recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kristina Šmigun** (fødd 23. februar 1977), gift **Kristina Šmigun-Vähi** i 2007, er ein estisk, tidlegare langrennsløpar frå Tartu. Ho vart verdsmeister på 10 km jaktstart i 1999 og olympisk meister både på 10 km og 15 km under vinter-OL 2006. Både faren Anatoli Šmigun og den eldre systera Katrin Šmigun var habile langrennsløparar som i si tid hevda seg godt i internasjonalt langrenn.

### Aktiv

Kristina Šmigun fekk sølv på 15 km fristil og bronse på 30 km klassisk stil i VM 1999 i Ramsau. Under VM i 2003 tok ho fire medaljer; gull på 10 km jaktstart, sølv på 10 km og 15 km klassisk, og bronse på 30 km i fristil.

Mellom 1999 og 2007 vann Šmigun 16 renn i verdscupen. Sesongane 2000 og 2003 kom ho på andreplass samanlagt i verdscupen.

12. februar 2006 vann Šmigun olympisk gull på 15 km duathlon, og vart dermed den fyrste estiske kvinna som vann ein gullmedalje i eit vinter-OL. Fire dagar seinare fekk ho eit nytt OL-gull då ho sigra i 10 km klassisk stil. Under OL 2010 sikra ho seg ein sølvmedalje på 10 km fristil, bak svenske Charlotte Kalla.

Kjelder
-------

* 

* (en) Kristina Šmigun – Profil og resultatoversikt hos FIS
* Biografi hos Sports Reference Arkivert 2011-01-19 ved Wayback Machine.

* *Denne artikkelen bygger på «Kristina Šmigun» frå Wikipedia på bokmål, den 20. februar 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
Indre kraftlinjer er tettare nær holet, ein vanleg spenningskonsentrasjon.
**Fastleikslære** er læra om utrekning av spenningar i konstruksjonar med og utan belastning. 

For å berekne styrken til ein konstruksjonsdel reknar ein mellom anna ut spenningar som opptrer og fastleiken til materialen. I vanlege konstruksjonar må ein unngå plastiske formendringar og brot. Plastiske formendringar spelar ei særleg stor rolle for maskindelar utsette for høge temperaturar, og det vert derfor lagt ned mykje arbeid i å studere eigenskapane til materialane ved høge temperaturar og finne eigna legeringar. Ein kan berre bruke utrekningar med forenkla føresetnader og enkle former. For meir kompliserte former må ein bruke modellforsøk, der ein gjer målingar på ein modell av lekamen. Modellar kan berre brukast når det gjeld deformasjonar. For å finne spenningane må ei nytte andre metodar og den mest brukte er den fotoelastiske

For praktisk bruk må ein alltid halde dei hendande spenningane langt under brotfastleiken. Tilhøvet mellom brotfastleiken og den tillatne spenninga blir kalla tryggleiksfaktoren. 

I somme materialar, som kopar og bly, ligg flytegrensa så lågt at det oppstår varige formendringar sjølv ved særs små belastning. Brotfastleiken i materialar som støypejern og betong, er så låg at materialen går sund før det oppstår flyting.

Kjelder
-------

* fasthetslære. – teknikk. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BNE
* NDL

 |
| **Bergisch Gladbach** |
| --- |
|  |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Bergisch Gladbach | 

Bergisch Gladbach is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Nordrhein-Westfalen  Köln  Rheinisch-Bergischer Kreis |
| Grunnlagd | 1856 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  83,12 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 105 587   1 270/km² |
| Koordinatar | 51°06′0″N 07°07′0″E﻿Koordinatar: 51°06′0″N 07°07′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 51-267 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 51401-51469 |
| Telefon-retningsnummer | 02202, 02204, 02207 |
| Bilnummer | GL |
| **Heimeside:** www.bergischgladbach.de |

**Bergisch Gladbach** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 105 000 innbyggjarar. Byen er administrasjonssete for *landkreisen* Rheinisch-Bergischer Kreis. Bergisch Gladbach ligg på austsida av elva Rhinen, om lag 10 km aust for Köln. 

Hovudnæringa i byen er papirproduksjon, trykking, glastøy og tekstilar.

Historie
--------

Tidlege busetnadar eksisterte på 1200-talet, men byen vart først offisielt grunnlagd i 1856. 

Den gamle borga og rådhuset i Bensberg
Ordet «Bergisch» i namnet kjem av at byen låg i jarldømet Berg, og vart lagd til for å skilje han frå Mönchengladbach. I 1975 vart byen slått saman med nabobyen Bensberg og fekk over 100 000 innbyggjarar i 1977.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bergisch Gladbach» frå Wikipedia på engelsk, den 15. juli 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Bergisch Gladbach**
Koordinatar: 54°56′47″N 3°3′47″W﻿

**Eden** er ei elv i Cumbria i England. Ho startar sør for Kirkby Stephen, og renn ut i havet ved Solway Firth. Den totale lengda er omkring 145 km.

Elva har utspringet sitt i området mellom Lake District og Penninane. Det første stykket har dalen ho renn gjennom, kjent som Eden Valley, bratte sider. Når ho når Appleby-in-Westmorland opnar dalen seg, og Eden tek imot vatn frå ei rekkje mindre bekker som renn ut frå Penninane i aust og frå elver som renn frå sjøane i vest. Blant sideelvane hennar finn ein Lyvennet, Leith og Eamont.

Ho heldt fram nordover forbi fornminnet Long Meg and Her Daughters, og gjennom dei tynt folkesette jordbruksområda i Cumbria. Etter å ha runne gjennom Wetheral går ho gjennom Carlisle, og møter Caldew ved Hadrianmuren. Ho renn så ut i Solway Firth ikkje langt frå munningen til Esk.

Eden nedanfor Wallace Field
Romarane kalla elva *Ituna*. Ho har gjeve namn til Eden Valley og til distriktet Eden.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Eden i Cumbria**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
***Fate*** er ein action-rollespel 2005 til PC utgjeve av WildTangent. Handlinga går føre seg i byen Grove, der spelaren lagar ein karakter som får oppdrag og må slåst mot farlege vesen.

Spelet har tre oppfylgjarar, *Fate: Undiscovered Realms*, *Fate: The Traitor Soul* og *Fate: The Cursed King*, som kom ut i 2008, 2009 og 2011. Fate er rangert E10 + (for alle 10 år og oppover) for mild vald. *Fate* blei òg utgjeve på Steam den 12. desember 2013.

*Fate* fekk generelt positive tilbakemeldingar. GameSpot synest det var «gøy og avhengingheitskapande», og eit spel av «høg kvalitet».

Oppsett
-------

*Fate* er eit fantasy action rollespel tett modellert etter det opphavlege *Diablo*-spelet. Denne typen spel er òg kjend som «dungeon crawler», der spelaren sin karakter må gjennom eit stadig vanskelegare nivå av eit fangehol og slåst monster, fullføra oppdrag, samla verdifulle gjenstandar og gull, og forbetra eigenskapane og ferdigheitene til karakteren sin. Fangehola i *Fate* har tilfeldig laga oppbygging, skattar og monster for kvart nivå.

Spelaren kan velje mellom å ha ein hund eller katt som kan kjempa på spelaren sitt lag, bæra gjenstandar og meir. Når spelaren har fått nok erfarings-poeng, kjem karakteren opp i nivå og får fem eigenskaps-poeng i tillegg til to ferdigheits-poeng.

Dersom spelaren døyr, kjem mannen med ljåen og gjer spelaren tre moglegheiter. Karakteren kan anten kome til live att der dei døydde med erfarings-poeng eller berømt-poeng som betaling, bli transportert til eit nivå i nærleiken for gull som betaling, eller bli transportert tre nivå opp for alt gullet spelaren har.

Handling
--------

Spelet startar i byen Grove. I utkanten av byen er dei gamle fangehol der mange eventyrarar prøver lykka si. Spelaren tek rolla som ein av desse eventyrarane, blir tildelt eit tilfeldig laga oppdrag i byrjinga av spelet som vil ta dei til det omtrent 45-50. etasjen i fangeholet. Undervegs blir tilfeldig laga tilleggs oppdrag gjort tilgjengeleg for spelaren av folket i Grove. Til slutt fullfører spelar det primære oppdraget ved å overvinna boss-monsteret.

Tilbakemelding
--------------

*Fate* vart positivt motteke av kritikarar og fekk ein gjennomsnittleg score på 86,13% på Gamerankings og ein score på 84% på Metacritic.

Greg Kasavin i Gamespot kalla spelet «eit spel av høg kvalitet som leverar godt med eit konsept som ikkje er ambisiøst, men er kjend for å vera morosamt og avhengigheitsskapane». William Abner i GameSpy gav ros til spelet for å ha sjarm, grafikken-stilen til spelet, kjæledyr-animasjonane og ha ei «elegant utforming».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fate (video game)» frå Wikipedia på engelsk, den 6. oktober 2015.*

1. 1 2  Kasavin, Greg (20. juni 2005). «Fate Review for PC» (på engelsk). Gamespot. Henta 4.oktober 2015.
2. ↑  «Fate for PC» (på engelsk). GameRankings. Henta 4.oktober 2015.
3. ↑  «Fate (pc) Reviews» (på engelsk). Metacritic. Henta 4.oktober 2015.
4. ↑  Abner, William (11. oktober 2005). «Fate Review» (på engelsk). Gamespy. Henta 4.oktober 2015.
**Kristjan Jaak Peterson** (fødd 14. mars 1801 i Riga, død 4. august 1822 i Riga) var ein estisk poet. Han er rekna som ein viktig person i den estiske nasjonallitteraturen og grunnleggjaren av moderne estisk poesi. Den litterære karrieren hans var kort, grunna at han døydde av tuberkulose då han var 21 år. Fødselsdagen hans, 14. mars vert i Estland feira som «morsmålsdagen».

Etter at Universitetet i Tartu vart gjenopna i 1802, men berre med førelesingar på tysk, vart Kristjan Jaak Peterson den fyrste universitetsstudenten som vedkjende seg det estiske opphavet sitt og bidrog på den måten til den estiske oppvakninga.

Kristjan Jaak Peterson samla dei estiske dikta sine i to små bøker, men fekk aldri sjå dei utgjevne, sidan dette skjedde hundre år etter at han var død. Tre dikt på tysk vart utgjevne posthumt i 1823. Men eitt av prosjekta til Peterson vart fullført medan han levde, den tyske versjonen av *Mythologia Fennica* av Kristfrid Ganander, ei ordbok over finske mytologiske ord. Den svenske versjonen kom ut i 1789. Peterson si omsetjing av ordboka til Ganander fekk mange lesarar, både i Estland og andre land, og vart ei viktig kjelde til nasjonal ideologi og ei inspirasjonskjelde for tidleg estisk litteratur. Denne innflytnaden heldt fram til utpå 1900-talet.

Han hadde også talent innanfor lingvistikk og fekk kjennskap til fleire språk, både gamle og moderne. I tillegg skreiv han filologiske avhandlingar og prøvde å få laga ein svensk grammatikk. Dei seinare åra har dei lingvistiske manuskripta til Peterson, saman med originalversjonane av dikta og dagboka hans, vorte utgjevne i ein estisk-tysk tospråkleg versjon. Dette vart utgjeve i 2001, og nokre nye omsetjingar var med.

Fotnotar
--------

1. ↑  O'Connor, Kevin: «Culture and Customs of the Baltic States», s.126. Westport, CT: Greenwood Press, 2006. ISBN 0-313-33125-1.
2. ↑  Taagepera, Rein: «Return to Independence[*daud lenkje*]», s. 29. Boulder, CO: Westview Press, 1993. ISBN 0-8133-1703-7.
3. ↑  Raun, Toivo U. (2003): «Nineteenth- and early twentieth-century Estonian nationalism revisited Arkivert 2019-01-12 ved Wayback Machine.», s. 129–147. *Nations and Nationalism* 9.1.
4. ↑  Kristian Jaak Peterson på Estonian Literature information Center.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)

 |
**Beerenberg** (nederlandsk for *Bjørnefjellet*) på Jan Mayen er verdas nordlegaste aktive vulkan og den einaste aktive vulkanen i Noreg. Fjellet er 2277 meter høgt, og sentralkrateret er ein kilometer vidt. Toppen av fjellet vert kalla Haakon VII Topp. Andre høge toppar på Beerenberg Wordietoppen (2210 moh), Hakluyttoppen (2203 moh), Mercantontoppen (2188 moh), Søre Hakluyttoppen (2173 moh) og Gjuvtinden (2113 moh).

Beerenberg er ein stratovulkan på den midt-atlantiske ryggen. Han er 2 277 meter høg og har ein diameter på 20 km. Jan Mayen er ei vulkanøy, og ein trudde fram til 1970 at den Beerenberg var utdøydd. Vulkanen hadde sitt siste utbrot i 1985. Ein trur at det tidlegare var utbrot her i 1732 og 1818.

Sjå òg
------

* Høgaste fjell i Noreg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

Bakgrunnsstoff
--------------

* Beerenberg Ekspedisjon 2008 Bilder
* Kart og bilete av Beerenberg Arkivert 2005-10-13 ved Wayback Machine.
* Info om Beerenberg

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
Berghäll kyrka, teikna av Lars Sonck
**Berghäll**, fi. **Kallio**, er ein bydel i Helsingfors, bydel nr. 11 i byen. Berghäll ligg ca. 1 km nordaust for sentrum, og har ca. 18 000 innbyggjarar.

Tradisjonelt er Berghäll rekna for ein arbeidarbydel, men til liks med andre sentrumsnære arbeidarbydelar med små husvære har bydelen skifta klassekarakter dei siste tiåra: Arbeidarklassen har flytta ut til større husvære i drabantbyane (eller sentrumsnær industri har vorte lagt ned), og ein større del av innbyggjarane er unge vaksne og pensjonistar.

Med mange husvære i kvart hus er det tett mellom butikkane, dei fleste blokkene har restaurantar, nærbutikkar eller andre butikkar i første etasje. Kollektivtransporten er godt utbygd, med to t-banestasjonar (Hagnäs og Sörnäs), fem trikkeliner og ca. 60 bussliner. I Berghäll ligg det også ein vidaregåande skole, Kallion lukio. Berghäll kyrka er eitt av landemerka i Helsingfors.

Kjende personar frå Berghäll
----------------------------

* Tarja Halonen, Finlands 11. president

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over Berghäll
* Berghälls byplan (pdf)

Koordinatar: 60°11′03″N 24°56′57″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Edgar Savisaar** (fødd 31. mai 1950 i Harku i Estland, død 29. desember 2022) var ein estisk politikar. Savisaar var partileiar for det estiske senterpartiet *Eesti Keskerakond* i ein lang periode. Han sat som statsminister i Estland frå 1990 til 1992, og var dermed også den fyrste etter samanbrotet til Sovjetunionen då Estland igjen kunne opprette nasjonalt og sjølvstendig styre. I åra 2001–2004 og 2007–2017 var han borgarmeister i Tallinn.

Bakgrunn
--------

Edgar Savisaar vart fødd i kvinnefengselet i Harku. Foreldra hadde sommaren 1949 vorte arresterte av dei sovjetiske okkupasjonsstyresmaktene. Faren vart dømd til sju år lang forvising til Sibir, medan mora fekk fengselsstraff. 

Etter eksamen artium i 1968 studerte Edgar Savisaar fram til 1973 historie ved Universitetet i Tartu og arbeidde deretter som vitskapleg assistent. I 1980 tok han eksamen også i filosofi. Frå 1980 til 1988 arbeidde Savisaar i den statlege planleggingskomiteen i Estiske SSR. I 1988/89 var han direktør for rådgjevingsfirmaet Mainor.

Politikk
--------

I perestrojka-åra engasjerte Savisaar seg for estisk lausriving frå Sovjetunionen, og gjekk inn for demokrati og menneskerettar. I 1989 vart Edgar Savisaar konstituert formann for ministerrådet for Estiske SSR, og i 1990 vart han næringsminister. 

Den 3. april 1990 vart han formann for ministerrådet og dermed regjeringssjef. Då Estland igjen vart sjølvstendig den 20. august 1991, vart han statsminister. Han hadde dette embetet fram til januar 1992.

Frå 1992 til 1995 var Savisaar konstituert president for den estiske nasjonalforsamlinga (*Riigikogu*), og frå april til oktober 1995 var han innanriksminister. Han måtte fråtre stillinga grunna ein avlyttingsskandale. Frå 1996 til 2001 var Savisaar formann for byrådet i hovudstaden Tallinn, og frå 2001 til 2004 borgarmeister i byen. 

Han vart i april 2005 nærings- og samferdsleminister i Andrus Ansip si fyrste regjering. Etter Riigikogu-vala i mars 2007 vart Eesti Keskerakond det nest største partiet i landet, men likevel var konstellasjonane slik at det ikkje lukkast Edgar Savisaar å halde fram som medlem av regjeringa. Dermed gjekk han tilbake til embetet som borgarmeister i Tallinn.

Referansar
----------

1. ↑  «Estlands förre premiärminister Edgar Savisaar har dött». Svenska YLE. 29.12.2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (iba)

 |
**Trefninga i Bender** eller **kalabaliken i Bender** kom til då Det osmanske riket ønskte å fjerne Karl XII av Sverige frå området sitt etter det militære nederlaget hans i Russland. Trefninga fann stad den 1. februar 1713 på osmansk territorium, i det som i dag er byen Bender i Moldova.

Historie
--------

Etter det svenske nederlaget i slaget ved Poltava den 27. juni 1709 og overgjevinga av det meste av den svenske armeen i Perevolotsjna tre dagar seinare, flykta Karl XII av Sverige i lag med fleire hundre svenske soldatar og fleire kosakkar til Det osmanske riket, der dei oppheldt seg totalt i fem år. 

Trefninga i Bender starta offisielt den 31. januar 1713 då tyrkisk artilleri byrja å fyre mot den svenske leiren. Den 1. februar gjekk dei osmanske styrkane til åtak på leiren. 

I lag med 40 soldatar klarte Karl XII å halde stand mot fleire hundre tyrkarar. Livvakten Axel Erik Roos utmerkte seg særleg under trefninga og i følgje soga redda han livet til kongen tre gonger i løpet av dagen. Kongen sjølv dra minst ein osmansk soldat med sverd i nærkamp då han og Roos vart angripe og tre osmanarar. Under delar av kampen nytta òg Karl ein karabin frå for å skyte mot fienden frå vindauge i rommet han sov i. Kampen varte i over sju timar og osmanarane nytta etter kvart både artilleri og eldpiler då det første åtaket vart slått tilbake og den siste metoden viste seg å vere meir effektiv. Brannpilene sette taka på bygningane i brann og tvinga svenskane ut. Kampen enda då kongen snubla i sin eigen spore då han sprang ut av eit brennande hus. Han vart angripen av mange osmanske soldatar som klarte å fange han og dei gjenverande soldatane.

Etter ei tid som fange, vart Karl XII og soldatane hans sleppte fri då nyhenda om den svenske sigeren i slaget ved Gadebusch nådde osmanarane. Karl starta då å planlegge reisa attende til Sverige.

Etymologi
---------

Det tyrkiske ordet for «gjeng» eller «tumult» er *kalabalık*, som etter hendinga har vorte eit svensk lånord, *kalabalik*, som tyder «forvirring» eller «stor uorden».

I populær kultur
----------------

Trefninga i Bender var inspirasjonen til Mats Ahren-komedien *Kalabaliken i Bender* frå 1983. Sjølv tidleg i 1920-åra vart det laga filmar med scenar frå trefninga.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Skirmish at Bender» frå Wikipedia på engelsk, den 12. desember 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Massie, Robert K. (October, 1981). *Peter the Great: His Life and World*. New York City: Ballantine Books. ISBN 0345298063.

1. ↑  Liljegren, B. 2000. *Karl XII: En biografi*. s 213.
2. ↑  Liljegren, B. 2000. *Karl XII: En biografi*. s 213.
3. ↑
Kart over Fastlands-Europa.
**Fastland** viser til samanhengande landområde som ikkje er øyar, holmar eller skjer, men er del av eit større landmassiv. I Noreg gjeld dette den delen av landet som tilhøyrer Den skandinaviske halvøya.

Omgrepet fastland kan òg brukast i overført tyding om større øyar i tilhøve til mindre øyar. Til dømes kan ein innbyggjar på ei lita øy seia at han skal til «fastlandet» når han skal til den mykje større nabøya. Til dømes har den største øya både på Orknøyane og Shetland nemninga Mainland/Shetland Mainland.

«Det mørke fastland» var i kolonitida ei nemning for Afrika. I Noreg blei det innført som nemning om Sørvestlandet etter at Arne Garborg gav ut *Fra det mørke fastland* i 1893, på grunn av det religiøse trangsynet og alvoret folk der skulle ha.

Sjå òg
------

* Fastlands-Kina
* Fastlandssokkelen
* Kontinentet

Kjelder
-------

1. ↑  «fastland» i Nynorskordboka.
2. ↑  «fastland» i Bokmålsordboka.

* *Denne artikkelen bygger på «Fastland» frå Wikipedia på bokmål, den 26. oktober 2020.*
**Legionærsjukdom** er ein infeksjonssjukdom som skuldast bakterien *Legionella pneumophila*, som veks fort i varmt vatn. Sjukdommen vart fyrst nemnt i 1976 i Philadelphia. Der var det eit større utbrot av sjukdommen under årsmøtet til organisasjonen av krigsveteranar i Sambandsstatane, som ber namnet the American Legion, og slik fekk sjukdommen namnet sitt. Men legionærsjukdom har truleg opptredd hjå menneske heilt sidan 1950-talet, då klimaanlegg vart vanlege.

Legionærsjukdom smittar ikkje frå person til person. Smitterisikoen kjem frå konsentrerte skyer av legionellabakteriar i kjøletårn, ismaskiner, sprinklaranlegg for brannslokking, luftesystem/klimaanlegg og andre varmtvassanlegg der vatnet ikkje vert varma opp høgt nok til å drepa bakteriane. Sjukdommen gjev betennelse i lungevevet etter ei inkubasjonstid på truleg 10–20 dagar. Ein kan behandla han med antibiotika.

Utbrot i Noreg
--------------

* 2001 - Stavanger, 28 sjuke, 7 døde. Dette var aller fyrste gongen legionærsjukdom vart påvist i Noreg.
* 2002 - Stavanger, mange sjuke, ingen døde.
* 2005 - Østfold (Sarpsborg/Fredrikstad), 10 døde.

Større og viktige epidemiar
---------------------------

* 1976 - Philadelphia - sjukdommen vart oppdaga - 221 sjuke, 34 døde
* 1999 - Bovenkarspel i Nederland - 200 sjuke, 32 døde
* 2001 - Murcia i Spania, 449 stadfesta sjukdomstilfelle, 6 døde
* 2001 - Stavanger, 28 sjuke, 7 døde
* 2002 - Barrow i England - 172 sjukdomstilfelle, 7 døde
* 2005 - Østfold (Fredrikstad), 10 døde.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Centers for Disease Control and Prevention: Legionellosis
* Occupational Safety and Health Administration
* 
* Arkivert 2007-10-24 ved Wayback Machine.
* Legionella; Murcia- Spain 28th June to 14th July 2001; the world's largest outbreak of legionnaries'disease Arkivert 2005-04-07 ved Wayback Machine..
* 
* Folkehelseinstituttet
**Fase** vert i fysikk nytta i samband med periodiske fenomen, som svingingar eller bølgjer, for å syne til tilstanden i eit bestemt tidspunkt eller for å vise til tidsskilnaden mellom to svingingar som har same frekvens. 

I sinusforma funksjonar eller i bølgjer har fasen to forskjellige, men nært tilknytte, tydingar. Den eine er startvinkelen til ein sinusfunksjon ved origio og vert stundom kalla **faseforskyving**. Ein annan bruk er brøkdelen av bølgjesyklusen som har gått relativt til starten på syklusen. Når to svingingar er faseforskyvd 180° i tilhøve til kvarandre seier ein at svingingane er i **motfase**.

Formel
------

Fasen til ei svinging eller bølgje syner til sinusfunksjonen: 

{\displaystyle {\begin{aligned}x(t)&=A\cos(2\pi ft+\phi )\\y(t)&=A\sin(2\pi ft+\phi )=A\cdot \cos \left(2\pi ft+\phi -{\frac {\pi }{2}}\right)\end{aligned}}}
der {\displaystyle \scriptstyle A\,}, {\displaystyle \scriptstyle f\,} og {\displaystyle \scriptstyle \phi \,} er konstante parameterar kalla *amplituden*, *frekvensen* og *fasen* til sinuskurva. Desse funksjonane er periodiske med perioden {\displaystyle \scriptstyle T={\frac {1}{f}}\,} og dei er identiske bortsett frå ei forskyving av {\displaystyle \scriptstyle {\frac {T}{4}}\,} langs {\displaystyle \scriptstyle t\,}-aksen. Uttrykket *fase* kan vise til fleire ting: 

* Han kan vise til ein spesifikk referanse, som {\displaystyle \scriptstyle \cos(2\pi ft)\,}, der fasen til {\displaystyle \scriptstyle x(t)\,} er {\displaystyle \scriptstyle \phi \,}, og fasen til {\displaystyle \scriptstyle y(t)\,} er {\displaystyle \scriptstyle \phi \,-\,{\frac {\pi }{2}}\,}.
* Han kan vise til {\displaystyle \scriptstyle \phi \,}, der me kan sei at {\displaystyle \scriptstyle x(t)\,} og {\displaystyle \scriptstyle y(t)\,} har same fase, men er relative til sine eigne spesifikke referansar.
* I samband med kommunikasjonsbølgjer, er den tidsvariable vinkelen {\displaystyle \scriptstyle 2\pi ft\,+\,\phi }, eller modulusen {\displaystyle \scriptstyle 2\pi } kalla momentan fase, eller ofte berre fase.

Sjå òg
------

* Aggregattilstand

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Phase (waves)» frå Wikipedia på engelsk, den 4. oktober 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Ballou, Glen (2005). *Handbook for sound engineers* (3 utg.). Focal Press, Gulf Professional Publishing. s. 1499. ISBN 0-240-80758-8.

Bakgrunnsstoff
--------------
| Edenbridge  |
| --- |
| GamlebyenGamlebyen Gamlebyen |
| Plassering |
| 

Edenbridge is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Kent |
| Distrikt | Sevenoaks |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 7 808 |
| Koordinatar |  51°12′″N 0°4′″E﻿Koordinatar: 51°12′″N 0°4′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | TN8 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1732 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Edenbridge**
 |

**Edenbridge** er ein småby i Kent i England. Han ligg i området Weald, nær staden der grevskapa Kent, Surrey og East Sussex møtes, og høyrer til distriktet Sevenoaks. Namnet kjem frå gammelengelsk *Eadhelmsbrigge*, «Eadhelms bro»; byen voks opp ved ein vadestad i elva Eden, ein sideelv til Medway som har fått namnet sitt frå byen.

I mellomalderen vart byen eit sentrum for den omfattande jernindustrien i Weald. Fleire tømmerbygningar frå perioden er bevart, og ein av dei er innreidd som museum.

Byen vert tent av to jernbanestasjonar, ein ved linja frå Redhill til Tonbridge, og ein ved den gamle hovudlinja mellom London og Eastbourne. Dei to linjene kryssar kvarandre like utanfor Edenbridge.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Edenbridge» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Fasefarten** til ei bølgje er farten som bølgjefasen forplantar seg med i rommet. Dette er farten som fasen til ein frekvens av bølgja vil forplante seg med. Alle fasane til bølgja, t.d. bølgjetoppen, vil flytte seg med fasefarten. Fasefarten vert uttrykt ved hjelp av bølgja sin vinkelfart, ω, og bølgjetalet, *k*:

{\displaystyle v\_{\mathrm {p} }={\frac {\omega }{k}}}
Merk at fasefarten ikkje nødvendigvis er den same som gruppefarten til bølgja, som gjev kor raskt endringa av amplituden til bølgja (kjend som *envelopen* til bølgja) vil forplante seg. 

Fasefarten til elektromagnetisk stråling kan under visse vilkår (t.d. når ein har anomal dispersjon) vere høgare enn lysfarten i vakuum, men dette tyder ikkje at energien flyttar seg raskare enn lyset.

Bølgjefase i kvantemekanikk
---------------------------

I kvantemekanikk kan partiklar òg oppføre seg som bølgjer med komplekse fasar. Ut frå de Broglie-hypotesen kan ein sjå at

{\displaystyle v\_{\mathrm {p} }={\frac {\omega }{k}}={\frac {E/\hbar }{p/\hbar }}={\frac {E}{p}}}.
Ved å bruke relativistiske forhold for energi og rørslemengd har vi:

{\displaystyle v\_{\mathrm {p} }={\frac {E}{p}}={\frac {\gamma mc^{2}}{\gamma mv}}={\frac {c^{2}}{v}}={\frac {c}{\beta }}}
der *E* er totalenergien (t.d. kvilemassen pluss kinetisk energi), *p* er rørslemengda, {\displaystyle \gamma } er Lorentz-faktoren, *c* er lysfarten, og β er ein brøkdel av *c*. Variabelen *v* kan vere anten farten til partikkelen eller gruppefarten til den samsvarande bølgja. Sidan partikkelen har fart {\displaystyle v<c} ut i frå spesiell relativitet, vil fasefarten til ei slik bølgje alltid vere større enn *c*, t.d. 

{\displaystyle v\_{\mathrm {p} }>c\,},
Når fasefarten er større enn lysfarten bryt ikkje dette med den spesielle relativitetsteorien, fordi han ikkje fører med seg noko informasjon.

Kjelder
-------

* Tipler, Paul A. and Ralph A. Llewellyn (2003). *Modern Physics*. 4th ed. New York; W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-4345-0. 222-3 pp.
* Leon Brillouin «Wave Propagation And Group Velocity» Academic Press Inc. New York and London (1960) ISBN 0-12-134968-3.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
| **Inishmurray** |
| --- |
|  |
| Geografi |
| 

Inishmurray is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 54°26′N 8°40′W﻿Koordinatar: 54°26′N 8°40′W﻿

 |
| **Areal** | 0,9 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Republikken Irland |
| **Grevskap** | Sligo

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

**Inishmurray** (òg kalla Inismurray, 'Øya til Muiredach') er ei øy om lag 7 km utanfor kysten av County Sligo i Republikken Irland. Ho har eit areal på 0,9 km². På øya ligg det ruinar av eit tidleg irsk kloster. St. Molaise grunnla klosteret her på 500-talet. Klosterbusetnaden vart plyndra to gonger av vikingar, først i 795, som òg er det første dokumenterte åtaket av vikingar på Irland, og seinare i 807. Same året vart Rathlin Island og Inisbofin åtaka, mogelegens av dei same vikingane. 

Yttermuren er imponerande med ei høgd på 4,5 meter på det høgaste og ein tjukkleik på opp til 3 meter. Det er i tillegg fleire bygg tilknytte klosteret, som eit bedekammer med steintak, to kyrkjer, ein clochan, ei stor sekskanta celle og andre ruinar. Heile komplekset er bygd av lokal kalkstein. 

Innbyggjartalet var i 1880-åra på det høgaste med like over 100 innbyggjarar, men dei siste flytta til fastlandet i november 1948. Nokre bygningar står framleis att, inkludert 15 hus og den einaste skulen på øya.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Inishmurray» frå Wikipedia på engelsk, den 17. oktober 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Når hovudpersonen ser den fargelause Avenida Tacna i sentrum av Lima, spør han «På kva tidspunkt gjekk Peru til helvete?»(«¿En qué momento se había jodido el Perú?»)
Santiago Zavala, hovudpersonen, byrjar å studere ved San Marcos mot ønskje til familien. Biletet viser det kulturelle senteret ved San Marcos-universitetet, der Santiago studerer
***Samtale i Katedralen***, original tittel *Conversación en La Catedral*, (1969) er den tredje romanen av den peruanske forfattaren og nobelprisvinnaren i litteratur, Mario Vargas Llosa, og anerkjent som eit av dei store verka hans.

Hendingane i romanen går føre seg i Peru i tida under diktaturet til general Manuel A. Odría, og handlar om livet til karakterar frå ulike sosiale lag. Den ambisiøse forteljinga er bygd rundt historiene til Santiago Zavala og Ambrosio høvesvis. Førstnemnte er son av ein minister, den andre er sjåføren hans. Eit tilfeldig møte på ein heim for eigarlause hundar, fører til ein opprivande samtale som held fram på ein nærliggjande bar kjent som «Katedralen». Gjennom møtet søkjer Zavala etter sanninga om faren si rolle i mordet på ein vidkjent peruansk figur frå underverda, og undervegs kastar romanen ljos på kva som hender i eit diktatur. 

Hovudpersonen, Santiago Zavala, er ein student ved San Marcos-universitetet i Lima, og er medlem av aktivistgruppa Cahuide ved universitetet som var i opposisjon til diktaturet. Santiago er basert på Vargas Llosa sine eigne livserfaringar frå dei første åra ved San Marcos der han òg var medlem av Cahuide. I romanen syner hovudpersonen Santiago Zavala eit pessimistisk syn på det peruanske samfunnet på 1950-talet, samstundes som han famnar om det å vere middelmåtig. Meir generelt er romanen ei undersøking av dei djupe røtene til korrupsjon og svikt i peruansk politikk, og i regjeringa på 1950-talet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Conversation in the Cathedral» frå Wikipedia på engelsk, 25. november 2010. Artikkelen gav følgjande kjelder:*
	+ Castro-Klarén, Sara (1990), *Understanding Mario Vargas Llosa*, Columbia, South Carolina: University of South Carolina, ISBN 0-87249-668-6 .
	+ Kristal, Efraín (1998), *Temptation of the Word: The Novels of Mario Vargas Llosa*, Nashville, TN: Vanderbilt University Press, ISBN 0-8265-1301-8 .

Fotnotar

1. ↑  Kristal 1998, s. 56
2. ↑  Kristal 1998, s. 61
3. ↑  Castro-Klarén 1990, s. 80

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* BNF
* BNF (data)

 |
Purpurhegre er ein livskratig fugleart som lever i Asia og Europa.
**Livskraftig**, standardforkorting **LC** for engelsk *Least concern*, er eit omgrep brukt innan raudlisting av artar. At ein art er «livskraftig» tyder at han er vurdert og ikkje rekna som truga. Global raudliste frå 2006 hadde 15 636 oppføringar under «livskraftig».

Artar som ikkje er rekna som livskraftige kan anten vera truga i ein eller annan grad, eller ein kan mangla data på dei. I nokre høve kan også «livskraftige» artar likevel vera truga, anten innanfor eit mindre område (som Noreg), eller fordi tilstanden deira har endra seg sidan siste vurdering (som i nokre høve kan gå tilbake til 2000) og ikkje blitt oppdatert.

Nær truga artar
---------------

Nokre artar kan ikkje kallast truga, men er heller ikkje heilt livskraftige. Desse blir kalla «nær truga» (NT, Near Threatened). Artar som ligg nær nokre av kriteria for sårbare artar, eller artar som er avhengige av tiltak for ikkje å bli truga, kan reknast som nær truga.

Sjå òg
------

Kategorioversyn over livskraftige artar
Kategorioversyn over nær truga artar

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Least Concern» frå Wikipedia på svensk, og «Least Concern» frå Wikipedia på engelsk den 15. juli 2010.*
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Near Threatened» frå Wikipedia på engelsk, den 15. juli 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Least Concern species ved iucnredlist.org

| * v
* d
* e
Raudlisting |
| --- |
| Global raudliste**·** IUCN |
| Norsk raudliste**·** artsliste for fuglar**·** artsliste for pattedyr (2010**·** 2006**·** 1998)**·** Fremmedartslista (2012**·** 2007)**·** Artsdatabanken**·** Direktoratet for naturforvalting |
| IUCN conservation statuses |
**Samuel Scheidt** (døypt 4. november 1587 i Halle død 24. mars 1654 i Halle) var ein tysk organist og komponist.

Biografi
--------

Han fekk sin første post som hjelpeorganist i Moritzkirche i Halle i 1603, og i åra 1607 til 1609 studerte han hos Jan Pieterszoon Sweelinck i Amsterdam. Sweelinck fekk ein sterk innverknad på stilen til Scheidt.

Etter at han vendte tilbake til Halle i 1609 vart han hofforganist hos erkebiskopen av Magdeburg, markgreve Christian Wilhelm von Brandenburg, og noko seinare kapellmeister for hofforkesteret i Halle. I åra 1614 til 1616 arbeidde han her saman med Michael Praetorius.

I 1624 fekk Scheidt utgjeve *Tabulatura nova*. Denne samlinga verk for orgel og klavikord er den første trykte musikkutgjevinga i Tyskland for tangentinstrument der det vart nytta partiturnotasjon (dvs. kombinasjon av femlinjes notesystem).

I 1627, 40 år gammal, gifta Scheidt seg med Helena Magdalena Keller. Dei fekk sju barn saman, men berre to overlevde ein pestepidemi i 1636.

Tenesteherren flykta frå troppane til Albrecht von Wallenstein i 1628, og Scheidt vart arbeidslaus. Stillinga *Director musices* (musikkdirektør) vart då spesielt skapt for han for tre store kyrkjer i Halle by. Scheidt mista denne stillinga i 1630, truleg på grunn av en truande rekatolisering av Halle. Før har ein trudd at det skuldast ein konflikt med gymnasrektor Christian Gueintz.

Scheidt var no privat næringsdrivande («bloßer Privatus») og livnærte seg ved hjelp av ei lang rekke elevar og musikalske høvesoppdrag. Tilslutt mista han heile formuen sin og fekk etter han døydde ei fattiggravferd.

Han høyrte til dei viktigaste komponistane på 1600-talet. Både kvantitativt og kvalitativt gav han vektige bidrag til vokal- og instrumentalmusikken, i det hele mykje breiare enn sine samtidige Heinrich Schütz og Johann Hermann Schein. Mange av hans mest gripande vokalverk, som dei seine *Geistliche Konzerte* er i dag stort sett ukjente og uoppførte.

Et utval verk
-------------

* *Cantiones sacrae* (1620)
* *Tabulatura nova I-III* (1624)
* *Geistliche Konzerte Teil I* (1631)
* *Geistliche Konzerte Teil II* (1634)
* *Geistliche Konzerte Teil III* (1635)
* *Liebliche Kraftblümlein* (1635)
* *Geistliche Konzerte Teil IV* (1640)
* *LXX Symphonias* (1644)
* *Görlitzer Tabulaturbuch* (1650)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Samuel Scheidt» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av og om Samuel Scheidt i katalogen til det tyske nasjonalbiblioteket
* Diskografi (tysk)

### Notar

* Fritt tilgjengelege notar av Samuel Scheidt i Werner Icking Music Archive (WIMA)
* Fritt tilgjengelege notar av Samuel Scheidt i Choral Public Domain Library (ChoralWiki)
* Fritt tilgjengelege notar av Samuel Scheidt ved International Music Score Library Project (IMSLP)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
| **Inisheer****Lokalt namn: Inis Oírr** |
| --- |
|  |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Galway Bay |
| **Koordinatar** | 53°03′29″N 9°31′39″W﻿Koordinatar: 53°03′29″N 9°31′39″W﻿ |
| **Øygruppe** | Aranøyane

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Irland |
| **Grevskap** | Galway

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 300
 |

**Inisheer** (irsk offisielt namn *Inis Oírr*) er den minste og austlegaste av dei tre Aranøyane i Galway Bay i Republikken Irland. Naomh Caomhan, vernehelgenen for Inisheer, er den eldste broren til Naomh Caomhín (heilage Kevin), som grunnla klosteret i Glendalough. 

Det offisielle irske namnet er av nyare dato og ser ut til å vere eit kompromiss mellom det tradisjonelle lokale namnet Inis Thiar (uttalt «Inisjer»), «Den bakerste øya», og det tidlegare offisielle namnet Inis Oirthir, «Austøya». Det er ingen irske ord som samsvarar med det andre ordet i det offisielle irske namnet. Det kan virke ut får årbøker at namnet på øya alltid har vore basert på element av «iarthar» eller «thiar», som tyder «bak» eller «bakerste», og ikkje «vest» som er den vanlegaste bruken av dette ordet. Bruken av Inis Oirthir av Rory O Flaherty på 1600-talet ser ut til å ha vore ei feillesing av årbøkene. 

Det står ei mellomalderborg kalla O'Brien på øya, bygd i eit eldgamalt steinfort på toppen av åsen. I tillegg finn ein fleire kyrkjeruinar, inkludert ei kyrkje kalla Teampall Caomhán, som må gravast ut kvart år fordi golvet ligg lågare enn sandnivået i området. Irsk vert framleis brukt som hovudmål av dei om lag 300 innbyggjarane. 

Øya har båtsamband frå Rossaveal i Connemara og Doolin i County Clare, i tillegg til dei andre Aranøyane. Turisme er viktig for øya. I tillegg kjem mange skuleelevar til øya for å lære irsk i eit miljø der språket vert nytta dagleg. 

Lastskipet «Plassey» forliste utanfor Inis Oirr i 1960-åra, og har sidan vorte kasta opp på grunn sjø ved *Carraig na Finise* på øya av dei kraftige bølgjene frå Atlanterhavet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Inisheer» frå Wikipedia på engelsk, den 15. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell turistside Arkivert 2014-04-01 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Samnaunfjella** er eit fjellområde i Aust-Alpane, på begge sider av grensa mellom Austerrike og Sveits. Den austerrikske delen ligg i forbundslandet Tirol og den sveitsiske delen i kantonen Graubünden. Høgste toppane er vel 3 000 meter høge. Fleire større vintersportsstader ligg i Samnaunfjella. Fjellområdet har namn etter den sveitsiske landsbyen Samnaun, som ligg i den einaste bebygde dalen i området.

Tilgrensande fjellområde
------------------------

Samnaunfjella grensar mot fylgjande fjellområde i Alpane:

* Lechtalfjella i nord
* Ötztalalpane i aust
* Sesvennafjella i sør
* Silvretta i vest
* Verwallfjella i nordvest

Avgrensing
----------

I nord dannar dalen Paznaun med elva Trisanna grense frå Ischgl til Wiesberg. Derifrå går grensa langs bielva Sanna vidare til Landeck i Tirol. Mot aust og søraust dannar elva Inn grense frå Landeck oppover langs elva til innløpet frå bielva Brancla. I sørvest går grensa oppstraums langs Brancla til dalen Val Sinestra, og vidare gjennom Val Chöglias til Fimberpasset. Derifrå går det nedover dalen Fimbertal til Heidelberger Hütte. I vest er Fimbertal grense mot Ischgl oppover dalen til Heidelberger Hütte.

Fimberpasset er overgang mellom Samnaunfjella og Silvretta.

Høgste fjelltoppane
-------------------

Muttler (venstre) og Piz Tschütta (høgre)

| Namn | Høgd (moh) |
| --- | --- |
| Muttler | 3 294 |
| Stammerspitze | 3 254 |
| Piz Mundin | 3 146 |
| Clucher dal Mundin | 3 120 |
| Piz Rots (Vesilspitze) | 3 097 |
| Vesulspitze | 3 089 |
| Piz Malmurainza | 3 038 |
| Hexenkopf | 3 035 |
| Sulnerspitz | 3 034 |
| Bürkelkopf | 3 033 |
| Furgler | 3 004 |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Samnaungruppe» frå Wikipedia på tysk, den 27. mars 2010.*

Sjå òg
------

* Dei sveitsiske Alpane

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NKC
* GeoNames

 |
| **Inishmaan****Lokalt namn: Inis Meadhóin/Inis Meáin** |
| --- |
| Dún Conchuir (Conor sitt fort) på InishmaanDún Conchuir (Conor sitt fort) på Inishmaan |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Galway Bay |
| **Koordinatar** | 53°05′N 9°35′W﻿Koordinatar: 53°05′N 9°35′W﻿ |
| **Øygruppe** | Aranøyane

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Irland |
| **Grevskap** | Galway

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 200
 |

**Inishmaan** (irsk: *Inis Meadhóin* / *Inis Meáin* «Mellomøya» eller «Den midterste øya») er øy i Galway Bay på vestkysten av Irland og den midterste av dei tre Aranøyane. Ho har om lag 200 innbyggjarar og er rolegare utan så mange turistar som dei to naboøyane Inishmore og Inisheer. Ho er derimot ein av dei viktigaste stadane for tradisjonell irsk kultur, og øybuarane har mellom anna irsk som morsmål. Øya høyrer til County Galway i provinsen Connacht vest for Irland.

Landemerker
-----------

Synge si hytte
### Dún Conchuir (Conor's Fort)

Eit svært gamalt ovalt steinfort frå førkristen tid med flott utsyn over resten av øya og havet. 

### Dún Fearbhaí

Steinfortet frå 300-talet er uvanleg fordi det er nesten rektangulært, og ikkje sirkulært som dei andre forta på øya. 

### Teach Synge (Synge si hytte)

Huset der John Millington Synge var på øya kvar sommar frå 1898 til 1902, med Bríd og Páidín Mac Donnchadha som vertskap. Det var her han fekk inspirasjon for skodespela *The Playboy of the Western World* (Helten på den grøne øya), *Riders to the Sea* (Ryttarar ved havet), og mange andre verk frå historier han høyrte på øya. Huset han budde i gjekk i arv i Mac Donnchadha-familien fram til 1970-åra då det forfall kraftig. Det har i seinare tid vorte restaurert til si opphavlege form og har vore open for publikum sidan august 1999. 

### Cathaoir Synge (Synge sin stol)

Dette var forfattaren sin favorittstad på øya, der ein kan sjå over Inis Mór og Atlanterhavet.

### Clochan na Carraige

Clochan na Carraige er ei bikubehytte. Strukturen er uvanleg fordi utsida er sirkulær, medan innsida er rektangulær.

