recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Forvaltingsrett** er læra om rettsreglar for offentleg forvalting. Forvaltingsrett er ei del av offentleg rett, saman med statsrett, strafferett og prosessrett.

Dei generelle reglane som gjeld for all forvalting blir kalla *alminneleg forvaltningsrett*.
I forvaltninga er det mange ulike verksemder, som i tillegg har eigne reglar. Dette blir gjerne kalla *spesiell forvaltningsrett*. Eksempel på slike reglar er helserett og sosialrett.

Forvaltingslova av 10. februar 1967 og offentleglova av 1970 gjeld for verksemda til «et hvert organ for stat eller kommune». Unntak frå dette er mellom anna Stortinget og domstolane. I nokre tilfelle har også private rettsubjekt fått delegert forvaltningsmynde, og forvaltningsretten gjeld då også for desse. Eksempel er Norges Fiskarlag og Det Norske Veritas.

Reglane for forvaltninga si verksemd kan vere fastsett i formell lov slik som forvaltningslova og offentleglova, men her er også viktige ulovfesta reglar.

Sjå også
--------

* Rettsstat

Bakgrunnsstoff
--------------

* Erik Boe: *Innføring i juss - Bind 2: Statsrett og forvaltningsrett*. ISBN 82-518-3105-9
* Bernt og Rasmussen: *Frihagens forvaltningsrett, bind 1*. ISBN 82-7674-830-9
* Forvaltningslova av 10. februar 1967, frå lovdata.no
* Offentlighetslova av 19. juni 1970, frå lovdata.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* BNE
* NDL

 |
Tonkinbukta på kartet
I den vietnamesiske delen av Tonkinbukta ligg Halongbukta.
**Tonkinbukta** (eller **Beibubukta**) er ein utløpar av Sør-Kina-havet. Namnet er avleidd av den vietnamesiske landsdelen Tonkin.

Øya Hainan (ein eigen kinesisk provins) og Leizhouhalvøya (som tilhøyrar Guangdongprovinsen) avgrensar Tonkinbukta i aust. I nord ligg den kinesiske provinsen Guangxi, og i vest er Vietnam. Mot sør opnar bukta seg mot resten av Sør-Kina-havet. Mellom Leizhou og Hainan er Qiongzhousundet.

Bukta er rundt 90 000 km² i utstrekking. Den største djupna er berre 68 met. Raudeelva munnar ut i bukta. Dei viktigaste hamnebyane er Haiphong i Vietnam, Beihai (Peihai) på det kinesiske fastlandet og Haikou på Hainan (mot Qiongzhousundet).

Ein av dei mest kjende stadene å sjå i bukta er Halongbukta i Vietnam.

Det alternative namnet Beibubukta (Bei Bu tyder 'Nordbukta') har byrja å få gjennomslag fordi Tonkin på ei rekkje asiatiske språk òg kan tyda Tokyo.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tonkinbukten» frå Wikipedia på bokmål, den 27. juni 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
I kjemi er **konsentrasjon** eit mål for mengda av eit stoff i eit gitt volum av ei løysning eller blanding. Ofte vert *c* brukt som symbol for konsentrasjon. Særleg i likevektskonstantar vert òg [A] brukt for konsentrasjonen av stoffet A.

I løysningar er ein gjerne interessert i konsentrasjonen av løyst stoff. Jo meir stoff som er løyst jo meir konsentrert er løysninga. Når konsentrasjonen er liten snakkar ein ofte om tynne eller fortynna løysningar. Det er særleg vanleg å snakka om fortynna syrer og basar. Det er ei grense for kor mykje av eit stoff som kan løysast i eit bestemt løysemiddel. Når denne konsentrasjonen er nådd er løysninga metta. Held ein fram med å setja til meir stoff, vil det ikkje løysast meir stoff. Minskar mengda av løysemiddel (for eksempel ved fordamping) vil stoffet fellast ut. 
Å oppgje konsentrasjon er ein måte å skildra samansetjinga av ei løysning eller blanding.


|  |
| --- |
|  |

Einingar for konsentrasjon
--------------------------

Konsentrasjon kan gjevast i ulike einingar, til dømes:

* molar (M), det same som mol per liter (mol/L)
* gram per liter (g/L)
* volumprosent som er kor mange prosent av det totale volumet som kjem frå eit gjeve stoff.

Andre måtar å oppgjev samansetjinga til ei blanding
---------------------------------------------------

Samansetjing kan gjevast i andre einingar, til dømes:

* molal (m), det same som mol per kilogram løysemiddel
* masseprosent som er kor mange prosent av den totale massen som kjem frå eit gjeve stoff.
* ppm (parts per million)
* ppb (parts per billion) (amerikansk billion, det vil seia milliarddel)

Merk at nemningane ppm eller ppb ikkje oppgjev kva slags delar ein viser til, masse, volum, mol eller partikeltal.

Sammansetjing kan òg gjevast i molbrøkar. Da vert *x* ofte brukt som symbol. Talet på mol av stoffet vert da delt på det så mange mol stoff det totalt er i løysninga eller blandinga.

Kjelder
-------

1. ↑  IUPAC. Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the "Gold Book"). Compiled by A. D. McNaught and A. Wilkinson. Blackwell Scientific Publications, Oxford (1997). Online version (2019-) created by S. J. Chalk. ISBN 0-9678550-9-8.

Sjå òg
------

* Diffusjon
* Osmose
* Titrering
**Keisar** eller **keisarinne av India** er ein tittel som dei britiske monarkane hadde mellom 1877 og 1947. 

Satirisk teikning der Disraeli blir framstilt som ei kone som falbyr den indiske keisarkrona til dronning Victoria.
Den første som nytta tittelen var Victoria av Storbritannia, som tok han i bruk frå 1877 tittelen **Empress of India**. Tittelen kom til nokre år etter at britisk India vart ein del av det britiske imperiet. Britiskokkupert India vart utgjort av India, Pakistan, Bangladesh, og Burma. Burma vart ein eigen koloni i 1937. 

Victoria skal ha ynskt seg tittelen på grunn av keisartittelen til Wilhelm I av Tyskland og tsartittelen til Alexander II av Russland. Den britiske statsministeren, Benjamin Disraeli, er rekna å ha vore den som sette opp tittelen for henne.

Plakett på rådhuset i Manchester som syner kong Georg VI sine titlar i 1937, mellom anna keisar av Inda (Emperor of India)
Då Edvard VII kom på trona, vart tittelen **Emperor of India** (keisar av India) nytta. Tittelen vart nytta fram til India og Pakistan vann sjølvstende frå Storbritannia ved midnatt mellom 14. og 15. august 1947. Tittelen vart formelt gjeven avkall på av kong Georg VI av Storbritannia.

