recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ein Routemaster i Piccadilly Circus.
Routemaster i profil
**AEC Routemaster** er ein type dobbeldekkarbuss som blei bygd av Associated Equipment Company (AEC) i 1954 (i produksjon frå 1958) og produsert fram til 1968. Bussane var primært bygd med frontmontert motor og open plattform bak som inngang. I tillegg var det enkelte variantar med dører og/eller inngang framme. Bussane blei sett inn av London Transport i 1956, og routemaster var i kontinuerleg teneste i London fram til 2005. Nå er bussane i bruk på to historiske bussruter sentralt i London.

Routemaster blei utvikla av AEC i samarbeid med London Transport, kunden til nesten alle nye routemasterar. Eit mindre tal blei levert til British European Airways og Northern General Transport Company. Bussane blei leverte i tradisjonelle raude og grøne farger. Til saman blei det bygd 2876 routemasterar  og omtrent 1000 av dei eksisterer enda.

Med den revolusjonerande formgivinga si overlevde routemaster fleire av arvtakarane sine i London. I tillegg overlevde dei privatiseringa av busselskapa i London og dei blei bruka av andre busselskap rundt i Storbritannia. I moderne busstransport i Storbritannia har eigenskapane til denne busstypen blitt både kritisert og lovprisa. Det opne inngangspartiet gjorde det mogleg å gå av og på bussen utanom busshaldeplassane og det at det var konduktør om bord gjorde på- og avstiging både raskt og sikkert. Ulempa med konduktør er naturleg nok mykje større utgift til arbeidskraft pr. buss.

Den tradisjonelle raude routemasteren har blitt eit av dei berømte ikona ein forbinder med London. Mange turistsuvenirar har bussane som tema og mange bussar eksisterer rundt omkring i verda. Uansett berømmelse blir ofte den tidlegare busstypen i London som routemasteren erstatta (AEC Regent III RT og Leyland Titan) blanda med denne både av vanlege folk og media.

Referansar
----------

1. 1 2  *Routemaster.org FAQ*, arkivert frå originalen 1. oktober 2009, henta 20. oktober 2009
2. ↑  BBC - h2g2 - The Routemaster Bus - Big, Red and Shiny

Bakgrunnsstoff
--------------

* The AEC Society
Menneskeøyret.   
1 - Tinningbein   
2 - Øyregang   
3 - Ytre øyre   
4 - Trommehinna   
5 - Ovale vindauge   
6 - Hammaren   
7 - Ambolt   
8 - Stigbøyelen   
9 - Bogegangar   
10 - Sniglehuset   
11 - Høyrselsnerven   
12 - Øyretrompet 
**Øyre** finn ein på dei fleste dyr, hovudfunksjonen deira er å oppfatte (høyre) lyd. 

Det er vanleg å dele inn øyret på pattedyr i ein indre, ein midtre og ein ytre del. 

**Det ytre øyret** består stort sett av hud og brusk. Det har til oppgåve å leie lyden inn i øyregangen, og verne det indre øyret mot framandelement. I tillegg endrar foldane i det ytre øyret frekvensspekteret på lyden som kjem inn, alt etter kvar lyden kjem frå. 

**Mellomøyret** inneheld ei knokkelkjede samansett av hammaren (lat. *malleus*), ambolten (lat. *incus*) og stigbøyelen (lat. *stapes*). Stigbøyelen er kopla til ein membran som kler *det ovale vindauget* som grensar til sniglehuset (sjå under).

**Det indre øyret** inneheld blant anna sniglehuset som omdannar vibrasjonar til nervesignal, og labyrinten som hjelper individet å halde balansen.

Virvellause dyr
---------------

Sanseorgan som kan oppfatte lydar hos virvellause dyr er små akustiske hår på hudskjelettet (*kutikula*) eller organ som kan likne på eit øyre. Desse blir kalla tympanalorgan og er plassert ulike stader på kroppen. Lauvgrashopper og sirissar har dei på frambeina, nokså høgt oppe på leggen. Ved å snu på seg kan dei også oppfatte kvar lyden kjem frå. Andre har slike høyrselsorgan på bakkroppen. 

Insekt kan oppfatte frekvensar heilt opp mot 200 kHz, noko som er langt høgare enn det menneske kan oppfatte (15–20 kHz).

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Øyre**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
Koordinatar: 76°50′S 126°06′W﻿

**Executive Committee Range** er ei fjellkjede som består av fem store vulkanar. Vulkane strekkjer seg 80 km frå nord til sør langs 126. vestlege lengdegrad i Marie Byrd Land i Antarktis.

Dei vart oppdaga av U.S. Antarctic Service expedition på ein flytur, 15. desember 1940 og kalla opp etter Antarctic Service Executive Committee. Individuelle fjell, som Hampton og Waesche er kalla opp etter til ære for medlemmar i komiteen, utanom Mount Sidley, det høgaste fjellet i fjellkjeda, som vart oppdaga og namngjeven av kontreadmiral Byrd i 1934. Heile fjellkjeda vart kartlagd i detalj av USGS frå landmålingar og U.S. Navy sine bilete i 1958-60.

Fjell i denne fjellkjeda er mellom andre Mount Sidley, Mount Waesche, Mount Hampton, Mount Cumming, Mount Hartigan og Le Vaux Peak.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Executive Committee Range» frå Wikipedia på engelsk, den 24. februar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  «Sentinel Range». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 25. februar 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Øystein Havang** (fødd 3. september 1964) er ein norsk tidlegare handballspelar frå Tønsberg som i tida frå mai 1987 til mai 1997 deltok i 188 landskampar og skåra 718 mål. Perioden 1993-2004 var han med om å vinne tre noregsmeisterskap og like mange seriepokalar for Sandefjord TIF.

Havang var høgre rykkromspelar. Han spelte på Tønsberg Turns tredjedivisjonslag til 1986. Deretter spelte han ein sesong på Oppsal IF i toppdivisjonen og frå 1987 til 1989 to år på Fredensborg/Ski. Sommaren 1989 skreiv han kontrakt med den vesttyske klubben Bayer Dormagen/Niederwürzbach. Etter tre år i Tyskland vart Havang Sandefjord-spelar frå hausten 1992. Med Sandefjord TIF vart han norsk meister i 1993, 1999 og 2003 og seriemeister tre gongar. Han var toppkårar i eliteserien 1997 og 1998. Inn i mellom desse triumfane med Sandefjord var Havang 1994-96 aktiv i den sveitsiske toppklubben Grashoppers frå Zürich. I 2004 vart han kåra til til årets spelar i Noreg, same året la han opp.

Kjelder
-------

* handball.no
* Store norske leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Kristina Skryppen** (fødd om lag år 1600) var ei norsk kvinne som i 1663 vedgjekk å ha vore på heksesabbat på Hornelen. Dette førte til at ho vart brend på bålet saman med fire andre, mellom anna sonen Aksel.

Hekseprosessar
--------------

I heksetrua stod ei heks eller trollkvinne i samband med overnaturlege krefter og kunne føra vondt på folk og fe. I Europa starta hekseforfylgingane på 1200-talet. I Noreg fann desse hekseskuldingane stad i perioden mellom 1560 og 1710. Ofte starta skuldingane med bagatellar, og hadde ingenting med trolldom eller mystiske fenomen å gjera. Det var gjerne fattige og vanskelegstilte som vart skulda for trolldom. 65 menneske vart tiltala for trolldom og brende på bålet i Sogn og Fjordane. Mange av hekseprosessane var i Nordfjord, og Gloppen åleine hadde sju.

Trolldomssak på Gimmestad
-------------------------

Kristina Skryppen var dotter av Lars Treita, og gift med Nils Skryppen. I tingboka for Gimmestad, Gloppen, kan vi lesa om trolldomssaka mot Skryppen. Systera Kari hadde skulda Kristina og sonen hennar, Aksel, for trolldom. Det blir hevda at ho hadde samband med djevelen, og at ho dreiv med trolldomskunstar.

Krangel om jordleiga
--------------------

Mannen til Kristina Skryppen hadde bygsla jord av ein kar som heitte Peder Anderson. Dei to krangla om kor mykje Nils skulle betala i jordleiga. Då Peder vart sjuk, vart det hevda at Kristina hadde skuld i dette. Kristina nekta fyrst at ho hadde gjort Peder vondt. Ho sa at det var ikkje mange kunster ho kunne, berre «lese i salt».

Futen forhøyrde Kristina, og presten formana at ho skulle fortelja sanninga. Då fortalde Kristina at ei trollkvinne hadde kome til Skryppen og bede om hjelp og almisser. Som takk skulle trollkvinna læra Kristina trolldomskunstar. Kvinna gav Kristina ein drikk, noko som endra veremåten til Kristina. Djevelen kom til henne som ein flygande fugl. Han lova å hjelpa henne til godt og vondt. Når ho skulle til Hornelen, fekk ho eit kje å fly på. Kristina og fire av hennar næraste vart dømde til å bli brende på bålet.

Kjelder
-------


* Kleppa, Hermund. 2003/2012. Heksemonumentet på Anda. Frå Kulturhistorisk Leksikon
* Sandal, Per. 1978. Soga om Gloppen og Breim.
* NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon: Heksene på Vora.
* Tingbok frå Gimmestad.
**Rovde kyrkje** ligg på Rovdestranda i Vanylven på Sunnmøre.
Ho vart bygd av byggmeister Lars Tornæs frå Ålesund i 1872. 

Kyrkja vart vigsla 3. november 1872. 

I 1936 vart kyrkja dekorert av Jonas Peson.

Tidlegare kyrkjer
-----------------

Kyrkja som står i dag er den tredje kyrkja ein kjenner til på denne staden. PÅ 1300-talet finn ein *Raudvinjar kirkja* omtala. Ho var truleg frå tidleg kristen tid. 

Denne eldste kyrkja var stavkyrkje. I opplysningar frå 1722, då kyrkja skulle aksjonerast bort, ser ein at kyrkja var bygt i to omgangar. Eit tømra skip, og eit stavbygt kor. Koret hadde skråstøtter eller skorder utvendig. Det hadde dei fleste stavkyrkjene på Sunnmøre, og er eit typisk trekk for den "mørske stavkyrkja". I dag finn vi denne byggemåten i stavkyrkjene på Rødven og Kvernes.

Den gamle stavkyrkja vart erstatta av ei tømmerkyrkje i 1832. Ho stod i berre 40 år. Då vart ho seld. Tømmeret vart brukt i ei sjøbu på Sandsøya.

Altartavlene
------------

Rovde kyrkje har ikkje vore eigar av kyrkjegods. Ho har gjennom tida fått ein del vakre gåver frå privatpersonar.Ein del av det finn vi i Rovde kyrkje i dag. Mellom anna har kyrkja fire altartavler.
Den eldste altartavla er den såkalla *katekismetavla*. Ho er datert 1580 og er eldste lutherske inventardelen på Sunnmøre. Tavla har ikkje bilete, men tekst som er henta frå den lutherske katekisma. Ho heng på veggen bak preikestolen.

Ei anna tavle i barokk stil er datert 1700. Midtfeltet viser Nattverden, med ein figur på kvar side. Denne tavla er uvanleg lita. Truleg kjem det av at koret i stavkyrkja var lite og lågt. Dette er ei privat gåve frå handelsmann Ove Carstensen Foss og kona Maren Hansdotter Hellekande. Av gjevarane er det i kyrkja ei minnetavle, eit epitafium. Den er i same stil og frå same årstal.

Ein trekors som var altartavle frå 1872 til 1883 er dag plassert på kyrkjeloftet.

Altarutstyr
-----------

Kyrkja har i dag ein del altarutstyr frå den eldste kyrkja:

Ein gammal altarkalk av sølv frå om lag 1600. Han er gjort større ved at det er påskøytt eit stykke.

To lysestakar av messing frå 1630.

To tinnlysestakar frå 1600-talet.

Eit lite trekrusefiks frå 1700-talet.

Kjelder
-------

* Øystein Ekroll: Rovde kyrkje: «Den fattigste av alle kirker» - mellom dei rikaste på historiske minnesmerke. *Årbok for Sunnmøre* 2007

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Rovde kyrkje». *Kirkesøk*. Den norske kyrkja.
* 

* Rovde kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Søre Sunnmøre prosti |
| --- |
| Austefjord • Bjørke • Dalsfjord • Gursken • Hornindal • Hareid • Herøy • Hjørundfjord • Indre Herøy • Kilsfjord • Larsnes • Leikanger • Rovde • Sande • Sankt Jetmund • Syvde • Ulstein • Vartdal • Vanylven • Volda • Ørsta • Åram |
Kristin Asbjørnsen i 2008.
**Kristin Asbjørnsen** (fødd 12. mai 1971) er ein norsk jazzvokalist.

Karriere
--------

Kristin Asbjørnsen har teke utdanning på jazzlinja ved Trøndelag Musikkonservatorium, Norges Musikkhøgskole og Universitetet i Oslo. Ho har mange ulike musikalske prosjekt bak seg. På nittitalet var Kristin Asbjørnsen med i vokalgruppa Kvitretten, og ho er framleis med i gruppene Dadafon og Krøyt. Ho har gjeve ut plater både saman med desse gruppene, og elles samarbeidt med t.d. Ketil Bjørnstad og Tord Gustavsen. Med Dadafon og Krøyt har Asbjørnsen vore med på å vinna både Alarmprisen og Spellemannprisen. 

Ho debuterte som soloartist med *Wayfaring Stranger* i 2006. På eiga hand vann Kristin Asbjørnsen Gammleng-prisen i klassen jazz i 2000, og Spellemannprisen 2009 i open klasse for plata *The Night Shines Like the Day*.

Kristin Asbjørnsen opptrer oftast berrføtt. Ho har uttalt at det er fordi ho likar å få fotfeste, og at ho kjenner seg nervøs når ho har på seg sko.

