|  |
| --- |
| **Åtselbiller** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Seksfotingar Hexapoda |
| **Klasse:** | Insekt Insecta |
| **Orden:** | Biller Coleoptera |
| **Underorden:** | Polyphaga |
| **Overfamilie:** | Staphylinoidea |
| **Familie:** | **Åtselbiller** SilphidaeLatreille, 1806 |

**Åtselbiller** (*Silphidae*) er ei gruppe av biller. Langt frå alle lever av åtsel, mange av artane er rovdyr eller planteetare. Billene er ofte ganske store og fargerike. I Noreg er det funne 17 artar.

Utsjånad
--------

*Necrodes littoralis*
*Necrophila americana* (hann)
Billene er mellomstore til store, frå 3 til 35 mm, men dei fleste er over 10 mm. Dei vanlegvis mørke på grunnfarge, men ofte delvis raude eller gule. Gruppa består av to underfamiliar som ser nokså forskjellige ut. Underfamilien Silphinae er meir eller mindre flate, som oftast matte, og med lite til moderat kølleforma, 11-ledda antenner. **Hovudet** er vanlegvis forholdsvis lite og flatt, og mellom antennene trekt ut til ein kort snute. Det er ikkje noko tydeleg skilje mellom panna (frons) og munnkanten (clypeus). **Brystskjoldet** (pronotum) er stort, breitt og flatt, vanlegvis minst så breitt som dekkvengene. **Dekkvengene** er ganske flate med opphøgde lengderibber, og dekker vanlegvis heile bakkroppen. **Larvene** er mørkfarga, flate og harde. Mellomkroppen (thorax) er breiare enn bakkroppen og dekt av store ryggplater.

Underfamilien åtselgravarar (Nicrophorinae) er store biller, temmeleg sylindriske på form, meir eller mindre blanke med sterkt kølleforma antenner. Det andre leddet i antennene er sterkt redusert slik at dei virkar 10-ledda. **Hovudet** er stort, nesten like breitt som brystskjoldet, og ikkje spesielt flattrykt, utan «snute». Pannen (frons) og munnkanten (clypeus) er tydeleg skilte med ein saum. **Brystskjoldet** (pronotum) er ikkje påfallande stort, omtrent så langt som breitt, og ganske kvelva, ofte med tydelege knølar eller groper. Det er langt smalare enn dekkvengene. **Dekkvengene** er ganske høgt kvelva, utan opphøgde lengderibber, og dei er tvert avbroten og dekker ikkje dei bakarste bakkroppsledda. **Larvene** er som oftast lyse, sylindriske og mjuke.

Levevis
-------

*Nicrophorus vespillo* i Ardennane.
Ikkje alle åtselbiller lever av åtsel. Slektene *Silpha* og *Phosphuga* er rovdyr som lever av sniglar. Den vanlegaste arten i Noreg, svart åtselbille (*Phosphuga atrata*) er blankt svart med eit hovud som er noko forlenga mellom antennene. Dette gjer det enklare for billa å nå inn i sniglehus for å få tak i sniglane. Gråsvart åtselbille (*Aclypea opaca*) er ein planteeter, og larvene kan gjere ein del skade på hagevokster. Fireprikka åtselbille er eit rovdyr som lever av ulike slags insektlarver. Denne forholdsvis sjeldne arten er knytt til eiketre, der han jakter på sommarfugllarver. Elles er medlemmene av underfamilien Silphinae stort sett knytt til store kadaver, som pattedyr og fuglar.

Åtselgravarar (Nicrophorinae) lever på små åtsel, som smågnagarar og småfuglar. Dei utmerker seg ved ein avanserte yngelpleie. Både mora og faren tar seg av avkommet, noko som er ganske uvanleg hos insekt. Åtselgravarane har god luktesans og flyr godt, så dei kan finne eit kadaver på lang avstand. Både hannar og hoer vert tiltrekt. Desse går då saman om å grave ned kadaveret. Hovudårsaka til at dei gravlegg maten er truleg for å hindre at fluger legg egg på det. Dei rasktveksande flugelarvene ville då gjerne kunne utkonkurrere avkommet til åtselgravarane, sjølv om dei vaksne billene gjerne et flugelarver. Om bakken der åtselet ligg ikkje eignar seg for graving kan billene flytte det ganske langt (namnet *Nicrophorus* tyder likberar). Når kadaveret er heilt gravlagd, klemmer billene det saman til ein ball, og fjernar alle hår eller fjør. Billene har para seg og hoa legg egg på det samanrulla åtselet. Hannen forlet så ynglekammeret, medan hoa vert igjen og ventar på at eggene skal klekke. Larvene kan ikkje tygge maten sjølv men er avhengige at at mora gulpar opp halvmelta mat til dei.

Om ein ser ein åtselgravar vil ein legge merke til at det ofte sit mange, ganske store, raude midd på han. Desse er ikkje parasittar, men er derimot nyttige for billa. Dette er rovmidd som angrip mellom anna egg av fluger, og dei medverkar dermed til å halde nede bestandane av dyr som konkurrerer med larvene til åtselgravarane. Middane hektar seg fast på åtselgravaren og vert dermed transportert til eit nytt kadaver. Fangar ein ein åtselgravar vil han forsvare seg ved å spy opp illeluktande mageinnhald. Mange åtselgravarar er svarte med raudoransje tverrstriper. Desse påfallande fargene tener truleg som eit signal om at billa er usmakeleg (såkalla aposematisme). Dei kan òg lage ein gnissande lyd ved å gni spissen av dekkvengene mot ei skrape på femte bakkroppsledd, dette er truleg òg ei åtvaring.

Systematisk inndeling / norske arter
------------------------------------

* Ordenen Biller, **Coleoptera**
	+ Underordenen **Polyphaga**
		- Overfamilien Åtsel- og rovbiller, **Staphylinoidea**
			* Familien **Åtselbiller, Silphidae**
				+ Underfamilien **Åtselgravarar**, **Nicrophorinae**
					- Slekta ***Nicrophorus*** Fabricius, 1775
						* Svart åtselgraver, ***Nicrophorus humator*** (Gleditsch, 1767)
						* ***Nicrophorus investigator*** Zetterstedt, 1824
						* ***Nicrophorus fossor*** Erichson, 1837
						* ***Nicrophorus vespilloides*** Herbst, 1784
						* ***Nicrophorus vespillo*** (Linnaeus, 1758)
				+ Underfamilien Åtselbiller, **Silphinae**
					- Slekta ***Necrodes*** Leach, 1815
						* ***Necrodes littoralis*** (Linnaeus, 1758)
					- Slekta ***Thanatophilus*** Leach, 1815
						* ***Thanatophilus lapponicus*** (Herbst, 1793)
						* ***Thanatophilus rugosus*** (Linnaeus, 1758)
						* ***Thanatophilus sinuatus*** (Fabricius, 1775)
						* ***Thanatophilus dispar*** (Herbst, 1793)
					- Slekta ***Oiceoptoma*** Leach, 1815
						* Raudbrysta åtselbille, ***Oiceoptoma thoracica*** (Linnaeus, 1758)
					- Slekta ***Aclypea*** Reitter, 1884
						* Gråsvart åtselbille, ***Aclypea opaca*** (Linnaeus, 1758)
					- Slekta ***Dendroxena*** Motschulsky, 1858
						* Fireprikka åtselbille, ***Dendroxena quadrimaculata***  (Scopoli, 1772)
					- Slekta ***Silpha*** Linnaeus, 1758
						* ***Silpha carinata*** Herbst, 1783
						* ***Silpha obscura*** Linnaeus, 1758
						* ***Silpha tristis*** Illiger, 1798
					- Slekta ***Phosphuga*** Leach, 1817
						* Svart åtselbille, ***Phosphuga atrata*** (Linnaeus, 1758)

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Åtselbiller» frå Wikipedia på bokmål, den 17. oktober 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
		- Sikes, D.S. Trumbo, S.T. & Peck, S.B. 2005. Silphidae Latreille, 1807, large carrion and burying beetles, Silphidae i Tree of Life:

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Åtselbiller**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL
* NDL

 |