recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Svinekotelettar servert med dirty rice.
**Dirty rice** er ein tradisjonell risrett frå Sørstatane i USA. Han blir kalla dirty ('skitten') på grunn av den litt skitne fargen gjeven av innvolane og krydderet ein har oppi. Eit anna namn på retten er *rice dressing*.

Ein lager typisk dirty rice med kvit ris, kyllingkjøt som krås, lever og andre innvolar. Ein kan også bruka kjøtdeig frå svin eller storfe, særleg i variantar kalla rice dressing. Andre ingrediensar er grøn paprika, selleri, lauk og krydder som cayenne og svart pepar. Vanleg garnityr er persille og vårlauk.

Dirty rice er særleg knytt til cajunfolk og louisianakreolar. Slike blanda risretter er vanlege i afroamerikansk og karibisk matlaging.

Kjelder
-------

1. 1 2  Michael Chu, «Dirty Rice», *Cooking For Engineers®*
2. 1 2  Yotam Ottolenghi (29. april 2017), *Yotam Ottolenghi’s recipes from New Orleans*
3. ↑  Johnson, P.; O'Brien, C. (2000). *New Orleans*. Lonely Planet: World food. Lonely Planet. s. 59. ISBN 978-1-86450-110-0.
4. ↑  Link, D.; Disbrowe, P. (2012). *Real Cajun: Rustic Home Cooking from Donald Link's Louisiana*. Potter/TenSpeed/Harmony. s. 175–176. ISBN 978-0-7704-3420-5.
5. ↑  Cohen, S.; Betancourt, M.; Manville, R. (2007). *The Texas Hill Country Cookbook: A Taste of Provence*. Globe Pequot Series. Globe Pequot Press. s. 109. ISBN 978-0-7627-4375-9. [*daud lenkje*]
6. ↑  [which give it a dark ("dirty") color. Frommer's New Orleans]

Bakgrunnsstoff
--------------

 *Wikibooks Cookbook* har oppskrifter for: ***Dirty rice***

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Dirty rice**
**Erika Hess** (fødd 6. mars 1962) er ein sveitsisk, tidlegare skirennar frå Engelberg i kantonen Obwalden. Ho vann seks VM-gull i tida 1982-87 og verdscupen i alpint både i 1982 og 1984. Totalt vann ho 31 verdscuprenn.

Hess si einaste olympiske medalje kom i Vinter-OL 1980 i Lake Placid, der ho fekk bronse i slalåm, bak Hanni Wenzel og Christa Kinshofer.

Under VM i alpint 1982 i Schladming vann Hess tre gullmedaljar, både i slalåm, storslalåm og i kombinasjonen slalåm/utfor. Også i VM i alpint 1985 i Bormio vann ho kombinasjonen. I sitt siste VM, i Crans-Montana i 1987, vann ho kombinasjonen for tredje gong og vart på ny vinnar av slalåmrennet.

I tillegg til dei to sigrane i totalverdscupen, 1982 og 1984, kom Hess på andreplass i 1981 og 1986, og på tredjeplass. Dessutan kom ho på fjerdeplass i 1985 og 1987, slik at ho i sesongar på rad alltid var mellom dei fire beste kvinnelege alpinistane i verda. Hess vann verdscupen i greina slalåm i 1981, 1982, 1983 og 1985, medan ho i 1984 vann storslalåm- og kombinasjonscupen.

Hess er gift med den tidlegare trenaren sin og bur i Saint-Légier-La Chiésaz i kantonen Vaud.

Også det to år yngre syskenbarnet hennar, Monika Hess, hevda seg i den alpine verdscupen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Erika Hess» frå Wikipedia på tysk, den 13. januar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Erika Hess – Profil og resultatoversikt hos FIS
* Erika Hess Open
* Erikaskicamp Arkivert 2019-03-10 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
| Colombes |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Byvåpenet til Colombes |
| **Byvåpenet til Colombes** |

 |
| Styresmakter |
| Land Region  Departement | Frankrike  Île-de-France Hauts-de-Seine |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  7,81 km² |
| Innbyggjarar  - By (2005)   - folketettleik | 82 300   10 538/km² |
| Koordinatar | 48°55′23″N 02°15′18″E﻿Koordinatar: 48°55′23″N 02°15′18″E﻿ |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.mairie-colombes.fr |

**Colombes** er ein kommune og by i dei nordvestlege forstadane til Paris i Frankrike. Han ligg 10,6 km frå Paris sentrum i departementet Hauts-de-Seine, og har eit folketal på like over 80 000 innbyggjarar.

Namn
----

Namnet Colombes kjem frå det latinske ordet *columna*, som tyder «søyle». Dette vert tolka som anten ei megalittisk søyle, nytta i antikken av druidisk kultar, som stod i Colombes fram til dei vart øydelagd under Den franske revolusjonen, eller til søylene i eit atrium i ein gamal gallo-romersk villa som stod her.

Historie
--------

13. mars 1896, vart 17 % av området i Colombes skild ut og vart kommunen Bois-Colombes. 2. mai 1910, vart ytterlegare 19 % av Colombes skild ut til kommunen La Garenne-Colombes. Dermed er Colombes no berre ein tredjedel så stort som han var før 1896.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Uoffisiell nettside
* Postkort frå Colombes Arkivert 2008-05-14 ved Wayback Machine.
* Historia om Olympiastadion Arkivert 2004-12-10 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
|  |
| --- |
| **Guava** |
| GuavaGuava |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Myrteordenen Myrtales |
| **Familie:** | Myrtefamilien Myrtaceae |
| **Underfamilie:** | Myrtoideae |
| **Stamme:** | Myrteae |
| **Slekt:** | *Psidium* |
| **Art:** | **Guava** *P. guajava* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Psidium guajava***L. 1753 |

**Guava** eller **guajavatre** (*Psidium guajava*) er ei frukt og eit frukttre i myrtefamilien. Guava stammar frå tropisk Amerika. Fruktene liknar pærer på form og storleik, men har blankt skal som kan vera gult, gulgrønt eller raudt. Fruktkjøtet er gulkvitt eller rosa med mange små, harde frø. Frukta kan etast som ho er, men blir også mykje brukt til syltetøy eller til framstilling av guava-rom. 

Guava inneheld ca. 184 mg vitamin C, 285 mg kalium, 86 % vann og 205 kJ tilført energi per 100 g etande vare.

Sjå òg
------

* jordbærguava
* feijoa, også kalla vill guava eller ananasguava

Kjelder
-------

* «guava» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS
* EOL

 |
**Erika Netzer** (23. juni 1937–30. november 1977) var ein austerriksk alpin skirennar frå St. Gallenkirch i Vorarlberg.

Netzer braut begge beina i skisesongen 1958, men kom sterkt tilbake i 1959-sesongen. Ho vart då austerriksk meister både i slalåm, storslalåm og i kombinasjonen og vann elles fleire av dei store årlege skitevlingane i alpelanda. I 1960 deltok ho i vinterleikane i Squaw Valley, der ho enda på åttandeplassen i utforrennet.

Under VM i alpine greiner 1962 i franske Chamonix tok ho tre medaljar. Det starta med sølvmedalje i storslalåm, sju hundredels sekund bakom landskvinna Marianne Jahn. I slalåmtevlinga tre dagar seinare var Jahn suveren, Netzer vann bronsemedaljen med stor margin til neste kvinne på resultatlista. Samanlagt tok så Netzer bronsemedaljen i kombinasjonen. Seinare i 1962-sesongen vart ho austerriksk meister i storslalåm.

Netzer la opp etter 1963-sesongen. Ho døydde i St. Gallen i Sveits av ein leversjukdom, 40 år gammal.

Kjelder
-------

* FIS-biografi
* *Denne artikkelen bygger på «Erik Netzer» frå Wikipedia på tysk, den 20. desember 2015.*
Color Line stadion
16. april 2005: Aalesundsupporterar på veg til opninga av stadion
**Color Line Stadion** er den norske fotballklubben Aalesund si heimebane. Arenaen, som blei opna 16. april 2005, ligg i byen Ålesund i Møre og Romsdal.

Color Line Stadion har kunstgras, og anlegget erstatta den gamle bana Kråmyra før 2005-sesongen. Tilskodarkapasiteten er 11 000, og tilskodarrekorden er 10 903 mot Hamarkameratene den 3. august 2005. Den første kampen blei spela mot Odd Grenland, og det første målet på arenaen blei skåra av Olivier Occean. Den første Aalesundspelaren som skåra på bana var Lasse Olsen.

Strauk i FIFA-test
------------------

Aalesund FK var ivirige etter å sikre seg tostjerners-sertifikatet til FIFA og få banen godkjend til internasjonale kampar. Det ville tyde at det kunne arrangerast internasjonale kampar på Color Line stadion. Men då FIFA inspiserte bana hausten 2006, strauk Color Line i den såkalla «balltesten». Balltesten går ut på at ein rullande fotball blir sendt av garde med ein viss fart, og skal stoppe etter eit visst tal meter. Etter FIFA sine vurderingar rulla ballen litt for langt, og dermed strauk Color Line stadion på «FIFA-testen». Grunngjevinga var at friksjonen var for svak. Bana fekk dermed ikkje FIFA-godkjenning. Det vart bytt kunstgrasdekke framfor 2008-sesongen. Bana er no godkjend av FIFA.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Color Line Stadion, Ålesund Arkivert 2008-12-16 ved Wayback Machine.
* Color Line Stadion på fotballbaner.no Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
Moog synthesizers in 2007
Wall of Moog hos Cantos Music Foundation
**Moog synthesizer** viser til forskjellige analoge synthesizerar designa av Dr. Robert Moog eller produsert av Moog Music, og vert ofte nytta som eit generelt omgrep for analoge og digitale synthesizerar. Selskapet Moog var ein pioner innan kommersiell produksjon av modul-spenningskontrollerte analoge synthesizersystem tidleg i 1950-åra. Den teknologiske utviklinga som førte til skapinga av Moog synthesizer var oppfinninga av transistoren, som gjorde at forskarar som Moog kunne byggje elektroniske musikksystem som var langt mindre, billigare og langt meir pålitelege enn tidlegare vakuumrøyrbaserte system. 

Moog synthesizer byrja å få meir merksemd i musikkindustrien etter at han vart demonstrert på Monterey International Pop Festival i 1967. Det kommersielle gjennombrotet for ei Moog-innspeling vart gjort av Wendy Carlos i 1968 på plata *Switched-On Bach*, som vart ei av dei bestseljande innspelingane med klassisk musikk på denne tida. Suksessen til *Switched-On Bach* førte til fleire andre synthesizer-plater seint i 1960-åra fram til midten av 1970-åra. I 1974 gjorde den tyske elektroniske gruppa Kraftwerk synthesizeren ytterlegare populær med utgjevinga av albumet *Autobahn*, der ein nytta fleire typar synthesizerar, som Minimoog. Den Tyskland-baserte italienske produsenten og låtskrivaren Giorgio Moroder var med å forme utviklinga av disco med instrumentet. 

Minimoog vart eit av dei mest populære monofone synthesizerane i 1970-åra og vart raskt teken i bruk av førande rocke- og elektronikagrupper som Yes og Tangerine Dream.

Modellar
--------

* Moog modulsynthesizer (1963–1980)
* Minimoog (1970–1981)
* Moog Satellite (1974–1979)
* Moog Sonic 6 (1974–1979)
* Minitmoog (1975–1976)
* Micromoog (1975–1979)
* Polymoog (1975–1980)
* Moog Taurus (basspedalar) (1976–1983)
* Multimoog (1978–1981)
* Moog Prodigy (1979–1984)
* Moog Liberation (1980)
* Moog Opus-3 (1980)
* Moog Concertmate MG-1 (1981)
* Moog Rogue (1981)
* Moog Source (1981)
* Memorymoog (1982–1985)
* Moogerfooger (1998 til i dag)
* Minimoog Voyager (2002 til i dag)
* Little Phatty (2006 til i dag)
* Old School (2008–2009)
* Slim Phatty (2010)
* Taurus 3 bass pedal (2011)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Moog synthesizer» frå Wikipedia på engelsk, den 5. mai 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Trevor Pinch, Frank Trocco, *Analog Days: The Invention and Impact of the Moog Synthesizer*. Harvard University Press, 2004, 368pp. ISBN 0-674-01617-3.

1. ↑  Holmes (2002), s. 178.
2. ↑  Moog Archives - Chronology, 1953-1993

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bruke Moog synthesizer Arkivert 2009-10-15 ved Wayback Machine.
* The Bob Moog Foundation
* Waves of Inspiration: The Legacy of Moog
Oljesandstein frå California
**Oljesand**, **bituminøs sand** eller **tjøresand** er sand eller sandstein som inneheld hydrokarbon i form av seig råolje, tjøre eller bitumen. Oljesandførekomstane er truleg danna ved delvis fordamping og oksidasjon av vanlege petroleumsførekomstar. 

Dei grunne oljesandførekomstane kan brytast i dagbrot der ein fjernar overflatelaget, og hydrokarbona utvinnast så ved oppvarming (oftast med damp) eller ved hjelp av løysemidlar. For størstedelen av førekomstane som ligg djupare under overflata, vil ein kunne injisere varm vassdamp og lette oljer ned i det produktive laget, slik at olje og flytande bitumen kan pumpast opp på staden.

Førekomstane er til dels særs store; dei best kjende er Athabasca Tek Sand i Alberta i Canada, der det er reservar som kan gje minst 1,7 · 1012 fat eller 270 · 109 kubikkmeter utvinnbar råolje, og førekomstane i Venezuela er minst like store. Utnyttinga av tjøresandførekomstane er knytte til store miljømessige problem. Tidlegare var det vanskeleg å konkurrere med vanleg oljeproduksjon på grunn av prisen. Men med dei aukande oljeprisane på slutten av 1900-talet og byrjinga av 2000-talet, vart det mogleg å setje i gang produksjon av olje frå dei store kanadiske førekomstane av tjøresand. I 2011 var produksjonen kome opp i 1,6 millionar fat per dag, noko som utgjorde litt over 50 prosent av den samla produksjonen til Canada av olje. Gjennom oppkjøpet av North American Oil Sands Corporation i 2007, fekk det norske selskapet Statoil tilgjenge til oljesandkonsesjonar på 1 100 kvadratkilometer i Canada.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statoil om oljesand i Canada Arkivert 2013-12-17 ved Wayback Machine.
* Faktahefte om oljesand i Canada frå CAPP Arkivert 2013-11-01 ved Wayback Machine.
* Faktaark om oljesand frå Bellona Arkivert 2011-08-05 ved Wayback Machine.
* WWF Norway om tjøresand Arkivert 2013-12-17 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* Oljesand. (2013, 29. januar). I Store norske leksikon. Henta 1. desember 2013 frå .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NDL

 |
Forbrenning av oljeskifer
Figur som viser produksjonen av olje frå oljeskifer, målt i millionar tonn. Estisk produksjon i grønt.
**Oljeskifer** er eit samleomgrep på finkorna sedimentære bergartar som vil frigjere olje og gass ved hjelp av knusing og destillasjon. Det meste av denne olja finst i så låge konsentrasjonar at berre ein liten del som regel kan utnyttast under realistiske økonomiske vilkår.

Kommersiell utvinning har vore drive i det austlege Estland sidan 1925, der oljeskifer er energikjelda til flere energiverk. Narva-området i Estland har ein estimert reserve på 1,137 billionar tonn.[*treng kjelde*] Senteret for skiferoljeindustrien i Estland ligg elles i byen Kiviõli.

Den største kjende førekomsten i verda er Green River Formation i statane Utah, Colorado og Wyoming vest i USA. Andre store kjente førekomstar finst i Australia, Brasil, Canada, Israel, Jordan, Kina og Russland.

Sjå òg
------

* Skifergass

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Oljeskifer» frå Wikipedia på bokmål, den 17. desember 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Kokk, Aavo og Eilart, Andres: *Brushstroke Estonia*, forlaget Regio. Tallinn, 2011, side 86.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel om oljeskifer hos SNL

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
«**Moon Over Naples**» er ein instrumental frå 1965 komponert og opphavleg framført av den tyske bandleiaren Bert Kaempfert. Det vart det første sporet på albumet *The Magic Music of Far Away Places* for Decca Records.

Andre versjonar
---------------

Ein vokal versjon av Sergio Franchi med tekst av Charles Singleton vart spelt inn i 1966, men gjekk ikkje inn på listene. Han vart ein hitsingel i 1966 for Al Martino med ein ny tkest av komponisten Eddie Snyder, og tittelen vart endra til «**Spanish Eyes**». Denne kom ut seint i 1965 i USA og denne innspelinga nådde 15. plassen på *Billboard* Hot 100 og låg fire veker på toppen av *Billboard* Easy Listening-lista tidleg i 1966. Denne vokale versjonen vart òg ein hit i Europa, der han selde kring 800 000 eksemplar i Tyskland og gjekk to gonger inn på UK Singles Chart, og nådde 49. plassen i 1970 og så femteplassen i august 1973.

Andy Williams gav ut ein versjon i 1967 på albumet *Born Free*.

I 1968 fekk Kaempfert ein av fem BMI Awards det året for «Moon Over Naples». Dei andre prisane var for «Lady,» «Sweet Maria,» «Strangers in the Night» og «The World We Knew (Over and Over)» med ein posthum BMI Award gjeven 16. september 2003.

Som «Spanish Eyes» vart songen framført av artistar som Elvis Presley, Engelbert Humperdinck, Wayne Newton og Faith No More; og han vart til og med sungen av Homer Simpson i The Simpsons-episoden *Homer vs. Dignity*. Ein versjon av Willie Nelson og Julio Iglesias nådde åttandeplassen på *Billboard* Hot Country Singles-lista i 1988.

Little Willie Littlefield spelte inn ein versjon i 1990 for albumet *Singalong with Little Willie Littlefield*.

I 2013 spelte Il Divo songen som ein duett med den britiske songaren Engelbert Humperdinck produsert av Alberto Quintero, og gjeven ut på *«Engelbert Calling»* 30. september 2014.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Moon Over Naples» frå Wikipedia på engelsk, den 23. juni 2017.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Whitburn, Joel (2004). *The Billboard Book of Top 40 Hits*, 8th Edition (Billboard Publications), page 401.
2. 1 2  Hyatt, Wesley (1999). *The Billboard Book of #1 Adult Contemporary Hits* (Billboard Publications), page 41.
3. ↑  UK Singles Chart info Chartstats.com. Henta 9 September 2009.
4. ↑  *Official Bert Kaempfert page listing his awards*, arkivert frå originalen 23. juni 2008, henta 23. juni 2017
5. ↑  Spanish Eyes lyrics and brief history at Deessongs.homestead.com
6. ↑  Whitburn, Joel (2013). *Hot Country Songs 1944–2012*. Record Research, Inc. s. 238. ISBN 978-0-89820-203-8.
7. ↑  noise11.com (red.). «The Engelbert Humperdinck 2014 duets album has a new star act. Il Divo have re-recorded Engelbert’s classic ‘Spanish Eyes’ with the legendary singer.».
8. ↑  amazon.com (red.). «Engelbert Calling (Deluxe Edition)».

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
Kart over raset
**Gauldalsraset** var eit sand- og grusras med ei påfølgjande flaumkatastrofe i Gauldalen i 1345. Raset og oversymjinga blir ofte omtala som noregshistorias største naturkatastrofe. Ifølgje islandske kjelder skal skredet ha gått på krosssmessedag, 14. september, 1345. Det finst ikkje mange kjelder frå denne tida som nemner raset. Den første kjelda, Skålholtannalen, som er skrive tre år etter raset og to andre kjelder, lagmannsannalen og Flatøyannalen, inneheld informasjon om hendinga. I tillegg har munnleg tradisjon og geologiske tolkningar vore med på å forklare hendinga.

Ifølgje dei gamle kjeldene gjekk raset ved Kvasshylla, eller garden Haga, tre km nord for Støren. Raset demte opp Gaula og danna ein innsjø, somme gonger omtala som Hagavatnet, som strekte seg 14 kilometer opp i dalen til Bones. Oppover dalen vart 25 gardar oversumde og heilt øydelagde. Til slutt raste demninga som må ha vore mellom 30 m og 40 m høg og store mengder lausmassear og vatn oversumde dalen helt ned til Melhus. Over 50 gardar og sju kyrkjer skal ha blitt øydelagde av raset og oversymjinga og over 500 menneske omkom.

Nyare overslag syner at det med stort sannsyn har gått ras ved Kvasshylla for så lenge sidan. Overslaga syner at raset måtte ha vore på minst 45 millionar kubikkmeter dersom det er sant at innsjøen strekte seg heilt opp til Bones. Demninga må ha vore minst 33 m høg for at innsjøen skulle ha strekt seg så langt opp i dalen. Gauldalsraset var likevel ikkje like stort som Verdalsraset, men mange fleire omkom i Gauldalen.

Kvifor så mange omkom, kan kan hende setjast i samanheng med at det var midt i ei pilegrimslei. Ei av dei eldste kjeldene nemner faktisk at det var om lag 250 vegfarande og over 250 fastbuande som miste livet i raset. Raset i Gauldalen omfatta eit mykje større område enn Verdalsraset. Heile dalen frå Bones langt opp i dalen og heilt ned til Melhus var øydelagt, hovudsakleg på grunn av flaumen etter at demninga brast.

Det har vorte hevda at raset var eit leirras, men ei avhandling publisert i 2001 påviser at det var sand og grus som rasa ut.

Referansar
----------

* *Denne artikkelen bygger på «Gauldalsraset» frå Wikipedia på bokmål, den 17. januar 2013.*

1. ↑  Den glemte katastrofen - *Aftenposten*
2. 1 2  Rokoengen med flere (2001)
3. ↑  J. Otnes, Årshefte 2012, Byneset historielag

Litteratur
----------

* Rokoengen K.; Jespersen M.N.; Kleiv R.A.; Sæterbø E. (1. juni 2001). «The 1345 slide and flood disaster in the Gauldalen valley, Mid-Norway: a new interpretation». *Norwegian Journal of Geography, Volume 55* (2): 57–70.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Flomkatastrofen i Gauldalen i 1345 – Norsk Skogmuseum
* Flomkatastrofen i 1345 Arkivert 2016-03-08 ved Wayback Machine. – Norsk Skogmuseum
**Irina Nikolajevna Korzjanenko** (russisk: Ирина Николаевна Коржаненко) (fødd 16. mai 1974) er ein russisk tidlegare kulestøytar frå Azov. Ho vart europameister i øvinga i 2002.

Aktiv
-----

Korzjanenko vart russisk meister i kulestøyt i 1995. Ho fekk sitt internasjonale gjennombrot i 1997 med ein bronsemedalje ved innandørs-VM, året etter vann ho kuletevlinga då innandørs-EM vart avvikla i Valencia. Under friidretts-EM 1998 i Budapest vann ho sølvmedaljen, men var nær to meter bakom vinnaren Vita Pavlysj. Våren 1999 vart begge desse utøvarane tekne i doping, og utestengde frå å tevle i to år.

Med eit lengstestøyt på 20,64 m vann Korzjanenko gullmedaljen under EM 2002 i München, med over ein halvmeters margin til toaren, Vita Pavlysj. Eit halvår etterpå tok ho nok eit gull, då ved innandørs-VM 2003 i Birmingham.

### Doping

Korzjanenko testa positivt på doping ved innandørs-VM 1999, der ho opphavleg vart nummer to. Dermed vart ho utestengd til våren 2001. Under Sommar-OL i 2004 tok Korzjanenko gullmedaljen i kulestøyt, men testa positivt på stanozolol og vart diskvalifisert. Ho nekta å returnere medaljen då ho hevda at ho ikkje hadde brukt stanozolol. Samstundes kritiserte ho det russiske fiidrettsforbundet for ikkje å ha gjort noko for å hjelpe henne. I september 2005 stengde Det internasjonale friidrettsforbundet (IAAF)) henne ute frå friidretten for all framtid.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1995 i Göteborg: Nr 12 – 17,88 m
* OL 1996 i Atlanta: Nr 8 – 18,68 m
* VM 1997 i Aten: Utslått i kvalifiseringa (17,80 m =nr 16)
* EM 1998 i Budapest: Sølvmedalje – 19,71 m, bakom Vita Pavlysj (21,69 m)
* VM 2001 i Edmonton: Nr 5 – 19,35 m
* EM 2002 i München: Gullmedalje – 20,64 m, framom Vita Pavlysj (20,02 m)
* VM i 2003 i Paris: Nr 4 – 19,17 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Irina Nikolajewna Korschanenko» frå Wikipedia på tysk, den 25. august 2015.*
**Monty Python** er namnet på ein vidgjeten og stilskapande engelsk komikargruppe som var aktive på 1970-talet. Gruppa var danna av skodespelarane John Cleese, Graham Chapman, Eric Idle, Terry Jones, Terry Gilliam og Michael Palin. Humoren deira var av det absurde slaget, med meir vekt på fråveret av logikk enn av sokalla punchlines. I røynda gjekk dei inn for å unngå slike så ofte som råd var.

Verk
----

### Monty Pythons flygande sirkus

TV-serien *Monty Python's Flying Circus* gjekk i fire sesongar, og bygde opp kring dette nyskapande humorkonseptet. Sketsjane gjekk ofte rett over i kvarandre utan nærare forklåring, eller vart avbrotne av ulike faste karakterar. Ettersom serien gjekk utvikla dei ei rad slike. Python-karane skapte og ein særskild parodi på engelske middelaldrande kjerringar, sokalla "pepperpots", gjerne spela av Chapman, Cleese og Jones, med karakteristiske skrikande røyster. Elles parodierte dei engelsk overklasse og lynne, "gentlemen" i bowlerhattar, forsikringsagentar, kontoristar og andre yrkesgrupper. Serien gjekk ein gong i veka i halvtimesepisodar, og vart snøgt populær. Fleire av sketsjane frå denne serien er vorten folkeeige i den vestlege verda. 

### Filmane

I tillegg til serien, laga gruppa og ei rekkje filmar. Nokre av dei vart svært omdiskuterte, men vart og snøgt klassikarar innanfor komediesjangeren. 

* *Monty Python and the Holy Grail*

* *Life of Brian*

* *Monty Python's meaning of life*

* *And now for something completely different* (ei samling sketsjar frå TV-serien sett saman på ny måte)

* *Monty Python live at the Hollywood Bowl*, eit sceneopptak frå ei forestilling i Los Angeles.

Særleg *Life of Brian* vakte reaksjonar. I Noreg vart filmen forboden etter blasfemiparagrafen, og filmen vart fordømt av vatikanet. Innhaldet var knytt til soga om Jesus, og mange vart forarga. I Sverige vart filmen vist med reklamen: *Filmen som er så morosam at han vart forboden i Noreg*.

Alle filmane heldt fram tradisjonen for absurd humor.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Irish Parliamentary Party** (**IPP**) var eit politisk parti i Irland. Det vart grunnlagt av Charles Stewart Parnell, som inntil då var leiar av Nationalist Party i 1883, som ei erstatning for den meir uformelle Home Rule League.

Representantane til partiet i Det britiske parlamentet måtte sverja på at dei skulle sitja saman med, agera saman med og røysta saman med partiet. Dette er eit av dei tidlegaste døma på formalisert partipisk i vestleg politikk. Medlemmane fekk òg løn frå kassa til partiet, i ei tid der det vart føresett at parlamentsmedlemmar var økonomisk uavhengige. Dette førte til at personar frå middelklassa hadde eit reelt høve til å gå inn i toppolitikken.

Etter Parnells fall i 1891 vart partiet splitta i ein pro-parnell- og ein anti-parnellfløy. Partileiar John Redmond og nestleiaren hans John Dillon lukkast i 1900 å samle medlemmane att. Det vart i tida som følgde vedteke ei rekkje lovar som betra Irlands vilkår. Spesielt viktig var *Local Government Act 1898*, som erstatta styret til jordeigarane med distriksråd som vart styrt av det irske folket. Dette skapte ei ny gruppe politikarar i Irland, og auka ønsket om *Home Rule.* IPP dominerte mange av distriktsrådane, kva for eit etterkvart førte til mye kameraderi.

Etter det britiske parlamentsvalet 1910 og *Parliament Act 1911* innskrenkning av vetoretten til Overhuset klarte IPP å få gjennom eit forslag for *Home Rule Act 1914.* Lova ville gje størstedelen av Irland sjølvstyre, men den norødstlige delen skulle skiljast ut, noko som var svært dårleg likt blant både nasjonalistar som ynskte eit sameint Irland, og unionistane i sør og vest som frykta at dei vart isolert.

Utbrotet av første verdskrig førte til at *Home Rule Act* ikkje vart sett i kraft. Dette skulle få stor innverknad på Irlands vidare historie. Irish Volunteers hadde vorte oppretta for å forsvara loven mot Ulster Volunteer Force, og størsteparten av Volunteers valde å la seg verva til British Army, fordi krigsinnsats for britane ville gjera britane meir vennleg røysta og dermed leitte innføringa av loven etter krigen. Den gjenverande delen av Irish Volunteers bestod av dei meste radikale medlemmane, og Irish Republican Brotherhood (IRB) brukte i 1916 organisasjonen til å gjennomføra påskeopprøret. Sjølv om dette vart slått ned førte det til ein valdsam radikalisering av irsk politikk.

I parlamentsvalet i Storbritannia 1918 tapte IPP nesten alle seta sine til Sinn Féin, som tidlegare hadde vore ei marginal gruppe. Partiet vart etter dette totale nederlaget oppløyst. Mange av medlemmane gjekk i 1920-åra inn i Cumann na nGaedhael.

IPPs mest varige bidrag til det irske samfunnet var at partiet var ansvarleg for å ha bygd opp ein parlamentarisk tradisjon i Irland. Denne vart teken opp av Dáil Éireann, slik at dei væpna opprørarane raskt byrja ein parallell prosess med statsbygging som bana for veg *Government of Ireland Act 1920* og den anglo-irske traktaten.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Irish Parliamentary Party» frå Wikipedia på bokmål, den 29. mars 2016.*
**Monument Records** var eit amerikansk plateselskap i Washington, D.C. kalla opp etter Washington Monument og skipa i 1958 av Fred Foster og Buddy Deane. Buddy Deane slutta snart i selskapet og i 1960-åra kjøpte han radiostasjonen KOTN i Pine Bluff i Arkansas. Foster flytta til Nashville-forstaden Hendersonville i Tennessee. Monument Records gav ut musikk innan fleire sjangrar, som rock and roll, country, jazz og rhythm and blues.

Historie
--------

I byrjinga var Monument det første distribusjonsselskapet for London Records. Den første utgjevinga til Monument Records i 1958, var òg den første hitten deira. Det var Billy Grammer sin «Gotta Travel On», som nådde topp 5 på singellista i USA og selde over 900 000 eksemplar. Det skapte òg ein landsomfattande dansehysteri kalla The Shag. Dei fekk så kontrakt med den tidlegare Sun Records-artisten Roy Orbison, som førte meir suksess til Monument Records, frå og med «Only the Lonely» i 1960. I 1961 distribuerte London Records meir enn førti sjølvstendige selskap, og bad Foster om å flytte Monument til eit eige, sjølvstendig distribusjonsnettverk. I 1971 signerte Foster ein verdsomfattande distribusjonsavtale med CBS Records.

I tillegg til Orbison hadde Monument etter kvart mange andre artistar i stallen, som Robert Knight, Kris Kristofferson, Jeannie Seely, Boots Randolph, Dolly Parton, Ray Stevens, Cindy Walker, Tony Joe White, Charlie McCoy, Willie Nelson, J.K. Coltrain, Tommy Roe, The Velvets, Connie Smith, Larry Jon Wilson, Larry Gatlin og Robert Mitchum.

Foster starta eit soul- og R&B-selskap kalla Sound Stage 7 i 1963. Av artistar på Sound Stage 7 finn ein mellom andre Joe Simon, The Dixie Belles, Arthur Alexander og Ivory Joe Hunter. Ein annan etikett for Monument var Rising Sons Records.

Foster tapte store pengar på feilinvesteringar i 1980-åra, og måtte selje selskapet og forlaget Combine Music Group i 1990. CBS Records kjøpte heile katalogen til Monument og etterfølgjarane Sony Music aktiverte selskapet som ein eigen etikett i 1997, hovudsakleg for countrymusikk. Somme artistar for Monument i denne perioden var Little Big Town og Dixie Chicks.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Monument Records» frå Wikipedia på engelsk, den 20. februar 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Billboard - Google Books». Books.google.com. 16. september 1967. Henta 20. februar 2015.
2. ↑  Top40-charts.com

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bsnpubs.com
* Diskografi for Monument Records

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (label)

 |
| Irlam  |
| --- |
| Saint John's kyrkjeSaint John's kyrkje Saint John's kyrkje |
| Plassering |
| 

Irlam is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Stor-Manchester |
| Distrikt | City of Salford |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 18 504 |
| Koordinatar |  53°27′″N 2°25′″W﻿Koordinatar: 53°27′″N 2°25′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | M44 6 |
| Telefon-retningsnummer | 0 161 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Irlam**
 |

**Irlam** er ein by og eit «unparished area» innan bydistriktet City of Salford i Stor-Manchester i England. Ved folketeljinga i 2001 hadde Irlam ein folkesetnad på 18 504 personar. Byen ligg på eit flatt område sør for motorvegen M62, nord og vest for Manchester Ship Canal og rundt 12 kilometer vest-sørvest for Manchester. Irlam dannar eit samanhengande byområde med Cadishead, som ligg vidare mot sørvest, og er adskilt frå Flixton og Trafford i søraust av Manchester Ship Canal.

Historisk har Irlam vore ein del av Lancashire. Namnet var opphavleg Irwellham, og staden låg i den sørlege utkanten av Chat Moss, ei stor torvmyr på begge sider av elva Irwell.

På byrjinga av 1800-talet vart store delar av Chat Moss drenert og innvunnen i samband med bygginga av Liverpool and Manchester Railway i 1829. Irlam var likevel berre ein liten landsby fram til jarnbana Cheshire Line si vart bygd og Irlam jernbanestasjon vart opna i 1873. I 1894 vart Manchester Ship Canal bygd, med eit sluseanlegg ved Irlam, noko som stimulerte til vekst for Irlam som ei innlandshamn. Irlam Urban District vart oppretta same år, og eksisterte til det i 1974 vart oppløyst og innlema i det nye bydistriktet City of Salford.

Gjennom ein stor del av 1900-talet var stålproduksjonen ved Lancashire Steel Corporation (seinare British Steel) den dominerande verksemda i Irlam. Men rasjonalisering og konsentrasjon av stålproduksjonen til færre men større stålverk medførte at innan 1979 hadde all stålproduksjon i Irlam vorte nedlagd. Det tidlegare stålverket er i dag Northbank Industrial Estate, der dei fleste arbeidsplassane i byen enno finst. Ein stor del av innbyggjarane er endå pendlarar til verksemder andre stader i Stor-Manchester.

Den nordlege halvparten av Irlam er enno ikkje utbygd, og er det største jordbruksområdet innan Stor-Manchester. Den sørlege delen består hovudsakleg av bustadområde.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Irlam» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Townships:Barton». *A History of the County of Lancaster: Volume 4*. 1911. Henta 18. juli 2011.
2. ↑  «Irlam & Cadishead – Local History». Salford City Council. Henta 18. juli 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Historiske foto sine og diskusjon om Irlam Arkivert 2008-05-12 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 54°42′S 35°56′W﻿

**Iris Bay** er ei lita bukt like sør for Muller Point ved austenden av Sør-Georgia, som ligg 10 km nordvest for Cape Vahsel, langs bukta mellom Cape Vahsel og Cape Charlotte. Namnet «Sandwich Bay», etter John Montagu, 4. jarlen av Sandwich, vart gjeven til bukta mellom Cape Vahsel and Cape Charlotte i 1775 av ein britisk ekspedisjon under James Cook. Namnet vart på seinare kart nytta om den vesle bukta som er skildra her, sidan namnet ein følte ein ikkje trong eit namn for den større bukta. South Georgia Survey, 1951–52, rapporterte at namnet Iris Bay var velkjend for den vesle bukta hos kval- og selfangarar i Sør-Georgia, og at namnet Sandwich Bay ikkje var kjend lokalt, så Iris Bay vart det godkjende namnet.

Kjelder
-------

1. ↑  «Iris Bay». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 19. oktober 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Iris Bay» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Ironi** er ei tilsikta uoppriktig språkleg ytring. Det må vere mogleg å forstå at den som ytrar seg, ikkje er oppriktig, for at ironien skal oppfattast. 

Ironi er ein av i alt fire måtar vi menneske kan kommunisere *mellom linjene* på, altså underforstått, ifølgje den britiske språkforskaren Herbert Paul Grice. I vanleg samtale gjeld konversasjonsnormer som alle menneske naturleg aksepterer. Ei av desse normene er at vi er oppriktige, altså at vi seier det vi meiner. 

Men når avsendar bryt denne norma med vilje, ved å seie noko som den gaumsame mottakaren forstår at avsendar truleg ikkje kan meine, då forstår mottakaren at avsendar eigentleg meiner noko anna. Kva dette andre er, kan vere meir eller mindre uklårt, og det er noko av siktemålet med ironi. Avsendar slepp nemleg å stå for det han har sagt. Ironi kan gjere mottakaren usikker på kva avsendaren eigentleg ønskjer å formidle. Ironi kan nyttast til å ufarleggjere vanskelege samtaleemne, avsløre falske autoritetar og skape kjenslemessig distanse i høve til den ein samtalar med eller det ein samtalar om.

Døme på ironi:
--------------

* «Så fint vêr det er i dag» (sagt medan det striregnar og blæs)
* «Takk skal du ha!» (sagt i ei fornærma, uvenleg tone)
* «Eg er så glad for at fjernsynet sender fotball heile tida.» (sagt av ein som er kjend for å vere totalt uinteressert i fotball)
* «Eg har aldri vore i så dårlig humør.» (sagt av ein nordlending som vart redda frå drukningsdøden etter å ha kjempa for livet i sjøen i halvtanna døgn, då han vart spurd om kva han følte då han låg der og kava i bølgjene.)

Det siste er eit døme på avansert ironi. Felles for alle døma er at det er noko med avsendaren, situasjonen eller måten bodskapen blir sagt på, som får mottakaren til å forstå at bodskapen ikkje kan vere bokstaveleg meint, fordi avsendar ikkje er oppriktig.

Kjelder
-------

snl.no

Litteratur
----------

* Thomas Bredsdorff, *Ironiens pris – Fire store ironikere – og et stort begreb*, Dansk Gyldendal, København 2011. ISBN 978-87-02-11416-4.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
|  |
| --- |
| **Gaukesyre** |
| GaukesyreGaukesyre |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Oxalidales |
| **Familie:** | Gaukesyrefamilien Oxalidaceae |
| **Slekt:** | *Oxalis* |
| **Art:** | **Gaukesyre** *O. acetosella* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Oxalis acetosella***L. 1753 |

**Gaukesyre** eller **gauksyre** (*Oxalis acetosella*) er ei skogplante med tre-kopla blad og fem kronblad i blomen. Planta blir mellom 5 og 10 cm høg, med blad og blomsterskaft frå ein krypande jordstengel. 

Blomsten til gaukesyra
Blomane er kvite med rosa årer, 8 til 12 mm store. Ein kan òg finne rosa og raudlilla blomar. Blad og blomar har tydelege rørsler i høve til lys og temperatur, m.a. opnar blomen seg og rettar seg etter sola. Frøkapselen er om lag 3 mm stor og grønkvit.

Gaukesyra veks i bar- og lauvskog der det er skugge, fukt og god mold. Blomstring skjer frå vår til haust. Om våren produserer planta vanlege opne (chasmogame) blomar, medan blomane frå sumar og haust ikkje opnar seg (kleistogami). Planta finst over det meste av Europa og i delar av Asia. I Noreg nord til Tromsøysund og Kåfjord. Ho finst òg i Mellom- og Sør-Sverige og Finland, dessutan i heile Danmark og Færøyane og i eit lite område på austre Island.

Blada og blomane kan etast og har ein frisk, syrleg smak som kjem frå oksalsyre. For mykje av denne syra kan derimot vera skadeleg, slik at ein bør avgrensa inntaket av gaukesyre.

Kjelder
-------

1. ↑   Berg, H. & P. Redbo-Torstensson (1998). «Cleistogamy as a bet-hedging strategy in *Oxalis acetosella*, a perennial herb». *Journal of Ecology* **86**: 491-500. doi:10.1046/j.1365-2745.1998.00272.x.

* Johannes Lid: *Norsk og svensk flora*. Oslo, 1974.
* Sune og Stina Jonsson: *Villblomster. Markens urter i bilder og tekst*. Oslo, 1980.
* Gaukesyre, gjøkesyre i *Naturfakta*
* Gjøksyre i *Urtekildens planteleksikon*
* Harsyra på Svensk wikipedia

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Gaukesyre**
Kerinci
**Gunung Kerinci** er ein 3 805 meter høg stratovulkan på øya Sumatra i Indonesia. Det er den høgste vulkanen i Indonesia, og det høgste fjellet på Sumatra. Fjellet ligg i provinsen Jambi, i den sentrale delen av Sumatra, i Barisanfjella nær sørvestkysten på øya og om lag 130 kilometer sør om Padang.

Vulkanen er det mest framståande kjenneteiknet i nasjonalparken Kerinci-Seblat, og reiser seg med barskogskledde bergsider mellom 2 400 og 3 300 meter over det kringliggjande landskapet. Vulkanen er 8 kilometer brei og 25 kilometer lang ved fjellfoten, noko som gjer han avlang i retning nord-sør. Ved toppen finst eit djupt og 600 meter vidt krater som ofte er delvis fylt med eitt grøngult vatn. Kerinci er ein av dei mest aktive vulkanane på Sumatra, siste utbrot fann stad i 2009.

I 1877 tok to mann seg til topps på Kerinci, som dei aller fyrste.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Kerinchi» frå Wikipedia på tysk, den 7. januar 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 46°34′39″N 8°0′19″E﻿

**Eiger** er eit 3 970 meter høgt, særmerkt fjell i Bern-Alpane. Fjellet er den austlegaste fjelltoppen på ein fjellrygg som strekker seg vidare til Mönch og over skardet *Jungfraujoch* til Jungfrau. Fjellet er nemnd i skrifter datert til 1200-talet.

Toppen av Eiger vart nådd fyrste gongen av dei sveitsiske fjellførarane Christian Almer og Peter Bohren saman med iren Charles Barrington. Dei klatra opp vestsida den 11. august 1858.

Den i kring 1 800 meter høge, stupbratte nordveggen på Eiger har sidan 1935 vore eit mykje søkt mål for skarpklatrarar. Dei to første klatreturane, i 1935 og 1936, enda med at alle klatrarane mista livet. 1936-ekspedisjonen var særleg dramatisk, då det vart gjort forsøk på å berge dei fire klatrarane. I 2005 vart det laga ein spelefilm som rekapitulerte både klatreturen og bergingsekspedisjonen. Eit klatrelag beståande av to tyskarar og to austerrikarar lukkast som dei første å klive nordveggen til topps 24. juli 1938.

Jarnbanen Jungfraubahn går i ein tunnel inne i Eiger, der to stasjonar gjev utsyn gjennom vindauge i fjellsida. Jarnbanen endar opp i fjellskardet Jungfraujoch, med den høgstliggjande jarnbanestasjonen i Europa.

I juli 2006 rausa ei bergnase ut på austsida av Eiger. Om lag 700 000 kubikkmeter stein fall ned i eit aude og folketomt område.

Frå venstre: Eiger, Mönch og Jungfrau sett frå Thunersee

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Eiger» frå Wikipedia på tysk, den 29. desember 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS
* NKC
* GeoNames

 |
Ståande bølgje som svingar med eigenfrekvensen sin.
**Eigenfrekvens** (frå tysk *Eigenfrequenz*), **naturleg frekvens**, eller **resonansfrekvens**, er den frekvensen som eit 2. ordens system oscillerer med. På grunn av dempinga, som alltid er tilstades i eit praktisk system, vil svingningane døy ut om det ikkje vert tilført energi.

Andreordens mekanisk system
---------------------------

I eit 2. ordens mekanisk system er det massen til lekamen *M* (kg) og fjørstivheita *k* (m/N) som avgjer eigenfrekvensen:

{\displaystyle f\_{n}={\frac {1}{2\pi }}{\sqrt {\frac {k}{M}}}}.
Alternativt kan ein nytta den mekaniske ettergivenheita, {\displaystyle C\_{M}=1/k} (N/m]):

{\displaystyle f\_{n}={\frac {1}{2\pi }}{\sqrt {\frac {1}{MC\_{M}}}}}.
Eininga til frekvensen Hz. Mekaniske resonatorar finn ein i fjøringa på bilar, tonearm/pickup på platespelarar og så vidare.

Andreordens elektrisk system
----------------------------

I eit 2. ordens elektrisk RLC-krins er det induktansen *L* (H) og kapasitansen *C* (F) som avgjer eigenfrekvensen:

{\displaystyle f\_{n}={\frac {1}{2\pi }}{\sqrt {\frac {1}{LC}}}}.
Elektriske resonatorar finn ein i filter i radiomottakarar, delefilter i høgtalarar, antialiasingfilter plassert før AD-omformarar og så vidare.

Resonanskammer
--------------

Avhengig av dei fysiske dimensjonane i høve til bølgjelengda har eit elektromagnetiske resonanskammer, som ein maser eller ein laser, fleire ståande bølgjer i ein, to, eller tre dimensjonar. Det same har akustiske resonatorar. Eigenfrekvensane til dei ståande akustiske bølgjene i eit rektangulært rom, til dømes, kan uttrykkast

{\displaystyle f\_{n\_{x},n\_{y},n\_{z}}={\frac {c}{2}}{\sqrt {\left({\frac {n\_{x}}{L\_{x}}}\right)^{2}+\left({\frac {n\_{y}}{L\_{y}}}\right)+\left({\frac {n\_{z}}{L\_{z}}}\right)}}},
der *c* er lydfarten, {\displaystyle L\_{x}}, {\displaystyle L\_{y}} og {\displaystyle L\_{z}} er lengda, breidda og høgda til rommet, {\displaystyle n\_{x}}, {\displaystyle n\_{y}} og {\displaystyle n\_{z}} er indeksane til modane (dei ståande bølgjene) i *x-*, *y-* og *z-*dimensjonane. Kvar av desse frekvensane høyrer til ein 2. ordens resonans (ei ståande bølgje), kalla ein «mode».

Referansar
----------

1. 1 2  Sears, F.W. Zemansky, M.W. og Young, H.D. *University physics*, 5. utg. Addison-Wesley Publ. Comp. 1976.
2. ↑  Kinsler, L.E. Frey, A.R. Coopens, A.B. og Sanders, J.V. *Fundamentals of acoustics*, 3. utg. John Wiley & Sons, 1982.
Sepoyar frå Hyderabad Contingent i 1862.
John George Smyth og ein sikh-sepoy under første verdskrigen.
**Sepoy** er ei engelsk form av *sipahi* (سپاهی) persisk og urdu for 'soldat', og viste historisk til indiske soldatar som gjorde teneste for ei europeisk kolonimakt. Omgrepet er kanskje best kjend frå Det indiske opprøret i 1857, som på engelsk lenge er blitt kalla *The Sepoy Mutiny*.

Nemninga er framleis i bruk for meinige soldatar i dei indiske, pakistanske og bangladeshiske hærane.

Ein panjabisk sepoy frå tidleg 1900-tal.

Historie
--------

### Sepoyar i fransk teneste

Etter danninga av Det franske austindiske kompaniet (Compagnie des Indes) i 1719 vart indiske sepoyar (*cipayes*) rekruttert for å vere ein tilvekst til dei tilgjengelege franske og sveitsiske troppane med leigesoldatar. Kring 1720 var det 10 000 sepoyar i fransk teneste. Sjølv om talet på soldatar minka mykje, heldt Frankrike oppe eit militært korps beståande av indiske sepoyar (*corps militaire des cipayes de l'Inde*) i Pondichery, fram til styrken vart oppløyst i 1898 og erstatta av eit lokalt rekruttert gendarmeri.

### Sepoyar i Britisk India

Nemninga sepoy vart i den britiske India-hæren, og før det hæren til Det britiske austindiske kompaniet (East India Company), brukt om ein infanterisoldat av menig grad. Ein kavalerisoldat vart kalla *sowar*. Nær 300 000 sepoyar var avgjerande for at austindiakompaniet skulle kunne halde makta på det indiske subkontinentet. Men sepoyar spela ei framståande rolle i Det indiske opprøret i 1857, då dei gjorde opprør etter rykte om at patronhylsene til dei nye geværa som soldatane vart utstyrt med, var innsmurde med dyrefeitt.

### Sepoyar i portugisisk teneste

Også i Portugisisk India gjorde indarar teneste som soldatar. Sepoyar frå portugisisk India vart seinare sende til andre land i det portugisiske imperiet, i særleg grad til Afrika. Portugisarane tok elles nemninga *sipaio* i bruk om afrikanske soldatar og afrikansk politi på landsbygda.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sepoy» frå Wikipedia på engelsk, den 11. april 2010.*
* «sepoy, sipahi» i *Oxford English Dictionary* (1989)
'Apostel' måla av Jean-Michel Moreau.
**Apostel** (gammalgresk apostolos, ἀπόστολος) tyder 'utsending', og ordet vert i kristen språkbruk brukt uomsett om Jesu utsendingar. På latin fekk ordet forma *apostolus*. 

Ordet vert nytta i Det nye testamentet og i kristen tradisjon i ei avgrensa og i ei vidare tyding.

Jesus og dei tolv læresveinane hans. Freske frå Kappadokia frå rundt 1100-talet.

Dei tolv apostlane
------------------

I avgrensa tyding vert ordet bruka om dei tolv læresveinane Jesus i følgje evangelia valde ut til sine apostlar. Ordet apostel er bruka m.a. i Matteusevangeliet 10.2 og i Lukasevangeliet 6,13.

Opphavleg var Judas Iskariot ein av dei tolv apostlane, men etter at han sveik Jesus og døydde, vart Mattias vald til aposteltenesta, og gjekk inn som ein av dei tolv.

I kunsten vert dei tolv apostlane gjerne framstil med kvar sin helgenattributt, som ofte viser til korleis apostelen leid martyrdauden. Av apostlane var det etter tradisjonen berre Johannes som leid ein naturleg død. 

* Simon, som Jesus gav namnet Peter (Kefas) vert ofte avbilda med nøklar eller ein opp-nedvend kross.
* Jakob, son av Sebedeus vert ofte avbilda i pilegrimsdrakt eller eit skjel.
* Johannes vert ofte avbilda med ein kalk som ein slange slyngjer seg ut av.
* Andreas vert ofte avbilda med ein X-forma kross, ein andreaskross.
* Filip vert ofte avbilda med ein T-forma kross eller ein krosstav.
* Bartolomeus vert ofte avbilda med ein kniv.
* Matteus vert ofte avbilda med ein hellebard eller eit sverd.
* Thomas vert ofte avbilda med ein vinkelhake eller ein lanse.
* Jakob, son av Alfeus vert ofte avbilda med ein tøyvalkarstokk.
* Judas Taddeus vert ofte avbilda med ein knortekjepp.
* Simon seloten vert ofte avbilda med ei sag.
* Judas Iskariot vart avløyst av Apostelen Mattias. Mattias vert ofte avbilda med ei øks.

Paulus måla av Philippe de Champaigne på 1600-talet.

Apostelen Paulus
----------------

I tillegg til dei tolv apostlane som er nemnde i Apostelgjerningane, vert Paulus rekna som ein av Jesu apostlar. Han gjorde sjølv fleire gonger krav på å bli rekna blant apostlane, og tar apostelnemninga opp spesielt i Korintarbrevet 9,1.

Apostelnemninga i vidare tyding
-------------------------------

I Det nye testamentet vert nemninga *apostel* ved eit par høve òg bruka i ei vidare tyding, om alle kristne misjonærar, som i Apostelgjerningane 14,4 og i Romarbrevet 16,7.

I denne tydinga vert kan ein omtale Ansgar som «Nordens apostel», Thomas von Westen som «Samenes apostel» og Hans Egede som «Grønlands apostel».

Sjå òg
------

* Apostelhest

Kjelder
-------

* Einar Molland og Ragnar Leivestad i Kunnskapsforlagets *Store norske leksikon* (1978) ISBN 82-573-0037-3

### Referansar

1. ↑  Matt. 10,2[*daud lenkje*]
2. ↑  Luk. 6,13[*daud lenkje*]
3. ↑  Apgj. 1,25[*daud lenkje*]
4. ↑  1. Kor. 9,1[*daud lenkje*]
5. ↑  Apg 14,4[*daud lenkje*]
6. ↑  Rom. 16,7[*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Apostel**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |