recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| Albi |
| --- |
| Pont Vieux i AlbiPont Vieux i Albi Pont Vieux i Albi |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Midi-Pyrénées Tarn |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  44,26 km² |
| Innbyggjarar  - By (2008)   - folketettleik | 51 199   1 046/km² |
| Koordinatar | 43°55′44″N 02°08′47″E﻿Koordinatar: 43°55′44″N 02°08′47″E﻿ |
| Høgd over havet | 169 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.mairie-albi.fr |
| Plassering |
|  |

**Albi** er ein by og kommune sør i Frankrike. Han er *préfecture* (hovudstad) i departementet Tarn, og ligg ved elva Tarn 80 km nordaust for Toulouse. Innbyggjarane vert kalla *Albigeois* eller *Albigeoises(s)*. Byen har i dag i underkant av 50 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Domkyrkja Sainte-Cécile
Inngangen til *Musée Toulouse-Lautrec* i Palais de la Berbie.
Dei første busetnadane i området er frå bronsealderen.

Etter at romarane erobra Gallia i 51 fvt. var byen kalla Civitas Albigensium, området til Albigeois. Arkeologiske utgravingar har ikkje funne spor etter romerske bygningar, noko som tyder på at Albi var ein liten romersk busetnad. 

I 1040 vart Albi utvida med brua Pont Vieux (Den gamle brua). Nye bustadar vart bygd og byen voks. På grunn av handel voks byen seg rik på denne tida, og kravde òg inn skattar for å nytte brua. 

I 1208 slo paven og den franske kongen seg saman for å kjempe mot katarane, som hadde utvikla si eiga utgåva av kristendomen (noko som var kjettersk for det dominerande katolske samfunnet). Undertrykkinga var alvorleg og mange vart brend på stake gjennom heile regionen. Området som til då hadde vore så godt som sjølvstendig vart no redusert til ein stat, slik at det kunne verte annektert av den franske krona. 

Etter krosstoget mot katarane var ferdig gjorde biskop Bernard de Castanet på 1200-talet ferdig arbeidet på Palais de la Berbie, eit biskoppalass som såg ut som ei festning, og gav ordre om å byggje ei imponerande domkyrkje, som fekk namnet Sainte-Cécile, i 1282.

Frå 1450 til 1560 gjorde byen seg igjen rik på handel, hovudsaleg på grunn av dyrking av «Isatis Tinctoria», vanlegvis kalla vaid, ei plante som vart nytta til å blåfarge ullgarn og ulltøy med. Dei flotte husa frå renessansen viser dei store rikdomane kjøpmenna førte til byen.

Musée Toulouse-Lautrec
----------------------

I Albi finst Musée Toulouse-Lautrec, som er det viktigaste museet for verka av den vidgjetne kunstmålaren Henri de Toulouse-Lautrec. Museet har tilhald i den gamle bustaden til biskopane i Albi, Palais de la Berbie.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Albi» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mai 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Albi**

* Turistkontoret i Albi Arkivert 2006-02-12 ved Wayback Machine.
* Reiseguide for Albi
* Bilete og historie om Albi Arkivert 2007-10-08 ved Wayback Machine.
* Attraksjonar i Albi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**FA-cupfinalen i fotball 2006** fann stad på Millenium stadion i Cardiff den 13. mai, med 71 140 tilskodarar på tribunane. Kampen mellom London-laget West Ham United og Liverpool FC enda etter 120 minutt og påfylgjande straffesparktevling med siger til Liverpool.

### Kampen

Midtvegs i fyrste omgang kom West Ham i føringa gjennom eit sjølvmål. I det 28. minutt la Dean Ashton på til 2–0, fire minutt seinare reduserte Djibril Cissé til 1–2. Steven Gerrard skapte balanse i det 54. minutt. Ti minutt etter gav Paul Konchesky West Ham atter leiinga i kampen. I plusstida av andre omgang utlikna Gerrard nok ein gong, då til 3–3.

Lagoppstillingane med Liverpool i raudt
Etter to mållause ekstraomgangar vart oppgjeret avgjort med straffeskyting. Av fire eksekutørar frå kvar av dei to laga stod Liverpool med 3 nettkjenningar og West Ham med 1. For Liverpool skåra Dietmar Hamann, Gerrard og John Arne Riise, berre Teddy Sheringham fann vegen til nettmauskane for West Ham.

**Liverpool** sitt vinnarlag bestod av: José Manuel Reina, Steve Finnan, Jamie Carragher, Sami Hyypiä, John Arne Riise, Steven Gerrard (kaptein), Xabi Alonso, Mohamed Sissoko, Harry Kewell, Peter Crouch, Djibril Cissé. Kewell vart skadd like etter pause og erstatta av Fernando Morientes. Midtveges i omgangen Jan Kromkamp og deretter Dietmar Hamann i spel, ut gjekk Alonso og Crouch.

**West Ham** mønstra: Shaka Hislop, Lionel Scaloni, Anton Ferdinand, Danny Gabbidon, Paul Konchesky, Yossi Benayoun, Nigel Reo-Coker (kaptein), Carl Fletcher, Matthew Etherington, Marlon Harwood, Dean Ashton. Bobby Zamora, Christian Dailly og Teddy Sheringham vart bytta inn frå det 71. til det 85. minutt, ut gjekk etter tur Ashton, Fletcher og Etherington.

Alan Wiley var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2006 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2021.*
«Il Canto degli Italiani» (instrumentalversjon)
Goffredo Mameli
Michele Novaro
**«Il Canto degli Italiani»** (*Songen åt italienarane*), blant italienarar oftast kjend som **«Inno di Mameli»** ('Hymnet åt Mameli') etter tekstforfattaren, eller **«Fratelli d'Italia»** ('Brør av Italia') etter førstelinja, er den italienske nasjonalsongen.

Songen blei skriven hausten 1847 av den tjueårige studenten Goffredo Mameli i Genova, i eit miljø prega av patriotisme og arbeid for sjølvstende og lausriving frå Austerrike-Ungarn. Diktet til Mameli blei tonesett nokre månader seinare av Michele Novaro, som også var frå Genova, i Torino. Songen blei utbreidd under den påfølgjande italienske samlingstida kjen som Risorgimento.

Etter at Italia blei sameint i 1861 nytta landet «Marcia Reale», 'Kongemarsjen', som nasjonalsong. Dette var ein song laga for kongehuset Savoy i 1831. I 1946, då Italia blei republikk, tok ein i bruk «Il Canto degli Italiani» som nasjonalsong. Dette var opphavleg tenkt som ein midlertidig song, men ein heldt fram å bruka han, og 17. november 2005 blei han erklært nasjonalsong ved lov.

| Første verset og refreng | Ordrett omsetjing |
| --- | --- |
|  
Fratelli d’Italia
L’Italia s’è desta
Dell’elmo di Scipio
S’è cinta la testa
Dov’è la vittoria?!
Le porga la chioma
Ché schiava di Roma
Iddio la creò

 Stringiamci a coorte
Siam pronti alla morte
L’Italia chiamò
Stringiamci a coorte
Siam pronti alla morte
L’Italia chiamò, si!
 |  
Brør av Italia
Italia har vakna
Og hjelmen åt Scipio
teke på sitt hovud.
Kvar er Sigeren?
lat henne visa vyrde
som slave av Roma
vart ho skapt av Gud.

Lat oss danna ein kohort
Vi er klare til å døy
Italia har kalla oss
Lat oss danna ein kohort
Vi er klare til å døy
Ja, Italia har kalla oss! |

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Teksten til **Il Canto degli Italiani** ved Wikisource. |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Il Canto degli Italiani» frå Wikipedia på engelsk, den 17. desember 2011.*

Fotnotar

1. ↑  *Italy - Il Canto degli Italiani/Fratelli d'Italia*, NationalAnthems.me, henta 24. november 2011

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Harald Sunde** (fødd 21. februar 1944
) er ein tidlegare fotballspelar frå Trondheim, som vann to seriemeisterskap med Rosenborg Ballklub og spelte 39 landskampar for Noreg.

### Klubbspel

Nidelv debuterte for Nidelv Idrettslag i 1961. I åra fram til 1965 kjempa Nidelv med mellom andre Rosenborg om å vere det beste fotballaget i Trondheim, og Sunde var den sentral spelaren då Nidelv rykte opp frå 3. divisjon i 1963. Året etter vart Nidelv nummer to og Rosenborg nummer tre i B-avdelinga av 2. divisjon.

Då Rosenborg hadde rykt opp til 1. divisjon frå 1967, melde Sunde seg til teneste fro RBK. Dei komande sesongane danna han eit framifrå angrepspar med Odd Iversen, med Iversen som senterløpar og den meir tekniske Sunde som den som spelte Iversen fri. Allereie i sin fyrste sesong i Rosenborg vart Sunde seriemeister og spelte cupfinale, ein finale som enda med tap mot osloklubben Lyn. Også i 1969 vann RBK og Sunde den norske toppdivisjonen.

I 1970 vart både Sunde og Iversen overført til Racing Mechelen i Belgia. Sunde kom tilbake til Rosenborg i 1972. Etter to år utan suksess i Belgia spelte han på Rosenborg ut 1974-sesongen, på eit lag som var i ferd med å sige ned frå toppen i norsk klubbfotball. Frå 1975 var han spelande trenar på Orkanger. Sunde gjekk tilbake til Rosenborg i 1978, og var med å spele klubben opp frå 2. divisjon. Han spelte nokre få kampar i 1. divisjon i 1979 før han la opp.

### Landslagsspel

Sunde debuterte på Noregs landslag i Trondheim den 20. august 1964, i ein kamp som med siger 2-0 over Finland. Fram til 1969 var han ofte med i lagoppstillinga til Noreg, seinare meir sporadisk. Til saman spelte han 39 landskampar og skåra fem mål i tida 1964-73.

### Merittar

* Seriemeister: 1967 og 1969 med Rosenborg
* Tapande cupfinalist: 1967, 1972 og 1973 med Rosenborg

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
Norsk sanitetspersonell frå Forsvarets sanitet under Koreakrigen
**Ikkje-stridande** (*non-combatants* på engelsk) er eit juridisk omgrep frå internasjonal humanitærrett, og skildrar personar som ikkje kan angripast i ein militær konflikt. Omgrepet vert brukt om sivile som ikkje deltek i konflikten, medisinsk personell (leger, sjukepleiarar og sanitetssoldatar), som har mandat etter folkeretten til å ta vare på såra og sjuke i krigssoner (vernet gjeld òg medisinsk personell som er medlemmar av dei væpna styrkane), stridande som er *hors de combat*, og nøytrale personar som ikkje deltek i striden. Ikkje-stridande kan ikkje angripast, og sivile, medisinsk personell eller nøytrale partar kan ikkje takast som krigsfangar. I tillegg har medisinsk personell rett etter folkeretten til å utføra sitt humanitære arbeid i krigssoner utan å forhindrast. Det er eit brot på lovane til krigen, dvs. eit krigslovbrot, å angripa ikkje-stridande.

Medisinsk personell
-------------------

Vern av medisinsk personell går heilt tilbake til den første Genèvekonvensjonen frå 1864 og vernet av ikkje-stridande har vorte utdjupa i seinare konvensjonar og protokollar. I den første Genèvekonvensjonen vart det bestemt at såra skulle handsamast humant, at medisinsk personell, både militære og sivile, skulle sjåast på som nøytrale, og at kvar og ein som hjelpte såra skulle respekterast og «verta verande fri». Medisinsk personell, og medisinske bygningar og køyretøy, har rett til å bruka Raudekrossen-emblema til rørsla, den raude krossen, den raude halvmånen eller den raude krystallen, som vernemerke (*protective sign*). Personell ber òg ofte identitetskort som identifiserer dem som «verna personar» (*protected persons*) etter Genèvekonvensjonene. 

I praksis er medisinsk personell i dag ofte frå sanitetspersonell innanfor Forsvarety i sitt land. I Noreg er det i røynda personell frå Forsvarets sanitet.  Historisk spelte òg den frivillige sjukepleia, organisert m.a. av nasjonale Raudekross-samskipnader, ei viktig rolle. Det er forbode etter krigens folkerett for sanitetspersonell i teneste og som òg er identifisert som dette å delta i krigshandlingar. Bygningar og køyretøy identifisert som del av saniteten kan heller ikkje brukast til militære operasjonar. Dette forbodet er ein føresetnad for at personellet har status som verna personar etter folkeretten.

Referansar
----------

1. ↑  Knut Ipsen, «Combatants and Non-combatants», i Dieter Fleck (red.), *The Handbook of International Humanitarian Law*, Oxford University Press, 2013, s. 300-331

* *Denne artikkelen bygger på «Ikke-stridende» frå Wikipedia på bokmål, den 13. januar 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
**Europameisterskapen i fotball 1989** var den tredje europameisterskapen i fotball for kvinner. Vertslandet Vest-Tyskland vart europameister etter å ha vunne 4-1 over tittelforsvarar Noreg i finalen.

Turneringsformatet var det same som i 1987, med fire deltakarland og semifinalar/finalar i eitt av dei fire meisterskapskvalifiserte landa; Noreg, Sverige, Vest-Tyskland og Italia. Meisterskapen vart avvikla dagane 28. juni til 2. juli 1989 i vesttyske Siegen, Lüdenscheid og Osnabrück. I semifinalane tok Vest-Tyskland seg vidare til finalen gjennom straffesparktevling, etter at sjølve kampen enda 1-1, medan Noreg vann 2-1 over Sverige med mål av Linda Medalen og Sissel Grude. Sverige kapra sidan bronse gjennom siger 2-1 mot Italia etter ekstraomgangar i bronsefinalen.

### Finalen

Finalen mellom tittelforsvarar Noreg og Vest-Tyskland fann stad på eit fullsett Stadion an der Bremer Brücke i Osnabrück den 2. juli. Dei 22 000 tilskodarane såg at Ursula Lohn skåra to gongar før Heidi Mohr la på til 3-0 straks før pausesignalet let. I det niande minutt av andre omgang reduserte Sissel Grude for Noreg, atten minuttar seinare fastsette Angelika Fehrmann sluttresultatet til 4-1.

**Vest-Tyskland** mønstra: Marion Isbert, Frauke Kuhlmann, Jutta Nardenbach, Sissy Raith, Andrea Haberlaß, Doris Fitschen, Silvia Neid, Petra Damm, Martina Voss, Heidi Mohr og Ursula Lohn. Roswitha Bindl vart bytta inn midtvegs i fyrste omgang og Angelika Fehrmann kom innpå då kampen var ein time gammal. Ut gjekk høvesvis Haberlaß og Fitschen.

**Noreg** stilte med: Hege Ludvigsen, Agnete Carlsen, Liv Strædet, Cathrine Zaborowski, Gunn Nyborg, Toril Hoch-Nielsen, Tone Haugen, Heidi Støre (kaptein), Linda Medalen, Sissel Grude og Birthe Hegstad. I løpet av kampen tok Turid Storhaug og Trude Haugland over for Hoch-Nielsen og Hegstad. Erling Hokstad var norsk landslagssjef.

Dommar var Carlos Silva Valente frå Portugal.

Kjelder
-------

* *Sportsboken 1989-90*.

* *Denne artikkelen bygger på «Fußball-Europameisterschaft der Frauen 1989» frå Wikipedia på tysk, den 27. juni 2017.*


| * v
* d
* e
Europameisterskapen i fotball for kvinner |
| --- |
| 
* Danmark-England-Italia-Sverige 1984
* Noreg 1987
* Vest-Tyskland 1989
* Danmark 1991
* Italia 1993
* England-Noreg-Sverige-Tyskland 1995
* Noreg-Sverige 1997
* Tyskland 2001
* England 2005
* Finland 2009
* Sverige 2013
* Nederland 2017
* England 2022

 |
**Fulvio Valbusa** (fødd 15. februar 1969) er ein italiensk tidlegare langrennar frå Verona som vann sju VM-/OL-medaljar i tida 1995-2006, med OL-gull 2006 i stafett og VM-sølv 2005 på 15 km som dei fremste prestasjonane. Valbusa vann to enkeltrenn i verdscupen, og var den beste tredje beste langrennaren gjennom 1997-sesongen. Også den yngre systera Sabina Valbusa hevda seg i internasjonalt langrenn.

Aktiv
-----

Valbusa overraska med ein fjerdeplass då han i januar 1992 i Cogne deltok i si andre tevling i verdscupen i langrenn. Men det skulle gå fleire sesongar før han tok steget opp i verdseliten. I mellomtida var han med å take stafettbronse under Ski-VM 1995 i kanadiske Thunder Bay, ein prestasjon han og Italia gjentok ved ski-VM i Trondheim to år seinare.

Vinteren 1996 kom Valbusa for fyrste gong på sigerspallen etter eit renn i verdscupen, fyrst i Seefeld in Tirol og ein månad seinare i Falun. I sesongen 1997 var han i sitt livs form, og etter tre pallplassar i verdscupen og ei rad gode prestasjonar i ski-VM, sikra han seg tredjeplassen i Verdscupen i langrenn 1997. Einast den suverene verdseinaren Bjørn Dæhlie og finske Mika Myllylä plukka fleire poeng. 

Den 16. desember 1997 vann Valbusa sin fyrste siger i eit verdscuprenn, ein 15 km i Val di Fiemme. Under Vinter-OL 1998 i Nagano tok han sølv på stafetten, og vart elles nummer fem i tre av dei individuelle tevlingane. Året etter starta han verdsmeisterskapen i Ramsau med å verte fjerdemann på 30 km, før han så tok bronsen på 15 km jaktstart og ein medalje av same valør med stafettlaget. Derimot makta han ikkje å hevde seg mot verdseliten dei etterfylgjande sesongane.

Valbusa tok sin andre og siste verdscuptriumf i franske La Clusaz den 6. februar 2004. Under VM 2005 i Oberstdorf overraska han, 36 år gammal, med å vinne sølvmedaljen i 15 km fristil. Landsmannen Pietro Piller Cottrer vann tevlinga. Eit siste og største høgdepunkt for Valbusa var gullmedaljen i 4 x 10 km stafett under vinterleikane 2006 i Torino. Etter at han sjølv tok seg av fyrsteetappen, syrgde Giorgio Di Centa, nemnde Cottrer og ankermann Cristian Zorzi for italiensk siger.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* Vinter-OL 1992 i Albertville: Nr 17 på 30 km
* Ski-VM 1993 i Falun: Nr 11 på jaktstarten
* Ski-VM 1995 i Thunder Bay: Bronsemedalje i 4 x 10 km stafett, nr 16 på 10 km
* Ski-VM 1997 i Trondheim: Bronsemedalje i 4 x 10 km stafett, nr 5 på jaktstarten og tremila, nr 6 på 10 km
* Vinter-OL 1998 i Nagano: Sølv i 4 x 10 km stafett, nr 5 både på jaktstart, 30 km og 50 km
* Ski-VM 1999 i Ramsau: Bronse på jaktstarten og i 4 x 10 km stafett, nr 4 på 30 km
* Ski-VM 2001 i Lahti: Nr 8 på 20 km skiathlon
* Vinter-OL 2002 i Salt Lake City: Nr 18 på 20 km/skibyte
* Ski-VM 2003 i Val di Fiemme: Nr 18 på femmila
* Ski-VM 2005 i Oberstdorf: Sølvmedalje på 15 km
* Vinter-OL 2006 i Torino: Gullmedalje i 4 x 10 km stafett, nr 13 på 15 km

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fulvio Valbusa» frå Wikipedia på tysk, den 20. mars 2017.*

* Sportsboken, aktuelle årgangar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Fulvio Valbusa». olympedia.org. Henta 23. januar 2023.
**«Il est né le divin enfant»** ('Det guddommelege barnet er født') er ein tradisjonell fransk julesong frå 1700- eller 1800-talet. Songen skildrar korleis Jesusbarnet i krybba blir feira som eit heilag barn.

Songen blei først gjeven ut i songboka *Noêls anciens* (1875-6) av Dom G. Legeay. Melodien var allereie gjeven ut i *Airs des noêl lorrain* (1862) av R. Grosjean, domkyrkjeorganisten i Saint-Dié, og byggjer truleg på ein gammal normannisk jaktsong, «Tête bizarde», frå 1700-talet.

Songen er omsett til engelsk ei rekkje gonger, mellom anna som «He is Born, the Child Divine», «Born Is Jesus, The Infant King». Han finst også på mohawk som «Rotonni NiioRoie Mia».

Ei rekkje ulike artistar og kor har spelt inn «Il est né le divin enfant», mellom anna Wiener Sängerknaben, The Kings Singers, Edith Piaf, Tino Rossi, Placido Domingo, Siouxsie and the Banshees og Annie Lennox.

Melodien har mellom anna inspirert *Variations sur «Il est né le divin enfant»* (1948) av Marcel Dupré.

Kjelder
-------


* Il est ne, le divin Enfant ved hymnsandcarolsofchristmas.com

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Teksten til **Il est né le divin enfant** ved Wikisource (fr). |
|  |
| --- |
| ***Don't Leave Me Now***  Song av Pink Floydfrå albumet *The Wall* |
|  |
| **Utgjeve** | 30. november 1979 |
| **Innspelt** | April-november 1979 |
| **Sjanger** | Progressiv rock |
| **Lengd** | 4:16 |
| **Selskap** | Harvest Records (UK), Columbia Records (US)/Capitol Records (US) |
| Låtskrivar(ar) | Roger Waters |
| **Produsent** | Bob Ezrin, David Gilmour, James Guthrie og Roger Waters |
|
|

***Don't Leave Me Now*** er ein song av det britiske bandet Pink Floyd laga av Roger Waters. Songen vart gjeven ut på albumet *The Wall* i 1979.

Komposisjon
-----------

Songen er delt inn i to hovuddelar. Den første delen er dempa og roleg, med ein ganske kynisk tekst. Den andre delen inneheld ei langvarig og kjenslemessig bøn, og er ikkje så dempa og roleg.

Tekst
-----

Som dei andre songane på *The Wall* fortel «Don’t Leave Me Now» historia om hovudrolla Pink. I denne songen prøver Pink å takle utruskapen til kona si, men feilar. Han legg skulda på ho for at han har det vondt.

Filmversjon
-----------

Pink ligg i symjebassenget sitt og kuttet frå handa hans fyller det med blod. Han ser kona si ha eit forhold. Ein kan så sjå han i eit avlangt, firkanta hotellrom der skuggen til kona dukkar opp på veggen, men skuggen vert gradvis forvandla til ein gigantisk knelar som jagar Pink rundt i rommet.

Medverkande
-----------

* Roger Waters – EMS VCS 3 synthesizer, vokal
* David Gilmour – gitar, bassgitar, korvokal, pusting
* Richard Wright – basspedal, orgel, piano, Prophet-5 synthesizer
* Nick Mason – trommer

Personell per Fitch og Mahon.

Kjelder
-------

* Fitch, Vernon. *The Pink Floyd Encyclopedia* (3. utg.), 2005. ISBN 1-894959-24-8

1. ↑  Fitch, Vernon and Mahon, Richard, *Comfortably Numb — A History of The Wall 1978–1981*, 2006, s. 87.
**David «Dave» Bargeron** (fødd 6. september 1942 i Athol i Massachusetts) er ein amerikansk trombonist og tubaist som er mest kjend for å spele i jazzrockgruppa Blood, Sweat, and Tears. Han vart med i gruppa i 1970, etter at Jerry Hyman slutta, og var først med på albumet *Blood, Sweat & Tears 4*. Med denne gruppa spelte han ein tubasolo på albumet *Live and Improvised* (1975) på «And When I Die/One Room Country Shack». Han vert ofte samanlikna med trombonisten James Pankow frå Chicago og Jim Pugh frå Woody Herman band.

Han var førstetrombonist i Clark Terry's Big Band, og (frå 1968-1970) spelte han basstrombone og tuba i Doc Severinsen's Band. 

Etter han slutta i Blood, Swet and Tears, vart Bargeron studiomusikar med base i New York City, og har spelt med Paul Simon, Mick Jagger, James Taylor, Eric Clapton, David Sanborn, Carla Bley og Pat Metheny. Bargeron spelar i dag med George Gruntz Concert Jazz Band frå Sveits, George Russell Living Time Orchestra, og var lenge medlem av Jaco Pastorius sitt Word of Mouth Band.

Diskografi
----------

**Med Gil Evans**

* *Live at the Public Theater (New York 1980)* (Trio, 1981)
* *Farewell* (Evidence, 1986 [1988])

**Med George Gruntz**

* *Theatre* (ECM, 1983)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dave Bargeron» frå Wikipedia på engelsk, den 31. august 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  The Biographical Encyclopedia of Jazz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* CiNii
* MusicBrainz (artist)

 |
**Europameisterskapen i fotball 1991** var den fjerde europameisterskapen i fotball for kvinner. Tittelforsvarar Vest-Tyskland vart europameister med siger 3-1 etter ekstraomgangar mot Noreg i finalen i Ålborg 14. juli 1991.

Turneringsformatet var det same som ved dei to føregåande meisterskapane. Dei fire deltakarlanda møttest til semifinalar/finalar i eitt av dei fire meisterskapskvalifiserte landa; Noreg, Vest-Tyskland, Italia og Danmark. Meisterskapen vart avvikla dagane 10.-14. juli 1991 i dei danske byane Hjørring, Frederikshavn og Ålborg. I semifinalane spelte vertslandet Danmark og Noreg i Hjørring uavgjort 1-1, fyrst etter ei langvarig straffesparktevling sikra Noreg seg finaleplass. Tittelforsvarar Vest-Tyskland vann 3-0 mot Italia i den andre semifinalen. Danmark fekk bronse etter ekstraomgangar mot Italia og 2-1 i målprotokollen.

### Finalen

Finalen mellom tittelforsvarar Vest-Tyskland og Noreg fann stad 14. juli på Aalborg stadion framfor 3 100 tilskodarar. Dei fekk sjå at Birthe Hegstad gav Noreg leiinga i det 54. minutt og at Heidi Mohr utikna åtte minuttar seinare. Fleire mål kom ikkje før enn i fyrste ekstraomgang, då Mohr og Silvia Neid fann nettmauskane tre og fem minuttar ut i omgangen. Dermed forsvarte Vest-Tyskland EM-tittelen frå 1989.

**Vest-Tyskland** mønstra: Marion Isbert, Frauke Kuhlmann, Doris Fitschen, Jutta Nardenbach, Britta Unsleber, Silvia Neid, Petra Damm, Sissy Raith, Martina Voss, Heidi Mohr og Bettina Wiegmann. Gudrun Gottschlich tok plassen til Unsleber ganske tidleg i andre omgang og Katja Bornschein spelte siste ti minuttane av kampen i staden for Voss.

**Noreg** stilte med: Reidun Seth, Agnete Carlsen, Liv Strædet, Cathrine Zaborowski, Tina Svensson, Gunn Nyborg, Gro Espeseth, Heidi Støre (kaptein), Hege Riise, Linda Medalen og Birthe Hegstad. Strædet vart bytta ut med Ann Kristin Aarønes i det 70. minutt og Støre med Margunn Humlestøl straks Vest-Tyskland gjekk opp i leiing 2-1. Even Pellerud var norsk landslagssjef.

Dommar var James McCluskey frå Skottland.

Kjelder
-------

* *Sportsboken 91-92*.