Litteratur
----------

* Coley, Patricia, and J. M. Armer. *Inishmaan*. London: Queen Mary College Univ, 1959.
* Quilkin, Rennie Mc. 1999. "Inishmaan". *Poetry*. 174, no. 5: 277.
* Synge, J. M. 1903. "A Dream on Inishmaan". *Green Sheaf*. no. 2: 8-9.
* Synge, J. M. *A Story from Inishmaan*. Dublin: New Ireland Review, 1898.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Inishmaan frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Samovar med tekanne i Riga i Latvia.
Elektrisk samovar
**Samovar** (russisk самовар) er ein tradisjonell tekokar kjend frå området rundt Russland og andre slaviske land, og dessutan i Tyrkia. Han skal ha blitt oppfunnen i Russland.

Opphavleg hadde samovaren eit metallrøyr i midten av ein vasstank. Røyret blei fylt med glødande trekol, som varma opp vatnet. Det kokande vatnet blei tappa ved hjelp av ei kran. Ofte har samovaren ei lita mugge konsentrert te på toppen. Ein heller litt konsentrat og fortynnar etter ønske med kokande vatn frå krana.

Samovarar finst i mange utformingar, og kjem no òg med elektrisk oppvarming.

Galleri
-------

* Barokk samovar frå 1700-talet, på ein sovjetisk frimerkeserie av samovarar frå 1989.Barokk samovar frå 1700-talet, på ein sovjetisk frimerkeserie av samovarar frå 1989.
* Tønneforma samovar frå tidlege 1800-talet.Tønneforma samovar frå tidlege 1800-talet.
* Graskarforma samovar frå ca. 1830.Graskarforma samovar frå ca. 1830.
* Samovar med form som ein antikk vase, ca. 1840.Samovar med form som ein antikk vase, ca. 1840.
* Russisk samovar i sylv og emalje frå slutten av 1800-taletRussisk samovar i sylv og emalje frå slutten av 1800-talet
* Samovar av Georg Stephan DorfferSamovar av Georg Stephan Dorffer
* Samovar av Gzjel-keramikkSamovar av Gzjel-keramikk
* Samovar med tekanne og susjkiarSamovar med tekanne og susjkiar
* Samovar i Tomsk museumSamovar i Tomsk museum
* Samovar på eit bord. Måleri av Sergej Smirnov frå 1981Samovar på eit bord. Måleri av Sergej Smirnov frå 1981

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Samovar» frå Wikipedia på bokmål, og «Samovar» frå Wikipedia på dansk den 6. oktober 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Samovar**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
| **Gijón** |
| --- |
|  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Gijón | Byvåpenet til Gijón |
| **Flagget til Gijón** | **Byvåpenet til Gijón** |

 |
| Plassering |
| 

Gijón is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Spania |
| Autonom region | Asturias |
| Provins | Asturias |
| Borgarmeister | Paz Fernández Felgueroso |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  181,60 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2007)   - folketettleik | 277 897   1 530,3 /km² |
| Koordinatar | 43°33′″N 5°40′″W﻿Koordinatar: 43°33′″N 5°40′″W﻿ |
| Høgd over havet | 3 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 33200-33299 |
| **Nettstad:** www.gijon.es |

**Gijón** (asturisk *Xixón*) er ein kyst- og industriby i den autonome regionen Asturias i Spania. 

I tidlege mellomalderdokument vert byen omtalt som *Gigia*. Han var ein viktig regionsby i Romarriket. Namnet vart opphavleg nytta om den vesle halvøya som i dag heiter Cimadevilla, og som tyder «toppen av landsbyen», mellom to strender. Hovudhamna, ei av dei største nord i Spania, heiter «El Musel». Gijón har kring 280 000 innbyggjarar. 

Rådhuset

Geografi
--------

Byen ligg på kysten i det sentrale Asturias og strekkjer seg frå havnivå og opp til 513 meter over havet ved *Picu Samartín* og 672 meter over havet ved Peña de los Cuatro Jueces. Han grenser i vest til Carreño, i aust til Villaviciosa og i sør til Siero og Llanera

Klima
-----

Gijón har eit atlantisk fuktig maritimt klima med milde temperaturtilhøve og høg luftfukt året gjennom. Somrane er varme med både overskya og solrike dagar, medan vintrane er kalde og regnfulle. Gijón har i snitt ti dagar med snø i året. 

Bronsekopi av statuen *Augustus av Prima Porta* på *San Lorenzo*-stranda.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell side
* Offisiell turistside

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gijón» frå Wikipedia på engelsk, den 24. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Jurij Fjodorovitsj Kasjkarov** (fødd 4. desember  1963) er ein russisk, tidlegare skiskyttar frå Khanty-Mansijsk som representerte Sovjetunionen og seinare Russland. Han vart individuell verdsmeister på 20 km i 1985. Mellom 1983 og 1991 vann han med Sovjetunionen sju medaljar i stafett-tevlingar i VM og OL, fire i gull og tre i sølv.

Aktiv
-----

Kasjkarov fekk sin VM-debut som 19-åring i 1983. Etter eit godt løp på 20 km fekk han plass på Sovjetunionen sitt stafettlag, eit lag som vart verdsmeistrar. Året etterpå, i 1984, var han med på det sovjetrussiske stafettlaget som gjekk til topps i vinter-OL i Sarajevo. Han gjorde så sin beste sesong i 1985, då han vann gullmedaljar på 20 km og i stafett under VM i Ruhpolding. Same sesongen kom han på andreplassen i verdscupen i skiskyting, bakom verdscup-sigraren Frank-Peter Roetsch som representerte DDR. I VM 1986 tok Kasjkarov si fjerde strake gullmedalje i stafett-øvinga, året etter fekk han sitt fyrste VM-sølv i stafett, ein prestasjon han og lagkameratane gjentok i 1989 og 1991. Under VM 1989 i Feistritz vann han si andre individuelle VM-medalje, ein bronse, slått av vinnaren Frank Luck frå DDR og norske Eirik Kvalfoss.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* VM i skiskyting 1983 i Antholz: Gullmedalje i stafett, nr 7 på 20 km
* Vinter-OL 1984 i Sarajevo: Gullmedalje i stafett, nr 10 på 10 km
* VM i skiskyting 1985 i Ruhpolding: Gullmedalje både 20 km og i stafett
* VM i skiskyting 1986 i Oslo: Gullmedalje i stafett, nr 6 på 20 km
* VM i skiskyting 1987 i Lake Placid: Sølvmedalje i stafett, nr 5 på 20 km
* Vinter-OL 1988 i Calgary: Nr 5 på 20 km
* VM i skiskyting 1989 i Feistritz: Bronsemedalje på 10 km og sølvmedalje i stafett
* VM i skiskyting 1990 i Minsk: Nr 4 på 20 km
* VM i skiskyting 1991 i Lahti: Sølvmedalje i stafett, nr 12 på 10 km

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |