recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Jeg vil hjem til menneskene*** er ei diktsamling gjeven ut av Gunvor Hofmo i 1946. Boka kom ut da Hofmo var 25 år gammal, året etter Hofmo fullførte sin examen artium som privatist. I samlinga er Hofmo innom tema som einsemd, framandkjensle, smerte og fortviling.

 

På boka står det om Hofmo:

> Debutanten Gunvor Hofmo er til synelatende en ganske alminnelig Oslopike, 25 år gammel. Hun har ettermiddagsjobb på en av byens kinematografer, og om formiddagen går hun på Universitetet og hører forelesninger i litteraturehistorie. – Og så skriver hun dikt, og de overbeviser om at hun slett ikke er alminnelig. De taler sitt eget språk.
> 
> 

Inger Hagerup skeriv om samlinga: «Jeg ble grepet av en bladning av fortvilelse og misunnelse og svimmel  begeistring: Slike dikt hadde jeg selv ønsket å skrive i drømme, så ble det Gunvor Hofmo som skrev dem i virkeligheten!»

Kjeldeliste
-----------

1. ↑  Vold, Jan Erik (29. september 2014). «Gunvor Hofmo». *Norsk biografisk leksikon* (på norsk).
2. ↑  Beyer, Harald; Beyer, Edvard (1996), *Norsk litteraturhistorie* (5. utg. utg.), Tano Aschehoug, ISBN 9788251833806, henta 9. januar 2019
3. ↑  Hofmo, Gunvor (1946), *Jeg vil hjem til menneskene: dikt*, Gyldendal, henta 9. januar 2019
4. ↑  Hagerup, Inger (1977), *Østenfor kjærlighet, vestenfor drøm: prosa gjennom 30 år*, Aschehougs fontenebøker, Aschehoug, ISBN 9788203091933, henta 9. januar 2019
Canterbury Plains i Canterbury på New Zealand Slettelandskapet **Canterbury Plains** er eit område på New Zealand sør for byen Christchurch i regionen Canterbury. I nord når slettene fram til foten av åsane Hundalee Hills i Hurunui District, og i sør går dei over i slettene i North Otago på den andre sida av Waitakielva.

Geografi
--------

 Bølgjande sletter på Canterbury Plains.
Canterbury Plains vart danna av moreneavsetjingar i kvartær-tida under istider i den seine pleistocenperioden, for mellom 3 millionar og 10 000 år sidan. Grusmassane vart seinare spreidde i vifteform av fleire av dei større elvene, her i første rekkje Waimakariri, Rakaia, Selwyn og Rangitata. Delar av dei tussokgraskledde slettene er høvelege for moderat intenst husdyrhald, men er utsett for tørke, særleg når den dominerande vindretningen er nordvestleg. I slike periodar førekjem vêrfenomenet kjend som *Nor'west arch*, ein fønvind, over mykje av slettelandet.

Elver
-----

Elvene på Canterbury Plains har eit typisk forgreina løp, og skil på denne måten slettelandet i North Otago frå det sørlege - på den andre sida av Waitaki, der elvene vanlegvis har trongare og meir distinkt forma elveløp, heller enn å breia seg ut i vide, grunne nedsenkingar, som i Canterbury.

Busetnad
--------

Dei fleste av innbyggjarane på Canterbury Plains er busette i ei rekkje større eller mindre byar som ligg i nordaustleg til sørvestleg retning over slettene, og som er samanbundne ved riksvegen New Zealand State Highway 1 og jarnvegen Main South railway line. Dette er Christchurch, Ashburton og Timaru, og dei mindre Kaiapoi, Dunsandel, Rakaia, Temuka og Glenavy. Andre mindre byar er Rangiora, Leeston, Lincoln, Darfield, Geraldine, Methven og Waimate.

Fauna
-----

Den svært sjeldne snutebilla *Karocolens tuberculatus* er endemisk på slettene.

Referansar
----------

1. ↑  Gage, M. (1969), 'Rocks and Landscape', i *The Natural History of Canterbury*, redigert av Knox, G. A. Canterbury Branch of the Royal Society of New Zealand, A H & A W Reed, Wellington, side 35.

* *Denne artikkelen bygger på «Canterbury Plains» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juni 2010.*

Koordinatar: 43°38′ S 172°5′ E﻿
Bryce Canyon i Utah
Ein **canyon** (via engelsk, av spansk *cañón*, 'røyr, trakt') er ein dal med steile sider som er oppstått ved at ei elv har grave seg ned gjennom hard berggrunn. Dei blir ofte danna av elver i dei øvre løpa sine der straumen deira er sterk og rask. Ordet blir brukt om store dalar av denne typen, medan mindre dalar blir kalla gjel eller juv.

Verdas mest kjende canyon er Grand Canyon i USA, som har rundt 1,6 km høge dalsider. Det finst lengre og djupare canyonar i Kina, Nepal og Peru. I Noreg er det fleire mellomstore canyonar. Sautso ved Alta er den mest kjende i Noreg. Han er ca. 400–425 meter djup og 7,5 km lang og ligg øvst i Altaelva i Finnmark.

Sautso
Ein annen kjend norsk canyon er Jutulhogget, som er 100–240 meter djup og 2,5 km lang. Han går frå Østerdalen til Rendalen og stammar fra slutten av den siste istida.

Hellemojuvet ved Tysfjorden i Nordland er også kjend. Han er forma av Hellemoelva.

Det blir også danna gjel med liknande form på kontinentalsoklar eller kontinentskråningar under havoverflata. Desse er danna gjennom utrasing og suspensjonsstraumar eller turbiditetsstraumar. Sidene i desse gjela kan vera fleire tusen meter høge. Grand Bahama Canyon har nesten 5 km høge sider.

Sjå òg
------

* Kløft

Kjelder
-------

1. ↑  «canyon» i Nynorskordboka.
2. ↑  «Canyon | geology», *Encyclopedia Britannica* (på engelsk), henta 2. september 2021
3. 1 2 3  «canyon». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 18. september 2020.
4. 1 2 3  «Submarine canyon | geology», *Encyclopedia Britannica* (på engelsk), henta 2. september 2021

* *Denne artikkelen bygger på «Canyon» frå Wikipedia på bokmål, den 2. september 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Canyon**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Espen Andersen** (fødd 28. oktober 1993) er ein norsk kombinertrennar, medlem i Lommedalens IL. Han vart olympisk meister med Noreg i lagtevlinga under Vinter-OL 2022. Tidlegare har han vunne sølv i same øvinga ved Vinter-OL 2018 og sølv i tomannsstafett i Ski-VM 2021.