Sjå òg
------

* Britiske monarkar
* Indiske monarkar
* Mughal-keisarar
* Keisardømet Mughal
* President av India
* President av Pakistan
* Generalguvernør av Pakistan
* HMS Emperor of India, eit britisk slagskip
Koordinatar: 31°48′29.51″N 35°28′32.87″E﻿

**Beit HaArava** (hebraisk skrift בֵּית הָעֲרָבָה, tyder *Aravahuset*) er ei israelsk busetjing og kibbutz på den okkuperte Vestbreidda. Han ligg nær Daudehavet og Jeriko og er underlagt Megilot regionale kommune. Busetjinga vert, saman med dei andre israelske busetjingane på Vestbreidda, rekna som ulovleg etter folkeretten.

Historie
--------

Landsbyen vart første gongen grunnlagd i 1939 av europeiske medlemmar av sionistiske ungdomsrørsler som hadde flykta frå Nazi-Tyskland til Palestinamandatet via Youth Aliyah. David Coren, som seinare vart medlem av Knesset, var av grunnleggjarane. Staden vart kalla opp etter den bibelske landsbyen med same namnet, som låg på Aravasletta, og tyder «Huset i ørkenen». I følgje the Jewish National Fund vart kibbutzen kjend for eksperimenta sine innan landvinning, og innbyggjarane dyrka på jord som aldri tidlegare hadde blitt oppdyrka.

I 1947 hadde Beit HaArava eit folketal på over 200. Den 20. mai 1948, etter eit mislukka forsøk på å kome til ei semje med kongen av Transjordan, Abdullah, vart Beit HaArava og den nærliggande Kalia fråflytta fordi dei låg isolert til under kampane i den arabisk-israelske krigen i 1948. Innbyggjarane vart evakuerte til den israelske stasjonen ved Sodom. Kibbutzen vart sidan delt i to grupper som i 1949 grunnla kibbutzane Gesher HaZiv og Kabri i Vest-Galilea.

I 1980 vart Beit HaArava grunnlagd på ny som ein Nahal-utpost. Han vart eit sivilt samfunn i 1986. I 2000 vart landsbyen flytta 5 km vestover.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Beit HaArava» frå Wikipedia på engelsk, den 16. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «The Geneva Convention». BBC News. 10. desember 2009. Henta 27. november 2010.
2. ↑  «Beit HaArava: Blooming i salty earth». Ynet. 13. mai 2005. Henta 4. september 2015.  (he)
3. 1 2 3  Jewish National Fund (1949). *Jewish Villages in Israel*. Jerusalem: Hamadpis Liphshitz Press. s. 18.
4. ↑  ed. Nur, Eviatar, red. (1978). *Carta's Atlas of Israel - The First Years 1948-1961*. Jerusalem i Israel: Carta.

| * v
* d
* e
Megilot regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzar | Almog**·** Beit HaArava**·** Kalia**·** Mitzpe Shalem |
| Moshav | Vered Yeriho |
| Andre | Avnat |
**Konjunktivitt** eller **augekatarr** er ein inflammasjon av konjunktiva i auga. Det er den klart vanlegaste augesjukdommen og alvorsgraden kan vere frå heilt ufarleg til synstruande. Han består i ein inflammasjon av konjuktiva, og kan delast inn etter utløysande årsak.

Allergisk konjuktivitt
----------------------

### Akutt

Dette er det vanlege raude auge allergikarar får om dei kjem i kontakt med allergenar (kattehår, pollen etc.).

### Kronisk

Artar seg som dobbeltsidig raudt auge med kløe og renning. Kan oppstå ved særs uttalt allergi, og kan då vere sesongavhengig (pollensesong).

Infeksiøs konjunktivitt
-----------------------

### Amøboid

Sjeldan årsak til konjuktivitt i Noreg, men kan vere veldig alvorleg.

### Bakteriell

Alvorleg form for konjuktivitt som krev behandling. Mogelege agens er Pseudomonas aeruginosa, Neisseria Gonorrhéa og Chlamydia tracomatis (dei to siste hos barn ved smitte frå fødselskanalen - sjeldan).

Gonorréisk konjunktivitt hos eit spedbarn
Er i dag sjeldne former for bakterielle konjunktivittar. Kan oppstå hos nyfødde barn om mødre har ein genital infeksjon. I byrjinga av 1800-talet var desse infeksjonane langt vanlegare, og ein dryppet alle nyfødde med lapisdråpar i augo (Credés profylakse).

### Viral

Den vanlegaste og minst alvorlege forma for infeksiøs konjunktivitt. Vanleg epidemi i barnehagar, og vil som regel ikkje trenge behandling.

Irritativ konjunktivitt
-----------------------

### Mekanisk

Framandlekamar i auga kan irritere og gje konjunktivitt. Ved langvarig irritasjon kan dei gje epitelskadar.

### Toksisk

Kjemiske stoff (syrer, baser, vaskemiddel etc.) som kjem i auge kan irritere og gje konjuntivitt.

Behandling
----------

### Allergisk konjuktivitt

Vert behandla med antihistamin (cetrizin) eller steroidar.

### Infeksiøs konjunktivitt

Bakterielle og amøboide vert behandla med antibiotika (chloramphenicol, erythromycin). Virale vert i utganspunktet *ikkje* behandla, men kan eventuelt behandlast med antivirale midlar (aciklovir).

### Irritativ konjuntivitt

Vert behandla ved å fjerne irriterande årsak (t.d. skylje auge, fjerne framandlekamen etc). Ved behov kan ein gje smertestillande augedropar (ibuprocain).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Konjunktivitt» frå Wikipedia på bokmål, den 7. november 2008.*


| * v
* d
* e
Helsemessige forhold |
| --- |
| **Bruk aldri helseinformasjon frå Internett, medrekna Wikipedia, utan å rådspørja helsepersonell.**
Informasjon på Wikipedia er ikkje naudsynlegvis sann, presis eller oppdatert. Hugs at Wikipedia er eit nettbasert leksikon som alle kan endre. Wikipedia er ikkje eit alternativ til profesjonell helsehjelp. Viss du treng medisinsk hjelp, venlegst ring ditt lokale nødnummer, eller rådfør deg med helsepersonell (lege, sjukepleiar, osb.).
Sjå **Wikipedia:Helsemessige forhold** for meir informasjon. |  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* NDL

 |
**Konrad av Bayern** (ca. 1105–17. mars 1154) var ein cisterciensarmunk som var son av hertug Henrik den svarte av Bayern. 
Domkyrkja i Molfetta i Bari er vigd han. Han er vernehelgen for Molfetta, sjølv om han teknisk sett berre er saligkåra og ikkje utropt til helgen av den katolske kyrkja.