Diskografi som soloartist
-------------------------

* *Wayfaring Stranger - a Spiritual Songbook* (2006)
* *Factotum* (2006)
* *The Night Shines Like the Day* (2009)

Kjelder
-------

* 

* «Kristin\_Asbjørnsen» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* Bokmålswikipedia om Kristin Asbjørnsen, henta inn 17. februar 2011.
* Engelsk biografi på Kristin Asbjørnsen si nettside.

Referanse
---------

1. ↑   NRK, 24.02.04: Barbeint Dadafon
Koordinatar: 24°31′N 52°18′E﻿

**Dalma** er ei øy i Persiabukta, kring 42 km frå kysten av Abu Dhabi i Dei sameinte arabiske emirata, og 116 km frå Doha. Abu Dhabi Islands Archaeological Survey, ADIAS, gjorde arkeologiske undersøkingar av Dalma i 1992. Dei fann meir enn 20 arkeologiske stader, frå sein steinalder. Folketalet på øya i dag er kring 10 000, dei fleste saudiarabarar og qatararar, som har fått emiratarabisk borgarskap. Øya har mange private gardar for den regjerande familien i Abu Dhabi. Den avdøde Abu Dhabi-sjeiken Zayed al-Nahyan hadde eit palass her. 

Øya vert betjent av Dalma lufthamn og i dei siste åra har det blitt ferjesamband til fastlandet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dalma Island» frå Wikipedia på engelsk, den 6. juni 2016.*


| * v
* d
* e
 Emiratet Abu Dhabi |
| --- |
| Byar og område | Abu al Abyad**·** Abu Dhabi**·** Al Ain**·** Al-Aryam**·** Al Jahar**·** Al Maryah Island**·** Al Mushrif**·** Al Nahyan**·** Dalma**·** Dasøya**·** Habshan**·** Halat al Bahrani**·** Khalifa by**·** Liwa-oasen**·** Marawah**·** Mussafah**·** Ruwais**·** Sila**·** Sir Bani Yas**·** Sowwah-plassen**·** Swaihan**·** Yasøya |
**Flavius Dalmatius** (d. 337), ogå kjend som **Dalmatius Caesar** (namnet hans er ofte stava **Delmatius** på myntar i samtida), var ein cæsar i Romarriket frå 335 til 337. Han tilhøyrde det konstantinske dynastiet.

Dalmatius var son av Flavius Dalmatius, ein halvbror av Konstantin den store som var censor. Dalmatius og broren Hannibalianus blei utdanna i Tolosa (Toulouse) av rhetoren Exuperius.

Delinga av Romarriket mellom cæsarane utnemnd av Konstantin den store: Frå vest til aust territoriar til Konstantin II, Konstans II, Dalmatius og Konstantius.
Den 18. september 335 blei han oppnemnd til cæsar av keisar Konstantin, med kontroll over Thrakia, Achaea og Macedonia. Konstantin den store døydde i mai 337, og Dalmatius delte kontroll over riket med dei tre sønenehans. På seinsommaren 337 blei Dalmatius drepen av sine eigne soldatar.

Det er mogleg at Dalmatius døydde i samband med den blodige valden innan keisarfamilien etter dødsfallet til Konstantin det store, og at det blei arrangert av keisarsonen Konstantius II for å rydda alle andre tronkrevjarar enn keisarsønene av banen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dalmatius» frå Wikipedia på engelsk, den 3. august 2019.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Fotnotar

1. ↑  Potter, David. (2008) *Emperors of Rome: Imperial Rome from Julius Caesar to the last emperor*. London: Quercus, p. 195. ISBN 9781847245526

Bibliografi
* DiMaio, Michael, "Dalmatius Caesar (335-337 A.D)", in *DIR*
**Dalia Grybauskaitė** (fødd 1. mars 1956) er ein litauisk politikar og president i Litauen frå 12. juli 2009. Ho har tidlegare vore viseutanriksminister, finansminister og EU-kommissær for finans. Ho er den første kvinnelege presidenten i Litauen.

Liv
---

Dalia Grybauskaitė voks opp i ein arbeidarklassefamilie i Vilnius, hovudstaden i den litauiske sovjetrepublikken i den dåverande Sovjetunionen. Mora var seljar, faren elektrikar og sjåfør. 19 år gammal jobba ho eitt år for det litauiske filharmoniske orkesteret. Så begynte ho å studera politisk økonomi ved universitetet i Leningrad. Samstundes jobba ho på ein fabrikk. I 1983 var ho ferdig med studiane, og vende tilbake til Litauen, der ho fekk sekretærjobb i Vitskapsakademiet. I 1988 tok ho doktorgrad i Moskva. I 1990, etter at Litauen vart sjølvstendig studerte ho ved Georgetown University i Washington DC i USA.

I 1991 begynte Grybauskaitė å jobba med utanrikssaker i det litauiske embetsverket. Ho var nestleiar for delegasjonen som forhandla om litauisk EU-medlemskap. I 1999 vart ho visefinansminister, i 2000 viseutanriksminister og i 2001 finansminister i regjeringa til Algirdas Brazauskas. Då Litauen vart medlem av EU 1. mai 2004 vart ho medlem av Europakommisjonen. Fram til 11. november 2004 var ho kommissær for utdanning og kultur, så vart ho kommissær for finans og budsjett.

Dalia Grybauskaitė i 2014
### Statsleiar

I februar 2009 kunngjorde Grybauskaitė kandidaturet sitt til presidentvalet i Litauen det same året. Ho stilte som uavhengig kandidat, men kandidaturet hennar vart støtta av det konservative partiet *Fedrelandsunionen - Litauiske kristendemokratar* (Tėvynės sąjunga - Lietuvos krikščionys demokratai). Under valkampen lova ho å kjempa mot finanskrisa ved å verna dei med dei lågaste inntektene, forenkla byråkratiet og gjennomgå regjeringa sitt investeringsprogram. Ho lova òg ein meir balansert utanrikspolitikk, med eit betre forhold også til Russland. I valet, 17. mai 2009, vann ho klart med 68,2 % av røystene og vart frå 12. juli den første kvinnelege presidenten i Litauen.

I mai 2014 vart Grybauskaitė attvald til president for ein ny femårsperiode, etter å ha fått 58 % av røystene i andre og avgjerande valomgang. 

Grybauskaitė snakkar litauisk, engelsk, russisk, fransk og polsk. I ungdommen spelte ho basketball, og ho har òg svart belte i karate. Ho har nemnt Margaret Thatcher og Mahatma Gandhi som politiske førebilete.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen starta med ei omsetjing frå engelsk wikipedia 12. februar 2010.*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* Munzinger (iba)

 |
Dalsfjorden sett frå Kornbergsfjellet 2006 
**Dalsfjord** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Møre og Romsdal, opphavleg ein del av Volda kommune. Geografisk er Dalsfjorden ein arm av Voldsfjorden. 

