recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Legolas** er ein fiktiv figur i J.R.R. Tolkien sitt meisterverk *Ringdrotten*. Han er prins av Myrkskog og son til alvekongen Thranduil (alvekongen som tok Bilbo sine vener til fange i *Hobbiten*), etterkomarane av den kongelege ættelinja etter sindarin-alvane. Legolas blir rekna som ein ung alv, men alderen hans er ukjent. Han blir presentert for lesarane i den fyrste delen av *Ringdrotten*, *Ringens Brorlag*, ved rådsmøtet i Kløvendal, der han kjem som ein bodberar sendt av far sin for å diskutere at Gollum har rømt. Elrond vel Legolas ut til å vere ein av dei ni medlemmane av Brorlaget som drar ut for å øydeleggja ringen.

I brorlaget blir Legolas kjend med Gimli, son av Glóin. Ein slik venskap strid imot den eldgamle krigen mellom alvane og dvergane. Dei blir gode vener fyrst etter at Gimli helsar Galadriel i Lothlórien med vakre ord. I Slaget om Helmsdjupet konkurrerer Legolas og Gimli om å drepe flest orkar. Gimli vinn med éin, men det reelle resultatet er gjensidig respekt. Gjennom sine ferder saman med Gimli blir dei to svært gode vener.

Etter at ringen har vorte øydelagd og Sauron sitt fall, drar dei to på fotreise gjennom Fangorn-skogen. Legolas tek også med seg nokre frå folket sitt og reiser til Ithilien med løyve frå Thranduil. Han vil leve resten av sitt liv i Midgard for å hjelpe til med å byggje opp igjen dei øydelagde skogane i det krigsherja landet. Etter kong Elessars bortgang forlèt Legolas Midgard for å dra over sjøen – og Gimli blir med, av venskap med Legolas og sakn etter Galadriel. I filmatiseringa til Peter Jackson blir Legolas spelt av Orlando Bloom, både i trilogien om *Ringdrotten* og *Hobbiten*.

Kjelder
-------

* Denne artikkelen er basert på Legolas på bokmålswikipedia.
* *Ringdrotten* av J.R.R. Tolkien.
Statue av Evklid, ved Oxford University Museum of Natural History
**Evklid** eller **Euklid** (gresk: Εὐκλείδης – *Eukleídēs*; fødd omkring 325 f.Kr. død omkring 265 f.Kr.) var ein gresk matematikar som underviste i Alexandria i noverande Egypt i den greske antikken. 
Evklid er rekna som ein av dei største matematikarane i antikken. Han skreiv mange matematiske verk, det mest kjende er *Stoikheia* (’Elementa’), som gjer greie for oppbygginga av plangeometrien, og som danna grunnlaget for matematisk granskingsarbeid opp mot vår tid. 

Frå Evklid har vi omgrepa 

* evklidsk geometri - ei geometrisk lære som byggjer på Evklids postulat.
* evklidsk algoritme – ein framgangsmåte for å finne største sams faktor for to tal.
* evklidsk rom – eit geometrisk n-dimensjonalt rom der Evklids postulat gjeld.
* Evklids postulat – parallellaksiomet, slår fast at ein gjennom eit punkt utanfor ei rett line berre kan leggje *ein* parallell til lina.

Motsett har vi omgrepet ikkje-evklidsk geometri.

Kjelder
-------

* Anton Røstad (1952) i *Norsk allkunnebok*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Athamaniká** (gresk Αθαμανικά) eller **Tzoumérka** (gresk Τζουμέρκα) er eit fjell nordaust i periferieininga Árta, søraust i periferieininga Ioánnina og sørvest i periferieininga Tríkala i Hellas. Fjellet ein del av fjellkjeda Píndos og har ei høgd på 2 469 moh. 

Fjellet har ei lengd på om lag 40 km frå nord til sør og er 15-20 km breitt. Elva Árakhthos renn i vest.

Skogar dominerer dei lågareliggande områda og inneheld furu og gran, medan grassletter og buskar, i tillegg til berre område, dominerer i høgareliggande område. Området rundt fjellet inneheld landsbyar, skogsvegar, turstiar og eit skisenter. 

Frå toppen kan ein sjå nærliggande fjell i aust, dei sentrale og austlege delane av Ípiros og den vestlege delen av Thessalía. På klåre dagar kan ein òg sjå Den thessaliske sletta og lenger aust i Thessalía.

Næraste stader
--------------

* Armatolikó, nordaust
* Myrófyllo, aust
* Rámia, vest
* Áno Grekikó, vest
* Prámanda, nordvest

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Athamaniko» frå Wikipedia på engelsk, den 22. august 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| ***Expresso Love***  Singel av Dire Straitsfrå albumet *Making Movies* |
|  |
| A-side | The Bug |
| **Utgjeve** | 1981 |
| **Innspelt** | 1980 |
| **Sjanger** | Roots rock |
| **Lengd** | 5:12 |
| **Selskap** | Vertigo |
| Låtskrivar(ar) | Mark Knopfler |
| **Produsent** | Mark Knopfler/Jimmy Iovine |
|
| Dire Straits-kronologi |
| «On Every Street»(1992) | *Expresso Love* | «You and Your Friend»(1992)
 
 |

«**Expresso Love**» er ein song skriven av Mark Knopfler for Dire Straits på det tredje albumet deira, Making Movies i 1980. Det er ein av dei tyngre songane deira med eit forvrengd gitarriff, som vart brukt om att frå ein song dei ikkje brukte, kalla «Making Movies». Eit piano spelar melodien gjennom heile songen. Songen er i røynda ein kjærleikssong. «Expresso Love» refererer til ein tidlegare Dire Straits-song, «Wild West End» frå debutalbumet deira, med linja «Hey mister, you wanna take a walk in the wild west end sometime?»

Songen var ein av fire songar frå *Making Movies* som vart spelt på turneane etter *Love over Gold* og *Brothers in Arms*, og eit konsertopptak vart gjeven ut på *Alchemy*.

I 1984 vart konsertversjonen frå *Alchemy* gjeven ut som ein singel med Alchemy-utgåva av «Two Young Lovers», og songen vart seinare gjeven ut på B-sida til singelen «The Bug».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Expresso Love» frå Wikipedia på engelsk, den 19. oktober 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Video på YouTube
2. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
**Mizuki Noguchi** (fødd 3. juli 1978) er ein japansk tidlegare langdistanseløpar som i 2004 vart olympisk meister i maratonløping.

Aktiv
-----

Noguchi vart i 1999 nummer to i VM i halvmaraton. Fram til 2004 deltok ho i 24 halvmaratonløp, 14 desse løpa vann ho. I mars 2002 sprang ho i Nagoya sitt fyrste maratonløp, der ho sigra på tida 2.25.35. Året etter vann ho Osaka maraton på 2.21.18. Seinare i 2003 sprang Noguchi inn til VM-sølv under verdsmeisterskapen i Paris/Saint-Denis, med sluttida 2.24.14 kom ho i mål 19 sekundar etter Catherine Ndereba frå Kenya.

I dei olympiske sommarleikane 2004 i Aten vart rollene omsnudd, her sigra Noguchi etter 2 timar 26 og 20 sekundar ute i Aten-gatene. 12 sekundar seinare sprang Catherine Ndereba inn til OL-sølv. Våren 2005 sette Noguchi asiarekord då ho vann Berlin maraton på sterke 2.19.12, hennar livs fortaste maratonløp. I november 2007 vann Noguchi Tokyo maraton på ny løyperekord, 2.21.37, og la der etter opp.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mizuki Noguchi» frå Wikipedia på tysk, den 26. juni 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Romersk relieff tolka som presenteringa av Caracalla til det romerske senatet.
Romersk denarius som viser fram Curia Julia, ein av senatbygningane.
**Det romerske senatet** (frå latin, eigentleg «forsamling av dei eldste», av *senex*, «gammal») var rådsforsamlinga i Romarriket, og det høgaste rådet til staten i det antikke Roma. Om ein tyder ordet bokstavleg, vil «senat» seie noko slikt som «dei eldres råd eller forsamling». Dei som sat i senatet blei kalla senatorar.

Senatorane hadde i teorien ikkje mykje makt, men i røyndomen utgjorde dei kjernen i den romerske forfatninga. Dette var fordi senatorane anten tilhøyrde eller var under kontroll av dei aller rikaste familiane i Roma. Senatet hadde spesielt mykje makt over statskassa til republikken, og til tilhøvet mellom forbundsfellane i Italia. Senatet eksisterte ikkje som ein fast organisasjon i kongetiden og den tidlege republikken.

Etter 339 f.Kr. då censorane blei pålagt å innrullera dei beste mennene frå alle rangklasser, byrja senatet å fungera som ein organisasjon. Etter kvart som eliten blant plebeiarane smelta saman med patrisiarane, blei senatet det leiande statsorganet for den nye adelen, *nobiliteten.* Som rådsforsamling hadde senatet opphavleg berre *auctoritas*, men ikkje makt, *potestas.* Senatet var samansett av rundt 300 menn, menn som tidlegare hadde hatt embete, og dei tente på livstid. Senatet var òg hierarkisk. Dei som hadde høgast rang var ekskonsulane, og blant dei var det førstemannen i senatet, *princeps senatus* som rangerte høgast, og som få torde å tale imot. For å nå den høgaste rangen i senatet måtte ein ha utmerkt seg på den politiske banen, og spesielt som militær leiar. 

Senatet var òg det viktigaste bindeleddet mellom menneske og gudar, og det kontrollerte åtferda til romarane andsynes eller mot gudane. Senatet tok seg rett til å erklæra unntakstilstand i krisetider

Under Sulla blei talet på senatorar auka til 600. Desse 300 senatorane blei seinare fjerna av Augustus då republikken gjekk mot slutten.

Ettermæle
---------

Då representative folkeforsamlingar skaffa seg makt på bekostning av kongemaktene etter den engelske, amerikanske og franske revolusjonen i opplysningstida i Europa og Amerika (og seinare i resten av verda), blei det romarske senatet sett på som noko ideelt. Det fungerte som ei inspirasjonskjelde for grunnlovene i desse landa. Latinskoleutdanninga, som hadde stor innverknad på grunnlovsfedrane i desse landa, er i stor grad i skuld i at desse ideane var så kjende. Skiljet mellom *keisar* *og senat* blei gjerne noko optimistisk tolka som ein parallell til skiljet mellom folk og monark, der senatet blei identifisert som «folket».

Referansar
----------

1. ↑  «senat» i Nynorskordboka.
2. ↑  «senate (n.)», *Online Etymology Dictionary*
3. ↑  «senator (n.)», *Online Etymology Dictionary*

* *Denne artikkelen bygger på «Det romerske senatet» frå Wikipedia på bokmål, den 11. juni 2019.*

Litteratur
----------

* Qviller, Bjørn (1999): *Romersk politisk kultur og sosiologisk historie*, Cappelen Akademiske Forlag
* Schreiner, Johan Henrik (1996): *Antikkens Historie*, Oslo
**Atlanterhavets blå band** (Blue Riband) er ei utmerking som dei passasjerskipa som har føreteke den raskaste turen over Atlanterhavet, enten i vestleg eller austleg retning kan bruke i si marknadsføring. 

Den tidlegast registrerte overfarten var i 1838, medan omgrepet «Blå band» fyrst vart brukt omkring 1860. Innehavaren av bandet har rett til å føre ein blå vimpel i toppen av ei mast.

I 1930 tok sir Harold Hales initiativet til stifting av eit trofé (Hales Trophy), som etter det har vorte tildelt den hurtigaste passasjerbåten.

Sidan 1935 har start- og endepunkt vore Bishop Rock i England og Ambrose fyrskip i USA. Den kortaste avstanden mellom desse punkta er 2 777 sjømil, som tilsvarar 5 143 km. Den enkelte overfarten kan vere lenger, avhengig av vind, vêr og havstraumar.

For tida er det den danske ferja Cat-Link V, frå Scandlines, som er innehavar av det blå bandet og det prestisjetunge Hales Trophy, med ei seglingstid på 2 dagar, 20 timar og 9 minutt. Rekorden vart sett i 1998.

Opphavleg var det meininga at bandet skulle tildelast passasjerskip over 10 000 BRT. Dette vart endra på i 1990. Det siste skipet som oppfylte tonnasjevilkåra var den amerikanske SS «United States», som hadde rekorden frå 1952 til 1990.

Start- og stoppdestinasjonar
----------------------------

* 1838-1839: Cork, Irland – Sandy Hook, USA
* 1839-1839: Avonmouth, England – New York; USA
* 1841-1841: Liverpool, England – Halifax, Canada
* 1850-1856: Liverpool, England – New York, USA
* 1856-1856: Liverpool, England – Sandy Hook, USA
* 1863-1863: Queenstown, Irland – New York, USA
* 1863-1898: Queenstown, Irland – Sandy Hook, USA
* 1898-1898: Needles, England – Sandy Hook, USA
* 1900-1900: Eddystone, England – Sandy Hook, USA
* 1900-1903: Cherbourg, Frankrig – Sandy Hook, USA
* 1907-1909: Queenstown, Irland – Sandy Hook
* 1909-1909: Queenstown, Irland – Ambrose, USA
* 1929-1933: Cherbourg, Frankrig – Ambrose, USA
* 1933-1933: Gibraltar – Ambrose, USA
* 1935-1998: Bishop Rock, England – Ambrose, USA

Utvalde seglasar
----------------

| Namn på skipet | Årstal | Overfartstid |
| --- | --- | --- |
| Sirius | 1838 | 18 d. 14 t. 22 min. |
| SS «Great Western» | 1838 | 15 d. 12 t. 0 min. |
| RMS «Lucania» | 1894 | — |
| SS «Kaiser Wilhelm der Grosse» | 1897 | 5 d. 17 t. 23 min. |
| SS «Deutschland» | 1900 | 5 d. 11 t. 5 min. |
| RMS «Mauretania» | 1907 | — |
| SS «Bremen» | 1929 | 4 d. 17 t. 42 min. |
| SS «Rex» | 1933 | 4 d. 13 t. 58 min. |
| SS «Normandie» | 1935 | — |
| RMS «Queen Mary» | 1936 | — |
| SS «United States» | 1952 | 3 d. 10 t. 40 min. |
| Hoverspeed Great Britain | 1990 | 3 d. 7 t. 54 min. |
| Catalonia | 1998 | — |
| Cat-Link V | 1998 | 2 d. 20 t. 9 min. |
Keramikkrus
**Krus** (norrønt *krús*) er eit drikkekar med hank og eventuelt lok, eller ein stor kopp. Det har som regel sylindrisk fasong og er ofte av keramikk. Ein bruker ofte krus til varme drikkar som kaffi, te og kakao, men kan òg bruka dei til kalde drikkar som øl eller mjølk. 
Gjennom historia har ein som regel laga krus i tre, bein, leire eller metall, men i nyare tid har steintøy, porselen, forsterka glas og plast blitt meir vanleg.

*Mug, Book, Smoking Materials and Crackers*. Stilleben av John Peto frå 1880-åra.
Krus blir gjerne rekna som mindre formelle enn finare glas og koppar, og blir som regel ikkje brukt til formell oppdekking. I staden kan ein bera dei med seg, til dømes medan ein gjer arbeid eller tek ein kvil. 

Storleiken på krus kan variera frå noko over 0,2 liter for barnekrus til 2 liter for premiekrus.
Rundt 0,5 liter, eller ein halvliter, er utbreidd som volum for ølkrus.

Utforminga av krus gjev dei som regel god varmeisolering. Dei har tjukke, isolerande veggar som hindrar drikken i å kjølast ned eller varmast opp raskt. Botnen av kruset er sjeldan flatt, men er som oftast anten konkav eller forsynt med ein ekstra kant som reduserer den termiske kontakten med overflaten kruset står på. Handtaket eller hanken held handa og fingrane borte frå dei varme sidene til kruset. Krus er ofte òg tilverka av materiale med låge varmeleiande eigenskapar, som leirgods, beinporselen og glas.

Krus kan dekorerast med trykk av ulike bilde, logoar og utsegner, og ein del kan ha humoristisk utforming. Varmefølsam måling kan gjera at krus endrar utsjånad når dei er varme.

Galleri
-------

* Krus med futhorkruner frå Codex RunicusKrus med futhorkruner frå *Codex Runicus*
* StålkrusStålkrus
* Froskekrus eller overraskingskrusFroskekrus eller overraskingskrus
* Krus forma som ein smultringKrus forma som ein smultring

Kjelder
-------

1. ↑  «krus» i Nynorskordboka.
2. ↑  «Krus». *Store norske leksikon*. 14. februar 2009. Henta 9. august 2018.
3. ↑  «Barnekrus», *digitaltmuseum.no*, henta 28. august 2019
4. ↑  «Kopp», *digitaltmuseum.no*, henta 28. august 2019
5. ↑  «Krus», *digitaltmuseum.no*, henta 28. august 2019
6. ↑  
«Krus», *digitaltmuseum.no*, henta 28. august 2019
7. ↑  
«Krus med lokk», *digitaltmuseum.no*, henta 28. august 2019
8. ↑  Steve Farrow: *The really useful science book: a framework of knowledge for primary teachers*, Routledge, 1999, s. 98. ISBN 0750709839.
9. ↑  David M. Buss: *The handbook of evolutionary psychology*, John Wiley and Sons, 2005, s. 27. ISBN 0471264032.

* *Denne artikkelen bygger på «Mugg» frå Wikipedia på svensk, og «Mug» frå Wikipedia på engelsk den 28. august 2019.*
**Sammensenteret** i Håsteinsgata 17 på Laksevåg i Bergen er eit aktivitetssenter for personar med store rusproblem. Senteret vart skipa av SON (Sammen om Nøden), som vart etablert av IOGT i oktober 2011, og er drifta av frivillige. Ved oppstarten var det to deltidstilsette og 10 frivillige knytt til arbeidet.

Målet med *sammenprosjektet* er å tilby eit lågterskeltilbod innanfor helse, omsorg og ettervern. Prosjektet er til for rusmisbrukarar som ynskjer å kome seg på vegen til et mindre rustungt liv, og er ikkje meint å stoppe rusmisbruken, men heller gje ei støtte til dei som ynskjer å kome seg ut av eit rusmiljø. «Gi, sammen med hjelpeapparatet, hjelp til å ta et steg videre» er eit omgrep som SON brukar i denne samanhengen. Senteret er til for å hjelpe menneske som har hatt eit hardt liv med rus.

Senteret arrangerer diverse aktivitetar som til dømes kunst, akupunktur, baking, bygging o.l. Dei brukarane som kjem innom, får òg tilbod om mat og drikke. Det er viktig å fokusere på at ein ikkje skal ta nokre rusmiddel, men heller fokusere på at ein kan få hjelp i prat med nokon. Opningstidene er måndag, onsdag og fredag mellom klokka 10.00-12.00.

Andre *Sammensentra*
--------------------

Saman med andre organisasjonar driv IOGT lokale dag- og aktivitetssentra for medmenneske med store rusproblem. Sentra er opne for alle. Prosjektet *Sammen om Nøden* (SON) blei sett i gang av IOGT (International Organisation of God Templars) i 2002 på bakgrunn av arbeidet som var gjort i *Haugesund-prosjektet mot rus, vold og kriminalitet*. Prosjektet går ut på å byggje ut eit nettverk av aktivitetssentre kringom i landet. Somme stader er arbeidet lokalt kjent som *Sammen om Nøden*, og aktivitetssenttra vert kalla SoN-sentera. 

### Referansar

1. ↑  «Sammen Om Nøden» (PDF).
Sotafossane renn ut i Kvitingsvatnet.
**Samanangervassdraget** har eit nedbørsområde som omfattar den austlege delen av Samnanger og mindre delar av Vaksdal og Kvam.
I nord grensar Samnangervassdraget mot Bergsdalsvassdraget, i aust grensar det mot Øystesevassdraget og Steinsdalsvassdraget.
I vest grensar det mot fleire mindre vassdrag mellom anna Vaksdalsvassdraget og Aldalselvvassdraget.

Frølandselva (Eikedalselva), som er den eine hovuddelen av Samnangervassdraget, er varig verna mot
kraftutbygging gjennom verneplan III i 1986.
Denne elva har fleire større sideelvar og kjem ned i Frølandsvatnet (27 moh) frå Eikedalsvatnet (384 moh).

Frølandsvatnet renn ut i Tysseelva, som munnar ut i Samnangerfjorden.

Storelva, den andre hovuddelen av vassdraget, er den største av elvane, og har i dag (2010), medrekna sideelvane, seks regulerte vatn. Desse er:

* Øvsta Dukavatnet (823,2 moh - 804,5 moh)
* Nedsta Dukavatnet (799,2 moh – 778,4 moh)
* Svartavatnet (625,9 moh - 580,9 moh)
* Kvitingsvatnet (368,4 moh – 334,1 moh)
* Grønsdalsvatnet ( 189 moh – 188 moh)
* Fiskevatnet (178,3 moh – 172,7 moh)

Uregulerte vatn som også munnar ut i Storelva:

* Kvanndalsvatnet 419 moh
* Søyevatnet 747 moh
* Herfangsvatnet 681 moh
* Flatavatn 720 moh

Nedslagsfeltet totalt er kring 241 km², av dette er kring halvparten utnytta til kraftproduksjon.

Kraftverk i Samnangervassdraget (2009)| Kraftverk | Slukeevne m³/s | Effekt MW | Fallhøgd m | Middelproduksjon GWh |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kvittingen kraftverk | 20 | 42 | 251 | 160 |
| Grønsdal kraftverk | 22 | 36 | 165 | 138 |
| Myra kraftverk | 20 | 3,7 | 20 | 10 |
| Frøland kraftverk | 20 | 21 | 151 | 138 |
| Tysse kraftverk | 12 |  | 20 | 19 |
|

Kjelder
-------

* Miljøstatus Samnangervassdraget[*daud lenkje*]
* BKK:Utbygging i Samnangervassdraget[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Ein krukkespelar
**Krukker** av glas, steingods eller andre material nytta som musikkinstrument er godt kjent frå mange musikkkulturar. Mest kjent er instrumentet frå USA, der såkalla jug bands var populære i Sørstatane på 1920-talet.

Lyden vert danna ved at utøvaren formar ein tone med leppene og brukar krukka som resonanskammer. Tonen blir danna med ein ansats som er lik den som blir brukt på messingblåseinstrument, dvs at leppene pressast saman slik at det oppstår ein summetone. Utøvaren rører ikkje krukkeåpningen med leppene, men held krukka eit par centimeter frå opninga. Kor hardt leppene blir pressa saman, avgjer tonehøgda. Ein driven krukkespelar kan oppnå eit tonespenn på to oktavar. Spesielle effektar kan ein oppnå ved at ein legger røyst på luftstrøymen, som ein gjer på didgeridoo. Nokre utøvarar brukar òg sirkelpust.

USA
---

Jug bands hadde stordomstida si særleg i Kentucky og Tennessee på 1920-talet. Jugs fungerte som eit bassinstrument i rytmeseksjonen i bandet, men det var òg vanleg å leggje inn soloparti. Nokre orkester kunne ha fleire enn éin jugspelar.

Gallonkrukker av steingods var det som vart hyppigast brukt, men ein kjenner òg til at det vart spelt på glas- eller plastballongar, parafinkanner o.a. Ulike krukkestorleikar og ulike material fører til ulik lyd.

Det har òg vore freista med elektrisk forsterkning av lyden. T.d. brukte det psykedeliske bandet 13th Floor Elevators «el-jug» på 1960-talet.

Frå nyare tid kan Fritz Richmond (1939-2005) nemnast som ein anerkjend jugspelar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Krukke (musikkinstrument)» frå Wikipedia på bokmål, den 25. januar 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* How to Prepare and Play a Jug
* The Roots Music Listening Room - lydeksmpler
**Arne Zwaig** (6. februar 1947–12. april 2022) var ein norsk sjakkspelar. 

Arne Zwaig vart Noregsmeister i sjakk i 1964 og 1969. Han var som 17-åring den yngste som hadde vunne noregsmeisterskapen i sjakk, fram til Simen Agdestein slo rekorden ved å bli noregsmeister som 15-åring i 1982.

Arne Zwaig vart i 1975 utnemnd til internasjonal meister i sjakk (IM) av Verdssjakkforbundet FIDE, som den fjerde frå Noreg med denne tittelen. Det første IM-nappet klarte han i sjakk-OL i Nice i 1974, der han tok 13 poeng på 19 parti på 3. bord. Han vann vann så Astoria Chess International på Hamar 6-10. januar 1975 med 7,5 poeng på 9 rundar, og hadde dermed oppfylt krava til tittelen. Deretter vann han for ordens skuld også den internasjonale turneringa i Sandefjord i påska i 1975, med 7 poeng på 9 rundar, og klarte eit IM-napp til.

Arne Zwaig deltok på det norske laget i sjakk-OL (lag-VM i sjakk) 6 gongar, første gong som 15-åring i 1962, deretter i åra 1964-1966-1968 og 1972-1974.

Arne Zwaig vart junior-Noregsmeister i 1961, berre 14 år gamal. Han klarte delt 4-8. plass i junior-VM i 1963, og ein 4. plass i junior-VM 1965. Han var Noreg sin deltakar i soneturneringane i Halle i 1967 og i Raach i 1969, begge gongane med over 50 % skåre.

Arne Zwaig vann det opne NM i sjakk 1971, og det opne NM i hurtigsjakk i 1973 og 1974.

Arne Zwaig har vore medlem i Oslo Schakselskap, Torshov Sjakklubb, Sjakklubben Fischer og Asker Sjakklubb. Han var med på Torshov Sjakklubb sitt lag som vann NM for klubblag i 1971, og på Sjakklubben Fischer sitt lag som vann NM for klubblag i 1973, 1975 og 1976.

Arne Zwaig la meir eller mindre opp som turneringsspelar rundt 1977.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arne Zwaig sine beste parti på www.chessgames.com
* Arne Zwaig sine parti i Noreg hos NorBase
* Arne Zwaig sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

Kjelder
-------

* Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
* Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv
* Minneord ved Øystein Brekke

Fotnotar
--------

1. ↑  Brekke s. 104, 105
2. ↑  Brekke s. 106
3. ↑  Brekke s. 95
4. ↑  Brekke, s. 75 og 113
5. ↑  Norsk Sjakkblad nr 1, 1975 s. 42-43
6. ↑  Norsk Sjakkblad nr 2, 1975 s. 4-5
7. ↑  Brekke s. 112-113
8. ↑  Norsk Sjakkblad nr 1, 1975 s. 42
9. ↑  Brekke, s. 108
10. ↑  Brekke s. 109
11. ↑  Norsk Sjakkblad nr 1, 1975 s. 42
12. ↑  Brekke s. 110
13. ↑  Brekke s. 82
Semiramis, dronning av Babylon, 1905, symbolistisk arbeid av Cesare Saccaggi frå Tortona
**Sammuramat** eller **Sammur-amat** var dronning av Assyria i tida 811–808 f.Kr. Ho var gift med Shamshi-Adad V, som døydde i 811 f.Kr. og blei etterfølgd av sonen Adad-Nirari III (811 til 783 f.Kr.). Sidan sonen var svært ung blei mora hans, Sammuramat, regent for han i fire-fem år. Andre kronologiar antydar at regentskapet hennar varte frå 809 til 792 f.Kr.

Det er diskutert blant forskarar om det faktisk var tilfelle at dronninga kunne vera regent i Assyria. Ho er lite nemnd i samtidige assyriske inskripsjonar, men ho hadde uansett forbausande stor innverknad for si tid. Det er truleg ho som var opphavet til legenda om Semiramis.

Sammuramat sin stele er blitt funnen ved Assur, medan ein inskripsjon ved Nimrud indikerer at ho hadde ein dominerande posisjon etter døden til ektefellen sin og derfor styrte på vegner av sonen sin.

Semiramis
---------

Den legendariske Semiramis er rekna av historikarar som ein rein mytologisk figur. Det finst assyriske inskripsjonar som tydar på at Semiramis kan vera ein gresk refleksjon av Sammuramat, men denne identifikasjonen er omdiskutert. Ei anna moglegheit er at ho blei gjeven denne tittelen etter at ho døydde for å reflektera likskapar med ei tidlegare sumerisk gudinne. Legenda har omtalt Semiramis som av guddommeleg opphav, ein spesialist i botanikk og alkymist med stor kunnskap om verkemåten til alle plantar. Ho blei skildra som særs vakker og som særs stolt.

Kjelder
-------

1. 1 2  Reilly, Jim (2000): «Contestants for Syrian Domination» Arkivert 2012-03-11 ved Wayback Machine. i: «Chapter 3: Assyrian & Hittite Synchronisms», *The Genealogy of Ashakhet*
2. ↑  Roux, Georges (1992): *Ancient Iraq*, Penguin Books, London, ISBN 0-14-012523-X, s. 302.
3. ↑  «Sammu-ramat», *Britannica.com*

* *Denne artikkelen bygger på «Sammuramat» frå Wikipedia på bokmål, den 16. mars 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
Detalj av pergamentside frå folio 101v av GKS 1005 - Flateyjarbók, med teksten: **jarl í Orkneyum**.
**Arnfinn Torfinnsson** var jarl på Orknøyane, truleg frå omkring 963 til han døydde ein gong i 970-åra. Han er omtala i Orknøyingasoga, i soga om Håkon den gode (kap.10), soga om Olav den heilage (kap. 96). Opplysningane er usikre og kan berre i liten grad verifiserast frå andre kjelder.

Liv og lagnad
-------------

I sogene er det opplyst at Arnfinn var son til orknøyjarlen Torfinn Einarsson (Hausakljuv) og at han hadde fire brør: Håvard, Lodve, Ljot og Skule. Han hadde òg to systre om vi ikkje kjenner namnet på. Kvar av systrene fekk ein son som heitte Einar; Einar Klining (*kliningr*) og Einar Hardkjeft (*harðkjotr*).

Etter at faren døydde omkring 963, vart Arnfinn jarl over Orknøyane.

I Orknøyingasoga (kap. 8 og 9) blir det fortalt om Arnfinn Torfinnsson jarl. Han vart gift med Ragnhild, dotter til Eirik Blodøks, truleg omkring 970 (etter at Eirik Blodøks var død). Ikkje lenge etter sytte Ragnhild for at Arnfinn vart drepen på Katanes, på ein stad som vart kalla Myrkkol (no: Murkle på Caithness). Tidsrekninga er særs uviss, men truleg skjedde dette drapet ein gong tidleg i 970-åra. Etter han vart broren Håvard den årsæle jarl over Orknøyane.

Den vonde Ragnhild
------------------

Ragnhild Eiriksdotter var mykje lik på Gunnhild, mor si, og ho er omtala som ei vond og svikefull kvinne. Det høyrer med i denne soga at Ragnhild seinare gifte seg med bror til Arnfinn, Håvard den årsæle, men han òg let ho drepe. Sidan gifte ho seg med den tredje broren, Ljot Torfinnsson. Etter det høyrer ein ikkje meir om Ragnhild i sogene.

| Referanseside | Føregangar | O r k n ø y j a r l | Etterkomar | Tilleggsopplysningar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Orknøyjarlane | Samstyre:  Arnkjell Einarsson Erlend Einarsson Torfinn Einarsson | Arnfinn Torfinnsson | Håvard Torfinnsson | - |

Referansar
----------

1. ↑  Orknøyingasoga omsett av Gustav Indrebø (Oslo 1929)
2. ↑  Soga om Håkon den gode frå heimskringla.no omsett av S. Schjött (1900)
3. ↑  Soga om Olav den heilage frå heimskringla.no omsett av S. Schjött (1900)
4. ↑  Sutherland and Caithness in saga-time (Edinburgh 1922) side 25
5. ↑  Skjebneveven : om sagaens kvinner av Vera Henriksen (Oslo 1998)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Orknøyingenes saga omsett av Anne Holtsmark (Oslo 1970)
* Norsk biografisk leksikon B.11, om Ragnhild Eiriksdotter
* Sutherland and Caithness in saga-time (Edinburgh 1922) side 25-26
|  |
| --- |
| ***Up Town***  Singel av Roy Orbison |
|  |
| B-side | «Pretty One» |
| **Utgjeve** | 30. november 1959 |
| **Innspelt** | 1959 i Nashville |
| **Sjanger** | Rock and Roll |
| **Lengd** | 2:05 |
| **Selskap** | Monument Records 45-505 |
| Låtskrivar(ar) | Roy Orbison og Joe Melson |
| Roy Orbison-kronologi |
| «Paper Boy» (1959) | *Up Town* | «Only the Lonely»(1960)
 
 |

**«Up Town»** er ein song av Roy Orbison frå 1959. Han er skriven av Orbison og Joe Melson og gjeven ut på singel av Monument Records 30. november 1959. 

Songen var ein av tre nye songar som vart spelt inn under same økta i Nashville. Under innspelinga bad Orbison om å få strykarar i studio. Strykarane var dirigert av Bob Moore. 

Medlåtskrivaren Melson vart imponert over resultat og sa seinare: «Me stod i studio, lytta til opptaket og tenkte at det var den vakraste lyden i verda». *The Rolling Stone Illustrated History of Rock and Roll* skriv at musikken Orbison laga i Nashville «gav rocken ein ny glans», og samanlikna dei melodramatiske effektane orkesterakkompagnementet gav med produksjonen til Phil Spector.

Singelen nådde 78. plassen på den amerikanske singellista i 1959, den første singelen hans på lista sidan «Ooby Dooby» i 1956. B-sida til singelen var «Pretty One», skriven av Orbison.

Kjelder
-------

* Clayson, Alan (1989). *Only the Lonely: Roy Orbison's Life and Legacy*, St. Martin's Press. ISBN 0-312-03961-1
* DeCurtis, Anthony; Henke, James (eds.) (1992). *The Rolling Stone Illustrated History of Rock & Roll*, Random House. ISBN 0-679-73728-6

1. ↑  Clayson, Alan, s. 70–71.
2. ↑  DeCurtis and Henke, s. 155.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
**Arne Per Åhman** (4. februar 1925–5. juli 2022) var ein svensk friidrettsutøvar frå Nordingrå. Han er mest kjend som tresteghoppar, men tevla også i høgdehopp og lengdehopp. Åhman vart olympisk meister i tresteghopp i 1948. Han vann elles EM-bronse i same øvinga i 1946, og EM-sølv i høgdehopp i 1950.

Aktiv
-----

Åhman vart svensk meister i tresteghopp i 1946 med eit hopp på 15,10 meter. Same sesongen deltok han i europameisterskapen i friidrett i Oslo og tok bronsemedaljen med resultatet 14,96 m. Også i 1947 vart han svensk meister i tresteghopp med sterke 15, 26 m.

Under OL 1948 i London vart han olympisk meister i tresteghopp. Rekkefylgja for deltakarane vart ordna etter alfabetet, Åhman vart til Aahman på engelsk og han fekk såleis hoppe fyrst. Han sette ny svensk rekord i fyrstehoppet med 15,40 m. Etter kvart vart tilløpsbana i stendig dårlegare stand, og ingen av dei andre hopparane klarde å slå Åhmans lengde, så gullmedaljen vart hans.

I 1950 vart Åhman svensk meister i høgdehopp med 1,93 m. Same høgda klarde han også under friidretts-EM i Brussel, noko som gav han sølvmedaljen. I same europameisterskapen kom han elles på femteplass i tresteg-tevlinga.

Arne Åhman under Sommar-OL 1948
### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1946 i Oslo: Bronsemedalje i tresteghopp – 14,96 m
* OL 1948 i London: Gullmedalje i tresteghopp – 15,40 m, framom George Avery (15,36)
* EM 1950 i Brussel: Sølvmedalje i høgdehopp – 1,93 m, bakom Alan Paterson (1,96 m), samt nr 5 i tresteghopp – 14,48 m
* OL 1952 i Helsingfors: Nr 15 i tresteghopp – 14,05 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Arne Åhman» frå Wikipedia på svensk, den 3. august 2014.*
**Sammy Figueroa** er ein amerikansk perkusjonist fødd i The Bronx i New York. 18 år gammal vart han med i bandet til bassist Bobby Valentín og var med å leia det brasiliansk/latinske fusion-gruppa Raices. 

Han vart oppdaga av jazz-fløytisten Herbie Mann og vart ein velkjend studiomusikar som spelte på albuma og turneane til Brecker Brothers, Average White Band, Morrissey - Mullen, John McLaughlin sitt Mahavishnu Orchestra og Miles Davis.

Han har òg spelt med Blondie, Sonny Rollins, Dave Sanborn, Quincy Jones, Dave Grusin, George Benson, Chet Baker, Stanley Clarke, Grover Washington, Jr. Al Jarreau, Lena Horne, Joe Williams, Mark Murphy, Mike Mainieri, Nestor Torres, Chico O’Farrill, Mike Stern, Dave Grusin, Chuck Loeb, Bobby Watson, Dave Valentin, Arturo Sandoval, Paquito D’Rivera, Rubén Blades, Eddie Palmieri, Bobby Valentín, Tania Maria, Mariah Carey, James Taylor, Dr. John, Mick Jagger, David Bowie, Celine Dion, Blues Traveler, Natalie Merchant, David Lee Roth, Hall & Oates, Joe Cocker, Rickie Lee Jones, Annie Lennox, Whitney Houston, Anita Baker, Grace Jones, James Ingram, Diana Ross, Roberta Flack, Aretha Franklin og mange andre. 

Av R&B-hittar han har spelt på finn ein Sister Sledge sin «We Are Family», Luther Vandross sin «The Night I Fell In Love» og Ashford and Simpson sin «Solid (Like a Rock)», samt dei fleste discohittane til Nile Rodgers og Bernard Edwards i Chic og Sister Sledge.

To av platene hans, *And Sammy Walked In* og *The Magician*, har vore nominerte til Grammy-prisar i kategorien årets beste latinjazz-album. 

Figueroa er programleiar for eit latinjazz-program på radiokanalen WDNA-FM i Miami i Florida.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sammy Figueroa» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mai 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* All About Jazz-artikkel
* Offisiell side

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* MusicBrainz (artist)

 |
**Kamtsjija** (òg kalla **Kamtsjia** og **Kamčija**, bulgarsk: Камчия) er ei 244,5 km lang elv aust i Bulgaria, den lengste elva på Balkan som munnar direkte ut i Svartehavet. Ho har sitt utspring der elvane Goljama Kamtsjija og Luda Kamtsjija renn i hop aust i Balkanfjella, og renn austover mot Svartehavet der ho munnar ut 25 km sør for Varna. 

I antikken var elva kjend som *Panisos*, og seinare gav slavarane ho namnet *Titsja*. Det noverande namnet meiner ein har kiptjakisk opphav. Romarane bygde festninga Erite på den venstre breidda av elva. Området rundt Kamitsjija spelte ei viktig rolle i historia til det Første bulgarske riket. Mykje av den bulgarske flåten frå 800- til 1300-talet vart bygd ved munningen av elva på grunn av det gode tømmeret i området. På 1700-talet slo lipovanarane seg ned ved den nedre delen av elva. 

Kamtsjija renn mellom anna gjennom Longoz, eit biosfærisk reservat som står på UNESCO si verdsarvliste og som vernar dei gjenverande skogane frå nedhogginga som skjedde på midten av 1900-talet. 

Området rundt munningen har eit svært variert landskap, som ofte vert oversymd. Her finn ein gamle skogar, opp til 450 meter breie strender med opp til 20 meter høge tre eller graskledde sanddyner, ferskvassmyrar og myraktige restar av gamle elveleie. Den uvanlege blandinga av ask, alm, or og lønn, som stundom reiser seg 40-50 meter over bakken med lianar mellom greinene, skapar eit inntrykk av ein tropisk regnskog. Jonsok-klosterklokke (Leucojum aestivum) og fleire planter frå soleiefamilien (Scilla sp.), i tillegg til bregner, veks òg i deltaet. Reservatet er 40 km langt og opp til 5 km breitt enkelte stader. Ein kan sjå dyr som oter, dådyr, hjort, villsvin og villkatt av dei 26 pattedyra her, i tillegg til tjuvjo, ørnar og opp til 200 andre fugleartar, inkludert 56 verna artar. Elva inneheld 25 fiskeartar. 

Av landsbyar langs elva finn ein Veliki Preslav og Smjadovo i provinsen Sjumen, Dălgopol
og Dolni tsjiflik i provinsen Varna. Fleire demningar er bygd langs elva, som gjev vatn til mellom anna Varna og Burgas.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Kamchiya frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Oppdal Idrettslag** er eit idrettslag heimehøyrande på Oppdal i Sør-Trøndelag. Laget vart skipa ein sundag i februar 1900 og er aktivt med i fotball, handball, skeiser og ulike skiidrettar; alpine greiner, freeski, langrenn og skiskyting. Oppdal IL sine lag spelar i grøne fargar med svarte bukser.

### Soge

Odd Sørli (til venstre) og Erik Håker i 1977
Oppdal IL har særleg utmerkt seg i alpine skigreiner. Fremst av skirennarane i Oppdal IL står Erik Håker, den fyrste nordmannen som vann eit renn i verdscupen i alpine greiner. Idrettslaget har arrangert noregsmeisterskapen eit titals gonger, fyrste gongen i 1948. Arvid Røhjell var i 1956 den fyrste Oppdal-utøvaren som vann NM-medalje, to år seinare fylgde Gerd Teveldal opp med to NM-medaljar og i 1962 Leiv Otto Fjøsne og Kirsten Aune. I 1963 vann Aune i utfor og Brita Stensheim i kombinasjonen dei fyrste gullmedaljevinnarane for Oppdal IL. I den siste halvdelen av 1960-åra sanka særleg Håkon Mjøen, men òg Bjarne Strand fleire NM-titlar i alpinløypene. Gjennom 1970-åra var Erik Håker den dominerande utøvaren i Noreg, også Odd Sørlie vann då fleire NM-gull, medan Egil Myrhaug sikra seg ein einsleg gullmedalje i slalåm i 1974. Roger Thun vart dobbelmeister i 1984. Etter 1985 har få Oppdal-alpinistar makta vinne medalje i den alpine noregsmeisterskapen. Åne Sæter var det fyrste store unnataket då han i 1999 gjekk til topps i kombinasjonen. 

Etter 2010 har dei tre systrene Slind; Astrid, Kari og Silje markert seg i langrennsløypa, særleg i nasjonale renn.

Kjelder
-------

* heimeside
**George Catlett Marshall** (31. desember 1880–16. oktober 1959) var ein USA-amerikansk militær-offiser og politikar frå delstaten Pennsylvania. Han er særleg kjent som utviklaren av Marshall-planen, det økonomiske programmet for Europa etter andre verdenskrigen.

Marshall deltok i 1. verdskrigen som stabssjef i USA-hæren under kampane i Frankrike. Etter verdskrigen var han adjutant hos general John J. Pershing til 1924, deretter stasjonert i Kina i tre år. I 1939 utnemnd til sjef for USAs generalstab og øvstkommanderande for krigsstyrkane. Han sette igjennom allmenn verneplikt i USA og var ei drivande kraft bak invasjonen i Normandie. Marshall deltok på Casablanca-konferansen, Teheran-konferansen og Jalta-konferansen. Han gjekk av som øvstkommanderande i november 1945, i staden sende president Harry S. Truman han til Kina for å få forsone dei kinesiske nasjonalistane og Chiang Kai-shek med kommunistane, eit oppdrag som mislukkast. Marshall var utanriksminister 1947–49, i den tida sentral i arbeidet med den økonomiske planen som skulle få fart på næringslivet i Europa og sikre det kapitalistiske systemet, ein plan som fekk namn etter han. Etter Koreakrigen braut ut tok Marshall i september over som forsvarsminister. Grunna sjukdom trekte han seg frå embetet i september 1951.

Marshall vart i 1953 tildelt Nobels fredspris.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Akaa** (svensk *Ackas*) er ein finsk by og kommune i landskapet Birkaland. Kommunen har cirka 17 000 innbyggjarar og eit areal på 314,38 km² der 12,51 km² er vatn. Akaa er ein finskspråkleg kommune som grensar til kommunane Lempäälä, Tavastehus, Urjala, Valkeakoski og Vesilahti.

Den noverande bykommunen vart danna den 1. januar 2007 gjennom samanslåing av kommunane Toijala og Viiala. Den 1. januar 2011 vart Kylmäkoski kommune innlemma i Akaa.

Akaa var tidlegare ein kommune som vart oppløyst i 1946 og delt mellom kommunane Toijala, Kylmäkoski, Viiala og Sääksmäki.

Folketalsutvikling
------------------

| Folketalsutviklinga i Akaa 1980-2010 |
| --- |
| År |  |  |  |  |
| 1980 |    | 15 767 |
| 1985 |    | 15 651 |
| 1990 |    | 16 048 |
| 1995 |    | 15 986 |
| 2000 |    | 15 945 |
| 2005 |    | 16 422 |
| 2010 |    | 17 012 |
| Kjelde: 1980-2010 |

Venskapsbyar
------------

* Flagget til Noreg Sande i Vestfold i Noreg
* Flagget til Sverige Hallsberg i Sverige
* Flagget til Estland Tapa i Estland
* Flagget til Sverige Klippan i Sverige

Kjelder
-------

1. ↑  Statistikdatabase[*daud lenkje*] (finsk)

* *Denne artikkelen bygger på «Akaa» frå Wikipedia på bokmål, den 21. juli 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
*Denne artikkelen handlar om elva i Ullensvang. For elva med same namn i Odda, sjå Opo i Odda.* 
Opo, der ho renn ut i Sørfjorden. Foto: Hallvard Lid

**Opo** (uttalt «åpo») er ei elv i Ullensvang kommune, i Hardanger i Vestland. Elva tek til ved Opesjovatnet (1014 m.o.h.) på vestlege Hardangervidda. Herifrå renn elva vestover mot Sørfjorden. Søraust for fjelltoppen Nosi dannar Opo Rjukandefossen, som styrtar ned fjellsidene over Lofthus. Fossen har fått namnet sitt av di det stadig stig skyer av fossesprut herifrå, så det ser ut som det ryk.

Etter Rjukandefossen ligg i rask rekkefylgje fossane Melafossen, Bjødnabykse og Opofossen. Fossen Bjødnabykse har ei soge bak seg om korleis han fekk namnet sitt: ein sauegjætar skal ha vore og gjett sauene sine i fjellsidene ved Opo då han oppdaga at ein bjørn hadde gått til åtak på ein av sauene hans. Gjætaren vart sint og ville slå i hel bjørnen, og bjørnen flykta. Mannen sette etter, heilt til dei kom til ein av fossane i Opo. Der bykste bjørnen over fossen. Det bykset greidde ikkje mannen å gjera etter bjørnen, og han måtte gje opp jakta. Etter det vart fossen heitande Bjødnabykse.

Etter at dei brattaste fjellsidene er ferdige, renn Opo saman med den mindre elva Skrikjo, som òg kjem ned frå Hardangervidda. Opo renn etter dette gjennom Elvadalen, framleis ganske raskt. Rundt dalen har det vorte laga tursti som startar frå Veisane barnehage, går gjennom Tellmyrane opp til ei bru, og over Tveitane tilbake til Hordatun. Frå brua er det fin utsikt til Opo. Det går også ein litt meir krevjande tursti frå brua og opp til Bjødnabykse. 

Etter Elvadalen renn Opo gjennom sjølve bygda Lofthus, og dannar det naturlege skiljet mellom den gamle garden Opedal og Hordatun, der m.a. Hardanger Folkehøgskule ligg. Elva har grave seg ein liten dal som omgjev henne i heile den siste delen av løpet hennar. Til slutt når elva Sørfjorden like nord for Ullensvang kyrkje. 
Opo har gjeve namn til området Opedal på Lofthus, og til Opesjovatnet.

Opo er varig verna.