Aktiv
-----

Andersen fekk sin verdscupdebut i Holmenkollen i mars 2013. Han vart individuell noregsmeister då Ski-NM 2016 vart avvikla i Molde. Under Ski-VM 2017 vart han nummer 10 og beste nordmann i tevlinga med hopp i storbakke. Saman med Jan Schmid, Jarl Magnus Riiber og Jørgen Graabak sikra han norsk sølvmedalje i lagtevlinga ved dei olympiske vinterleikane i Pyeongchang i 2018. I Ski-VM 2021 i Oberstdorf fekk Andersen ikkje plass i det norske mannskapet i lagtevlinga, derimot tok han og Jarl Magnus Riiber sølvmedaljen i tomannstafetten. Under Vinter-OL 2022 i Zhangjiakou gjekk han han den andre etappen då Noregs lag vart suveren vinnar av lagtevlinga, dei andre på laget var Espen Bjørnstad, Jens Oftebro og Jørgen Graabak.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Espen Andersen II» frå Wikipedia på bokmål, den 5. mars 2022.*
**Espen Andersen** (fødd 12. juli 1961) er ein norsk tidlegare kombinertløpar og skihoppar frå Oslo. Han vann to VM-sølv i kombinert for Noreg i 3 x 10 km lag i høvesvis 1982 og 1985. Mellom 1982 og 1986 sikra han seg to sølvmedaljar og ein bronsemedalje i noregsmeisterskap. Andersen sin einaste siger i verdscupen kom i Holmenkollen i 1984.

Kombinertløparen Geir Andersen er ein yngre bror.

Karriere
--------

Espen Andersen utmerka seg fyrste gongen då han i Lahti i 1981 vart nummer sju i kombinertøvinga, og nest beste nordmann. Året etter var han nær ved å verte norsk meister i kombinert, han fylgde Tom Sandberg så å seie til målstreken. Ein annan sterk individuell prestasjon gjorde han då han i Lahti kom på tredjeplass i kombinert, 10,2 sekund bak vinnaren Rauno Miettinen frå Finland. Høgdepunktet for sesongen var likevel ski-VM på heimebane i Oslo, der Andersen gjekk fyrsteetappen på Noregs tremannslag som fekk sølv. Hallstein Bøgseth og Tom Sandberg gjekk dei andre etappane.

I 1983-sesongen spurtslo han Günther Schmieder frå Aust-Tyskland i Falun og vart vinnar av kombinert i Svenska skidspelen. OL-året 1984 vann Andersen kombinert i Holmenkollrenna framom tre landsmenn, nærast kom den ferske olympiameisteren Tom Sandberg. Under VM på ski i Seefeld i 1985 sikra Espen Andersen seg eit nytt VM-sølv i lagtevlinga, den gongen saman med broren Geir og med Hallstein Bøgseth. Espen Andersens beste individuelle plassering i internasjonale meisterskapstevlingar var ein 13. plass under Ski-VM 1987.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 1982: Sølvmedalje i kombinert og nr 9 i normalbakken, begge Raufoss; nr 11 i storbakken på Rena
* Ski-NM 1983: Sølvmedalje i kombinert og nr 5 i normalbakken i Mo i Rana
* Ski-NM 1984: Nr 4 i kombinert i Hof
* Ski-NM 1985: Nr 6 i kombinert
* Ski-NM 1986: Bronsemedalje på Vang på Hedmark

Kjelder
-------


* Espen Andersen i FIS
* (en) Espen Andersen (1961) – Profil og resultatoversikt i olympiske konkurransar på *sports-reference.com*.
* Holmenkollen medaljevinnarar sidan 1892 Arkivert 2006-09-24 ved Wayback Machine.
* Espen Andersen i olympedia.org
**Esquilinhøgda** er ei av dei sju høgdene i Roma. Den sørlegaste toppen heiter Oppius.

Etymologi
---------

Opphavet til namnet *Esquilino* vert framleis mykje debattert. Ein teori er at åsen vart kalla opp etter dei mange steineikene, *exculi*, som stod her. Ein annan teori er at like etter Roma vart grunnlagd så var Kapitol, Palatinerhøgda og dei nordlege delane av Celio som var busett. Desse innbyggjarane vart rekna som *inquilini*, 'innanbys', medan innbyggjarane utanfor desse områda vart rekna som *exquilini*, 'utanbys'.

Historie
--------

Åsen stig opp frå dalen der Colosseum seinare vart bygd og var eit fasjonabelt bustadområde. Ved åsen Oppius konfiskerte keisar Nero ein eigedom for å bygge sitt ekstravagante, kilometerlange *Domus Aurea,* og seinare bygde Trajan badet sitt her. Restane av begge er framleis synleg i dag. Lenger nordaust, ved toppen *Cispius* ligg Basilikaen Santa Maria Maggiore.

I 1781 vart marmorstatuen av ein diskoskastar, den såkalla Discobolus av Myron, oppdaga.

Kjelder
-------

1. ↑  Leland M. Roth (1993). *Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning* (1 utg.). Boulder, CO: Westview Press. s. 227. ISBN 0-06-430158-3.

* *Denne artikkelen bygger på «Esquiline Hill» frå Wikipedia på engelsk, den 30. oktober 2007.*

Koordinatar: 41°53′44″N 12°29′48″E﻿

| * v
* d
* e
Dei sju høgdene i Roma |
| --- |
| Aventinerhøgda • Celio • Kapitol • Esquilinhøgda • Palatinerhøgda • Kvirinalhøgda • Viminalhøgda |

 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Koordinatar: 55°12′21.989″N 10°42′28.030″E﻿

Glorup gods fotografert i 2003.Foto: Igor Zyx

**Glorup gods** er ein herregard i Nyborg på Fyn i Danmark med røter tilbake til 1400-talet. I 1742–43 vart han bygd om i barokkstil av arkitekt Philip de Lange. Da Adam Gottlob Moltke var eigar laga den franske arkitekten Nicolas-Henri Jardin eit utkast til ny ombygging som vart gjort av Christian Joseph Zuber i 1762–65, denne gongen i Louis-seize-stil. Det vart på same tid anlagt ein anglo-kinesisk hage. 

Glorup er freda.

Glorup er teke opp i Danmarks kulturkanon under kategorien arkitektur. I grunngjevinga seier mellom anna Kanonutvalget: «Glorup indtager med hovedbygning, avlsgård og have en vigtig plads i dansk arkitektur som et forbilledligt eksempel på omdannelser, der bygger på store tanker tænkt ude i verden omsat til Danmark ved brug af stedets arkitektur og landskabets potentialer.»

Kjelder
-------

1. ↑  Glorup Gods historie
2. ↑  Fredningssag:Glorup
frå Kulturstyrelsen
3. ↑  «Kulturkanonen. Kanonudvalget for design og billedkunst» (PDF) (på dansk). Kulturministeriet. 2005. s. Arkitektur side 9–10. Arkivert frå originalen (PDF) 23. oktober 2014. Henta 13. september 2016.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Finlandshest-hopper
Ei avlshoppe og føl
Ei **hoppe** eller (når ho er vaksen) **merr** (norrønt *merr* og *marr*) er eit hodyr i hestefamilien. Ordet blir brukt for hest, esel, muldyr og mulesel. Blir hoppa brukt i avl, blir ho kalla avlshoppe. Ein hest av hannkjønn blir kalla hingst eller vallak.

