recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Harry Glaß** (11. oktober 1930–14. desember 1997) var ein tysk skihoppar frå Klingenthal, som representerte Aust-Tyskland. Han vann bronsemedaljen i det spesielle hopprennet under vinter-OL i 1956, var då den fyrste frå DDR-staten som vann ein olympisk medalje.

Aktiv
-----

Glaß byrja med skihopping vinteren 1952, året etter fekk han plass på det austtyske hopplaget. Han deltok ski-VM 1954 i Falun og vart nummer 64 av 69 deltakarar. Etter verdsmeisterskapen la han om til den såkalla finnestilen, ein aerodynamisk hoppstil som dei finske skihopparane hadde stor suksess med frå vinteren 1954 av.

Vinteren 1956 deltok Glaß i dei tre fyrste renna i den tysk-austerrikske hoppveka og vart nummer tre i Oberstdorf og Garmisch-Partenkirchen, samt nest best i Innsbruck, eit halvt poeng etter Koba Tsakadze frå Sovjetunionen. Under vinter-OL i Cortina d'Ampezzo fekk han bronsen i hopprennet, berre overgått av dei to finnane Antti Hyvärinen og Aulis Kallakorpi.

I 1957 vart Glaß nummer fem i den tysk-austerrikske hoppveka, hans beste samanlagtplassering, medan han i 1958 vart nummer to i avslutningsrennet for den same hoppveka, bakom landsmannen Helmut Recknagel. Under verdsmeisterskapen i Lahti i 1958 hamna han på fjerdeplassen, plassen føre beste nordmann, Asbjørn Osnes.

Glaß vart austtysk meister i skihopping i 1954, 1955, 1956 og 1958. I 1960 deltok han i den tysk-austerrikske hoppveka, eit fall i rennet i Bergiselbakken førte til han gjekk langvarig skadd. Året etter gjorde han eit mislukka comeback.

Glaß, som ikkje var i slekt med skihopparen Henry Glaß, var invalid frå 1988 til han døydde ni år seinare i Rodewisch.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Harry Glaß» frå Wikipedia på tysk, den 25. januar 2013.*
* 

* (en) Harry Glaß – Profil og resultatoversikt hos FIS


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**August Kiuru** (12. juli 1922–24. februar 2009) var ein finsk langrennar som vart verdsmeister med Finlands stafettlag og tok bronsemedaljen på 15 km under Ski-VM 1954. Han var elles med å vinne stafett-sølv for Finland både under OL 1948, VM 1950 og OL 1956.

Aktiv
-----

Kiuru var fødd i Sakkola i Karelen, dagens Gromovo i Russland. Han deltok i dei olympiske vinterleikane 1948 i St. Moritz og vart sjuandemann på 18 km, før han gjekk Finland inn til olympisk sølv i 4x 10 km stafett, dei andre på laget var Lauri Silvennoinen, Teuvo Laukkanen og Sauli Rytky.

I 1950 var Kiuru mellom langrennarane som tok turen over til USA og Ski-VM 1950. På 18 km kom han i mål eitt sekund etter bronsevinnar Arnljot Nyaas og vart nummere fire. Nokre dagar seinare gjekk han Finland inn til sølvmedalje i 4 x 10 km stafett, som i St. Moritz vann Sverige klart. I Rumford hadde han med seg Heikki Hasu, Viljo Vellonen og Paavo Lonkila på laget.

Kiuru gjorde lite av seg dei neste sesongane. Derimot markerte han seg under Ski-VM 1954 i Falun, fyrst med å sikre seg bronsemedaljen og finsk storeslem på 15 km, bak gullvinnar Veikko Hakulinen og sølvvinnar Arvo Viitanen. Seinare gjekk han startetappen for det finske mannskapet som vann ein suveren siger i 4 x 10 km stafett, dei andre løparane var Tapio Mäkelä, Viitanen og ankermann Hakulinen. 

Vinteren 1955 vitja Kiuru Holmenkollen og vart nummer to på 15 km, eit lite halvminutt bak landsmanen Aarne Hiiva. Året etter gjekk Kiuru startetappen for Finland, med Jorma Kortelainen, Arvo Viitanen og Veikko Hakulinen på laget, og enda som sølvmedaljør i 4 x 10 km stafett under Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo, eitt minutt bak Sovjetunionen.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar.
**Henry Gregg**, kjend som **Harry Gregg**, (25. oktober 1932–16. februar 2020) var ein nordirsk fotballspelar frå Magherafelt. Han var ein av Manchester United-spelarane som overlevde München-ulukka i 1958. Målvakta var i 1963 med om å vinne FA-cupen.

### Klubbspel

Gregg var aktiv i Doncaster Rovers i fem år. l november 1957 vart han, mot £23 000, overført frå andredivisjonslaget til Manchester United. Her tok han omgåande over som fyrste-målvakt. Den 6. februar 1958, vel 2 månader etter overgangen frå Doncaster, overlevde Gregg ei flyulukke ved München med små skadar, ei ulukke som tok livet frå 8 av klubbkameratane hans i United. I Manchester Uniteds fyrste kamp etter ulukka var Gregg og Bill Foulkes dei to einaste frå fyrstelaget som var i stand til å delta. Same våren vakta han målet då det nye United-mannskapet tapte 0-2 mot Bolton i FA-cupfinalen. Fem år seinare stod Gregg i mål då Manchester United vann FA-cupen 1963, etter å ha slått Leicester City 3-1 i finalen. Heile 1964/65-sesongen var han skadd og gjekk dermed glipp av ligatriumfen til storlaget frå Manchester. Gregg spelte 247 kampar for Manchester United, den siste hausten 1966. I desember same året fekk han kontrakt med Stoke City, la opp våren 1967.

### Landslagsspel

Gregg spelte 25 landskampar for Nord-Irland i tida 1954-63, dei aller fleste kampane kom over fire år frå hausten 1956. Han vakta målet til landslaget i alle fire kampane under Fotball-VM i 1958, ein meisterskap der Nord-Irland rauk ut i kvartfinalen mot Frankrike.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Harry Gregg» frå Wikipedia på engelsk, den 14. april 2019.*

* eu-football

| * v
* d
* e
Nord-Irland sitt landslag – VM i fotball 1958 |
| --- |
| 
* 1 Gregg
* 2 Cunningham
* 3 McMichael
* 4 Blanchflower (kaptein)
* 5 Keith
* 6 Peacock
* 7 Bingham
* 8 Cush
* 9 Simpson
* 10 McIlroy
* 11 McParland
* 12 Uprichard
* 13 Casey
* 14 Scott
* 15 McCrory
* 16 Dougan
* 17 Coyle
* 18 Rea
* 19 Graham
* 20 Chapman
* 21 Hamill
* 22 Trainor
* Landslagstrenar: Doherty

 | Flagget til Nord-Irland |
|  |
**August Christian Manthey** (14. februar 1811–25. mai 1880) var ein norsk embetsmann fødd i Rakkestad. Han var son til Samuel Manthey og svigerson til forretningsmannen Jacob Nielsen.

August Manthey vart student frå katedralskulen i Christiania i 1829 og vart cand.jur. i 1835. Han var i 1830 kopist i Finansdepartementet og ei kort tid sorenskrivarfullmektig i Indre Sogn. Frå 1838 arbeidde han som fullmektig i Finansdepartementet, deretter byråsjef i same departement frå 1841. I 1845 vart han ekspedisjonssekretær i det som skulle verte Indredepartementet. Han var amtmann i Hedmark frå 1849. Den 30. april 1856 vart han utnemnd til statsråd og veksla mellom å vere sjef i Revisjons-, Finans-, Justis- og Indredepartementet. Han tok avskjed frå statsråd 29. juli 1874, samstundes som han vart utnemnd til stiftamtmann i Kristiania.

Manthey var Noregs kommissær under forhandlingane om Øresundstollen. Elles sat han i styret for fleire privatbankar og forsikringsselskap.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om August Christian Manthey NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Turbulens i strøymande vatn
**Turbulens** er eit samleomgrep innom først og fremst straumningsmekanikk (som aerodynamikk og hydrodynamikk), for dei strøymingane som skjer ved forholdsvis høg fart, store friksjonskrefter og låg viskositet. Ein annan måte å seie det på, er at turbulens kan skje ved høge reynoldstal. Det finst ingen eksakt definisjon av turbulens.

Ei strøyming som ikkje er turbulent vert kalla laminær strøyming.

Turbulente straumar er tilfeldige på det sett at det ikkje går an å forutsjå kva for ein fart straumen vil ha på ein gjeven stad på eit gjeve tidspunkt. Derimot kan det beskrivast statistisk. Det er også ikkje-lineært, då små uroingar kan føre med seg store endringar av strøymingane. Jo høgare reynoldstalet er, jo meir var er straumen for uroingar og jo større er sjansen for at straumen vert turbulent. Turbulens fører òg med seg ein auka diffusjon, då turbulens kjenneteiknast av raskt varierande strøymingar i forskjellige retningar.

Ved turbulens vert det danna relativt store virvlar som etterpå dannar fleire mindre virvlar, som i sin tur etter kvart vert løyste opp gjennom at rørsleenergien vert til varme. Tendensen at storskala-variasjonar etterpå omdannast til småskala-variasjonar gjeld òg for andre skalarar.

Ofte er det fordelar med å maksimere eller minimere turbulensen. Ved kjemiske prosessar som til dømes forbrenning i ein bilmotor, er det ein fordel med mykje turbulens, då dette fordeler gassane betre og gjev ei reinare forbrenning.

Turbulens i atmosfæren
----------------------

Atmosfærisk turbulens kan vere viktig for både luftfart og for spreiing av luftforureining. 

I sterk vind vil ein få dynamisk turbulens nær bakken når lufta passerer hindringar og kupert terreng. Dynamisk turbulens vil ein òg få i vindskjer, særleg i utkanten av det sterke vindfeltet. Jetstraumane er døme på dette der ein kan få klårluftsturbulens. 

Ustabil luft, som ein kan få når varme frå jordoverflata fører til konveksjon, fører til termisk turbulens. Den vertikale luftrørsla kan verte særs kraftig i samband med cumulonimbusskyer, gjerne opp mot 20-30 m/s. Dette er kraftig nok vind til å kaste fly opp og ned og i somme, ekstreme tilfelle føre til at dei kjem ut av kontroll. Det er derimot mogeleg å oppdage område med kraftig turbulens med instrument ombord på flya, slik at dei kan fly utanom.

Kjelder
-------

* «turbulens – atmosfærisk turbulens» av Petter Dannevig i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
**Harry Hansen** (14. januar 1919–5. september 2003) var ein politikar frå Bergen som representerte Arbeidarpartiet. Han var ordførar i heimbyen frå 1964 til -69, og deretter stortingsrepresentant frå 1969 til 1981.

Hansen var sentral i lokalpolitikken i Bergen i over 15 år. Frå 1951 var han med i formannskapet i byen til han hausten 1969 vart vald inn på Stortinget. Han var varaordførar i Bergen i perioden 1956–1959 og ordførar i seks år frå 1964 til 1969. Heilt frå fyrste halvdel av 1950-talet hadde han ei rad sentrale verv i den kommunale verksemda. Gjennom sine år som ordførar markerte han seg som ein talefør representant for byen og det lokale partilaget. 

Stortingsvalet i 1969 førte Hansen inn på Stortinget for Arbeidarpartiet i Bergen. Ved dei seinare stortingsvala vart han vald inn for Hordaland fylke. I den fyrste fireårsperioden på Stortinget var han medlem av Samferdselskomitéen. Resten av tida, 1973–81, var han medlem av Finanskomitéen, samt nestformann i Forsvarskomitéen 1973-77.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi]
**August Leopold Crelle** (11. mars 1780–6. oktober 1855) var ein tysk ingeniør og matematikar. Han vart fødd i Eichwerder i nærleiken av Wriezen i Tyskland, og han døydde i Berlin. Han starta *Journal für die reine und angewandte Mathematik* (òg kjent som *Crelles Journal*).

Av yrke var Crelle ingeniør, og han var kjent i Tyskland for å ha konstruert jarnbaner og vegar. Han var òg svært interessert i matematikk, og han vart kjent med Niels Henrik Abel då Abel vitja Berlin. Dei to vart etter kvart gode vener, og Abel publiserte ein stor del av artiklane sine i tidsskriftet til Crelle. Crelle jobba lenge for å skaffe Abel ei fast stilling i Berlin, og etter kvart klarte han òg dette. Brevet med den glade meldinga om fast stilling og ei sikker framtid i Berlin nådde fram nokre få dagar etter at Abel døydde.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «August Leopold Crelle» frå Wikipedia på bokmål, den 30. oktober 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Bekken, Otto B. (2003). «Read the masters! - Read Abel! - a biographical sketch.». *Study the masters: The Abel-Fauvel Conference.*: 3-8. ISBN 91-85143-00-6.

1. ↑  Bekken, 2003

Bakgrunnsstoff
--------------

* O'Connor, John J. og Edmund F. Robertson: «August Leopold Crelle» - MacTutor History of Mathematics archive.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MGP

 |
August Bebel
**August Ferdinand Bebel** (22. februar 1840–18. mars 1913) var ein tysk sosialdemokratisk politikar og ein av grunnleggjarane av SPD.