* *Denne artikkelen bygger på «Fußball-Europameisterschaft der Frauen 1991» frå Wikipedia på tysk, den 29. juni 2017.*


| * v
* d
* e
Europameisterskapen i fotball for kvinner |
| --- |
| 
* Danmark-England-Italia-Sverige 1984
* Noreg 1987
* Vest-Tyskland 1989
* Danmark 1991
* Italia 1993
* England-Noreg-Sverige-Tyskland 1995
* Noreg-Sverige 1997
* Tyskland 2001
* England 2005
* Finland 2009
* Sverige 2013
* Nederland 2017
* England 2022

 |
| **Fylkesveg 28**  |
| --- |
| **28** |
| Strekning |
| Os – Sømådal i Engerdal |
| Fylkesveg 28 |
| Informasjon |
| Lengd | 62,1 km |
| Status | fylkesveg |
| Tilstøytande vegar |
| **30****26** |

*Sjå òg Fylkesveg 28 (fleirtyding)* 
**Fylkesveg 28** (**Fv28**, **Kopperveien**) er ein veg i Hedmark som går mellom Sømådal i Engerdal og Os. Vegen har ei lengd på 62,1 km.

Vegen startar frå Rv26 i Sømådal, og går derfrå i nordvestleg retning over det korte eidet til Buvika ved vestsida av Femunden. Han held fram vidare i same retning til Tufsingdalen i Os kommune, der han snur mot nord og følgjer dalføret til elva Tufsinga opp til bygda Tufsingdal. Her snur vegen mot nordvest og passerer forbi innsjøen Siksjøen øvst i dalen. Vest for Siksjøen ligg Kvilvangen og det høgaste punktet på vegen (760 moh), på vasskiljet mellom elvane Tufsinga (som renn mot Femunden og Trysilelva) og Nøra (som ligg i nedslagsfeltet til Glomma). Kvilvangen var i tidlegare tider ein kvilestad for både folk og dyr under reiser med hest og okse til og frå Røros. Vest for Kvilvangen passerer vegen Narsjøen og bygda Narbuvoll. Etter Narbuvoll går vegen nordvestover gjennom Nøradalen, forbi bygda Narjordet midtvegs i dalføret, til han møter Rv30 ved Os.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltningsreformen tredde i kraft har han status som fylkesveg.

Kommunar og knutepunkt
----------------------

###  **Hedmark**

Os

* **30** Myra, like aust for Os sentrum

Engerdal

* **26** Sømådal

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens vegvesen – trafikkmeldingar Fv28
* Statens vegvesen – trafikkmeldingar
Seil-dampskipet «Hansteen» ved kai i Trondheim
**DS «Hansteen»** er eit segl-dampskip bygd i 1866 ved Nyland mek. Verksted for Norges Geografiske Opmåling, NGO, og oppkalla etter den dåverande sjefen for NGO, professor Christopher Hansteen. Skipet vart og lånt ut til havforsking for Johan Hjort og G.O. Sars. I 1872 var skipet losji for kong Oscar II under avdukinga av Haraldstøtta i Haugesund.

I 1898 vart skipet så seld til Innherad Forenede Damskipsselskap som nytta den som lokalbåt i Trondheimsfjorden. Seld vidare til Det Helgelandske Dampskipsselskab og døypt om til til "Haarek" og gjekk i rutetrafikk på Helgelandskysten og mellom Sandnessjøen og Træna. I 1950 vart båten seld til Florø og konvertert til losjiskip, først for sesongarbeidarar under sildefisket. Oslo Indremisjon kjøpte skipet i 1962 under namnet "Ivar Elias" vart skipet nytta som losjiskip i Akerselva.

I 1978 kjøpte Olaf T. Engvik skipet og restaurerte det tilbake til utforminga som havforskingsskip. I 1986 overtok av Stiftinga D/S «Hansteen» i Trondheim og gjorde stadige restaureringsarbeide både i skrog og interiør. Skipet ligg no ved hamna i Trondheim.

Historie
--------

* 1866: Levert som DS «Hansteen» til Norges Geografiske Opmåling.
* 1898: Overtatt av Innherad Forenede Dampskibsselskab
* 1900: Overtatt av Det Helgelandske Dampskibsselskab, døypt om til *Haarek*
* 1962: Herberge for Oslo Indremisjon , døypt om til "Ivar Elias"

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* DS «Hansteen» i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Attverande dampskip i Noreg |
| --- |
| DF «Ammonia»**·** DS «Ara»**·** DB «Bjoren»**·** «Borgenes»**·** DS «Børøysund»**·** DS «Engebret Soot»**·** DS «Forlandet»**·** DS «Hansteen»**·** DS «Hestmanden»**·** DS «Kysten»**·** DS «Oster»**·** DS «Pasop»**·** DS «Pippi»**·** «Southern Actor»**·** DS «Skibladner»**·** DS «Stavenes»**·** Kongesjaluppen «Stjernen»**·** DS «Stord 1»**·** DS «Styrbjørn»**·** DS «Suldal»**·** DS «Thorolf»**·** DS «Turisten» |
**Europameisterskapen i fotball for kvinner 2005** vart avvikla i grevskapa Lancashire og Cheshire i England i tidsrommet 5.–19. juni 2005. Finalen vart spelt på Ewood Park i Blackburn. Tyskland vart europameister for fjerde gong på rad.

### Sluttspelet

Turneringa omfatta åtte landslag som var delt inn i to grupper som kvar spelte ein innbyrdes kamp. Sverige vann gruppe A med fem poeng, framfor Finland og Danmark, begge fire poeng, vertsnasjonen England fekk tre poeng. Finland fekk semifinaleplass då laget hadde slått Danmark i innbyrdes oppgjer. Tyskland vann alle kampane i gruppe B og gjekk vidare med ni poeng. Noreg og Frankrike tok begge fire poeng, her gjekk Noreg vidare på betre målskilnad, etter dei to landa hadde spelt 1-1 i gruppespelet. Italia enda sist i gruppe B med tre strake tap.

Semfinalane gjekk av stabelen 15. og 16. juni i høvesvis Preston og Warrington. Tyskland slo Finland 4-1 i den fyrste semifinalen. Den andre gjekk til ekstraomgangar og vart avgjort då Solveig Gulbrandsen gjorde sitt andre mål for dagen i det 109. minutt, dermed sigra Noreg med 3-2.

### Finalen

Finaledagen var 21 105 tilskodarar til stades på finalearenaen i Blackburn. Dei fekk sjå Tyskland ta leiinga 2-1 til pause, etter to raske tyske mål midtvegs i omgangen, før Dagny Mellgren reduserte for Noreg i det 41. minutt. I andre omgangen la den tyske lagkapteinen Birgit Prinz på til sluttresultatet 3-1.

Det **tyske** meisterlaget bestod av: Silke Rottenberg, Steffi Jones, Sandra Minnert, Ariane Hingst, Renate Lingor, Britta Carlson, Conny Pohlers, Kerstin Garefrekes, Inka Grings, Birgit Prinz og Anja Mittag, med innbytarane Petra Wimbersky, Sandra Smisek, Sarah Günther.

**Noregs** sølvkvinner var; Bente Nordby, lagkaptein Ane Stangeland, Gunhild Følstad, Ingvild Stensland, Marit Fiane Christensen, Marianne Paulsen, Trine Rønning, Solveig Gulbrandsen, Lise Klaveness, Dagny Mellgren og Stine Frantzen. Isabell Herlovsen, Marie Knutsen og Kristin Bjerke kom alle innpå i 2. omgang.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «UEFA Women's Euro 2005» frå Wikipedia på engelsk, den 23. oktober 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |

  



| * v
* d
* e
Europameisterskapen i fotball for kvinner |
| --- |
| 
* Danmark-England-Italia-Sverige 1984
* Noreg 1987
* Vest-Tyskland 1989
* Danmark 1991
* Italia 1993
* England-Noreg-Sverige-Tyskland 1995
* Noreg-Sverige 1997
* Tyskland 2001
* England 2005
* Finland 2009
* Sverige 2013
* Nederland 2017
* England 2022

 |
Kart over Riga med Daugavgrīva avmerkt.
**Daugavgrīva** (tysk *Dünamünde*; polsk *Dynemunt*, russisk Усть-Двинск eller *Ust`-Dvinsk*) er eit nabolag nordvest i Riga i Latvia på venstrebreidda av Daugava. I dette nabolaget låg den svenske festninga som kontrollerte munningen til Daugava på venstrebreidda. 

Festningsport i Daugavgrīva.

Festning
--------

På andre sida overfor Daugava, utanfor grensene til det noverande bydelen vart Daugavgrīva slott bygd i 1208 for å tene eit kloster som låg der. Den svenske festninga Dünamünde, teikna i nederlandsk stil av general Rothenburg i 1641, erstatta ruinane av Daugavgrīva slott i 1680.

Den svenske armeen bombarderer festninga i Dünamünde.
I 1695 var kommandanten kaptein Heinrich Nicolaus Rüdinger, forfaren til den framtidige patriark Aleksej II av Russland. Rüdinger vart slått til riddar av Karl XI av Sverige. Joachim Cronman vart seinare kommandant og han døydde 5. mars 1703.

Etter at festninga vart erobra av russarane, bygde dei festninga om. Regenten av Russland, Anna Leopoldovna, mannen hennar Anton Ulrik, og sonen hennar Ivan VI vart sperra inne i Dünamünde i 1742. 

Dei russiske styresmaktene gav festninga namnet *Ust-Dvinsk* i 1893, og tillet berre russiske soldatar å bu der. Dei bygde om festningsverka før den første verdskrigen. Under krigen vart Ust-Dvinsk bombardert av Schütte-Lanz luftskip SL 7 frå den tyske armeen. Etter at festninga vart teken av Det tyske keisardømet, vart ho inspisert av keisar Vilhelm II i 1917. Dei latviske styresmaktene øydela det meste av festninga fleire år seinare. Under den kalde krigen var Ust-Dvinsk base for sovjetiske soldatar. Staden vert i dag kalla *Daugavgrīva* på latvisk. Det står eit fyr ved Daugavgrīva i dag, opphavleg bygd i 1818. Det vart bygd om i 1863, 1920 og etter den andre verdskrigen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Daugavgrīva» frå Wikipedia på engelsk, den 6. desember 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Veedla, Aarne (04.02.2003). «Patriarhi suguvõsa saladused» (på estisk). ekspress.ee. Arkivert frå originalen 8. desember 2008. Henta 6. desember 2010.
2. ↑  Johan Gabriel Sparwenfeld (2002). *J.G. Sparwenfeld's diary of a journey to Russia 1684-87*. «Joakim Cronman (d. 1703), colonel with the garrison regiment of Narva 1679, colonel with the Savolaks and Nyslott provincial regiment 1683, commandant at Neumünde fortlet ...»

Bakgrunnsstoff
--------------

* Festninga i Daugavgriva (russisk)
* Historiske planteikningar av Dünamünde Arkivert 2005-05-14 ved Wayback Machine. (russisk med tyske kart)
* Diskusjon og bilete på www.fortification.ru (russisk med bilete og tyske kart)

Koordinatar: 57° N 24° E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Fotballklubben Mjølner** er ein fotballklubb heimehøyrande i Narvik, stifta 2. mars 1932. Laget spelar i raude og kvite drakter, med Narvik stadion som heimebane.

Mjølner var eitt av dei tre dominerande fotballaga i Nord-Noreg, saman med Bodø/Glimt og Harstad, i tida før 1972. Før den tid deltok ikkje dei nordnorske laga i det norske seriesystemet. Til dess hadde Mjølner vunne ni nordnorske cupmeisterskap.

Med utvidinga til 12 lag i 1. divisjon i 1972, erobra Mjølner plass i toppserien ved å vinne 2. divisjon Nord-Noreg i 1971. Laget vart sist i 1. divisjon 1972 og rykte ned, men fram til 1991 deltok heldt klubben seg stort sett i 2. divisjon, med unnatak for to sesongar i 3. divisjon og ein sesong 1. divisjon. I 1988 gjekk Mjølner heilt til topps i B-avdelinga av 2. divisjon, men møtet med toppserien vart rimeleg brutalt, så laget enda på 12. og sisteplass i 1989-sesongen.

Då Narvik FK vart danna i 1997 trekte Mjølner laget sitt ut or seriesystemet. Sidan 2005 spelar Mjølner på ny seriespel, i 2015 på nivå tre i norsk fotball.

### Merittar

* Nordnorsk meister: 1935, 1946, 1947, 1948, 1951, 1960, 1961, 1965 og 1966
**Europameisterskapen i fotball 2001** var den åttande europameisterskapen i fotball for kvinner. Vertsland og tittelforsvarar Tyskland vart europameister etter å vunne over Sverige på «golden goal» 7. juli 2001 i Ulm.

Meisterskapsturneringa vart arrangert i Tyskland i tida 23. juni til 7. juli 2001. Kampane vart avvikla i Erfurt, Jena, Aalen, Reutlingen og Ulm. Dei åtte kvalifiserte deltakarlanda var delt i to grupper à fire lag. Vertslandet Tyskland vann gruppe A og fekk med seg Sverige til semifinalane, England og Russland vart slått ut. Danmark toppa gruppe B, der Noreg fekk den siste semifinaleplassen med betre målskilnad enn Italia, Frankrike enda sist i gruppa.

I semifinalane vann Tyskland mot Noreg og Sverige mot Danmark. Begge kampane vart avgjort med eitt mål mot null.

### Finalen

Finalen mellom Tyskland og Sverige vart spelt på Donaustadion i Ulm 7. juli 2001 framfor 18 000 tilskodarar. Etter nitti mållause minuttar gjekk kampen vidare til såkalla «golden goal», det er fyrste målet vinn. I det 8. minutt av ekstraomgangane vart tyske Claudia Müller matchvinnar. Det var tredje gong på rad Tyskland vann EM-finalen.

Dommar var Nicole Petignat frå Sveits.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fußball-Europameisterschaft der Frauen 2001» frå Wikipedia på tysk, den 2. juli 2017.*


| * v
* d
* e
Europameisterskapen i fotball for kvinner |
| --- |
| 
* Danmark-England-Italia-Sverige 1984
* Noreg 1987
* Vest-Tyskland 1989
* Danmark 1991
* Italia 1993
* England-Noreg-Sverige-Tyskland 1995
* Noreg-Sverige 1997
* Tyskland 2001
* England 2005
* Finland 2009
* Sverige 2013
* Nederland 2017
* England 2022

 |
**Roar Johansen** (8. juli 1935–23. oktober 2015) var ein norsk fotballspelar frå Fredrikstad som vann tre seriegull og tre cupgull med Fredrikstad Fotballklubb i tida 1957-66.

Johansen var forsvarsspelar i FFK i 15 sesongar, 1953-67. I 1957 og på ny i 1961 var han med å vinne både seriemesterskapen og cupfinalen, og vart såleis to gongar norsk dobbelmeister. Vidare vart han seriemeister i 1960 og cupmeister i 1966. 

Johansen debuterte på det norske landslaget i 1958 og spelte i alt 61 landskampar i tida fram til han la opp i 1967. I åra 1960 til 1967 var han etter kvart eit fast innslag på høgrebacken og spelte 54 landskampar på rad, ein prestasjon ingen annan har gjort han etter. Høgdepunktet på landslaget var den sensasjonelle 3–0-sigeren over Jugoslavia i ein VM-kvaifiseringskamp på Ullevaal stadion i Oslo, 16. juni 1965.

Johansen døydde 23. oktober 2015.

Merittar
--------

* Seriemeister: 1957, 1960 og 1961 med Fredrikstad
* Noregsmeister: 1957, 1961 og 1966 med Fredrikstad

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fotballspelaren Roar Johansen» frå Wikipedia på bokmål, den 2. oktober 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |


1. ↑  «Nils Arne Eggen: Roar var min store mentor», *Fredrikstad Blad*, 24. oktober 2015.
Finsk frimerke frå 1952
**Fotballturneringa under Sommar-OL 1952** vart avvikla i tida frå 15. juli 2. august. Kampane fann stad på seks ulike stadion, to av dei i høvesvis Helsinki, dei hine i Kotka, Lahti, Tampere og Turku.

25 land deltok: Austerrike, Brasil, Bulgaria, Chile, Danmark, Egypt, Finland, Frankrike, Hellas, India, Italia, Jugoslavia, Luxemburg, Nederland, Nederlandske Antillar, Noreg, Polen, Romania, Sovjetunionen, Storbritannia, Sverige, Ungarn, USA, Tyrkia, Tyskland.

Noregs mannskap møtte Sverige i 1. runde og tapte 1–4. 

Ungarn vart olympisk meister etter finalesiger over Jugoslavia. Ungararane vann 2–1 over Romania i kvalifiseringsrunda, deretter slo dei Italia 3–0 i 1. runde og Tyrkia 7–1 i kvartfinalen. I semifinalen vart Sverige slått 6–0, medan finalen enda med 2–0 over Jugoslavia. Sverige tok bronseplassen etter å ha sigra 2–0 over Tyskland.

### Finalen

På olympiastadion i Helsinki fekk 58 853 tilskodarar sjå den komande legenda Ferenc Puskás skåre kampens fyrste mål i det 70. minutt. Eit par minutt før sluttsignalet la Zoltán Czibor på til 2–0.

**Ungarn** sitt meisterlag bestod av: Gyula Grosics, Jenő Buzánszky, Gyula Lóránt, Mihály Lantos, József Bozsik, József Zakariás, Sándor Kocsis, Nándor Hidegkuti, Péter Palotás, Ferenc Puskás og Zoltán Czibor.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Football at the 1952 Summer Olympics» frå Wikipedia på engelsk, den 19. juli 2022.*
**Monkey Island** er ein serie av eventyrspel, der dei fire fyrste spela i serien er utvikla av LucasArts. Spela i serien handlar om antihelten Guybrush Threepwood der han slit med å bli den mektigaste sjørøvaren i Karibia, spolere planane til daudingen og piraten LeChuck, og vinne hjartet til guvernør Elaine Marley. Handlinga til alle dei fire spela i serien inkluderer den løyndomsfulle øya Monkey Island.

Spela i serien blei i utgangspunktet skapt av Ron Gilbert, Tim Schafer og Dave Grossman. Gilbert verka på dei to fyrste spela i serien før han slutta i LucasArts. Grossman og Schafer jobba også på dei to fyrste spela, og dei fór også frå selskapet i etterkant. Rettane til Monkey Island-spela blei verande hos LucasArts, og dei to neste spela blei utvikla utan medverknad frå dei som planla spelserien i utgangspunktet.

Spela
-----

### *The Secret of Monkey Island*

*Utdjupande artikkel: The Secret of Monkey Island*
Spelserien gjorde inntoget sitt i 1990 med *The Secret of Monkey Island* på Atari ST, Macintosh og IBM PC-plattformene. Spelet vart seinare sloppe for Amiga, Sega CD og FM Towns.

Dette spelet har blitt relansert 15. Juli 2009 i ein ny versjon kalla The Secret of Monkey Island Special Edition (MI:SE). Denne versjonen har fått same grafikkløysing som dei seinare versjonane, i tillegg til at ein òg kan spela spelet med originalgrafikken, men utan stemmer.
I tillegg til Windows-plattforma, har spelet også blitt lansert for iPhone.

### *Monkey Island 2: LeChuck's Revenge*

*Utdjupande artikkel: Monkey Island 2: LeChuck's Revenge*
*Monkey Island 2: LeChuck's Revenge* var det andre spelet i serien og blei sloppe i 1991 for færre plattformer; berre tilgjengeleg no på Amiga, MS DOS, Macintosh, og seinare på FM Towns.

### *The Curse of Monkey Island*

*Utdjupande artikkel: The Curse of Monkey Island*
Det tredje spelet i serien, *The Curse of Monkey Island*, blei sloppe i 1998 i Europa og var berre tilgjengeleg på Windows.

### *Escape from Monkey Island*

*Utdjupande artikkel: Escape from Monkey Island*
*Escape from Monkey Island* var det fjerde spelet i serien, og blei sloppe for Windows, PlayStation 2 og Macintosh.

### *Tales of Monkey Island*

*Utdjupande artikkel: Tales of Monkey Island*
*Tales Monkey Island* er det siste spelet i serien, og blei sloppe for Windows, Wii og Macintosh.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**Monica Kristensen Solås** (fødd 30. juni 1950) er ein norsk glasiolog, meteorolog, polfarar og forfattar. Ho vart fødd i Torsby i Sverige av svensk-norske foreldre, men familien flytta seinare til Kongsvinger.

Allereie før tenåra byrja ho å interessere seg for vitskap og avgjorde seg som 12-åring for å bli forskar og forfattar, i den rekkjefølgja. Kristensen Solås tok cand.mag. med matematikk og fysikk som fag ved Universitetet i Oslo og vart deretter cand.real. i teoretisk plasmafysikk ved Universitetet i Tromsø. I 1983 tok ho ein doktorgrad med emnet antarktiske isfjell ved universitetet i Cambridge i England.

Kristensen Solås har vore fleire gonger både i Antarktis og i Arktis. I 1986–1987 leia ho ein ekspedisjon til Sørpolen langs den gamle ruta til Roald Amundsen. Eit av måla var òg å finne teltet til Amundsen der. Dette ville kunne stillast ut under OL på Lillehammer i 1994. På grunn av uvêr og storm måtte ho og kollegaene snu ved 86 grader sør. Under ein ny ekspedisjon i 1993, vart det gjort eit nytt forsøk. Denne gongen vart teamet råka av ein tragedie då den nære medarbeidaren Jostein Helgestad fall ned i ein bresprekk og omkom.

Seinare har Monica Kristensen vekt vitskapleg interesse gjennom forskingsarbeidet sitt både i Arktis og Antarktis. I 1989 vart ho — som den første kvinna i historia — tildelt den prestisjefylte gullmedaljen til Royal Geographical Society (Founder's Medal), og i desember 1991 tok ho på seg å koordinere eit treårig forskingsprosjekt i Antarktis.

Etter dette har ho vore leiar for Vervarslinga for Nord-Noreg og leiar i Kings Bay AS på Svalbard. Ho vart i januar 2004 generalsekretær i Redningsselskapet og 1. januar 2005 leiar for Norsk Genressursråd. Den 28. november 2005 vart ho suspendert frå stillinga si i Redningsselskapet, suspensjonen vart seinare trekt tilbake.

Monica Kristensen Solås har skrive fleire bøker, blant anna *Mot 90 grader sør*. Ho debuterte hausten 2007 som skjønnlitterær forfattar med kriminalromanen *Hollendergraven*. Handlinga er lagt til Svalbard og miljøet rundt sysselmannskontoret.

I 1990 vart ho kåra til Årets budeie.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Monica Kristensen Solås» frå Wikipedia på bokmål, den 9. september 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
To gyngehestar, den eine laga av treplankar, den andre kledd med stoff.
**Gyngehest** er ein leikehest med boga meiar ein kan gynga på.

Tysk gyngehest, truleg frå 1800-talet eller tidleg 1900-tal.

Soge
----

Dei eldste omtalane av gyngehest ein kjenner til er frå 1600-talet. Leiketøyet kombinerer vogga, leikehestar med hjul og sete ein pleide trena til dyst med lanse på.

Tidlege gyngehestar var laga av avrunda plankar med eit sete mellom. Dei kunne vera pynta med påmalte kroppar og føter, mønster eller ein scene som sett gjennom beina på hesten. Med tida utvikla ein også dyrare, utskorne og meir naturtru hestar. Den siste forma blei særleg populær i England, medan bruken av plankehesten varte ved i Tyskland.

Toåringen W.L. Mackenzie King på ein gyngehest, ca. 1876.
Forbetring av møbelsnekring og innførsel og utvikling av fleire hesterasar førte på kvar sin måte til fleire og meir forseggjorte gyngehesttypar. Desse hestane kunne vera vanskelege å sitja på, og kunne brukast til tidleg rideøving.

På 1800-talet voks bruken av hestar til transport og fritidsriding, og samtidig auka leiketøysforbruket. Det blei vanleg å avbilda barn på gyngehestar i fotografi, og ein fann ofte leiketøyet i illustrasjonar. Det blei også utvikla nye versjonar av gyngehesten, til dømes ein som stod fast på eit metallstativ og slik ikkje kunne øydelegga golv. Gyngehestmakarar kunne også laga hestar med hjul som ein kunne springa med, tidlege springesyklar.

To barn på ein gyngehest i 1977.
På 1900-talet tapte gyngehesten terreng for leiktetøy som lettare kunne masseproduserast, som vipper med fjøring. Ein fekk også karusellhestar og etterkvart ulike elektriske gyngeapparat, som bilar og tog som gynger automatisk. Gyngehesten blei likevel ikkje gløymd. Ein kan framleis få leika i ulike utformingar, frå enkle plankeformer til handlage utskorne hestar.

Bilde
-----

* Naturtru gyngehest med sal og seletøy utstilt ved Stiftung Stadtmuseum Berlin.
* Gut på stor gyngehest i Leipzig i 1923.
* Gyngehest som ei tidleg tomannsvippe, med eit sete på kvar ende av meiane.
* Vippehestar med fjøring.

Kjelder
-------

* Toy Horses ved vam.ac.uk (V&A Museum of Childhood)

Bakgrunnsstoff
--------------
Sola sett gjennom eit teleskop med H-alpha-filter
**Kromosfære** er den inste delen av atmosfæren til sola. Han ligg mellom fotosfæren og koronaen og har ein utstrekning på 3000 km; temperaturen stig utover frå 4500 K til 10 000 K. Kromosfæren endrar brått i ein overgangssone (transisjonssonen) til koronaen med tjukkleik på nokre få hundre kilometer, der temperaturen stiger til ein million grader kelvin. Kromosfæren var tidlegare definert på ein annan måte og tjukkleiken var da gjeve til 10 000–15 000 km.

Kromosfæren er synleg for ein kort augneblink før og etter den totale fasen av ei solformørking som ein smal, rosa brem som delvis omsluttar den mørke måneskiva. Kromosfæren, som òg kan observerast utanom solformørkingar ved hjelp av spesielle instrument (t.d. koronagraf), viser finstruktur, spicules. Eldre observatører samanlikna utsjånaden til kromosfæren med ein brennende prærie.

Kjelder
-------


* «Kromosfære», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
Margarin
**Margarin** er ein type matfeitt laga av plantefeott eller ei blanding av plante- og dyrefeitt. Det kan brukast på same måte som smør, til å smøra på brødskiver og til matlaging som steiking og baking. Margarin blei opphavleg laga av smult og talg, men i dag blir det først og fremst laga av planteoljer frå plantar som soya, raps, mais og anna vegetabilsk feitt. Planteoljene blir herda ved hydrogenering som modifiserer feittsyrekjedene. Under trykk blir hydrogengass pressa inn i olja for å stabilisera henne.

Feittinnhaldet i margarin varierer mellom 40 og 80 prosent avhengig av bruksområde. Feittet og vatnet i margarinen dannar ein emulsjon der vatnet er finfordelt i olja. Dei vegetabilske oljene bidreg til ein høg del umetta feitt.

Historie
--------

Margarin blei funne opp i 1869 av den franske kjemikaren Hippolyte Mège-Mouriès. Dette skjedde etter at den franske keisaren Napoleon III tre år tidlegare utlyste ein konkurranse med ein større pengepremie til den som kunne finna opp eit alternativ til smør fr den veksande og underernærte folkesetnaden i byane. Frå byrjinga blei margarin laga av talg, oleomargarin, frå storfe som ein blanda med mjølk og deretter tilsette smak for å etterlikna smør. Namnet «margarin» er avleidd frå det greske ordet for perle, *margaron*.

Den første margarinfabrikken i Noreg blei grunnlagd i 1876 av brørne Eilert, Lauritz og Oluf Sundt og franskmannen Auguste Pellerin. Frå midten av 1880-talet, då patentet for margarinproduksjon blei frigjeve, blei det raskt etablert mange fleire margarinfabrikkar rundt om i landet.

Kjelder
-------

1. 1 2  Hovig, Ingrid Espelid (28. august 2019). «margarin». *Store norske leksikon* (på norsk).
2. ↑  Christopher Sjuve (8. november 2011). «Dette er forskjellen på smør og margarin». *Dagbladet*. Henta 16. mars 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Margarin» frå Wikipedia på bokmål, den 8. september 2019.*