Lynne
-----

Hopper blir rekna for å vere lettare å handtere enn hingstar, men hoppene har også ein tendens til å kunne vere strie og uviljuge, spesielt når dei nærmar seg brunst.

Bruk
----

Hopper blir brukt i all hestesport, sjølv om det er somme som føretrekkjer hingstar framfor hopper. Beduinane føretrekte hopper under sine tokt, fordi hingstane ville vrinske til hestane i motstandarane sin leir, medan hoppene heldt stilt.

Hopper er også brukt til mjølkeproduksjon, spesielt blant nomadar og tidlegare nomadefolk i Sentral-Asia. Gjæra hoppemjølk, kjent som kumis, er nasjonaldrikken i Kirgisistan. Hoppemjølk blir også produsert i Noreg.

Fotnotar
--------


* *Denne artikkelen bygger på «Hoppe» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2009.*
**Hop** er eit gardsbruk i Fana i Bergen, på austsida av Nordåsvatnet. Området er i dag eit tettbygd villastrøk

Namn
----

Namnet kjem av det norrøne *Hópr* som tyder 'lita, inneluka bukt'.

Historie
--------

Garden vart først nemnd i ei bispejordebok frå om lag 1590 og høyrte då til domkapitlet i Bergen. Frå 1616 var biskopen eigar. Hop var tingstad for Skjold skipreide i 1660- og 1690-åra. I 1703 makeskifte Jacob von Wida til seg Hop og i 1727 sat svigersonen Nils Wium med garden. Seinare sat Malena Klausdotter Lydt med garden, som ho dreiv med innleigd hjelp. I 1747 brann garden ned og Werner Hosewinckel Christie, som var borgar i Bergen, vart eigar i 1749. Seinare eigarar var mellom anna viseborgarmeister Danckert Fasmer og Daniel Friele, før kanseliråd Werner Hosewinckel Christie kjøpte garden i 1784.

Stader
------

Tidlegare «Pedek», eigentleg Petersen & Dekke Tricotagefabrik (1887–1976)
Paradis utgjer den nordlege delen av Hop. 

Werner Hosewinckel Christie bygde lystgarden Wernersholm på Hop. Her skreiv Bjørnstjerne Bjørnson «Ja, vi elsker dette landet» i 1859. Nordahl Grieg budde òg på Hop, og i sør ligg Troldhaugen, der Edvard Grieg budde. 

Andre stader på Hop er Hop ungdomsskole og tidlegare Hop Tricotagefabrik.

Geografi
--------

Hop grensar til Nordåsvatnet i aust, Skjold i sør, Nesttun i søraust, Nesttunvatnet og Tveiterås i vest, og Gamlehaugen, Storetvedt og Fantoft i nord. 

Grensa i nord går langs Jacob Kjødes veg over Nesttunvegen mot Sandbrekkevegen nord for Eikelundtjørna. Frå Eikelundtjørna følgjer grensa elva til Hopsvatnet og vidare sørover til Nesttunvatnet. Her går grensa lang vestsida av Nesttunvatnet til Kutangen og så sørvestover til Kloppedalen på sørsida av Kloppedalstjørna sør til Sundts veg. Den sørlege grensa går så langs Sundtsveg og Skiparviklia til Nordåsvatnet, som er den austlege grensa.

Bybanen i Bergen
----------------

* Hop stasjon
* Tveiteråstunnelen

Bruk av namnet
--------------

Hop har gjeve namn til fleire vegar og stader i området. 

* Hop basketballklubb
* Hop fabrikkskole
* Hop jernbanestasjon
* Hopsnesvegen
* Øvre Hopsnesvegen
* Hopsåsen
* Hop ungdomsskole

Kjelder
-------

* Gunnar Hagen Hartvedt (2003). *Bergen Byleksikon* (4 utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. ISBN 82-573-1036-0.
* Bergenskart - stednavnskart Arkivert 2020-02-17 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Fana |
| --- |
| Brattland**·** Dyngeland**·** Fanahammaren**·** Fjøsanger**·** Helldalsåsen**·** Hop**·** Kaland**·** Kirkebirkeland**·** Krokeide**·** Midtun**·** Nattland**·** Nesttun**·** Nordvik**·** Paradis**·** Rådal**·** Skjold**·** Smørås**·** Storetveit**·** Sædalen**·** Totland**·** Øvsttun |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Håkon Brusveen** (15. juli 1927–21. april 2021) var ein norsk langrennsløpar frå Vingrom i Lillehammer. Han vart olympisk meister 1960 på 15 kilometer.

Idrettsmann
-----------

Brusveen vart norsk meister fire gongar individuelt. Fyrste gongen på tremila i 1953, sidan på 15 km i 1957 og 1958, på 30 km i 1958. Under noregsmeisterskapen 1957 gjekk han Vingrom IL inn til siger i 3 x 10 km stafett.

Brusveen vann to medaljar i Vinter-OL 1960 i Squaw Valley: ein gullmedalje i 15 km og ein sølvmedalje i 4 x 10 km stafett. På stafetten gjekk Brusveen ankeretappen for det norske stafettlaget, saman med Harald Grønningen, Hallgeir Brenden og Einar Østby utgjorde han det norske mannskapet. Noreg leidde store delar av konkurransen, men etter ein knallhard spurt måtte Brusveen sjå seg slegen av finske Veikko Hakulinen med berre 0,8 sekundars margin.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 1952: Nr 11 på 30 km i Porsgrunn
* Ski-NM 1953: Gullmedalje på 30 km i Trondheim
* Ski-NM 1954: Nr 6 på 15 km på Kongsvinger
* Ski-NM 1955: Bronsemedalje på 15 km på Voss
* Ski-NM 1956: Sølvmedalje på 15 km i Drammen
* Ski-NM 1957: Gullmedalje på 15 km i Mo i Rana
* Ski-NM 1958: Gullmedalje på 15 km og 30 km i Oslo
* Ski-NM 1959: Nr 5 på 50 km i Porsgrunn
* Ski-NM 1960: Nr 4 på 15 km i Nedre Eiker
* Ski-NM 1961: Bronsemedalje på 15 km på Røros
* Ski-NM 1962: Nr 10 i 15 km i Skien

Ymse
----

I 1958 vart Brusveen tildelt Holmenkollmedaljen (saman med Inger Bjørnbakken) og i 1960 fekk han Morgenbladets gullmedalje for triumfen på 15 km under vinterleikane i Squaw Valley. 

Han var seinare ekspertkommentator for «Radiosporten» i NRK P1. I mange år samarbeidde han med Bjørge Lillelien som kommenterte frå langrennsstadion medan Brusveen kommenterte ute frå løypa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon

 |
**Håkon Steinar Giil** (fødd 28. januar 1943) er ein skulemann og politikar frå Hyllestad i Sogn og Fjordane. Han representerte Sogn og Fjordane og Senterpartiet på Stortinget perioden 1993-97.

