recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Reinhold Bachler** (fødd 26. desember 1944) er ein austerriksk tidlegare skihoppar frå Eisenerz i Steiermark. Han vann olympisk sølvmedalje i normalbakken under vinter-OL 1968 i Grenoble. Året før sette han verdsrekord i skiflyging med 154 meter i Vikersundbakken.

Aktiv
-----

Bachler vart lagt merke til internasjonalt då han i 1966 kom på fjerdeplassen under hopprennet i Lahti. Under verdsmeisterskapen i Holmenkollbakken same sesongen vart han nummer tolv. Han kom på sjuandeplass i Holmenkollrennet 1967, og overraska stort då han straks etter i Vikersundbakken smelte til med 154 meter og forbetra den eittårgamle verdsrekorden i skiflyging, tilhøyrande Lars Grini, med fire meter.

Året etter tok Bachler sølv i normalbakkerennet under Nordiske greiner under OL i Grenoble, Jiří Raška frå Tsjekkoslovakia vann rennet. Bachler deltok kvart år i den tysk-austerrikske hoppveka, men presterte heile tida svært ujamt. To gongar kom han på pallen, begge i nyttårshopprennet i Garmisch-Partenkirchen (1967 og 1968).

Fyrste halvdelen av 1970-åra makta ikkje Bachler å hevde seg mot den ypparste verdseliten. I 1975 kom han på tredjeplass i Lahti, eit renn som hans landsmann Karl Schnabl vann. Bachler måtte vente til 1975/76 før han atter kunne stige på sigerspallen den tysk-austerrikske hoppveka, han vart då nummer tre i renna i Oberstdorf og i Innsbruck, og han vart og nummer tre samanlagt i hoppveka. Det var fyrste gongen han plasserte seg mellom dei ti beste i ei hoppveke, året etter vart han samanlagt nummer åtte, i si siste hoppveke.

Under vinter-OL 1976, på austerriksk snø i Innsbruck, hoppa Bachler for Austerrike i begge bakkane, og kom frå det med ein femteplass og ein sjetteplass.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1966 i Oslo: Nr 12 i storbakken
* OL 1968 i Grenoble: Sølvmedalje normalbakken og nr 6 i storbakken
* VM 1970 i Štrbské Pleso: Nr 9 i storbakken
* OL 1972 i Sapporo: Nr 24 i storbakken
* VM 1974 i Falun: Nr 24 i normalbakken
* OL 1976 i Innsbruck: Nr 5 i storbakken og 6 i normalbakken

Kjelder
-------


* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

---

* *Denne artikkelen bygger på «Reinhold Bachler» frå Wikipedia på tysk, den 8. desember 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Reinhold Bachler – Profil og resultatoversikt hos FIS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
|  |
| --- |
| **Tretåbuttnebb** |
| TretåbuttnebbTretåbuttnebb |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av Tretåbuttnebb Utbreiinga av Tretåbuttnebb |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Buttnebbfamilien Paradoxornithidae |
| **Slekt:** | *Cholornis* |
| **Art:** | **Tretåbuttnebb** *C. paradoxus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cholornis paradoxus*** |

**Trebuttnebb** (*Cholornis paradoxus*) er ein medlem av buttnebbfamilien, Paradoxornithidae. Han er endemisk for Kina.

Denne arten er særs lik brunbuttnebb både i storleik, fjørdrakt og i læte. Men trebuttnebb skil seg frå alle andre buttnebb og frå alle andre i heile Passeriformes ved at han har to samansmelta tær. Storleiken er 20–21 cm og dei veg frå 31,5 til 39 gram. Fjørdrakta er som brunbuttnebb, og liknar elles meir på storbuttnebb enn andre artar i *Paradoxornis*.

Songen liknar song frå storbuttnebb, med ganske høge, tydelege og relativt formulerte songar, vanlegvis av opptil fire tonar. Men ropa skil seg frå dei åt storbuttnebb, med gutturale og korte skingrande høgfrekvente lydar og harde sprakande tonar.

Kjelder
-------

* John Penhallurick, Craig Robson (2009). «The generic taxonomy of parrotbills (Aves, Timaliidae)» (PDF). *Forktail* **25**: 137–141. Henta 30. desember 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar, bilete og lydopptak av tretåbuttnebb hos Internet Bird Collection
Koordinatar: 68°21′45″N 14°56′09″E﻿

Trollfjorden frå 1890-1900.
Trollfjorden med Trollfjordtindan bak
**Trollfjorden**  er ein fjord i Raftsundet på Austvågøy i Hadsel kommune i Nordland. Fjorden strekkjer seg 2,5 km vestover. Han er berre om lag 70 meter brei ved innløpet, men vidar seg ut i botnen. 

Fjorden er ein kjend turiststad i Vesterålen og vert vitja dagleg av den sørgåande Hurtigruta. Hurtigruteskipet MS «Trollfjord» er kalla opp etter fjorden. Det vert òg arrangert turar til fjorden frå fleire stader i Vesterålen og Lofoten

Trollfjorden er òg kjend for Trollfjordslaget som står sentralt i nordnorsk fiskerihistorie. Slaget er skildra i boka *Den siste viking* av Johan Bojer og måla av Gunnar Berg

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Trollfjorden i Hadsel**

* Gamle Lofotferja tilbyr turar til Trollfjorden frå Lofoten Arkivert 2009-05-11 ved Wayback Machine.
* turliv.no - informasjon og bilete frå Trollfjorden

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
|  |
| --- |
| **Trollkrabbe** |
| TrollkrabbeTrollkrabbe |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Krepsdyr Crustacea |
| **Klasse:** | Storkreps Malacostraca |
| **Orden:** | Tifotkreps Decapoda |
| **Familie:** | Trollkrabbar Lithodidae |
| **Slekt:** | Trollkrabbar *Lithodes* |
| **Art:** | **Trollkrabbe** *L. maja* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Lithodes maja***Linnaeus, 1758 |

**Trollkrabben** er eit krepsdyr som er vanleg over heile norskekysten på mjuk botn frå 10 til 600 m djupn. Trass i namnet er han ingen ekte krabbe, men ei anomure, nærare skyld eremittkrepsen. Ein nær slektning av trollkrabben som òg har teke til å gjera seg gjeldande i norske farvatn er kongekrabben.

Kjenneteikn
-----------

Trollkrabben er oransje eller brun, og dekt med relativt lange piggar. Han har lange og tynne gangbein (opp til 34 cm), bortsett frå det femte som er tilbakedanna og skjult under bakkroppen. Bakkroppen er asymmetrisk, og den høgre kloa er litt større enn den venstre. Ryggskjoldet er nesten rundt og kan nå ein diameter på 12-14 cm.

Levesett
--------

Trollkrabbar trivst på blaut botn frå 10 til 800 m djupn, grunnare lenger nord. Dei er aggressive predatorar som et mangebørstemakk, kråkebollar, sjøstjerner, slangestjerner, andre krepsdyr og rogn. Som mange andre krepsdyr er dei i tillegg åtseletarar.

Kjelder
-------

* Frank Emil Moen & Erling Svendsen: *Dyreliv i havet - nordeuropeisk marin fauna* (KOM forlag 2003), s. 227
* Trollkrabbegalleri Arkivert 2007-07-03 ved Wayback Machine.
* Faktaside hjå marlin.ac.uk Arkivert 2015-03-25 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Trollkrabbe**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
Koordinatar: 60°22′50″N 005°20′04″E﻿

Nygårdsbroen under arbeida i samband med Bybanen. Nye Nygårdsbro til høgre, Gamle Nygårdsbro kan ein skimte i midten og Nye Nygårdsbro II er under bygging til venstre.
**Nygårdsbroen** er namnet på fleire bruer over Strømmen i Puddefjorden i Bergen, frå Nygårdstangen til Danmarksplass. Den eldste brua der stod ferdig i 1851, og knytte saman Bergen og Årstad. Brua hadde til å byrje med bomavgift både for køyrande og gåande. Bruene utgjer i dag hovudtraseen sørover frå Bergen sentrum. Strømmen er i dag sett som skiljet mellom Store Lungegårdsvannet og resten av Puddefjorden. 

Bruanlegget har vorte forandra ei rekkje gonger, og ei heilt ny bru, «Nye Nygårdsbro» stod ferdig i 1978. Denne var mykje lengre enn den gamle, og går høgare opp og i ein litt annan vinkel. Dermed vart det to bruer, Gamle og Nye Nygårdsbro. I samband med bygginga av Bybanen i Bergen vart det bygd ei tredje bru, «Nye Nygårdsbro II», som opna i november 2008. Bybanen går over den eldste brua, og har eit stopp (Florida) like nord for bruene.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Nygårdsbroen» frå Wikipedia på bokmål, den 25. september 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nygårdsstrømmen i Bergen
En gutt som får håret klippet av en frisør
**Frisør** (frå fransk) er eit yrke som går ut på å frisera, klippa, pleia og styla (ordna og setja opp) hår. Ei anna nemning for dette yrket er barber eller barberar, nemningar ein brukte i Noreg til 1934 som yrkestittel for herrefrisørar,
fagpersonar som klipper gutar og menn og barberer og steller skjegg.

Historie
--------

Mann steller håret til ei kvinne.
Faget har opphav i eit eldre handverk, bartskjærfaget. Dette yrkjet omfatta i tillegg til klipp og stell av hår og skjegg fram til 1800-talet også medisinsk behandling som årelating, tannuttrekking, sårbehandling og liknande. På 1900-talet var yrket spesialisert etter kjønn, *herrefrisør* som klipte gutar og menn, og *damefrisør*, og utdanninga var noko ulik.

Utdanning
---------

### Noreg

I Noreg i dag er utdanninga til dette yrket innen utdanningsprogrammet Design og handverk, og består av to år på skule og deretter to år i lære i bedrift. Det fyrste skuleåret er Vg1 design og handverk og det andre skuleåret er Vg2 frisør.

Sjå òg
------

* Bartskjær
* Stylist
* Maskør- og parykkmakar
* Frisyre

Kjelder
-------

1. ↑  «frisør» i *Det Norske Akademis ordbok*
2. ↑  «barberer» i *Det Norske Akademis ordbok*
3. ↑  «Hvordan bli frisør?». *nfvb* (på norsk). Henta 12. mars 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Frisør» frå Wikipedia på bokmål, den 2. mai 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Frisør**

* Yrkesbesskildring av frisør ved Utdanning.no
* Søkbar digitalkopi av Bjørn Svenssons *Yrkeslære for frisørar* (Universitetsforlaget, 1991)
* Søkbar digitalkopi av Hans Paul Finsruds *Grunnleggende bransjekunnskap for frisører* (Frisørbransjens forlag, 1995)
* Søkbar digitalkopi av Grete Haaland Sunds *Grunnleggende hår- og hodebunnspleie for frisører* (Frisørbransjens forlag, 1996)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
Pyramid Stage, den største scenen på Glastonbury.
**Glastonburyfestivalen** er ein musikkfestival over fem dagar som blir halden i Pilton ved Glastonbury i Somerset sørvest i England. Han har vokse til å bli den største til å bli halden på eit område som elles er grønt jordbruksland. Festivalen har rundt 175 000 vitjande.

Festivalen blei skipa i 1970 av Michael Eavis på garden hans Worthy Farm, og blei då kalla *Pilton Festival*. Rockegruppa Led Zeppelin innleidde denne første festivalen. Festivalen blei halde med ujamne mellomrom frå 1970 til 1981, og deretter kvart år med nokre kvileår.

I tillegg til musikk pleier det vera teater, dans, sirkus, kabaret, poesi og andre kunstformer ved festivalen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Glastonbury Festival» frå Wikipedia på engelsk, og «Glastonburyfestivalen» frå Wikipedia på svensk den 21. april 2019.*

1. ↑  «Glastonbury Festival 2017 in pictures: Ed Sheeran, Jeremy Corbyn and a blushing security guard». *Daily Telegraph*. 26. juni 2017. Henta 4. mai 2018.
2. ↑  «The Worlds's Biggest Music Festivals». *Cnbc.com*. 24. mars 2011. Henta 20. mai 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things

 |
**Kim Batten** (fødd 29. mars 1969) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå McRae i delstaten Georgia, som vart verdsmeister på 400 meter hekk i 1995 og fekk OL-sølv 1996 og VM-bronse i 1997 i same øvinga.

Aktiv
-----

Batten vart USA-meister på 400 m hekk fyrste gongen i 1991, ein prestasjon ho i perioden 1994-98 gjentok kvart einaste år. Ho tok seg til finale på langhekken både under VM 1991 og VM 1993 og enda opp som høvesvis nummer fem og fire. Våren 1995 vann ho 400 m hekk i dei panamerikanske leikane i Mar del Plata framom landskvinna Tonja Buford. Den 11. august same året gjorde begge desse utøvarane sine livs løp under VM-finalen 1995 i Göteborg. Ved målpasseringa skilde det dei to løparane 0,01 sekund, Batten tok gullmedaljen og sette samstundes ny verdsrekord med sine 52,61 sekundar.

Under Sommar-OL 1996 i Atlanta sprang Batten eit nytt godt hekkeløp og tok sølvmedaljen med tida 53,08, eit kvart sekund bak vinnaren Deon Hemmings frå Jamaica. I verdsmeisterskapen 1997 sprang Batten i mål på 53,52 sekund, nok til å sikre seg bronsemedaljen i tevlinga. To dagar etter bronseløpet på langhekken tok ho seg av den tredje etappen i 4 x 400 m stafett for USA sitt lag, eit lag som måtte ta til takke med sølv, slått med 0,11 sekund av Tyskland.

