars 1865 og at han vart frigjeven omkring ein månad seinare. At han har tenestegjort som soldat i sørstatsarmeen var allment kjent, men kvar og når han verva seg er uklart. Han var uansett den einaste soldaten frå armeen til Sørstatane som vart utnemnd til domar i høgsteretten i landet.

Etter krigen studerte han rettsvitskap og innleia i 1868 yrkeskarrieren sin som advokat i New Orleans. I 1874 var han medlem av senatet til delstaten i Louisiana, og i perioden 1879 til 1880 var han medlem av den høgaste domstolen i delstaten. Han var òg medlem av Senatet for Louisiana i perioden 1891 til 1894, før han deretter forlét embetet etter at president Grover Cleveland utnemnde han til domar i høgsteretten. 

Då dåverande høgsterettsjustitiarius Melville Fuller døydde i juli 1910 og White vart utnemnd til ny justitiarius av president William Howard Taft. Denne utnemninga var kontroversiell sidan Taft sjølv var republikanar medan White var demokrat. Han vart generelt sett på som ein konservativ dommar i virket sitt i høgsteretten, og dom justitiarius forstava han presidenteiden for både Woodrow Wilson (to gonger) og Warren G. Harding. Då White sjølv døydde i mai 1921 vart han etterfølgd av William Howard Taft.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Edward Douglass White» frå Wikipedia på bokmål, den 10. august 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Highsaw, Robert B. (1981) *Edward Douglass White: Defender of the Conservative Faith*, Baton Rouge, LA: Louisiana State University Press, ISBN 0807124281.
* Pratt, Walter F. (1999) *The Supreme Court Under Edward Douglass White, 1910–1921.* Columbia, SC: University of South Carolina Press. ISBN 1570033099.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Originaltekst av **Edward Douglass White** ved Wikisource. |

* Whites biografi ved bioguide.congress.gov
* Supremecourthistory.org – Edward Douglas White, 1910-1921 Arkivert 2010-04-10 ved Wayback Machine. (Biografien til White hos The Supreme Court Historical Society)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* US Congress

 |
**Edward Gibbon** (8. mai 1737–16. januar 1794) var ein britisk historikar fødd i Putney. Han er særleg kjend for seksbandsverket *The History of the Decline and Fall of the Roman Empire*.

Gibbon gjekk over til katolisismen 16 år gammal, og vart av den grunn utvist frå universitetet i Oxford. Deretter budde han i fem år i Lausanne, noko som påverka han mykje i retning fransk tanke og stil. I namnet vart han på ny protestant, men i røynda ein person skeptisk til all religion. Han gav i 1761 ut *Essai sur l'étude de la littérature*.

År 1764 budde Gibbon ei tid i Roma. Her fekk han ideen om å skildre Romarriket frå makt og prakt til forfall. Det fyrste bandet i livsverket *History of the Decline and Fall of the Roman Empire* kom ut i 1776, og vart straks omfatta med stor interesse. Sjette og siste bandet kom frå hans hand tolv år seinare. Dei siste banda skreiv han i Lausanne, der han budde 1783–93. Verket er eit av dei monumentale verka i britisk litteratur. Stilen er pompøst retorisk, levande og artistisk blomstrande, men samstundes basert på stor kunnskap om emnet, og beundring for Romarrikets velde.

I samtida var Gibbon sitt arbeid både banebrytande og skapte debatt. Verket ber mykje preg av å vere skrive i opplysningstida, særleg kva gjeld oppgjeret med kyrkja. Han avviste dei klassiske oppfatningane om kristendommen i antikken, og plasserte martyrmytane i ein historisk samanheng. I dag er størstedelen av *Romarrikets nedgang og fall* forelda. Særleg gjeld det dei fyrste banda, der Gibbon i alt for høg grad støtta seg på *Historia Augusta*, eit falskneri frå 300-talet e.Kr. Det same gjeld kapitla om Bysants, eit rike han tydelegvis hadde lite til overs for. 

Gibbon som person kjende seg meir heime i Lausanne og Sveits, enn han gjorde i England. Utviklinga av den franske revolusjonen førte likevel til at han i 1793 reiste tilbake til London, der han døydde kort etter.

Kjelder
-------

* Edward Gibbon i *Store norske leksikon*
* *Denne artikkelen bygger på «Edward Gibbon» frå Wikipedia på dansk, den 24. mars 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Johan Vogt** (23. september 1900–17. juli 1991) var ein norsk samfunnsøkonom.

Johan Vogt var son av Johan Herman Lie Vogt, som var professor ved NTH i Trondhjem, og Martha Johanne Abigael Kinck. Her gjekk han på Trondheim Katedralskole, der han stifta gymnasavisen «De unges forbund» og trykte tekstar av mellom anna Nordahl Grieg og Johan Borgen. På grunn av artiklane i bladet vart han utvist frå skolen, og måtte ta *examen artium* som privatist. Gjennom søstera Margit Vogt var han svoger av krigshelten Martin Linge.

Som student meldte Vogt seg inn i Mot Dag allereie to månader etter stiftinga, og fekk medlemskort nummer 5. Vogt vart arrestert under andre verdskrigen og sat på Grini til 1945.

Vogt studerte statsøkonomi og tok eksamen (cand.oecon.) i 1923. 1928–33 var han statsstipendiat, men han brukte det meste av tida i Mot Dag. I denne perioden arbeidet Vogt mellom anna med å omsette bokverket *Das Kapital (Kapitalen)* til norsk. Seinare livnærte han seg som timelærar ved Oslo Handelsgymnasium og ved universitetet, til han i 1948 vart dosent i sosiallære. I 1957 vart han Wilhelm Keilhaus etterfølgjar som professor. Johan Vogt vart i 1976 første mottakar av Fritt Ords Pris.

Kjelder
-------

* Preben Munthe: *Norske økonomer: sveip og portretter*. Oslo: Universitetsforlaget, 1992.

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Johan Undrum** (7. oktober 1880–14. mars 1940) var ein norsk lensmann og stortingsrepresentant frå Undrumsdal i Våle i Vestfold. Han møtte på Stortinget for partiet Høgre og valkrinsen Østfold i åra frå 1931 til 1940.

Undrum var son til ein styrmann, og gjekk på Jarlsberg og Larviks amtsskole i 1897/98. Frå 1898 var han lensmannsbetjent i Ramnes, og fungerande lensmann 1900-03. Åra 1904-06 var han lensmannsfullmektig i Sem, før han i januar 1907 vart lensmann i Svelvik og Strøm. Den 1. oktober 1915 skifta han beite og var sidan lensmann i Skjeberg.

Perioden 1910-15 var Undrum medlem i Svelvik kommunestyre, medan han 1919-22 og frå 1925 var med i Skjeberg heradsstyre. I Svelvik var han styreformann i den lokale sparebanken, og i Skjeberg var han formann i forliksrådet og medlem i soknerådet.

Valperioden 1925-27 var Undrum 2. varamann frå Østfold, og møtte då nokre veker i 1926. Ved stortingsvalet hausten 1930 vart han vald inn på Tinget for Høgre, attvald 1933 og 1936. Han var 1931-33 medlem i Lovkomiteen, og frå 1934 nestformann i Protokollkomiteen til vart permittert i februar 1940, ein liten månad før han døydde. Undrum var sentralstyremedlem i Høgre i tida 1928-33.

Kjelder
-------

* Biografisk informasjon om Johan Undrum NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Portrett av ei kvinne med blomar. Tilhøyrer Nasjonalbiblioteket.
**Johan von der Fehr** (fødd 8. juni 1833 på Strudshavn i Askøy, død 20. september 1906 i Norheimsund) var ein norsk daguerreotypist og fotograf. Han arbeidde òg som
målarmeister, dyrka frukt, var gartnar og gardbrukar.

I 1853 starta han som daguerreotypist i Bergen for ei kort tid, men kom att igjen i starten av 1860-åra. I ein periode dreiv han atelieret Brødr.Larms atelier saman med sonen Johan.

Frå 1898 budde von der Fehr i Norheimsund og levde som gardbrukar og fotograf fram til han døydde.

Fotografia etter Johan von der Fehr finst mellom anna hos Voss folkemuseum, Vevelstad historielag, Oslo Bymuseum, Norsk folkemuseum og i arkivet etter Den Nationale Scene i Bergen.

Kjelder
-------

* Johan von der Fehr i Fotografregisteret.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Johan von der Fehr**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Nasjonalbiblioteket fotograf
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* KulturNav

 |
**Johan Henrik Paasche Thorne** (18. august 1843–18. mai 1920) var ein norsk forretningsmann og politikar. Han var statsråd 1889-91 og 1893-94.

Liv og gjerning
---------------

Thorne var fødd i Drammen, han var son av Johan Frederik Thorne. Johan Thorne gjekk Drammens latinskole og praktiserte deretter som handelsmann. Han var og to år til sjøs. 21 år gammal tok han til som trelasthandlar og skipsreiar med base i Sarpsborg. Etter fem år, 1869, flytta han verksemda til Moss. Over åra kjøpte han opp store skogeigedomar i Østerdalen.

I mange år var Thorne medlem av bystyret i Moss, ordførar 1880-89. Samstundes var han direktør for sparebanken i byen (1875-86).

Thorne var stortingsrepresentant frå valkrinsen Moss og Drøbak i tre periodar, 1883-91. Han vart vald på nytt 1895-97 og 1903-06, begge gongene frå Smaalenene. På tinget var han seks fyrste sesjonane medlem av næringskomite nr 1. 1889 var han formann i same komiteen og medlem av valkomiteen. I 1891 var han medlem av både valkomiteen og militærkomiteen. I tida han representerte Smålenene var han innom ei rekke stortingskomitear, viktigast var posisjonen som formann i den kombinerte næringskomite nr. 1 og sosialkomiteen. I siste stortingsperioden, 1903-06 var han president i Stortinget. Han var ordførar for Stortinget sine utsendingar til kroninga i Trondheim i 1906.

Thorne var med i den fyrste Høgre-regjeringa. Han var statsråd frå 12. juli 1889 til 6. mars 1891. Dels var han ved statsrådavdelinga i Stockholm, dels styrte han Indredepartementet. Også til Emil Stang si andre Høgre-regjering kom Thorne med. Etter ti månaders virketid gjekk Thorne av den 3. mai 1894. Avgangen botna i misnøye med kompromissløysinga kring jarnbanesaka, og usemje med statsministeren i val av strategi i høve unionsspørsmålet. Han var elles medlem av unionskomiteen som stortinget sette ned i 1895.

1896 vart han vald til preses i Selskapet for Norges Vel. Han var kommandør av fyrste klasse av St. Olavs Orden.

I 1890 kjøpte Thorne herregarden Evje i Rygge, og busette seg der noko seinare. Han døydde i Rygge.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*, Kristiania 1914
* Biografisk informasjon om Johan Thorne NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Johan Thoresen** (28. januar 1857–23. juli 1918) var ein arbeidsleiar og stortingsmann frå Enebakk. Han representerte Høgre på Stortinget i 15 år.

Thoresen var son til ein husmann som døydde då sonen var ung. I 12-årsalderen måtte han byrje å arbeide ved Lillestrøms dampsag og høvleri. 16 år gammal vart han sagmeister og frå 1899 var han arbeidsformann på saga.

På Lillestrøm fekk Thoresen ei mengd offentlege og private verv; mellom anna var han formann i Lillestrømmens ynglingeforeining i 13 år og i Skedsmo indremisjonsforeining i ni år.

Thoresen representerte Akershus amt og Høgre/Samlingspartiet på Stortinget i fem samanhengande valbolkar frå 1892. Han var medlem 1892-93 av Næringskomite nr 2, sidan av Sosialkomiteen frå 1893 heilt fram til han i 1906 forlet Stortinget. I si siste valperiode, 1903-06, var han også medlem av Valkomiteen og Arbeidsløysekomiteen.

Thoresen døydde på Lillestrøm «av lungebrune etter den spanske sjuken».

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914



1. ↑  Den 17de Mai, 25.7.1918
*Laokongruppa* frå Rhodos, no i Vatikanmuseet.
**Laokoon** var ein trojansk prest som åtvara dei andre innbyggjarane mot å ta imot hestestatuen som grekarane hadde gjeve dei, utan å bli høyrd. 

I ei vidkjend linje frå *Aeneiden* av Vergil seier Laokoon:

*Equo ne credite, Teucri* 
*Quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentis*
Stol ikkje på hesten, trojanarar.
Kva det enn er, eg fryktar grekarane sjølv når dei gjev gåver
Bybuarane høyrde ikkje på presten, som i sinne kasta spydet sitt på hesten. Ein gud som støtta grekarane, Atene eller Poseidon, sendte så sjøormar som drap Laokoon og dei to sønene hans. Ein annan versjon av legenda seier at Apollon sende slangane som straff for ein annan gjerning, men trojanarane tok hendinga som eit teikn på at hesten var heilag. Det skulle dei koma til å angra på.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Laokoon**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
| Laon |
| --- |
| Den øvre delen av Laon Den øvre delen av Laon |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Laon** |

 |
| Styresmakter |
| Land Region  Departement | Frankrike  Hauts-de-France Aisne |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  42,00 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 26 265   625/km² |
| Koordinatar | 49°33′50″N 03°37′28″E﻿Koordinatar: 49°33′50″N 03°37′28″E﻿ |
| Høgd over havet | 83 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.ville-laon.fr |

**Laon** er ein by og kommune i Frankrike, og *préfecture* (administrasjonsstad) i departementet Aisne. Byen har om lag 25 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Det åslendte området rundt Laon har alltid vore strategisk viktig. Rundt tida til Julius Cæsar låg det ein gallisk landsby her. Romarane erobra staden, bygde festningsverk, og klarte å motstå invasjonar frå frankarar, burgundarar, vandalar, alanarar og hunarar. På denne tida vart han kalla *Alaudanum* eller *Lugdunum Clavatum*.

Byen vart eit bispedøme på 400-talet, oppretta av den innfødde St. Remigius, erkebiskopen som døypte Klodvig I. 

Tidleg på 1100-talet, medan biskopen var ute på reise, prøvde innbyggjarane i byen å få kommunestatus, men biskopen kjøpte ei oppheving av dette av den franske kongen. Dette førte til opprør i byen, der bispepalasset vart sett i brann og biskopen og fleire av mennene hans vart drepen. Brann spreidde seg til domkyrkja som brann heilt ned. 

Notre-Dame de Laon.
Fram til 1331 var byen meir eller mindre fri, før kommunestatusen igjen vart avskaffa. Under Hundreårskrigen vart byen erobra av burgundarane, som gav han opp til engelskmenna, før han vart teke tilbake av Frankrike etter Karl VII kom til makta. 

Under felttoget i 1814 prøvde Napoleon forgjeves å drive bort von Blücher frå byen under slaget ved Laon. 

I 1870 sprengde ein ingeniør opp eit kruttlager ved festninga idet tyske troppar gjekk inn i byen. Mange liv gjekk tapt, og katedralen og det gamle bispepalasset vart øydelagd. Under den franske revolusjonen mista Laon statusen som bispedøme.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Laon**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
Jane Addams
**Internasjonal Kvinneliga for Fred og Fridom (IKFF)**, **Women’s International League for Peace and Freedom (WILPF)**, er ein freds- og menneskerettsorganisasjon som vart skipa på eit internasjonalt kvinnemøte i Haag i 1915 med det føremålet å få stogga den fyrste verdskrigen og arbeide for ein rettferdig fred bygd på demokratiske prinsipp. Jane Addams og Emily Greene Balch gjorde ein framifrå innsats i ligaen, og båe fekk Nobels fredspris for sitt arbeid for fred. Fleire norske kvinner har hatt sentrale verv og oppgåver i Women’s International League for Peace and Freedom, til dømes Johanne Lucie Reutz Gjermoe og Marie Lous Mohr. 

Internasjonal Kvinneliga for Fred og Fridom held til i Genève i Sveits. Organisasjonen støtter arbeidet som Dei sameinte nasjonane (SN) gjer, og har konsultativ status ved det økonomiske og sosiale råd i Dei sameinte nasjonane, UNESCO, FAO og ILO. 

Internasjonal Kvinneliga for Fred og Fridom har underavdelingar i fleire land. I Noreg vart det skipa ei nasjonal gruppe i 1915, *Norsk seksjon av Internasjonal Kvinneliga for Fred og Frihet (IKFF)*, som har som føremål å samle norske kvinner med ulike politiske og ideologiske meiningar i arbeidet med å opplyse om og skaffe av vegen dei politiske, økonomiske og psykologiske tilhøva som kan vere årsaka til krig, og arbeide for ein konstruktiv fred i eit økologisk berekraftig samfunn. Hovudmåla er såleis å hindre krig, å få erstatta vald med ikkjevald i alle konfliktar, å få styrkt organa til Dei sameinte nasjonane (SN), å skape auka respekt for folkerettslege institusjonar, å komme fram til ein internasjonal økonomisk orden basert på kva alle folk treng, ikkje ein orden basert på profitt og privilegium.

Frederick Seitz, Ava Pauling, Detlev Bronk, Paul Weiss

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Internasjonal Kvinneliga for Fred og Fridom**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Norsk seksjon av Internasjonal Kvinneliga for Fred og Frihet (IKFF) Arkivert 2012-10-11 ved Wayback Machine.
* Arkivverkets internettside om norske fredsrørsler Arkivert 2013-01-15 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Holmen svømmehall** er ein kommunal symjehall på Holmen i Asker kommune som stod ferdig våren 2017. Her er det eit hovudbasseng på 25 x 21 meter med åtte baner, terapibasseng på 12,5 x 12,5 meter, treningsrom, kafe og andre tilbod. Publikum kan nytte delar av taket på hallen til å slappe av på.

Det er lagt stor vekt på tiltak som sparar energi. Symjehallen er bygd som ein stor betongkonstruksjon der bruk av lavkarbonbetong har vore eit viktig tiltak for å redusere skadelege utslepp. Om lag 80 prosent av oppvarminga vert gjort med fornybar energi. Det er ca. 500 m² med solcellepanel på taket mot sør-aust, 150 m² vertikalt monterte solcellepanel på sørveggen og solcellepanel på taket over sykkelparkeringa, og desse dekkjer om lag 12 prosent av det årlege elektrisitetsforbruket. LED-lys og styring av lyset i samsvar med dagslyset bidreg til om lag 40 prosent lågare energibruk enn med tradisjonell opplysing. Dessutan er det femten energibrønnar som hentar energi opp frå undergrunnen, og solfangarar på parkeringsområdet som lader desse brønnane med energi om sommaren. Det er valt energisparande løysingar på dei tekniske innretningane. Slik er Holmen svømmehall ein av dei mest energieffektive symjehallane i Noreg. Den økonomisk stønaden på totalt 46 millionar kroner er gjeven av Enova, Husbanken og Kulturdepartementets spelemidlar.

Plasseringa av symjehallen er i tråd med statlege retningsliner om at bustader, arbeidsplassar, institusjonar og servicebygg skal leggjast i nærleiken av kollektivknutepunkt. Både statlege, regionale og lokale planer har mindre bilkjøring som mål for å redusere bilkøane, betre luftkvaliteten, redusere utslepp av klimagassar og skape betre bumiljø. Difor skal det leggjast opp til meir gange, sykkel- og kollektivtransport. Reguleringsplanen for symjehallen refererer seg til desse føringane. Kommunedelplanen for Holmen-Slependen (vedteke 29. januar 2013) legg vekt på sambruk av parkeringsplassar mellom ulike brukergruppar og bruksføremål i Holmen sentrum, av di sambruk av parkeringsplassar både er økonomisk gunstig og krev mindre areal. Det er såleis eit mål at flest mulig skal gå, sykle eller reise kollektivt til symjehallen. I tillegg til miljø- og klimaomsyn, vil liten biltrafikk til hallen tryggje at friområdet og badeplassen Holmenskjæret, som symjehallen ligg i tilknyting til, verte eit godt rekreasjonsområde. Berre eit fåtal parkeringsplassar er difor bygd særskild for symjehallen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Holmen svømmehall
* Asker kommune om Holmen svømmehall
*For det franske departementet med same namn, sjå Departementet Loire*

Kart over Loire i Frankrike.
**Loire** er den lengste elva i Frankrike med ei lengd like over 1 000 km og eit tilsigsområde på 117 000 km², meir enn ein femtedel av Frankrike. Den sentrale delen av Loiredalen vart ein del av verdsarvlista til UNESCO 2. desember 2000.

Etymologi
---------

Namnet «Loire» kjem frå det latinske ordet *Liger*, som igjen er ein transkripsjon av det galliske (keltisk) namnet på elva. Det galliske namnet på elva kjem av det galliske ordet *liga*, som tyder «silt, sediment, slam», og som har gjeve det franske ordet *lie* (botnfall i vin). *Liga* kjem av den urindoeuropeiske rota \**legh-*, som tyder «å liggje» (som òg er opphavet til dette norske ordet).

I fransk er adjektivet som kjem frå elva *ligérien*, som i *le climat ligérien* («klimaet i Loiredalen»), som vert rekna som det mest behagelege i Nord-Frankrike med varmare vintrar og ikkje alt for heite somrar.

Geografi
--------

Elva har sitt utspring i dei nordaustlege delane av Cevennane, og renn hovudsakleg nordover gjennom Roanne og Nevers til Orléans, og frå der vestover gjennom Tours til Biscayabukta og Atlanterhavet ved Nantes. Elva har stundom ført til alvorlege flaumar, mellom anna i 1856, 1866 og 1910.

I motsetnad til mange andre elvar i Vest-Europa er det svært få demningar og sluser i Loire (Villeres-demninga som vart bygd i 1985 eit par kilometer sør for Roanne, har spelt ei nøkkelrolle i å hindre flaum). På grunn av dette er Loire ei svært populær elv for båtturar, der ho renn gjennom dei frodige landbruksområda, og forbi kalksteinsklipper og eventyraktige slott. 

### Sideelvar

Loire ved Saint-Nazaire.
* Allier
* Cher
* Indre
* Loiret
* Maine
	+ Mayenne
	+ Sarthe
	+ Loir
* Vienne
* Erdre

### Departement og byar

Loire ved Blois.
Fleire departement i Frankrike er kalla opp etter Loire. Loire renn gjennom følgjande departement og byar: 

* Ardèche
* Haute-Loire: Le Puy-en-Velay
* Loire: Feurs, Roanne
* Saône-et-Loire: Digoin
* Allier
* Nièvre: Nevers
* Cher: Sancerre
* Loiret: Gien, Orléans
* Loir-et-Cher: Blois
* Indre-et-Loire: Amboise, Tours
* Maine-et-Loire: Saumur
* Loire-Atlantique: Ancenis, Nantes, Saint-Nazaire

Sjå òg
------

* Loiredalen

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Loire**

* Offisiell turistside for Loiredalen
* Centre-Val-de-Loire
* Pays de la Loire
* Vassvegar i Frankrike
* Loire på reference.allrefer.com
* Loire på sykkel Arkivert 2007-03-19 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames

 |
**Joseph Idlout** (1912/1913-2. juni 1968) var ein inuittisk jeger og leiar som var avbilda på den kanadiske todollar-setelen. Under programmet kjent som High Arctic relocation, som fann stad i 1959, hjelpte Idlout inuittfamiliar å tilpassa seg det ny bustadområdet sitt i Resolute i Nordvestterritoria (no Nunavut).

Idlout bad om å få flytta til Resolute i 1954 på grunn av mangel på rev i området rundt fødestaden sin Pond Inlet. Styresmaktene var opphavleg ikkje velvillige, men gav etterkvart etter, og Idlout flytta i 1955.

Dokumentarar
------------

Idlout blei offentleg kjend gjennom dokumentarfilmen *Land of the Long Day*, som kom ut i 1952. På denne tida budde Idlout i Pond Inlet, og var kjend for dugleiken sin som jeger og som leirleiar. Merksemda kring filmen gjorde at han blei kalla den mest kjende inuitten i si tid.

Han blei også skildra posthumt i dokumentaren *Between Two Worlds* frå 1990, regissert av Barry Greenwald og produsert av National Film Board of Canada (NFB) og Investigative Productions Inc. I den ein time lange filmen tek sonen til Idlout, Peter Paniloo, sjåaren på ei reise gjennom livet til faren. Filmen er teken med i NFB si samling av inuittfilmar *Unikkausivut: Sharing Our Stories*. *Between Two Worlds* held fram forteljinga om livet til Idlout etter at *Land of the Long Day* blei laga og til han døydde i 1968, etter å ha køyrt ein snøskuter over ei klippe etter å ha drukke ved ein luftbase for Royal Canadian Air Force.

Familie
-------

Idlout er bestefar til rockesongaren Lucie Idlout. Dotter hans, Leah Idlout, har sagt at far hennar var son av Joseph-Elzéar Bernier. Ein trur i så fall at han var den einaste sonen til Bernier.

Kjelder
-------

1. ↑  News, Nunatsiaq (7. april 2018). «Taissumani, April 7». *Nunatsiaq News* (på engelsk). Henta 11. mars 2021.
2. ↑  «The Story Behind the Engraving». *www.bankofcanadamuseum.ca* (på engelsk). Henta 11. mars 2021.
3. ↑  Inuit History
4. ↑  «1969-1979 series, Scenes of Canada - $2». Bank of Canada. Arkivert frå originalen 11. juni 2011.
5. ↑  Tammarniit (mistakes): Inuit relocation in the Eastern Arctic, 1939-63 by Frank J. Tester, Peter Keith Kulchyski
6. ↑  Inuit History
7. ↑  Contact with Europeans
8. ↑  Land of the Long Day
9. ↑  «Between Two Worlds». *Collection*. National Film Board of Canada. Henta 6 April 2012.
10. ↑  Between Two Worlds A Film by Barry Greenwald Produced by Peter Raymont Arkivert 2011-10-05 ved Wayback Machine.
11. ↑  *Captain Bernier lives on*, arkivert frå originalen 4. mars 2016, henta 20. november 2022

* *Denne artikkelen bygger på «Joseph Idlout» frå Wikipedia på engelsk, den 20. november 2022.*
Joseph Wriight: *Alkymisten leitar etter dei vises stein*, 1771
**Joseph Wright** (fødd 3. september 1734 i Derby i England, død 29. august 1797 same stad) var ein engelsk landskaps- og portrettmålar — han er vorte kjend som «den første profesjonelle målaren som uttrykte ånda i den industrielle revolusjonen.

Liv og gjerning
---------------

Han var fødd i Irongate i Derby i England, faren var advokat. Då Wright hadde bestemt seg for å bli målar, drog han til London i 1751 og studerte i to år under Thomas Hudson, læremeisteren til Joshua Reynolds. Etter å ha måla portrett ei stund i Derby, arbeidde han som assistent for Hudson i femten månader. Han slo seg så ned i Derby og arbeidde med portrett med klår chiaroscuro i kunstig ljos, som namnet hans er assosiert med, og med landskapsmåleri.

Wright gifta seg i 1773, og på slutten av året vitja han Italia, der han vart til 1775. Medan han var i Napoli, vart han vitne til eit vulkanutbrot frå Vesuv, som vart motivet til mange av dei følgjande måleria hans. På tilbakevegen frå Italia etablerte han seg i Bath som portrettmålar. Etter ei tid gjekk han lei og vende tilbake til Derby, der han levde resten av livet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Joseph Wright of Derby» frå Wikipedia på bokmål, den 11. november 2010.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  F.D. Klingender, sitert i Ellis Waterhouses *Painting in Britain 1530 to 1790*, fjerde utgåva, New York, Viking Penguin, 1978, side 285.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
Minnesmerke i Sobibor
**Sobibor** eller *Sobibór* var ein nazistisk konsentrasjonsleir under andre verdskrigen. Det var ein utryddingsleir *(Vernichtungslager)*. Sobibor låg i søraust-Polen. Minst 250 000 menneske vart drepne i leiren. I dag er det ein minnestad og eit museum der. Fangane i leiren var mellom anna jødar, sigøynarar (sinti) og sovjetiske krigsfangar. Leiren stod under leiing av tyske SS-menn, men mange av vaktene var ukrainarar i tysk teneste. 

Det skjedde eit væpna opprør i Sobibor 14. oktober 1943, og denne leiren er særleg kjend for dette. Omtrent halvparten av dei 600 fangane som deltok klarte å rømme frå leiren den dagen. Etter oppreisten vart leiren stengd. 

Dei fleste som deltok i opprøret var sovjetiske krigsfangar av jødisk opphav frå Kviterussland, under leiing av raudearmisten Alexander Petsjerskij (med kallenamn Sasja) og den sivile fangen Leon Feldhendler. Dei drap ti SS-menn og to ukrainske vakter. Mange av fangane døydde straks i kuleregnet frå vaktene eller i minefelta utanfor piggtrådgjerdet, men ca 300 klarte å flykte. 

Det vart leita etter dei flykta fangane i omlandet etter flukten, både med soldatar og fly. Mange vart funne og skotne. 47 overlevde til krigen var over, da dei fekk hjelp med sivilfolket og frå partisanar. SS drap sidan alle fangane som var att i leiren. Dei falne SS-mennene vart gravlagde på ein tysk soldatgravplass i nærleiken med full militær ære. Etter leiren var stengd, fjerna SS alle spor etter brotsverka sine. 

I 1987 vart det laga ein fjernsynsfilm om opprøret i leiren, på norsk kalla *Flukten frå Sobibor*.

Kjelder
-------

Mellom anna den tyskspråklege wikipediaen, artikkel med same namnet.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**Allyson Michelle Felix** (fødd 18. november 1985 i Los Angeles, California) er ein USA-amerikansk sprintar som har blitt både verdsmeister, verdsrekordhaldar og olympisk meister. Felix har vunne i alt sytten medaljar frå OL og VM, og av desse er tretten gull på 100 meter, 200 meter og stafett. Hennar personlege beste tider per november 2013 er: 100 meter på 10,89, 200 meter på 21,69 og 400 meter på 49,59.

Prestasjonar
------------

Allyson Felix med stafettpinnen i Daegu i 2011. Foto: Erik van Leeuwen

Under VM i friidrett 2005 i Helsingfors vart Felix verdsmeister for fyrste gong, på 200 meter. Ho gjentok prestasjonen i Osaka i 2007, då ho også kom til topps med begge USA sine stafettlag på respektive 4 x 100 m og 4 x 400 m. Med VM i friidrett 2009 i Berlin hadde ho teke tre gull på 200 meter i tre verdsmeisterskap på rad. Denne gongen deltok ho berre med stafettlaget på 4 x 400 meter, og sikra USA nok eit stafettgull. Under VM i friidrett 2011 i Daegu vann ho bronse på 200 meter sprint, sølv på 400 meter og gull på både 4 x 100 m og 4 x 400 m stafett.

Allyson Felix OL-debuterte i 2004 i Aten og tok sølv på 200 meter og samtidig sette ny verdsrekord for juniorar. Ho vart olympisk meister for fyrste gong under sommar-OL 2008 i Beijing, då ho vann med stafettlaget på 4 x 400 meter i tillegg til å ta eit nytt olympisk sølv på 200 m. London-OL i 2012 vart eit viktig OL for Felix, då ho endeleg vann ein individuell olympisk gullmedalje på 200 meter. I dei same leikane vann ho olympisk gull med dei amerikanske stafettlaga på både 4 x 100 m og 4 x 400 m. Felix vart med det den fyrste kvinna som greidde tre gull i friidrett i same OL sidan Florence Griffith-Joyner i 1988.

Vinnartida på 4 x 100 meter (40,82) som ho presterte saman med Tianna Madison, Bianca Knight og Carmelita Jeter, heldt til ny verdsrekord. Dette er gjeldande verdsrekord på distansen i november 2013. 

Allyson Felix deltok på 200 meter under VM i friidrett 2013 i Moskva, men midt i finaleløpet sleit ho musklane på baksida av høgrelåret og måtte bryta. Shelly-Ann Fraser-Pryce frå Jamaica vann, medan Felix måtte berast av banen.

Kjelder
-------

* «Allyson\_Felix» i *Store norske leksikon*, snl.no.*, forfattarar: Rolf Bryhn og Tor Håkon Solheim. Henta inn 4. november 2013.*
* «Allyson Felix» (på engelsk). Olympedia. Henta 11. mars 2023.

### Fotnotar

1. ↑  *Profil på Sports-reference.com*, arkivert frå originalen 13. juni 2017, henta 4. november 2013
2. ↑   New York Times, 16.08.13: Allyson Felix tears hamstring in 200 meters. Vitja 04.11.13

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)
* MusicBrainz (artist)

 |