**Ranværing(smål)** eller *Nord-helgelandsk* er dei tradisjonelle nordnorske målføra på indre Nord-Helgeland, i området kring Ranfjorden, i Hemnes kommune, i Elsfjord sokn i Vefsn kommune, og sør i Beiarn kan òg dialekta reknast som ranværing, i og med at mange av gardane der vart rydda av folk frå andre sida av Saltfjellet. Dialekta har overraskande mange austlege preg, noko som skil det frå vefsnmålet i sør, som har fleire vestnorske målmerke. Då Norsk Jernverk opna i Mo i Rana på 50-talet, førte det til mykje innflytting. Dialekta kom i kontakt med andre dialekter, og mange av særprega fall bort. Det er difor det i dag er so stor skilnad på målet kring byen og målet i tettstadene og bygdene inne i landet.

Målmerke
--------

Dialekten framstår tydeleg som ein nordnorsk dialekt, med 

* Høgtone. Tonefallet byrjar høgt, og dett mot slutten av setninga.
* Halvhogging (apokope). Tonlette stavingar fell bort i ymsande mon.
* Fleirtal av inkjekjønnsord har endinga -an: *husan, eplan*
* J-klang (palatalisering) av *n, l, t* og *d* i visse samanhengar.

Sjølv om nordnorske målføre oftast vert rekna blant vestnorske målføre, har ranværingsmålet fleire austnorske målmerke enn det som er vanleg i nordnorsk elles.

* Tjukk-l av både *rd* og *l*, slik at orda *stol* og *bord* rimer.
* Spor av jamvektregelen både i sterke hankjønnsord og i infinitiv.

Uttale
------

Ranværingsmålet har ein del "mellomvokalar" i ulike samanhengar. Vokalen ò vert ofte skildra som "ein *ø* som går mot *å*". Døme på vokalen finst i setninga *lòppa hòppa i tròppa*. Målføret har ein annan vokal som ofte vert avteikna med *œ,* og er skildra som "en *ø* som går mot *æ*". Han finst i setninga *båt'n sœkk i rœk og fœk*. Før palatale ljodar er det vanleg at o-vokalen vert diftongisk, t.d. *tròullj* og *òunnj* (nn. *troll* og *onn*). Ljoden som er avteikna med *-ggj-* ymsar mykje i dialekta. I sør fell han ofte i hop med kj-ljoden, medan han held seg som ein slags palatal *d* i nord. Difor heiter det helst *veddje* for "vegger" i Nord-Rana, men *vekje* i sør.

Verb
----

Det tradisjonelle målet har spor etter kløyvd infinitiv. Det vil seia at verb som på gamalnorsk hadde kort vokal og kort konsonant i rotstavinga (t.d. vita, baka, moka, fara) held på a-endinga, medan alle andre verb har apokope i infinitiv (t.d. *hør', finn', kast'*, frå gn. *høyra, finna, kasta*). Døme på verb med kløyvd infinitiv i ranværingsmålet er *å prata, å raga* (sjangla)*, å moka, å vea* (vassa)*, å bala* (streva, arbeida)*, å veta, å svesa* (fara med laust snakk). I det meste av dialektområdet, med unntak av Nord-Rana, vert tonlett *-a* i stavingsutljod uttala som ein slags *-æ,* ofte skrive *-ä* i ljodskrift. Denne uttalevarianten av a-lyden finn ein att i vefsnmålet. 

I sterke verb ser ein ofte eit samanfall mellom formene i infinitiv og presens, t.d. *å fer* (av *å fara*), *å søv* (av *å sova*). Elles vert sterke verb jamnt over bøygde som i standard nynorsk, utan ending i presens og med e-ending i supinum. I supinum vil vi likevel finne avvikande former som *lie* for 'lege' og *føre* for 'fare'.

Eit særdrag som ranværingsmålet ser ganske åleine ut om å ha, er at notidendinga i a-verb fell bort i notid; *han kast'* (nn. *han kastar*). Jamvektsord derimot, held stundom på endinga. Eit anna drag som er nokso særeige er at dei st-verba som har eit tilsvarande grunnverb med a-bøying, har vorte omtolka som a-verb sjølve. Døme på det er *å samlest* - *samlesta* og *å jamnest - jamnesta*.

Døme på verbbøying|  | Infinitiv | Presens | Preteritum | Presens perfektum |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Sterke verb | å far/fær | fær | fór | ha føre |
| å tugg | tugg | tòugg | ha tòddje (sør: tåkje) |
| A-verb | å kast | kast | kasta | ha kasta |
| å moka | moka | moka | ha moka |
| E-verb | å hør | hør | høul | ha høurt |
| å byddje | byddje | bøgd | ha bøgd |

Substantiv
----------

Substantivbøyinga liknar mykje på nynorsken i dag, med få unntak. Inkjekjønnsord som i ubunden eintal endar på vokal (t.d. *snøre, auga*) får same fleirtsalsbøying som hankjønnsorda. Det er òg vakling i bortfallet av vokalar i bøyingsmønstera. I sør er det vanleg at fleirtal av ord som *oter* vert *otra*, men i nord vert det helst *otera*.

Døme på substantivbøying|  | Eintal | Fleirtal |
| --- | --- | --- |
| ubunden | bunden | ubunden | bunden |
| Hankjønnsord | hæst | hæstn | hæsta | hæstan |
| søu | søuen | søue | søuen |
| lærar | lærarn | lærera | læreran |
| Hokjønnsord | ælv | ælva | ælve | ælven |
| jømmer | jømm(e)ra | jømm(e)re | jømmern |
| visa | visa | vise | visn |
| Inkjekjønnsord | ægg | eddje (sør: ekje) | ægg | æggan |
| snøre | snøre | snøra | snøran |
| øue | øue | øua | øuan |

Restar av dativ kan enno høyrast i ordtak og faste vendingar, t.d. *han far e på låva*, der *låva* er dativforma av *låven.*

Sermerkte ord
-------------

Somme substantiv har anna kjønn enn bokmål: 

ein nebb (sjeldan), ein fjøs, ei lae, ei famn, eit kai.
Eit typisk ranværingsord er t.d. *kørv* for "gut"

### Pronomen

Personlege pronomen|  | Subjekt | Objekt | Eigedom |
| --- | --- | --- | --- |
| 1p. Eintal | eg | meg | minnj, mi, mena |
| 2p. Eintal | du | deg | dinnj, di, sena |
| 3p. Eintal | Hankjønn | han, hannj | hanjs |
| Hokjønn | ho | ho, hinnja | hinnjers, hennes |
| Inkjekjønn | de | de |  |
| 1p. Fleirtal | vi | åss | våres |
| 2p. Fleirtal | Vanleg | dåkk | dåkk | dåkkers |
| Vyrdeleg | I | Ør | Ørs |
| 3p. Fleirtal | di, dæm | dæm, di | deres, dæmmers |

Bruken av pronomen ymsar i dialektområdet. I Hemnesberget heiter det helst alltid *dæm* i subjekt og objekt og *dæmmers* som eigeform. I eldre mål var pronomenet *I - Ør - Ørs* bruka i høfleg tiltale, t.d. var det vanleg folkeskikk at ein bruka pronomenet i tale med besteforeldra sine. 

### Spørjeord

* ke (kva)
* kem (kven)
* ker (kor)
* kefør (kvifor)
* keless’n (korleis)

Kjelder
-------

* Hallfrid Christensen i Axel Coldevin: Rana bygdebok bind 1 (1964)


1. 1 2 3  *Hemnes og Mo prestegjeld til 1850*. s. 484-489.
2. ↑  *Årbok for Helgeland. 1998/99 Vol. 29*. s. 55.