Giil gjekk Eids gymnas 1961-63. Sidan studerte han til cand.philol. tok eksamen i 1971 med norsk som hovudfag. Frå 1971 til -79 var han lektor ved Førde gymnas, medan han frå 1979 til 1993 underviste på Hyllestad ungdomsskule.

Tida 1984-93 var Giil medlem i formannskapet i Hyllestad, som ordførar dei siste seks åra. Hausten 1993 gjorde Senterpartiet eit brakval i Sogn og Fjordane og Giil kom inn på Stortinget, der han i fireårsperioden var medlem i Energi- og miljøkomitéen. Han lukkast ikkje verte attvald i 1997, dermed tok han jobben som statssekretær i Olje- og energidepartementet under den fyrste Bondevik-regjeringa, ein posisjon han hadde til ut januar 1999. Frå 1999 var Giil atter lektor på ungdomsskulen i Hyllestad, til dess han pensjonerte seg i 2007. Han kom også tilbake i formannskapet, hadde sete der dei same åtte åra 1999-2007.

Giil var aktiv i fagorganisasjonar og anna. Såleis var han med sokneråd, lektorlag og frå 2006 leiar i Sogn og Fjordane Nei til EU.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
**Itumeleng Khune** (fødd 20. juni 1987 i Ventersdorp) er ein sørafrikansk fotballspelar som har vore keeper for Kaizer Chiefs i den sørafrikanske fotballigaen, og for landslaget til Sør-Afrika.

Khune kjem frå Tshing nær Ventersdorp i North West-provinsen. Han voks opp i ein familie på seks, der faren var gruvearbeidar. Khune var først mest interessert i cricket, men bestemte seg for å bli fotballspelar for å få ein karriere som han kunne forsørgja familien med.

Khune begynte som forsvarsspelar då han først prøvespelte for Kaizer Chiefs, men han gjekk raskt over til å spela som keeper, og fekk kontrakt med Kaizer Chiefs, som er den største fotballklubben i Sør-Afrika, basert i Soweto utanfor Johannesburg. I 2004 kom han med i stallen til førstelaget til klubben.

Etter tre år som reserve på førstelaget fekk han sjansen sin tidleg i 2007/08-sesongen, då førstekeeperen Rowen Fernandez drog til tysk fotball. Han debuterte i ligaen 25. august 2007 i ein kamp mot Jomo Cosmos. Den første sesongen hans som førstekeeper, 2007/08-sesongen, vart ein stor suksess, og Kaizer Chiefs slepte berre inn 19 mål på 30 kampar. Khune vart kåra til årets nykommar og årets spelar i den sørafrikanske ligaen.

Khune var med i Sør-Afrika sin tropp til Afrikameisterskapen i 2008, utan å starta i nokon kampar. Han debuterte for landslaget i ein 2-1-siger heime mot Zimbabwe 11. mars 2008. Khune var førsteval som keeper for Sør-Afrika under Confederations Cup i 2009, der han redda ein straffe frå den spanske stjerna David Villa under gruppespelet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå engelsk wikipedia 14. mars 2010.*

| * v
* d
* e
Sør-Afrika sitt landslag – VM i fotball 2010 |
| --- |
| 
* 1 Josephs
* 2 Gaxa
* 3 Masilela
* 4 Mokoena
* 5 Ngcongca
* 6 Sibaya
* 7 Davids
* 8 Tshabalala
* 9 Mphela
* 10 Pienaar
* 11 Modise
* 12 Letsholonyane
* 13 Dikgacoi
* 14 Booth
* 15 Thwala
* 16 Khune
* 17 Parker
* 18 Nomvethe
* 19 Moriri
* 20 Khumalo
* 21 Sangweni
* 22 Walters
* 23 Khuboni
* Landslagstrenar: Parreira

 | Flagget til Sør-Afrika |
|  |
**Itzhak Perlman** (fødd 31. august 1945) er ein israelsk-amerikansk fiolinist, dirigent og pedagog. Han har vore ein av dei mest populære fiolinistane i verda på 1900- og 2000-talet.

Berre fire år gammal vart han råka av polio, som førte til at han vart lam i beina, og har måtte nytte krykker resten av livet. Trass i handikappet synte Itzhak seg tidleg som eit stort talent på fiolin. Faren Chaim, ein barberar, såg raskt talentet til sonen og fekk ordna timar for han på Musikkakademiet i Tel Aviv. Kort tid etter heldt Perlman konsertar over heile Israel og fekk mykje merksemd. Den amerikanske talentspeiaden Ed Sullivan fekk vite om Perlman og førte den då 13 år gamle guten til New York City i 1959 for at han skulle spele på showet hans *Caravan of Stars*.

Perlman og foreldra valde så å busette seg i New York City, der den unge virtuose heldt fram å trekkje til seg merksemd. Han gjekk på Juilliard School of Music, og studerte med Ivan Galamian og Dorothy DeLay. Den offisielle debuten hans kom i 1963 ved Carnegie Hall der han spelte *Wieniawski-konserten i fiss-moll*  og vann Leventritt-konkurransen, der ein av premiane var ein konsert i lag med med New York Philharmonic, som på den tida var leia av Leonard Bernstein.

Etter desse triumfane vart Perlman tilsett hos impresarioen Sol Hurok som sendte han rundt på konsertturnear i USA, Europa, Asia og Israel dei neste åra. Han byrja òg å spele inn musikk i studio med RCA Records og fekk etter kvart kontrakt med EMI, Sony, Teldec og andre. Dei neste tre tiåra spelte han kosnertar av Beethoven, Brahms, Sibelius, Mendelssohn, Berg, Prokofiev, Tsjajkovskij, Dvorak, Paganini og mange andre. I 1966 gifta Perlman seg med Toby Friedlander. Paret budde på Manhattan og fekk fem barn i lag. Perlman arbeidde òg som lærar, frå 1975 ved Brooklyn College.

Perlman vart raskt kjend i 1970-åra med mange framføringar på fjernyn, som barneshowet Sesame Street, The Tonight Show, David Letterman og mange andre. Han har ofte spelt i Det kvite huset i Washington, særleg under Ronald Reagan, som gav han Medal of Liberty. Fram til 1990 hadde Perlman spelte med nesten alle dei store orkestra i verda og mange av dei viktige dirigentane.

Kjelder
-------

* Itzhak Perlman på Allmusic

1. 1 2
2. ↑  Itzhak Perlman på Allmusic

Bakgrunnsstoff
--------------

* IMG Artists Biography Arkivert 2011-06-13 ved Wayback Machine.
* Itzhak Perlman på Allmusic
* Itzhak Perlman ved The Internet Movie Database (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
*For månen til dvergplaneten Pluto, sjå plutomånen Kharon.* 
Ferjemannen teikna av Gustave Doré.
**Karon**, **Kharon** eller **Charon** (gresk Χάρων, 'den klåre') var ein ferjemann som i gresk gudetru frakta døde over grenseelva Akheron (eller Styx) til dødsriket i underverda (Hades). Etruskarane hadde ein tilsvarande figur Charun eller Karun.

Mellomaldergravering av Karon

Skildring
---------

Karon skal ha vore sonen til Nyx og Erebos. Han er gjerne skildra som ein gamal, gretten og uflidd mann. På greske vasar blir Kharon vist som ein gammal skjeggut mann med lue, arbeidskappe, støvlar og med stav medan han står i båten sin.

Ingen kom over elva utan hans hjelp, verken den eine eller den andre vegen. Unntaka er nokre greske og romerske heltar. Herakles brukte styrken sin til å tvinga til seg ferjing begge vegar, medan Orfevs fortrylde ferjemannen med musikken sin for å oppnå det same. I romerskalden Vergil sin *Æneide* vert Æneas vist vegen til den gylne bogen der ein kan koma over elva og koma attende i live.

Som ferjeløn kravde Karon han ein mynt. Den som ikkje hadde ein slik mynt, måtte flakka rundt som skuggar på elvebreidda, eller venda attende til grava som attergangarar. Lenge var det tradisjon i den greske verda å leggja ein mynt i dei døde sin munn (under tunga) eller oppå kvart av auga deira.

Utvikling
---------

Ferjemannen er òg skildra som ein ein demon med venger og ein dobbel hamar som våpen. Etterkvart vart han sett på som ein dødsengel, og i gresk folketru lever han vidare den dag i dag som dødsengel Charos eller Charontas.

Den engelske stavinga av namnet er «Charon», og herfrå har plutomånen Charon fått namnet sitt.

Charon og elva hans måla av Joachim Patenier.

Styx eller Akheron?
-------------------

Ofte vert det sagt at Karon ferja over elva Styx. Dette skriv Vergil i diktverket sitt, *Æneiden*. I dei fleste andre kjelder, som Pausanias og Dantes *Inferno*, oppgjer ein Akheron som rett elv.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Karon**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* SUDOC

 |
Ismantorps fornborg på Öland i Sverige
**Bygdeborg** eller **tjuveborg** er eit primitivt festningsanlegg, helst reist på små og bratte fjelltoppar som er utilgjengelege frå fleire kantar. Dei ligg gjerne på strategisk viktige stader, og med god utsikt over den nærliggjande bygda.

Forsvarsverka er som regel bygd opp av enkle tørrsteinsmurar av naturstein som truleg har vore forsterka eller supplert med palisadar, og finst helst mot den sida av åsen eller høgda der tilgangen er lettast. Det er sjeldan funne restar av huskonstruksjonar innanfor murane, men dei fleste borgene har hatt tilgjenge til vatn ved brønnar eller naturlege kjelder. Bygdeborger er vanlege i både Sverige og Noreg, og ein reknar med at dei norske borgene for det meste skriv seg frå eldre jarnalder (romersk jarnalder og folkevandringstida). 

Bygdeborgene vert dels rekna som førebels stader for tilflukt under urolege høve i folkevandringstida, og dels som festningsanlegg i utkantane av dei gamle rika. Fleire norske namn på «slott» eller «borg» er knytt til slike bygdeborger. Det er funne meir enn 300 bygdeborger i Noreg, særleg konsentrert om Oslo-området, i Rogaland og i Trøndelag.

Kjente bygdeborger frå ulike kantar av Noreg
--------------------------------------------

* Ravneberget, Sarbsborg, Østfold
* Skaugumsåsen, Asker, Akershus
* Kolsås, Bærum, Akershus
* Stein, Ringsaker, Hedmark
* Høgdebø på Vollen, Kongsberg, Buskerud
* Skanse i Gunhildrud, Øvre Eiker, Buskerud
* Stein, Skoger, Buskerud
* Gråtoppslottet, Drangedal, Telemark
* Slottet i Bergsbygda, Eidanger, Telemark
* Steinviksås, Solum, Telemark
* Borgefjell, Lista, Vest-Agder
* Saleslottet, Lista, Vest-Agder
* Børshovda ved Røykenes , Sveio, Hordaland
* Steinslandssåto, Utbjoa, Rogaland
* Ytraberg, Hafrsfjord, Rogaland
* Sandvinhaugen, Odda, Hordaland
* Borgklinten, Ørland, Sør-Trøndelag
* Hoøya, Selbu, Sør-Trøndelag
* Slottet, Harstad, Troms
* Bårknuten, Vegårshei, Aust-Agder

Kjelde
------

* «Bygdeborg» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bygdeborger i Etne
* Bygdeborger i Oslo-området Arkivert 2007-01-13 ved Wayback Machine.
* Bygdeborger i Rogaland Arkivert 2011-07-24 ved Wayback Machine.
**Handball under Sommar-OL 1988** for kvinner vart avvikla frå 21. til 29. september 1988 i Suwon i Sør-Korea. Åtte land deltok i turneringa: Elfenbeinskysten, Jugoslavia, Kina, Noreg, Sør-Korea, Tsjekkoslovakia, Sovjetunionen, USA.

Laga var delt inn i to grupper med fire lag i kvar, der alle laga i den enkelte gruppa spelte kamp mot einannan. Dei to beste laga i gruppene avanserte til finaleserie, dei to siste til ei plasseringsserie.

### Finaleserien

Sør-Korea vann alle tre kampane som talde med i finaleserien og sikra gullmedalje, for aller fyrste gong. Noreg og Sovjetunionen enda på 3 poeng kvar, Noreg vann sølv med sine 2 plussmål, Sovjetunionen hadde 1 plussmål og måtte nøye seg med bronseplassen.

Det sørkoreanske gullmannskapet bestod, mellom andre, av Han Hyun-sook, Kim Mi-sook, Kim Choon-rye, Kim Hyun-mee, Kim Myung-soon, Kim Kyung-soon, Lee Mi-young, Lim Mi-kyung, Son Mi-na, Sung Kyung-hwa.

Dei norske sølvmedaljørane heitte Heidi Sundal, Susann Goksør, Cathrine Svendsen, Hanne Hogness, Karin Pettersen, Ingrid Steen, målvaktene Annette Skotvoll, Kjerstin Andersen og Vibeke Johnsen, kapteinen Hanne Hegh, Karin Singstad, Kristin Midthun, Trine Haltvik, Berit Digre og Marte Eliasson.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Handball at the 1988 Summer Olympics – Women's tournament» frå Wikipedia på engelsk, den 19. november 2022.*
**Eugene Merle Shoemaker** (28. april 1928–18. juli 1997), ofte kjend som berre **Gene** eller **Eugene (M.) Shoemaker**, var ein amerikansk astronom frå California som var med på å grunnleggja fagfeltet planetologi. Shoemaker er best kjend som oppdagaren av kometen Shoemaker-Levy 9, saman med kona Carolyn Shoemaker og kollegaen David Levy. Romsonden NEAR Shoemaker blei kalla opp etter han etter at Shoemaker døydde i ei bilulukke.

Liv
---

Eugene Shoemaker med rakettbelte under trening av astronautar.
Shoemaker var fødd i Los Angeles i California. Han studerte ved Princeton University, der han tok doktorgrad i 1960. I 1961 grunnla og leidde han forskingsprosjektet for astrogeologi ved U.S. Geological Survey i Flagstaff i Arizona. Shoemaker var ein viktig medarbeidar i Ranger-programmet for ubemanna utforskingar av månen på 1960-talet. 

Shoemaker var også med på å trena astronautar. Han blei sjølv vurdert som mogleg deltakar i Apollo-programmet, men kunne ikkje få ei slik rolle ettersom han hadde Addisons sjukdom.

Gene Shoemaker kom til California Institute of Technology, Caltech, i 1969, der han byrja eit systematisk leiteprogram etter asteroidar som kryssa jordbana. Shoemaker oppdaga fleire slike asteroidefamiliar, mellom anna Apolloasteroidane. Han var ein viktig pådrivar bak tanken om at plutselege geologiske endringar kan skuldast asteroidenedslag, og at slike nedslag er vanlege innan geologiske tidsrom.

Shoemaker brukte mange av sine eldre år til å leita etter og studera ukjende meteorkrater i heile verda. Under ei slik ferd til Australia døydde han i ei bilulukke på vegen nordvest for Alice Springs i juli 1997. 31. juli 1999 blei noko av kremeringsoska hans frakta til månen av Lunar Prospector. Han var den første, og til no einaste, personen til å bli gravlagd på månen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Eugene M. Shoemaker» frå Wikipedia på engelsk, den 26. november 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BBC Things

 |
**Eugène Edine Pottier** (4. oktober 1816–6. november 1887) var ein fransk revolusjonær sosialist og poet. Han er kjend for å ha skrive teksten til songen «Internasjonalen», som vert sungen i sosialistiske og kommunistiske krinsar verda over. Som yrke utforma han mønstre for stoff og klede, og skipa eit firma for stoffprenting.

Eugène Pottier komponerte sin fyrste song, «Vive la Liberté» ('Leve Fridomen'), i 1830, og publiserte i 1840 «Il est bien temps que chacun ait sa part» ('Det er på tide at kvar og ein får sin del'). Han tok ofte del i *les goguettes*, grupper på ikkje fleire enn 19 songinteresserte personar som i samsvar med fransk og belgiske tradisjon møtte kvarandre i festleg lag for å ete, drikke og synge songar saman. I 1883 tok han del i ein songkonkurranse som vart arrangert av den vidgjetne goguette *Lice chansonnière* og vann sylvmedalje for songen sin.

Eugène Pottier var med i kampane under kringsettinga av Paris i 1870 som medlem av nasjonalgarden, tok aktivt del i Pariskommunen ved å vere medlem av det folkevalde rådet som styrte Paris frå mars 1871, og vart vald til medlem for distriktet *2e arrondissement*. Det var i tida med Pariskommunen at han skreiv diktet «L'Internationale» (*Internasjonalen*). Han vart vidgjeten for dette diktet fyrst eitt år etter at han døydde, i året 1888, då dette diktet vart tonesett av den belgiskfødde franske musikaren Pierre Degeyter (*Pierre De Geyter* på flamsk, den belgiske varianten av nederlandsk), busett i den nordaustfranske byen Lille.

I 1871 flykta han til England. Etter å ha vorte dømd til døden 17. mai 1873 av ein domstol i Paris utan at han var til stades under rettargangen, drog han i eksil til USA. Her organiserte han støtte til deporterte kommunardar, men slutta seg òg til frimurarane, deretter til det amerikanske sosialistiske arbeidarpartiet. Ruinert og halvt lamma, returnerte han til Frankrike etter at det var gjeve amnesti i 1880, og vart med i sosialistpartiet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Maria Bonnevie** (fødd 26. september 1973) er ein norsk-svensk skodespelar. Ho har arbeidd med teater og film.

Anna Maria Cecilia Bonnevie vart fødd i Västerås som dotter av skodespelarane Jannik Bonnevie og Per Waldvik. Bonnevie er utdanna ved Stockholm Scenskola (1997) og fekk si første teaterrolle i *Den vite vikingen* av Hrafn Gunnlaugson. I 1997 debuterte ho på den svenske teaterscenen Dramaten, i stykket *Yvonne* av Ingmar Bergman.

På filmlerretet debuterte Bonnevie i *Kvitebjørn kong Valemon* (1991) der Ola Solum hadde regi. Gjennombrotet hennar kom i *Jerusalem* (1997) regissert av Bille August, og seinare har ho mellom anna vore med i *Insomnia* (1997), *Øyenstikker* (2001) og *Syndare i Sommersol* (2001). For filmen *Jeg er Dina* (2002) mottok ho utmerking for beste utanlandske kvinnelege skodespelar ved filmfestivalen i Montreal.

I 2009 spelte Bonnevie den britiskfødte dronning Maud av Noreg i den norske TV-miniserien *Harry & Charles*. For rolla fekk ho Gullruten 2010.

Filmar i utval
--------------

* 1991 - *Den hvite viking*
* 1996 - *Jerusalem*
* 1999 - *Den 13. krigeren*
* 1999 - *Tsatsiki, moren og politimannen*
* 2001 - *Syndere i sommersol*
* 2002 - *Jeg er Dina*
* 2002 - *Himmelfall*
* 2003 - *Mamma, pappa, barn*
* 2004 - *Trusselen*
* 2004 - *Dag og natt*
* 2007 - *Изгнание*, Izgnanie (eng. *The Banishment*)
* 2009 - *Engelen*

Kjelder
-------

* Omsett frå Wikipedia på bokmål, innhenta måndag 4. januar 2010, klokka 20:26.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Maria Amelie** (fødd 30. mai 1985 i Vladikavkaz i Nord-Ossetia i tidlegare Sovjetunionen) er ein russisk-norsk forfattar og journalist. Ho kom til Noreg som asylsøkjar og oppgav då å vere frå Kaukasus i det tidlegare Sovjetunionen. Med boka *Ulovlig norsk*, som kom ut i 2010, har ho skildra korleis det var å leve som papirlaus flyktning i Noreg. 

Maria Amelie, eller **Madina Salamova**, som ho då het, kom i lag med foreldra sine frå Nord-Ossetia til Finland i år 2000 og vidare til i Noreg i 2002. Familien har opplyst at dei var forfølgde og frykta for livet sitt i Kaukasus. Bakgrunnen skal ha vore at far hennar etter forretningsverksemd hamna i botnlaus gjeld mot slutten av 1990-åra. Familien greidde ikkje å tilfredsstille kreditorane, som vart stadig meir trugande. Asylsøknaden til familien er avslått, og familien lever derfor utan lovleg opphald i Noreg. Mens søknaden om opphaldsløyve var til behandling gjekk ho vidaregåande skule, og utan opphaldsløyve studerte ho under namnet *Maria Bidzikoeva* ved NTNU i Trondheim og tok bachelorgrad i sosialantropologi og mastergrad i teknologi og vitskap.

I 2010 gav ho på Pax forlag ut boka *Ulovlig norsk* som handlar om korleis det er å leve som papirlaus flyktning i Noreg, og i desember same år vart ho kåra til «Årets Nordmann» av vekemagasinet *Ny Tid*.

12. januar 2011 vart Maria Amelie arrestert utanfor Nansenskolen på Lillehammer etter at ho hadde halde eit foredrag der. Dagen etter vart ho fengsla, etterkvart mot meldeplikt, og 24. januar vart ho send med fly til Moskva.

Arrestasjonen og vedtaket om at Maria Amelie skulle tvangsutsendast til Russland, førte til ei mengd spontane støttedemonstrasjonar og støtteaksjonar for at både ho og andre som oppheld seg her i landet under liknande omstende skulle få vere, og saka vart heftig diskutert i massemedia.

15. mars 2011 reiste ho frå Moskva til Krakow i Polen. Etter å ha fått russisk utenlandspass nokon dagar før ho flytta til Polen, fekk ho etter kort tid innvilga Schengen-visum. Dermed kunne ho reise kor ho vil i Schengen-området, bortsett frå til Noreg. 

Som følgje av *Maria Amelie-saka* vedtok departementet ein *Lex Amelie*, «Oppheving av reiseforbod for faglærde i somme tilfelle», som gjorde det mogleg for henne å returnere til Noreg som ordinær arbeidsinnvandrar. 16. april 2011 kom ho attende til Noreg, etter å ha fått innvilga ein søknad om arbeidsløyve 8. april.  I slutten av mai 2011 var ho i arbeid som journalist i Teknisk Ukeblad, der ho skriv under namnet Maria Amelie.

Kjelder
-------

* Aftenposten Fakta

### Referansar

1. ↑  *Rettsdokument publisert av Dagbladet* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 24. januar 2011, henta 14. januar 2011
2. ↑  Morten Jentoft i NRK
3. ↑  Aftenposten 24.01.1011
4. ↑  *Under Dusken*, arkivert frå originalen 17. september 2010, henta 14. januar 2011
5. ↑  VG: Kjennelsen fra lagmannsretten
6. ↑  Maria Amelie har flytta til Polen
7. ↑  Pressemelding
8. ↑  Maria Amelie: - Glad for å være tilbake i landet mitt, *VGNett*
9. ↑  ABC-nyheter

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bloggen til Marie Amalie

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Mari Fasting** (fødd 1. mars 1985) er ein norsk tidlegare orienteringsløpar frå Moss. Ho var del av det norske stafettlaget som vann VM-gull i 2013. Under VM 2015 tok ho to sølvmedaljar, den eine i klassisk løype og den andre i stafett. Tre år tidlegare fekk ho VM-bronse i stafett.

Aktiv
-----

Etter ho vann langdistansen og stafetten ved junior-VM 2005, var Fasting frå 2006 ein av dei beste norske orienteringsløparane på kvinnesida. Åra 2010-15 vart ho noregsmeister 3 gongar på klassisk-distansen, 2 gongar på langdistansen og like mange gongar på mellomdistansen, samt 4 gongar i stafett og ein gong i nattorientering.

Under 2012-VM vann Fasting, Silje Jahren og Anne Margrethe Hausken bronse på stafetten. Året etter vann Noreg VM-stafetten under meisterskapen ved Tampere. Heidi Bagstevold opna for Noreg, før Fasting og til sist Anne Margrethe Hausken sikra norsk triumf. Ved VM 2015 i Inverness sprang Fasting inn til sølvmedalje på klassisk-distansen, langt bak suverene Ida Bobach frå Danmark. Meisterskapen i Skottland avslutta Fasting med å vinne stafett-sølv i lag med nemnde Bagstevold og Hausken. 

### Medaljar og plasseringar i verdsmeisterskap

* VM 2006: Nr 6 på mellomdistansen
* VM 2010: Nr 9 på klassisk-distansen
* VM 2011: Nr 4 i stafett
* VM 2012: Bronsemedalje i stafett
* VM 2013: Gullmedalje i stafett, nr 8 på klassisk-distansen
* VM 2014: Nr 4 på klassisk-distansen
* VM 2015: Sølv på klassisk-distansen og i stafett
* VM 2016: Nr 7 på klassisk-distansen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mari Fasting» frå Wikipedia på bokmål, den 6. juli 2023.*
**Mari Bjone** (fødd 11. september 1970) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Oslo. Åra 1990-93 og 1995-2000 vart ho noregsmeister i 400 meter hekk, under NM 1996 tok ho gullmedaljen også på 400 meter.

Aktiv
-----

Bjone fekk sitt gjennombrot i 1990-sesongen, då ho vann langhekken i noregsmeisterskapen for fyrste gong og overraska med å ta sølvmedaljen på 400 meter. Det neste tiåret var ho den beste langhekkløparen i landet på kvinnesida. Under B-Europacupen for landslag på Fana stadion i Bergen den 28. juni 1996 presterte ho personbeste i spesialøvinga då ho vart nummer 4 på tida 57,06. Ionela Târlea frå Romania vann løpet med sine 55,61 sekund.

Bjone sanka 18 NM-medaljar i tida 1990-2002. Tolv (10-2-0) i 400 m hekk, fem (1-1-3) på 400 m og ein bronse i 100 m hekk. Ho melde seg inn i IL i BUL då ho var 12 år gammal og representerte idrettslaget til 2001. Etter ho fekk jobb på Høgskolen i Lillehammer var ho medlem i Lillehammer IF.

### Plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1990 i Split: Utslått i kvalifiseringa i 400 m hekk (59,65=nr 28)
* EM 1998 i Budapest: Utslått i kvalifiseringa i 400 m hekk (58,13=nr 20)

### Personbeste

* 400 meter: 53,67 (Oslo, 1996)
* 100 m hekk: 14,29 (Uddevalla, 1996)
* 400 m hekk: 57,06 (Bergen, 1996)

Utgjevingar
-----------

* *Rapport fra prosjektet om toppidrett og utdanning ved Høgskolen i Lillehammer 2001-2003 : et samarbeidsprosjekt mellom Høgskolen i Lillehammer og Olympiatoppen*. Lillehammer: Høgskolen i Lillehammer. 2003. ISSN 0809-1609.
* *Barneidrettstreneren*. Oslo: Akilles. 2012. ISSN 0809-1609.  [med Inger Marie Vingdal]

Kjelder
-------

1. ↑  «Gudbrandsdølen Dagningen», *www.nb.no* (Nasjonalbiblioteket), 10. desember 2002, henta 18. september 2021
2. ↑  «Gudbrandsdølen Dagningen», *www.nb.no* (Nasjonalbiblioteket), 7. november 2002, henta 18. september 2021

* friidrett.no


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI

 |
**Maria Epple** (fødd 11. mars 1959) er ein tysk tidlegare skirennar frå Seeg i Bayern som representerte Vest-Tyskland. Ho vart verdsmeister i storslalåm i 1978. Irene Epple er storesystera hennar.