Bebel var fødd i Deutz nær Köln. Han grunnla *Sächsische Volkspartei* i 1867 saman med Wilhelm Liebknecht. I 1869 deltok han i grunnlegginga av *Sozialdemokratische Arbeiterpartei*. Partiet gjekk saman med ADAV, *Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein*, i 1875 og blei til Sozialistische Arbeiterpartei, som tok det noverande namnet Sozialdemokratische Partei Deutschlands i 1890.

I 1872 blei Bebel dømd i ei politisk rettssak, den såkalla *Leipziger Hochverratsprozess*. Han blei dømd til to års festningsarrest (ærefull arrest), som han sonte på Burg Königstein. Bebel blei seinare SPD sin første formann og medlem av den tyske nasjonalforsamlinga.

Etter å budd i Berlin-Schöneberg i mange år, der ein plakett er sett opp ved Hauptstraße 97, døydde han 18. mars 1913 mens han besøkte ein kuranstalt i Sveits, og han blei gravlagd i Zürich.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «August Bebel» frå Wikipedia på bokmål, den 19. november 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Frații Advahov** (norsk omsetjing 'Advahov-brørne') er eit moldovsk folkemusikkband]] med base i Chișinău. Gruppa vart skipa i 2005 og består av brørne Vasile og Vitalie Advahov. Saman med rockegruppa Zdob și Zdub, representerte dei Moldova i Eurovision Song Contest 2022 i Torino i Italia med songen «Trenulețul».

Bakgrunn
--------

Vitalie og Vasile Advahov vart fødde i Cahul i Moldova, høvesvis 18. januar 1978 og 26. april 1979. Foreldra Vasile og Agafia Advahov kom opphavleg frå Gotești og Cîrpești, og underviste ved pedagogikkskulen i Cahul. På vidaregåande skule var brørne med i ei orkestergruppe kalla Mugurașii.

I 2005 skipa brørne bandet Frații Advahov. Gruppa var i utgangspunktet meint å vere eit lite band, men auka i popularitet, og fleire moldovske og rumenske musikarar slutta seg til og bandet vart til eit orkester. I 2020 var 45 instrumentalister tilknyttet Frații Advahov.

I januar 2022 vedtok den moldovske ålmennkringkastaren Teleradio-Moldova at Frații Advahov skulle representere Moldova i Eurovision Song Contest 2022 saman med Zdob și Zdub og låten «Trenulețul». I Eurovision Song Contest enda dei på en sjuandeplass.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Zdob si Zdub & Fratii Advahov will represent Moldova with "Trenuletul" at Eurovision 2022». *wiwibloggs* (på engelsk). 29. januar 2022. Henta 20. februar 2022.
2. 1 2 3 4 5  «Orchestre - Orchestra Fraţilor Advahov». *www.moldovenii.md* (på md). Henta 20. februar 2022.  CS1 maint: Unrecognized language (link)
3. 1 2  «Fraţii Advahov, un miracol de care se bucură toată lumea». *Timpul - Ştiri din Moldova*. Henta 20. februar 2022.
4. ↑  «Ce familii frumoase au Frații Advahov. Copiii lor sunt pasionați de muzică și le calcă pe urme». *www.protv.ro* (på rumensk). Henta 20. februar 2022.
5. ↑  «Zdob şi Zdub return with Fraţii Advahov to represent Moldova 🇲🇩». *Eurovision.tv* (på engelsk). 29. januar 2022. Henta 20. februar 2022.
6. ↑  «Zdob şi Zdub & Advahov Brothers - Moldova - Turin 2022». *Eurovision.tv* (på engelsk). Henta 19. mai 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Frații Advahov» frå Wikipedia på bokmål, den 7. desember 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Eratosthenes** (gresk Ἐρατοσθένης, fødd kring 276 f.Kr i Kyrene, død 194 f.Kr) var ein gresk geograf, matematikar og astronom. Han var òg bibliotekar ved biblioteket i Alexandria.

Eratosthenes er mest kjend for utrekningane sine av omkrinsen til jorda. I ei handskrift kom han over ei opplysning om at i Syene (no Aswan) stod sola slik på himmelen ved sommarsolkverv at ein stolpe ikkje kasta skugge, og sollyset vart reflektert av vatnet i djupe brønnar. I Alexandria var det skugge midtsommars, og han trekte dermed den konklusjonen at jorda måtte vere rund, som Pythagoras hadde trudd 300 år tidlegare.

Gjennom meir nøyaktige målingar av lengda til skuggen, i lag med avstanden mellom byane (som han leigde ein mann til å skritte opp), kom han fram til at radiusen til jorda var 5000 *stadium*. Lengda av ein stadium er ikkje sikkert kjend, men ein trur at det var 600 greske fot, som tilsvarar 157 meter. Dersom dette er riktig, er verdien Eratosthenes kom fram til for jordomkrinsen 39 250 km. I dag veit ein at omkrinsen er 40 007 kilometer (over polane), og dette viser at Eratosthenes kom særs nær dagens verdi, med ein feilmargin på berre 2 %. 

Eratosthenes utvikla òg Eratosthenes' sil, ein metode for å finne primtal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Eratosthenes» frå Wikipedia på bokmål, den 10. november 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* *Eratosthenes' Geography - Fragments collected and translated, with commentary and additional material*, ved Duane W. Roller, Princeton UP, Princeton (2010).
* Nicastro, Nicholas: *Circumference: Eratosthenes and the ancient quest to measure the globe.* New York: St. Martin's Press, 2008.
* Lasky, Kathryn: *The Librarian Who Measured the Earth*. New York: Little, Brown and Company, 1994. ISBN 0-316-51526-4. En illustrert biografi for barn om jordens beregning. Med Kevin Hawkes, illustratør.
* O'Connor, J. J. & Robertson, E. F. (1999): «Eratosthenes of Cyrene». MacTutor. School of Mathematics and Statistics University of St Andrews Scotland.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Turid Thomassen** (fødd 19. april 1965) er ein norsk politikar frå Stathelle i Bamble kommune som var leiar i Raudt frå 2010 til 2012.

Karriere
--------

Thomassen tok over vervet som leiar etter Torstein Dahle. Før ho vart partileiar, var ho ein markant lokalpolitikar i Lillehammer, der ho har vore kommunestyrerepresentant sidan 1999. Ho har òg sete i landsstyret i Raudt og RV i mange år. Fram til ho vart leiar i Raudt, jobba ho som konsulent på Høgskolen i Lillehammer. Ho er gift med SV-politikaren Aksel Hagen, som sit på fylkestinget i Oppland.

Thomassen er oppteken av fagleg-politisk arbeid, og har vore tillitsvald i Norsk Tenestemannslag. Elles er ho særleg engasjert seg i internasjonalt arbeid, mellom anna for Palestina.

Kjelder
-------

* Artikkel Arkivert 2010-06-20 ved Wayback Machine. i Lillehammer Byavis

Referansar

1. ↑  Turid Thomassen blir ny leder i Rødt i roedt.no

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Turid Thomassen**

| * v
* d
* e
Leiarar for Raudt |
| --- |
| Torstein Dahle (2007–2010) • Turid Thomassen (2010–2012) • Bjørnar Moxnes (2012–2023) • Marie Sneve Martinussen (2023–) |  |
**Mira** er ei elv sørvest i Alentejo i Portugal med ei lengd på 145 km. 

Ho har kjelda si i nordsida av Serra do Caldeirão og renn nordvestover mot Atlanterhavet, der ho renn gjennom eit lite delta nær byen Vila Nova de Milfontes, 115 km sør for Lisboa. Ho er ein av berre to elva som hovudsakleg renn frå sør til nord. Den andre elva er Sado, som ligg litt lenger nord og Guadiana ligg i aust. 

Av sideelvar til høgre finn ein Torgal, Luzianes og Perna Secar og frå venstre Macheira, Guilherme og Telhares. 

Sidan namnet på elva eksisterte før romarane kom til området, meiner ein at det kan kome frå den keltisk eller før-keltiske byen Miróbriga (som i dag er Santiago do Cacém). Ein veit at i panteonet for dei lokale stammene var det ein gud som verna vatnet og som dei lokale innbyggjarane kalla *Mirobieus*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mira River (Portugal)» frå Wikipedia på engelsk, den 24. juni 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Mýrdalsjökull

**Mýrdalsjökull** (islandsk uttale *mir-dals-jøkudl*) er den fjerdestørste isbreen på Island. Han ligg sør på øya, nord for Vík í Mýrdal og aust for den mindre breen Eyjafjallajökull. På det høgaste er han 1 493 meter høg og i 1980 dekte han eit areal på 595 km².

Breen ligg over ein aktiv vulkan kalla Katla. Krateret til vulkanen har ein diameter på ti km og vulkanen har normalt utbrot kvart 40. til 80. år. Det siste utbrotet fann stad i 1918 og forskarar held i dag nøye auge med vulkanen. Sidan 930 er det dokumentert 16 utbrot. Kraterrekka Lakagígar og krateret Eldgjá er ein del av det same vulkansystemet, som vert rekna som eit av dei kraftigaste i verda. 

Før hringvegur (den islandske hovudvegen) vart bygd, frykta folk å reise over slettene nedanfor vulkanen sidan ein ofte fekk jökulhlaup og ein måtte krysse djupe elvar. Jökulhlaupet etter utbrotet i 1918 var særleg farleg då kystlinja vart flytta fem km utover av lahariske avleiringar frå flaumen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Mýrdalsjökull**

* Geovitskapleg institutt på Island
* Kjende jökulhlaupar frå Mýrdalsjökull
* Bilete av Mýrdalsjökull
* Vulkansime

Sjå òg
------

* Isbrear på Island
* Fjordar på Island

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Mýrdalsjökull frå Engelsk Wikipedia .*

Koordinatar: 63°40′N 19°06′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
**Vigdis Ystad**, eller **Åse Vigdis Ystad** (13. januar 1942–7. desember 2019), var ein norsk litteraturforskar, fødd i Verdal, professor i nordisk litteratur ved Universitetet i Oslo frå 1979 etter å ha vore universitetslektor og dosent same stad frå 1973, og leiar for prosjektet *Henrik Ibsens skrifter* frå 1998 til 2009. Ho vart dr.philos. i 1974 på ei avhandling om Kristofer Uppdals lyrikk (utgjeve i 1978).

Vigdis Ystad har hatt ein rad faglege og forskingspolitiske verv. I forskingsarbeidet sitt har ho særleg interessert seg for forfattarskapen til Henrik Ibsen. Det store prosjektet *Henrik Ibsens skrifter*, som ho var leiar for, var ei heilt ny vitskapleg og historisk-kritisk utgåve av alle arbeida til Henrik Ibsen. Prosjektet vart avslutta i 2010 og resulterte i 16 band med Ibsens tekstar, 16 band med kommentarar og eit registerband som gjorde greie for dei filologiske retningslinene, alt utgjeve som både bøker og i elektronisk skipnad.

Vigdis Ystad er medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi, Kungl. Vetenskaps-Societeten, Kungliga Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien, Det Norske Akademi for Sprog og Litteratur, Det norske språk- og litteraturselskap og Nordisk Nettverk for Edisjonsfilologer. Ho var leiar av Fondet for Dansk-norsk samarbeid i åra 1978–2000. I 2012 vart ho riddar av 1. klasse av Den Kongelege Norske St. Olavs Ordenen for sin innsats for norsk kulturliv.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
**Alfred Leonard Kristian Pettersen Vågnes** (13. april 1880–12. oktober 1970
) var ein norsk fiskar og politikar frå Tromsøysund i Troms. Han representerte Finnmark på Stortinget i perioden 1945–49, vald for NKP.

Vågnes var son til ein gardbrukar og fiskar. Sjølv dreiv han fiskje frå han var 14 år gammal. Etter å ha budd nokre år i Tromsø, flytta han ei tid etter hundreårsskiftet til Honningsvåg i Finnmark. Her heldt fram som fiskar til 1936, då han fekk sekretær-stillinga i Finnmark Fiskarlag. Seinare arbeidde han mange år som sekretær i Norges Fiskarlag.

Frå 1917 til 1940 var Vågnes medlem i Kjelvik heradsstyre. Han var ordførar 1932-34 og varaordførar i fleire treårs-periodar. Nasjonalt var han landsstyremedlem i Det norske Arbeidarparti frå 1920, i 1921 representerte han partiet på Kominterns tredje kongress. Stortingsperioden 1922–24 var Vågnes vararepresentant på Stortinget. Då Det norske Arbeidarparti vart kløyvt hausten 1923 fylgde Vågnes utbrytarane som stifta Noregs Kommunistiske Parti. Han var formann i fylkeslaget til NKP i Finnmark frå 1926.

Hausten 1945 var Vågnes ein av 11 stortingsrepresentantar valde på Norges Kommunistiske Parti sitt program. Dei neste fire åra var han med i Sjøfarts- og fiskerikomiteen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
Koordinatar: 31°37′58.78″N 34°50′53.22″E﻿

**Gal On** (hebraisk skrift גַּלְאוֹן, גל און, tyder *Styrkebølgje*) er ein kibbutz i Israel, i dei sørlege låglanda. Han er tilknytt Hashomer Hatzair-rørsla og kibbutz Artzi-organisasjonen (som no er ein del av Kibbutzrørsla). Han vart grunnlagd i 1946 som ein del av Dei 11 punkta i Negev, og ligg kring ti kilometer nordaust for Kiryat Gat og to kilometer aust for Beit Guvrin. Kibbutzen høyrer til Yoav regionale kommune.

