recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Frédéric Passy** (fødd 20. mai 1822 i Paris, daud 12. juni 1912 i Neuilly-sur-Seine) var ein fransk økonom, politikar og humanist. Som «Fredens apostel» vart han i 1901 tildelt den fyrste Nobels fredspris saman med Henri Dunant.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Passy kom frå ein embetsfamilie, der onkelen Hippolyte var regjeringsmedlem i to forskjellige franske regjeringar. Han studerte fyrst jus, og seinare økonomi, og tok eksamen i 1857.

### Økonom, politikar

Passy vart i 1863 tilbudt eit professorat i økonomi, men takka nei til å ta imot det fordi han forakta det franske keisardømet.[*treng kjelde*] Etter monarkiet i Frankrike fall vart han medlem av nasjonalforsamlinga, og 1881-89 av deputertkammeret, men vart ikkje gjenvald i 1889.[*treng kjelde*] Som parlamentsmedlem var Passy oppteken av utanrikspolitikk og internasjonal fredsmekling.[*treng kjelde*]

Passy var politisk sett liberal og prøvde å fjerna alle hinder for ein harmonisk varehandel.[*treng kjelde*] Tvister mellom arbeidsgjevarar og arbeidarar burde ein avgjera ved hjelp av mekling og voldgiftsdom, men endå viktigare var det at mekling og voldgift måtte erstatta krig som metode for å avgjera tvister mellom forskjellige folk.[*treng kjelde*] Han stifta i 1867 den fyrste internasjonale fredsorganisasjonen.[*treng kjelde*]

I 1877 vart han medlem av *Académie des Sciences Morales et Politiques*, eit akademi som på same måte som Det franske akademiet er ei avdeling av Institut de France. Han engasjerte seg i fleire politiske spørsmål, som utdanningsreformar og fred mellom Frankrike og Preussen.[*treng kjelde*]

Saman med briten Randal Cremer stifta Passy i 1889 Den interparlamentariske union, ein organisasjon som opprinneleg var ein medlemsorganisasjon for individuelle parlamentarikarar, men som i dag har nasjonalforsamlingar som medlemmer. Organisasjonen arbeida for fredsmekling.

Litteratur
----------

* Herbert Maza: Frédéric Passy: *La Fondation de l'Union Interparlamentaire* (1965)
* *Mélange économique*, Paris, 1857.
* *De la propriété intéllectuelle*, (medforfatter), Paris, 1859.
* *Leçons d'économie politique*, Montpellier, 1861.
* *La Démocratie et l'instruction*, Paris, 1864.
* *Les Machines et leur influence sur le développement de l'humanité*, Paris, 1866.
* *Malthus et sa doctrine*, 1868.
* *Histoire du travail : leçons faites aux soirées littéraires de la Sorbonne*, Paris, 1873.
* *Pour la paix*, Paris, 1909. "En fredsmeglers tilbakeblikk og selvbiografi"
* *Sophismes et truismes*, Paris, 1910.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Frédéric Passy» frå Wikipedia på bokmål, den 2. oktober 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Nobels fredspris 1901 hos Nobelprize.org
* (en) Frédéric Passy hos Nobelprize.org i samband med tildelinga av Nobels fredspris 1901

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Short S-25 Sandringham 4. Det var denne flytypen som trafikkerte Den flygande hurtigruta. Foto: Bill Wordsworth

**Den flygande hurtigruta** var det populære namnet på DNL sine flygingar med Short Sandringham-sjøfly til Nord-Noreg frå sommaren 1947. Ruta gjekk frå sjøflyhamna ved Fornebu til Tromsø, via Trondheim (Hommelvik), Harstad og Bodø.

Byrjing
-------

Ruta blei offisielt opna 2. juni 1947 då sjefsflygaren John Strandrud og kaptein Hesselberg tok av frå sjøflyhamna på Fornebu. Det første flyet var fullt av autoritetspersonar, som samferdsleministeren Nils Langhelle og sjefen for Luftforsvaret, general Bjarne Øen.

Avslutting
----------

Etter fleire problem med sandringhamflya på ruta, mellom dei Kvitbjørn-ulukka i 1947 og Bukken Bruse-ulukka i 1948, opphøyrde sandringhamruta hausten 1951. På den tida var flypassen i Bodø, på Bodøhalvøya, klar til å ta imot større landfly som Skymaster. Etter kvart blei dei to gjenverande sandrignhamflya fasa ut. LN-LAI «Jutulen» blei leigd ut til eit fransk selskap i Nigeria. Flyet sokk ved fortøyingsbøyen sin den 16. november 1952, og det andre, LN-LMK «Polarbjørn», blei seld til Argentina.

Kjelder
-------

1. ↑  ««Den flyvende hurtigrute» åpnet». *Aftenposten aften*: 1. 2. juni 1947.
2. ↑  Svanberg, Erling (1990). *Langs vei og lei i Nordland: samferdsel i Nordland gjennom 3000 år*. Nordland fylkeskommune. s. 660. ISBN 8274160215.

* *Denne artikkelen bygger på «Den flyvende hurtigrute» frå Wikipedia på bokmål, den 25. september 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* LN-IAU Bamse Brakar ved Bergen Sjøflyhamn
Opptog ved festivalen i 2014.
**Den estiske songfestivalen** (estisk *üldlaulupidu*) er ein festival som vert arrangert i Tallinn, hovudstaden i Estland, i juli kvart femte år. Den siste vart arrangert i 2014, den neste er planlagt til 2019. Festivalane vert no haldne på songarfeltet i Tallinn.

I 2003 blei songfestivalen teken med på UNESCO si liste over viktig immateriell verdsarv.

Historie
--------

Tradisjonen med songfestivalar kom i stand som ein del av den estiske nasjonsbygginga på 1800-talet. Den første vart arrangert i Tartu sommaren 1869. Ein av initiativtakarane var Johann Voldemar Jannsen. I den første festivalen deltok 822 mannssongararar og 56 instrumentalister. Frå og med den fjerde festivalen deltok òg blanda kor og i 1896 flytta arrangementet til Tallinn.

Songfestivalen spelte gjennom den syngande revolusjonen ein sentral rolle i den estiske frigjeringskampen, og etter frigjeringa har festivalen vore bruke til å mobilisere ein nasjonal identitet innan den estiske majoriteten i Estland.

