Norheimsund frå tidleg 1900-tal, truleg kring 1908. Hotellet er bygd og sentrum har utvikla seg.
**Norheimsund** er kommunesenteret i Kvam herad i Vestland. Namnet er bygd opp av orda *nor* som tyder 'trongt sund', *heim* og *sund*. Det viser til sundet mellom Movatnet og Hardangerfjorden. Bygda ligg 74 km (ein time køyring med bil) frå Bergen langs Fylkesveg 7 på nordsida av Hardangerfjorden. Ein av dei best kjende fossane i landet, Steinsdalsfossen, ligg ved Norheimsund.

Norheimsund er handelssenteret i ytre Hardanger, og har om lag 50 butikkar og fleire tenester. Her er det gjestekai med service-bygg, ny kaipromenade, og det er lagt ned eit stort sjakkbrett i skifer i eit amfi. Kvam herad fekk tettstadsprisen 2000 for sitt arbeid med sjøsida i Norheimsund. I 2013 vann Norheimsund Statens pris for attraktiv stad. Prisen vart delt ut av kommunal- og regionalminister Liv Signe Navarsete.

Sandven Hotel og Hardanger Fartøyvernsenter ligg i Norheimsund. Begge er tildelt Olavsrosa for å vera eit «fyrtårn i Norsk Kulturarvs produktspekter». Kyrkja i Norheimsund, invigd i 1992, er bygd på dugnad og med innsamlingar. Borgstova på Vikøy prestegard er kjend som «Tidemandstova», fordi biletkunstnaren Adolph Tidemand henta inspirasjon til fleire av måleria sine her, mellom anna *Haugianarane*.

Norheimsund er også eit trafikknutepunkt, og har båtruter mot Utne og Eidfjord, bussruter mot Bergen, mot Voss, og mot Vikøy, Tørvikbygd, Jondal, Strandebarm og Kvinnherad. Lokalavisa for Kvam og Jondal, *Hordaland Folkeblad*, kjem ut i Norheimsund.

Historie
--------

Delen av Hardanger der Norheimsund ligg er fruktbar, og det har truleg budd folk her heilt sidan siste istida. Helleristingar i området er datert til om lag 4000 fvt.

Bybrannen i Bergen gjer at registreringar før 1600-talet er mangelfulle. Det er ingen registreringar som er att frå før 1300-talet. Den tidlegaste dokumentasjonen er ei rettssak om naustrekkja på Sandven som er dokumentert tilbake til midten av 1300-talet.

Klyngjetun er ein byggeskikk som går tilbake til vikingtida, og fanst i Norheimsund fram til utskiftingane frå midten av 1800-talet til midten av 1900-talet. Klyngjetun danna eit vern mot ytre fiendar samstundes som dei var ein effektiv måte å nytta ressursar på. Dei var likevel utsette for brann, og både klyngjetunet i Botnen og på Steine brann ned på 1800-talet og førte til utflytting. På Fykse er mykje av det gamle klyngetunet bevart den dag i dag. 

På naustplassen for gardane i Steinsdalen vart det i 1850-åra etablert handel og hotell. Sentral i dette var Nils Skutlaberg som seinare tok namnet Nils Sandven. Her vart det bygd opp eit sentrum kalla «Grova».

Den fyrste brua over Straumen vart teken i bruk i 1876. Restane av brustolpane kan ein enno sjå på vestsida av noverande bru. Bogebrua i stein vart bygd i 1909. Fylkesveg 7 går i dag over ei betongbru som vart bygd på 1970-talet.

Vegen over Tokagjelet mot Bergen vart påbyrja i 1900 og stod ferdig i 1907. Arbeidet vart utført ved at arbeidarane vart firt ned frå fjellet og hang ut frå fjellsida. Hammar og meisel var også festa med tau.

Heile det sentrale butikkstroket i Norheimsund vart lagt i oske under ein storbrann fredag 7. oktober 1932. Senteret vart bygd opp igjen i ein funksjonalistisk arkitektur i tida 1932 til 1934.

Under den andre verdskrigen hadde okkupasjonsmakta ein trengingsleir i Norheimsund, og det vart bygd store forsvarsanlegg mot fjorden.

Etter krigen har tettstaden stadig vorte bygd ut med fleire innbyggjarar og fleire verksemder og butikkar. I 1986 budde det 1 648 menneske i Norheimsund, i 1999 hadde talet auka til 1 987 og i 2005 til 2 146. I 2013 hadde Norheimsund og Øystese vokse saman Det samla folketalet for desse bygdene var 4 399 i 2019.

Folketalsutvikling
------------------

| Folketalsutvikling i Norheimsund |
| --- |
| År |  |  | Innbyggjarar |  |
| 1920 |    | 177 |
| 1930 |    | 183 |
| 1946 |    | 724 |
| 1950 |    | 553 |
| 1960 |    | 1 269 |
| 1970 |    | 1 492 |
| 1980 |    | 1 686 |
| 1990 |    | 1 562 |
| 2000 |    | 1 987 |
| 2009 |    | 2 132 |
| 2012 |    | 2 224 |
| 2013\* |    | 4 291 |
| 2019 |    | 4 399 |
| 2013: Tettstaden Øystese vart innlemma. 
Kjelder: * SSB: Norske folketeljingar
* SSB: Folkemengd i tettstader
 |

Næringsliv
----------

Viktige næringsgreiner i Norheimssund er turisme, jordbruk, handel og industri.

### Turisme

Viktige turistattraksjonar og -verksemder er:

* Hardangerfjorden
* Steinsdalsfossen
* Kvamskogen
* Sandven Hotel
* Hardanger Fartøyvernsenter
* Borgstova ved Vikøy kyrkjegård

### Industri

Viktige verksemder innan industri, bygg og anlegg er:

* Lid Jarnindustri AS
* SOCON Norheimsund Sveis AS
* Norheimsund Industrier AS
* Botnen Entreprenør AS

### Anna

Avisa *Hordaland Folkeblad* (grunnlagt i 1873) vert gitt ut i Norheimsund. Dette er den eldste noverande lokalavis i Noreg.

Opplysningen 1881 har ei avdeling i Norheimsund.

Personar med tilknyting til Norheimsund
---------------------------------------

* Geirr Tveitt, komponist
* Svein Rosseland, astrofysikar og professor
* Per Øyvind Heradstveit, journalist
* Valgerd Svarstad Haugland, politikar og tidlegare statsråd
* Yngve Sundvor, regissør
* Torbjørn Hansen, politikar, stortingsrepresentant for Høgre
* Gunnar Aksnes, professor i organisk kjemi
* Kaare Aksnes, professor i teoretisk astrofysikk
* Thore Eithun Helland, forfattar og jurist
* Atle Neteland, direktør i Bergenshalvøens Kommunale Kraftselskap (BKK)
* Dagfinn Neteland, direktør i Tide (kom frå direktørstillinga i HSD)
* Johannes D. Neteland, direktør i TTS Marin
* Mons Breidvik, kunstnar
* Geir Botnen, pianist
* Øyvind Nyborg, songar

Biletgalleri
------------

* Norheimsund sett frå Tolomarka. I bakkant av Movatnet kan ein skimta Steinsdalsfossen. (Foto: Frank Tangen)Norheimsund sett frå Tolomarka. I bakkant av Movatnet kan ein skimta Steinsdalsfossen. *(Foto: Frank Tangen)*
* Steinsdalsfossen vert vitja av nærare 300 000 turistar kvart år.Steinsdalsfossen vert vitja av nærare 300 000 turistar kvart år.
* Det går ein gangveg bak Steinsdalsfossen.Det går ein gangveg bak Steinsdalsfossen.
* På branntomta frå 1932 vart det bygd opp murhus i funkis-stil.På branntomta frå 1932 vart det bygd opp murhus i funkis-stil.
* Sandven Hotell.Sandven Hotell.
* Hardanger Fartøyvernssenter.Hardanger Fartøyvernssenter.
* Norheimsund kyrkje er bygd på dugnad.Norheimsund kyrkje er bygd på dugnad.
* Kvam rådhus - Statuen framfor rådhuset er Jenta med fuglen av Øystein J Laupsa.Kvam rådhus - Statuen framfor rådhuset er *Jenta med fuglen* av Øystein J Laupsa.
* Norheimsund Gjestebrygge.Norheimsund Gjestebrygge.
* Restar av ei tysk maskingeværstilling frå den andre verdskrigen.Restar av ei tysk maskingeværstilling frå den andre verdskrigen.
* Norheimsund sentrum vert kalla Grova.Norheimsund sentrum vert kalla *Grova*.
* Norheimsund stadion.Norheimsund stadion.

Anna
----

Norheimsund sentrum blir kalla *Grova*, og ei nemning på folk frå Norheimsund er *grovalark*. Dette var tidlegare ei nedsettjande nemning men er no nøytral.

Det har ofte vore *bygdestrid* mellom Norheimsund og «tvillingbygda» Øystese. Sist blussa dette opp då Kvam heradsstyre i 2006 røysta for at ungdomsskuleelevane i bygdene skulle samlast i Kvam ungdomsskule i Øystese.

Kjelder
-------

* Attersyn - bygdebøker frå Kvam
* Kvam herad
* Olavsrosa
* Tettstadprisen 2000 Arkivert 2007-12-14 ved Wayback Machine.
* Hordaland Folkeblad
* Bergens Tidende om bygdestriden mellom Norheimsund og Øystese. Arkivert 2008-10-30 ved Wayback Machine.

Referansar
----------

1. ↑  «Prisvinnande stadutvikling i Norheimsund». Regjeringa.no. 24.05.2013.
2. ↑  "Gamalt frå Kvam" frå Kvam Sogelag fortel at brua vart teken i bruk 1876.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kvam herad si heimeside
* Hordaland Folkeblad
* Kart over Norheimsund
* Webkamera i Norheimsund gjestehamn Arkivert 2006-05-29 ved Wayback Machine.
* Hardingtonar


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* SSR (namn)

 |