|  |
| --- |
| **Jødedommen** |
|  |
| ***Skrifter*** |
| **Tanákh** |
| ( Torá · Nebiím · Ketubím ) |
| medrásj · Mekhiltá |
| Haggadá · siddúr |
| **Talmúd** |
| Misjná · Jerusjalmí |
| Bablí · Toseftá |
| Emunót vede‘ót |
| **Misjné Torá** |
| Moré nebukhím |
| **Sjulḥán ‘arúkh** · Mappá |
| Me‘ám lo‘éz |
| S. jesirá · Bahír · Zohar |
| ***Gudsteneste og bøn*** |
| Tempelet i Jerusalem |
| synagoge · minján |
| sjaḥarít · musáf |
| minḥá · ne‘ilá · ʿarbít |
| Modé aní · Sjemá‘ |
| torálesing |
| kaddísj · ‘amidá |
| prestesigninga |
| ‘alénu |
| kiddúsj · hammosí |
| b. hammazón |
| habdalá |
| ***Merkedagar*** |
| det jødiske året |
| pesah · ‘omer · sjabu‘ót |
| tisj‘á beáb · seliḥót |
| rosj hasjaná · kippúr |
| sukkót · sjeminí ‘aséret |
| simhat Torá · hanukká |
| tu bisjbát · purím |
| ***Livssyklus*** |
| berít milá |
| pidjón habbén |
| zebed habbát |
| bar miṣvá · bat miṣvá |
| bryllaup |
| ***Rituelle yrke*** |
| rabbinar · ḥazzán |
| daján · gabbáj |
| sofér · sjoḥét |
| ***Daglegliv*** |
| halakhá · bet din |
| mat · kasjrút  sjeḥitá |
| mikvé · tebilá · sjabbát |
| tallét · tefillín |
| ***Kulturell inndeling*** |
| sefardisk · askenasiskmizrahisk · jemenittisk |
| italkisk · romaniotiskBeta Esrael · Bene Israelcochini · b. Menasjé |
| ***Teologisk inndeling*** |
| **samaritansk** |
| **karaittisk** |
| **rabbanittisk** |
| ortodoks · ḥasidisk |
| konservativ · reform |
| rekonstruksjonistisk |
| renewal · humanistisk |
|   |
| **Abrahamittiske rel.** |
| Jødedom  kristendom |
| islam  bahá’í  sikhisme |

Mann med bønnesjal over hovudet.
Tallét frå *Jewish Encyclopedia*.

Ein **tallét**, (hebraisk טלֵּית *ṭallēt* (klassisk) el. טַלִּית *ṭallīt* (israelsk), fleirtal *talletót*) er eit jødisk bønnesjal med ein spesiell dusk, *sisít*, i kvart av dei fire hjørna.

Bruk
----

### Kven brukar tallét?

Skikken for kven som brukar tallét varierer noko:

#### Gifte jødiske menn

Alle sefardiske og askenasiske autoritetar reknar talléten som obligatorisk for alle gifte jødiske menn.

#### Ugifte jødiske menn og gutar over 13 år

I sefardisk jødedom blir talléten rekna som obligatorisk for alle jødiske gutar over 13 år. Frå 1900-talet av er dette vorte vanleg i mange moderne askenasiske meinigheiter òg.

#### Jødiske gutar under 13 år

I sefardisk jødedom er skikken at alle jødiske gutar som er gamle nok til å handsame talléten med respekt har på seg ein tallét i synagogen. I praksis skjer dette frå om lag fem- til sjuårsalderen.

#### Jødiske kvinner og jenter over 12 år

Det finst fem hovudsyn på bruk av tallét for kvinner og jenter:

1. Obligatorisk: Karaittisk jødedom.
2. Ikkje obligatorisk, men sterkt tilrådd: *Risjón leSión* Yisrael Ya‘aqob Alghazi.
3. Ikkje obligatorisk, men fullt ut tillate, og kvinner seier den spesielle signinga: Rabbénu Tam, Rasjba.
4. Tillate, men kvinner seier ikkje den spesielle signinga: Rashi, Maimonides.
5. Forbode for kvinner: Utbreidd syn i nyare askenasisk-ortodokse krinsar.

#### Ikkje-jødiske kvinner og menn

Rabbanittisk jødedom fråråder i utgangspunktet bruk av tallét for ikkje-jødar.

### Kva tid brukar ein tallét?

Talléten blir bruka under bønn, hovudsakleg om morgonen og i nokon grad om ettermiddagen. Ein brukar stort sett ikkje tallét når sola ikkje er oppe, men det finst unntak — sjå nedanfor.

Talléten blir bruka av meinigheita under alle morgongudstenester, og dessutan under ettermiddagsgudstenester av dei som er tildelt ein spesiell misvá — som til dømes alijá. I ein del synagogar brukar alle tallét under ettermiddagsgudstenesta på sjabbát. På jom kippúr brukar meinigheita talletót under alle gudstenestene, inkludert kveldsgudstenesta. Nokre få grupper — først og fremst jemenittiske jødar — har på seg tallét under gudstenesta på fredag kveld.

Skikken varierer for den som leier gudstenesta: I nokre meinigheiter følgjer leiaren den same skikken som meinigheita, og i andre meinigheiter er det skikk at leiaren alltid har på seg tallét.

Ordet tallét
------------

### Opphav

Ordet tallét er truleg eit lån frå gresk στολη. (*stolē*, jrf. latinsk *stola*), men har òg vorte sett i samband med den arameiske rota טלל (ṬLL).

### Skrivemåtar

* **tallét**, *pl.* **talletót** (klassisk form, i vår tid særleg bruka i samband med sefardim)
* **talles** el. **tallis**, *pl.* **talleisim** (jiddisch form, særleg bruka i samband med askenasar)
* **telíth**, *pl.* **telithóth** (jemenittisk hebraisk form)
* **tallit**, *pl.* **tallijót** el. **tallitót** (moderne israelsk hebraisk form)

Sjå òg
------

* sisít
* tefillín
* tekhélet