Dei siste åra er arrangementet profilert som ein song- og dansefestival. Festivalen samlar titusenar av deltakarar og hundretusenar av tilhøyrarar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Engelsk nettside
* Estisk sangfestival i samklang og disharmoni

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
Den estiske raudekrossordenen
**Den estiske raudekrossordenen** (estisk: *Eesti Punase Risti teenetemärk*) er ein estisk orden. Han vart innstifta i 1920 av Raudekrossen i Estland som ei privat utmerking, men vart offisielt anerkjend av estiske styresmakter 6. august 1920. Han vart reformert i 1926 og vart då ein fortenstorden til lønning av humanitær innsats, samt for redningsdåd. *Den esitske raudekrossordenen* rangerer som den sjette og siste av ordenane i Estland. Ordenen vart ikkje tildelt i dei åra då Estland var innlemma i Sovjetunionen. Han vart gjenoppteken i 1995, etter at Estland på ny hadde vorte sjølvstendig. Ordenen vart sist revidert ved lov i 2007. Presidenten er stormeister for *Den estiske raudekrossordenen*.

Inndeling
---------

*Den estiske raudekrossordenen* har av fem klassar, 1.-5. klasse. I tillegg er ein medalje er tilknytt *Den estiske raudekrossordenen*.

Insignium
---------

Ordensteiknet for *Den estiske raudekrossordenen* er ein raud kross med kvite kantar av emalje på gull. Mellom krossarmane er det plassert gullstrålar. Midtmedaljongen er ein gullfarga «E» på raud botn med ei bord i fargane kvit, svart og blå. På baksida står årstalet «1919» og innskrifta «INTER ARMA CARITAS». Krossen er opphengd i bandet i eit ledd med eit eit fyrtårn som sender ut strålar. Ordensteikna for dei ulike klassane er identiske, men vert borne i utforma band. Ordensstjerna er i sølv og har åtte taggar. Ein variant av ordensteiknet, med det estiske rikvåpenet i midten, er plassert på ordensstjerna. Ordensbandet er blått med blå og kvite striper. Dette er fargane i det estiske flagget.

Tildeling
---------

Tildeling av ordenen skjer ved presidenten. I perioden 1995 til 2008 er *Den estiske raudekrossordenen* tildelt 615 personar, medaljen ikkje medrekna. Av desse var 19 tildelingar den fyrste klassen i ordenen. Overrekkingar av ordenen skjer vanlegvis på den estiske nasjonaldagen 24. februar, men kan i særskilde tilfelle også finne stad på andre datoar.

Bakgrunnsstoff
--------------

### Nettstader

* The Order of the Estonian Red Cross[*daud lenkje*] hjå den estiske presidenten.
* Decorations Act, Passed 19 December 2007 Arkivert 2009-08-24 ved Wayback Machine. hjå den estiske presidenten.
* Statistika teenetemärkide andmisest Eestis, Riigikantselei.

### Litteratur

* (en): «Estonia» i Guy Stair Sainty og Rafal Heydel-Mankoo: *World Orders of Knighthood and Merit*, andre bind, Buckingham: Burke's Peerage, 2006, s. 1108–1110.
Norsk skilt som viser at fartsgrensa er 30 km/t.
**Fartsgrense** er den høgaste farten eit køyretøy har lov til å køyre på ei viss vegstrekning. Ho er fastsett gjennom trafikkreglar, og har typisk samanheng med vegtype og omgjevnader. Ofte blir fartsgrensa signalisert gjennom vegskilt frå der ei viss grense gjeld, men det finst også standardiserte fartsgrenser som kan også gjelda der det ikkje er skilt.

Soge
----

Den første fartsgrensa blei innført i Storbritannia i 1861, då ho blei sett til 10 miles i timen (16 km/t) for dei nye bilane som hadde byrja køyra på vegane. I 1865 blei ho senka til 6 km/t på landet og 3 km/t i byar. I 1896 blei ho heva til 14 miles i timen, om lag 22,5 km/t. Denne hendinga blir markert årleg med ein veteranbilkortesje frå London til Brighton.

Standard fartsgrenser i Luxembourg for tettstader, landeveg, motorveg og motorveg ved regn.

Fastsetjing av fartsgrenser
---------------------------

Fartsgrensa er avhengig av kor mykje trafikk det er på staden, til dømes om ein er i eit bustadområde eller på ein landeveg, og kvaliteten på vegen, der til dømes motorveg tillet mykje høgare fart enn elles. Tyskland er kjend for sin Autobahn der det i mange høve ikkje er sett ei øvre fartsgrense. Nokre stader set ein også ei nedre fartsgrense ettersom ein meiner seine køyretøy vil vera ein fare i trafikken. Dette gjer ein til dømes ved å forby traktorar, hestekjerrer og liknande på motorvegar.

I Noreg er fartsgrensene 80 kilometer i timen utanfor tettbygde strok og 50 km i timen i tettbygde strok. Særskilte fartsgrenser er vist ved forbodsskilt, og går frå 10 km i timen til 100 km i timen. Før 2000 var høgaste lovlege fart 90 km i timen på norske vegar.

*For meir om dette emnet, sjå Fartsgrenser i Noreg.*

Overvaking
----------

Ein kan sjå etter at fartsgrensa blir halden gjennom automatisk overvaking eller radarkontroll utført av politi. I Noreg er det Utrykningspolitiet som passar på at fartsgrensene ikkje vert brotne. Dersom dei måler for høg fart på ein sjåfør, får han som regel ei fartsbot.

Fartsgrenser i Europa.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

1. ↑  Vegtrafikkloven av 1965, § 6, lese på Lovdata  8.des 2012.

* *Denne artikkelen bygger på «Speed limit» frå Wikipedia på engelsk, den 26. april 2011.*
|  |
| --- |
| **RS 36 «Andreas Aarø»** |
|  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Verft:**  | K. Christensen & co Risør |
|  |  |
| **Byggjeår:**  | 1930 |
| **Byggjepris:**  | 48 251,18 kroner |
| **Oppkalla etter:**  | Andreas Aarø, Oslo |
| **Finansiering:**  | Fabrikkbestyrar Andreas Aarø, Oslo |
|  |  |
| **Eigenskapar** |
| **Materiale:** | eik og furu |
|  |  |
| **Lengde:**  | 16,00 meter |
| **Breidde:**  | 5,00 meter |
| **Djupgåande:**  | 2,33 meter |
| **Seglareal:**  | 47 m² |
|  |  |
|  **Motor år:**  | 1930 |
|  **Motor:**  | 50/80 HK Wichman semidiesel |
| **Ny motor år:**  | 1950 |
|  **Ny motor:**  | 165 HK |
| **Fart:**  | 9 knop (segl + motor) |
|  |  |
| **Mannskap:**  | 4 |
| **Navigasjon og kommunikasjon** |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Statistikk** |
| **Sett inn i teneste:**  | 1930 |
| **Ut av teneste:**  | 1965 |
| **Menneskeliv berga:**  | 33 |
|  |  |
| **Fartøy assistert:**  | 2204 |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |

**RS 36 «Andreas Aarø»** var den første norske redningsskøyta med motor. Ho vart bygd hjå K. Christensen & co. i Risør. Båtbyggaren tilpassa Colin Archer sine teikningar av russiske redningsskøyter frå 1902 og motorteikningar Archer gjorde under planlegging av RS «Vardø» (RS 22) til bygginga av den nye skøyta. Skroget vart gjort fyldigare og jernkjølen trekt noko lenger fram enn på dei tidlegare skøytene. Det vart innsett ein 50/80 HK Wichman semidiselmotor. Den toblada propellen kunne stillast i nøytral stilling når skøyta segla.

RS 36 fekk namn etter Andreas Aarø frå Oslo. Han var opphavleg frå Molde. Han stod bak finansieringa 

Motoriseringa av «Andreas Aarø» var så vellukka at det etter dette berre vart bygd skøyter med motor. Det synte seg likevel at ho vart liggande noko tungt i vatnet. Dei neste skøytene vart bygd etter andre teikningar. 

RS «Andreas Aarø» vart seld av Redningsselskapet i 1965.

Kjelder
-------

* Bjørn Fossen: *Hundre år med redningsskøyta*. Grøndahl og Dreyers Forlag 1994
|  |
| --- |
| **RS 37 «Catherine Booth»** |
|  |
|  |  |
| **Status:**  | Kondemnert |
|  |  |
| **Leverandør:**  | Colin Archer, Larvik |
|  |  |
| **Konstruktør:**  | Colin Archer |
| **Byggjeår:**  | 1900 |
| **Byggjepris:**  | 11 000 kroner |
| **Oppkalla etter:**  | Catherine Booth |
| **Finansiering:**  | Frelsesarmeen |
|  |  |
| **Eigenskapar** |
|  |  |
|  |  |
| **Lengde:**  | 14,30 meter |
| **Breidde:**  | 4,60 meter |
| **Djupgåande:**  | 2,20 meter |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Mannskap:**  | 4 |
| **Navigasjon og kommunikasjon** |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Statistikk** |
| **Sett inn i teneste:**  | 1900 |
| **Ut av teneste:**  | 1938 |
| **Menneskeliv berga:**  | 99 + 5 |
|  |  |
| **Fartøy assistert:**  | 1767 + 203 |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |

**RS 37 «Catherine Booth»** var ei redningsskøyte som vart bygd for Frelsesarmeen i 1900. Sjefen for Frelsesarmeen i Noreg, kommandør Hanne Cornelia Ouchterlony, fekk leiinga i Frelsesarmeen med på å bygge ei redningsskøyte som skulle gjere teneste i Troms og Finnmark. Skøyta vart bygd av Colin Archer og var av Svolvær-typen. Prisen var 11 000 kroner. Ho fekk namn etter Catherine Booth, som saman med mannen William grunnla Frelsesarmeen.

Frelsesarmeen stod for drifta til 1931. Mannskapet var tilsett i Frelsesarmeen, og dreiv møteverksemd når skøyta ikkje var i teneste. 2. desember 1930 havarerte «Catherine Booth». Ho var reparert etter kort tid. Frelsesarmeen fann etter kvart drifta så kostbar at den overførte skøyta til Redningsselskapet. Vilkår for overdraginga var mellom anna at skøyta framleis skulle ha det opphavlege namnet, og førar og mannskap skulle halde fram i arbeidet om bord. Ho fekk nr 37 i Redningsselskapet sitt skøyteregister.

I Frelsesarmeen si teneste slepte «Catherine Booth» til lands 1767 båtar med 4798 mann. 99 vart redda frå ein sikker daude.

Redningsselskapet selde RS «Catherine Booth» i 1938 til Madeira. Ho vart omdøypt til «Saõ João». Skøyta vart truleg opphoggen på 1950 talet.

Kjelde
------

* Bjørn Foss: *Fra seil til vannjet*. Norsk Maritimt Forlag 2002

Fotnotar
--------

1. ↑  Før 1931 i Frelsesarmeen si teneste
|  |
| --- |
| **RS 38 «Biskop Hvoslef»** |
| *«Biskop Hvoslef» i 2006. Riggen er meir lik Colin Archer-skøytene, med lenger gaffel og gaffelsegl på mesanmasta.* |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Verft:**  | Brødrene Løvfald på Løfallstrand |
| **Konstruktør:**  | Bjarne Aas |
| **Byggjeår:**  | 1932 |
| **Byggjepris:**  | 49 448,52 kroner |
| **Oppkalla etter:**  | Biskop Fredrik Waldemar Hvoslef |
| **Finansiering:**  | Hvoslef, New York |
|  |  |
| **Eigenskapar** |
| **Materiale:** | Eik og furu |
|  |  |
| **Lengde:**  | 16,85 m |
| **Breidde:**  | 5,27 m |
| **Djupgåande:**  | 2,63 m |
|  |  |
|  |  |
|  **Motor år:**  | 1932 |
|  **Motor:**  | 50/80 hk |
| **Ny motor år:**  | 1955 |
|  **Ny motor:**  | GM 150 hk |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Navigasjon og kommunikasjon** |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Statistikk** |
| **Sett inn i teneste:**  | 1933 |
| **Ut av teneste:**  | 1969 |
| **Menneskeliv berga:**  | 49 |
| **Fartøy berga:**  | 9 |
| **Fartøy assistert:**  | 2028 |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Sjuketransport:**  | 56 |
|  |  |
|  |

Ved omrigging fekk «Biskop Hvoslef» høgt gaffelsegl med kort gaffel, og bermudasegl på mesanmasta.**RS 38 «Biskop Hvoslef»** var den første redningsskøyta Bjarne Aas teikna for Redningsselskapet. Ho vart bygd av Brødrene Løvfald på Løfallstrand i Sunnhordland og levert i 1932. Skøyta var kravellbygd med eikehud på furuspant. «Biskop Hvoslef» hadde kryssarhekk og var noko større enn dei tidlegare skøytene til Redningsselskapet som Colin Archer stod bak. Men mykje av linjene til Archerskøytene vart ført vidare til Aas sine skøyter.

«Biskop Hvoslef» vart levert med bermudarigg. Det var mykje på grunn av dei raskaste seglbåtane tidleg på 1930-talet var bermudarigga. Mastene måtte då vere ein god del høgre enn dei var på dei gaffelrigga skøytene. Bermudariggen viste seg ueigna. «Biskop Hvoslef» var rigga om etter berre eit år. Ho fekk då gaffelstorsegl, men hadde framleis bermudamesan. Mastene vart nedkorta. I tillegg til full seglføring fekk ho motor på 50/80 hk. Den som styrte skøyta hadde plass i ein styrebrønn som hadde vindskjerm. Under motorskifte og ombygging i 1955 vart det bygd styrehus.

«Biskop Hvoslef» vert finansiert gjennom gåve frå kaptein Hvoslef og frue i New York. Skøyta fekk namn etter far til gjevaren: biskop Fredrik Waldemar Hvoslef.

Redningsselskapet selde «Biskop Hvoslef» i 1969.

I 1992 kjøpte Stiftelsen Biskop Hvoslef i Malangen redningsskøyta. I 2006 og 2007 vart ho restaurert ved Nord-Norsk Fartøyvernsenter i Gratangen. Skøyt vert i dag utleigd til ymse turar.

Kjelder
-------

* Bjørn Foss: *Fra seil til vannjet. Historien om redningsskøytene* Norsk Maritimt Forlag 2002
* R/S 38 Biskop Hvoslef

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* RS «Biskop Hvoslef» i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
|  |
| --- |
| **RS 53 «J.M. Johansen»** |
|  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Konstruktør:**  | Richard G. Furuholmen |
| **Byggjeår:**  | 1948 |
| **Byggjepris:**  | 700 000 kroner |
| **Oppkalla etter:**  | Julius Marencius Heiberg Johansen |
| **Finansiering:**  | Julius Marencius Heiberg Johansen |
|  |  |
| **Eigenskapar** |
|  |  |
|  |  |
| **Lengde:**  | 23,77 meter |
| **Breidde:**  | 6,10 meter |
| **Djupgåande:**  | 3,30 meter |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  **Motor:**  | 2x 100/120 Wichmann |
|  |  |
|  |  |
| **Fart:**  | 10,5 knop |
|  |  |
| **Mannskap:**  | 6 |
| **Navigasjon og kommunikasjon** |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Statistikk** |
| **Sett inn i teneste:**  | 1949 |
| **Ut av teneste:**  | 1979 |
| **Menneskeliv berga:**  | 70 |
|  |  |
| **Fartøy assistert:**  | 854 |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |

**RS 53 «J.M.Johansen»** var den første redningskryssaren som vart bygd for Redningsselskapet. Redningskryssaren var resultatet av ein konkurranse Redningsselskapet lyste ut i 1945. Målet med konkurransen var å kome fram til eit redningsfartøy som skulle drivast av motorkraft. Ein av førstepremievinnarane var Richard G. Furuholmen. Han fekk i oppdrag å teikne den nye redningskryssaren. Fartøyet vart kontrahert ved Standard Båtbyggeri i Drammen i januar 1946. Problem, med mellom anna å skaffe materialar, gjorde at «J.M.Johansen» først vart sjøsett 14. oktober 1948. Han vart overlevert til Redningsselskapet 27. mars 1949. «J.M.Johansen», som var 23,77 meter lang, er det lengste trefartøyet som har vore i Redningsselskapet sin flåte. Huda var av eik. Dekket var av pitchpine. Det meste av dei andre trematerialane var eik.

Dette nykonstruerte fartøyet som fekk ein betydeleg høgre byggepris enn tidlegare redningsfartøy, var ei gåve frå væreigar Julius Marencius Heiberg Johansen. Som så mange andre redningsfartøy fekk «J.M.Johansen» namn etter gjevaren.

Seglføringa på «J.M.Johansen» var mesan og ei mindre fokke. Desse vart mest brukte som støttesegl. Hovudframdrifta kom frå to Wichmann dieselmotorar på 100/120 hk. Ein 8 tonns dieseltank gav ein aksjonsradius på 10 døger. Farten var 10,5 knop, og besetninga var på 6 mann. 

«J.M.Johansen» vart bygd for å kunne hjelpe fiskeflåten i fjerne farvatn. I 1949 var kryssaren sikringsfartøy under overfart og fiske for fleire fartøy som deltok i torskefiske på Vest-Grønland. Ved Nord-Island fekk eit av fiskefartøya, MK «Teistevoll», motortrøbbel. I nærmare to døger freista «J.M.Johansen» å berge kuttaren. Til slutt måtte dei gi opp fartøyet. Mannskapet på 17 vart redda.

Mannskapet på «J.M.Johansen» fekk Emile Robins belønning for denne redninga. 

På tilbaketuren frå Grønland slepte redningskryssaren ei fiskefartøy til Tórshavn på Færøyane, ein distanse på 
630 nautiske mil.

Under teneste for Redningsselskapet redda «J.M.Johansen» 70 menneske frå ein sikker daude. 84 fartøy fekk assistanse.

Kjelder
-------

* Bjørn Foss: *Fra seil til vannjet. Historien om redningsskøytene* Norsk Maritimt Forlag 2002

Bakgrunnsstoff
--------------

* RS «J.M.Johansen» i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
**Hendrik van Nassau-Ouwerkerk** (engelsk: *Henry, Count of Nassau, Lord of Overkirk*, fransk *Henry de Nassau d'Auverquerque*) (1640–18. oktober 1708) var ein nederlandsk general og tremenning til kong Vilhelm III av England og hans hoffstallmeister. Som lord av Ouwerkerk og Woudenberg i Nederland vart han av engelskmennene kalla «Lord Overkirk» eller «Count Overkirk».

Han var fødd i Haag som son av Louis av Nassau-Beverweerd (den uekte sonen til Maurice of Nassau, fyrste av Oranien) og kona hans Isabella van Hoorn. Han vart døypt der den 16. desember 1640. Han fekk tittelen greve av Nassau (*graaf van Nassau*) av keisar Leopold I i 1679, og vart med i invasjonen til Vilhelm III av England i 1688. Han vart så utpeikt til hoffstallmeister året etter. Han budde i London, mest kjend ved Overkirk House, som seinare vart ein del av 10 Downing Street. 

Overkirk var ein av hetugen av Marlborough sine mest tiltrudde generalar, og førte venstreflanken i armeen til Marlborough i både Ramillies og Oudenarde. Han vart feltmarskalk av den nederlandske armeen i 1704.

Overkirk døydde den 18. oktober 1708 i Roeselare i dagens Belgia og er gravlagd i Nassau-LaLecq-krypten i Ouderkerk aan den IJssel i Nederland. Enka hans, France van Aerssen van Sommelsdijck budde i Overkirk House fram til ho døydde i 1720. Dei etter let seg åtte born

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Henry de Nassau, Lord Overkirk» frå Wikipedia på engelsk, den 18. desember 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BPN

 |
Koordinatar: 53°1′S 73°32′E﻿

**Cape Bidlingmaier** er eit klipperikt nes ved austsida av innløpet til Mechanics Bay, på nordsida av Heardøya i det sørlege Indiahavet. Neset vart av amerikanske selfangarar kalla **Morgan's Point,** som vist på kartet til kaptein H.C. Chester frå 1860 av øya. Namnet **Negros Head** vart òg nytta i av amerikanske selfangarar i løpet av 1860–70-åra. Namnet Bidlingmaier vart gjeve av Den første tyske antarktisekspedisjonen, under Erich von Drygalski, som kartla neset i forbifarten og gjekk i land på nordsida av øya i 1902. Friedrich Bidlingmaier tente som magnetikar og meteorolog på ekspedisjonen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cape Bidlingmaier» frå Wikipedia på engelsk, den 27. desember 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Bidlingmaier, Cape» (innhald frå Geographic Names Information System).