Gal On står på ei høgd kring 20 km frå Middelhavet. The hill on which it is located borders the Guvrin stream, an auxiliary of Lachishelva. With average

Åkrane i Gal On.

Historie
--------

Grupp som danna kibbutzen var tidlegare medlemmar av Hashomer Hatzair si ungdomsrørsle i Polen. Dei kom til Palestina i 1939 og slo seg først ned i Ein HaMifratz, nær Haifa. Dei flytta sidan til Giv'at Michael nordvest for Ness Ziona for å få opplæring (*hakhshara*). Like etter Yom Kippur mellom 5. og 6. oktober 1946, flytta gruppa til den noverande plasseringa si, ved kibbutzen Gat i Shephelah som eit av Dei 11 punkta i Negev. Kibbutzen vart grunnlagd med støtte frå Keren Hayesod på landområde kjøpt av Jewish National Fund.

Under den arabisk-israelske krigen i 1948 vart kibbutzen angripen av den egyptiske hæren og kringliggande palestinsk-arabiske landsbyar. Dei egyptiske soldatane var opp til ein kilometer frå Gal On, men innbyggjarane la minefelt for å forsvare kibbutzen og oppretthalde den sørlege frontlinja til Israel under krigen. Seint i oktober 1948 tente kibbutzen som ein base for Operasjon Yoav då han vart angripen av arabiske styrkar.

I 2000 var kibbutzen i økonomiske problem og medlemmane endra levesettet. Dette stabiliserte den økonomiske situasjonen, men han leid framleis av utflytting.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gal On» frå Wikipedia på engelsk, den 13. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Working the land Jerusalem Post, 14. juni 2007

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Gal On gjestgjevari Arkivert 2007-05-05 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Yoav regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzar | Beit Guvrin**·** Beit Nir**·** Gal On**·** Gat**·** Kfar Menahem**·** Negba**·** Revadim**·** Sde Yoav |
| Moshavar | Kfar HaRif**·** Nahla**·** Sgula |
| Arabisk landsby | al-'Azi |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 47°48′20″N 13°06′45″E﻿

**Gaisberg** er eit fjell aust for Salzburg i Austerrike. Det høyrer til Osterhorngruppe (ein del av Dei nordlege kalksteinsalpane) mellom Lammertal og Wolfgangsee. Det går ei bussrute frå Salzburg til fjellet, som er ein populær vintersportsstad, og som kan tilby andre fritidsaktivitetar som turgåing, fjellsykling og paragliding. På toppen av fjellet står ein 100 m høg TV- og radiosendar, som vart bygd i 1956. Frå 1887 til 1928 gjekk det ein tannhjulbane, Gaisbergbahn, frå byen og til toppen av fjellet, men i 1929 vart denne lagt ned då dei bygd veg til toppen. 

Paraglider som fyk austover frå toppen av Gaisberg

Gaisberg-løpet
--------------

Gaisberg-løpet var eit bil- og motorsykkelløp mellom 1929 og 1969, som ein del av det europeiske meisterskapen i bakkeløp. Det første løpet gjekk 8. september 1929 med 83 deltakarar. Fleire kjende Formel 1-førarar og andre billøp-førarar har deltatt i løpet. 

I 2003 starta ein opp att det historiske løpet, og i 2004 feira ein 75-årsjubileum.  Arkivert 2006-11-24 ved Wayback Machine..

Bakgrunnsstoff
--------------

* Historisk film frå motorsykkelløpet i 1933

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Opphavet til skaldskapen:** i ørne-ham stal Odin skaldskapsmjøden frå jotnen Suttung, og gav han til æsene og dei folk som kan dikte.  
(Illustrasjonen er frå ein biletstein på Gotland)

**Vigfus Viga-Glumsson** (*Vigfúss Víga-Glúmsson*) var ein islandsk skald som levde omkring år 1000. Han kan ha vore fødd om lag 955 og døydde truleg etter 1015. 

Far hans var Viga-Glum Eyolfsson (Draps-Glum), om han finst det ei eiga soge: *Víga-Glúms soga*. Vigfus er omtala både i denne soga og i to andre islandske soger: *Tåtten om Ogmund Dott* og *Soga om Ljosvetningane*. Han er òg nemnd i Soga om Olav Tryggvason, Jomsvikingsoga og i Fagerskinna.

Vigfus blir skildra som ein djerv mann, men uroleg av karakter og særs stridbar. På grunn av eit manndrap på Island, vart han dømd fredlaus i nokre år. Han drog då til Noreg, der han slutta sig til Håkon jarl. Skaldatal nemner han som skald hos Håkon jarl og truleg var han seinare skald hos Eirik jarl. Han var med i slaget i Hjørungavåg (Jomsvikingslaget) i 986, der han gjorde dette diktet:  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| God leik er for oss i vente,
heime ligg kvinnevenen;
sverdstrid sterkt seg nærmar;
den kvinnekjære seg hyggjer,
lunt under kvinnearm.
Vi steller våre spyd,
annan strid han seg ventar. | *Oss es leikr, en lauka*
*liggr heima vinr feimu,*
*— þryngr at Viðris veðri*
*vandar — góðr fyr hǫndum.*
*Hlýs kveðk hœlis bósa*
*— hann væntir sér annars —*
*vífs und vǫrmum bœgi*
*— vér skreytum spjǫr — neyta.* |  |

Vigfus var truleg òg med Eirik jarl i slaget ved Svolder, men deretter ser det ut til at han reiste attende til Island for godt. Han er nemnd som stamfar for ei mektig slekt i Øfjorden på Island. Når han døydde er ikkje kjent.

Kjende dikt av Vigfus Viga-Glumsson er *Dikt om Håkon jarl* og *Lausavise* (sjå ovanfor).

Referansar
----------

1. ↑  Landnåmabok om Viga-Glum, sjå 70.kafli
2. ↑  Vigaglums Saga dansk tekst frå heimskringla.no
3. ↑  Tåtten om Ogmund Dott dansk tekst frå heimskringla.no
4. ↑  Soga om Ljosvetningane dansk tekst frå heimskringla.no
5. ↑  Skaldatal frå heimskringla.no

Bakgrunnsstoff
--------------

* Det norrøne fyrstediktet av Bjarne Fidjestøl, Bergen 1982
* Den norsk-islandske skjaldedigtning v/Finnur Jónsson (red.), København 1912–15
* Víga-Glúms saga Store norske leksikon

Dikt av Vigfus Viga-Glumsson
* **Dikt om Håkon jarl** Arkivert 2016-03-06 ved Wayback Machine. frå Skaldic Poetry
* **Lausavise** Arkivert 2016-03-06 ved Wayback Machine. frå Skaldic Poetry
Paul Fjell Gundersen opptrer som Pinky i 2016. Med Pelle Pirat.
**Pinky** er ein rollefigur frå førestillingane om sjørøvarkarakteren Kaptein Sabeltann skapt av Terje Formoe. Figuren dukka opp for første gong i den aller første førestillinga, *Kaptein Sabeltann og skatten i Kjuttaviga*.

Pinky er kjend som «verdas yngste sjørøvar». Dei andre sjørøvarane fann han som lite spedbarn under ein voldsam storm ute på Grashavet. Dei tok han med seg til Det Usynlige Land, der han voks opp i landsbyen Abra. Pinky fekk jobb som byssegutt om bord på «Den Sorte Dame». Men han fekk snart merka kva det vilke seia å vera den minste og svakaste ombord på ei sjørøverskute. Derfor drøymer Pinky om at Kaptein Sabeltann ein dag skal godta han som ein av sine menn. I Kjuttaviga finn han nye vener som hjelper han og lar han føla seg velkommen. Det endrar livet hans.

Skodespelarar som har opptredd som Pinky
----------------------------------------

* Morten Usterud 1990–1999
* Fredrik Hognerud Træland 1998–2001
* Odd-Audor Ridse Bentsen 2002–2003
* Ole Alfsen 2003, (stemme i teiknefilmen) 2004–2006
* Kristian Fluge Sævig 2007–2009
* Ole Tobias Tveit 2010–2012
* Nikolai Naglestad 2010, TV-serien
* Max August Key Graarud 2013–2015
* Vinjar Pettersen 2013, filmen

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Pinky» frå Wikipedia på bokmål, den 8. juni 2020.*
* *Artikkelen bygger på «Pinky» frå Kaptein Sabeltann Wiki, gjeve ut under CC-BY-SA.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kaptein Sabeltann Wikia
**Yolanda Gail Devers** (fødd 19. november 1966) er ein tidlegare sprintar og hekkeløpar frå USA. Som aktiv idrettsutøvar var ho kjend for å ha svært lange, lakkerte negler.

Karriere
--------

Gail Devers synte tidleg talent for friidrett, og kvalifiserte seg til sommar-OL 1988 i Seoul. Devers sleit med stadige migrenar og synstap, og vart undersøkt for dette. I 1990 fekk ho diagnosen Graves' sjukdom og måtte få intensiv behandling for dette. Ho kom seg forbausande raskt og fekk delta i VM i friidrett 1991 i Tokyo, der ho tok sølv på 100 meter hekk. Ho kvalifiserte seg også til neste OL, sommar-OL 1992 i Barcelona. Her vann ho olympisk gull på 100 meter sprint for kvinner. Ho var også på god veg til å vinna finalen i hundre meter hekk, men snubla over siste hekken og enda på femteplass.

Under VM i friidrett 1993 i Stuttgart tok ho gull på både 100 meter hekk og 100 meter sprint. Merlene Ottey fullførte heilt likt med henne i sprintfinalen, men utifrå målfotoet vart det bestemt at Devers fekk gullet. To år seinare forsvarte ho VM-gullet sitt på 100 meter hekk i Göteborg.

Sommar-OL 1996 i Atlanta vart eit godt OL for Gail Devers, som forsvarte OL-gullet på 100 meter sprint. I tillegg var ho med på å vinna OL-gull for USA i 4 x 100 meter stafett for kvinner. Her sprang ho saman med Chryste Gaines, Inger Miller og Gwen Torrence.
På stafettlaget vart Torrence bytt ut med Marion Jones til VM i friidrett 1997 i Athen, då Devers var med på å vinna eit nytt stafettgull til USA. I friidretts-VM 1999 vart Devers endå ein gong verdsmeister på 100 meter.

Gail Devers heldt fram med å ta medaljar i større, internasjonale tevlingar så seint som til 2004.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gail Devers» frå Wikipedia på engelsk, den 3. september 2012.*

* «Gail Devers» (på engelsk). Olympedia. Henta 7. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* Munzinger (sport)

 |
**Vigdis Hårsaker** (fødd 16. juli 1981) er ein norsk tidlegare handballspelar frå Trondheim. Ho vart europameister med Noreg i 2004 og vann elles to VM-sølv og eitt EM-sølv i tida 2001-07. På landslaget var venstrehendte Hårsaker oftast høgrekant, medan ho i Byåsen IL jamnast var høgre rykkrom-spelar.

Aktiv
-----

### Klubbspel

Hårsaker spelte opphavleg på Sjetne IL, deretter gjekk ho i 1998 til byrival Byåsen. Etter ein sesong i franske Toulon var ho Byåsen-spelar att til 2003. Overgangen frå Byåsen til Larvik HK i 2003 skapte store overskrifter i avisene og overgangstvisten hamna til slutt i retten. I 2005 vann ho Cupvinnarcupen med Larvik. Deretter vende Hårsaker tilbake til Byåsen frå hausten 2005. To år seinare tapte ho Cupvinnarcupen med laget frå heimbyen. Skadar førte til at ho la opp seint i 2010.

### Landslagsspel

Hårsaker landslagsdebuterte mot Polen 29. november 2000. Ho utmerkte seg særleg i EM-finalen 2004 i Budapest, der ho skåra fire av måla i ein kamp som enda med norsk siger 27-24 mot Russland. Den 18. oktober 2008 var Frankrike gjest då ho deltok i sin landskamp nummer 133. I det som vart hennar siste kamp med flagget på brystet gjekk ho mållaus av banen, etter å ha skåra 337 landslagsmål i dei føregåande landskampane.

### Merittar

* EM 2000: Nr 6 med Noreg
* VM 2001: Sølvmedalje etter 25–30 mot Russland
* EM 2002: Sølvmedalje etter 22–25 mot Danmark
* VM 2003: Nr 6 med Noreg
* EM 2004: Gullmedalje etter 27–25 mot Danmark
* VM 2007: Sølvmedalje etter 24–29 mot Russland
* Noregsmeister: 2003 med Larvik HK
* Vinnar av EHF-cupvinnarcupen: 2005 med Larvik HK
* Finalist i EHF-cupvinnarcupen: 2007 med Byåsen IL

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vigdis Hårsaker» frå Wikipedia på bokmål, den 5. mai 2017.*

* Landskampar
Koordinatar: 32°33′23.03″N 35°4′37.19″E﻿

**Gal'ed** (גַּלְעֵד, tyder 'Monument') er ein kibbutz nord i Israel. Han ligg på Manassehsletta med eit areal på 14,5 kvadratkilometer. i Megiddo regionale kommune. I 2006 hadde han eit folketal på 405.

Landsbyen vart grunnlagd i 1945 av ein gar'in av tyske HaBonim-medlemmar som vart skipa i 1938. Fordi landområdet kibbutzen ligg på vart kjøpt av *Yitzhak* Ochberg, ein sørafrikansk filantrop, ønskte Keren HaYesod å kalle kibbutzen **Even *Yitzhak*** (אֶבֶן יִצְחָק, som tyder Yitzhaksteinen), men kibbutzen fekk det slik dei ønskte det. Kibbutzen vart namngjeven Gal'ed til minne om HaBonim-medlemmane som mista livet i andre verdskrigen. Av grunnleggjarane var Giora og Senetta Yoseftal, som begge seinare vart medlemmar av Knesset.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gal'ed» frå Wikipedia på engelsk, den 15. mars 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*


| * v
* d
* e
Megiddo regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzim | Dalia**·** Ein HaShofet**·** Gal'ed**·** Givat Oz**·** Hazorea**·** Megiddo**·** Mishmar HaEmek**·** Ramat HaShofet**·** Ramot Menashe |
| Moshavim | Midrakh Oz |
| Felleskap | Ein HaEmek**·** Eliakim |
| Moshavot | Yokneam Moshava |
|  |
| --- |
| **Åborfamilien** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Orden:** | Piggfinnefiskar Perciformes |
| **Underorden:** | Percoidei |
| **Overfamilie:** | Percoidea |
| **Familie:** | **Åborfamilien** PercidaeCuvier, 1816 |

**Åborfamilien** er ein familie piggfinnefisk som lever i fersk- og brakkvatn på den nordlege halvkula. Gruppa omfattar rundt 200 artar fordelt på ti slekter, i Noreg finst tre: åbor, hork og gjørs.

Kjenneteikn
-----------

Fisk i åborfamilien har som regel to ryggfinnar, den første vanlegvis med piggstrålar. Huda er dekt med kraftige skjel, og kroppen er flattrykt frå sidene. Bukfinnane sit nært opp til brystfinnane, og har ei piggstråle og fem mjuke. Gattfinnane har ein eller to piggstrålar, den andre er som regel veik.

Kjelder
-------

* Brabrand, Åge: «Piggfinnefisker» i *Norges dyr - Fiskene 1*, Cappelen 1992
* FishBase

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL

 |
| Strathpeffer  |
| --- |
| skotsk-gælisk | Srath Pheofhair |
|  |
| Plassering |
| 

Strathpeffer is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Skottland |
| Region | Highland |
| Tradisjonelt grevskap | Ross and Cromarty  |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 1 469 |
| Koordinatar |  57°35′″N 4°33′″W﻿Koordinatar: 57°35′″N 4°33′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | IV14 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1997 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Strathpeffer**
 |

**Strathpeffer** (skotsk-gælisk **Srath Pheofhair**) er ein landsby i regionen Highland  i Skottland. Han har kring 1500 innbyggjarar.

Ørnesteinen, eit piktisk steinmonument i Strathpeffer.
Strathpeffer ligg i den austlege delen av Dei skotske høglanda, like innanfor kysten ved Cromarty Firth. Næraste byen er Dingwall om lag sju kilometer vest for landsbyen. Castle Leod ligg ved Strathpeffer. 

I victoriatida var Strathpeffer ein populært spastad på grunn av dei svovelhaldige kjeldene. 

Eit piktisk steinmonument av første klasse kjent som «ørnesteinen» (*Clach an Tiompain*) er å finne i Strathpeffer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Strathpeffer» frå Wikipedia på bokmål, den 3. november 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Eit utval pinsettar
**Pinsett** (frå fransk *pincette*, diminutiv av *pince*, 'tong, klype') er ei lita klype med fjørande armar. Endane av armane kan vera flate eller spisse.
Reiskapen vert nytta til å gripe med, slik at ein kan plukke opp små objekt som fingrane elles ikkje klarar å få tak i, å ta tak i ting som ein ikkje skal setje fingermerke på, som til dømes verdfulle frimerke til frimerkesamlingar, eller for gripe objekt som er for varme, eller på annan måte ikkje er til å ta i med fingrane.

Pinsettar vert laga av stål, plast eller anna høveleg materiale. Dei er i prinsippet utforma som ei gripeflate i eine enden av kvar av to parallelle stenger som er festa til kvarandre i den andre enden. Festet er fjørande på ein måte som gjer at gripeflatene på pinsetten ikkje klemmer mot kvarandre utan at ein presser pinsetten saman med fingrane.

Pinsettar vert laga i ulike former og storleikar etter kva dei skal nyttast til. Dei kan vere små reiskapar til å nappe ut uønskte hår og augebryn med, for å plukke opp små skruar med og så bortetter, eller kan vere større reiskapar nytta i matlaging for å nappe ut bein av fiskefiletar eller for vende kjøtstykka i steikepanna eller på grillen. Lækjarar og tannlækjarar nyttar òg pinsettar av ymse utformingar og storleikar i arbeidet med pasientane.

Kjelder
-------

1. ↑  «Pinsett» i *Det Norske Akademis ordbok*
2. ↑  «pinsett» i Nynorskordboka.
3. ↑  «pinsett» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* Pinsett frå SNL

---

* *Denne artikkelen bygger i utgangspunktet på «Pinsett» frå Wikipedia på bokmål, den 23. juli 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pinsett**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Friedrich August I** eller **August den sterke** (polsk *August II Mocny*) (fødd 12. mai 1670 i Dresden, død 1. februar 1733 i Warszawa) var kurfyrste av Sachsen 1694-1733, og som **August II** dessutan konge av Polen 1697-1704 og 1709-1733.

Han var son av Johan Georg III av Sachsen og Anna Sofia av Danmark, samt fetter av svenskekongen Karl XII. Han budde på jaktslottet Moritzburg i Sachsen, kjent som kongeslottet i filmen *Tre nøtter til Askepott*.

August I.
Han skaffa seg tilgjenge til den polske krona takka vere støtte frå framande stormakter og mutingar. Han lét seg styre berre av dynastiske interesser og førte Polen inn i krig med Sverige som ein del av den store nordiske krigen, noko som førte til svensk invasjon og resulterte i omfattande øydeleggingar i Polen.

Den polske arvefølgjekrigen braut ut etter han døydde.

Friedrich August II var gift med Christiane Eberhardine av Brandenburg-Bayreuth.

**Born:**

1. Friedrich August II av Sachsen.

**Born (med Aurora von Königsmarck):**

1. Moritz av Sachsen, marskalk av Sachsen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «August II av Polen» frå Wikipedia på bokmål, den 14. november 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Pinjekjernar frå Italia.
Frøkjernar frå Korea-furu (*Pinus koraiensis*), med og utan skal.
Frøkjernar frå *Pinus sibirica*.
**Pinjekjernar**, også kjend som **pinjenøtter, piniolar** og **pignolar**, er dei etande kjernane til frø frå konglar av pinje og eventuelt andre tre i furuslekta. Dei kan etast rå, rista eller steikt, og kan brukast til salat, til å laga sausar som pesto eller til bakverk. 

Som andre frø og nøtter har pinjekjernar eit høgt innhald av feitt; ca. 68 g per 100 g frø. Rundt halvparten av feittet er fleirumetta og over ein tredel er einumetta. Same mengd inneheld cirka 14 gram protein. Pinjekjernar er også gode kjelder til jern og sink.

Fleire frøkjernar frå furuslekta er etande. Mange av dei liknar frøkjernane frå pinje og kan seljast som dette eller under andre namn. Historisk har ein i Noreg ete russenøtter frå russiske furutre som kom til landet gjennom pomorhandelen.

I 2000-åra blei det rapportert om fleire tilfelle av smaksforstyrringar etter at folk hadde ete pinjekjernar frå Asia. Grunnen til forstyrringane var truleg at ein hadde blanda kjernar frå to artar som ikkje er rekna som etande, *Pinus armandii* og *Pinus massoniana*, saman med dei etande kjernane frå andre tre.

Pinjekjernar som kan etast
--------------------------

Etter liste frå FAO.

### Haploxylon

* *P. ayacahuite*
* *P. albicaulis*
* *P. cembra* (sembrafuru)
* *P. flexilis*
* *P. gerardiana*
* *P. koraiensis*
* *P. lambertiana*
* *P. monticola*

Piñon-furuar:

* *P. pumila*
* *P. sibirica*
* *P. strobiformis*

### Diploxylon

* *P. coulteri*
* *P. pinea* (pinje)
* *P. ponderosa*
* *P. sabiniana*
* *P. roxburghii*
* *P. torreyana*

Kjelder
-------

1. 1 2  «FAO (1998) Seeds, Fruits, and Cones. Chapter in "Non-Wood Forest Products from Conifers," Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome, Italy.».
2. ↑  Mostin M. (mars 2001). «Taste disturbances after pine nut ingestion». *Eur J Emerg Med.* **8** (1): 76. doi:10.1097/00063110-200103000-00036.
3. ↑  «"Ikke spiselige" pinjekjerner trolig årsak til smaksforstyrrelser», Mattilsynet (publisert 14.10.2009, sist endra 03.01.2013)

* «Pinjekjerner» (30. desember 2014), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 24. februar 2015.
* «Pinjekjerner», matvaretabellen.no
* «Pinjekjerner» Arkivert 2014-10-29 ved Wayback Machine. frukt.no

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pinjekjerne**
**Roar Berthelsen** (3. november 1934–1. august 1990) var ein lengdehoppar frå Mandal i Vest-Agder. Han vann gullmedaljen i lengdehopp under Friidretts-NM åra 1954, 1956, 1957 og 1959. Berthelsen var norsk rekordhaldar i øvinga frå 1959 til 1968. Han var medlem i Mandal og Halse IL til 1954, sidan representerte han IK Tjalve.

Berthelsen var landets beste lengdehoppar i 1954. Midt i august vart han noregsmeister på svake 6,99 m, to veker seinare deltok han EM i friidrett 1954 og vart nummer 11 med 7,16 meter. I september månad forbetra han sin personbeste med to cm til 7,29 m i Oslo, før han den 14.9.1954 la på til 7,32 meter då han i Aten vann øvinga under ein landskamp mot Hellas. Sommaren 1956 flytta han den personlege rekorden to gongar, sist til 7,46 m i Stockholm. Den 25. august 1959 fekk Berthelsen fullklaff ved eit stemne på Bislett stadion i Oslo. Med eit hopp på 7,62 meter sletta han den 20 år gamle noregsrekorden på 7,54 m. Han fekk vere med til Sommar-OL 1960 i Roma, der han med 7,09 m i kvalifiseringa enda på ein 29. plass.

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1954 i Sarpsborg:Gullmedalje
* 1955 i Oslo: Sølvmedalje
* 1956 i Stavanger: Gullmedalje
* 1957 i Bergen: Gullmedalje
* 1959 på Hamar: Gullmedalje
* 1961 i Bergen: Sølvmedalje

Roar Berthelsen var gift med Berit Berthelsen.

Kjelder
-------

* friidrett.no
* friidrett.no
* Arbeiderbladet 26. august 1959
**August Vincent Theodor Spies** (10. desember 1855–11. november 1887) var sjefs-redaktør og utgivar av den sosialistiske avisa *Arbeiter-Zeitung* og talsperson for den amerikanske arbeidarrørsla i Chicago.

Spies vart fødd i Landecker Amt i Hessen, men emigrerte til Chicago i 1871. Rundt 1876 byrja han å interessere seg for arbeidarrørsla, og i 1877 vart han medlem i det sosialistiske arbeidarpartiet i Nord-Amerika. I 1880 vart han så utgivar og forretningsførar for avisa *Arbeiter-Zeitung* på staden, og var frå 1884 til 1886 òg sjefsredaktør der. Han vart talsperson for den radikale fløya i arbeidarrørsla. 

I november 1887 vart han avretta ved eit justismord etter å ha vorte dømd for eit bombeåtak mot politiet under Haymarket Riot 4. mai 1886. Dette skjedde da politiet gjekk til åtak på streikande og demonstrerande arbeidarar som slåst for 8 timarsdagen. Tre andre vart òg urettmessig hengde for dette, mens éin gjorde sjølvmord i fengselet, og atter tre vart sleppte fri i 1893, da guvernøren annullerte dommen mot dei.

Kjelder
-------

Den tyskspråklege wikipediaen, art. med same namnet.

Litteratur
----------

* Dyer D. Lum: *August Spies*, in: Twentieth Century, 3. September 1891
* Heinrich Nuhn: *August Spies. Ein hessischer Sozialrevolutionär*, Verlag Jenior & Pressler, Kassel 1992, ISBN 3-928172-11-5

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av og om August Spies i katalogen til det tyske nasjonalbiblioteket
* Litteratur i online-katalogen til Staatsbibliothek zu Berlin
* Handskriven sjølvbiografi Arkivert 2016-05-18 ved Wayback Machine.
* Biografi
* Biografi og meir Arkivert 2014-02-17 ved Wayback Machine.
* Spies og Haymarket-protesten
* Chicago Arbeiter-Zeitung Arkivert 2007-09-30 ved Wayback Machine.
* Chicago Arbeiter-Zeitung (fransk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* CiNii

 |