Konrad var fødd på Ravensburg rundt 1105. Han studerte teologi i Köln under erkebiskopen der, ein slektning. Meininga var at han skulle ettefølgja erkebispen i embetet, men i 1147 blei han inspirert av Bernhard av Clairvaux, som vitja byen, til å bli munk i staden. Han avla munkeløfte som cisterciensear til Bernhard i Clairvaux. I 1151 gav Bernhard han løyve til å dra til Det heilage landet for å bu som eremitt.

I 1153 vende Konrad tilbake til Europa då han høyrde at Bernhard var blitt sjuk. Medan han var i Bari fekk han vita at Bernhard hadde døydd. Han vitja grava til den heilage Nikolas i Bari, og slo seg så ned som einebuar i ei hole i Modugno ved Molfetta. Han budde her til han døydde den 17. mars 1154 eller 1155.

Konrad blei gravlagd i domkyrkja i Molfetta. Her oppstod det ein lokal kultus kring han, og kyrkja blei etterkvart vigd til han som *San Corrado*. Han blei saligkåra 7. april 1832 av pave Gregor XVI.
Den offisielle minnedagen hans er 15. februar, men han blir også minna 14. februar, 9. februar og på dødsdagen 17. mars. Molfetta har også ei translasjonsfeiring den 10. juli.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Den hellige Konrad av Bayern (~1105-1154/55)», *Den katolske kirke* (på norsk), henta 12. mai 2019
2. ↑  Eintrag No.6 zum 17. März im *Florilegium Martyrologii Romani* des Ökumenischen Heiligenlexikons

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Conrad of Bavaria» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mai 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**Troutbeck Tongue** er ein ås i Lake District i England. Han ligg fem kilometer aust-nordaust for Ambleside. Åsen er ein av 214 toppar lista opp i Alfred Wainwright sin *Pictorial Guides to the Lakeland Fells*, noko som gjer han til eit populært mål for fotturistar som vil nå toppen av alle «wainwrightane». Den middelsstore høgda og nærleiken til vegen gjer han til ein overkommeleg halvdagstur å klatra på når dei høgare åsane er dekte av skyer.

Topografi
---------

Troutbeck Tongue går ut i sør-sørvestleg retning frå hovudkjeda Ill Bell, like nord for Froswick. Det skil Trout Beck frå den viktigaste øvre tilførsleåra si, Hagg Gill. Desse to bekkane renn nesten saman att bak åsen, med dalsøkket som går til Froswick i ei høgd på 968 fot (295 m). Dette søkket har ei mengd gamle vardar ved botnen av den lange grasdekte baksida av åsen. Denne sida er totalt ulik sørsida, som stuper bratt ned med bare sider til Troutbeck Park.

Ruter
-----

Ein klatrar vanlegvis opp til toppen frå landsbyen Troutbeck, som ligg fem kilometer nord for byen Windermere. Frå landsbyen er det ein fin tur til foten av åsen langs Trout Beck på Ing Lane, som fører til Troutbeck Park Farm. Denne sauegarden på 1900 acre (7,7 km²) blei kjøpt av barnebokskaparen og landskapsvernaren Beatrix Potter i 1923 for å verna han mot utbygging. Då Potter døydde i 1943 testamenterte ho eigedommen til National Trust, i lag med 13 andre gardar ho åtte i Lake District.

Turen opp til toppen byrjar på garden. Dette er ein nokså bratt tur med fleire knausar og gjerde å koma seg over, men den låge høgda på åsen gjer at turen opp tar under ein halvtime.

Toppen er grasdekt. Mykje av utsynet er stengt av høgare åsar, men ein kan har godt utsyn mot sør ned Troutbeck-dalen og kan sjå den største sjøen i England, Windermere.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Troutbeck Tongue» frå Wikipedia på engelsk, den 24. september 2021.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* A Pictorial Guide to the Lakeland Fells, The Far Eastern Fells, Alfred Wainwright ISBN 0-7112-2455-2
* Complete Lakeland Fells, Bill Birkett, ISBN 0-00-713629-3
Koordinatar: 59°51′58.2″N 10°45′33.2″E﻿

**Villa Gräpling** (frå gamalt av òg kjend som Villa Gräplang) er namnet på ein eigedom på Malmøya i Oslo. Huset vart brukt som fritidsbustad av velståande Kristiania-borgarar på 1800- og 1900-talet, og heilt fram til 2009 då huset vart omgjort til heilårsbustad. 

Området som består av hovudhus, stall, hønsehus, badehus og arkitektteikna utedo vart freda av Riksantikvaren i 2013. I fredningsvedtaket heiter det at «Formålet med fredningen er å bevare anlegget Villa Gråpling som et arkitekturhistorisk, arkitektonisk og kulturhistorisk viktig eksempel på påkostet ferie og fritidsbebyggelse ... Formålet er også å bevare hovedhuset som prefabrikkert tømmerhus i maskinlaft fra Strømmen trevarefabrikk. ... Det er vesentlig å ivareta anlegget som et kulturhistorisk verdifullt miljø i forhold til Oslos bynære sommerhusbebyggelse med tilknytning til fjorden og sjø- og badelivet.»

Bakgrunnsstoff
--------------

* Riksantikvarens artikkel om fredninga
* Villa Gräpling i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
Midtbyen i Villach
**Villach** (slovensk Beljak, italiensk Villaco) er den sjuande mest folkerike byen i Austerrike og etter Klagenfurt den nest største i forbundslandet Kärnten. Byen er med sine 61 662 ibuarar (2017) den mest folkerike i Austerrike som ikkje også er hovudstad i eit forbundsland. Landarealet er 134,9 km².

### Geografi

Villach ligg i den vestlege delen av Klagenfurtsletta, der elvane Drava og Gail renn saman 11 kilometer nord om grensa til Slovenia. Sør om Villach går Karawankentunnelen, ei hovudferdselsåre mellom Austerrike og Slovenia. Byen er omkrinsa av ganske låge fjell (under 800 moh), med unnatak for Dobratsch (2 166 moh) i Villach-alpane 13 km vest om Villach.

### Styring

Villach er ein av dei femten byane i Austerrike som har eigne statuttar, det vil seie eit lokalt basert regelverk utanom kommuneordningane. Byen sine statuttar er frå 1932.

### Folk

Om lag 63% av ibuarane er registrert som romersk-katolske. Knapt 16% er protestantiske, ein andel som av historiske grunnar er langt høgare enn elles i Austerrike. Elleve prosent av dei bufaste er utanlandske statsborgarar, meir enn halvparten av desse er frå land utanaom EU.

Skihopparen Martin Koch er frå Villach.

### Soge

Namnet Villach er nemnd fyrste gongen i eit dokument frå 878. Frå 1007 til 1759 høyrde Villach til erkebispedømmet Bamberg. Etter Villach i 1060 fekk marknadsrettar voks staden til by, og har hatt bystatus sidan seinast 1240. Byen vart mykje skadd i jordskjelv både 25. januar 1348 og 4. desember 1690. Etter reformasjonen kom i gang omkring 1526, vart Villach sentrum for protestantismen i Kärnten. Under motreformasjonen i kring 1600 utvandra mange protestantar, noko som førte til økonomisk tilbakegang for byen. 

År 1759 kjøpte keisarinna Maria Teresia både Villach og resten av Bamberg-eigedomane i Kärnten. Byen kom dermed under keisarstyret i Austerrike. Under Napoleonskrigane var Villach 1809-13 krinsby i den franske provinsen Illyria, til han vart tilbakeerobra av Austerrike. Under andre verdskrigen stod alliansemaktene for 37 luftangrep mot Villach. Vel 42 000 bomber skadde 85% av bygningane i byen. Etter Wiener Neustadt var Villach den mest bombeskadde byen i Austerrike.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Villach» frå Wikipedia på dansk, den 31. august 2017.*
* *Denne artikkelen bygger på «Villach» frå Wikipedia på tysk, den 31. august 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
| Tropojë |
| --- |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Tropojë** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region | Albania  Kukës |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  1 058 km² |
| Innbyggjarar  - By (2011) | 20 517 |
| Koordinatar | 42°24′0″N 20°10′0″E﻿Koordinatar: 42°24′0″N 20°10′0″E﻿ |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Plassering |
| Tropojë kommune innafor regionen KukësTropojë kommune innafor regionen Kukës |

**Tropojë** er ein landsby og ein kommune i regionen Kukës i Albania. Kommunen ligg langt nord i landet og grensar i vest til regionen Shkodër, i nordaust til nabolandet Kosovo og i nord til Montenegro.

Kommunen vart oppretta gjennom ei admininistrasjonsreform i 2014, ved at den tidlegare bykommunen Bajram Curri vart slått saman med landkommunane Fierzë, Lekbibaj, Margegaj, Llugaj, Bujan, Bytyç og Tropojë. Dei tidlegare kommunane inngår no som kommunaleiningar i den nye storkommunen. Kommunen har hovudsete i Bajram Curri.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den dåverande landkommunen 4 117 innbyggjarar, medan dei åtte kommunane som i dag utgjer storkommunen Kukës, til saman hadde 20 517 innbyggjarar.

Tidlegare administrativ inndeling
---------------------------------

Fram til år 2000 var dei tidlegare by- og landkommunane ein del av distriktet Tropojë. Den dåverande landkommunen omfatta sjølve byen Korçë og busetnadene:

* Astë
* Kojel
* Viçidol
* Kasaj
* Gegaj
* Buçaj
* Papaj
* Sopot
* Babinë
* Begaj
* Shumice-Ahmetaj
* Myhejan
* Kovaç
* Kërrnajë
* Shkëlzen

Referansar
----------

1. 1 2  Folketeljing 2011
2. 1 2  Kommunereforma i 2014
3. ↑  Regionreforma i 2000
**Vincens Budde** (1660–1729) var ein norsk soldat.

Av ei dansk-baltisk adelsætt, og i dag betrakta som Armfeldts besigrar, vert general Budde truleg mest hugsa for ein liten sosiologisk studie,
merkeleg skarp, som andlet lyst opp av snøen på grensefjellet Skardørene: I året 1713 vart 5000 norske soldatar nedsende til Danmark. Budde sa då til den danske generalen der nede: "Jeg har i en bataljon tvende bønderkarle, som siges for vist at være nedstammede fra et av de ældgamle norske kongelige huse; deres ansigter og miner ere saa kjendelig distingverede, at Eders. exell. selv kan udfinde dem." Jau, den danske generalen stilte gutane opp, og kjende dei to straks blant fleire hundre.

Budde var då oberst og og sjef for same regiment som far sin: 2. Tronhjemske, det seinare IR 12, Sør-Trøndelag infanterriregiment, først oppretta som Ålen kompani under gjenerobringa av Jemtland i 1657. Det var første bataljon av dette regiment som vart nedsendt og besiktiga. Bataljonen forsvarte i 1716 under Landsberg Halden mot Karl 12. medan Budde i spissen for dei tre andre bataljonane storma Moss. Budde var vidgjeten for styrken sin. Regimentet elska Budde, og Budde elska sitt regiment. I 1718 vart Budde kommanderande general i Trøndelag, og var det til han døydde elleve
år seinare. Han vart ei vandresegn mellom snøskavlane, og Tydalens bønder tyktest lenge å høyre ekkoet av generalens glade latter.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Erik Pontoppidan: *Norges naturlige Historie*, København 1752-53.
* Johan Wilhelm Klüwer: *Krigen Nordenfjelds 1718.* Arkivert 2006-05-02 ved Wayback Machine.
Regnskogen Daintree i Australia. Foto: Adz

**Tropisk regnskog** er eitt ev dei store terrestriske økosystema (bioma) på landjorda. Han er det eldste og mest artsrike biomet på jorda. Artane i regnskogen er dårleg utforska, men overslag seier at regnskogen huser over halvparten av jordas arter.

Utbreiing
---------

Utbreiinga av tropisk regnskog, med subtropisk regnskog markert i lysare grønfarge.
Den tropiske regnskogen finst mellom ekvator og vendekrinsane, og er særleg utbreidd i Sør-Amerika; noko mindre i Afrika, Søraust-Asia og Australia. Dei landa som har mest tropisk regnskog er Brasil, Kongo, Indonesia, Malaysia og Peru.

Kjenneteikn
-----------

Regnskogen ligg i område med mykje nedbør heile året, vanlegvis mellom 2,5 og 4 m i året. Temperaturen varierer heller ikkje mykje, og ligg vanlegvis på 20-30 gradar uavhengig av årstid.

Vegetasjonen i regnskogen er frodig og kan delast inn i mange sjikt. Øvst finn me toppsjiktet, som består av nokre få ekstra høge tre som veks opp frå kronesjiktet. Dette er eit tett lag lauv som veks i ei høgd på 20-30 meter. Lenger ned dannar mindre tre og buskar underskogsjiktet ("underetasjen"), før me finn den etter måten skrinne skogbotnen, som på grunn av det tette lauvtaket er mørk med lite vegetasjon. I område med lys veks det fort til eit ugjennomtrengeleg og tett villniss, før trea tek over og forvandlar det attende til skogbotn att.

Plantelivet i den tropiske regnskogen
-------------------------------------

Regnskog ved Kenyafjellet. Foto: Chris 73

Ein reknar med at om lag 40 % av alle planteartar på jorda veks i dei tropiske regnskogane. 

Trea her er kjernen i plantelivet, og har vanlegvis tynn bork og fargerike blomar som veks rett frå stomnen. Bladstorleiken varierer med høgda på treet, dei største blada finn me lengst nede.

På bakken er vegetasjonen heller sparsam. Klatreplantar som lianar er mellom dei vanlegaste; desse klatrar på trestomnar for å koma seg opp til lyset. Her finn ein òg saprofyttar, plantar som veks i rotnande lauv og tek næringa si frå dei.

Mange av regnskogsplantane veks i sjølve trea. Ein skil mellom epifyttar og snyltevekstar, dei førstnemnde får all næringa si frå nedbør og luft og stel ikkje frå vertstreet.

I pelsen på nokre dyr veks det òg epizooiske plantar, spesielt algar.

Trugsmål
--------

Avskoging i det bolivianske Amazonas.
Regnskogane dekte opphavleg eit areal på 16 mill. km2, men har i dei siste tiåra vore i rask tilbakegang grunna hogst og oppdyrking, og er i dag redusert til under det halve av det opphavlege arealet.

Det er brei semje om at hogsten for det meste er uforsvarleg og, i tilfella der det vert hogd eller svidd av for å skaffa jordbruksland, ineffektiv. Jordsmonnet i regnskogsområde egnar seg nemleg ikkje for stort anna enn regnskog. Ved snauhogst og omdanning til jordbruksland blir området utsett for utvasking av næringsstoff, og kan på kort tid gå frå eit høgproduktivt, grøderikt område til skrinn steppe.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tropisk regnskog**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NDL

 |
Vêrhane og bjølle på taket av Saint-Étienne-katedralen i Bourges i Frankrike
**Vindfløy** er ei innretning som viser vindretning. Ho består gjerne av ein usymmetrisk konstruksjon som kan dreie om ein vertikal akse gjennom tyngdepunktet. Den delen som gjev størst luftmotstand vil pressast mot le. Til hjelp for retningsbedømminga er fløystonga òg ofte utstyrt med ein retningskross som syner nord, sør, aust og vest. På vêrstasjonar, særleg på flyplassar, kan fløyene som regel fjernavlesast. Fløya har ofte straumlinjeformer, stundom som ein hane (vêrhane) eller fiske. På meteorologiske stasjoner nyttar ein gjerne fløyer med plogform.

For seglskip i hamn var vindretninga avgjerande for segling ut av hamna. Derfor var det i seglskutetida ei mast med vindfløy, plassert høgt i terrenget og godt synleg frå hamna. Fleire slike er bevarte, mellom anna i Mandal og Skudeneshavn. Stadnamn fortel òg om plasseringa av vindfløyer i eldre tid, som Fløyen i Bergen, Fløya i Kristiansund, Fløyheia i Arendal og liknande.

Kjelder
-------

* «Vindfløy» i *Store norske leksikon*, snl.no.
| **Eika** |
| --- |
| Geografi |
| **Stad** | Ulstein kommune

 |
| **Areal** | 2,4 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg |
| **Fylke** | Møre og Romsdal

 |

Eiksundbrua sett frå Eika
Eiksundtunnelen sett frå Eika
**Eika** er ei øy i Ulstein kommune på Sunnmøre. Den har eit eit flatemål på om lag 2,4 kvadratkilometer. 

Øya er relativt lang og smal, om lag 3,8 km lang og om lag 1,1 km breid på det breidaste. Omkretsen (kystlina) er om lag 11 km.

Eika ligg sør for Hareidlandet, skilt frå Hareidlandet med Eiksundet og Selvågdjupet.
Nordaustover frå øya ligg Vartdalsfjorden som går over til Rovdefjorden vest for øya. Eika ligg også nord for utlaupet til Voldsfjorden og nordvest for utlaupet til Ørstafjorden. På vestsida av øya ligg Gurskøya, og leia nordover mot det tronge Dragsundet mellom Gurskøya og Hareidlandet.

Om lag 300 m sør for Eika ligg den 0,8 km2 store Yksnøya i Volda kommune

Eika fekk brusamband over den 405 m lange Eiksundbrua til Eiksund på Hareidlandet i samband med utbygginga av Eiksundsambandet, ein del av Fylkesveg 653. Den 7765 m lange Eiksundtunellen går frå Eika til Sørheim i Ørsta. Sambandet vart offisielt opna 23. februar 2008.

Det er fleire gardar på Eika, men ingen i drift no. Øya har berre nokre få fast busette.

Frå 1837 var Eika saman med Eiksund ein del av Herøy kommune. Den 1. januar 1964 vart Eika og Eiksund flytta til Ulstein kommune. Eika og Eiksund hadde då 222 innbyggjarar til saman.

Fotnoteliste
------------

1. ↑  Dag Jukvam: Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen, SSB (1999), side 60, vitja 11. mai 2009

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Makemake** (småplanetnemning **136472 Makemake**, symbol: 🝼), tidlegare **(136472) 2005 FY9**, (tidlegare uoffisielt òg kalla *easterbunny*, engelsk for påskeharen) er den tredje største kjende dvergplaneten i solsystemet, berre slege av Pluto og Eris. Makemake er òg kvalifisert som ein plutoide, ei undergruppa av dvergplanetane som har ein stor halvakse (snittavstand) større enn Neptun.

Makemake vart oppdaga 31. mars 2005 av eit lag leitt av Michael Brown og er namnsett etter skaparguden Makemake frå mytologien på Påskeøya. Han har éin kjend måne (S/2015 (136472) 1) som vart oppdaga på bilete tekne av Hubble-teleskopet i april 2015.

Fysiske eigenskapar
-------------------

Makemake er etter Pluto det visuelt lysaste kuiperbelte-objektet og har ein tilsynelatande storleiksklasse på nesten 17; lyst nok til at ein ved hjelp av eit kraftig amatørteleskop kan sjå det.

Spektumet til Makemake liknar på Pluto sitt i synleg og nærinfraraudt lys. Spektrumet er raudleg i den synlege delen, motsett til Eris som har eit grått og nøytralt spektrum. Det infraraude spektrumet er merkt av tilstadeveringa av metan (CH4) likt dei til Pluto og Eris. Tilstadeveringa av metan, meir synleg end den på Pluto, hintar til at òg Makemake har ein atmosfære nær perihel (punktet der Makemake er nærast sola) som frys til etter kvart som objektet flyttar seg lengre vekk ifrå sola.

Kjelder
-------

1. ↑  JPL/NASA (22. april 2015). «What is a Dwarf Planet?». *Jet Propulsion Laboratory*. Henta 19. januar 2022.
2. 1 2  «News Release - IAU0806: Fourth dwarf planet named Makemake» - offisiell IAU-presemelding
3. ↑  *Hubble Discovers Moon Orbiting the Dwarf Planet Makemake* - NASA

* *Denne artikkelen bygger på «(136472) 2005 FY9» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mars 2008.*
**Rachel Ruysch** (3. juni 1664–12. august 1750) var ein nederlandsk målar av stilleben og blomsterstykke. Ho var ein av dei aller fremste blomstermålarane, som i verka sine kombinerte eleganse i rokokkostil med presis naturgjengjeving.

Stilen hennar påverka blomstermålarar i fleire generasjonar, også utanfor Nederlanda. Ruysch var ein av tre kvinnelege målarar i Nederlanda på 1600- og 1700-talet som nådde eit høgt nivå på verka sine.

*Blomestilleben med fivreld på ein steinbenk*, ca. 1700
*Stilleben med blomebukett og plommer*

### Liv og gjerning

Rachel Ruysch var fødd i Haag og var dotter til Frederick Ruysch. Han var ein respektert professor i anatomi og botanikk i Amsterdam frå 1667. Sin fyrste kunnskap om botanikk og måling fekk ho av faren. 15 år gammal byrja i lære hos blomemålaren Willem van Aelst i Delft. Fyrste tida måla ho blomar og frukt, og dessutan reptilar og insekt.

Ruysch gifta seg med portrettmålaren Juriaen Pool i 1695, og vart mor til ti barn. Som fyrste kvinna vart ho i 1701, saman med ektemannen, medlem av målarlauget i Haag. Tida 1708-16 var ho hoffmålar hos kurfyrst Johann Wilhelm i Pfalz og aktiv i Düsseldorf. 

I dag finst kring 100 verk etter Ruysch. Måleria er prega av ein mørk palett, til liks med hennar nære forgjengarar. Grunna populariteten og den store kunstnariske kvaliteten oppnådde ho eksepsjonelt høge prisar for måleria ho laga. Ho måla svært nøyaktig og grundig. Trass stor etterspurnad arbeidde ho lenge med bileta sine då ho stilte høge krav til kvalitet. Ho var aktiv målar i meir enn 65 år, det tidlegaste daterte biletet er frå 1681, det siste frå 1747.

Ruysch døydde i Amsterdam, 86 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rachel Ruysch» frå Wikipedia på tysk, den 20. mai 2012.*

* *Aschehougs kunsthistorie. Bind 4 Kunstleksikon*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Rachel Ruysch**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BPN

 |
**Thore Torkildsson Foss** (10. september 1841–8. februar 1913) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå Bjelland i Vest-Agder. Han representerte Venstre.

Foss var son til ein gardbrukar. Åra 1858 til -66 var omgangsskulelærar. Sidan var han gardbrukar på farsgarden. Tida 1873-1901 var han medlem av heradsstyret, og ordførar i 23 år. Han var forlikskommissær 1890-1906, og 1885-96 medlem av amtsutvalet, samt 1890-94 av amtsskulestyret. I tillegg var han medlem av kommisjonen om folkeforsikring og sjukeforsikring.

Foss representerte Lister og Mandals amt på Stortinget 1892-1906 og heldt fram som representant for krinsen Mandal til han døydde. Han var medlem av konstitusjonskomiteen 1892-97, sekretær i Odelstinget 1895-1900, medlem av valkomiteen 1898-1913, av vegkomiteen 1898-1913 (formann 1900-13), av fullmaktskomiteen 1898-1913. Frå 1900 til han døydde i 1913 var han medlem av Lagtinget, president 1900-03 og 1906-13. Elles var han medlem av komiteen om Mjøsreguleringa og i 1911 av spesialkomiteen om valdgift. I 1903 var han medlem av deputasjonen Stortinget sende til opninga av Ofotbanen.

Han døydde i Kristiania i 1913.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF

 |
**Thore Embretsen Myrvang** (21. januar 1858–9. juli 1938) var ein norsk lærar, gardbrukar og stortingsmann frå Tynset i Hedmark. I sine år på Stortinget representerte han Venstre fram til 1903, sidan Arbeiderdemokratene. Han var bror til Tore Aaen.

Myrvang var son til ein gardbrukar i Tynset. Han vart seminarist frå Hamar i 1877, deretter var han lærar i Stor-Elvdal. År 1896 kjøpte han gard i Stor-Elvdal og var sidan gardbrukar òg. Han var medlem av heradsstyret i mange år, ordførar 1901-04.

Myrvang representerte Hedemarkens amt på Stortinget 1895-1906, heldt fram 1906-09 som representant for einmannskrinsen Søndre Hedemarken. 1895-97 var han medlem av næringskomite nr 2, 1898-1900 sekretær i same. Sekretær i Odelstinget 1898-1909, medlem av valkomiteen 1900-09. Frå 1900 var han også medlem av kyrkjekomiteen, 1905-09 sekretær i same.

Myrvang var landsstyremedlem av Arbeiderdemokratene og av landsforeininga for krinssjukekassene. Også medlem av ein departemental komite om valdgift i arbeidstvistar.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Thore Myrvang NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
**Radama II av Madagaskar** (23. september 1829–12. mai 1863) var konge av Madagaskar frå 16. august 1861 til han blei drepen i 1863.

Radama II var fødd i Antananarivo på Madagaskar. Før han blei krona til konge heitte han **prins Rakoto**. Føregangaren hans på trona var mor hans, Ranavalona I. Faren hans var offisielt Radama I, men denne hadde døydd meir enn ni månader før han blei fødd. Den verkelege faren hans var truleg Andrianmihaja, ein offiser som var elskar til mora.

Ranavalona I hadde prøvd å halda utanlandsk påverking og kristendommen frå øya. I 1857 hadde Radama (då prins Rakoto) vore innblanda i eit mislykka kuppforsøk mot mor si. Då han blei konge opna Radama II opp landet igjen og slutta vennskapsavtalar med Frankrike og Storbritannia. Han avslutta forfølginga av kristne, og kristne misjonærar kom tilbake til landet.

Reformene til Radamas hadde fleire motstandarar, mellom dei statsministeren Rainivoninahitriniony. Særleg vekte avgjerda hans om å tillata duellar motstand.
Om morgonen 12. mai 1863 tvinga ei gruppe soldatar og offiserar seg inn i kongeslottet og greip kongen. Kona hans, dronning Rabodo, bad for livet hans og prøvde å stoppa dei, men blei fjerna frå staden. Soldatane kasta eit lamba-klede over hovudet til Radama og kvelte han med eit silkeband til dei var trygge på at han var daud. Slik kunne dei drepa han utan å spilla kongeleg blod, som var vanleg for kongelege avrettingar.

Kongen blei etterfølgd på trona av enka si, som hadde tronnamnet Rasoherina. Ho inngjekk eit politisk ekteskap med Rainivoninahitriniony og seinare med broren hans, Rainilaiarivony. Han igjen blei seinare gift med etterfølgjaren hennar, ei anna enkje etter Radama, og var den verkelege makthavaran på Madagaskar etter Radama II.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Radama II» frå Wikipedia på svensk, den 30. desember 2017.*

1. ↑  Buyers, Christopher. «The Merina (or Hova) Dynasty». Arkivert frå originalen February 4, 2011. Henta February 3, 2011.
2. ↑  Oliver 1886.

* *Denne artikkelen bygger på «Radama II» frå Wikipedia på engelsk, den 30. desember 2017.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Oliver, Samuel (1886). *Madagascar: An Historical and Descriptive Account of the Island and its Former Dependencies, Volume 1*. New York: Macmillan and Co. Henta February 3, 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rootsweb.com Arkivert 2008-02-13 ved Wayback Machine.
* Radama II

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
| Oxted  |
| --- |
| Hovudgata i gamlebyenHovudgata i gamlebyen Hovudgata i gamlebyen |
| Plassering |
| 

Oxted is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Surrey |
| Distrikt | Tandridge |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 12 576 |
| Koordinatar |  51°15′″N 0°0′″W﻿Koordinatar: 51°15′″N 0°0′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | RH8 |
| Telefon-retningsnummer | 0 01883 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Oxted**
 |

**Oxted** er ein by i Surrey i England. Han er administrasjonby for distriktet Tandridge.

Han blir nemnt i *Domesday Book* (1086) som *Acstede*, og var då kontrollert av Eustace II av Boulogne. Den gamle landsbyen, i dag kjent som *Old Oxted*, er eit lite område ved A25. Då jarnbana nådde staden i 1884 – fleire år forseinka på grunn av finansieringsproblem – opplevde landsbyen sterk vekst, og byen byrja å vekse opp. Dei nye bygningane vart for det meste heldt i tudorstil, noko som gjev byen eit historisk preg trass i at det berre er ein liten del som er eldre enn slutten av 1800-talet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Oxted» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Fenring** var ei vise- og folkemusikkgruppe frå Askøy utanfor Bergen. Fenring tyder 'myr-rike' og er det gamle namnet på Askøy. Gruppa blanda norsk, skotsk og irsk tradisjon og skapte soleis sin eigen stil. I 1979 gav gruppa ut albumet *Tilbakeblikk...* med mellom anna fleire dikt av Olav Lavik tonsett av Vigleik Dyrøy og Jan Hanevik. Same året deltok dei i Erik Bye sitt program "Toner fra Askøy" saman med Lavik.

I Fenring var desse med: Hermod Brendsdal (fløyte), Helge Bjorøy (trekkspel), Bjørn Fluge (bass), Jan Hanevik (fele, song) og Vigleik Dyrøy (song, gitar).

På 90-talet gjenoppstod Fenring for ei kortare tid, men no som ei «prog-folk»-gruppe. Mannskapet var no: Randi Bjørnstad (ex. Bergeners, song), Dagfinn Holmedal (ex. Gloomy Caves, bass), Tom Guldbrandsen (Danmark, trommer), Sam Fossbakk (ex. Elektrisk Regn, sologitar),Jan Øyvind Hanevik (tangenter og fele) og Vigleik Dyrøy (gitar, song).

Sjå òg
------

* Demring

Kjelder
-------

* Harald Clausen: «Suksess for Fenring»
*Artikkelen handlar om gitaristen Mads Eriksen, for teikneserieskaperen med same namn, sjå Mads Eriksen.*

Mads Eriksen
**Mads Eriksen** (fødd 12. oktober 1962) er en norsk gitarist og musikar frå Bergen. Han har gjeve ut musikkalbum på eigenhand sidan 1990. Før det hadde han spela i ymse lokale musikkgrupper, og gjeve ut plate med gruppa Sharks & Whales, Reaped by Man, i 1988. Han har i tida etter gjeve ut 8 album, det siste i 2004, saman med tidlegare Manfred Mann’s Earth Band-gitarist og vokalist Chris Thompson. Mads Eriksen har òg spela saman med Bergen Filharmoniske Orkester, og ymse andre klassiske orkester.

Utgjevingar
-----------

* Travelin (med Hungry John i "Mad & Hungry") 2007
* Rediscovery (med Chris Thompson) 2004
* Redhanded 2001
* Suburban Cowboy 1997
* The Plough Boy 1996
* M.E. 1994
* Intermission Troldhaugen 1993
* Storyteller 1991
* Journey 1990

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Mads Eriksen på mic.no (teksten kjem frå Norsk pop- og rockleksikon)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
Koordinatar: 47°04.492′N 12°41.715′E﻿

**Großglockner** er eit 3 798 meter høgt fjell, det høgaste i Austerrike og det høgaste fjellet i Alpane aust for Brennerpasset. Fjellet har den nest høgaste primærfaktoren (høgda frå foten av sjøve fjellet til toppen) i Alpane etter Mont Blanc. 

Großglockner ligg på grensa mellom delstatane Kärnten og Tirol, og er den høgaste toppen i Glocknergruppa, ei gruppe fjell som dannar hovudryggen i fjellkjeda Hohe Tauern. Toppen sjølv ligg på Glocknerryggen, som strekkjer seg sørover frå hovudryggen. Pasterze, den største isbreen i Austerrike, ligg ved foten av Großglockner.

Den karakteristiske pyramide-forma består faktisk av to tindar, Großglockner og Kleinglockner (3 700 m) (*klein* = liten på tysk), og mellom dei ligg eit salforma områda kalla *Glocknerscharte*.

Første gong ein prøvde å nå toppen av Großglockner var i 1799, men det gjekk gale. Sommaren 1800 prøvde ein ny ekspedisjon, organisert av Franz-Xaver Salm-Raifferscheid, fyrstbiskopen av Gurk: 62 personar, deriblant 47 guidar, tok del. Den gamle hytta *Salmhütte*, ved 2 750 m vart bygd for spesielt som ly for ekspedisjonen. 28. juli 1800 tok brørna Martin og Sepp Klotz, i lag med to snikkarar og ein prest frå Dölsach kalla Horasch, seg til topps ved å gå vegen kalla *Hohenwartscharte*.

Det finst òg ei direkte klatrerute frå Pasterze-isbreen til *Glocknerscharte* gjennom Pallavicinidalen. Alfred Pallavicini var den første til å klatre denne ruta i 1876 med tre fjellførarar frå Heiligenblut.

Den naturskjønne hovudvegen *Großglockner-Hochalpenstraße* mellom Heiligenblut og Fusch vart bygd ferdig mellom 1930 og 1935, og nådde ei høgd på 2 572 m.

* Frå sørFrå sør
* Pasterze med Großglockner på venstre sidaPasterze med Großglockner på venstre sida

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Großglockner**

* Großglockner Hochalpenstraße
* Großglockner Arkivert 2008-06-04 ved Wayback Machine.
* Summitpost

Datagenerete virtuelle panoramabilete

* Nord
* Sør
* Indeks

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Ein **notatblokk-PC**, kalla «tablet PC» på engelsk, er ein pc der ein kan skrive rett på skjermen. Dei er som regel ein intel i386 arkitektur-PC i ymse format. PC-en har ein pennbasert inneining frå Wacom som dekker skjermflata, tastaturet kan ein enten legge bak skjermen (konverterbar notatblokk-PC), fjerna, eller er ikkje-eksisterande (virtuelt). Desse to siste er fullverdige notatblokk-PC-ar)

### Microsoft Tablet PC

Microsoft er initiativtakar til notatblokk-PC-ane, dei har utvikla eit operativsystem Windows XP TabletPC edition som inkluderer skriftgjenkjenning. Det har ikkje vore den suksessen dei opphavleg håpte på, men stoda kan endre seg. Tablet PC var det teknologiske termet som var mest søkt på i 2004 på google. Ein norsk versjon på nynorsk eller bokmål er ikkje tilgjengeleg per dags dato.

### Linux Notatblokk-PC

Situasjonen på Linux er litt mørkare, ein kommersiell versjon frå Lycoris er laga, men denne er ikkje særleg utbreidd. Drivarar for wacomskjermar er tilgjengelege, og det største problemet for etterinstallasjon på ein notatblokk PC er gjennkjenning av handskrift (delvis dekt av xstroke).
Nordens hus 2014
På utsida Foto: Arne List (1985)

Utstilling Foto: Arne List (1984)

**Norðurlandahúsið í Føroyum** ('Nordens hus på Færøyane'), i kortform **Norðurlandahúsið**, er den viktigaste kultur- og møtelokalet på Færøyane. Det ligg i hovudstaden Tórshavn. Huset vart innvigd den 8. mai 1983, og har som mål å fremja nordisk og færøysk kultur. Kunstnarar frå heile verda framfører eller stiller ut her. Norðurlandahúsið er kjent for ein spesiell arkitektur med opne glasveggar mot eit grastak som går i eitt med lia attom. Dette har vore ein sterk, medverkande faktor til at grastak har fått ein renessanse i moderne byggekunst på Færøyane.

Bygging
-------

Den leiande sjølvstyrepolitikaren Erlendur Patursson (1913–1986), medlem av både Lagtinget og Nordisk råd, kom med ideen om å byggja eit slikt kultursenter. I 1977 vart det kunngjort ein nordisk arkitektkonkurranse, som etterkvart fekk 158 deltakarar. Vinnarane vart Ola Steen frå Noreg og Kolbrún Ragnarsdóttir frå Island. Nordisk råd støtta prosjektet med to tredjedelar av alle byggekostnadene, totalt 70 millionar færøyske kroner. Sluttresultatet var at 92 prosent av kostnadene vart dekt av Nordisk råd, medan den attverande summen vart dekt av Færøyanes regjering.

Det meste av byggematerialet bestod av glas og stål, som vart importert frå Danmark. Bærebjelkene er frå Island, medan graset på taket er færøysk. På innsida av bygninga er golvet hovudsakleg norsk granitt; mellom annan i lobbyen er det dessutan ein del skifer frå Gudbrandsdalen. All materialet av basalt er frå Færøyene, medan alle stolane er frå Finland. Innerveggene er kleidd med tømmer frå Sverige. Med glasfasade heile vegen rundt og plasseringa høgt i terrenget, har ein ei pen utsikt over Tórshavn og mot Nólsoy.

Norðurlandahúsið har ein romslig lobby, ein kafeteria, ein spesialutforma dansesal med parkettgolv for færøysk ringdans og utstillingar, og dessutan ein stor sal som rommar meir enn 400 personar. Det er i tillegg eit anna rom likt eit amfiteater som kan knytast til den største salen.

Den 8. mai 1983 vart bygninga innvigd, og huset har sidan då vore Færøyane sitt kultursentrum.

Viktige markeringar
-------------------

* North Atlantic Music Event, annakvart år
* Prix Føroyar (1995–2005), annakvart år
* Nyttårskonserten
* Sommarutstillinga
* Partileiardebattar, ved lagtingval

Direktørar
----------

Norðurlandahúsið er heleigd av Nordisk råd. Ansvaret for den daglege drifta ligg hos eit fellesskandinavisk utval med ein direktør.

| Periode | Direktør | Land |
| --- | --- | --- |
| 1983–1984 | Steen A. Cold |  Danmark |
| 1984–1985 | Hjörtur Pálsson |  Island |
| 1985–1989 | Karin Flodström |  Sverige |
| 1989–1994 | Jan Kløvstad |  Norge |
| 1994–1999 | Peter Turtschaninoff |  Finland |
| 1999–2005 | Helga Hjörvar |  Island |
| 2005– | Niels Halm |  Danmark |

Sjå òg
------

* Nordens hus (Island)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Norðurlandahúsið» frå Wikipedia på bokmål, den 23. mars 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norðurlandahúsið

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* SUDOC

 |