recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*For fjellet også kalla Mount Maunganui, sjå Mauao .* 
Koordinatar: 37°38′35″ S 176°11′6″ E﻿

**Mount Maunganui** (maoriuttale ˈmaungaˌnui, lokal engelsk uttale ˈmɒngəˌnuːi) er ein forstad til Tauranga på New Zealand. Han ligg på ei halvøy nordaust for Taurganga sentrum, og er eit viktig bustads-, industri- og kommersielt område for byen.

Mount Maunganui var ein sjølvstendig by fram til han blei knytt til Tauranga med Tauranga Harbour Bridge i 1988.
Staden har namn etter Mauao eller Mount Maunganui, ein stor lavadom danna for rundt 2-3 millionar år sidan. Fjellet blir også kalla *The Mount* påfolkemunne.

Geografi
--------

Mount Maunganui ligg på ein sandbanke som bind saman Mauao og fastlandet. Denne landforma er kjend som ein tombolo. Ho gjer at innbyggjarar i Mount Maunganui både har ei hamnestrand (Pilot Bay) og ein havstrand med store bølgjer i nærleiken. Ved foten av Mauao er avstanden mellom hamne- og havsida berre nokre kvartal.

Kjelder
-------

1. ↑  «Mt Maunganui». *Te Ara*.
2. ↑  *The Mount* from beach to boutique

Bakgrunnsstoff
--------------

* Mount Maunganui Tourism Website Arkivert 2006-12-13 ved Wayback Machine.
* Mount Maunganui Lifeguard Service
* Bayfair shopping centre website
* Mount Maunganui's prime shopping centre
* Port Of Tauranga cruise schedules
* Mount Maunganui Surf Report Arkivert 2017-07-25 ved Wayback Machine.
**Sámiid Riikabellodat** (samelandspartiet), er eit samisk politisk parti i det svenske sametinget. Partiet vart danna i samband med at sametinget vart oppretta i 1993 som den politiske greina av Svenska Samernas Riksförbund. Under sametingets første mandatperiode vart organisationen delt og den partipolitiske delen vart fristilt frå riksförbundet. Partiet tok då namnet Sámiid Riikabellodat. Delinga var likevel ikkje ei splitting, men ei organisatorisk omstrukturering, og partiet held fram med å drive politikken sin i samråd med riksförbundet sine oppfatningar. Partileiar er Lars-Anders Baer.

Valresultat og regjeringsperiodar
---------------------------------

1993 fekk partiet 23,8 % (7 mandat i sametingsfullmäktige) av røystene i sametingsvalet, og danna regjering med fire andra parti. I 1997 tapte partiet regjeringsmakta, med berre 19,1% (6 mandat) av røystene, men i 2001 kunne dei på nytt danne regjering. Denne gongen i lag med Skogssamerna, Min Geaidnu og Laahkoeh. I valet 2005 fekk partiet 8 mandat.
Gudinna Kali på ein plakat frå 1940-åra.
**Kali** (devanagari काली, bengali কালী) eller **Kalika** (bengali কালিকা) er ei hinduisk gudinne som vert assosiert med evig energi. Som andre gudinner er ho den livgjevande Mora, men ho er også opphav til død og øydelegging. *Kali* tyder då også «den svarte». Ho vert dessutan rekna som gudinne for tid og endring, og nokre tilbed henne også som den endelege røynda.

Ho er kjend så langt tilbake som om lag 600-talet, og er framleis svært populær, spesielt i Bengal. Kali er representert som hustrua til Sjiva, og på bilete står ho ofte oppå han. Ho vert elles ofte framstilt naken, smykka med avhogde hovud, i vill dans på slagmarka eller likbrenningsplassen. Sjølv med den fryktelege forma ho har, er Kali gjenstand for ekstatisk kjærleik (*bhakti*) frå tilbedarane, og ei rik hymnediktning, særleg på bengali, lovprisar henne. I kulten vert ho tilbedd i eigne tempel der ho får blodige offer, spesielt geiter. Kali vert gjerne identifisert med Durga, og er den fremste av dei ti mahavidjaene i den hinduiske tantrismen.

Kjelder
-------

* «Kali» hjå Store norske leksikon, innhenta 7. juli 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
* «Kali» på Wikipedia på engelsk, innhenta 7. juli 2010.

| * v
* d
* e
Gudinner i hinduismen |
| --- |
| Åttetakka laksjmistjerne. | Devi Sjakti Laksjmi Parvati Sarasvati *Former av Laksjmi:* Radha  Sita  *Former av Parvati:* Bhavani  Durga Kali  Satti | Trefork, vanleg symbol for Parvati og nærskylde gudinner. |
| *Landsbygudinner:* Ammavaru Mariamman *Andre:* Bharatmata  Bhudevi  Ganga  Gayatri  Mahavidya  Yellamma  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Takanori Kōno** (japansk: 河野 孝典) (fødd 7. mars 1969) er ein japansk tidlegare kombinertrennar som åra 1992-95 vann to OL-gull og to VM-gull med Japans lag i lagtevlingane under dei store meisterskapane i perioden.

### Aktiv

Saman med Reiichi Mikata og ankermannen Kenji Ogiwara vann Kōno ein gullmedalje i lagtevlinga i kombinert under vinter-OL 1992 i Albertville. På byrjinga av den neste sesongen fekk han sitt internasjonale gjennombrot då han vart nummer to i eit verdscuprenn i Vuokatti i Finland. Under ski-VM 1993 i Falun kom han på femteplass i den individuelle øvinga, og vart verdsmeister i lagtevlinga saman med Masashi Abe og førnemnde Kenji Ogiwara. På tampen av sesongen vann han kombinerttevlinga i Holmenkollen, som aller fyrste asiat, noko som vart hans einaste siger i eit verdscuprenn. Samanlagt vart Kōno nummer tre i verdscupen i kombinert 1993.

Kōno slo Bjarte Engen Vik i kampen om sølvmedaljen i kombinert under vinterleikane på Lillehammer i 1994, der Fred Børre Lundberg vann ein suveren siger. Saman med Abe og Ogiwara syrgde Kōno så for at Japan forsvarte OL-gullet i lagtevlinga. Han kom i 1994 på andreplass i verdscupen i kombinert, einast landsmannen Ogiwara sanka fleire poeng. I sin siste sesong tok Kōno sitt andre VM-gull då Japan i Thunder Bay i 1995 forsvarte VM-tittelen i lagtevlinga frå to år i førevegen.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Takanori Kono» (på engelsk). olympedia.org. Henta 11. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* NDL

 |
| **Fylkesveg 258**  |
| --- |
| **258** |
| Strekning |
| Skjåk – Stryn |
| Fylkesveg 258 |
| Informasjon |
| Lengd | 27,0 km |
| Status | fylkesvegnasjonal turistveg |
| Kvalitet | Grusdekke |
| Tilstøytande vegar |
| Fylkesveg 258 |
| Restriksjonar |
| Vinterstenging | Heile vegen(oktober - juni) |

*Sjå òg Fylkesveg 258 (fleirtyding)*
**Fylkesveg 258** (**Fv258**) eller nasjonal turistveg **Gamle Strynefjellsvegen** går mellom Grotli i Skjåk og Ospeli bru i Stryn. Vegen stod ferdig i 1894. Vegen var opphavleg hovudfartsåra mellom Nord-Austlandet og Nordfjord, og vart opprettheldt etter at den nye Strynefjellsvegen vart opna i 1977 mellom Grotli og Ospeli bru.