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå RSS (fleirtyding).* 
Utbreidd RSS-ikon
**RSS** er ein XML-dialekt basert på RDF (Resource Description Framework) som vert brukt til å vidareformidle utdrag av innhald frå ei nettside. Det er eit standardisert som kan brukast til å samla utdrag frå fleire nettsider i ein felles lesar. Denne RSS-lesaren kan til dømes vera del av ei anna nettside eller vera installert på ein datamaskin eller mobiltelefon. Nettstader bruker ofte RSS for å formidla informasjon som ofte vert endra, som bloggar, nyhende, lyd eller video.

Historie
--------

Den første versjonen av RSS var RDF Site Summary eller Resource Description Framework, laga av Dan Libby og Ramanathan V. Guha ved Netscape. Denne kom ut i mars 1999 for bruk ved My.Netscape.Com portal. Versjonen er også blitt kjend som RSS 0.9. I juli 1999 laga Libby ein ny versjon, RSS 0.91,
som forenkla formatet gjennom å fjerna element frå RDF og fletta inn element frå Dave Winer sitt nyhendesyndikeringsformat.
Libby endra namnet frå RDF Site Summary til RSS, som stod for **Rich Site Summary**.

RSS vart utvikla av Netscape for å handtere det dei kalla «kanalar». Dette var medan *dott-com-bølgja* var på høgdepunktet og Netscape såg føre seg å nytte RSS for at kundane skulle abonnere på innhald. «Push-teknologi» var eit anna namn på fenomenet, ei løysing som ikkje vart nokon suksess for Netscape. RSS vart først ein suksess etter at Dave Winer og det amerikanske firmaet UserLand nytta teknologien i sine såkalla bloggar. Etter kvart vart teknologien standardisert gjennom W3C.

Kjelder
-------

1. ↑  
«Web feeds - RSS - The Guardian», *The Guardian* (London: guardian.co.uk), 2008
2. ↑  Hines, Matt (15. mars 1999). «Netscape Broadens Portal Content Strategy». *Newsbytes*.
3. ↑  «My Netscape Network: Quick Start». Netscape Communications. Arkivert frå originalen 8. desember 2000. Henta 31. oktober 2006.
4. ↑  Libby, Dan (10. juli 1999). «RSS 0.91 Spec, revision 3». Netscape ttem. Arkivert frå originalen 4. desember 2000. Henta 14. februar 2007.
5. ↑  RSS Advisory Board (June 7, 2007). «RSS History». Henta 4. september 2007.
6. ↑  «MNN Future Directions». Netscape Communications. Arkivert frå originalen 4. desember 2000. Henta 31. oktober 2006.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **RSS**

* RSS 0.90 Specification
* RSS 0.91 Specification
* RSS 1.0 Specifications
* RSS 2.0 Specification
* History of the RSS Fork (Mark Pilgrim)
* Building an RSS feed

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
Bridalveil Falls som renn ut av ein hengdal i Yosemite National Park
**Hengedal** eller **hengande dal** er ein dal som ender opp høgt i sida av ein djupare dal.

Ein hengedal er ofte blitt skapt av at ein mindre isbre har flote ut i ein større. Den større isbreen har skapt ein U-dal som hengedalen munnar ut i. 
Den mindre isbreen vil ha hatt mindre erosjonsevne enn den større, ettersom ho var tynnare og saktare.
Sidan begge isbreane hadde overflater som nådde same høgd, ser det ut som om den mindre dalen «heng» over hovuddalen. Dersom ein hardare bergart ligg over ein som er lausare, vil forskjellen i høgd mellom dalbotnen i den hengande dalen og hovuddalen auka over tid. Ofte blir det danna fossar i eller nær munningen av den hengande dalen.

Kjelder
-------

1. 1 2  «hengende dal» i *Store norske leksikon*, snl.no.
2. ↑  «Illustrated Glossary of Alpine Glacial Landforms - Hanging Valley». .uwsp.edu. Arkivert frå originalen 9. juni 2011. Henta 3. oktober 2011.
3. ↑  «Glossary of Glacier Terminology». U.S. Geological Survey. 28. mai 2004. Henta 24. mai 2007.

* *Denne artikkelen bygger på «Hengedal» frå Wikipedia på bokmål, den 13. november 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* «hengende dal» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**C**# (uttala C sharp) er eit objektorientert programmeringsspråk utvikla av Microsoft som ein del av satsinga deira på .NET-plattforma. Microsoft valde å basera C# på programmeringsspråka C++ og Java. C# vart designa for å balansera styrke (C++) og rask utvikling (Java).

Sjefarkitekt for gruppa som jobbar med C# og utviklar C# hos Microsoft er danske Anders Hejlsberg. Microsofts C#-kompilator kompilerer ikkje C#-kode til maskinkode som kan køyrast direkte frå ei datamaskin, slik tradisjonelle kompilatorar gjer. I staden vert alt kompilert til mellomformat, som skildra for .NET.

Datatypar
---------

Ein C#-brukar kan definera eigne datatypar, bruka dei innebygde, eller frå .NET-rammeverket. Primitive datatypar vert automatisk konvertert mellom rein binærform og objektform ut ifrå kva brukaren brukar det til, dette vert kalla *boxing* og *unboxing*.

C# støttar heiltal med og utan forteikn og flyttal opp til 128-bitar, men støttar ikkje 80-bitar [IEEE] flyttal (80-bitar).

I motsetnad til programmeringsspråka C og C++, støttar ikkje C# heiltal som boolske verdiar, men programmereren må eksplisitt bruka datatypen bool.

Hello, world
------------

```
public **class** ExampleClass
{
    **public** **static** **void** Main()
    {
        System.Console.WriteLine("Hello world!");
    }
}
```

Sjå òg
------

* .NET

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «C Sharp» frå Wikipedia på bokmål, den 23. september 2016.*
Koordinatar: 38.780919°′N 9.498361°′W﻿

Solnedgang like nord for Cabo da Roca.
Fyret på Cabo da Roca
**Cabo da Roca** (Kapp Roca) er eit nes som utgjer det vestlegaste punktet på det europeiske og det portugisiske fastlandet. Det ligg i kommunen Sintra vest for Lisboa.

Stad
----

Steinplaketten på monumentet
Cape Roca er ein populær turistattraksjon
Neset ligg i distriktet Lisboa, om lag 40 km vest for Lisboa og 18 km vest for byen Sintra i Sintra-Cascais naturpark. Koordinatane, 38°47′N 9°30′W﻿, er skrive inn på ein steinplakett ved monumentet som står på staden. Klippene stig opp av Atlanterhavet til ei høgd på om lag 140 meter over havet.

Historie
--------

Neset vart kalla *Promontorium Magnum* av romarane. Under seglskutetida var det kjend som Lisboaklippa. Den portugisiske diktaren Luís de Camões (1500-talet) skildra Cabo da Roca som staden «der landet sluttar og havet byrjar» (portugisisk *Onde a terra acaba e o mar começa*).

Landemerke
----------

Fyret på neset står på toppen av klippa i lag med ein suvenirbutikk. Neset er ein populær turistattraksjon.

Sjå òg
------

* Finistère
* Kinnarodden

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cabo da Roca» frå Wikipedia på engelsk, den 18. juni 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Cabo da Roca**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
Koordinatar: 66°24′S 53°23′E﻿

**Armstrong Peak** er eit fjell, 1470 moh, som ligg 5 nautiske mil søraust for Mount Codrington i Enderby Land i Australsk Antarktis i Aust-Antarktis.

Oppdaging og namngjeving
------------------------

Armstrong Peak vart kartlagd av norske kartografar frå flyfoto tekne under Lars Christensen-ekspedisjonen, 1936–37, og namngjeve «Austnuten». Fjellet vart fotografert på ny av Australian National Antarctic Research Expeditions (ANARE) i 1956. J.C. Armstrong dreiv kartlegging i område under ANARE ved Mawson-stasjonen, og det nye namnet er kalla opp etter han, gjeve av Antarctic Names Committee of Australia i 1960.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Armstrong Peak» frå Wikipedia på engelsk, den 22. april 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  «Armstrong Peak». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 22. april 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Armstrong Peak» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Sir W G Armstrong Whitworth & Co Ltd** var eit større britisk produksjonsføretak i byrjinga av 1900-talet. Det hadde hovudkvarter i Elswick i Newcastle, og laga bilar, fly, lokomotiv, skip og våpen.

Føretaket blei stifta av William Armstrong i 1847, og blei gjennom fusjonar etterkvart til **Armstrong Mitchell** og **Armstrong Whitworth**. I 1927 fusjonerte det med Vickers Limited til **Vickers-Armstrongs**, med bil- og fly-verksemda kjøpt opp av J D Siddeley.

Historie
--------

I 1847 skipa ingeniøren William George Armstrong ein verkstad ved Elswick i Newcastle. Dei laga hydraulisk maskineri, kranar og bruer, og etterkvart også artilleri, der særleg Armstrong-kanonen som den britiske hæren brukte under Krimkrigen er velkjend. I 1882 blei selskapet slått saman med selskapet til skipsbyggjaren Charles Mitchell og fekk namnet **Armstrong Mitchell & Company**. På denne tida strekte verkstaden seg over over ei *mile* (ca. 2 km) langs breidden av elva Tyne.

Armstrong Mitchell fusjonerte igjen med ingeniørføretaket til Joseph Whitworth i 1897. Selskapet utvida til å laga bilar og lastebilar i 1902, og skipa ei avdeling for luftfartøyi 1913. Denne blei til dotterselskapet Armstrong Whitworth Aircraft i 1920.

I 1927 fusjonerte føretaket med Vickers Limited til Vickers-Armstrongs.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Armstrong Whitworth» frå Wikipedia på engelsk, den 31. mai 2020.*

1. ↑  Newcastle Industrial Heritage [*daud lenkje*]
2. ↑  Manchester College of Art & technology Arkivert 27. mai 2008 ved Wayback Machine. – The Whitworth collection history - vitja mars 2009
Koordinatar: 62°09′54″N 17°23′15″E﻿
**Armsjön** er ein innsjø på grensa mellom landskapa Medelpad og Hälsingland i Sverige, ca. 20 km sør for Sundsvall, og i nærleiken av Bottenhavet. Vassflata ligg, ved normal vasstand, 64 meter over havet, og har eit overflateareal, målt saman med Skarhålssjön, på 14 km². Elva frå innsjøen munnar ut i Bottenhavet.

På 1950-talet utførte dr. Puke ved Uppsala universitet ei kartlegging for sivilforsvaret over kva innsjøar som kunne vere eigna som drikkevassreservoar ved ein eventuell atomkrig, og Armsjön var den innsjøen som vart oppført som reinast av dei oppmålte innsjøane. Den største djupna i innsjøen er 24 meter, og ligg i den sørlege delen. Det er sett ut fleire fiskeartar i innsjøen, mellom anna aure, røye og sik, men bestand av gjedde har gjort arbeidet vanskeleg. I eit tilfelle på 1980-talet vart det sett ut 13 500 aureyngel i innsjøen og dei tilløpande elvane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Armsjön» frå Wikipedia på bokmål, den 15. juni 2012.*
|  |
| --- |
| **Hirse** |
| 

Panicum miliaceum  *Panicum miliaceum* |
| **Systematikk** |
|
|
| **Orden:** | Poales |
| **Familie:** | Grasfamilien |
|
|
| **Nokre artar** |
| - *Pennisetum glaucum*
	* *Setaria italica*
	* *Panicum miliaceum*
	* *Eleusine coracana*
 |

**Hirse** er ei gruppe planter i grasfamilien.

Bruk
----

Ulike korn bli kalla hirse. Fleire typar blir dyrka i Afrika og i Asia og Europa. Alle hirsetypane er naturleg frie for gluten. 

Mange ulike hirseplanter finst. Dei er ikkje i slekt seg i mellom. Finn ein ei oppskrift med «hirse» kan det vere ulike hirsetypar som det er snakk om: perlehirse, «vanleg» hirse, fingerhirse eller til og med sorghum kan av og til kallast hirse. Det er svært ulike planter og dei kan ikkje naudsynt erstatte kvarandre. 

Den planta ein i Noreg vanlegvis kallar hirse, kan òg kallast romersk hirse, sidan romarane dyrka han. Det blir i dag seld hirse i både helsekostforretningar (romersk hirse) og i innvandrarbutikker (fingerhirse i tamilske butikkar kalla *kurukkan*, perlehirse i pakistanske butikkar kalla *bajra*, sorghum som heiter *jowar* på hindi). Hirse treng tørt klima for å vekse.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Hirse**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* HDS

 |
**Hirsch Glik** (24. april 1922–1. januar 1944) var ein jiddischspråkleg diktar.

Glik var fødd i Vilnius i daverande Polen. Alt tidleg i ungdomstida skreiv han dikt. Etter at Hitler-Tyskland gjekk til åtak på Sovjetunionen, vart Glik arrestert av tyskarane og ført til konsentrasjonsleiren Waisse Wake og sidan til ghettoen i Vilnius. Der slutta han seg til partisanrørsla, og tok i 1942 del i ein oppstand i ghettoen. Han skreiv òg heile tida dikt og songtekstar, mellom dei den namngjetne partisansongen på jiddisch «Zóg nit kein mól», og «Shtil, di nakht iz oysgeshternt», som òg handlar om jødiske partisanar.

Glik skal ha vorte teken til fange av tyskarane i 1943 og ført til ein konsentrasjonsleir i Estland. Han skal så ha greidd å rømme frå leiren og ut i skogane i 1944, men skal så ha falle kort tid seinare i kamp mot tyske styrkar.

Litteratur
----------

* Lutz van Dijk: *Der Partisan*. Med eit etterord av Esther Bejarano «Poesie als Waffe»? Førsteutgåva frå Alibaba Verlag, Frankfurt/M 1991: C. Bertelsmann Jugendbuchverlag, nytt opplag utgitt i München 2002. ISBN 3-570-30049-8

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hirsch Glik» frå Wikipedia på tysk, den 4. november 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Songar av Hirsch Glik ved ulrich-greve.eu

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
*Hamlet*. Utgåve frå 1605.
Detalj frå Daniel Maclise sitt måleri frå 1842 *The Play-scene in Hamlet*.
***Hamlet*** er eit skodespel av dramatikaren og skodespelaren William Shakespeare. Det vart skrive mellom 1598 og 1602, og vart trykt fyrste gong i 1603. Hamlet er eit av Shakespeares mest vidgjetne og oppførte stykke. Det svært kjende sitatet «Vera hell ikkje vera – det er saki» ('To be, or not to be, that is the question') kjem herifrå. Sjølve kjernen i historia stammar frå Saxo Grammaticus. I verket *Gesta danorum*, skildra Saxo myten om prins Amletus, eller Amleth. Shakespeare la denne historia til *Elsinore*, dvs. Helsingør. Kronborg slott vert difor ofte av turistar kalla «Hamlet's Castle».

Handlingsreferat
----------------

Dramaet handlar om den danske prinsen Hamlet som er komen heim frå eit opphald i Tyskland. Han kom for å sørgje over far sin, kongen av Danmark, som døydde brått. Vel heime blir Hamlet oppsøkt av eit skrømt som gjev seg ut for å vera nett kongen. Det fortel at kongen vart drepen av bror sin, Claudius, som gifta seg med Gertrude, mor åt Hamlet ikkje lengje etter kongen vart gravlagd. Motivet åt Claudius tykkjest å vera makt, og Hamlet sver å hemne far sin. Gjennom stykket viser det seg at Hamlet er ein reflekterande meir enn ein valdeleg person, og handlinga blir drive framover av hovudpersonen sin indre strid. Etter tallause moralske og vondskapsfulle forviklingar, endar dramaet med tragedie og død for dei fleste involverte.

Referansar
----------

* Shakespeare, William: Hamlet. Berkshire, Penguin Books 1994.

Bakgrunnsstoff
--------------

* William Shakespeare (1933). *Skodespel. 8 : Hamlet ; Othello*. Oslo: Det norske Samlaget.  [Omsett av Henrik Rytter]

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Originaltekst av **Hamlet** ved Wikisource (en). |

 Commons har multimedium som gjeld: **Hamlet**

* HyperHamlet Arkivert 2012-12-20 ved Wayback Machine. - research project at the University of Basel (English)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BNE

 |
**Parafinmotor** er ein forgassarmotor som nyttar parafin som drivstoff. 
Parfin har oktantal lik 0, så om ein bensinmotor vert køyrt på parafin vil drivstoffet sjølvtenna og føra til kraftig «motorbank» og motoren vil ta skade. Parafinmotorar har difor lågare kompresjon (typisk 4,5:1) enn bensinmotorar, noko som gjer at effekten vert lågare i høve til sylindervolumet. 

Grunnen til at parafin likevel har vore nytta som drivstoff er at det i mange land er avgift på bensin, men ikkje på parafin. Innan landbruket har parafin vorte nytta som drivstoff for traktorar. Etter 1910 vart mange traktorar leverte med parafinmotorar, på grunn av at parafin var avgiftsfri. Parafin var viktig som drivstoff for traktorar fram til 1950, men heilt fram til 1960 kunne mange små traktorar leverast anten med bensinmotor og eller med parafinmotor. 

Parafin fordampa ikkje så lett som bensin, så parafinmotorane har forvarming av drivstoffet, ved at det vert leia gjennom eit forvarmingskammer før forgassaren som vert varma opp av eksosen. Motoren må startast på og køyrast varm på bensin og når han er komen opp i normal arbeidstemperatur vert han kopla over på parafin. 

På grunn av at parafin ikkje fordampar like lett som bensin kan det vera eit problem at uforbrent drivstoff lek forbi stemplet og hamnar i motoroljen i botnpanna. Parafindrift kan difor føra til auka slitasje og kortare levetid på motorane. 

Bensinmotorar kan byggast om til parafindrift ved å bytta topplokk (for å redusera kompresjonen) og bygga på forvarming før forgassaren. For at det ikkje skulle vera naudsynt å bytta topplokk på bensinmotorar vart det i Storbritannia og Australia etter 2. verdskrig innført eit drivstoff kalla Tractor Vaporising Oil (TVO), som var parafin tilsett nokre aromatisk bindingar som opphavleg finst i råolje men som vert fjerna under framstilling av parafin. TVO hadde eit oktantal på 55 til 70, så bensinmotorar kunne køyrast på det utan å redusera kompresjonen. Forvarming var framleis naudsynt, men ettersom ein ikkje trong å bytta topplokk vart ombygginga mykje rimelegare. Etter 1950 hadde dei fleste nye traktorar dieselmotorar, men mange gamle traktorar var framleis i bruk, så i Storbritannia var TVO å få kjøpt heilt fram til 1974.

Soge
----

George Brayton bygde ein motor som nytta parafin som drivstoff i 1882.
*Denne artikkelen handlar om omgrepet i geometri. For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Parallell (fleirtyding).* 
Parallelle linjer
**Parallell** er eit uttrykk i geometrien som skildrar tilhøvet mellom to (eller fleire) linjestykker eller plan/flater som tilfredsstiller parallellaksiomet til Euklid.

Euklids postulat
----------------

Vi tek utgangspunkt i to rette linjer *a* og *b*. Linje *b* er parallell til linje *a* viss følgjande fire setningar er tilfredsstilt:

1. Viss kvart punkt på *b* har eksakt same avstand til éit punkt på *a*.
2. Viss *b* er i same plan som *a*, og viss *a* og *b* blir strekt uendeleg i begge retningar utan å krysse kvarandre.
3. Viss *a* og *b* blir kryssa av ei rett linje (ei tenkt linje *t*) i same plan som *a* og *b*, og vinklane mellom kvar linje og *t* i krysspunktet er lik

Desse setningane skildrar linjestykke som er parallelle. For parallelle plan gjeld det at dei to plana må ligge i det same tredimensjonale rommet.

Figurar med parallelle sider
----------------------------

Følgjande geometriske figurar har to eller fleire parallelle linjer eller plan

* Parallellogram
* Rombe
* Kvadrat
* Rektangel

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Parallell (geometri)» frå Wikipedia på bokmål, den 20. september 2011.*
Metakarpofalangealleddet (øvst) sett frå undersida (handflata). Volarplater mellom midtfalangane og ytterfalangane.
**Metakarpofalangealledda** (*articulationes metacarpophalangeae*), ofte forkorta til **MCP-ledda**, er dei ledda som koplar mellomhandsknoklane til falangane i fingrane. Dei dannar med andre ord fingerknokane mellom handa og fingrane. Desse eggledda blir forma ved at leddknokane i mellomhandsbeina fyller ut innoverkrumminga i den proksimale enden av grunnfalangane. Unnataket er grunnleddet i tommelfingeren, som er eit hengselledd.

Struktur
--------

Metakarpofalangealleddet sett frå innsida
### Leddband

Av leddband i fingrane finn ein volarplatene i interfalangeal- og metakarpofalangealledda og kollateralligamenta i metakarpofalangealledda.

### Dorsale overflater

Dei dorsale leddoverflatene er kledd med utvidingar av ekstensorsenene, i tillegg til noko laust bindevev som festar seg til dei djupe overflatene av senene i knoklane.

Funksjon
--------

Rørsle i desse ledda skjer gjennom fleksjon, ekstensjon, adduksjon, abduksjon og sirkumduksjon. Abduksjon og adduksjon er i stor grad avgrensa, og er umogeleg når fingrane er forma som ein knyttneve.

Musklane som styrer fleksjon og ekstensjon er:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Område** | **Fleksjon** | **Ekstensjon** |
| fingrar | flexor digitorum superficialis og profundus, lumbrikalar og interossar, og flexor digiti minimi brevis som støtter veslefingeren | extensor digitorum communis, extensor indicis proprius, og extensor digiti minimi proprius |
| tommel | flexor pollicis longus og brevis | extensor pollicis longus og brevis |

Klinisk relevans
----------------

Leddbetennelse i metakarpofalangealleddet er eit kjenneteikn ved leddgikt, til skilnad frå osteoartritt, som kjenneteiknar dei ytre interfalangealledda.

Andre dyr
---------

Kodeledd er det tilstavarande leddet hjå mange firbeiningar, særleg hestar og hovdyr.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen har bygd inn tekst frå ei offentleg utgåve av Gray's Anatomy.*

* *Denne artikkelen bygger på «Metacarpophalangeal joint» frå Wikipedia på engelsk, den 8. april 2015.*
Dette var kanskje grensa til traktaten mellom Sverige og Novgorod
**Nöteborgstraktaten** eller **Nöteborgsfreden** eller **freden i Nöteborg** var ei fredsavtale mellom Sverige og Novgorod som vart inngått i Nöteborg 12. august 1323 og dermed avslutta ein krig som hadde vart mellom desse to landa i meir eller mindre 30 år, sidan 1293, som ein del av dei svensk-novgorodske krigane.

Traktaten slo fast den austlege grensa til Sverige, og ho kom til å gjelda som landegrense mellom Sverige og Russland heilt fram til freden i Teusina frå 18. mai 1595. Historikarar har likevel i ettertid noko ulike oppfatningar om kvar grensa gjekk, då teksta i traktaten berre seier at ho skal gå 'frå Systerbäckens utløp i Finskebukta til Kajanahavet'.

Det er semje om at den sørlege delen frå Systerbäck til Vuoksen og den sørlege Saimen, og dessutan at dei tre herada Äyräpää, Jääski og Savolax gjennom denne traktaten vart lagt under Sverige. Kva det vart vist til til med uttrykket «Kajanahavet» er likevel uklart og grensa nord for Ladoga har fleire tolkingar. «Kajanahavet» viser anten til det nordlege Bottenvika eller til Nordishavet. Andre kjelder viser til det historiske landmerket *Bygde sten* utanfor Bygdeå i Västerbotten som mogleg grense frå den svenske sida.

Ei anna tolking er at grenselinja gjekk frå Det karelske neset i nord-nordvestleg retning opp til Bottenvika og Pyhäjoki elv i Österbotten var då grenseelv. Til slutt er det nokon som hevdar at grensa gjekk til Nordishavet. Ei siste tolking var at det som i dag er det nordlege Finland var eit felles skattland for Sverige og Novgorod.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nöteborgstraktaten» frå Wikipedia på bokmål, den 7. februar 2021.*

Litteratur
----------

* Gallén, Jarl: *Nöteborgsfreden och Finlands medeltida östgräns*, Svenska litteratursällskapet i Finland, Helsingfors 1968 (svensk).
* Gallén, Jarl: *Nöteborgsfreden och Finlands medeltida östgräns: andra delen*, Svenska Litteratursällskapet i Finland, Helsingfors 1991 (svensk, dansk, engelsk).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel i Dansk historisk tidsskrift
Névé i Tabe-massivet.
**Névé** er ein ung, kornaktig snø som delvis har smelta og så frose til att og vorte kompakt, men som ikkje enno har vorte til is. Denne typen snø er ofte assosiert med isbredanning gjennom prosessen nivasjon. Névé som overlever ei heil årstid med ablasjon vert til firn, som er både eldre og noko tettare. Firn vert etter kvart glasial is, den langvarige kompakte isen som isbrear består av. Isbredanninga kan ta alt frå dagar til år, avhengig av fryse- og smeltefaktorar. Ein ser ofte névé i skibakkar der det generelt vert mislikt som område det er lett å falle i. 

Névé har ein minste tettleik på 500 kg/m³.

Névé kan òg syne til dei fjellområda der snøfall akkumulerer og vert névé som gjev tilførsel til isbrear.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Névé» frå Wikipedia på engelsk, den 24. april 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* PhysicalGeography.net Glossary of Terms
* National Park Service
* Glacier info at Hofstra Univ Arkivert 2016-03-03 ved Wayback Machine.