Dalsfjord blei frådelt frå Volda som eigen kommune 1. juli 1924. Kommunen hadde ved etableringa 960 innbyggarar.

1. januar 1964 blei Dalsfjord igjen slått saman med Volda til den nye Volda kommune. Dalsfjord sitt innbyggartal hadde på dette tidspunktet auka til 1151.

På austsida av fjorden har ein i retning innover: Kornberg, Nautvik og Dale.
Inst i fjorden ligg Steinsvik.
På vestsida av fjorden i retning utover har ein: Åmelfot, Inselset, Aksnes, Løvik, Holen, Lisjemyra, Dravlaus, Lauvstad og Velsvik.

Folketalsutvikling
------------------

**Folketalsutvikling for gamle Dalsfjord kommune frå 1924 til 1964:**

| 1.7.1924 | 1.12.1930 | 3.12.1946 | 1.1.1951 | 1.1.1961 | 1.1.1964 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 960 | 1022 | 1167 | 1137 | 1168 | 1151 |
|

Sjå også
--------

* Dalsfjorden på Sunnmøre
* Ordførarar i Dalsfjord

Kjelder
-------

1. 1 2  Dag Juvkam, *Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen* (SSB, 1999)
2. 1 2  Statistisk årbok for Norge 69. årgang, 1950 (Statistisk sentralbyrå, 1950)
3. 1 2  Folkemengd i Dalsfjord 1. januar kvart år frå 1951, frå Statistisk sentralbyrå


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Oljefyllt støytdempar.  
 
A: Stempelstong  
 
B: Maksimumnivå  
 
C: Yttre volum  

D: Stempel  

E: Frontkammer  

F: Ventil  

**Støytdempar** er ein komponent som absorberer energi og soleis innfører demping i eit masse-fjør-system. Støytdemparar på køyretøy er vanlegvis oppbygde som to sylindrar, den eine inni den andre. I den indre sylinderen er det plasser eit stempel, festa til ei stempelstog. Stempelstonga og den andre enden av støytdemparen er festa til ramma, karosserier, ein aksling eller ei berearm til hjulopphenget.

Verkemåte
---------

Når hjula går over ein hump i vegen vert fjørene pressa saman og stemplet vert trykt innover i sylinder. Oljen i kammeret framom stemplet vert då pressa gjennom ein ventil og inn i det ytre kammeret. Når humpen er passer vert stemplet trekt utover att og olje må passera gjennom ventilen og inn i det indre kammeret framom sylinderen. Viskositen til oljen fører til at noko av energien som er lagra i det svingande systemet går over til terminsk enegi, som aukar temperaturen til oljen. Denne energien vert i sin tur overført til lufta rundt demparen, slik at temperaturen ikkje vert for høg. Ved å variera storleiken på opningane i ventilen kan Q-verdien til systemet avstemmast. 

Hovudoppgåva til ein støytdempar er å absorbera energi og slik dempa eit svingesystem, men nokre støytdemparar er kombinerte med ei luftfjør.

Sjå òg
------

* Andreordenssystem

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NDL

 |
*For planten kalla tåre, sjå fuksia.* 
Tåre som renn frå eit auge.
**Tårer** er ei klar, svakt salthaldig væske som vert utskild frå tårekjertelen ved auget og er viktig i vern og vedlikehald av dei ytste augehinnene. Tårene held bindehinna og hornhinna på overflata av auge og innsida av augeloket fuktig og minskar friksjonen mellom dei når ein blunkar, og tilfører henne oksygen frå lufta. Dei tilfører området nærings- og antistoff og vernar det mot bakteriar og framandlekamar.

Vanlegvis blir tårer førte tilbake til kroppen gjennom tårekanalen, men når det er mykje av væska kan noko av henne renna ut frå auget som ei eller fleire tårer. Dette kan skje ved sterke sinnstemningar, som glede, sinne, sorg og så vidare, ofte ved at ein gret. Ein kan også få overflod av tårer gjennom overproduksjon eller ein tett tårekanal. Både dette og underproduksjon av tårer kan vera symptom på, eller føra til, sjukdom.

Utskilling av tårer
-------------------

Tåresystemet. 
a) Tårekjertlar  

b-c, e-f) Tårerøyr
d) Tåresekk
g) Tårekanal
Kjertlar i bindehinna og under augeloket dannar tårer. Tårevæska inneheld salt- og feittstoff og slim, antistoff og enzym som fosfolipase A og lysozym. Tårene blir fordelt utover auget når ein blunkar. Tårer som ikkje fordampar blir ført ved hjelp av tårerøyr (*canaliculi lacrimalis*) til den indre augevinkelen, like ved den indre augekroken ved nasen. Her blir overflødig tårevæske ført til tåresekken (*saccus lacrimalis*) og så gjennom den litt større tårekanalen (*ductus naso-lacrimalis*) til nasehola.

Sjukdommar
----------

Tåreflod (*epifora*) finn stad når ein har tett tårekanal. Dette kan føra til augekatarr (*konjunktivitt*) eller tåresekkbetennelse (*dakryocystitt*).

Nedsett tåreproduksjon kan skada hornhinna og dermed synet. Om ein skil ut for lite tårer er det mogleg å dryppa tåreerstattingsvæske på auget fleire gonger om dagen.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger delvis på «Tårer» frå Wikipedia på bokmål, den 26. februar 2011.*
* «tårer» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «tåreapparatet (SML-artikkel)» i *Store norske leksikon*, snl.no.


| * v
* d
* e
Auget |
| --- |
| Figur | 1. Bakre augekammer 2. *Ora serrata* 3. Ciliarmuskelen 4. *Zonula ciliaris* (zonulatrådar) 5. Schlemms kanal 6. Pupill 7. Framre augekammer 8. Hornhinna (*cornea*, *kornea)* 9. Regnbogehinne (*iris)* 10. Linse (ytre lag) 11. Linse (kjerne) 12. *Processus ciliares* 13. Bindehinna (*Konjunktiva*) 14. *M. obliquus inferior* 15. *M. rectus inferior* 16. *M. rectus medialis* 17. Arterier og vener i netthinna 18. Den blinde flekken, synsnervepapillen 19. Den harde hjernehinna (*Dura mater*) 20. *Arteria centralis retinae* 21. *Vena centralis retinae* 22. Synsnerva 23. (ei av fleire) *Venae vorticosae* 24. *Vagina bulbi* 25. Den gule flekken (*macula lutea*) 26. *Fovea* 27. Senehinna (*Sklera)* 28. Årehinna (*koroidea*, *choroidea)* 29. *M. rectus superior* 30. Netthinna (*retina)* | Augediagram |
| Andre augedelar | Augelok · augevipper · augebryn |
| Væsker i auget | Glaslekam · kammervatn · tårer |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Kaiwaka** er ein busetnad i regionen Northland på New Zealand. Elva Kaiwaka renn frå aust gjennom området og går saman med Wairau og dannar Otamatea-elva som renn ut i Kaipara Harbour. Riksvegen *State Highway 1* går gjennom Kaiwaka. Wellsford ligg 20 km mot sør, og Brynderwyn åtte km mot nord. Mangawhai Heads ligg 18 km mot nordaust.