I 2001 valde Batten å legge bort friidrettsskoa, etter å ha vore skadeplaga i 2-3 år.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1991 i Tokyo: Nr 5 på langhekken – 53,98
* VM 1993 i Stuttgart: Nr 4 på langhekken – 53,84
* VM 1995 i Göteborg: Gullmedalje på langhekken – 52,61, framom Tonja Buford (52,62)
* OL 1996 i Atlanta: Sølvmedalje på langhekken – 53,08, bakom Deon Hemmings (52,82)
* VM 1997 i Aten: Bronse på langhekken – 53,52. Sølv i 4 x 400 m stafett
* OL 2000 i Sydney: Utslått i semifinalane på langhekken (55,73 =nr 12)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kim Batten» frå Wikipedia på engelsk, den 11. juni 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Sigrid Eriksdotter Vasa.
Sigrid Undset.
**Sigrid** (stundom skrive **Sigri**) er eit kvinnenamn av norrønt *Sigríðr* som er samansett av orda for «siger» og «vakker». Ei meir opphavleg form av namnet var *Sigfríðr*, og dette namnet er òg bruka i nyare tid i forma Sigfrid. Ei vanleg målføreform av namnet er Siri, medan Siren er ei nyare form. 

Sigrid har norsk namnedag den 12. juni og svensk den 15. september, likt den avleidde forma Siri.

Bruken av namnet
----------------

Den eldste bruken av namnet kjend i Sverige er ei runeinnskrift frå 1000-talet på ein stein i Mervalla i Södermanland: *Sigrid let reisa denne steinen etter Sven, maken sin. Han hade ofta segla til Zemgale med ein dyrebar knarr, om Domenäs.*

I tillegg til Noreg, Danmark og Sverige er Sigrid også mykje brukt i Tyskland medan forma Sigríður er brukt på Island.

### Noreg

Sigrid hadde størst utbreiing i Noreg i tiåra rundt 1900, men gjekk kraftig ned i bruk fram mot 1970-åra. Sidan då har bruken av namnet fått ein ny oppsving. I 2007 er det om lag 7 400 nordmenn som har Sigrid som første førenamn.

* I 1801 var om lag 3800 manntallsførte med namnet Sigri, Sigrid eller Sigrie (sjå òg Siri).
* I 1900 var om lag 11 200 manntallsførte med namnet Sigrid eller Sigri.
* Per 1.1.2007 har vel 7500 personar Sigri(d) til første fornamn.

Kjende namneberarar
-------------------

### Fram til mellomalderen

* Sigrid Eriksdotter Vasa, svensk prinsesse, dotter av Erik XIV og Karin Månsdotter
* Sigrid Knutsdotter, svensk prinsesse som levde på 1200-talet, gift med Magnus broka.
* Sigrid Storråde (967-1014), adelskvinne i vikingtida

### Moderne tid

* Sigrid Boo (1898-1953), norsk forfattar
* Sigrid Gurie (1911-1969), norsk-amerikansk skodesepelar
* Sigrid M. Hanssen (f. 1966), norsk forfattar
* Sigrid Hjertén (1885–1948)
* Sigrid Sundby (1942-1977), norsk skøyteløpar
* Sigrid Undset (1882-1949), norsk forfattar
* Sigrid Bonde Tusvik (1980-)
* Sigrid Solbakk Raabe (1996-)

### Annan bruk av namnet

Sigrid er namnet på ferja mellom Sandnessjøen og Bjørn på Dønna.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Søk etter norsk namnestatistikk for Sigrid hjå Statistisk Sentralbyrå
* Folketeljingar i Digitalarkivet

### Andre kjelder

* Olav Veka 1991: *Namneboka*, Det Norske Samlaget
Menn med mellomalderspyd under ein festival i Tyskland.
Eit **spyd** eller **spjut** (arkaisk ein **geir**) er eit avlangt våpen med eit skaft og ein spiss. Det er eit kraftig våpen som kan kastast eller brukast til å stikka på nært hald. Ein har nytta dei i jakt på større dyr, og til krigføring. Bruken er blitt overført til idretten gjennom spydkast og nokre kampsportar.

Spydet er eitt av dei eldste våpna menneska har laga, og var truleg det mest vanlege fram til ein tok i bruk krutvåpen. Det finst i mange ulike former verda over, og har gjeve opphav til mellom anna lanse, bajonett og harpun.

Oppbygging
----------

Forhistorisk spyd (øvst) frå Colorado.
Eit spyd kan ha ein eller to delar. Den enklaste forma er ein stav som er tilspissa i eine enden. Slike spyd er gjerne av tre eller metall. Trespyd av denne typen er enkle å laga av lett tilgjengeleg materiale. Reine metallspyd krev meir ressursar, men er òg sterkare.

Andre spyd har spiss i eit anna materiale enn skaftet, til dømes bein, flint eller metall som jern, bronse eller stål. Slike spyd har ein meir effektiv materialbruk enn til dømes eit sverd.

Spyd kan òg vera utstyrte med handtak.

Spyd i kulturen
---------------

♂Pila i symbolet for Mars og hannkjønn er eit stilisert spyd.
Det mektige spydet er blitt brukt som symbol på makt, særleg krigsmakt, og manndom. Ein har òg brukt våpenet i namn, som *Geir*, kanskje for å overføra krafta frå det til namneberaren. Det finst spyd i mange slekts- og riksvåpen, og pila i symbolet for guden Mars, som i dag blir brukt til å symbolisera hannkjønn, er eit stilisert spyd.

Fleire gudar har spyd som sine våpen. I norrøn mytologi hadde herskarguden Odin hadde eit askespyd som heitte Gungne, medan den greske krigsgudinna Atene ofte blei framstilt med eit spyd i handa.

Spyd gjennom tunga til ære for Murugan.
Innan dyrkinga av den sørindiske guden Murugan står spydet sentralt. Utanfor mange murugantempel står ofte eit spyd tilhengjarar helser. Under thaiposam, ei hinduisk feiring av at Murugan fekk spydet sitt i gåve av mor si, er det mange som stikk små spyd gjennom delar av kroppen til ære for guden.

Sjå òg
------

* Assagai, ein afrikansk spydtype

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
**Sigrid Milfrid Sundby**, gift **Sundby-Dybedahl**, (13. juli 1942–24. juli 1977) var ein norsk skeiseløpar frå Rakkestad. Ho vart norsk firkampmeister ni gongar og sprintmeister to gongar. I 1970 tok ho tredjeplassen under Skeise-VM i West Allis. Sundby var medlem i Rakkestad Idrettsforening til 1963, seinare Arbeidernes Skøyteklubb i Oslo.

Sundby var Noregs beste kvinnelege skeiseløpar i ein tiårsperiode, dei siste sesongane i konkurranse med Lisbeth Berg. Ho vart norsk meister årleg i perioden 1963 til 1970, og atter i 1973. I 1972 og -73 sigra ho også i den nasjonale sprintmeisterskapen. Gjennom åra sette ho 17 norske rekordar, fordelt over alle distansane.

Sundby hevda seg på tre av distanseøvingane under dei olympiske vinterleikane 1968 i Grenoble, der ho vart nummer fire på 1500 m og seks både på 500 m og 1000 m. Under verdsmeisterskapen i firkamp i West Allis i 1970 tok ho tredjeplassen, slått einast av dei nederlandske utøvarane Atje Keulen-Deelstra og Stien Kaiser. I sprint-VM vart ho som best nummer fire.

Sundby-Dybedahl la opp etter 1976-sesongen. Åre etter døydde ho i Oslo av kreft, 35 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sigrid Sundby» frå Wikipedia på bokmål, den 27. januar 2018.*
**Språkmøtet i Stockholm** i 1869 la grunnlaget for eit språkleg samarbeid mellom dei nordiske landa. Bakgrunnen var dei skandinavistiske straumdraga i tida som gav grorbotn for tanken om ei tilnærming mellom dei skandinaviske skriftspråka. Møtet var ikkje offisielt, men det kom med visse tilråingar til offisiell rettskriving.

Blant initiativtakarane til språkmøtet var Bjørnstjerne Bjørnson. Norske forfattarar var redde for ei språkleg utvikling som kunne avgrense lesarkrinsen deira. Frå norsk side deltok Knud Knudsen og Henrik Ibsen på møtet. 

Blant dei viktigaste framlegga når det gjaldt dansk og dermed norsk språk, var framlegg om bruk av små forbokstavar i substantiva, berre 'k' for 'kj'-lyden framfor *e, æ, ø*, bruk av 'å' i staden for 'aa', og diftongane skrivne 'ej, øj'. 

Ibsen og Bjørnson gjennomførte straks dei tilrådde endringane. Møtet fekk slik mykje å seie for utviklinga av rettskrivinga i dei nordiske landa.

Kjelder
-------

* Einar Lundby og Ingvald Torvik: *Språket vårt gjennom tidene* Gyldendal norsk forlag 1969
**Agflasjon** er inflasjon som følgje av ein auke i prisane på råvarer frå landbruket. Denne prisauken er i stor grad ført over på forbrukar som følgje av høgare matvareprisar. Omgrepet vart først brukt under matvareprisauken mellom 2007 og 2008 og er ein kombinasjon av orda agrikultur (landbruk) og inflasjon.

Prisauken vert ofte ført vidare til konsumentane, men kan òg absorberast i grossistledd. Ei årsak til agflasjon dei siste åra er den aukande produksjonen av biobrensel som har ført til at fleire jordbruksprodukt, som soyabønner og mais, ikkje vert selde som mat, noko som fører til auka priser på matprodukta.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Agflasjon» frå Wikipedia på bokmål, den 2. januar 2022.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Rising food prices: The agonies of agflation» (web). The Economist. 25. august 2007. Henta 4. juni 2012. «Food prices around the world are rising so quickly that a new term has been coined to describe the ballooning price of breakfast staples and dinner-time favourites: agflation.»
2. 1 2 3  «Agflation Definition» (web). Investopedia. Henta 4. juni 2012.
|  |
| --- |
| **Palawanflugesnappar** |
| Bilete frå byen Puerto Princesa, PalawanFoto: Carlo Benitez GomezBilete frå byen Puerto Princesa, PalawanFoto: Carlo Benitez Gomez |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** VU Sårbar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Flugesnapparfamilien Muscicapidae |
| **Slekt:** | *Ficedula* |
| **Art:** | **Palawanflugesnappar** *F. platenae* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Ficedula platenae***Blasius, 1888 |

**Palawanflugesnappar** (*Ficedula platenae*) er ein sky, lite synleg liten fugl i flugesnapparfamilien, og er endemisk for øya Palawan på Filippinane.

Skildring
---------

Denne flugesnappararten har storleik typisk for slekta *Ficedula*, ca. 11,5 centimeter, men fjørdrakta er meir avdempa i fargene enn hos fleire andre *Ficadula*-artar. Oversida inkludert hovudet og gumpen er brunt til raudbrunt, halen er lysare oransje-raudbrun. Eit breitt område over brystet er òg oransje til raudbrunt. Elles er undersida lys brungul til kvit. Til forskjell frå det vanlege hos andre artar i slekta, er kjønna nokså like med berre små skilnader i farge på framhovudet.

Palawanflugesnapparar lever lågt i skogshabitat, opptil 1000 moh. Dei beitar insekt i klatrepalmar og bambus, opptil 10 meter over bakkenivå.

Populasjonen er estimert til å ligge mellom 6000 og 15 000 individ og er trudd å vere minkande. Arten er derfor klassifisert som sårbar.

Kjelder
-------

* Clement, P. (2018) *Palawan Flycatcher (Ficedula platenae)* I: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (red.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 19. mai 2018

Referansar

1. 1 2  Clement, P. (2018)
2. ↑  BirdLife International (2018) Species factsheet: *Ficedula platenae*. Henta frå  den 19. mai 2018

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Palawanflugesnappar**
Miniatyr frå 1940.
**Palekh-miniatyr** (russisk Палехская миниатюра) er eit russisk kunsthandverk og miniatyrmåleri der temperamåling vert påført lakka handverk av pappmasjé, mellom anna små øskjer og boksar, sigarett- og pudderdåsar.

Palekh-miniatyrar på pappmasjé er kjent frå 1923 i landsbyen Palekh, ein stad som ligg i Ivanovo oblast. Handverket er basert på lange, lokale tradisjonar med måling av ikonar.

Teknikken med å lage halvferdige produkt vart lånt frå handverksmeistrar i lakkmåling i Fedoskino. Palekh-miniatyrar syner vanlegvis trekk frå dagleglivet, litteraturen, eventyr og songar. Dei er måla med lokal, lys måling mot ein svart bakgrunn og er kjend for sin delikate, glatte design, rikeleg gyllen skuggelegging og nøyaktige silhuettar med flate figurar. Ofte dekker dei fullstendig overflata av loket og sidene på gjenstanden. Den poetiske og dekorative forma på landskap, arkitektur og langstrekte teikn (bokstavar og tal), går tilbake til tradisjonane med ikonmåling.

Kunsten å måle miniatyrar vert halde ved like også i dag. No til dags finst det verkstader knytt til Kunstnarfondet i Russland, små private studio og kunstnarar i Palekh som driv sjølvstendig. Kunstnarane vert øvd opp i måling av palekh-miniatyrar ved Palekh kunsthøgskule, skipa i 1935.