Epple debuterte i verdscupen i alpine greiner i 1975. Ho kom fyrste gong på pallen i verdscupen i eit storslalårenn i Val-d’Isère i desember 1977, ein månad seinare vart ho nummer to i slalåm i Maribor, eit renn vunne av Hanni Wenzel. Likevel var det overraskande at ho skulle vinne gullmedaljen i storslalåm under VM i alpine greiner 1978 i Garmisch-Partenkirchen, fem hundredels sekund føre sveitsiske Lise-Marie Morerod.

Epple vann sin fyrste verdscupsiger i Zwiesel 1981, i eit storslalåmrenn. I 1982-sesongen vann ho tre storslalåmtevlingar i verdscupen. Ho sikra seg sin femte verdscupsiger då i januar 1985 rende ned til siger i slalåm i Arosa. Gjennom perioden 1977-85 stod ho på pallen i 22 verdscuprenn (5-12-5), 16 i storslalåm og seks i slalåm. Ho la opp etter 1986-sesongen.

Kjelder
-------

* FIS-biografi

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Maria Epple» (på engelsk). Olympedia. Henta 7. februar 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Mari Eide** (fødd 18. november 1989) er ein norsk langrennar frå Øystre Slidre, medlem i Øystre Slidre Idrettslag. Ho vann bronsemedaljen i sprinttevlinga under Ski-VM 2019 i Seefeld in Tirol.

### Aktiv

Eide deltok i verdscupen i langrenn frå mars 2010. Ho spesialiserte seg i sprintøvingane, men sleit i årevis med å kome seg til finale i verdscupen. Bortsett frå ein siger i parstafett 4. desember 2011 i Düsseldorf, saman med Maiken Caspersen Falla, måtte ho sjå langt etter 
pallplasseringar. Vinteren 2016 vann Eide sølv på 10 km ved noregsmeisterskapen i Tromsø, eit lite minutt bak den suverene vinnaren Astrid Jacobsen.
Eide har delteke i ei tevling i dei store internasjonale meisterskapane. Under verdsmeisterskapen 2019 i Seefeld i Austerrike tok ho seg til finalen i sprintøvinga, der ho mykje overraskande kneip bronsemedaljen. Landskvinna Falla vann øvinga, framom Stina Nilsson frå Sverige.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mari Eide» frå Wikipedia på tysk, den 29. mars 2019.*
**Paul Okkenhaug** (30. juni 1908–30. november 1975) var ein norsk komponist og organist. Han er mest kjend som komponist av musikken til *Spelet om Heilag Olav*, som vert framført ved Stiklestad nasjonale kultursenter kvar sommar.

Okkenhaug var fødd i Frol i Levanger. Han var odelsgut på garden Okkenhaug, og son til forfattaren Sigrun Okkenhaug. Han voks opp i eit kreativt miljø, og utdanna seg til organist ved Norges Musikkhøgskole (det dåverande Musikkonservatoriet) i Oslo og var tilsett ein periode i Nidarosdomen. Han fekk undervising i komposisjon hjå Bjarne Brustad og seinare hjå David Monrad Johansen og Geirr Tveitt. 

I 1946 fekk Okkenhaug komponiststipend og han nytta dette til eit opphald i København. I 1949 vart han tilsett som organist i Levanger kyrkje, der han virka resten av livet. 

Han var ein dyktig improvisatør og ein allsidig komponist.

Markeringar
-----------

Paul Okkenhaug-dagane har vore skipa i Levanger i 2001, 2005 og i 2008, hundreårsjubileet for fødselen til Okkenhaug.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Trakom** er ein augesjukdom forårsaka av ein kronisk betennelse i bindehinna og hornhinna gjennom infeksjon frå mikroorganismen *Chlamydia trachomatis*. Trakom er ein av dei mest utbreidde sjukdommane i verda, og er den vanlegaste infeksjonsårsaka til at folk blir blinde.

Trakom-bakterien blir overført gjennom kontakt, til dømes ved bruk av same handklede, kosmetikk og liknande. Augesekret kan også berast frå ein smitta person (som eit barn) til ein annan av fluger. Utsette pasientar kan smittast fleire gonger slik at sjukdommen får eit kronisk forløp.

Sjukdomsforløp
--------------

Entropion og trichiasis som følgje av trakominfeksjon. Bildet er frå andre verdskrigen.
Inkubasjonstida er 5–12 døgn. Bindehinna på baksida av augelokka blir angripne først. Her vil det oppstå karakteristiske ruglete knutar (folliklar) og arr. Arrskrumping og feilstillingar vil gjera at augeloka blir feilstilde (entropion). Dette kan igjen føra til at augevippene skraper mot hornhinna og forårsakar trichiasis. Bindehinna kan gro ned over hornhinna (*pannus trachomatosus*). Kronisk sjukdom kan føra til nedsett syn eller at pasienten blir blind.

Førebygging og behandling
-------------------------

Sjukdommen kan førebyggjast gjennom gode hygienevilkår som senker smittefaren.

Trakom kan lækjast med antibiotika, men i utsette område kan pasientar lett bli infiserte att. Skade som følgje av kronisk sjukdom kan ofte betrast gjennom ein operasjon med korreksjon av feilstillinga til augelokksranden.

Soge og utbreiing
-----------------

Funksjonsjusterte leveår for trakom per 100,000 innbyggjarar i 2004

|  |  |
| --- | --- |
| 
██ no data
██ ≤10
██ 10–20
██ 20–40
██ 40–60
██ 60–80
██ 80–100
 | 
██ 100–200
██ 200–300
██ 300–400
██ 400–500
██ 500–600
██ ≥600
 |

Trakom har vore kjend i Kina i over 4500 år. Han blei også skildra i Mesopotamia og Egypt ca. 2000 år f.Kr. Trakom var tidlegare utbreidd i Europa og Nord-Amerika og Nord-Asia, men er i dag mest ein tropisk sjukdom som særleg finst i tørr og varme strøk. Etter at Napoleon sin hær hadde kjempa i Egypt tok soldatane sjukdommen med seg tilbake til Europa, og han blei derfor ei tid kjend som «den egyptiske augesjukdommen».

Sjukdommen er den viktigaste årsaka til at folk blir blinde i verdsmålestokk. Trakom er i dag særleg utbreidd i Midtausten, Afrika, India og Kina. Per 2006 var ca. 84 millionar angripne av sjukdommen og 8 millionar var blinde på grunn av han.

Verdshelseorganisasjonen WHO arbeider aktivt for å utrydda sjukdommen gjennom «the Alliance for Global Elimination of Trachoma by the year 2020».

Sjå òg
------

* Grøn stær
* Grå stær
* Elveblindskap

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «Trakom» (15. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 24. januar 2015.
2. 1 2 3 4  
Sandvig, Kjell. «Trakom» (13. februar 2009), *Store medisinske leksikon*.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |