recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Carl Larsson** (28. mai 1853–22. januar 1919) var ein svensk kunstmålar og heiminnreiar.

Larsson var fødd i Stockholm og voks opp i ein fattig familie, men då han var 13 oppmuntra læraren hans guten om å søka seg til Konstakademien. For å betala for dette og forsørga seg sjølv måtte han arbeida, mellom anna som retusjør for ein fotograf, samstundes som han studerte. 

*Atelje-idyll*, 1885
I 1877 hadde han spara nok pengar til å kunne dra til Paris, målarhovudstaden, som han vende tilbake til i 1880. Sommaren 1881 vitja han kunstnarkolonien Grèz-sur-Loing nær Fontainebleu der han byrja å måla akvarellar av naturen rundt seg. Deretter såg han etter motiv i nærleiken sin, til dømes kona Karin Larsson-Bergöö og den nyfødde dottera deira i *Ateljéidyll*.

Larsson vann tevlinga om å dekorera det svenske nasjonalmuseet i 1891, og måla fresker på dei seks veggane, mellom anna *Gustaf Wasas intåg i Stockholm Midsommarafton 1523* og *Gustav II Adolf landstiger i Tyskland*. Seinare dekorerte han mellom anna òg det nye Operahuset og Kungliga dramaten.

Familien flytta til Sundborn i 1888, til eit hus far til Karin hadde gjeve dei, og som paret innreidde på kunstnerisk vis. Larsson tok til å måla familielivet igjen, og kona, Suzanne, Lisbeth, Kersti og resten av dei åtte barna er å sjå i talrike daglegdagse situasjonar. Desse blei samla i firfargeverket *Ett hem i Dalarne* (1897) som kom ut i store opplag og påverka både innreiing og handverk i Sverige.

*Lisbeth metar*, 1898
*Blomsterfönstret*, 1894
Carl Larsson døydde i Falun.

### Kjende måleri

* 1883 - *I köksträdgården*
* 1883 - *Gubben och nyplanteringen*
* 1884 - *Lilla Suzanne*
* 1886 - *Friluftsmålaren*
* 1888-89 - *Rokoko-Renässans-Nutida konst*
* 1890-1891 - *Svenska kvinnan genom seklen*
* 1905 - *Potatisplockning*
* 1908 - *Selma Lagerlöf*
* 1891-1908 - *Gustaf Wasas intåg i Stockholm Midsommarafton 1523*
* 1910-1915 - *Midvinterblot*

### Bibliografi

* 1895 - *De mina. Gammalt krafs av C.L.*
* 1899 - *Ett hem*
* 1902 - *Larssons*
* 1906 - *Spadarvet. Mitt lilla lantbruk.*
* 1910 - *Åt solsidan*
* 1913 - *Andras barn*
* 1931 - *Jag* (självbiografi)

Sjå òg
------

* Bergööska huset
* Carl Larssongården
* Galleri över Carl Larssons målningar
* Sundborn

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Carl Larsson**

* Carl Larsson nettstad Arkivert 2007-11-19 ved Wayback Machine.
* Carl Larsson Arkivert 2005-03-10 ved Wayback Machine.
* Carl Larsson Gallery Arkivert 2005-07-10 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Gravstein over Caspari på Vår Frelsers gravlund i Oslo.
**Carl Paul Caspari** (18. februar 1814–11. april 1892) var ein tysk-norsk teolog og professor ved Universitetet i Oslo. Han var far til Theodor Caspari.

Liv og gjerning
---------------

Caspari var fødd i Dessau i Tyskland. Han hadde jødiske foreldre og voks opp med hebraisk språk og jødisk teologi. I studietida vart han påverka av Franz Delitzsch og konverterte til kristendommen i 1838. 

I 1846 vart Caspari kjend med Gisle Johnson, som oppfordra han til å søkje på eit ledig lektorat i teologi ved Universitetet i Oslo. Denne stillinga fekk han i 1847 og vart fast tilsett i 1848. Han vart teologiprofessor i 1859.

I 1862 gav han saman med Gisle Johnson ut ei norsk oversetjing av Konkordieboka, som kom i nytt opplag i 1866, og seinare i fleire opptrykk.

Caspari var eit stort språkleg talent. Han verka ikkje som forkynnar, men brukte kreftene sine i polemikk mot den delen av grundtvigianismen som meinte trusvedkjenninga var eldre enn Det nye testamentet. Caspari arbeida ivrig for å halde på det lutherske skriftprinsippet. Mange av publikasjonane hans finst i «Theologisk Tidsskrift» i perioden 1858-1881.

I Oslo er Casparis gate oppkalla etter Carl Paul Caspari, den er på Ila og fekk namnet sitt i 1901 og går frå Akersbakken til Waldemar Thranes gate.