Folketalet var 537 ved folketeljinga i 2006, ein oppgang på tre frå 2001.

Historie
--------

I februar 1825, under Muskettkrigane, fann det stad eit større slag mellom iwiane Ngā Puhi og Ngāti Whātua ved Te Ika-a-ranga-nui nær Kaiwaka. Meir enn 170 døydde her.

Seint i 1850-åra hadde Kaiwaka vorte eit haldels- og forretningssenter. Då det gjekk attende med kauritømmeret og kauri-gumverksemdene mot slutten av hundreåret, hadde jordbruk og mjølkeproduksjon kome i gang. Meieriverksemda *The Hakaru Dairy Company* vart skipa i 1902.

Ferdsel
-------

Frå 1880-åra gjekk dampskip i regelmessige ruter til Kaiwaka frå Otamatea. «Minnie Casey» gjekk i rute kvar tysdag frå 1882. Båtrutene vart oppretthaldne godt inn i det 20. hundreåret.

Great North Road frå Auckland til Whangarei gjekk gjennom Kaiwaka, men var storparten av 1800-talet berre ein strek på kartet. Utbetringar på vegen kom i gang frå 1895, og kring 1900 hadde dei verste strekningane på vegen mellom Kaiwaka og Whangarei fått fast dekke. I 1911 hadde Kaiwaka ein populasjon på 211.

Jarnvegslinja *North Auckland railway line* nådde Kaiwaka i mars 1913, men problem med terrenget og følgjene av den første verdskrigen gjorde at ho ikkje vart forlenga særleg vidare nordover før først på 1920-talet.

Jord- og oppmålingsstyresmaktene tok over store område av uproduktiv jord her og rydda denne på 1940-talet. Tidleg på 1950-talet vart områda overletne til soldatar som var vende heim frå krigen.

Kjelder
-------

1. ↑  Peter Dowling (redaktør) (2004). *Reed New Zealand Atlas*. Reed Books. s. kart 8. ISBN 0-7900-0952-8.
2. ↑  Roger Smith, GeographX (2005). *The Geographic Atlas of New Zealand*. Robbie Burton. s. kart 31. ISBN 1-877333-20-4.
3. ↑  «Final counts – census night and census usually resident populations, and occupied dwellings - Kaipara District». Statistics New Zealand.
4. ↑  Brian Byrne (2002). *The Unknown Kaipara*. Auckland. s. 25-26. ISBN 0-473-08831-2.
5. ↑  Russel Stone (2001). *From Tamaki-Makau-Rau to Auckland*. Auckland: Auckland University Press. s. 100, 101. ISBN 1-86940-259-6.
6. ↑  Wayne Ryburn (1999). *Tall Spars, Steamers & Gum*. Auckland: Kaipara Publications. s. 23. ISBN 0-473-06176-7.
7. ↑  Ryburn, s. 65
8. ↑  Ryburn, s. 75, 79, 80-81, 176
9. ↑  Ryburn, s. 16, 91
10. ↑  Ryburn, s. 162
11. ↑  Ryburn, s. 184-185
12. ↑  Ryburn, s. 168

* *Denne artikkelen bygger på «Kaiwaka» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juli 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

Koordinatar: 36°9′40″S 174°26′37″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Ludvig Olai Botnen** (27. mars 1910–29. april 1987) var ein norsk journalist og politikar frå Førde, busett i Florø. Stortingsrepresentant for Venstre 1961-69. 

Botnen var son til ein gardbrukar i Angedalen i Førde. Han var frå 1931 journalist i avisa Firda og 1933 redaksjonssekretær i Hordalands Folkeblad i Norheimsund. Perioden 1934-42 var han redaktør i Firda Folkeblad i Florø. Jamsides var han 1936-38 lærar og 1939-61 styrar ved Florø handelsskule. På ny redaktør i Firda Folkeblad 1945-76

Periodane 1945-47 og 1952-61 var Botnen med i Florø kommunestyre, varaordførar 1954 og ordførar 1955-57 og 1969-61. Hausten 1961 var han Venstre sin fyrstekandidat til Stortinget og vart vald til representant både då og fire år seinare. Alle åtte tingåra var han medlem i Samferdslekomiteen.

Botnen var formann i Førde Mållag 1931-33 og Norsk bladmannalag 1942-52. Elles var han styremedlem 1938-45 i Sunnfjord Ungdomslag og 1948-63 i Sunnfjord Sogelag.

Kjelder
-------

Stortingsbiografi
Klassisk ludobrett
**Ludo** er eit klassisk familiespel for to til fire spelarar. Spelnamnet «Ludo» tyder ’eg spelar’ på latin. Ludo byggjer på det indiske spelet patsjisi. Det vart patentert i 1896 i England.

Kvar spelar har fire brikker som han ved hjelp av terningskast skal flytte frå ein heimebase til eit mål i sentrum av spelet. For å flytte ein spelar ut frå heimebasen til spelebanen, må han slå terningkast seks. 

Om ei brikke landar på eit felt der det står ei brikke av ein annan farge frå før, vert brikka som står på feltet slått inn, og må starte på nytt frå heimebasen. Dersom brikka landar på eit felt der det står ei brikke av same farge, dannar dette tårnet ein blokade som andre spelarar ikkje kan slå inn eller passere.

Mot slutten av spelet, må spelaren følgje talet på terningaugo nøyaktig for å flytte brikka i mål, elles vert brikka ståande. Vinnaren er den som først får fire brikker i mål.

Variantar
---------

Norges ludoforbund lanserte på slutten av 1970-talet eit regelsett som vart utgjeve i heftet *Ludo utan tårer*. 

Sentralt her var 

* bruk av «røroskonvensjonen» i hurtigludo, noko som inneber at spelaren kan velje om han vil bruke oversida eller undersida av terningen (1 eller 6, 2 eller 5, 3 eller 4).
* Fram til spelaren har fått ei brikke ut på spelebanen, har han tre kast i kvar runde.
* Partalstårn fungerer som blokade, men kan ikkje flyttast under eitt
* Ekstrakast for kastet 6 (ved bruk av «røroskonvensjonen» gjeld den valde verdien av 1 eller 6)
* Ekstrakast for å slå inn brikke av annan farge.
**Dallas Crutcher Long** (fødd 13. juni 1940) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar, fødd i Pine Bluff i delstaten Arkansas, som vart olympisk meister i kulestøyt i 1964, fire år etter han tok OL-bronsen i same øvinga.

Dallas Long i 1964
Long melde seg på i verdseliten i kulestøyt berre 19 år gammal. Under dei panamerikanske leikane 1959 i Chicago vart han andremann med sine 18,51 m, vel halvmeteren bak verdsrekordhaldaren Parry O’Brien. Den 5. mars 1960 flytta Long verdsrekorden med åtte centimeter til 19,38 m under eit stemne i heimbyen Los Angeles. Etter at ein annan US-amerikanar, Bill Nieder, forbetra verdsrekorden 14 dagar seinare, tok Long tilbake verdsrekorden i slutten av mars månad då han støytte kula 19,67 m, 22 cm lengre enn Nieders rekordstøyt. Men allereie 2. april tok Nieder over att som versrekordhaldar då han presterte 19,99 m i Austin i Texas, ein rekord han forbetra til historiske 20,06 m i Walnut den 12. august. Vel to veker seinare kom Long på tredjeplass i kuletevlinga under sommarleikane 1960 i Roma, med 19,01 m enda han høvesvis 67 og 10 cm bakom landsmennene Nieder og O'Brien. 

Sommaren 1962 tok Long tilbake verdsrekorden i kulestøyt då han oppnådde 20,08 m på den gamle OL-arenaen i Los Angeles. På same stadion pynta han våren 1964 på verdsrekorden til fyrst 20,10 m og så 20,20 m. Den 27. juli 1964, under landskampen USA-Sovjetunionen gjorde Long sitt livs beste tevling frå kuleringen, atter ein gong i Los Angeles. I heile fire støyt landa kule bortom hans eigen gamle rekord, det lengste støytet stoppa på 20,68 meter. Knapt tre månader seinare tok Long heim gullmedaljen i øvinga under Sommar-OL 1964 i Tokyo, her støytte han 20,33 meter, 13 cm lengre enn landsmannen Randy Matson, den neste verdrekordsetjaren i kulestøyt. Long la opp etter leikane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dallas Long» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juli 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Damian David George Warner** (fødd 4. november 1989) er ein kanadisk mangekjempar fødd i London i Ontario. Han vart olympisk meister i tikamp i 2021, tidlegare vann han VM-sølv i 2015 og bronsemedaljen under VM 2013, OL 2016 og VM 2019.

Aktiv
-----

Warner forbetra sitt personbeste med over 300 poeng då han vart femtemann i tikampen under OL 2012 i London. Året etter forbetra han i Moskva-VM den personlege rekorden til 8 512 poeng og tok bronsemedaljen. Med 8 282 poeng vann Warner tikampen under samveldeleikane 2014 i Glasgow.

Ved verdsmeisterskapen i Beijing sanka Warner 8 695 poeng, sette kanadisk rekord og tok sølvmedaljen bak den suverene vinnaren, Ashton Eaton frå USA. I 2016 sikra Warner seg bronsemedaljen under sommarleikane i Rio de Janeiro. Han forbetra den kanadiske rekorden til 8 795 poeng då han i slutten av mai 2018 vann meistermøtet i Götzis, også i 2019 steig han til topps på sigerspallen i Götzis-stemnet.

Warner sigra i tikampen ved panamerika-leikane 2015 i Toronto. I 2019 forsvarte han i Lima tittelen som panamerika-meister. På tampen av same sesongen vart han tredjemann i verdsmeisterskapen i Doha. Etter eit heilt år utan tevlingar, kom Warner tilbake i sitt livs form då dei olympiske leikane vart avvikla i Tokyo. Den 4. og 5. august 2021 vann han OL-gull etter å han sanka heile 9 018 poeng. Han vart då den fjerde tikampkjempa som kleiv grensa 9 000 poeng. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2012 i London: Nr 5 – 8 442 poeng
* VM 2013 i Moskva: Bronsemedalje – 8 512 poeng
* VM 2015 i Beijing: Sølvmedalje – 8 695 poeng – bakom Ashton Eaton (9 045 poeng)
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Bronsemedalje – 8 666 poeng
* VM 2017 i London: Nr 5 – 8 309 poeng
* VM 2019 i Doha: Bronsemedalje – 8 529 poeng
* OL i 2021 i Tokyo: Gullmedalje – 9 018 poeng, framom Kévin Mayer (8 726 poeng)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Damian Warner» frå Wikipedia på engelsk, den 25. august 2021.*

* «Damian Warner» (på engelsk). Olympedia. Henta 11. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Lucille Wheeler** (fødd 14. januar 1935) er ein kanadisk tidlegare skirennar fødd i Montréal i Québec som under VM i alpine greiner 1958 vart dobbelt verdsmeister, då ho vann både utfor og storslalåm.

Aktiv
-----

Wheeler vart nummer sju i utfor då alpin-VM vart avvikla i svenske Åre i 1954. To år seinare vann ho bronsemedaljen i utfor under Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo, det var fyrste gongen ein nordamerikansk kvinneleg alpinist tok ein olympisk medalje. I storslalåm kom ho på sjetteplass.

Under VM i alpine greiner 1958 i Bad Gastein vart Wheeler den store forgrunnsfiguren på kvinnesida. Ho vann utfortevlinga med ein margin på tre tidels sekund i høve til Frieda Dänzer frå Sveits, medan ho i storslalåm hadde eit halvt sekund til gode i mål til sølvvinnar Sally Deaver frå USA. Dei to gullmedaljane og ein 13. plass i slalåm gav henne også sølvmedaljen i kombinasjonen.

Wheeler la opp i 1959.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lucille Wheeler» frå Wikipedia på tysk, den 7. desember 2014.*
**Daman** er hovudstaden i det indiske unionsterritoriet Dadra og Nagar Haveli og Daman og Diu, og administrasjonsby for Daman-distriktet. Folketalet i byen var 44 282 ved folketeljinga i 2011.

Båthamn ved Damanganga i Daman.
Byen ligg ved kysten ved munningen av Damanganga-elva. Elva delar byen i to, *Nani-daman* ('vesle Daman') og Moti-daman ('store Daman'). Ironisk nok er Nani-daman den største delen med store bustadområde, supermarknader og sjukehus. Moti-daman utgjer gamlebyen.

Den portugisiske festningen i Daman.

Daman is located in India
Daman i India

Historie
--------

Portuguisiske utforskarar leia av Diogo de Melo kom tilfeldigvis til området i 1523, etter at ein storm hadde blese dei av kurs medan dei sigla mot Ormuz. Staden blei folkesett som ein portugisisk koloni, og blei verande slik i over 400 år. På 1500-talet blei det reist ein større festning i Motidaman til vern mot Mogulriket. Mykje av festninga står framleis, og huser mykje av dei lokale styresmaktene.

I 1961 blei Daman teke med i India saman med dei andre portugisiske områda etter eit slag mellom indiske og portugisiske styrkar. Under kampane blei 4 indarar og 10 portugisarar drepne. Daman blei ikkje del av den nye delstaten Goa, men danna eit nytt forbundsterritorium med kringliggjande landsbyar og Diu.

Turisme
-------

Daman er eit populært turistmål, mellom anna fordi området tillèt sal av alkohol medan nabostaten Gujarat er tørrlagd. Dei fleste besøkande kjem frå område i nærleiken som Vapi, Bhilad, Valsad, Surat og Baroda. Staden har to kjende strender, Devka i Nani-daman og Jampore i Moti-daman.

Kjelder
-------

1. 1 2   Office of The Registrar General & Census Commissioner, India; Census Digital Library, Table Series/Tabulations Plan of Census Year – 2011/Primary Census Abstract/Urban Agglomeration Henta 17. juli 2014.
2. ↑  Singh, Kumar Suresh (1995). *Daman and Diu*. People of India **XIX**. Popular Prakashan. s. 3. Henta 18. desember 2010.
3. ↑  Anil Shorey (21 February 1999). «The Forgotten Battles of Daman and Diu». *The Tribune*. Henta 18 December 2010.
4. ↑  Chakravorty, Dr. B.C. (2008). «Operation Vijay» Arkivert 2014-03-31 ved Wayback Machine.. Bharat Rakshak. Henta 18.12.2010.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Daman» frå Wikipedia på svensk, og «Daman, Daman and Diu» frå Wikipedia på engelsk den 15. februar 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Ludo Coeck til venstre
**Ludovic Coeck** (25. september 1955–9. oktober 1985) var ein belgisk fotballspelar frå Anvers som med RSC Anderlecht vann cupvinnarcupen to gongar og UEFA-cupen i 1983. Han var venstreveng eller midtbanespelar på Belgias landslag i tida 1974-84.

### Klubbspel

Coeck var Anderlecht-spelar frå 1972 til 1983. Med topplaget frå Brussel var han seriemeister to gongar og ein gong nasjonal cupmeister. Både i 1976, 1977 og 1978 fekk han plass i fyrste-ellevaren då Anderlecht tok seg til den årlege finalen i cupvinnarcupen. Det belgiske laget sigra over høvesvis West Ham United i 1976 og Austria Wien i 1978, i 1977 vart det tap mot Hamburger SV. Han tok avskjed med Anderlecht etter han var med i UEFA-cupfinalane 1983, heimekampen mot Benfica enda 1-0 og bortekampen 1-1. Etter triumfen mot Benfica gjekk Coeck sommaren 1983 vidare til italienske FC Internazionale og sidan Ascoli, der han fekk lite og inkje speletid.

### Landslagsspel

Knapt 19 år gammal, fekk Coeck sin landslagsdebut då han vart bytta inn i EM-kvalifiseringskampen mot Island i Reykjavik, hausten 1974. Han spelte alle fem kampane då Belgia tok seg til mellomspelet i VM i fotball 1982, ei turnering der han med eit langskot skåra dei einaste målet i gruppespelkampen mot El Salvador. 27. april 1983 vart Coeck matchvinnar då Belgia vann 2-1 mot Aust-Tyskland i ein kamp som hjelpte Belgia til plass i EM i fotball 1984. Under sjølve europameisterskapen i Frankrike var han innbytar i to oppgjer, dei siste i landslagsdrakta. Han deltok i 46 landskampar og skåra 4 mål.

Coeck døydde 30 år gammal etter å ha vorte alvorleg skadd då han køyrde inn i autovernet på motorvegen nær Rumst.

### Merittar

* Vinnar av cupvinnarcupen: 1976 og 1978 med Anderlecht
* Vinnar av UEFA-cupen: 1983 med Anderlecht
* Belgisk seriemeister: 1974 og 1981 med Anderlecht
* Belgisk cupmeister: 1975 med Anderlecht

Kjelder
-------


* eu-football


| * v
* d
* e
Belgia sitt landslag – VM i fotball 1982 |
| --- |
| 
* 1 Pfaff
* 2 Gerets (kaptein)
* 3 L. Millecamps
* 4 Meeuws
* 5 Renquin
* 6 Vercauteren
* 7 Daerden\*
* 8 Van Moer
* 9 Vandenbergh
* 10 Coeck
* 11 Ceulemans
* 12 Custers
* 13 Van der Elst
* 14 Baecke
* 15 De Schrijver
* 16 Plessers
* 17 Verheyen
* 18 Mommens
* 19 M. Millecamps
* 20 Vandersmissen
* 21 Czerniatynski
* 22 Munaron
* Landslagstrenar: Thys

 | Flagget til Belgia |
| \* Jos Daerden erstatta René Vandereycken kvelden føre sluttspelet |


| * v
* d
* e
Belgia sitt landslag – EM i fotball 1984 |
| --- |
| 
* 1 Pfaff
* 2 Grün
* 3 Lambrichts
* 4 Clijsters
* 5 De Wolf
* 6 Vercauteren
* 7 Vandereycken
* 8 Claesen
* 9 Vandenbergh
* 10 Coeck
* 11 Ceulemans (lagkaptein)
* 12 Munaron
* 13 Baecke
* 14 De Greef
* 15 Verheyen
* 16 Scifo
* 17 Voordeckers
* 18 Czerniatynski
* 19 Mommens
* 20 De Coninck
* Landslagstrenar: Thys

 | Flagget til Belgia |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
Koordinatar: 35°40′N 10°06′E﻿

Oqba-moskéen og gravplassen i Kairouan
**Kairouan** (arabisk **القيروان**, også kjend som **Kairwan**, **Kayrawan** og **al-Qayrawan**) er ein by i Tunisia som ligg om lag 160 km sør for hovudstaden Tunis. Byen vert rekna med til dei heilage byane i islam, og er eit mykje besøkt pilegrimsmål for muslimar. Byen vart grunnlagt av arabarar i om lag 670, har i dag om lag 150 000 innbyggjarar, og har vore eit verdsarvområde sidan 1988. Namnet skriv seg frå det arabiske *kairuwân* (persisk *kâravân*) og tyder 'leir' eller 'kvilestad' (jf. karavanserai).

Byen vart grunnlagd av den arabiske generalen Uqba ibn Nafi som eit ledd i det veksande arabiske riket sitt forsvar mot berbarane. Sjølv om generalen fall i kamp mot berbarane femten år seinare, heldt byen fram med å vekse, og vart etter kvart kjend som «Mekka i Nord-Afrika». På 900-talet vart han hovudstad i Aghlabideriket, og var kjend for makt og rikdom.

På midten av 1000-talet kom Nord-Afrika under fatimidane sin kontroll, og byen vart invadert av beduinar og øydelagd i 1057. Under det osmanske riket vart hovudstaden flytta til Tunis på 1100-talet, men Kairouan har framleis status som heilag by og religiøst senter. Etter at franske styrkar tok kontroll over området i 1881, har det også vore tilgang til byen for ikkje-muslimar.

Byen vert i dag omtala som «byen med 50 moskéar», og mellom heilagdomane i byen kan ein nemne *Stormoskéen* med søyler av marmor og porfyr, og *Moskéen med tre portar* frå 800-talet. Byen har også spela ein viktig rolle i jødisk historie i Nord-Afrika, særleg på 800-1100-talet.

Attraksjonane i byen omfattar også den eldste minareten i verda, torget og medinaen. I tillegg er byen kjend for kunsthandverk og teppeproduksjon.

Gatescenene som skulle vere frå Kairo i Indiana Jones-filmen *Raiders of the Lost Ark* (*Jakten på den forsvunne skatten*) vart spela inn i Kairouan.

Panoramabilete av Kairouan

Kjelder
-------

* «Kairouan» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 26. januar 2010.
* «Kairouan» hjå Store norske leksikon, innhenta 26. januar 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kairouan**

* kairouan.org
* Kairouan på tourismtunisia.com
* Kairwan på jewishencyclopedia.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 36°12′N 36°31′E﻿

**Harem** (arabisk **حارم**) er ein by i Syria i Idlib guvernement. Han ligg 160 meter over havet og har eit innbyggjartal på 21 934 (2004). Harem ligg ved grensa til Tyrkia, 55 km vest for Aleppo.

Historie
--------

Det ligg ei viktig borg i Harem som vart bygd i ein unik militærstil. Bygn ligg langs ruta mellom Antiokia og Aleppo, og har eksistert sidan bysantinsk tid. Borga var opphavleg bysantinsk og vart bygd av Nikeforos, kort tid etter 959, før han så fall til arabarane og så seldsjukk-tyrkarane. I 1097 vart han erobra av krossfararane som heldt byen til 1119, utanom ei kort stund i 1089 då han vart teken av muslimske arabarar.

Han fall til Nur Al Din i 1149, så attende til krossfararane i 1158 og så igjen attende til Nur Al Din i 1164. Då mongolane invaderte på 1200-talet, vart mykje av Harem øydelagd, inkludert borga. Det som er att etter borga er datert attende til kampane mellom muslimane og krossfararane mellom 1164 og 1268. Krossfararborgar vart bygd opp at av sonen til Saladin, Malik Al Zaher Ghazi. Som ein del av den syriske revolusjonen har syriske opprørarar teke kontroll over byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Harem, Syria» frå Wikipedia på engelsk, den 10. juni 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 24. desember 2010, henta 10. juni 2014

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 74°00′S 164°50′E﻿

**Tinkerbreen** er ein 40 km lang isbre i Antarktis, som drenerer den sentrale delen av Southern Cross Mountains og flyt søraust og ut i Wood Bay, på kysten av Victoria Land. Han vart namngjeven av den nordlege gruppa frå New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition (NZGSAE), 1962–63, etter oberstløytnant Ron Tinker, som var sjef ved Scott-basen i løpet av den sesongen.

**Tinker bretunge** er ei forlenging av Tinkerbreen som strekkjer seg ut i sjøen i nordvesthjørnet av Wood Bay på kysten av Victoria Land. Namnet vart foreslått av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) i samband med Tinkerbreen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tinker Glacier» frå Wikipedia på engelsk, den 21. januar 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Tinkerbreen». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 21. januar 2014.
2. ↑  «Tinker bretunge». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 21. januar 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Steve Roud, skaparen av Roud Folk Song Indeks, foreles på universitetet i Cambridge i mars 2014.
**Roud Folk Song Indeks** er ein database med kring 250 000 referansar til nesten 25 000 songar som vert inn samla frå munnleg tradisjon innan den engelsktalande verda. Han er kompilert av Steve Roud, ein tidlegare bibliotekar frå Croydon i London.

Rouds indeks er ein kombinasjon av trykte kjelder frå før 1900 og dessutan ei mengd lydopptak. Databasen inneheld òg alle kjelder som blei nytta av Francis James Child (*The English and Scottish Popular Ballads*) og inneheld opptak frå 1900 til 1975. Fram til byrjinga av 2006 var databasen tilgjengeleg gjennom eit abonnement på CD-plater, men no er han tilgjengeleg på internett.

Formål
------

Hovudformålet med databasen er å nytta han som forskingshjelp som korrelerer versjonar av tradisjonelle engelskspråklege folkesongtekster. Desse er blitt dokumenterte dei siste hundreåra av fleire ulike personar i Storbritannia og Nord-Amerika. Det er mogleg å søkja i databasen, til dømes etter tittel, førstelinje eller temaet (eller ein kombinasjon) for å finna ein særskild versjon av ein viss song.

Databasen er erkjend som eit "signifikant indeks" av English Folk Dance and Song Society og var ein av de første artiklane som blei publisert på nettstaden av Vaughan Williams Memorial Library i 2006.

Kjelder
-------

1. ↑  «Library and archive». *The English Folk Dance and Song Society* (på engelsk). Henta 16. september 2019.
2. ↑  «Search and browse tips». *The Vaughan Williams Memorial Library* (på engelsk). Henta 16 september 2019.
3. ↑  «The Vaughan Williams Memorial Library». *The Vaughan Williams Memorial Library* (på engelsk). Henta 16. september 2019.
4. ↑  «The English Folk Dance and Song Society». *The English Folk Dance and Song Society* (på engelsk). Henta 16. september 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Roud Folk Song Index» frå Wikipedia på svensk, den 21. november 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* ‘I’ve got to stop somewhere!’ How Steve Roud compiled his epic folk song archive. Intervju og omtalet i *The Guardian*.
**Ghawarfeltet** er verdas største oljefelt. Det vart oppdaga i 1948 og ligg nordvest i Saudi-Arabia aust for Qatar. Dei påviste reservane er mellom 66 og 100 milliardar fat (Ultimate Recoverable Reserves (URR)). Utstrekninga er 280 gonger 30 kilometer, noko som er det største påviste mellom konvensjonelle oljefelt i verda, då ein her ikkje reknar med oljesand eller særs tung olje.

Produksjon
----------

Feltet nådde ein dagleg produksjon på over 5 millionar fat på midten av 1970-talet og har halde seg der sidan. Ghawarfeltet produserer langt over halvparten av olja i Saudi-Arabia og utgjorde ca. 6,25 % av verdsproduksjonen i 2004. For å samanlika var den norske dagsproduksjonen av olje ca. 2,5 millionar fat i januar 2006. Den kumulative produksjonen utgjer sålangt rundleg 60 milliardar fat(basert på Croft).

Reservar
--------

I følgje styresmaktene i Saudi-Arabia er dei resterande, påviste reservane i feltet ca. 71 milliardar fat. Nokon kritikarar som Matthew Simmons meiner at feltet har nådd eller vil snart nå topproduksjon. Desse påstandane kjem mellom anna i boka *Twilight in the Desert*. Denne påstanden har vorte avvist av mellom andre leiaren av Saudi Aramco sin reservoaravdeling, Nansen Saleri. Det må seiast at lite er kjent om dei resterande reservar og eventuellt nedgang i produksjon då mesteparten av informasjonen om dette feltet kjem frå tredjepartskjelder.

Sjå òg
------

* Oljefelt
* Olje- og gassfelt på norsk kontinentalsokkel

Kjelder
-------

* Giant Oilfields of the World
* The world's giant Oilfields Arkivert 2006-06-23 ved Wayback Machine.
* The Ghawar Oil Field, Saudi Arabia
* USA setter bilkjøring og klima på dagsordenen
* Mindre olje fra norsk sokkel