Kjelder
-------


* «Opo» i *Store Norske Leksikon*
* Informasjonsplakett om turen rundt Elvadalen Arkivert 2013-05-26 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om namnet Opo i *Norsk stadnamnleksikon*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Kamtsjatskaja oblast  
(før 1. juli 2007)**  

| 

|  |  |
| --- | --- |
| **Kamtsjatka oblast sitt flaggKamtsjatka oblast sitt flagg** | **Kamtsjatka oblast sitt våpenKamtsjatka oblast sitt våpen** |
| Flagg | Våpen |

 |
| Kamtsjatka oblast på kartet over Russland |
| **Hovudstad** | Petropavlovsk-Kamtsjatskij |
| **Areal**
- Totalt
- % vatn | Rangering: 10. 
472 300 km²
Ukjent |
| **Innbyggjartal**
- totalt
- folketettleik | Rangering: 76.
ca. 352 100 (2005)
ca. 0,75/km² |
| **Føderalt distrikt** | Fjerne Austen |
| **Økonomisk region** | Fjerne Austen |
| **Regionsnummer** | 41 |
| **Offisielt språk** | Russisk |
| **Guvernør** | Aleksej Aleksejevitsj Kuzmitskij |
| **Nasjonalsong** |   |
| **Tidssone** | UTC +1200 |

**Kamtsjatka oblast** (russisk Камчатская область) var fram til 1. juli 2007 ein provins i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden var Petropavlovsk-Kamtsjatskij, arealet 472 300 km² og innbyggjartalet 358 801 (2002). Den nordlege delen av Kamtsjatka oblast utgjorde tidlegare det sjølvstyrte distriktet (*okrug*) Korjakia. Korjakia var både ein del av Kamtsjatka oblast, og samstundes eit eige føderasjonssubjekt. Denne litt forvirrande situasjonen tok slutt 1. juli 2007, då Kamtsjatka oblast og Korjakia vart slått saman til det nye føderasjonssubjektet Kamtsjatka kraj. Dette vart godkjend i ei folkerøysting 23. oktober 2005.

Utsikt frå Petropavlovsk-Kamtsjatskij til vulkanen Avatsja (2741 meter høg).

Demografi
---------

Ved folketeljinga i 2002 var folket i Kamtsjatka oblast for det meste etniske russarar (80,9 %). 5,8 % var ukrainarar. Den største urfolksgruppa var korjakar, som utgjorde 2,0 % av folketalet. Desse bur hovudsakleg i Korjakia, der dei utgjorde 26,7 % av folket. Som i mange andre delar av arktisk Russland var folketalet i Kamtsjatka oblast sterkt minkande. I 1989 var folketalet 471 932. Frå 1989 til 2005 sokk folketalet med 25,4 %. Over halvparten av folket budde i hovudstaden Petropavlovsk-Kamtsjatskij (196 000 i 2005).

Historie
--------

Urfolka korjakar, itelmenar, evenar, aleutar og tsjuktsjarar budde på Kamtsjatka før russarane kom dit. Russarane nådde først Kamtsjatka på slutten av 1600-talet, mellom anna ved ekspedisjonane til Semjon Dezjnjov og Vladimir Atlasov. På 1700-talet var det etablert permanente russiske busetjingar på Kamtsjatka. Petropavlovsk vart grunnlagd som festning i 1740. I 1812 budde det om lag 3200 urfolk og 2500 russarar i området. Petropavlovsk vart angripen av ein britisk-fransk styrke under Krimkrigen i 1854, men vart ikkje erobra. Etter at Alaska vart seld til USA i 1867 mista området betydning for Russland, og på slutten av 1800-talet oppretta amerikanarane fleire handelsstasjonar i området. Etter den russiske revolusjonen oppnådde Sovjetunionen kontroll over området i 1923. Kamtsjatka oblast låg under Khabarovsk kraj fram til 1956 då det vart eige oblast.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel frå NUPI

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Overgangen frå Bjørvikatunnelen til Ekebergtunnelen i open sjakt med avkøyring til Europaveg 18 (Mosseveien).
**Operatunnelen** er ein 5 767 lang motorveg-tunnel i Oslo for europavegane E 18 og E 6 mellom Filipstad i vest og Ryen i aust, med tunnelsamband til Helsfyr og Europveg 6 nordover. Tunnelen utgjer eit underjordisk vegsystem som leiar gjennomgangstrafikken unna Oslo sentrum, med opp-og nedkjørslar til sentrumsområdet på Filipstad/i Vika i vest, og på vest- og austsida av Bjørvika.

Operatunnelen er sett saman av fire deltunnelar som vart bygde til ulike tider, og som frå vest til aust er Festningstunnelen og Bjørvikatunnelen, som er ei strekning av Europaveg 18, og Ekebergtunnelen og Svartdalstunnelen til Ryen, som er ein arm av Europaveg 6 frå sør. Mot Europaveg 6 nordover er det ein tunnel frå Operatunnelen under Vålerenga til Helsfyr. Mellom Bjørvikatunnelen og Ekebergtunnelen går motorvegen i 111 meter lang sjakt under open himmel. 

Festningstunnelen vart opna i 1990, Ekebergtunnelen vart opna i 1995, og Svartdalstunnelen vart opna i 2000. Operatunnelen vart opna for trafikk i heile si lengd 20. september 2010, då den undersjøiske Bjørvikatunnelen under Bjørvika rett sør for Operahuset vart teke i bruk, og det var frå då av at tunnelsystemet fekk det noverande namnet.
Val Ferret
Sør for Val Ferret
**Val Ferret** er to dalar som går frå Col Ferret på grensa mellom Italia og Sveits, på sørsida av Mont Blanc-massivet. I nordaust går den sveitsiske dalen, som drenerer ut i Rhône, og i sørvest går den italienske dalen, som drenerer ut i Po.

Dei to dalane er knytte saman av ein fjellsti over Col Ferret.

Sveitsiske Val Ferret
---------------------

Dalen er omgjeve av høge fjell, særleg på vestsida (Mont Dolent, Tour Noir og andre toppar i Mont Blanc-massivet). 

Dei største landsbyane i Val Ferret er (frå toppen til botn) Ferret, L'A Neuve, La Fouly, Prayon, Praz de Fort, Issert og Som la Proz, som alle ligg i kommunen Orsières. I alt bur det om lag 700 innbyggjarar i dalen.

Italienske Val Ferret
---------------------

Den italienske Val Ferret er den første dalen på venstresida av Val d'Aosta, like sør for Mont Blanc-massivet.

Frå Col Ferret (ved grensa), går dalen nedover, nedfor Pré de Bar-breen og dei tårnande Grandes Jorasses-toppane. Elva som renn gjennom dalen heiter Dora di Ferret (fransk *Doire de Ferret*), som nær La Palud (ved den italienske sida av Mont Blanc-tunnelen), renn saman med Dora di Veny som renn ned frå Val Veny til Dora Baltea, ei sideelv til Po. 

Dei største landsbyane er Arnouvaz, Planpincieux og La Palud, alle i kommunen Courmayeur.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Val Ferret» frå Wikipedia på engelsk, den 9. mars 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

Koordinatar: 45°56′34.97″N 7°05′25.81″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |