recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lars Ivar Hansen** (fødd 21. november 1947) er ein norsk historikar. Han er spesialist på samisk og nord-norsk historie i mellomalderen og tidleg nytid, han er professor ved Institutt for historie og religionsvitskap ved Universitetet i Tromsø.

Hansen tok hovudfag i historie ved Universitetet i Oslo ved *Ødegårdsprosjektet* i 1975. Han har vore historieforskar ved Universitetet i Tromsø sidan 1976. Han tok doktorgrad i 1990 på avhandlinga *handel og endringer i det samiske samfunnet 1550 - 1700*. Han vart utnemnd til professor i Tromsø i 1991 og har dessutan vore Professor II i eldre samisk kulturhistorie ved Mellomaldersenteret ved Universitetet i Oslo frå 1994 til 2002.

Hansen har argumentert for at Nord-Noreg best kan skildrast som ein redistributiv nordnorsk hovdingøkonomi i vikingtid og tidleg mellomalder, han har underbygd dette empirisk gjennom nærstudie av samfunnstilhøve i Astafjord. Dette er eit syn som er inspirert av Kåre Lunden og Michael Polanyi. Hansen har undersøkt korleis hovdingane i Bjarkøy/Trondenes gjennom skattlegging og handel tileigna seg prestisjeprodukt som dei utveksla for å byggja alliansar med andre stormenn. I følgje Hansen vart dette systemet nedbygd då kyrkja og kongemakta underla seg finneferda og finneskatten og erstatta det eksisterande skattsystemet med landskyldbasert leilendingsvesen.

Hansen har i om lag 30 år hatt som eit av sine prosjkt å forska på Astafjord i Sør-Troms' historie fram til ca 1730, i det som har vore omtalt som eit av dei meste omfattande lokalhistorie-/bygdebok-prosjekta i landet. Saman med arkeologen Bjørnar Olsen utgav han i 2004 boka «*Samenes historie*» som tok for seg tida fram til 1750. Boka har vorte rekna som standardverket om eldre samisk historie Ho var første bind i eit påtenkt tobindsverk om samisk historie frå forhistorisk tid fram til notida Saman med Bjørg Evjen redigerte han i 2008 boka «Nordlands kulturelle mangfold: etniske relasjoner i historisk perspektiv» som undersøkte tilhøvet mellom samar og nordmenn i det nordlege Nordland dei siste fire hundre åra. 

I 2015 vart han vald inn i Det Norske Videnskaps-Akademi si gruppe for historie

Kjeldder
--------

* *Denne artikkelen bygger på «Lars Ivar Hansen» frå Wikipedia på bokmål, den 19. september 2016.*

Referansar
----------

1. ↑  *Ødegårder og økonomisk nedgang i*
2. ↑  uit.no
3. ↑  Knut Helle
4. ↑  Ibestad historielag
5. ↑  dnva.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Lars Jacobsen Hætta** (5. januar 1834–17. februar 1896) var ein norsk reindriftssame frå Kautokeino. Han deltok i Kautokeino-opprøret i 1852.

I februar 1852 vart han dømd til fem dagars fengsel på vatn og brød då han i lag med 21 andre samar vart dømd for å ha forhindra gudstenesta i Skjervøy kyrkje 6. og 7. juni 1851. 

I 1852 slutta han seg til ein storsiida i lag med søskena sine. Siidaen var dominert av ei ytterleggåande religiøs gruppering. Han deltok då folket frå siidaen 8. november 1852 under leiing av bror hans, Aslak Jacobsen Hætta, gjekk til angrep på huset til brennvinshandlaren i Kautokeino og drap både denne og lensmannen.

14. februar 1854 vart Lars Hætta i høgsterett, likt fire andre opprørarar, dømd til døden for si deltaking i opprøret. Straffa vart seinare omgjort til livsvarig straffarbeid på grunn av den unge alderen hans. I fengselet kom han i kontakt med professor Jens Andreas Friis som i Lars Hætta fann ein svært verdifull medarbeidar i arbeidet med å omsetje religiøse skrift til samisk. Friis engasjerte seg etterkvart for å få han frigitt. Lars Hætta fekk nåde og slapp ut etter 13 år, i 1867. Etter fengselstraffa vart han tilsett som lærar i Kautokeino. Sidan vart han òg kyrkjetolk. 

Han fekk æresoppreising i 1884 «for senere fortjenester». Lars Jacobsen Hætta var sentral i arbeidet med omsetjinga av Bibelen til nordsamisk i lag med J.A. Friis, eit arbeid som tok til då han sett i fengsel på Akershus, men som heldt fram etter at han slapp ut av fengselet. Den samiske Bibelen kom ut i 1895, som fram til 2019 var den einaste komplette bibelutgåva på samisk. Hætta dikta òg salmar på samisk. Tre strofer frå ein av desse, «De Genesaret jávregáttis», er omsett til norsk bokmål og står i *Norsk salmebok 2013* på nr. 598: «Gud, la din Ånd ved guddomsordet». To strofer av ein annan står på nordsamisk og norsk som nr. 652: «O Ipmil, buressivdnit dál dán bára»/«Å Gud, velsigna desse to». I lag med Friis gav han ut fleire salmesamlingar og salmeboka *Salbmagirja* (Kristiania 1870).

Fotnotar
--------

1. ↑  *Bibal daihe Basse čala mi sistes doalla boares ja ođđa testamenta kanonalaš girjid*. s.n.] 1895.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND

 |
**Jens Gram** (8. april 1781–15. mai 1823) var ein norsk lensmann i Eiker og stortingsrepresentant på det overordentlege Storting 1814.

Gram var fødd i Eiker, son til lensmannen i bygda. Han vart sjølv lensmann i Eiker, fungerte i stillinga frå 1802, tilsett i 1810. I dei fyrste åra etter han vart lensmann viste han seg som ein nidkjær kongens tenar, og arresterte fleire gonger Hans Nielsen Hauge som vart skulda for brot på konventikkelplakaten.

Sommaren 1814 vart Gram vald til 3. representant for Buskeruds amt til det overordentlege Storting. På tinget var han med i delegasjonen som den 10. oktober 1814 møtte den abdiserande kongen, Kristian Fredrik.

Gram døydde i Hokksund i 1823. Eidsvollmannen Hans Hein Nysom var sykenbarnet hans.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Knut Mykland: *Kampen om Norge 1784-1814*. 1978
* Biografisk informasjon om Jens Gram (1781-1823) NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
To mods på ein typisk styla scooter
**Mod** eller **Mods** (frå **modernist**) er namnet på ein subkultur som oppstod i London på slutten av 1950-talet. Han hadde ein topp tidleg og på midten av 1960-talet. Element i kulturen er musikk, mote og scooterar, vanlegvis Vespa eller Lambretta. Desse var som regel styla opp, med ekstra speglar, måling, forkromming, støtfangarar, tåkelys med meir. 