Vegen fekk status som nasjonal turistveg i 1997.

Vegen forlet riksveg 15 ved Grotli og følgjer Mårådalen og Videdalen til Videseter der han etter 27 km møter riksveg 15 igjen ved Ospeli bru. Vegen er stengd om vinteren. Riksveg 258 er ein av dei få riksvegane som har fått halde grusdekket sidan han har verdi i forhold til Nasjonal verneplan for vegar og bruer. Dei andre er mellom anna riksveg 252 (Tyin–Eidsbugarden) og riksveg 886 (Bjørnstad–Jacobselv).

I området lever det villrein som ikkje bør forstyrrast, ein finn derfor lite informasjon eller rasteplasser på vegen.

Saman med den nye Strynefjellsvegen på riksveg 15 er riksveg 258 føreslått verna i Nasjonal verneplan for vegar, bruer og vegrelaterte kulturminne.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.

Kommunar og knutepunkt
----------------------

Strynefjell

###  **Oppland**

Skjåk

* Fylkesveg 258 Grotli
* stengt Bom for vinterstenging, Grotli

###  **Sogn og Fjordane**

Stryn

* info Det høgaste punktet på vegen, 1139 moh.
* stengt Bom for vinterstenging, Videseter
* Fylkesveg 258 Ospeli bru

Referanse
---------

1. ↑  Nasjonal verneplan for vegar, bruer og vegrelaterte kulturminne Arkivert 2007-10-31 ved Wayback Machine. (sjå avsnitt om Strynefjellet vegmiljø)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens vegvesen – trafikkmeldingar Fv258
* Statens vegvesen – trafikkmeldingar
**Seebeckeffekt** er ein termoelektrisk effekt som går ut på at dersom to eller fleire elektriske leiarar av ulike materialar blir kopla saman slik at dei dannar ein slutta krins, og koplingspunkta blir halde på ulike temperaturar, vil det gå ein straum i krinsen. Den viktigaste årsaka til straumen er at det oppstår elektriske potensialsprang i kontaktområda. Desse kontaktpotensiala avheng av temperaturen. I krinsen oppstår det då ei elektromotorisk spenning, seebeckspenninga, som er lik summen av alle kontaktpotensiala (rekna med forteikn når ein følgjer ei bestemd retning rundt krinsen). Denne summen er lik null viss alle kontaktstadane har same temperatur, men vil elles vanlegvis vere ulikt frå null.

Seebeckeffekten kan skildrast som ein sum av to andre termoelektriske effektar, peltier- og thomsoneffekten. Seebeckeffekt blir utnytta mellom anna i termoelement for måling av temperatur. Han vart oppdaga 1821 av den tyske fysikaren T. J. Seebeck (1770–1831).

Kjelder
-------

* seebeckeffekt. I Store norske leksikon. Henta frå:
Ytraberget
**Ytraberget** er ei halvøy i Hafrsfjord i Sola kommune. 
Ytraberget heng saman med Indraberget, mellom Sørnesvågen og Grannesvågen. Harald Hårfagre (ca 865-ca 933) fullførte samlinga av Noreg til eit rike ved Slaget i Hafrsfjord, og dei siste motstandarane flykta opp til bygdeborga på Ytraberget mot slutten av slaget. Bygdeborgen på Ytraberget er nemnt i Snorres kongesagaer Heimskringla, det var truleg her agderkongen Kjøtve den rike søkte tilflukt før han rømde vidare nedover Jæren. På toppen av berget er det eit platå på ca 100 x 50 m. Det er dette som er selve bygdeborgen. Eit særtrekk ved Ytraberget er de tre, kanskje fire, små tuftene på om lag 8 x 5 m. Ein bautastein med Kong Olavs signatur blei reist på toppen av Ytraberget ved 1100-årsjubiléet til slaget i Hafrsfjord i 1972. Det er gode bade- og fiskemulegheiter ved Ytraberget.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arkeologisk Museum i Stavanger om Ytraberget Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
* Arkivert 2007-02-05 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Dønnes** er ein gard og eit tidlegare maktsentrum i Dønna kommune på Helgeland. Alt i sagatida høyrer vi om Grankjel på Dønnes som stridde med Hårek på Tjøtta. Frå 1400-talet var garden sentrum for Dønnesgodset. Per dags dato vert Dønnes Gård drive som ein gjestegard, og tilbyr overnatting, servering og aktivitetar.

**Dønnes** var frå 1888 til 1962 ein kommune i Nordland fylke, skild ut frå Nesna 1. juli 1888 1 348 innbyggarar. Dønnes omfatta norddelen av øya Dønna og halve Løkta. Kommunesenteret låg på Glein.

1. januar 1962 vart Dønna-delen av Herøy kommune, Nordvik kommune og den delen av Løkta som høyrde til Nesna slått saman til ein kommune. 

**Dønnes** har og vore eit sokn, først i Nesna prestegjeld, frå 1962 i Dønna prestegjeld. På slutten av 1990-talet vart alle sokna i Dønna slått i hop til eitt. Dønnes kyrkje vart bygd på slutten av 1100-talet. 

Mellom Dønnes og Nordvik går eit dialektskilje mellom ranværing i nord og vefsnmål i sør, dette er tydelegast i svake hokjønnsord - i Dønnes seier folk *tia* og *klokka*, i Nordvik seier dei *tiæ* og *klokko*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* O. Rygh: Norske Gaardnavne

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
**Anfin Rosendahl** (fødd 9. januar 1957) er ein tidlegare friidrettsutøvar frå Bergen som i åra 1979-82 vart norsk meister fire gongar på 3 000 meter hinder, to gongar på 1500 meter og ein gong på 5 000 meter. Han var medlem i Idrottslaget Gular.

Rosendahl innleia under NM i friidrett 1979 ei rad med sigrar på tre ulike løpsdistansar. Han vann då NM-gull på 3 000 meter hinder og på 1500 m. Året etter vart han noregsmeister på dei same distansane, i tillegg sprang i mål til gullmedalje på 5 000 m. Spurtsterke Rosendahl heldt så fram med å vinne 3 000 m hinder ved noregsmeisterskapen i 1981 og i 1982. Ein skade gjorde at han tevla lite frå 1983 av.

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1977 i Lillehammer: Sølvmedalje på 1500 m
* 1979 i Larvik: Gullmedalje på 1500 m og 3 000 m hinder
* 1980 i Bodø: Gullmedalje på 1500 m, 5 000 m og 3 000 m hinder
* 1981 i Haugesund: Gullmedalje i 3 000 m hinder og sølv på 5000 m
* 1982 i Porsgrunn: Gullmedalje i 3 000 m hinder

I 1976 og 1977 var Rosendahl med på å vinne NM-gull til Gular i 4 x1500 m stafett, i 1985 og 1987 fekk han NM-sølv i same øvinga.

### Personlege rekordar

* 1500 m: 3.40,1 (1980)
* 5 000 m: 13.44,4 (1980)
* 3 000 m hinder: 8.33,8 (1979)

Kjelder
-------

* friidrett.no
**Den sjette koalisjonskrigen** var ein av dei store konfliktane under napoleonskrigane, og førte til avsetjinga av Napoleon og gjeninnføringa av Bourbonmonarkiet i Frankrike. Ein koalisjon av Keisarriket Austerrike, Kongeriket Preussen, Det russiske keisardømet, Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland, Portugal, Spania, Sverige og fleire andre tyske statar sigra endeleg over Det første franske keisardømet. Etter at Napoleon sitt felttog i Russland i 1812 hadde enda med eit katastrofalt nederlag, slutta dei kontinentale stormaktene seg til Frankrike sine fiendar Russland, Storbritannia, Portugal og opprørarane i Spania. Etter å ha omorganisert armeane sine, dreiv dei Napoleon ut av Tyskland i 1813. Året etter blei Frankrike invadert, Napoleon tvinga til å abdisera og send i eksil til Elba. Bourbonmonarkiet blei gjenoppretta i Frankrike gjennom restaurasjonen. 

To og ein halv million soldatar kjempa i krigen. Om ein tek med tapa under felttoget i Russland, døydde så mange som to millionar, av desse kanskje over éin million berre i Russland. Krigen omfatta store slag som Lützen, Bautzen og Dresden og det berømte og avgjerande folkeslaget ved Leipzig (*Nasjonslaget*). Dette var det største slaget under napoleonskrigane, og også det største slaget i vestleg historie før første verdskrigen. Felttoget i Tyskland har på tysk blitt kjent som *Befreiungskriege*, 'Frigjeringskrigen'.

Den siste fasen av krigen var felttoget i Frankrike, der Napoleon på nytt viste sin militære dugleik då han slo tilbake mykje sterkare hærar i seksdagarsfelttoget i februar, som mange har rekna for å vera den mest briljante delen av heile hans militære karriere. Napoleon sine tidlegare nederlag i Russland og Tyskland kom rett nok til å vise seg som byrjinga på slutten av karrieren hans, og etter at koalisjonstyrkene okkuperte Paris blei keisaren tvinga til å abdisera.

Krigen blei avslutta gjennom Paris-traktaten av 1814 og Wienerkongressen.

Fotnotar
--------

1. ↑  Okkupert av russiske og prøyssiske styrkar i mai 1813, men dei fleste polske soldatane blei verande lojale mot Napoleon.
2. ↑  Til 1814.
3. ↑  Til 1814.
4. ↑  Til 1813.
5. ↑  Mange medlemsstatar (Sachsen, Bayern og Württemberg) bytta side etter slaget ved Leipzig i 1813.
6. ↑  Til 1814.
7. ↑  Frå 1813, men spanjolane hadde tidlegare gjort motstand under den spanske sjølvstendekrigen.
8. ↑  Opptil 650 000 i Russland; først ~650 000 (før slaget ved Leipzig) og siden ~350-400 000 i Tyskland, 360 000 i Frankrike, hvorav 150 000 kampklare.
9. ↑  350-900 000 i Russland, først 400 000 og siden 1-1 200 000 (etter Leipzig) i Tyskland, 1 000 000+ i Frankrike.
10. ↑  ~400 000 i Russland, 158 050 i Tyskland og 65 000+ i Frankrike.
11. ↑  Over 200 000 i Russland, 175-200 000 i Tyskland, over 100 000 i Frankrike.

* *Denne artikkelen bygger på «Den sjette koalisjonskrigen» frå Wikipedia på bokmål, den 6. februar 2014.*
Den nyklassisistiske Noregs Bank i Skien.Foto: Bitjungle

Tollboden i Skien. Utkast teikna av Hother Bøttger og fullført av
 Paul Thrane og Tullin Thams.Foto: Rune Mathisen

**Hother Erich Werner Bøttger** (18. mai 1801–28. oktober 1857) var ein norsk bankbokhaldar, stadskonduktør og stortingsmann frå Skien.

Bøttger var son av ein organist. Sjølv utdanna han seg til snikkarmeister, og seinare til arkitekt ved kunstakademiet i København. Han vart i 1834 tilsett som stadskonduktør i Skien og Porsgrunn. Bøttger er kjend for ei rekke ombyggingar, til dømes Skien kyrkje og hovudgarden på Holden, samt teikningane til Noregs banks bygning i Skien. Elles forma han ei rekke teikningar av omnar for Ulefos Jernværk.

Bøttger var stortingsrepresentant for Skien i 1845 og 1857. På fyrste tingsamlinga var han medlem av næringskomite nr 1, medan han i 1857 var sekretær både i desisjonskomiteen og
og i komitéen om stortingsbygninga.

Han var medlem av bystyret i Skien frå 1839 og forlikskommisjonen frå 1852. Bøttger var ordførar i Skien frå 1842 til 1843.
Han døydde i Skien i 1857.

### Verk

* Ombygginga av eksteriøret på *Skien gamle kyrkje* (1840–1842). Gjekk tapt 1886 i bybrannen.
* Noregs Banks bygning i Skien saman med Hans Linstow. (1849)
* Ombygginga av *Skien latinskole* (1854). Gjekk tapt 1886 i bybrannen.
* Ombygginga av Holden hovedgård (1850-åra)
* Tollboden i Skien (1860)

Referansar
----------

1. ↑  *Ordførerne i Skien, Gjerpen og Solum*, arkivert frå originalen 28. august 2008, henta 28. juli 2014
2. ↑  Varden.no – 2,8 mill. dyrere[*daud lenkje*] (Av Tom Erik Thorsen – Publisert 26. november 2008, besøkt 11. mars 2009)

Kjelder
-------

* Gunnarsjaa, Arne: *Arkitekturleksikon*. Oslo 2007
* Lindstøl, Tallak (1914). *Stortinget og statsraadet: 1814-1914*. Kristiania: Steen'ske bogtrykkeri. s. 159.
* Biografisk informasjon om Hother Bøttger NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk kunstnerleksikon
* PolSys
* KulturNav

 |
*Denne artikkelen handlar om øya i Noreg. For øya i Antarktis, sjå Andøya i Antarktis.* 

| **Andøya** |
| --- |
| Parti av Andøya mot Nordmela i nordvest.Parti av Andøya mot Nordmela i nordvest. |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Nord-Noreg |
| **Koordinatar** | 69°6′N 15°43′E﻿Koordinatar: 69°6′N 15°43′E﻿ |
| **Øygruppe** | Vesterålen

 |
| **Areal** | 489 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Kvasstinden (705 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg |
| **Fylke** | Nordland |
| **Største busetnad** | Andenes (2603 innb.)

 |

**Andøya** er den tiande største øya i Noreg med eit areal på 489 km². Ho har mellom anna dei største myrareala (263 km²) i landet og er velkjend for sine moltebær. Myrareala vert også utnytta til omfattande produksjon av veksttorv. Forutan dei flate og stort sett samanhengande myrareala, finn ein også bratte fjellparti som når opp til 700 meters høgde. 

Heile øya ligg i Andøy kommune.

Geologi
-------

Parti av Andøya sett mot aust: Ånes, Å, Andfjorden, Senja t.v, Bjarkøy, og Grytøy t.h.
Geologisk er Andøya også kjend for Ramsåfeltet, som er det einaste området i Noreg utanfor Svalbard kvar det finst kolforekomstar. Desse stammar frå dei geologiske periodane jura og krit. Ramsåfeltet er også rikt på fossil, og det er der mellom anna funne eit fossil etter ei 3 meter lang fiskeøgle.

Fortidsminne
------------

Andøya har vore folkesett heilt frå steinalderen, og det er funne trekol som er heile 11.000 år gamalt der. Det finst ei rekkje funn etter menneskeaktivitet som med sikkerheit skriv seg seinast frå yngre steinalder. 

Sjølve namnet Andøya kjem frå *Omd*, som var namnet som var brukt på øya i jarnalderen og i vikingtida. Omd er omtala i Snorre Sturlason sine kongesoger, både i Ynglingesoga og i soga om Olav Tryggvason. På tettstaden Åse, ca. 4 mil sør for Andenes, er det funne eit militært ringtunanlegg med restane av 14 hus frå eldre jarnalder. Truleg har dette anlegget høyrt til eit lokalt høvdingesete.

Forskingsstasjonar
------------------

På Oksebåsen, 6 km sørvest for Andenes på nordspissen av Andøya, ligg Andøya rakettskytefelt, som mellom anna vert nytta for nordlysforsking. Rakettskytefeltet vert òg nytta til undervisning. På fjellet bak rakettskytefeltet ligg det eit observatorium, der atmosfæren vert studert ved hjelp av kraftig laserlys.

Kjelder
-------

1. ↑  Thorsen. T.A. *Hva med dagens og morgendagens nordlysforskning?* Arkivert 2008-02-08 ved Wayback Machine. uio.no, 24/11-1999.
2. ↑  *European Space Camp på Andøya Rakettskytefelt* Arkivert 2007-08-12 ved Wayback Machine. Norsk Romsenter. (vitja 6/4-2008)

Bakgrunnsstoff
--------------

| * v
* d
* e
Øyane i Vesterålen |
| --- |
| Andøya  • Austvågøya  • Hinnøya  • Hadseløya  • Langøya |
| Øksnes Vestbygd med øyane: Skogsøya  • Nærøya  • Tindsøya  • Dyrøya |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Anette Sofie Olsen** (fødd 24. september 1956) er ei norsk forretningskvinne, som er eineeigar av reiarlaget Fred. Olsen & Co.

Familie
-------

Anette Sofie Olsen er dotter av skipsreiar Fred. Olsen og Kristin Olsen fødd Åsnes. Ho tilhøyrer slekta Olsen frå Hvitsten og er tippoldebarn av Petter Olsen (1821–1899), som grunnla det som etterkvart vart reiarlaget Fred. Olsen & Co.

Karriere
--------

Olsen er utdanna BA i *Business Organization* frå Heriot-Watt i Edinburgh og MBA frå University of San Francisco.

Ho er i dag eineeigarav selskapet Fred. Olsen & Co. og er administrerande direktør i sjøfartskonserna Bonheur og Ganger Rolf. Ho er styreleiar i Fred Olsen Energy, First Olsen Ltd, Timex Corporation, Norges Handels og Sjøfartstidende og nestleiar i styret i Dagens Næringsliv, i tillegg til ei rekkje andre styrerollar. Ho er òg medlem av Rådet i Norges Rederiforbund og i Det Norske Veritas. Ho var nummer 30 på tidsskriftet *Kapital* si oversikt over Noregs hundre mektigaste kvinner i 2008.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anette Olsen» frå Wikipedia på bokmål, den 19. juli 2020.*



1. ↑  Hegnar Online, 12. juni 2008: Her er Norges mektigste kvinner
Dorothea Langes *Migrant Mother* viser fattige landarbeidarar i California, på biletet er Florence Owens Thompson, ei 32 år gammal sjubarnsmor
**Den store depresjonen** var ein verdsomfattande økonomisk nedgang som starta med det amerikanske børskrakket i 1929 og varte gjennom 1930-talet. Dei sentrale landa der depresjonen vart utløyst var USA og europeiske land, men følgjene vart merka over heile verda. Byar vart hardt ramma, spesielt dei som var bygde opp rundt tungindustri og bygg- og anleggsverksemd stoppa heilt opp i mange land. Bønder og landsbygda vart òg ramma, då prisane på jordbruksvarer fall med opp til 50%.

Gruvedrift og skogbruk var likevel kanskje dei bransjane som vart hardast råka, då etterspurnaden fall drastisk og det var få andre sjansar til sysselsetjing for dei som hadde arbeidd der. Depresjonen enda på ulike tidspunkt i dei involverte landa, men generelt ser ein den andre verdskrigen som absolutt sluttpunkt.

Den store depresjonen fekk store politiske følgjer. Mellom anna bidrog den internasjonale økonomiske krisa til sterk vokster i oppslutninga om det tyske nazistpartiet ved valet i 1930. 

Også demokratiske regjeringar tok i bruk nye verkemiddel i økonomisk og sosial politikk for å motverke krisa, såleis bruka til dømes både den norske Nygaardsvoldregjeringa og den amerikanske Roosevelt-administrasjonen ein meir eller mindre keynesiansk økonomisk politikk i andre halvdel av 1930-talet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Den store depresjonen» frå Wikipedia på bokmål, den 28. desember 2007.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* BNE
* BBC Things
* NDL

 |
**Sanna Grønlid** (fødd 2. mai 1959) er ein norsk tidlegare skiskyttar frå Høydalsmo i Tokke. Ho vart verdsmeister på 5 km i 1985 og på 10 km i 1987. I 1985 vann ho også verdscupen i skiskyting.

### Aktiv

Grønlid var ein av pionerane då skiskyting for kvinner kom i gang frå 1983-sesongen. Etter at Gry Østvik vann den fyrste (uoffisielle) verdscupen i skiskyting føre Siv Bråten, kom Grønlid med i toppen då tre norske kvinner toppa verdscupen i skiskyting 1984; Mette Mestad vann, med Grønlid og Bråten på dei neste plassane. I 1985 vann Grønlid verdscupen, deretter måtte ho ein plass ned i 1986-sesongen og ytterlegare ein plass ned, til tredjeplass, i 1987-sesongen.

Grønlid fekk to sølvmedaljar under VM i skiskyting 1984 i Antholz, fyrst i 5 km sprint bakom Venera Tsjernysjova frå Sovjetunionen, sidan med det norske stafettlaget over 3x5 km. Året etter vann Grønlid gullmedaljen på 5 km under VM i sveitsiske Egg am Etzel, samt sølvmedaljar på 10 km og i 3x5 km stafett. Under VM 1986 i Falun vart det bronsemedaljar i dei to øvingane der ho året før tok sølvmedaljar. I sitt siste verdsmeisterskap i Lahti 1987 vann Grønlid ein klar siger på 10 km og fekk ein ny stafett-bronse, som i Falun i 1986, gjekk ho på lag med Anne Elvebakk og Siv Bråten.

Grønlid la opp etter 1987-sesongen.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
**Sannsynstettleiksfunksjon** er i matematikk ein funksjon som representerer sannsynsfordelinga uttrykt ved integral. 

Formelt har sannsynsfordelinga tettleik *f* om *f* er ein ikkje-negative Lebesgue-integrerbar funksjon {\displaystyle \mathbb {R} \to \mathbb {R} } slik at sannsynet til intervallet [*a*, *b*] er gjeve ved

{\displaystyle \int \_{a}^{b}f(x)\,dx}
for alle to tal *a* og *b*. Dette impliserer at det totale integralet til *f* må vere 1. Omvendt er alle ikkje-negative Lebesque-integrerbare funksjonar med totalt integral lik 1 sannsynstettleiken til ein passande definert sannsynsfordeling. 

Om sannsynsfordelinga har tettleik *f*(*x*), så har det infinitesimale intervallet [*x*, *x* + d*x*] sannsynet*f*(*x*) d*x*.

Uformelt kan ein sjå på sannsynstettleiksfunksjonen som ei «glatta ut» utgåve av eit histogram.

Forenkla forklaring
-------------------

Ein sannsynstettleiksfunksjon er ein funksjon *f*(*x*) som skildrar sannsynstettleiken uttrykt i form av ein inputvariabel *x* som skildra nedanfor: 

* *f*(*x*) er større enn eller lik null for alle verdiar av *x*
* Det totale arealet under grafen er 1:

{\displaystyle \int \_{-\infty }^{\infty }\,f(x)\,dx=1.}
Det faktiske sannsynet kan så reknast ut ved å ta integralet av funksjonen *f*(*x*) ved å integrere intervallet til inputvariabelen *x*. 

Til dømes: Sannsynet for at variabelen *X* starta innanfor intervallet [4.3,7.8] vil vere

{\displaystyle \Pr(4.3\leq X\leq 7.8)=\int \_{4.3}^{7.8}f(x)\,dx.}
Walter Seymour Allward, *Veritas*, 1920
Måleriet *Tida reddar sanninga* av François Lemoyne (1737)
**Sanning** er eit omgrep som er mykje brukt i daglegtale, men samtidig sentralt innanfor mellom anna filosofi og vitskap. Det er ein eigenskap visse utsegner eller påstandar kan ha, men elles finst det ingen generelt aksepterte definisjonar av ordet hjå vitskapsfolk, og mange ulike teoriar vert diskuterte. Likevel vil nok mange vere einige i den tydinga dei fleste ordbøker opererer med; at sanninga er noko som samsvarar med røyndomen.

I moderne filosofi skil ein mellom to ulike typar sanning. Den faktiske eller empiriske sanninga kan definerast som *den eigenskapen ei utsegn har viss ho samsvarar med røyndomen*. I mange samanhengar, mellom anna i dagleglivet, er denne definisjonen nøyaktig nok og formålstenleg, men i erkjennings- og vitskapsteorien vil han vere for unøyaktig. Grunnen er at det ikkje finst noka allmenn semje om korleis ein definerer «samsvar», i tillegg til at det ikkje er semje om at «røyndomen» er noko ein kan ha kunnskapar om.

Den andre typen sanning er den formale eller logiske. Denne kan definerast utan å vise til røyndomen, og hevdar at *ei utsegn kan kallast (logisk) sann viss sanninga hennar kan deduserast frå andre utsegner eller reglar som skal vere sanne*.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Sanning**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BNE
* NDL

 |
*Denne sida finst òg på høgnorsk — sjå «Hn/Sanntidsoperativsystem».*
Eit **sanntidsoperativsystem** er eit operativsystem som handsamar data i sanntid. Eit sanntidssystem garanterer at resultata av dei ulike operasjonane vert leverte i rett tid, eller innan eit gitt tidsrom, under føresetnad av at det ikkje vert overbelasta (tildelt for mange, eller for arbeidskrevjande, oppgåver).

Hardheit
--------

Sanntidsystem kan ha ulik grad av «hardheit», der «hardheit» syner til at responsen til systemet avvik lite frå det som vert forventa. At respons kjem i rett til (innan snevre toleransar) vert ofte kalla «hard sanntid». Eit sanntidsoperativsystem som oppfyller krava til «hard sanntid» vert av og til kalla eit «hardsanntidssystem». Når krava til «hard sanntid» ikkje er oppfylte, slik at responsen kan koma litt forsinka og til litt ulike tider (innan ein viss toleranse), talar ein gjerne om «mjuk sanntid». Eit mjuksanntidsoperativsystem misser likevel ikkje data. I nokre høve kan dette føra med seg ei svekking av kvaliteten, til dømes ved lyd- eller videostrauming, men om det er akseptabelt med litt forsinking kan data likevel leverast med faste interval (konstant sampelrate) ved å nytta bufferar for å mellomlagra data. Buffering vert til dømes nytta i samband med lydkort og strauming av lyd og video over internett. I nokre samanhengar kann det føra til katastrofe om responsen er forsinka. Dette gjeld til dømes i kontrollsystem, som vert ustabile om sløyfeforinkinga overstig ein viss verdi. Det finst mange døme på system som er ustabile og må stabiliserast av eit kontrollsystem med mykje snøggare respons enn det som er muleg med manuell styring. Typiske døme er bærerakettar og moderne jagarfly. Om kontrollsystemet som vert nytta ikkje handsamar måledata frå sensorane snøgt nok kan ikkje pådragsorgana aktiverast før det er for seint.

Pålitelegheit
-------------

Mange system, som til dømes kjernekraftverk, set strenge krav til pålitelegheit. 

Døme på sanntidsoperativsystem er VxWorks, QNX, OSE, eCos, pSOS, RTLinux og Windows CE.
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Flotta i Shetlandsøyane.* 

| **Flotta** |
| --- |
|  |
| Geografi |
| 

Flotta is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 58°50′ N 3°7′ W﻿Koordinatar: 58°50′ N 3°7′ W﻿ |
| **Øygruppe** | Orknøyane

 |
| **Areal** | 8,76 km²

 |
| **Høgaste punkt** | West Hill (58 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Skottland |
| **Region** | Orknøyane

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 81 (2001) |
| **Folketettleik** | 9,2 /km² |

**Flotta** er ei lita øy i Orknøyane i Skottland i Scapa Flow. Øya er kjend for den store oljeterminalen som finst her og ho har ferjesamband til Houton på Mainland og Lyness og Longhope på Hoy.

Ved starten av 1900-talet var øya eit roleg, landleg samfunn som dei andre øyane i Orknøyane, men sidan ho ligg så verna til vart det gjort tre store omveltingar på øya. 

Satellittbilete av Flotta, forma som bokstaven 'c'
Whome på Flotta
Under den første verdskrigen låg det ein marinebase på øya. Slagetskipet HMS «Vanguard» forliste i nærleiken av øya i 1917, noko som visstnok var den verste maritime katastrofen i britisk farvatn. Under den andre verdskrigen vart øya igjen nytta som marinebase. 

I 1974 starta Occidental Petroleum bygginga av oljeterminalen på øya. Dette vart den nest største britiske oljeterminalen ved Nordsjøen etter Sullom Voe på Shetland. Her går røyrsystema frå Piper og Claymore-felta.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Flotta» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mars 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Flotta web guide

| * v
* d
* e
Orknøyane |
| --- |
| Øyar i Orknøyane |
| Busette øyar | Mainland · Auskerry · Burray · Eday · Egilsay · Flotta · Gairsay · Graemsay · Hoy · North Ronaldsay · Papa Stronsay · Papa Westray · Rousay · Sanday · Shapinsay · South Ronaldsay · South Walls · Stronsay · Westray · Wyre |
| Andre øyar | Eynhallow · Helliar Holm · Lamb Holm · Switha · Swona |
| Byar og landsbyar | Kirkwall · Balfour · Finstown  · Houton · Longhope · Lyness · Stromness · Whitehall |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Sandeid** er ein tettstad og eit sokn i Vindafjord kommune på Haugalandet i Rogaland fylke. Det var tidlegare også ein kommune.

Sandeid tettstad
----------------

Sandeid, eller Sandeidsjøen, ligg inst i Sandeidsfjorden. Fylkesveg 46 går gjennom Sandeid, og Riksveg 514 går nordover til Ølensjøen. Det er barneskule og barnehage i bygda, og den største verksemda er slakteriet til Gilde.

Sandeid sokn
------------

Sandeid kyrkje
Soknet femnar om bygdene vid indre Sandeidsfjorden og har 1 081 innbyggjarar (2013). Det høyrer til Haugaland prosti.

Sandeid kommune
---------------

Då dei norske kommunane vart oppretta ved formannskapslovene i 1837 var Sandeid ein del av Vikedal kommune, men vart i 1923 frådelt som ein eigen kommune, då med 558 innbyggjarar. I 1965 vart Sandeid kommune med 876 innbyggjarar nedlagd og gjekk inn i den nyoppretta Vindafjord kommune.

Kjelder
-------

* Nettsidene til Vindafjord kommune[*daud lenkje*]
* Dag Juvkam, *Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen* (SSB, 1999)
* SSB

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Floyd Bennett** (fødd 25. oktober 1890 i Warrensburg, daud 25. april 1928 i Québec) var ein amerikansk pilot. Saman med Richard E. Byrd freista han å nå Nordpolen med fly frå Ny-Ålesund i 1925.

Bennett var utdanna bilmekanikar. I 1917 vart han innkalla til teneste i den amerikanske marinen der han tok flygarutdanning. I 1925 deltok han i Donald B. MacMillan sin ekspedisjon til Grønland saman med Richard E. Byrd. Eit år seinare freista Byrd og Bennett å nå Nordpolen med fly. Den 9. mai 1926 tok flyet til Bennett og Byrd av frå Ny-Ålesund på Svalbard med kurs for Nordpolen. Dei kom tilbake same dag. Den korte reisetida førte til spekulasjonar om dei hadde nådd Nordpolen.

Bennett var ein av favorittane i samband med Orteigprisen i 1927, ein pris på 25 000 doilar til den som klarte å fly utan mellomlanding mellom Paris og New York. Bennett skulle fly saman med Byrd, Bert Acosta og George Noville. Under ei prøveflyging 16. april 1927 i ein Fokker Trimotor havarerte han og vart alvorleg skadd. Han døydde eit år seinare i Quebec i Canada. 

For å heidra minnet hans døypte Richard E. Byrd flyet til sørpolsekspedisjonen sin i 1929 «Floyd Bennett». Andre oppkallingar etter Bennett var den første store flyplassen i New York, Floyd Bennett Field, og den amerikanske marinen sin jagar USS «Bennett» (DD-473).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Floyd Bennett» frå Wikipedia på bokmål, den 23. september 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC

 |
Bybilete i Fuzhou
Fuzhou (gult) i Fujian.
**Fuzhou** (kinesisk skrift 福州, pinyin *Fúzhōu*) er eit kinesisk byprefektur som er hovudstad i provinsen Fujian ved kysten mot Taiwansundet og Sørkinahavet. Prefekturet har eit areal på 12 153 km², folketalet vart i 2010 berekna til 6,38 millionar. Innanfor bygrensene budde i 2007 1 859 203 menneske. 

Byprefekturet Fuzhou omfattar fem distrikt, to byfylke og seks fylke.

Språket mindong er det dominerande i Fuzhou og har sitt kjerneområde kring byprefekturet. Fuzhoudialekta er standard for mindong.

Fuzhou er ein viktig hamneby. Hamna i Fuzhou vart etter den første opiumskrigen opna for handel med europeiske og amrikanske selskap, som ein av de første traktatbyane. Byen vart i 1984 opna for utanlandsinvesteringar, og har sidan opplevd sterk økonomisk vekst. Fuzhou er eit senter for kjemisk industri og har næringmiddelindustri, sagbruk og møbelindustri, maskinproduksjon, papirproduksjon og trykkeri, tekstilindustri.

Samferdsle
----------

Kinas riksveg 104 har sitt endepunkt i Fuzhou. Han tek til i Beijing og går sørover via Dezhou til Jinan, Xuzhou, Nanjing, Hangzhou, Wenzhou og endar opp i Fuzhou.

Kinas riksveg 316 tek til i Fuzhou og fører via Nanchang i Jiangxi og Wuhan i Hubei til Lanzhou i Gansu. 

Kinas riksveg 324 går frå Fuzhou og gjennom Guangdong, Guangxi, Guizhou, og endar opp i Kunming i Yunnan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fuzhou» frå Wikipedia på bokmål, den 31. mars 2011.*
* *Denne artikkelen bygger på «Fuzhou» frå Wikipedia på engelsk, den 31. mars 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)
* NDL

 |
**Asiasjuka** (eller asiainfluensaen) var etter spanskesjuka den nest verste influensapandemien på 1900-talet. Han vart utløyst av influensaviruset A/Singapore/1/57 (H2N2). Asiainfluensaen braut ut i 1957 og hadde antakeleg utspring i Folkerepublikken Kina. Ein rekne med at sjuka i åra 1957–1958 kosta mellom éin og to millionar menneske livet.

Asiainfluensaen vart utløyst av ein virussubtype som ved antigenskift hadde oppstått frå ein kombinasjon av eit menneskeleg virus og eit fjørkrepestvirus.

A/H2N2 smitta lett frå menneske til menneske og forårsaka fram til 1968 årlege nye influensainfeksjonar. Etter dette vart H2N2 «avløyst» av subtype A/H3N2: A/H3N2 forårsaka i 1968 pandemien som går under namnet hongkonginfluensaen.

Kjelder
-------

1. ↑  New Scientist 13. april 2005: *Pandemic-causing 'Asian flu' accidentally released*
2. ↑  Jeffrey Greene, Karen Moline (2006): *The Bird Flu Pandemic.* ISBN 0312360568

* *Denne artikkelen bygger på «Asiasyken» frå Wikipedia på bokmål, den 4. april 2020.*
|  |
| --- |
|  |
|  |
|  |
| Tre figuarar som viser ein pol-til-pol loksodrom |

Ein **loksodrom** (av gresk *loxos*, «skeiv», og *dromos*, «løp») er i matematikken ei linje som vert trekt på ein sfæroid flate slik at han skjer alle meridianar med same vinkel. Han har form som ein spiral som gjennom eit uendeleg tal på vridingar nærmar seg polane utan nokon gong å treffe dei.

Portugisaren Pedro Nunes var den første som undersøkte loksodromane sine eigenskapar, men det var først etter at differensialrekninga vart utvikla at loksodromen vart underkasta ei meir utførleg handsaming av Jacques Bernoulli og Maclaurin. 

Innanfor navigasjon spelar loksodromen ei viktig rolle. Om eit skip seglar etter ein fast kurs, vil skipet skildre ein loksodrom på jordoverflata. Med såkalla loksodromiske tabellar kan då skipet sin posisjon til ei kvar tid avgjerast når ein kjenner den tilbakelagte distansen. På kart som er konstruert med merkatorprojeksjon er alle loksodromar rette linjer. Loksodromen vil vel å merke ikkje vere den kortaste avstanden mellom to punkt på jordoverflata. Særleg over lange avstandar vil loksodromen avvike mykje frå storsirkelen, som er den kortaste vegen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Loksodrom» frå Wikipedia på bokmål, og «Rhumb line» frå Wikipedia på engelsk den 24. oktober 2007.*
| Partikkelfysikk |
| --- |
| **Teoriar** |
| Standardmodellen |
| Kvantemekanikk |
| Kvantefeltteori (QFT) |
| Kvanteelektrodynamikk (QED) |
| Kvantekromodynamikk (QCD) |
| Den spesielle relativitetsteorien |
| **Vekselverknad** |
| Sterk kjernekraft |
| Elektromagnetisme |
| Svak kjernekraft |
| Gravitasjon |
| Fargekraft |
| **Eigenskapar** |
| Energi |
| Rørslemengd |
| Elektrisk ladning |
| Spinn |
| Paritet |
| Isospinn |
| Svakt isospinn |
| Fargeladning |

**Den spesielle relativitetsteorien** skildrar korleis naturen oppfører seg når objekt fer med særs ulik fart i høve til kvarandre.

  

Den spesielle relativitetsteorien vart resultatet av eit prosjekt i fysikken på slutten av 1800-talet, som gjekk ut på å sameina Maxwells elektromagnetisme og Newtons mekanikk. I denne prosessen støytte fysikarane på ei mengd teoretiske problem. I 1905 publiserte Albert Einstein ei løysing som skulle få omfattande ringverknader: 

* Albert Einstein, «Zur Elektrodynamik bewegter Körper», Annalen der Physik, Vol. 17, 1905, s. 891.

Einstein sine postulat
----------------------

Ifylgje Einstein byggjer teorien på to postulat:

1. *Relativitetsprinsippet*, som seier at dei same naturlovene gjeld i alle tråleikssystem, fyrste gongen formulert av Galileo Galilei.
2. *Prinsippet om den konstante lysfarten*, som inneber at lysfarten i vakuum er nøyaktig den same for alle observatørar, uavhengig av farten deira.

I artikkelen synte Einstein at dersom ein tek utgangspunkt i desse to prinsippa, er det mogleg å fletta elektromagnetismen saman med resten av fysikken utan å støyta på sjølvmotseiingar.

Ein vitskapeleg revolusjon
--------------------------

Dersom den spesielle relativitetsteorien skulle verta akseptert, måtte ein forkasta mange vedtekne sanningar frå det nittande hundreåret. Noko av det ein måtte gje slepp på, var førestillingane om absolutt tid og rom og den universelle gildskapen til Newtons mekanikk. Mysteriet med eteren vart òg løyst, for den spesielle relativitetsteorien gjorde det uturvande med noko medium for utbreiing av lysbølgjer, og dermed trongst ingen eter.

Somme konsekvensar av den spesielle relativitetsteorien står i sterk kontrast til den menneskelege intuitive oppfatninga av naturen, til dømes tidsdilatasjon (tvillingparadokset) og lengdekontraksjon. Teorien gav òg ein enkel samanheng mellom masse og energi: *E* = *mc*2).

I dag er den spesielle relativitetsteorien stadfesta eksperimentelt, mellom anna i partikkelakseleratorar.

Sjå òg
------

* Tvillingparadokset
* Relativitetsteorien

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Triduum** (latin, fleirtal *tridua*) er ei religiøs høgtid som varer i tre dagar.

Eit viktig døme er dei tre dagane i den stille veka, skjærtorsdag, langfredag og påskeaftan. Desse dagane kan ein i katolsk tradisjon kalla *triduum paschale* eller 
*triduum sacrum*. Dagane kan markerast «som ei samanhengande gudsteneste som steg for steg fylgjer Jesus frå den øvre salen til Getsemane, på Via Dolorosa til forhøyr i Jerusalem, til Golgata og grava i hagen.»

Andre triduum-høgtider i vestleg kristendom er bønedagar knytte til 25. april og Kristi himmelferdsdag, juledag og pinse saman med dei første to dagane i oktaven sin. I austleg kristendom kan dei finna stad i samband med større høgtider som trettande dag jul saman med dagen før og etter (vigd til Johannes døyparen) og juledag følgd av synaksen til theotokos (Guds mor) og den tredje juledagen.

Sjå òg
------

* Novene

Kjelder
-------

1. ↑  John Wynne, «Triduum» i *The Catholic Encyclopedia* (New York 1912)]
2. ↑  Thomassen, Merete; Elstad, Hallgeir (10. april 2019). «den stille uke». *Store norske leksikon* (på norsk).
3. ↑  «Triduum Sacrum», *Den nordisk-katolske kyrkja i Ålesund*, 15. april 2019, henta 13. oktober 2019

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Triduum» frå Wikipedia på engelsk, den 13. oktober 2019.*
Moderne trillebår med gummihjul og transportkasse av aluminium.
Målarstykket *Reparasjon av jarnvegen* frå 1874 av russaren Konstantin Apollonowitsch Sawizkij.
**Trillebår** er ei lita handkjerre der tyngda av båra dels ligg på eit hjul i den eine enden av kjerra, dels på eit menneske som ved hjelp av to lyftestenger i den motsette enden av kjerra både held oppe denne enden og dreg eller skyv kjerra. Trillebåra fungerer i prinsippet som ei einarma vektstong med dreiepunktet i hjulet, slik at når trillebåra vert løfta opp og vippa framover, vert vekta av båra lagt meir på hjulet enn på den som køyrer trillebåra. To støttebein held trillebåra i høveleg stilling medan ho er sett ned for å fyllast.

Ei trillebår er som ei einarma vektstong med dreiepunktet i hjulet. Når trillebåra vert løfta opp og vippa framover, vert meir av vekta av båra lagt på hjulet enn på den som køyrer trillebåra. Tømming skjer lettast ved å tippe trillebåra så langt framover av lasten renn ut framfor trillebåra.
Trillebåra kan vere laga heilt i tre, med jarnband på hjulet, eller av jarn eller anna materiale, i nyare utgåver med luftgummihjul, og kan vere utforma ulikt for ulike transportføremål, som til dømes for frakt av stein, jord, flytande betong som skal fyllast i forskaling, mjølkespann, ved, gjødsel, dyrefôr og anna.

I tidlegare tider var trillebåra ein av dei viktigaste reiskapane på veg- og jarnbaneanlegg, byggjeplassar, i landbruket og hagebruket. Men som fylgje av at maskinar og andre arbeidssparande innretningar har gjort sitt inntog på desse arbeidsområda, har trillebåra vorte etter måten sjeldsynt andre stadar enn i hagar kring bustadhus og der det går føre seg arkeologiske utgravingar.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Trillebår**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NDL

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå lok.* 
**Lokk** er ein del av den vokale folkemusikken i Noreg, og er ein blanding av song og rop. Lokken har som funksjon å oppnå kontakt med husdyra over store avstandar, og lokke dei heim til seters eller gards etter ein dag på beite. Lokkane gjekk gjerne i arv frå mor til dotter og har hatt ein funksjon så lenge det har vore beitebruk i Noreg.

Ein hadde kulokk, sauelokk og geitelokk for dei ulike husdyra. Kulokkane var dei mest forseggjorte, og kunne bli lange og melodiøse strofar. Det finst også tradisjon for såkalla huldrelokkar. Desse lokkane er melodiske songar som skal ha vore sunge av ei hulder. Desse har gjerne ein fast tekst, ofte ei rekke fantasifulle namn på dyra til huldra. Slike huldrelokkar er gjerne knytte til segner.

Lokkar bygger gjerne på kvart- og kvintsprang, men kan også bruke dei større toneintervalla septimar og nonar.

Sjå og
------

* Budeie
* Kauking
* Alpehorn
* Lur

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Lokk» frå Wikipedia på bokmål, den 9. november 2008.*

*
Hertugen av Angoulême under slaget ved Trocadero, måla av Paul Delaroche
**Den spanske borgarkrigen frå 1820 til 1823** var ein spansk konflikt mellom rojalistar og liberale i etterdønningane av Napoleonskrigane. Rojalistane fekk støtte av Frankrike, og monarkiet gjekk til sist av med sigeren.

Vanstyret til kong Ferdinand VII av Spania, som hadde nekta å godta den liberale grunnlova av 1812, førte til mykje folkeleg uro, spesielt i hæren. Kongen var i ferd med å gjenerobra dei spanske koloniane i Sør-Amerika som nyleg hadde lausrive seg då opprøret braut laus. I januar 1820 gjorde troppar samla i Cádiz opprør mot uregelmessig løn, dårleg mat og mangelfulle losji. Dei avsette kommandanten sin og tok oberst Rafael del Riego som leiar, svor truskap til grunnlova av 1812, og marsjerte til San Fernando med planar om å fortsetja til Madrid.

Sjølv om opprøret ikkje var spesielt sterkt godtok Ferdinand grunnlova den 9. mars 1820. Ei ny liberal tid tok til, men ho skulle ikkje vara lenge. Revolusjonære liberalarar storma kongsslottet og heldt Ferdinand under ein slags husarrest i tre år. I garnisonen i Madrid skjedde eit nytt mytteri, og borgarkrig braut ut i Castilla, Toledo og Andalusia.

Den heilage alliansen (Russland, Austerrike og Preussen) nekta å gje Ferdinand hjelpen han bad om, men ved kongressen i Verona i 1822 gav alliansen mellom dei fire landa Storbritannia, Frankrike, Nederland og Austerrike Frankrike løyve til å bruka makt for å gjeninnsetta det spanske monarkiet. Dei franske styrkane gjekk inn i Spania, erobra Madrid og dreiv dei revolusjonære styrkane til Cádiz og Sevilla. Eit slag nær Cádiz den 31. august 1823 tok knekken på dei, og snart hadde franskmennene frigjort Ferdinand og gjeninnsett han på trona. Han tok uventa brutal hemn på motstandarane sine, forkasta grunnlova av 1812 og gjeninnførte absolutt einevelde i Spania.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN

 |