Arbeid etter palekhmeistrar vert oppbevart i mange museum i Russland og utanlands. Det statlege Palekh Kunstmuseum i Palekh har over to tusen verk i samlinga si.

Døme
----

* Ei allegorisk framstilling av den tredje internasjonale på ein Palekh-miniatyr frå 1927, av Ivan Golikov.Ei allegorisk framstilling av den tredje internasjonale på ein Palekh-miniatyr frå 1927, av Ivan Golikov.
* Ei scene frå eventyret Tsarevitsj Ivan, eldfuglen og den grå ulvenEi scene frå eventyret *Tsarevitsj Ivan, eldfuglen og den grå ulven*
* Palekh-miniatyr. Troika med ulvar.Palekh-miniatyr. *Troika med ulvar*.

Palekh på sovjetiske frimerke
-----------------------------

* Demon av A. Kosjupalov.*Demon* av A. Kosjupalov.
* Den vakre Vasilisa av I. Vakurov.*Den vakre Vasilisa* av I. Vakurov.
* Snøjenta av T. Zubkova.*Snøjenta* av T. Zubkova.
* Sommar av K. Kukulijeva.*Sommar* av K. Kukulijeva.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Palekh Miniature, russia-ic.com

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Palekh miniature» frå Wikipedia på engelsk, den 8. februar 2011.*
* Palekh Miniature, russia-ic.com
**Palaisk** er eit utdøytt indoeuropeisk språk i Anatolia som er dokumentert i kileskrifttavler frå  bronsealderbyen Hattusa, hovudstaden til hettittane. Namnet til språket på hettittisk er *palaumnili*, eller «av folket frå Pala»; Pala låg antakeleg nordvest for det hettittiske kjerneområdet, dvs. nordvest av dagens Tyrkia. Regionen hadde stor innvandring av kaskarar på 1400-talet f.Kr. eit ikkje-indoeuropeisk stammefolk frå fjella i pontoske Anatolia mot Svartehavet. Det er sannsynleg at palaisk døydde ut i denne perioden.

Alt vi veit om språket er frå CTH 750-754 frå Emmanuel Laroches katalog av hettittiske tekster, og hettittiske tekstar andre stadar som siterer avsnitt på palaisk i referanse til guden Zaparwa (hettittisk Ziparwa); totalt sett 21 avsnitt. Av reine palaiske tekster utgjer CTH 750 ei utgreiing av ein festival for Zaparwa, og CTH 752 viser til eit anna religiøst ritual. I tillegg til Zaparwa dyrka dei som snakka palaisk òg ein himmelgud ved namn Tiyaz (luvisk: Tiwaz).

Palaisk er eit typisk døme på eit indoeuropeisk språk. Gammelhettittisk (av rundt 1600 f.Kr.) har genitivending i eintal *-as*, samanlikn med urindoeuropeisk -os. Luvisk nytta i staden *-ssa* som adjektivisk endelse. Palaisk ved den nordlege grensa av dei begge, som seinare hieroglyfisk luvisk, har både eit -as-genitiv og ein -asa-adjektivisk ending. Palaisk viser òg same kjønnsskilje som i hettittisk, og har tilsvarande former for pronomen. Det er difor sannsynleg at palaisk tilhøyrer dei anatoliske språka, men om det er eit systerspråk til gammelhettittisk eller hieroglyfisk luvisk er ukjent.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Palaisk» frå Wikipedia på bokmål, den 1. januar 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Katalog over hettittiske tekster: *Tekster i andre språk*
* Genitive Case and Possessive Adjective in Anatolian (PDF) ved Craig Melchert
**Paleo-eskimoiske folk**, også kjende som **pre-Thule** og **pre-inuittar**, var folkeslaga som budde i den arktiske regionen frå Tsjukotka i dagens Russland til Nord-Amerika og Grønland før moderne inuittar og nærskilde kulturar («eskimoar») kom til. Dei fyrste kjende paleo-eskimoiske kulturane utvikla seg kring 2500 f.Kr. men blei gradvis erstatta i det meste av regionen, og den siste, dorsetkulturen, forsvann kring 1500 e.Kr.

Paleo-eskimoiske grupper inkluderte pre-Dorset; saqqaqkulturen på Grønland (2500–800 f.Kr.); Independence I- og Independence II-kulturen i Nordaust-Canada og Grønland (ca. 2400–1800 f.Kr. og 800–1 f.Kr.); Groswater frå Labrador og Nunavik, og dorsetkulturen (500 f.Kr. til 1400 e.Kr.), som spreidde seg over det arktiske Nord-Amerika. Dorset var den siste store «paleo-eskimoiske» kulturen i Arktis før migrasjonen frå aust frå Alaska av Thulekulturen, forfedrane til moderne inuittar .

Kjelder
-------

1. ↑  Sea mammal hunters of Chukotka, Bering Strait: Recent archaeological results and problems by SV Gusev, AV Zagoroulko & AV Porotov
2. ↑  "The Prehistory of Greenland" Arkivert 14. februar 2010 på Wayback Machine. Arkivert 2008-05-16 ved Wayback Machine. Greenland Research Centre, National Museum of Denmark, henta 14. april 2010.

* *Denne artikkelen bygger på «Paleo-eskimoer» frå Wikipedia på bokmål, den 21. september 2022.*
Ruinar på Palatinerhøgda.
**Palatinerhøgda** eller **Palatinhøgda** (latin: *Collis Palatium*) er den sentrale av dei sju høgdene i Roma og den eldste delen av byen. Han er 40 meter høg ovanfor Forum Romanum på eine sida og Circus Maximus på andre. Høgda er det etymologiske opphavet til ordet «palass».

Mytologi
--------

I følgje romersk mytologi var det på Palatinerhøgda at Romulus og Remus vart funne av ulvemora som heldt dei i live. I følgje dette segna fann gjetaren Faustulus spedborna og i lag med kona si Acca Larentia fostra dei borna. Då dei vart eldre var det her Romulus valde å byggje Roma.

Historie
--------

Roma har sitt opphav på Palatinerhøgda, og nylege utgravingar har vist at det har budd folk her frå sidan om lag år 1000 f.Kr.

Mange rike romarar i Den romerske republikken (510 f.Kr.– om lag 44 f.Kr.) budde her. Ruinane av palassa til Augustus (63 f.Kr.– 14 e.Kr.), Tiberius (42 f.Kr.–37 e.Kr.) og Domitian (51– 96) er framleis synleg. Augustus bygde òg eit tempel til Apollo her, ved sida av huset sitt.

Palatinerhøgda var òg staden der festivalen lupercalia vart halden.

Kjelder
-------

1. ↑  Palatine Hill. (2007). i Encyclopædia Britannica

Koordinatar: 41°53′18″N 12°29′13″E﻿

| * v
* d
* e
Dei sju høgdene i Roma |
| --- |
| Aventinerhøgda • Celio • Kapitol • Esquilinhøgda • Palatinerhøgda • Kvirinalhøgda • Viminalhøgda |

 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Palagonittlag på Moyastranda i Moyotte.
**Palagonitt** er ein brun til gul lavabergart og består hovudsakleg av omdanna vulkansk glas, og minnar om obsidian, men har ein basaltisk samansetnad. Han vert danna ved lavautstrøyming i vatn eller under is. Vatnet går raskt over i vassdamp ved kontakt med den varme lavaen, og dei små lava-brotstykka reagerer med dampen og danner dei lyse kjeglene av palagonitt-tuff som er vanleg i område der basaltiske utbrot kjem i kontakt med vatn. Eit døme finn ein i dei pyroklastiske kjeglene på Galapagosøyane. Charles Darwin kjente igjen opphavet til desse steinane då han vitja øyane. På Island finst òg palagonitt, spesielt der basaltisk lava har strøymd ut under isbrear og vatn.

Palagonitt har òg blitt påvist i regolitt på Mars. Den spektroskopiske signaturen til palagonittendringar på Mars er brukt som bevis på at det finst vatn på planeten. 

Bergarten er kalla opp etter Palagonia på Sicilia.

Kjelder
-------

* Palagonitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 1. desember 2013 frå .

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Palagonitt» frå Wikipedia på bokmål, den 27. desember 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Volcan Darwin (en)
* J. R. Michalski\*, M. D. Kraft, T. G. Sharp, and P. R. Christensen, *Palagonite-like Alteration Products on the Earth and Mars I: Spectrocopy (0.4-25 microns) of Weathered Basalta and Silicate Alteration Products* Lunar and Planetary Science XXXVI (2005) PDF (en)
André Myhrer
André Myhrer (fødd 11. januar 1983) er ein svensk alpin skirennar frå Bergsjö som vart olympisk meister i slalåm under Vinter-OL 2018 i Pyeongchang.

Myhrer spesialiserte seg i slalåm og kom på på femteplassen i øvinga under VM i alpine greiner 2005 i Bormio. Året etter enda han på delt fjerdeplass i Vinter-OL i Torino. Den 3. desember 2006 rann han ned til sin fyrste siger i eit verdscuprenn, i Beaver Creek i USA.

Myhrer kneip bronsemedaljen i slalåm då Vinter-OL 2010 fann stad i Vancouver. I tre alpine verdsmeisterskap på rad; 2013, 2015 og 2017 var Myhrer del av svenske mannskap som tok medalje i lagtevlinga. Han fekk VM-sølv i Schladming i 2013, der han elles vart fjerdemann i slalåmrennet. Både frå VM 2015 i Beaver Creek og i St. Moritz i 2017 reiste det svenske meannskapet heim med bronse frå lagtevlinga.

Nyårsdagen 2018 var Myhrer bestemann i ein parallellslalåm i Oslo, hans åttande triumf i eit verdscuprenn. Den 22. februar 2018 vann han den olympiske gullmedaljen i slalåm under vinterleikane 2018, etter at storfavorittane Marcel Hirscher og Henrik Kristoffersen missa i høvesvis fyrste og andre omgangen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «André Myhrer» frå Wikipedia på tysk, den 23. februar 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**André Sehmisch** (fødd 27. september 1964) er ein tysk tidlegare skiskyttar som representerte DDR og seinare Tyskland. Han vart verdsmeister i stafett med DDR i 1987 og 1989. Individuelt vann han både sølv og bronse under VM i Oslo i 1986, i tillegg til ein bronse på 10 km i VM 1987. Sehmisch vann verdscupen i skiskyting 1986.

Karriere
--------

Sehmisch vart juniorverdsmeister på 15 km skiskyting både i 1983 og 1984. I sin fyrste sesong som senior gjekk han startetappen for DDR sitt stafettlag som tok sølv i VM 1985. Dernest opplevde han sin største sesong, 1986-sesongen. Han vann verdscupen i skiskyting og tok medaljar i alle tre tevlingane under VM 1986 i Oslo. I alle øvingane vart han slått av Valerij Medvedtsev, det store namnet under meisterskapen, men fekk sølv på 20 km og i stafett, og tok bronsen på 20 km.

Under VM 1987 tok Sehmisch ein individuell bronsemedalje bak to landsmenn, og gjekk med dei same to, Frank-Peter Roetsch og Matthias Jacob, pluss Jürgen Wirth, inn til gull på stafetten. Også i VM 1989 vart Sehmisch verdsmeister i stafett for DDR, da saman med Roetsch, Frank Luck og Birk Anders. I 1990 sikra han seg si siste internasjonale medalje, VM-bronsen var den femte på stafett og den åttande totalt.

Han la opp som skiskyttar i 1993 og starta eigen skiskule.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* VM i skiskyting 1985 i Ruhpolding: Sølvmedalje i stafett, nr 11 på 20 km
* VM i skiskyting 1986 i Oslo: Sølvmedalje på 20 km, bronsemedalje på 10 km og sølvmedalje i stafett
* VM i skiskyting 1987 i Lake Placid: Bronsemedalje på 10 km, gullmedalje i stafett
* Vinter-OL 1988 i Calgary: Nr 5 på 10 km
* VM i skiskyting 1989 i Feistritz: Gullmedalje i stafett, nr 15 på 10 km
* VM i skiskyting 1990 i Kontiolax: Bronsemedalje i stafett
* VM i skiskyting 1991 i Lahtis: Nr 11 på 10 km

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* «André Sehmisch» (på engelsk). olympedia.org. Henta 25. januar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**André Martinet** (12. april 1908–16. juli 1999) var ein fransk språkforskar. Han vert rekna som grunnleggjar av den funksjonalistiske analysen innanfor lingvistikken.

Martinet var fødd i Saint-Alban-des-Villards i Savoie. Han studerte engelsk og tok doktorgraden i 1937. Frå 1938 til 1946 var han tilsett ved École pratique des hautes études, før han flytta til New York, der han leidde International Auxiliary Language Association frå 1946 til 1948. Frå 1947 til 1955 leidde han instituttet for lingvistikk ved Columbia-universitetet og var redaktør for tidsskriftet *Word*.

I 1955 vende han attende til Frankrike og *École pratique des hautes études*. Samstundes fekk han lærestolen i generell lingvistikk ved Sorbonne-universitetet. Seinare flytta han til Université Paris Descartes.

Martinet var påverka av Praha-skolen, og grunnla den funksjonalistiske analysen av syntaks (*Langue et Function*, 1962). Han skreiv fleire bøker om diakron lingvistikk og generell lingvistikk. Hans *Éléments de linguistique générale* vart omsett til ei rekkje språk verda over.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «André Martinet» frå Wikipedia på bokmål, den 24. mai 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
| Świętochłowice |
| --- |
| Horisonten til ŚwiętochłowiceHorisonten til Świętochłowice |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Świętochłowice | Byvåpenet til Świętochłowice |
| **Flagget til Świętochłowice** | **Byvåpenet til Świętochłowice** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Voivodskap | PolenSchlesiske (Śląskie) |
| Geografi |
| Diverse anna |
| **Nettstad:** www.swietochlowice.pl |

**Świętochłowice** Høyr *Høyr*, tysk *Schwientochlowitz*, er ein by som ligg sør i Polen. Byen har 50 600 innbyggjarar (2016), og han har den største folketettleiken i landet med om lag 4 200 innbyggjarar per km². Świętochłowice ligg ved elva Rawa i Schlesiske voivodskap.

Kart over Swietochlowice frå 1817.

Historie
--------

Świętochłowice er nemnd første gongen i 1313. Byen fekk Magdeburg-rettar i løpet av overgangen mellom 1200- og 1300-talet. Staden var ganske ubetydeleg fram til industrialiseringa i Øvre Schlesien tok til på slutten av 1700-talet. I 1920 avstod Tyskland byen til Polen, sjølv om den lokale folkeavstemminga hadde gjeve eit fleirtal på 51,9 % for å bli verande i Tyskland. I 1939 blei byen reannektert av Tyskland og i 1945 igjen av Polen.

Under andre verdskrigen dreiv tyskarane konsentrasjonsleiren KZ Eintrachthütte i Świętochłowice. I 1945 blei han omgjort til arbeidsleiren Zgoda for tyske sivile og polske antikommunistar. Leiren stengde i 1945.

I 2004 opna Det schlesiske kultursenteret (*Centrum Kultury Śląskiej*) i byen.

Bydelar
-------

* Centrum
* Zgoda
* Chropaczów
* Lipiny
* Piaśniki

Galleri
-------

* Frå stålverket i Świętochłowice.Frå stålverket i Świętochłowice.
* Arbeidarhus frå 1800-talet.Arbeidarhus frå 1800-talet.
* Det schlesiske kultursenteret.Det schlesiske kultursenteret.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Świętochłowice» frå Wikipedia på bokmål, og «Świętochłowice» frå Wikipedia på engelsk den 11. september 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Jacques Le Goff** (1. januar 1924–1. april 2014) var ein produktiv fransk historikar frå Toulon. Han arbeidde fram om alt med tida mellom år 1100 og 1300. Le Goff var ein leiande talsmann for Annales-skulen, ei historierørsle som legg vekt på langsiktige trendar framfor politikk, diplomati og krig, dei tema som dominerte i historieforskinga på 1800-talet. Frå 1972 til 1977 var han rektor ved *École des hautes études en sciences sociales* (EHESS). Le Goff hevda mellomalderen danna ein eigen sivilisasjon, åtskild både frå den greske og den romerske antikken på den eine sida, og frå den moderne verda.

Liv og gjerning
---------------

Le Goff er ein internasjonalt kjend og anerkjend forskar på mellomalderen. Han vart den fremste etterfylgjaren i rørsla kjend som Annales. I 1972 tok han over etter Fernand Braudel som rektor på *École des hautes études en sciences sociales* i Paris. Saman med Pierre Nora var han ein leiande figur i *Nouvelle histoire* på 1970-talet, ei retning som la vekt på kulturhistoria.

Seinare vigde han seg til studiar av den historiske antropologien til dei vest-europeiske samfunna i tidsrommet nemnt som mellomalderen. Le Goff er kjend for å bestride både nemninga mellomalderen, og for tidsetjinga av denne. Han viser til både framsteg i perioden og til variasjonane i den, særleg ved å framvise nydanninga og oppblomstringa på 1100-talet.

I si bok *La naissance du purgatoire* (Fødselen åt skjærselden) frå 1981 hevdar han at førestillinga om skjærselden som ein fysisk stad, meir enn berre ein tilstand, har sitt opphav i det 12. hundreåret. Førestillinga oppstod samstundes som det florerte med forteljingar om reiser til overjordiske stader og rike, så som irske Visio Tnugdali, og av pilegrimars forteljingar om *St. Patrick’s Purgatory*, ein grottelik inngang til ein underfull stad på ei fjerntliggjande øy ved Irland der sjeler vart reinsa for synd.

Agnostikaren Le Goff plasserte seg i ein lik avstand mellom dei som talar nedsetjande om mellomalderen og dei som forsvarar den. Han argumenterte for at mellomalderen danna ein eigen sivilisasjon.

I sine eldre år skreiv han to biografiar som hausta åtgaum. Den eine handlar om franskekongen Ludvig XIV sitt liv, den andre om den italienske klosterbroren Frans av Assisi.

I 2004 vart Le Goff tildelt den nederlandske Heineken-prisen. Han døydde i Paris, 90 år gammal.

Verk
----

* Le Goff, J. og P. Nora: *Att skriva historia*, 1978 (svensk)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jacques Le Goff» frå Wikipedia på engelsk, den 17. november 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NLA

 |
**Jacques Lüthy** (fødd 11. juli 1959) frå Charmey er ein sveitsisk, tidlegare skirennar. Han vann bronsemedaljen i slalåmrennet under OL 1980 i Lake Placid. Lüthy var spesialist i dei tekniske øvingane; slalåm og storslalåm.

### Aktiv

9. desember 1978 debuterte Lüthy i verdscupen i storslalåmrennet i Schladming, der han enda på 10. plass. Vel ein månad seinare, 16 januar 1979, oppnådde han sin første pallplass, då han tok tredjeplassen i storslalåmrennet i Adelboden. 11 januar 1983 tok han sin siste pallplass på same staden, i same øving og på same trinnet.

Høgdepunktet for Lüthy kom under vinter-OL 1980. Han rann då inn til bronsemedalje i slalåm, bakom vinnaren Ingemar Stenmark frå Sverige og Phil Mahre frå vertslandet USA. Han vart elles nummer fem i den alpine kombinasjonen.

Lüthy gjekk aldri heilt til topps i noko verdscuprenn, men oppnådde åtte pallplasseringar i løpet av si tid som aktiv; seks i storslalåm og to i slalåm. I sin beste sesong, 1980, kom han på tredjeplass i storslalåmcupen av verdscupen. Same året oppnådde han også si beste samanlagtplassering i verdscupen, ein sjetteplass.

Han la opp i 1986.

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Jacques Lüthy – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Jacques Lüthy» (på engelsk). Olympedia. Henta 7. februar 2022.
**Trettioåriga Kriget** (*Trettiårskrigen* på nynorsk) er ei svensk progressiv rockgruppe som vart danna i 1970.

Biografi
--------

Medlemmer Stefan Fredin og Olle Thornväll møttes i gymnasiet og byrja å spille musikk saman over dei kommande åra. Etter møtte dei gitarist Pocke Öhrström og ifølgje ein intervju med Fredin så ble han inspirera av ei historietime om Trettiårskrigen. Dei møtte òg Mats Lindberg (som ikkje vart med i bandet tills 1976) på den tida.

Etter dei var ferdige på skolen så møtte dei Johan Gullberg (som byrja å skapa omslag til gruppa etter han forlét), Dag Lundquist, og Dag "Krok" Kronlund. Dei gav si første ystels i december 1970 og spela inn demoer (dei blei gitt ut i albumet Glorious War 1970-1971 i 2004). Etter forlét Gullberg, og Öhrström i 1971 og vokalist Robert Zima vart med. Christer Åkerberg vart med i 1972 og Kronlund forlét same år. 

I 1973 fekk dei eit platekontrakt med CBS Records og spela inn sit første album Trettioåriga Kriget som vart sloppe i 1974. Lindberg vart med i gruppa etter utgivelsen av påfølgande album.

Zima forlét gruppa i 1979 efter utgivelsen av Mot Alla Odds. Dei skiftet namn til "Kriget" og gav ut ytterligare eit album med same namn i 1981. Dei blei oppløyst deretter.

Gruppa spilt saman igjen i 1992 (utan Lindberg) og i 1996 (utan Zima men med Lindberg). Zima og Lindberg både kom tilbake til gruppa i 2001. Eit album med engelske sang Seaside Air kjem til å bli sloppe i 2016.

Album
-----

* Trettioåriga Kriget (1974)
* Krigssång (1976)
* Hej på er (1978)
* Mot Alla Odds (1979)
* Kriget (1981)
* Glorious War 1970-1971 (2004)
* Elden Av År (2004)
* I Början och Slutet (2007)
* Efter Efter (2011)
* Seaside Air (2016)

Fotnotar
--------

1. ↑
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
Temperaturavviket frå normalen under ei hetebølgje i Europa i 2003
Ei **hetebølgje** er ein lengre periode med særs varmt vêr, ofte i samband med høg luftfukt. Det er ingen universelle definsjonar på ei hetebølgje, og definsjonane varierer frå område til område. Temperaturar som folk frå varme klima reknar som normale, kan reknast som ei hetebølgje i eit normalt kjøligare område. Uttrykket vert brukt både om vanlege vêrvariasjonar, og om heilt spesielle varmeperiodar som kanskje berre skjer ein gong kvart hundre år. Alvorlege hetebølgjer har ført til katastrofal avvlingssvikt, tusenvis har omkomme av hypertermi, og store område har fått straumbrot på grunn av auka bruk av luftkondisjonering. Enkelte meiner at nokre av hetebølgjene oppstår som følgje av global oppvarming. 

Hetebølgjer oppstår ofte under hundedagane om sommaren. Det franske ordet for hetebølgje er til og med *canicule*, som kjem av det italienske ordet *canicula*, som tyder «lita tispe». Enkelte område på Jorda har oftare hetebølgjer enn andre, slik som område med Middelhavsklima.

Verknad
-------

### Helse

Alvorlege hetebølgjer kan føre til hypertermi, òg kjend som heteslag. Eldre folk, små born, og dei som er sjuke eller overvektige har høgare risiko for å ta skade av varme. I mange område er hetebølgjer kanskje det mest dødlege vêrfenomenet. Mellom 1992 og 2001 omkom det t.d. 2190 personar i USA av heteslag, samanlikna med 880 frå flaum og 150 frå orkanar. Eit offentleg tiltak under hetebølgjer er å opprette spesielle offentlege bygningar som er luftkondisjonert. 

Stundom har ein faktisk observert at dei normale dødstala i eit område etter ei hetebølgje har gått ned, og ein meiner at årsaka til dette er at personar som er så sjuke at «dei ville omkomme dei neste vekene likevel» stryk med i hetebølgja. Sidan hetebølgja «reinskar opp» fører det til færre dødsfall i tida etterpå. 

### Straumbrot

Hetebølgjer fører som regel til auka bruk av luftkondisjonering, der dette er vanleg, og dette medfører så auka straumforbruk. Dette kan stundom føre til alvorlege straumbrot, som skapar ein enno meir alvorleg situasjon og auka varme innomhus. 

### Skogbrannar

Om hetebølgja oppstår under ein tørke, som tørkar opp vegetasjonen, kan dette medverke til skogbrannfaren. Under den alvorlege hetebølgja i Europa i 2003, vart Portugal råka av skogbrannar som øydela 3010 km² skog og 440 km² jordbruksland, og gjorde skadar for om lag €1 milliard.

Sjå òg
------

* Global oppvarming
* Naturkatastrofe
* Vêr
* Kuldebølgje
**Tuonela** (også kjend som **Tuoni**, **Manala** og **Mana**) er etter førkristen finsk tradisjon og verdssyn dødsriket eller bustaden til dei daude, Helheimen. Tuonela låg under jorda, eller på ei øy, var mørk eller grå. I Kalevala blir det ofte vist til Tuonela.

Det var tydelegvis slik at alle kom til Tuonela etter at dei var daude. I Tuonela var det trasig og trist å vere, men ikkje spesielt grufullt eller vondt. I Tuonela vart dei frå alt dei måtte styre med på jorda, på godt og på vondt. Tuonela tilsvarer altså ikkje det kristne helvetet, og heller ikkje den kristne himmelen. Vonde menneske kunne rett nok få dårlegare vilkår enn andre i Tuonela, slik som ei steinseng.

Dei daude kom ikkje direkte til Tuonela, dei måtte reise dit. Sjela kunne vere att ei tid, til dømes hos slekta si, men før eller seinare var dei nøydde til å dra, seinast når slektningane jaga bort skrømtet. Det var til fordel for dei levande at daudingane for til Tuonela, for då var dei ikkje att og spøkte, men det var mogleg å få tak i dei viss ein ville ha hjelp. Sjela kunne reise til Tuonela gjekk over Tuonela-elva, rett nok med hjelp av båten til tuoni-jenta, seier Kalevala. Finnar som levde i Kvitsjø-traktene skal ha sendt dei daude av garde i båt.

I Tuonela fanst det verdfull kunnskap, tydelegvis på grunn av kunnskapen til dei slektningane, eller i det heile til dei vise menneska, som hadde komme dit. Alt som levande kunne ein håpe på å få denne kunnskapen ved å «vitje Tuonela». Det ser ut til at det her er snakk om ein transetilstand, noaiden si sjel skulle reise visse vegar, eller klare store utfordringar, for å kome til Tuonela, til dømes lyge til tuoni-jenta at han verkeleg var daud, eller symje over den farlege elva. Dessutan måtte han kome seg bort frå Tuonela, om han skulle kunne kome tilbake til dei levande.

Det finske Tuonela minnar på mange måtar om dødsriket til andre folk. Det greske dødsriket var Hades, det norrøne var Helheimen.

Sjå òg
------

* Tuonela-svana

Kjelde
------

* «Tuonela» på Finsk Wikipedia