Rørsla var ein viktig del av motebilete i fleire år, særleg med utgangspunkt i motegata Carnaby Street i London og moteskaparar som Mary Quant og John Stephen var medverkande. Både beatnik og den britiske Teddy Boy-retninga var med å legge grunnlaget for mods-stilen. Stilen vart oppfatta som kontinental gjennom korte, velklippa frisyrar og korte, tettsittande jakker. Trenden vart tiltrekt av relativt velståande ungdom med såpass god privat økonomisk bakgrunn at dei ikkje måtte arbeide for å medverke til familieøkonomien, men i staden kunne bruke pengar på klede og festing.

Miljøet var knytt til nattklubber, med dansing og festing heile natta, i første omgang til soul og rythm 'n' blues. Såkalla «Allnighters», klubbar som var opne heile natta var særleg populære. For å orke å halde ut vart det vanleg med misbruk av ulike narkotiske stoff, som amfetamin. Mods var konkurranseorienterte og søkte å imponere kvarandre gjennom klede, musikk og dans.

Viktige musikalske eksponentar for denne subkulturen var på 1960-talet grupper som Small Faces, The Kinks og The Who. Seinare har Britpop-grupper som Oasis og Blur sterke mods-element i profilen sin.

Som moteretning forsvann etter kvart det eksklusive preget og image som deltakarane hadde gjeve kvarandre, og han gjekk av moten, særleg etter eit større slagsmål våren 1964 mellom mods og rockarar i badestadane Brighton og Clacton. Denne hendinga fekk stor mediemerksemd og viste ei «folkeleggjering» av mods-miljøa som gjorde at det eksklusive bilete av retninga vart borte. 

Stilen vart stadig meir kommersialisert og retta mot eit stort publikum. Samstundes endra dei leiande musikkgruppene, som The Who og The Small Faces musikkstil og såg ikkje lenger på seg sjølv som mods. Nye trendar, som hippie og psykedelisk rock overtok scenen, og dei første modsane vart etablerte familiefolk. Frå 1966 var omgrepet i det store og det heile ute.

Hendingane i Brighton og Clacton er skildra i The Who-albumet *Quadrophenia* frå 1973 og den påfølgjande filmen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mod (subkultur)» frå Wikipedia på bokmål, den 11. juli 2009.*
Altertavle laga til Vartdal kyrkje i 1907. Skoren og måla av Lars Kinsarvik med bibelord på landsmål og typiske Kinsarvik-fargar.
Minnestein for Lars og Arne Kinsarvik i Volda
**Lars Trondson Kinsarvik** (8. september 1846–21. juni 1925) var ein norsk treskjerar, folkehøgskulemann, opplysingsmann, spelemann, diktar og målmann. 
Han vart fødd i Kinsarvik i Hardanger og gjekk på Bergens tegneskole frå 1865. Han var i to vintrar elev hjå Anders Askevold. Han dreiv ei tid med kunst- og dekorasjonsmåling, men fann etterkvart ut at særgjevnaden hans var treskurd. Han søkte seg attende til den norske folkekunsten frå mellomalderen, og skapte ei atterføding av den norrøne ornamentikken. Han dreiv skule i treskurd i Hardanger i 1886-89, så med statsstøtte i Ørsta og Volda i perioden 1905-17. Han tok etter kvart på seg fleire dekorasjonsoppdrag i kyrkjer. Frå 1907-15 skar og måla han til 13 kyrkjer i området Nordfjord til Trøndelag. Han fekk årleg statsstipend frå 1899, og livsvarig pensjon frå 1917. 

I 1860-åra skreiv han dikt og prosa i målbladet Svein Urædd. Han gav frå hausten 1874 og ei tid framover ut målbladet Måltrosten, men skreiv seinare for det meste i bygdeblad.

Lars Kinsarvik vart råka av ein alvorleg augesjukdom. Frå 1917 var han heilt blind. Han flytte attende til heimbygda Kinsarvik og budde der til han døydde.

Kjelder
-------

* Ivar Aasen-tunet - Kinsarvik, Lars
* Johannes Kvestad: Lars Kinsarvik i *Årsskrift 1881 frå Volda Sogelag og Volda mållag*
* Utdjupande artikkel om Kinsarvik av Arnfinn Engen på snl.no
* Store Norske Leksikon om Lars Kinsarvik.

Fotnotar
--------

1. ↑  
Oddgeir Bruaset (2008). *Arven: ei vandring i sunnmørsk kulturhistorie del II*. Skyline. s. 135. ISBN 978-82-91385-48-8.
2. ↑  Olaf Almenningen; et al. (1981). *Målreising i 75 år : Noregs mållag 1906-1981*. Oslo: Fonna Forlag. s. 411. ISBN 82-513-0070-3.  CS1 maint: Explicit use of et al. (link)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lars Kinsarvik**

* Jarle Rotevatn (1990). *Kinsarvik-kunstnarane: Lars Kinsarvik 1846-1925, Arne Kinsarvik 1890-1969. Jubileum- og minneutstilling 1990. Møblar, treskurd, rosemåling*. Volda: Nemnda for Kinsarvik-jubileet.
* Ivar Aasen-tunet - Kinsarvik, Lars
* Johannes Kvestad: Lars Kinsarvik i *Årsskrift 1881 frå Volda Sogelag og Volda mållag*
* Utdjupande artikkel om Kinsarvik av Arnfinn Engen på snl.no
* Store Norske Leksikon om Lars Kinsarvik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* KulturNav

 |
**Lars Olai Meling** (8. mai 1876–1951) var ein norsk skipsreiar og politikar frå Haugesund, son til ein skomakarmeister. Venstre-mannen Meling var statsråd i Handelsdepartementet i den fyrste (1924-26) og den tredje (1933-35) Mowinckel-regjeringa.

Meling vart tilsett i kjøpmanns- og skipsreiarverksemda H.M. Wrangell då han var 16 år gammal. Han arbeidde seg fram til å verte medeigar i verksemda frå 1910. Meling var i fleire tiår ein sentral person i skipsfartsmiljøet i Haugesund, var mellom anna initiativtaker til børsen. Han var formann i Haugesunds Rederiforening 1932–33, og styremedlem i fleire bankar og forsikringsselskap.

Periodane 1904-10 og 1916-25 var Meling medlem av Haugesund bystyre, ordførar 1916–17. Perioden 1922-24 var han fyrste varamann til Stortinget for Venstre frå bykrinsen Kristiansand, Mandal, Flekkefjord, Stavanger og Haugesund. Fram til 6. mars 1923 møtte han fast i staden for statsråd Lars Oftedal, var då medlem av justiskomiteen. Sommaren 1924 vart Meling handelsminister då Johan Ludwig Mowinckel danna si fyrste regjering. Då regjeringa vart felt i mars 1926, gjekk Meling til fast plass i Stortinget og formannsvervet i post- og telegrafkomiteen. Permittert frå Tinget den 28. juni 1926 og ut sesjonen, var tilbake i 1927-sesjonen. 

Meling fekk plassen som handelsminister då Mowinckel danna si tredje regjering i mars 1933, ein posisjon han hadde til regjeringa gjekk av to år seinare. Hausten 1936 vart han vald til stortingsrepresentant, hadde sete i finans- og tollkomiteen 1937-40. Han møtte ikkje då Stortinget sommaren 1945 vart samla att.

Kjelder
-------


* Biografisk informasjon om Lars Meling NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
Tittelbladet på Jens Munk si bok som kom ut i 1624; *Navigatio, septentrionalis* Det er: Relation Eller Bescriffuelse om Seiglads oc Reyse paa denne Nordvestiske Passagie, som nu kaldis Nova Dania. København: Henrich Waldkirch 1624.
**Jens Munk** (3. juni eller juli 1579–28. juni 1628) var ein dansk-norsk sjøfarar og oppdagar som var fødd i Barbu. Faren Erik Munk var herre over fleire len i Noreg, etter sine bedrifter under den nordiske sjuårskrigen. Jens Munk vende tilbake til Danmark då han var åtte år gammal. Han gjekk i teneste hos kong Kristian IV og er særleg kjend for sine forsøk på å finne Nordvestpassasjen til India.

### Liv og gjerning

Munk vaks dei første åra opp på fødestaden, Barbu i Aust-Agder. Der heldt faren, lensherren Erik Munk, hus til han vart fengsla i 1585. Nokre år seinare døydde han i fangenskapen. Jens Munk budde i Fredrikstad til han var åtte år gammal og deretter på Jylland. Tolv år gammal reiste han til sjøs. Via England og Portugal hamna han i Brasil. Der var han i fleire år før han vende tilbake til Danmark.

1. mars 1611 vart Munk utnemnd til sjøkaptein, og avla skipseiden til riksadmiralen Mogens Ulfeldt. Under Kalmarkrigen var Jens Munk først nestkommanderande på fregatten *Heringnæs* under eskadreadmiral Jørgen Daa. Seinare var han sjef på det vesle krigsskipet *Sorte Hund*, som tok del då festninga Elfsborg fall den 24. mai 1612.

Sjøoffiseren Jens Munk gjorde fleire reiser til det nordlege Noreg og til Kola-halvøya.

Eit handteikna kart av Jens Munk frå 1624. Kartet viser området mellom Kapp Farvel på Grønland og Hudsonbukta, sett frå nord.
I 1619 sende Kristian IV ein ekspedisjon med to skip frå København. Skipa, fregatten *Enhiørningen* og jakta *Lamprenen*, nådde Hudsonbukta i dagens Canada. Der overvintra mannskapa på ein stad som dei kalla Munkehavn; det seinare Fort Churchill. Nokre budde ombord på skipa, nokre i ei hytte på land. Av eit mannskap på 64 overlevde einast tre mann; Jens Munk den eine. Dei fleste døydde av skjørbuk.

Dei tre overlevande rigga til det minste skipet, jakta *Lamprenen*, og siglde med denne over Atlanterhavet. Jakta landa i Bergen, der lensherren kasta Jens Munk i fengsel for å ha øydelagt kongens skip og mannskap. Munk vart frisett på kongens ordre, og beretningane hans om landet i Hudsonbukta fekk kongen til å vurdere kolonisering i dette arktiske området. Noko som aldri vart av.

Jens Munk døydde i juni 1628, av skadane han fekk under eit sjøslag eit par månader i førevegen.

Ymse
----

Den danske forfattaren Thorkild Hansen skreiv i 1965 ein dokumentarroman over Jens Munk, boka kom på norsk i 1969.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
**Lars Helljesen** er ein norsk gitarist, mest kjend som medlem av den norske folkrockgruppa Folque. 

Han kom inn i Folque i 1975 og deltok på alle innspelingane deira frå den andre plata, *Kjempene på Dovrefjell* til den siste, i tillegg til gjenforeiningskonsertane deira. I tillegg til gitar spelte han stundom bass og tverrfløyte. 

Han var medlåtskrivar på somme låtar på Veslefrikk-albumet *Veslefrikk 1980* frå 1980. 

Etter Folque gav seg starta Helljesen bandet Jomfru Mortensens Trio i lag med Jenn Mortensen og Morten Bing frå Folque. Dette var ei akustisk vidareføring av Folque. Dei gav aldri ut noko album. I dette bandet spelte Helljesen i tillegg til gitar og fløyte òg trompet. 

Lars er bror til Lisa Helljesen som song i Folque på dei tre første albuma.

Kjelder
-------

* Heimesida til Folque
* Rockipedia Arkivert 2016-03-06 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Folque |
| --- |
| 
* **Morten Bing**
* **Lars Helljesen**
* **Lisa Helljesen**
* **Trond Øverland**
* **Øyvind Rauset**
* Alexander Lindbäck

* Jan Eilif Amundsen
* Jan Devik
* Jenn E. Mortensen
* Morten Jakobsen
* Jørn Jensen
* Pål Søvik
* Roald Thomesen
* Per Vestaby
* Trond Villa

 |
| Studioalbum | 
* *Folque*
* *Kjempene på Dovrefjell*
* *Vardøger*
* *Dans dans Olav Liljekrans*
* *Fredløs*
* *Landet ditt*
* *Sort messe*

 |
| Samlealbum | 
* *Folques beste*
* *Stormkast*

 |
| Konsertalbum | 
* *Dans dans*

 |
| Singlar | 
* «Det e ikkje her æ hører tel»/«Hjuringstev»

 |
| Tilknytte artiklar | 
* Jomfru Mortensens Trio
* Kong Lavring
* Brød & Vin

 |
| Offisiell nettside |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Skalle.* 
Korte skallar med snøring.
Halvhøge skallar i snøen.
Samar fra Karasjok i samedrakt. Frå *Norges Nationaldragter* (1852)
**Skallar** (nordsamisk *gállohat* eller *nuvttohat*) er tradisjonelt samisk vinterfottøy av reinsdyrskinn der håra vendar ut. Ein bruker helst skallar i tørr snø og innandørs.

Framstilling og bruk
--------------------

Skallar er laga av reinbellingar, altså hud frå føtene til reinsdyr, i nokre høve også skinn frå dyret sin skalle. Ein treng typisk skinn frå fire bein og ein skalle til eit par skallar.

Den tradisjonelle tillaginga går ut på at ein gnir lêrsida med seljebork dyppa i seljeborkekstrakt. Dette gjer lêret haldbart og noko stivt, slik at det held fasongen. Det får også ein raudbrun farge. Skorne blir sydd for hand med senetråd frå rein. Skorne kan dekkja ankelen eller gå noko høgare. Tåtuppen stikk gjerne ut og krøllar seg litt tilbake, som ein snabelsko.

Skallane kan pyntast rundt kanten med skinn- eller tekstilband. Ein kan også ha farga kledestrimlar i saumane. Skorne kan ha snøring øvst, gjerne av tvinna garn. Dei pleier også ha hemper der ein kan festa skalleband.

Inni skallen legg ein tradisjonelt sennegras rundt heile foten, slik at han held seg tørr. I moderne tid er det vanleg å bruka 
kartanka, tova filttøflar, i staden. Ein bruker å bytta skorne mellom høgre og venstre fot for å halda på forma.

*Bellingskallar* har sole med to skinnstykke der håra er vendt mot kvarandre slik at ein ikkje så lett skal gli på underlaget.

Biletdøme
---------

* Tradisjonelle skallar utstilt på Arctikum-museet i Rovaniemi i Finland.Tradisjonelle skallar utstilt på Arctikum-museet i Rovaniemi i Finland.
* Skallar på Arctikum-museet.Skallar på Arctikum-museet.
* Skallar utstilt i Oslo.Skallar utstilt i Oslo.

Sjå og
------

* Kommagar eller *bieksu*, tradisjonelt samisk sommarfottøy
* Kamikkar, inuittiske tradisjonelle skinnstøvlar
* Samedrakt

Bakgrunnsstoff
--------------

* «DigitaltMuseum: Søk: 'skaller'». DigitaltMuseum.

Kjelder
-------

1. ↑  *Norsk-nordsamisk ordbok/ Dáru-davvisámi sátnegirji* ved davvi.no
2. 1 2 3 4  skaller i *Store norske leksikon*
3. ↑  «Støvel» ved Hadeland Folkemuseum, digitaltmuseum.no

* «DigitaltMuseum: Søk: 'skaller'». DigitaltMuseum. Henta 18. mai 2013.

* *Denne artikkelen bygger på «Skaller» frå Wikipedia på bokmål, den 18. mai 2013.*
Embryonale stamceller frå husmus vert nytta for å læra meir om stamceller generelt.
Ein **modellorganisme** er ein art som vert studert inngåande og grundig for å læra om generelle biologiske prosessar. Ein tenkjer seg vidare at resultata frå denne forskinga kan gje ein peikepinn om korleis desse fenomena generelt går føre seg. Modellorganismar vert nytta i høve der det hadde vore uetisk å eksperimentera på menneske, eller ved høve der det hjå somme artar er lettare å observera fenomenet ein ser på. Ofte kan det til dømes vera nyttig å nytta organismar med kort generasjonstid når ein studerer evolusjon.

Bananfluga (*Drosophila melanogaster*) var den første arten som for alvor tok steget frå naturen til laboratoriet i 1901.

Døme på modellorganismar
------------------------

* *Escherichia coli* (bakterie)
* Ølgjær (*Saccharomyces cerevisiae*)
* Bananfluge (*Drosophila melanogaster*)
* *Caenorhabditis elegans* (rundmakk)
* Marsvin (*Cavia porcellus*)
* Husmus (*Mus musculus*)
* Sebrafisk (*Danio rerio*)
Koordinatar: 36°33′12″ N 29°4′10″ E﻿

**Gemilerøya** er ei øy utanfor kysten av Tyrkia nær byen Fethiye. På øya står restane av fleire kyrkjer bygd mellom 300- og 500-talet, samt fleire tilknytte bygg, bygd under Austromarriket. Arkeologar trur at St. Nikolas vart gravlagde her. Ei av kyrkje vart skoren ut i berget på det høgaste punktet på øya. 

Det tradisjonelle tyrkiske namnet på øya er Gemiler Adası, som tyder Båtøya. Øya vart òg kalla St. Nikolasøya av sjømenn i mellomalderen, og St. Nikolas var vernehelgen for sjømenn. Arkeologar trur at helgenen vart gravlagd i den utskorne kyrkja då han døydde i 326. Leivningane vart verande der til 650-åra då øya vart fråflytta etter at ho vart truga av ein arabisk flåte. Leivningane vart teken med til byen Myra 40 km lenger aust.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gemiler Island» frå Wikipedia på engelsk, den 6. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3  Keys, David (17. desember 1993). «Santa's tomb is found off Tyrkia: Academics claim to have found where St Nicholas was buried. David Keys reports». *The Independent*. Henta 6. august 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå syre.* 

|  |
| --- |
| **Syreslekta** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Nellikordenen Caryophyllales |
| **Familie:** | Slireknefamilien Polygonaceae |
| **Underfamilie:** | Polygonoideae |
| **Stamme:** | Rumiceae |
| **Slekt:** | **Syreslekta** *Rumex*L. 1753 |

Engsyre (*Rumex acetosa*)
**Syrer** er ei planteslekt i slireknefamilien som omfattar rundt 200 artar som kan vera eittårige, toårige eller fleirårige (staudar) og har syrlege blad. Dei store, grove artane blir i Noreg gjerne kalla «høymole» og dei mindre «syre».

Syrene er opprettveksande plantar med kraftige pålerøter. Blada dannar ein grunnstilt rosett, mens dei få blada på dei blomstrande skota er spreidtstilde og som regel smalare. Blomane er svært små, men sit samla i store mengder i toppen av skota. Dei fleste artane inneheld oksalsyre og tannin.

I Noreg finst det 16 artar, fleire er innførte og rekna som ugras, medan andre kan etast. Engsyre og småsyre er mellom dei som kan brukast til supper og salatar.

Kjelder
-------


* «Syre: planteslekt» (5. desember 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 5. april 2014.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Syreslekta» frå Wikipedia på bokmål, den 5. april 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Rumex** 

 Commons har multimedium som gjeld: **Syreslekta**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
Google Android på ulike smarttelefonar
**Mobilapplikasjon** (også kalla **app, mobilapp** eller **miniprogram**) er eit dataprogram som kan installerast på smarttelefon, nettbrett eller andre mobile einingar. Programma kan vanlegvis lastast ned frå ein nettstad som vert driven av utviklaren av mobiltelefonoperativsystemet, der dei største er Apple App Store, Google Play og Windows Phone Store. Mange appar er tilgjengelege for gratis nedlastning, medan andre kan kjøpast gjennom den aktuelle nettbutikken. Mange appar kjem i to versjonar, ein som ein må betala for og ein annan gratisversjon som kan ha mindre funksjonalitet eller reklame.

Mobilapplikasjonar som er utvikla som webapplikasjoner (i HTML5) vil kunna fungera på fleire ulike typar mobiltelefonopreativsystem utan tilpassing. Appar som er programmert og kompilert for eit bestemt mobiloperativsystem (såkalla *native app*) vil berre kunna installerast på eige operativsystem, med mindre dei er utvikla i programmeringsverktøy som har støtte for å kompilera versjonar for fleire mobilsystem.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mobilapplikasjon» frå Wikipedia på bokmål, den 20. mars 2016.*
Mobilkran under transport.
**Mobilkran** er ei sjølvkøyrande kran. Føremonen med mobilkraner er at dei snøgt kan flyttast mellom ulike arbeidsplassar.

Mobilkran i arbeid.

Oppbygging
----------

Støttebein på mobilkran.
Krana vert heva og senka hydraulisk og ho er teleskopisk og kan skuvast ut og trekkjast saman hydraulisk. Krana er montert på ei svingskive på chassiset, slik at ho kan svingast rundt 360°. I bakkant av krana er det montert motvekter for at krana ikkje skal tippa over under løfting. I tillegg er mobilkraner utstyrte med hydrauliske teleskopisk uttrekkbare støttebein. Støttebeina kan køyrast ned hydraulisk, slik at krana vert nivellert og står stødig under arbeid. Moderne mobilkraner er utstyrte med hydrauliske vinsjar. Motoren er så godt som alltid ein dieselmotor.

Sjå òg
------

* Kranbil
* Teleskoplastar

| * v
* d
* e
Kraner |
| --- |
| Tårnkran | Mobilkran | Lastebilkran | Traverskran | Kabelkran | Flytekran |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Naftali Temu** (20. april 1945–10. mars 2003) var ein kenyansk langdistanseløpar som i 1968 vart den fyrste olympiske meisteren frå landet sitt.

Temu tok i 1965 sølvmedaljen på 5 000 meter under dei aller fyrste panafrikanske leikane, landsmannen Kipchoge Keino vann løpet. Året etter, under Samveldeleikane 1966 i Kingston i Jamaica, slo Temu verdsrekordhaldaren Ron Clarke og sigra i 6-miles-løpet. 

I 10 000-meterløpet under Sommar-OL 1968 i Mexico-byen var det einast etiopiaren Mamo Wolde som makta halde same tempo som Temu, men femti meter før mål avgjorde Temu løpet til sin fordel med ein kjapp spurt. Vinnartida 29.27,4 var heilt nøyaktig eitt minutt bak hans personbeste på distansen, Wolde fekk 29.27,7. Fire dagar seinare sprang Temu inn til bronse på 5000 meter. Til sist i leikane deltok han også i maratonløpet, og enda på 19. plass.

Temu sette sine endelege personlege rekordar på mila og halvmila i 1971-sesongen; høvesvis 28.21,8 og 13.36,6. Han vart slått ut i forsøket på 10 000 meter då sommarleikane 1972 fann stad i München.

Temu, som var frå Nyanza-provinsen i det vestlege Kenya, vart tildelt ein farm av presidenten i landet og busette der. Han døydde av prostatkreft på eit sjukehus i Nairobi.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Naftali Temu» frå Wikipedia på engelsk, den 3. august 2015.*
**Mobbing** inneber å utsetja ein eller fleire personar for systematisk plaging og utestenging innan ein organisasjon, til dømes ein skule eller ein arbeidsplass. Å bli utsett for mobbing kan føra til nedsett sjølvtru og depresjon, medan ein aktiv mobbar ofte har trekk som manglande empati og høg agressivitet.

Mobbing kan ta ulike former:

* Fysisk mobbing (slag, spark, lugging, øydelegga eigedelar osb.)
* Verbal mobbing (trugsmål, erting, aukenamn osb.)
* Psykisk mobbing (utfrysing, talande blikk og sukk, baksnakking osb.)

Ein person som aktivt mobbar ein annan blir kalla ein mobbar. Mobbeforsking har vist at mobbarar gjerne har mykje sjølvtillit, men låg evne til medkjensle. Dei liker makt- og statuskjensla det kan gje å kontrollera og trakassera ein annan person. For at mobbing skal skje treng mobbaren som regel hjelp av ein «taus masse», menneske som ser på eller deltek mindre aktivt i mobbinga. 

Ein som blir utsett for mobbing blir kalla mobbeoffer. Det er ingen psykiske eller fysiske fellestrekk blant mobbeoffer. Det er ei vanleg oppfatting at visse utsjånader gjer ein til eit lettare offer for mobbing (til dømes raudt hår, å bruka briller eller å vera tjukkare eller tynnare enn gjennomsnittet), men alle slags vanlege og uvanlege eigenskapar kan brukast som påskudd til å mobba nokon. Det finst likevel nokre trekk som går igjen hjå fleire offer – eit studie gjort av den svenske mobbeforskaren Dan Olweus viste at fleire ungar som blei utsett for mobbing var meir engstelege, forsiktige eller hadde meir avvikande åtferd enn andre, medan eit norsk forskingsprosjekt kom fram til at ein del av dei som var blitt utsett for mobbing var meir nevrotiske og mindre utåtvende, medgjerlege og samvitsfulle enn dei som ikkje hadde vore utsett.

Eit uorganisert miljø med uklår leiing og høgt stressnivå kan gjera det lettare for mobbing å utvikla seg. Førebyggande arbeid kan dermed gå ut på å motverka desse faktorane, og å læra folk opp i å ta klar avstand frå mobbing.

Ordsoge
-------

«Mobbing the Tories». På engelsk viser ordet «mobbing» helst til valdsgjerningar frå ein mobb. Her blir britisktru amerikanarar plaga av ein mengde patriotar under den USA-amerikanske sjølvstendekrigen.
Ordet «mobbing» er avleia av det engelske mobb-omgrepet, og ordet viser på engelsk helst til åtak utførte av store grupper. «Mobbing» slik det blir brukt på norsk blir rettare omsett med engelsk 'bullying'.

I kulturen
----------

Mobbing blir omtalt i ei rekke verk i moderne norsk kultur, til dømes i romanar som *Jonas* av Jens Bjørneboe og *Herman* av Lars Saabye Christensen, eller i novella «Liket» av Tor Jonsson.

Sjå òg
------

* Mobbeåtferd blant dyr

Kjelder
-------

* Svensk Wikipedia: «Mobbning», Version från den 26 augusti 2007 kl. 11.36

1. ↑  «- Mobbeofre er vanlige mennesker» Arkivert 2013-05-08 ved Wayback Machine. på forskning.no
2. 1 2  «– Alle er potensielle mobbeofre» Arkivert 2007-09-30 ved Wayback Machine. på bt.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC

 |
**Edward Weston** (24. mars 1886–1. januar 1958) var ein amerikansk fotograf. 

Det tidlege arbeidet hans som etablert fotograf viser sterk påverknad frå impresjonistisk målarkuinst. I 1915 endra Weston syn på fotografien etter eit møte med moderne kunst som fekk han til å forlate flatterande mørkeromsteknikkar til fordel for skarpleik og vektlegging av form og flate. Storformatet vart det viktigaste verktøyet hans og bilete vart kontaktkopiert for å gje att fine detaljer best mogeleg. I 1920-åra møtte Weston fotografar som Paul Strand og Alfred Stieglitz, samt meksikanske kunstnarar som Diego Rivera, David Siqueiros og José Orozco. Han byrja å arbeide med naturen si utforming (stilstudiar av skjel, oppskjerte grønsaker o.l.), i 1929 tok han sine første bilete av klippeformasjonar og tre ved Point Lobos i California. Av dei finaste arbeida hans er ein serie med akt og former i sand, teken ved Oceano i California. I 1932 slutta Weston seg til den påverknadsrike fotogruppen f 64. Weston framstår som ein av dei viktigaste fotografane på 1900-talet, og var den første fotografen som mottok eit Guggenheim-stipend (1937). 

Av samlingar har han mellom anna *My Camera on Point Lobos* frå 1950.

Kjelder
-------

* «Edward Weston» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Sognsvann stasjon, endehaldeplassen for Sognsvannsbanen.
Tidlegare var skistativ festa på utsida av vognene i skisesongen.
**Sognsvannsbanen** er ei av linjene i T-banenettet i Oslo. Banen har namn etter endehaldeplassen Sognsvann i Oslo, som ligg i nærleiken av det store vatnet Sognsvann i Nordmarka.

Mellom Ullevål stadion stasjon på Songsvannsbanen og Carl Berners plass stasjon på T-banelinja Grorudbanen går det eit tverrsamband via Nydalen, Storo og Sinsen, opna i 2006. Det køyrast ei ringrute, kalla *Ringen*, over dette tverrsambandet, gjennom fellestunnelen gjennom Oslo sentrum, og over Grorudbanen og Sognsvannsbanen. Etter at Lørenbanen opna 3. april 2016, går det òg tog til og frå Vestli, endestasjonen på Grorudbanen, via Songsvannsbanen og Ringen.

Sognsvannsbanen passerer mellom anna Universitetet i Oslo og Meteorologisk institutt på Blindern, fotballareanaen Ullevaal Stadion, studentbyane på Kringsjå, og ved endehaldeplassen ligg Riksarkivet, Statsarkivet i Oslo, Norges idrettshøgskole og Toppidrettssenteret.

Til liks med dei andre vestlege T-banelinjene i Oslo, har og Sognsvannsbanen ei fortid som forstadsbane. Banen vart bygd mellom Majorstuen og Sognsvann av det kommunale aksjeselskapet A/S Akersbanerne, skipa av den dåverande Aker kommune i 1917 for å byggje og drive forstadsbanar mellom Aker kommune og Kristiania, som då var namnet på Oslo. Bygginga av Sognsvannsbanen tok til i 1922, men vart stogga etter ein streik og ikkje teke opp att før i 1933. Banen vart opna i 1934, og vart frå fyrst dagen drive av A/S Holmenkolbanen, som i 1933 hadde vorte omorganisert på ein måte som gav Aker kommune så avgjerande innverknad på selskapet at det gjorde A/S Akersbanerne overflødig. Formelt vart A/S Akerbanerne avvikla som eige selskap då dei to grannekommunane Aker og Oslo vart slege saman til ein kommune under namnet Oslo i 1948.

Songsvannsbanen vart soleis ei av linjene i A/S Holmenkolbanens linjenett fram til 1975, då A/S Oslo Sporveier tok over selskapet. Banen nytta seg av felleslinja under jorda mellom Majorstuen og Nationaltheatret undergrunnsstasjon i Oslo sentrum på same vis som dei to andre banene selskapet dreiv, Holmenkollbanen og Røabanen (som òg Kolsåsbanen nytta seg av frå Sørbyhaugen og inn til Oslo sentrum).

Frå opninga av Songsvannsbanen i 1934 og fram til på slutten av 1970-talet vart skrivemåten Sognsvatn nytta om endehaldeplassen.

Sognsvannsbanen var bygd om til T-banestandard i 1993 som den fyrste av dei vestlege forstadsbanane.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Sognsvannsbanen**
**Edward James Stephen Dicey** (fødd 15. mai 1832 i Leicestershire, daud 7. juli 1911 i London) var ein engelsk skribent. Han var bror av juristen Albert Venn Dicey.

Dicey skreiv flittig politiske artiklar til dei store avisene. Han var lenge medarbeidar i Daily Telegraph, som han var spesialkorrespondent for i fleire land. Nokre månader i 1870 var han redaktør for Daily News og 1870—1889 utgjevar av Observer. Blant dei større verka hans *Cavour, a memoir* (1861), *Rome* *in 1860* (same år),*The Schleswig-Holstein war* (1864), *England and Egypt* (1884), *Bulgaria*, the peasant state (1895) og *The story of the khedivate* (1902). Dicey var særleg rekna som ein autoritet på politiske tilhøve i Egypt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Edward Dicey» frå Wikipedia på svensk, den 29. juni 2020.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*
		- Dicey, 1. Edward i *Nordisk familjebok* (2:a upplagan, 1907)
		- Dicey, 1. Edward i *Nordisk familjebok* (2:a upplagans supplement, 1923)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Edward Vernon** (**«Old Grogg»**) (12. november 1684–30. oktober 1757) var ein britisk admiral. Vernon vart fødd i Westminster i London som den andre sonen til James Vernon, statssekretær for Vilhelm III av England. Etter å ha sluttført studiane sine ved Westminster School gjekk Vernon i år 1700 inn i Royal Navy som frivillig på skipet HMS «Shrewsbury».

Han tente på forskjellige skip dei neste fem åra og vart løytnant i 1702. I 1706 vart han kaptein på HMS «Rye», som ein del av flåten til Cloudesley Shovell. I mai 1728 gjekk han i parlamentet og var til stades her då Robert Jenkins fortalt om hendinga der han visstnok skal ha fått øyra sitt avskoren av den spanske kystvakta i Karibia. Dette førte til krigen om øyra til Jenkins i 1739 der viseadmiral Vernon førte ein flåte i lag med generalmajor Thomas Wentworth. Vernon erobra Porto Bello, ein spansk koloniby, men klarte ikkje å ta Cartagena de Indias i 1741, som enda i katastrofe. Det godt forsvarte festninga i Cartagena, dårleg vêr og sjukdom hos mannskapet førte til store britiske tap og dei måtte til slutt trekke seg tilbake til Jamaica. Etter fleire sjukdomsutbrot og krangling med Wentworth reiste Vernon tilbake til Storbritannia og vart vald som parlamentsmedlem for Ipswich. Nyhendene om Cartagena førte etter kvart til at regjeringa til Robert Walpole måtte gå av. Vernon vart verande i marinen i fire år til, før han pensjonerte seg i 1746.

Grogg
-----

Vernon er mest kjend for ordren han gav i 1740 om at romen til mannskapet skulle vatnast ut. Sidan vatnet var dårleg putta han òg ein dagleg dose sitronsaft opp i drykken, og sjølv om Vernon ikkje var klar over det på denne tida førte denne daglege dosen med C-vitamin til at sjømennene hans var friskare enn andre sjømenn, og hadde mindre tilfelle av t.d. skjørbuk. Resten av Royal Navy (den britiske marinen) følgde raskt opp, og skal då ha kalla den nye drykken for «grog» etter kallenamnet til Vernon, «Old Grog». Dette namnet skal han ha fått fordi han vanlegvis gjekk i ein frakk av stoffet grogram.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Edward Vernon» frå Wikipedia på engelsk, den 29. desember 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  [Pack, James. Nelson's Blood: The Story of Naval Rum. Naval Institute Press. Annapolis:1982, chapter 1 "Old Grogram" s.1-18]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* NKC

 |
**Norges televisjon AS** (**NTV**) er eit fellesføretak, skipa av NRK, TV2 og Telenor for å byggja ut eit digitalt bakkenett for kringkasting av digitalt fjernsyn i Noreg. Det er meininga at det digitale nettet etter kvart skal erstatta det noverande analoge fjernsynsnettet.

Historie
--------

I juni 1999 la Kulturdepartementet fram ei stortingsmelding om digitalt fjernsyn. I juni 2002 lyste departementet ut ein konsesjon for utbygging og drift av digitalt bakkenett. I 2004 handsama Stortinget saka og vedtok utbygging av eit digitalt bakkenett, samstundes som det vart gjordt vedtak om å stogga dei analoge fjernsynssendingane ein gong mellom 2007 og 2010. I 2005 gorde samferdselsministeren det kjent at konsesjonen skulle utlysast på nytt. Hausten 2005 skipa NRK, TV2 og Telenor fellesføretaket **Norges Televisjon AS (NTV)**, som så søkte om konsesjon. Den 2. juni 2006 fekk NTV, som var den einaste søkaren, konsesjon på å utbygging og drift av det digitale bakkenettet. Eit dotterselskap til Telenor, Norkring, har fått oppdraget med å stå for utbygginga av det digitale bakkenettet for fjernsyn. NTV vil så leia nettet frå Norkring.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Valmot, O.V. *Digitalt bakkenett* Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine. 14/5 2005 (Lenka 21/11 2006)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BR orgnr

 |
Grava til Edward Hopper og kona hans i New York
**Edward Hopper** (fødd 22. juli 1882 i New York, død 15. mai 1967 i New York) var ein amerikansk målar som er mest kjend for dei realistiske skildringane sine av einsemda i USA i samtida si.

Eit av dei mest kjende måleria hans er *Nighthawks* frå 1942 som viser nokre einsame menneske som besøkjer ein nattopen bar. Hopper vil vise den psykiske framandgjeringa mellom personane i måleriet. Det gav inspirasjon til plakaten *Boulevard of Broken Dreams* av den austerrikske målaren Gottfried Helnwein. I versjonen hans er det Humphrey Bogart, Marilyn Monroe og James Dean som besøkjer baren, og bakom disken står Elvis Presley. Det er også laga ein versjon der det er figurar frå fjernsynsserien *The Simpsons* som utgjer personane på biletet. Andre har også late seg inspirere av kunsten hans. I 2007 gav den norske forfattaren Frode Grytten ut boka *Rom ved havet, rom i byen*, som inneheld ti noveller baserte på måleri av Hopper.

Hopper er kjend for lysbruken i måleria sine. Både i måleri som *Nighthawks*, der bymiljø vert skildra, og i måleri der ein ser inn i eit rom, spelar lyset ei avgjerande rolle. I fleire av måleria til Hopper er horisontlinja gøymd, noko som bidreg til ei draumeliknande stemning.

Han er som sagt utdanna i USA, men reiste også mange gonger til Paris då han var ung. Reisinga betydde mykje for Hopper, noko ein kan forstå ved å sjå på måleria hans. Fyrst og fremst er det kanskje reisinga gjennom USA som gjenspeglar seg i måleria, men han besøkte også Mexico og Europa.

Dei siste måleria hans vart laga i 1965 og heitte *Chair Car* og *Two Comedians*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Edward Hopper på National Gallery of Art i USA Arkivert 2007-09-30 ved Wayback Machine.
* Edward Hopper – *Nighthawks* Arkivert 2008-03-24 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Slaget ved Hummelshof** fann stad 1. august 1702 nær den vesle byen Hummelshof i Svensk Livland (dagens Estland). Det var den andre viktige russiske sigeren i den store nordiske krigen.

Opptakt
-------

Om lag eit halvt år etter slaget ved Erastfer var det ingen store slag mellom dei russiske og svenske armeane. I juli starta den russiske armeen å rykke fram til Tartu. Dei to armeane møttest nær byen Hummelshof.

Slaget
------

I starten vann dei svenske soldatane slaget mot den russiske fortroppen og tok fem eller seks kanonar. Seinare nådde den russiske hovudstyrken slagmarka og gjekk til åtak på svenskane. Sverige dreiv tilbake det første russiske åtaket, men russarane kom attende. Det utkvilte russiske infanteriet omringa den svenske styrken. Den svenske armeen vart fullstendig utsletta.

Etterverknad
------------

Etter dette slaget marsjerte Boris Sjeremetev gjennom det sørlege Svensk Livland utan motstand og plyndra området.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Battle of Hummelshof» frå Wikipedia på engelsk, den 20. desember 2010.*
**Edward Jenner** (17. mai 1749–26. januar 1823) var ein britisk lege med praksis på heimstaden Berkeley i Gloucestershire i England. Han er kjent som oppfinnaren av vaksinasjonen. Om arbeidet hans har det vorte sagt at det har berga fleire menneskeliv enn nokon annan manns verk.

### Liv og gjerning

Jenner studerte anatomi og kirurgi ved St. George's Hospital i London. Han reiste så heim til Berkeley der han opna eigen legepraksis.

Vaksinasjon med levande koppar hadde vore praktisert i Tyrkia. Mary Wortley Montagu gjorde praksisen kjent i Vest-Europa, til dømes hadde Jan Ingenhousz praktisert metoden. Men det var eit risikabelt førebyggande tiltak. Frå 1770 vart fleire personar i England og Tyskland, mellom dei Benjamin Jesty i 1774 og Peter Plett i 1791, vaksinerte med kukopplymfar. Jenner var kjent med at budeier som vart smitta med kukoppar, vanlegvis ikkje fekk sjølve koppesykja. I mai 1796 gjorde han eit forsøk med guten James Phipps, som hadde fått blemmer av kukoppar. Guten vart vaksinert, og det viste seg at han var immun mot vanlege koppar. Jenner skreiv ein artikkel om testen, men Royal Society avviste den. Han gjorde då fleire forsøk, mellom anna med den 11 månader gamle sonen sin. I 1798 publiserte han resultata, og opplevde å verte gjort til lått. Det hindra ikkje at metoden hans snøgt kom i allmenn bruk. Jenner omtala metoden som "vaccination", på norsk vaksinasjon, frå latin vacca = kua.

Jenner var ein grundig observatør av naturen. Han var den som oppdaga at det var gaukungen som gradvis tvinga stesyskjena ut av reiret, tidlegare hadde ein trudd det var den vaksne gauken som fjerna dei andre ungane frå reiret. For denne observasjonen vart han i 1789 vald til medlem av Royal Society.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Edward Jenner» frå Wikipedia på tysk, den 9. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Epiphany** er ein nettlesar. Han er standard nettlesar for skrivebordsmiljøet GNOME, men er og tilgjengeleg for Mac OS. Epiphany er etterfølgjaren til Galeon.

Epiphany nyttar den Mozilla utvikla Geckomotoren for å syne nettsider. Epiphany støttar fanebasert surfing, cookie-håndtering, popup-blokkering og eit utvidingsystem. Vanlege utvidingar er tilgjengeleg med programvarepakka *epiphany-extensions*.

Medan dei fleste nettlesarar har eit hierarkisk katalogbasert system for favorittar, nyttar epiphany kategoriserte favorittar, der ein enkelt favoritt kan eksistere i fleire kategoriar. Spesielle kategoriar inkluderer favorittar som vert ofte nytta og bokmerke som enno ikkje har blitt kategorisert. Eit liknande favoritt-system er planlagt for Firefox 3.0.

Epiphany vart utvikla frå Galeon av Marco Pesenti Gritti som og starta Galeon-prosjektet. Målet med Epiphany er å lage et fullstendig GNOME tilpassa nettlesar med ein enkel brukaroppleving. Som eit resultat har ikkje Epiphany egne tema-innstillingar. Som Firefox nyttar det GNOME sine innstillingar som er spesifisert i GNOME Control Center.

Sjå og
------

* GNOME
* Linux

Kjelder
-------

1. ↑  .
2. ↑  .

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Galeon historiske heimeside (engelsk) Arkivert 2011-10-13 ved Wayback Machine. som dekker avgjerda om å splitte utviklinga.
* GNOME retningslinjer for samhandling med menneske (engelsk) Arkivert 2004-02-01 ved Wayback Machine.
Eit **absolutt einingssystem** er eit system der alle andre einingar er avleidd av éin eller nokre få absolutte grunneiningar. Ei rekkje slike system har vore i bruk. 

I eit naturleg einingsystem, spesielt eigna for bruk i teoretisk fysikk, vel ein atomær storleik (masse eller lengd) som einaste grunneining, og naturkonstantar som lyssnøggleik og Plancks konstant, vert sett lik 1. I det atomære systemet (Hartreesystemet) vel ein elementærladinga, elektronmassen og Plancks konstant som grunneiningar. I dei forskjellige CGS-systema nyttar ein tre grunneiningar, og i SI-systemet sju. 

Omgrepet absolutt einingssystem vart først nytta av Carl Friedrich Gauss på det CGS-systemet han konstruerte som ein kombinasjon av det elektriske og det magnetiske, og som no vanlegvis vert kalla Det gausske CGS-systemet.

I det tidlegare brukte tekniske systemet inngår tyngda av eit kilogram som grunneininga. Sidan tyngda varierer frå stad til stad, vert ikkje dette eit absolutt system.

Kjelder
-------

* absolutt enhetssystem. (2012-02-16) I *Store norske leksikon*. Henta frå
**Tom McKean** (fødd 27. oktober 1963) er ein skotsk tidlegare mellomdistanseløpar frå Bellshill. Han vart europameister på 800 meter i 1990.

Karriere
--------

McKean spesialiserte seg på 800-meteren. Under EM i friidrett 1986 sette han personleg rekord på distansen med tida 1.44,61 og tok sølvmedaljen. Saman med vinnaren Sebastian Coe og bronsemedaljør Steve Cram syrgde han for britisk storeslem. Året etter i Roma-VM dulta han borti ein konkurrent og enda på åttande- og sisteplass i 800-meterfinalen. På tampen av 1987 forbetra han sitt personbeste til 1.44,45 i Lausanne. Han makta ikkje ta seg til finalen på 800 m i Sommar-OL 1988. Sommaren 1989 sprang livsbeste 1,43,88 i eit stemne i London. På tampen av august 1990 vann McKean ein suveren siger på 800 meter då europmeisterskapen vart avvikla i Split i dåverande Jugoslavia. Han vart slått ut i semifinalane både under verdsmeisterskapen 1991 i Tokyo og under Sommar-OL 1992 i Barcelona. Han la opp i 1994.

Kjelder
-------

* Tom MCKEAN | Profile, World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Tom McKean» frå Wikipedia på engelsk, den 13. august 2023.*