Gresk tekst med digrafar utheva. Dei var tidlegare diftongar, men blir no uttalte som monoftongar.
**Monoftongering**, også kalla «diftongforenkling», er eit lingvistisk fenomen for vokallydar der diftongar går over til monoftongar i visse høve. Nokre døme er /ei/ til /e/ (som «stein» til «sten») eller /øy/ til /ø/ (som «øyre» til «øre») på norsk.

Norsk
-----

På norsk har fenomenet tyngdepunkt i Nord-Østerdal og langs svenskegrensa på Austlandet, det vil seia at fenomenet er spreidd utover dette området men ikkje gjelde like sterkt overalt.

Det vanlegaste er at ord som *stein* blir til *sten* og at *aust* blir til 'øst'. Meir drastiske døme er at ord som *nei* blir til *næ* eller at *veit* blir til *væt* (eller den svært utbreidde *vet*).

Engelsk
-------

Nokre dialektar av engelsk er prega av monoftongering. På skotsk engelsk kan til dømes /eɪ/, som i *pay*, omdannast til monoftongen [e]. I USA opptrer fenomenet særleg i sørstatsengelsk og i afrikansk-amerikansk daglegtale, som monoftongering er ein av dei viktigaste markørane for. I begge desse formene pleier ein til dømes å uttala diftongen /aɪ/ som i *eye* som ein lang monoftong, [äː].

I Received Pronunciation finst ein prosess kalla *smoothing* der ein diftong følgd av schwa (eller moglegvis trykksvak /ɪ/) går gjennom ei rekke forenklande endringa.

Fyrst kan ein diftong endra seg til ein monoftong ved at den andre delen forsvinn og den første blir noko forlenga: /aɪ/→[aː], /aʊ/→[ɑː], /eɪ/→[eː], /əʊ/→[ɜː]. Vokalane /iː/ og /uː/, som vanlegvis blir uttalt noko diftongisk (nær [ɪi], [ʊu]), kan gå gjennom den same endringa og bli realisert som [iː], [uː].

Deretter kan den påfølgjande schwa-lyden slutta å danna si eiga staving og i staden danna ein ny diftong med den føregåande monoftongen. I nokre høve kan så denne diftongen monoftongerast att. Dermed kan dei opphavlege rekkjene /aʊ/+/ə/ og /aɪ/+/ə/ enda opp som lydane [ɑː] og [aː]. Eit ord som *our*, med standarduttale /ˈaʊə/, blir ofte uttalt som [ɑə] (to stavingar eller ein diftong), eller som ein monoftong [ɑː]. Ordet *fire* /ˈfaɪə/ kan også reduserast til [faə] eller [faː].

Historiske døme
---------------

Gresk har gått gjennom monoftongering fleire gonger i historia. Til dømes blei diftongane /ei ou/ monoftongert til /eː oː/ rundt 400-talet f.Kr. og diftongen /ai/ blei monoftongert til /eː/ i koinegresk-perioden.
Dermed blir ordet for 'og', και (kai) uttalt /ke:/ og 'kvar', ὅπου (opou) uttalt /ˈo.pu/.

På tysk har den såkalla *frühneuhochdeutsche Monophthongierung* vore særleg viktig for dagens standardspråk. Denne monoftongeringa endra diftongane *ie* [iə], *uo* [uə] og *üe* [yə] til høvesvis *ie* [iː], *u* [uː] og *ü* [yː]:

Døme| Før 1000-talet | I dag |
| liebe [iə] | liebe [iː] |
| guote [uə] | gute [uː] |
| brüeder [yə] | Brüder [yː] |

Ein har halde på digrafen «ie» i skrift sjølv om ein uttaler han som ein monoftong.

Monoftongeringa i høgtysk byrja i sentrum av det tyskspråklege området på 1000-talet. Bairiske og alemanniske dialektar i sør gjekk ikkje gjennom denne monoftongeringa, og desse språkformene har dermed halde på dei eldre formene.

Fransk har gått gjennom ei monoftongering som gjer at digrafen ⟨ai⟩, som i ordet *faire*, tidlegare stod for ein diftong men no representer lydane /ɛ/ eller /e/. Gjennom den same prossessen har digrafen ⟨au⟩ og trigrafen ⟨eau⟩, som i *pauvre* og *beau*, kome til å representera monoftongen /o/.

Kjelder
-------

1. ↑  «monoftongering». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 24. februar 2021.
2. ↑  «monoftongering» i Nynorskordboka.
3. ↑  Sonekart for diftongering, hiof.no [*daud lenkje*]
4. ↑  Garcarz, Michał (2013). *African American Hip Hop Slang: A Sociolinguistic Study Of Street Speech*. Wrocłąw: Oficyna Wydawnicza ATUT. s. 82–83. ISBN 978-83-7432-938-5.
5. ↑  Wells, J.C. *Accents of English*, CUP 1982, s. 238ff.
6. ↑  Waterman, J.T. *A history of the German language*, 1966.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Monoftongering» frå Wikipedia på bokmål, den 25. mai 2021.*
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Monophthongization» frå Wikipedia på engelsk, den 25. mai 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |