**Fulfulde: dialektar.** Fulfulde blir tala av fulaniane frå Senegal til Kamerun og Sudan, og språket varierer ein god del dialektalt.

Klassifikasjon
--------------

Her er ei jamføring mellom to klassifikasjonar, frå Arnott (1970) og Harrison & Tucker (2003).

|  |  |
| --- | --- |
| **Arnott (1970)** | **Harrison & Tucker (2003)** |
| 1. Fuuta Jaloo (Guinea) | 1. Pular |
| 2. Fuuta Tooro (Senegal, Gambia og Mauritania) | 2. Pulaar |
| 3. Maasina (Mali) | 3. Fulfulde Maasina |
| 4. Liptaako-Sokkoto (Burkina Faso, Vest-Nigeria, Vest-Niger) | 4. Fulfulde Gorgal |
| 5. Fulfulde Borgu |
| 5. Aust-Niger og Midt-Nigeria | 6. Fulfulde Lettugal Niger |
| 7. Fulfulde Leydi Nigeria |
| 6. Aadamaawa (Nord-Nigeria og Nord-Kamerun) |
| 8. Fulfulde Aadamaawa |
| 9. Fulfulde Bagirmi |
| 10. Fulfulde Sudan |
|

Nokre viktige dialektskilnader
------------------------------

Dialektane av fulfulde skil seg primært frå kvarandre med omsyn til både fonologi, morfologi og leksikon (ordtilfang).

### Fonologiske dialektskilnader

Alle dialektar av fulfulde er påfallande like fonologisk, men dei viktigaste skilnadene gjeld fonemsystem, fonotaks og prosodi.

#### Fonemsystem

1. Konsonanten som blir skriven *ƴ*, varierer i uttale. Frå Maasina og vestover blir han uttala [ʄ] (palatal implosiv), som er den eldste uttalen; jamfør *ƴiiƴam* 'blod'. Austanfor Maasina blir han uttala [j̰] (palatal halvvokal med knirkestemme). Nokre stader i Aadamaawa har han i mange omgjevnader blitt til [ʔ] (glottal lukkelyd, til dømes *ii'am* /ʔḭːʔam/ 'blod'.

2. Mange dialektar i Aadamaawa skil mellom *w* /w/ (labial-dorsal halvvokal) og *v* /ʋ/ (stemd labiodental approksimant, som i *wama* 'danse' og *vama* 'flette, strikke'. Alle andre dialektar berre har *w*, slik at både 'danse' og 'flette, strikke' heiter *wama*.

3. Dei fleste dialektane skil mellom *ng* /ŋg/ og *ŋ* /ŋ/, medan nokre dialektar i Aadamaawa berre har *ng* /ŋ/. 'Bite' heiter *ngata* i desse Aadamaawa-dialektane og *ŋata* /ŋata/ andre stader, medan til dømes *ngilngu* /ŋgilŋgu/ ‘makk, mark' heiter det same over alt.

##### Fonotaks

1. I Fuuta Jaloo og Maasina har ein frikativ i koda blitt til ein halvvokal. *S* har blitt til *y*, og *f* har blitt til *w*, slik at desse dialektane skil seg frå dei andre ved å ikkje ha *s* og *f* i koda, bortsett frå i nyare lånord. 'Nede, under' heiter *ley* i desse to dialektane og *les* i andre. 'Øyra' heiter *nowru* i desse to dialektane og *nofru* i andre.

2. I Fuuta Jaloo og Maasina er skiljet mellom ulike nasalar nøytralisering|nøytralisert i koda. 'Jarn, metall' heiter *njanndi* i desse to dialektane, medan andre dialektar har den meir konservative forma *njamndi*. 'Lesing, lekse, leksjon, studium' heiter *jannde* i desse to dialektane, medan andre dialektar har den meir konservative forma *jaŋde* – bortsett frå Fuuta Tooro, som har den endå meir konservative forma *jangde* (jamfør neste punkt).

3. Fuuta Tooro er den einaste dialekten som har prenasale konsonantar, dvs. *mb, nd, nj, ng*, i koda. 'Lesing, lekse, leksjon, studium' heiter *jangde* i Fuuta Tooro og *jaŋde* i andre dialektar, bortsett frå i Fuuta Jaloo og Maasina, der det heiter *jannde*.

##### Prosodi

Dei fleste dialektane av fulfulde har ei aksentuert staving i kvart fonologiske ord. Ei aksentuert staving har ein høgare tone enn andre stavingar i det same fonologiske ordet. Plasseringa av aksenten er føreseieleg etter reglar som liknar dei ein finn i latin og klassisk arabisk; jamfør Fulfulde: aksentuering. Her er nokre døme frå Maasina-dialekten, med aksenten markert med akutt aksent: *fáɗo* 'sko', *ɗérewol* 'papir, brev', *déwtere* 'bok', *maláyka* 'engel' og *láátaade* 'bli'. Dialektane i det søre Aadamaawa skil seg noko ut frå dette mønsteret, og er kanskje i ferd med å utvikle eit tonem-system, med ein høg tone og ein låg tone. Dei fleste substantiva er uttala med låg tone, som *faɗo* 'sko', *ɗerewol* 'papir, brev', *deftere* 'bok', *malaa'ikaajo* 'engel', men det finst unnatak, som *ɓokkí* 'baobabtre', med ein høg tone på siste stavinga. Eigennamn av arabisk opphav er oftast lånte gjennom det tsjadiske tonespråket hausa, og held ved lag tonane frå dette språket, som til dømes *Aadamú*, *Abdullááhi*, *Alíyu* og *Zeynábu*. Verb har éi staving med høg tone. I positive verbformer ligg den høge tonen på rotstavinga, som i *wárii* 'kom (fri perfektiv)'.

### Morfologiske dialektskilnader

### Leksikalske dialektskilnader

Fotnotar
--------

1. ↑  D.W. Arnott 1970: *The Nominal and Verbal Systems of Fula.* Oxford, at the Clarendon Press.
2. ↑  Annette Harrison (author) & Irene Tucker (cartographer) 2003: *Fulfulde Language Family Report'.* SIL International.