Verk i utval
------------

* *Grammatica Arabica*, del 1 og 2 (1844, 1848)
* *Abrahams prøvelse* (1871)
* *Abrahams kaldelse* (1872)
* *Populære foredrag over bogen Daniel* (1877)
* *Den gammeltestamentlige skrifts historie* (1881)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carl Paul Caspari» frå Wikipedia på bokmål, den 19. mai 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Omtale av Carl Paul Caspari Arkivert 2007-10-17 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
Tuvinsk jente med kamel og sauar utanfor ein jurt i Tyva. Foto: Dr. Andreas Hugentobler

**Nomadisk husdyrhald** er ein levemåte der ein held husdyr som ein flyttar mellom ulike område. Dyreeigarane dyrkar ikkje jorda, men driv flokkane sine til nye beite, til dømes vinter- og sommarbeite. Dei tek vare på dyra og gjer nytte av produkt frå dei. 

I dag driv ein hovudsakleg med nomadisk husdyrhald i marginale område, til dømes arktiske strøk, fjell, stepper, ørken og halvørken, som har særs tørt eller kaldt klima. Levemåten krev store område og kan føra til konflikt med fastbuande. På den andre sida kan husdyrnomadar også ha gode tilhøve med fastbuande, eller sjølv vera delvis fastbuande. 

Tuaregar med geiter og esel i algerisk Sahara. Foto: Patrick Gruban

Husdyrnomadar kan ha flokkar med éin eller ulike typar dyr. Vanlegvis held ein flokklevande hovdyr (til dømes geiter, hestar, kamelar og storfe). I tillegg kan ein ha hjelpedyr som hund til å gjeta dei.

Historie
--------

Skytisk mynt med ryttar.
Ein teori som oppstod i opplysingstida var at nomadisk husdyrhald var eit mellomtrinn på utviklinga frå jakt og sanking til fastbuande jordbrukssamfunn. No reknar ein gjerne med at nomadisk husdyrhald oppstod etter at jordbruket oppstod og ein domestiserte dyr. Nomadisk husdyrhald kan derimot gjerne vera ei form for spesialisering som utvikla seg vekk frå spesialiseringa til dei som blei bufaste.

Til tider har nomadiske grupper vokse seg store og mektige, og danna rike som Skytia, Mongolriket, Hunarriket og Det osmanske riket.

Nokre samar driv nomadisk reinsdyrhald.

Område med nomadisk husdyrhald
------------------------------

Tibetanske nomadar med jakar nær Kailasafjellet. Foto: Dieter Schuh

(Lista er ikkje fullstendig)

* Andes (alpakka, lama)
* Nordkalotten (reinsdyr, sjå reindrift)
* Sahel (esel, geit, kamel, kyr)
* Sentral-Asia (hest, jak, kamel, sau)

Sjå og
------

* Setring

Kjelder
-------

* Sherratt, Andrew (1996), «Pastoralism», i Brian M. Fagan, *The Oxford Companion to Archaeology*, Oxford University Press

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
«**Just Because**» er ein song skriven av Joe Shelton, Sydney Robin og Bob Shelton og opphavleg spelt inn av Nelstone's Hawaiians (Hubert Nelson og James D. Touchstone) i 1929 og seinare av The Shelton Brothers i 1933. Som kjelder seier at Sydney Robin skreiv songen aleine og at dei to Shelton-brørne la til namnet sitt då dei spelte han inn.

Andre versjonar
---------------

Songen har blitt spelt mange gonger, særleg etter Shelton Brothers-innspelinga. I 1933 gav RCA Victor ut ein versjon av songen av The Lonestar Cowboys. Nelstone's Hawaiians Victor V40273 (1929)

Songen har òg blitt spelt inn av Frankie Yankovic i ei innspeling som kom ut i 1948.

Elvis Presley spelte inn songen 10. september 1954 i Sun Studios. Songen vart aldri gjeven ut på Sun og kom med på debutalbumet hans, *Elvis Presley*, etter at han fekk kontrakt med RCA. Paul McCartney spelte inn songen seinare i ein liknande stil som Presley sin versjon på albumet *Choba B CCCP*.

Al Hirt gav ut ein versjon i 1964 på albumet *Beauty and the Beard*.

«Just Because» er kjenningsmelodien til Peninsula Banjo Band i San Jose i California. Dei har opna med denne songen på alle konsertane sine sidan 1966. 

Jorma Kaukonen gav ut ein versjon i 2002 på albumet *Blue Country Heart*.

Songen vart spelt inn av Brian Setzer i 2005 for *Rockabilly Riot Vol. 1: A Tribute To Sun Records*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Just Because (Nelstone's Hawaiians song)» frå Wikipedia på engelsk, den 29. september 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  The Encyclopedia of Country Music: The Ultimate Guide to the Music
By Paul Kingsbury, Laura Garrard, Daniel Cooper, John Rumble, Country Music Hall of Fame & Museum (Nashville i Tennessee)
Published by Sourcebooks, Inc. 2004 pages 91,480 ISBN 0-19-517608-1, 9780195176087
2. ↑  Books.google.com[*daud lenkje*] henta 29. september 2016
3. ↑  Paul Kingsbury; Laura Garrard; Daniel Cooper; John Rumble (2004), *The Encyclopedia of Country Music: The Ultimate Guide to the Music*, Country Music Hall of Fame & Museum (Nashville i Tennessee): Sourcebooks, Inc. s. 91, ISBN 0-19-517608-1
4. ↑  Kingsbury, Paul (16. desember 2004). *The Encyclopedia of Country Music: The Ultimate Guide to the Music* (på engelsk). Oxford University Press, USA. ISBN 9780195176087.
5. ↑  «Obituary: Frank Yankovic». *The Independent* (på engelsk). Henta 27. mars 2016.
6. ↑  «VICTOR 78rpm numerical listing discography: V-40000 series». *www.78discography.com*. Henta 27. mars 2016.
7. ↑  Nancy's Place For Polkas Arkivert 2018-03-08 ved Wayback Machine. henta 29. september 2016
8. ↑  Al Hirt, *Beauty and the Beard* Henta 29. september 2016.
**Elektromagnetisk linse** eller **magnetisk linse** er eit elektrisk eller magnetisk felt som vert nytta til å styre ladde partiklar som elektron eller ion. Styrken kan ofte varierast ved hjelp av elektromagnetar. Magnetiske linser vert nytta i forskjellige apparat, som katodestrålerøyr over elektronmikroskop til partikkelakseleratorar.

Ei magnetisk linse består typisk av fleire elektromagnetar sett opp i ein kvadrupol, sekstupol eller høgare format. 

Dei passerande partiklane er utsette for to vektorkrefter {\displaystyle H\_{Z}} (parallell til kjernen) og {\displaystyle H\_{R}} (parallell til radiusen til linsa). {\displaystyle H\_{Z}} får partiklane til å gå i ein spiral gjennom linsa, og denne spiralbanen utset elektronet for {\displaystyle H\_{R}} som igjen fokuserer elektronet. Merk at magnetfeltet ikkje er homogent og partiklane nær senteret er mindre avbøygd enn dei som passerer linsa lengst borte frå sentrum.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Magnetic lens» frå Wikipedia på engelsk, den 29. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Hafner B. 2008, *Introductory Transmission Electron Microscopy Primer,* Characterization Facility, University of Minnesota - "Reference"
**Elektronisk Forpost Noreg** (bokmål Elektronisk Forpost Norge, nordsamisk Elektovnnaláš Ovdasjuovku Norgga), **EFN** er ein elektronisk rettsorganisasjon som jobbar med medborgarskap og juridiske rettar i IT-samfunnet. EFN kan sjåast på som eit norsk motstykke av den amerikanske Electronic Frontier Foundation (EFF).

Samskipnaden vart starta av Micha Reisel i 1994 som eit forum (e-postliste), og leiast i dag av Thomas Gramstad. EFN arbeider for å setja fokus på blant annan digital allemannsrett, opne standardar, opphavsrett, personvern, teknisk allmennkunne og datatryggleik. Ei viktig retning blant medlemmane er Creative Commons, rørsla som søkjer å forbetra og vidareutvikla innhald, åndsverk, programvare og internett gjennom fri deling av kunnskap, kjeldekode og opna rettar.

Thomas Gramstad, leiar i EFNFoto: Gisle Hannemyr

Frå 2007 er EFN medlem av European Digital Rights (EDRi), som blant anna arbeid med spørsmål om personvern og digital allemannsrett overfor EU.

EFN har òg eigne til ungdoms- og studentforum, og sender eigne lag til The Gathering og Wiki-arrangement.

Det er per mars 2008 ca. 950 abonnentar av epostlista, der ca. 900 er medlemmar av EFN.

Kjelder
-------

1. ↑  Enonic, «EFNs vedtekter», *EFN* (på norsk), henta 7. mars 2023
2. ↑  «Om EFN». Henta 2. august 2008.

* *Denne artikkelen bygger på «Elektronisk Forpost Norge» frå Wikipedia på bokmål, den 11. mars 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
«Siger» av Louis-Simon Boizot. Statuen på toppen av Palmier-fontenen i Paris held laurbærkransar i dei heva armane sine.
**Siger** er det å overvinna motstand eller motstandarar, til dømes i kamp, krig og andre konfliktar eller i leik, spel eller tevling. Ein kan til dømes snakka om militær siger, valsiger, siger ved forhandlingsbordet eller i idrett.

Markeringar
-----------

Siger kan markerast på ulike måtar, gjennom seremoniar og ritual. I tevlingar har ein gjerne ei høgtideleg overrekking av heidersteikn liknande til sigerherren. Gjennom tidene har sigrande krigarar eller militære leiarar markert triumfar i strid med mellom anna ofringar, framvising av trofé, opptog eller byggverk som Trajansøyla eller Triumfbogen.

Symbol på siger kan vera medaljar, pokalar, edle metall som gull og laurbær- eller palmeblad. Vanlege positurar knytte til siger kan vera å strekka opp éin eller begge armane eller forma ein V med fingrane. Visse datoar blir minna som sigersdag i fleire land, til minne om ulike sigrar.

Det finst fleire namn knytte til siger. Namn som byrjar med *Sig-* er vanlege i germanske namn, medan Viktor, Viktoria og likande frå latin *victoria* er utbreidde over store delar av verda.

Altarskulptur av Jesus som sigerherre over døden i ei kyrkje i Fronreute. Foto: Andreas Praefcke

Mytologi og soger
-----------------

Ein finn personleggjorte sigersgudar i fleire mytologiar, til dømes Nike i gresk og Victoria i romersk mytologi. Ei rekkje mytologiske, legendariske og folkelege forteljingar går også ut på å sigra over monster som drakar, troll eller liknande. I Gilgamesj-eposet overvinn til dømes heltane den øydeleggjande Himmeloksen, i vedisk mytologi sigrer Indra over slangen Vritra som stengjer for elvene, i gresk mytologi overvinn Zevs far sin, Kronos, og titanane, og i kristne helgensoger vinn heilage Jørgen over ein drake. Meir symbolske sigersfigurar finn ein i den jødiske patriarken Jakob som sigra over ein engel, Jesus som i kristen tradisjon har sigra over død og synd, eller den romerske guden Sol Invictus, 'den uovervinnelege'.

Sjå òg
------

* Pyrrhossiger

Kjelder
-------


* «siger» i Nynorskordboka.
* *Denne artikkelen bygger på «Victory» frå Wikipedia på engelsk, den 11. oktober 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Siger**
*For tendensen til mineral å brekke opp langs plane flater, sjå kløyv.* 
Kløv frå USA.
**Kløv** eller **kløvsal** er ein type sal til å halde fast todelt bør over ryggen på lastedyr. Kløva består typisk av to trestykke som er bundne fast med flate puter under, ofte med oppståande trestykke tvers over i begge endane, som er festa til dyret med reimar eller breie band rundt buk, bringe og lender.

I Noreg er tradisjonelt hest og rein dei mest brukte kløvdyra, men hund og geit har òg vorte brukt. Elles i verda er kamelar, dromedarar, jakar, lamaer, esel og muldyr brukt som kløvdyr.

* Tradisjonell kløv- og ridesal frå det amerikanske salishfolket (Flathead).Tradisjonell kløv- og ridesal frå det amerikanske salishfolket (Flathead).
* Japansk kløvsal.Japansk kløvsal.
* Japansk kløvsal for ein føydalherre.Japansk kløvsal for ein føydalherre.
* Hestar med kløv.Hestar med kløv.
* Muldyr med kløv, utan last.Muldyr med kløv, utan last.
* Japansk scene med kløvhest.Japansk scene med kløvhest.
* Geit med kløv.Geit med kløv.
* Esel med kløv som ber vatn.Esel med kløv som ber vatn.
* Jak med kløv og last.Jak med kløv og last.

Kjelder
-------

* «kløv» i Nynorskordboka.
* «kløv» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kløv**
Kallsjön.
**Kallsjön** er ein innsjø nord for Åreskutan i Åre kommun i Jämtland i Sverige. Kallsjön, som sidan tidleg på 1940-talet er regulert til vasskraftsføremål, har eit overflateareal på 156 km² og ei djupne på 134 meter. Han er den åttande største innsjøen i Sveriges målt i volum, med 6,1 milliardar m³ (6,1 km³).

Namnet kjem truleg frå dialektordet for «karl» (på meir moderne norsk dialekt «kall»). Det opphavlege namnet på innsjøen (*Kalln*) tyder altså karen eller gubben, og har ingenting med kjølig å gjere. Namnet var i følgje tradisjonen ein «karl» som var i slekt med guden Frøy, som hadde gjeve Frösön i Storsjön namn. Kall er for tida òg namnet på kyrkjestaden ved austsida av innsjøen. Ved vestsida av innsjøen finn ein tettstaden Huså, som fram til tidleg på 1900-talet var eit industrisamfunn. Ved sørenden av innsjøen finner ein administrasjonssenter i Åre kommuns, Järpen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kallsjön» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* SCB
* «En bok om Kall» av Gösta Ullberg

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kallbygden

Koordinatar: 63°27′0″N 13°19′0″E﻿
Ölandsbron kryssar Kalmarsund.
**Kalmarsund** er eit sund i Austersjøen mellom den svenske øya Öland og landskapet Småland på det svenske fastlandet. Sundet er omkring 130 km langt og mellom 5 og 25 km breitt. 

Det går ei bru over sundet, Ölandsbron.

Namnet
------

Det eldste belegget for namnet er frå 1000-talet. Ein finn det òg på den sødermannlandske runesteinen Sö 333, som nemner at nokon vart drepen i *Kalmarna sundum*. «Kalmarsund» blir rekna å vere sekundært til stadnamnet *Kalmarnar*, no Kalmar, som i sin tur kjem frå det søraustsvenske dialektordet *kalm* som tyder 'steinrøys' eller 'steinsamling'.

Førhistorie
-----------

Området kring Kalmarsund har vore busett sidan steinalderen og bronsealderen; i tillegg har folk frå mellomsteinalderen kryssa sundet på ei isbru i tidleg holocen då isbreane byrja å trekkje seg attende frå Öland. Alby er ein av stadane ein har funne spor etter ein busetnad frå tidleg i mellomsteinalderen, då folk kryssa Kalmarsund kring 6000 fvt. Dette er ein av dei eldste kjende mellomsteinalderlandsbyane i Nord-Europa.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kalmar Strait» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑    Wahlberg Mats: *Svenskt ortnamnslexikon*, Språk- och folkminnesinstitutet (SOFI), Uppsala 2003 (swe), s. 159, 160. ISBN 91-7229-020-X. Libris 8998039.
2. ↑  Thomas B. Larsson, *The Bronze Age Metalwork in Southern Sverige*, 1986, University of Umeå, Dept of Archaeology, 200 pages ISBN 91-7174-229-8
3. ↑  C.Michael Hogan (2007) *Alby Mesolithic Village*, The Megalithic Portal, red. Andy Burnham

Koordinatar: 56°43′56.60″N 16°26′57.41″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
Dronning Victoria og kusina hennar, Victoria av Saxe-Coburg-Gotha-Koháry. Måleri frå 1852 av Franz Xaver Winterhalter.
**Syskenbarn** (frå norrønt *systkinabǫrn* (fl.)) er ei nemning for skyldfolk som er barn av sysken til far eller mor åt ein sjølv. Ein seier om syskenborn at dei er slektningar i andre ættleddet. Er folk syskenborn, har dei minst éin sams besteforelder. Som regel har dei to besteforeldre felles. *Doble syskenborn* er born av sysken på både fars- og morssida, dei har følgjeleg tre eller fire besteforeldre felles.

Skilje mellom ulike typar syskenborn
------------------------------------

Eit syskenbarn av hannkjønn vert òg kalla *fetter*, eit ord som er lånt frå lågtysk. Eit syskenbarn av hokjønn vert òg kalla *kusine*, eit ord lånt frå fransk. På svensk, fransk og engelsk vert dette ordet (*kusin, cousin(e)* og *cousin*) brukt om alle syskenborn.

I tradisjonelt mål vert syskenborn som er born av systrer, kalla *systrungar*, medan dei som er born av brør, vert kalla *brødrungar*. I nokre kulturar skil ein mellom *parallellsyskenborn*, det vil seia systrungar av mora eller brødrungar av faren, og *kryssyskenborn*, brødrungar av mora og systrungar av faren. I kulturar som skil mellom slike typar syskenborn kan ein til dømes rekna parallelle syskenborn som brør og systrer, medan kryssyskenborn er rekna som mindre i slekt med ein sjølv.

I slektskapssystemet antropologar har kalla sudanesisk skil ein mellom syskenborn både ut frå kjønnet deira og det til foreldra. Det finst dermed åtte ulike nemningar for syskenborn.

Kjelder
-------

* 

* «kryssøskenbarn» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* 

* «parallellsøskenbarn» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Parallel and cross cousins» frå Wikipedia på engelsk, den 25. oktober 2010.*

* *Kin Naming Systems: Part 1*, arkivert frå originalen 16. september 2017, henta 25. oktober 2010

Fotnotar

1. ↑  «syskenbarn» i Nynorskordboka.
Ein moderne kolbrennar på kolmila si.
**Kolbrennar** var i gamal tid ein fagkunnig person som framstilte trekol i kolmiler. Arbeidet gjekk ut på å sette opp ei mile av tettpakka ved i eit visst system, dekke ho til med jord, og tenne ein eld inne i mila som varma opp veden så han vart forkola, for deretter å slokke mila, og når mila var kald nok, rive ho og ta ut det ferdige trekolet. Det kunne ta døger og veker før kolet var ferdig, og kolbrennarane måtte vakte mila døgeret rundt for å syte for at prosessen gjekk som han skulle. Vanlegvis vart kolmilene plassert på høvelege stader i skogane for at vegen til råstoffet skulle vere stutt. Både ved av bartre og av lauvtre kunne nyttast.

Arbeidet gjorde at kolbrennarane vart svarte å sjå til av all oska og kolstøvet som sette seg fast over så å seie heile kroppen, og då dei vanlegvis hadde tilhald i skogane når dei dreiv med kolbrenning, vart det i mange land knytt ulike negative førestellingar og jamvel overtru til denne yrkesgruppa. På dansk, der kolbrennar vert kalla *kulsvier*, har dei omgrepet *kulsviertro* som ei nemning for ei naiv form for kristentru, ei blind autoritetstru: «En kulsvier blev spurgt om, hvad han troede på. Svaret var 'Det som kirken tror på'». Same omgrepet med det same meiningsinnhaldet finn ein òg til dømes i Frankrike, *la foi du charbonnier* («kolbrennartru»), og i Tyskland, *Köhlerglaube* («kolbrennartru»).

Trekol brenn med høg varme når det vert tilført luft ved hjelp av blåsebelgar, og vart nytta som brensle under framstilling, støyping og forming av jarn og andre metall, til framstilling av glas og liknande som kravde oppvarming i rein eld med høg temperatur, og dessutan til produksjon av svartkrut.

Litteratur
----------

* Anders Uhrskov (1881-1971, dansk folkelivsskildrar og folkeminnesamlar), *Kulsvierbogen : skildringer på nordsjællandsk folkemaal*, Hans Toftes Boghandel, 1967.
* Valdemar Seeger, Fra Kulsvierlandet, Fredensborg, 1929

Fotnotar
--------

1. ↑  *«FOI Prov. La foi du charbonnier, La foi d'un homme simple, qui croit sans aucun examen tout ce que l'Église enseigne.»*
2. ↑  *Köhlerglaube, m. unbedingter kirchenglaube, besonders beim gemeinen manne.*
| Kolding |
| --- |
| Ei gågate i KoldingEi gågate i Kolding Ei gågate i Kolding |
| 

|  |
| --- |
| Byvåpenet til Kolding |
| **Byvåpenet til Kolding** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Kommune | Danmark  Region Syddanmark Kolding kommune |
| Grunnlagd | 1200-talet |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  239 km² |
| Innbyggjarar  - By (2013)   - folketettleik | 57 583   265/km² |
| Koordinatar | 55°29′30″N 09°30′00″E﻿Koordinatar: 55°29′30″N 09°30′00″E﻿ |
| Høgd over havet | 50 m |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.koldingkom.dk |
| Plassering |
|  |

**Kolding** er ein hamneby og tidlegare kjøpstad i den sørlege delen av Jylland i Danmark. Byen ligg ved Koldingfjorden. Han er òg senteret i Kolding kommune i Region Syddanmark. Byen er eit transport-, handels- og industrisenter, hovudsakleg retta mot skipsbygging. Andre viktig næringar er produksjon av maskineri og tekstilar, i tillegg til buskapseksport. 

Med eit folketal på 57 583 (2013) innbyggjarar er byen den sjuande største i Danmark. 

I Kolding ligg det tidlegare kongelege slottet Koldinghus. Dette vart bygd på 1200-talet, og er i dag eit museum. Visse delar av slottet, som kapellet og spisesalen, vert stundom brukt til statlege seremoniar. Det var den kongelege residensen på Jylland.

St. Nicolai kyrkja av stein er ei av dei eldste kyrkjene i Danmark, bygd på 1200-talet. Andre populære turistattraksjonar er Trapholt kunstmuseum og Geografisk Have. Trapholt inneheld samlingar av dansk kunst frå 1900, og eit mindre utval av utanlandske utstillingar.

Kjelder
-------

1. ↑  Søren Olsen: *Danmarks købstæder, 144 købstæder og andre gamle byer*, Politikens Forlag 2000, side 104, ISBN 87-567-6203-8
2. ↑  Danmarks Statistik: Tabel BEF44. (Vitja 10. februar 2014)
3. ↑  Koldinghus' historie frå Museet på Koldinghus (Vitja 10. februar 2014)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Råstoff for papirproduksjon
Frå skogsvirke til papir
Det løpande bandet, ei såkalla vire, i ei papirmaskin, merka med 9 *Table de fabrication* («fabrikasjonsbordet») på teikninga av papirmaskinen over. Her vert den blaute, vasshaldige fibermassen lagt flatt ut for å filtre seg saman til eit langt band av gjennomblaut papir. Det meste av vatnet i massen vert fjerna på dette bandet ved å sugast gjennom det, før papiret går vidare inn i dei store valsane i maskina for vidare tørking, merka med 10 *Séchage* på teikninga. Vassmerke kan pregast inn i papiret ved å late ein trommel med opphøgde merke prege den blaute massen på vira.
**Papirmasse** er råstoffet som vert nytta ved industriell produksjon av papir. Hovudsakleg vert papirmasse framstilt av trevirke, som i denne samanhengen vert kalla massevirke. Veden i lauvtre og bartre er hovudsakleg samansett av cellulosefiber som vert halde i hop av lignin, og papirmasse er frie cellulose-fibrar utblanda i vatn. Fibrane har slike eigenskapar at dei kan danne hydrogenbindingar, og med det verte til papir. I Noreg er det mest gran som vert nytta til papirmasse. Fibrar til papirmasse kan òg utvinnast av ferdiglaga papir som vert reinska for trykksverte og anna, altså ved å resirkulere avfallspapir. For å få særs kvitt papir, vert massen ofte bleika kjemisk.

Til finare papirkvalitetar, som til dømes papir til pengesetlar, vert dessutan ofte fibrar av bomull eller lin frå utbrukte klede og anna avfallstekstil nytta. Handteringa av slikt råstoff skil seg mykje frå korleis papirmasse elles vert produsert. 

Papirmassen kan verte produsert i særskilde tresliperi eller cellulosefabrikkar, tørka og sende til papirfabrikkar i ballar for der å verte blanda med vatn og naudsynte tilsetjingar og køyrd gjennom papirmaskina. Eller massen kan verte pumpa beinveges over til papirfabrikken som blaut masse. 

Det finst fleire typar papirmasse lagd på ulikt vis. Mekaniske masser, som ofte vert kalla tremassar og nytta til framstilling av papir til avisar, blad, magasin og liknande, vert framstilt ved at fibrane i veden vert frigjorte ved at trestokkane (utan bark og bast) vert slipte til småflis mot slipeskiver som roterer med høg fart, og vatn vert tilsett. Ligninet i treverket hindrar fibrane i å svelle under produksjonen av papiret, så papiret vert etter måten svakt og stivt. På grunn av ligninet i papiret, gulnar papiret lett i solljos eller dagsljos.

Ved å varme opp flisa, vert celleveggane i veden mjuke, og fibrane frigjerast med mindre lignin og i auka lengd, såkalla termomekanisk masse. Kjemisk-mekanisk masse får ein ved at flisa vert sett inn med ei blanding av natriumsulfitt og lut før oppmalinga. Dette gjev høgare styrke på papiret, og vert nytta til papir til tapet, mjølkekartongar og slikt. Halvkjemiske papirmassar lagast ved å koke flis av lauvtre under trykk ved 180 °C i ca. 15 min i ei sulfittoppløysning. Kjemisk masse, som gjerne vert kalla cellulose, vert laga ved å koke massevirke i eit bad av kjemikaliar, slik at størsteparten av ligninet vert fjerna, medan fibrane held seg stort sett uskadde.
**Lars Hjellbakk** (16. mai 1889–1. mai 1976) var ein gardbrukar, felemakar, orgelbyggjar, treskjerar, spelemann og slåttekomponist frå Hornindal kommune i Sogn og Fjordane.

Bakgrunn
--------

Lars Hjellbakk var odelsgut, fødd og oppvaksen på garden Hjellbakk i Hornindal. Foreldra var Ola Rasmus Larsson Hjellbakk (1852–1938) og Samulina A. Hjellbakk (f. Seljeset, 1867–1942). Felespelaren Samuline Seljeset var oldemor til Lars Hjellbakk. Hjellbakk budde på Hornindal kommune i Nordfjord. Han hadde to brør, Andreas og Jens. Hjellbakk var ugift.

Felemakar og spelemann
----------------------

Lars Hjellbakk byrja med å spele vanleg fele, og etter kvart tok han til å spele hardingfele. Den fyrste læremeisteren hans var næraste naboen, Ole «Spelar-Ola» Olsen Hjellbakk (1850-1936). Lars Hjellbakk byrja i lære 20 år gamal. Seinare gjekk han i lære hjå Lars Tomasgård d.e. Dessutan lærte Hjellbakk slåttar av brørne Ivar og Ola Kjellstad i Sunnylven. 

Hjellbakk var ein svært sentral personlegdom når det gjaldt bygdemusikk og felespel i Hornindal, og han var ein sentral tradisjonsberar av folkemusikk. 
Han byrja å lage feler i 1917, og laga om lag 80 hardingfeler. 

Lars Hjellbakk var ein stor slåttekomponist, og han komponerte mange runddansslåttar. Då han vart kjend med Gabriel Reed fekk Hjellbakk lære notar. 
Då Hornindal spelemannslag vart skipa i 1960, vart Lars Hjellbakk læremeister dei fyrste åra. Han var aktiv i spelemannslaget til han var over 80 år, og heidersmedlem i spelemannslaget frå 1967.

Musikalsk ettermæle
-------------------

Både Honndalstausene og Britt Pernille Frøholm nemner Lars Hjellbakk som ei stor inspirasjonskjelde.

Prisar og utmerkingar
---------------------

I 1967 vart Lars Hjellbakk tildelt Kongens Fortenestemedalje i sølv for sitt arbeid for folkemusikken. I 1980 heidra heimbygda Hornindal han dessutan med ei minnestøtte, som står i kommunesenteret Grodås.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel frå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* Honndalstausene sine heimesider
* Lydopptak av Lars Hjellbakk kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
**Lars Jensen** (10. juli 1784–8. juli 1852) var ein norsk gardbrukar, kyrkjesongar og stortingsmann frå Biri i Oppland.

Lars Jensen var son til husmannsfolk på garden Melum i Biri. Sjølv gjekk han det nyopretta Asker seminar, der han vart den fyrste dimitterte. I 1818, allereie før han var dimittert frå seminaret, fekk han stillinga som kyrkjesongar og lærar i Ringsaker, kyrkjesongar var han heilt til han døydde. Jensen gifta seg til garden Tande i Ringsaker og dreiv denne nokre år, til dess han kjøpte garden Lilleringsaker og flytta dit.

Jensen representerte Hedemarkens amt på Stortinget frå 1833 til 1845. På alle dei ordinære tingsamlingane var han medlem av kyrkjekomiteen, i 1845 av kyrkjekomite nr 1. Han var elles medlem av valkomiteen frå 1836 til 1845, og av kriminallovkomiteen i 1836 og på omframtstortinget 1836-37. Vidare var han i 1842 med i komiteen om embetsgardar og i 1845 av Lagtinget og fullmaktskomiteen.

Jensen døydde på garden sin i Ringsaker sommaren 1852.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF

 |
**Skalmeie** er eit treblåseinstrument med dobbelt røyrblad eller eit klemt sylindrisk røyrblad og konisk røyr. På det meste har han sju hòl på oversida og det kan òg vere eit hòl for venstre tommelfinger. Klangen er særs høg, skarp og – spesielt for dei låge tonane – nasal. Toneomfanget er 1½-2 oktavar. Ved hjelp av gaffelgrep kan ein spele kromatisk med unnatak av halvtonen over den djupaste tonen.

Kvinne med bass-skalmeie (Tobias Stimmer, ca. 1500)
Skalmeier, *Syntagma musicum*
Skalmeien stammar frå den orientalske zurna, og dukka opp i Europa i mellomalderen. I renessansen vart han bygd i c/f-stemming med omfanga piccolo, sopranino, sopran, alt, tenor og bass. Bass-skalmeien er lite handterleg og krev særs mykje luft. Skalmeien er igjen vorte bygd og spela frå midten av 1900-talet. Han blir brukt under framføring av mellomalder- og renessansemusikk, av folkemusikarar og i moderne musikk.

Skalmeien var utgangspunktet då barokkoboen vart konstruert i musikkmiljøet rundt det franske hoffet på midten av 1600-talet.

Sjå òg
------

* Zurna – forløparen, ofte med sylindrisk røyrblad
* Bombarde – særs lik skalmeie
* Barokkobo – ei vidareutvikling med dobbelt røyrblad

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en)Skalmeie og dulcian
* (en)Skalmeie

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC

 |
|  |
| --- |
| **Hoppekreps** |
| Planktonisk hoppekreps med karakteristiske lange antennerPlanktonisk hoppekreps med karakteristiske lange antenner |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Underrike:** | Bilaterale dyr Bilateria |
| **Infrarike:** | Protostomia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Krepsdyr Crustacea |
| **Klasse:** | Maxillopoda |
| **Underklasse:** | **Hoppekreps** CopepodaH. Milne-Edwards, 1840 |

**Hoppekreps** eller **copepodar** er ei gruppe små krepsdyr som finst i havet og i dei fleste ferskvassmiljø. Dei fleste artane er bentiske, men mange lever òg som plankton og utgjer ein vesentleg del av dyra i planktonet. Somme artar kan òg påtreffast i fuktige miljø på land eller som parasittar på fisk.

Ut frå biomasse og tal på individ kan hoppekreps seiast å vera den mest dominerande dyregruppa på jorda. Det er klassifisert omkring 14 000 artar til no, men det verkelege talet på artar er sannsynlegvis langt høgare.

Kjenneteikn
-----------

Dei fleste hoppekreps er mellom 0,5 og 5 mm lange, men kan i kalde farvatn nå lengder på opptil ein cm. Parasittiske artar kan bli endå større: *Lernaeocera branchialis*, som lever i gjellene til torsk, kan bli heile 3 cm lang. 

Som andre krepsdyr har copepodane eit pansra eksoskjelett, men sidan dei er så små er dette som oftast gjennomsiktig i likskap med resten av kroppen. Hoppekreps har tåreforma kropp med lange antenner på over 17 ledd, og mange artar er einøygde.

Økologi
-------

Ulike planktoniske hoppekreps-artar er særs viktige for så godt som alle marine økosystem som finst. Dei er særs dominerande som planktondyr, og er såleis viktig føde for små fisk, kval, sjøfugl, kril med meir. Dei er òg viktige organismar i karbonkrinsløpet; djuphavet får viktige karbontilskot frå søkkande hoppekrepsskal og -ekskrement.

Parasittiske artar hoppekreps er særs økonomisk skadeleg for fiskeri- og oppdrettsnæringa. Mellom anna høyrer den berykta lakselusa til gruppa.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Database over planktoniske hoppekreps, på engelsk eller fransk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL
* NDL

 |
**Erik Håkan Lidman** (31. januar 1915–6. juni 2000) var ein svensk friidrettsutøvar frå Göteborg. Han vart europameister på 110 meter hekk i 1946, åtte år etter han fekk EM-sølv i same øvinga.

Håkan Lidman, til venstre, og Sten Pettersson i 1935
Lidman var svensk meister på korthekken i tida 1934-45 og 1947-48. Han tok seg til finalen på 110 m hekk under Sommar-OL 1936 i Berlin, der han med tida 14,5 sekundar enda på fjerdeplass. To år seinare tok han sølvmedaljen då EM i friidrett 1938 fann stad i Paris, britiske Don Finlay vann tevlinga på 14,3 og Lidman fekk notert 14,5. I 1940 sette Lidman europarekord i 110 m hekk med tida 14,0, fyrst i 1956 vart rekorden sletta.

Under EM i friidrett 1946 i Oslo vann Lidman gullmedaljen på korthekken etter å ha vorte klokka inn på 14,6 sekundar, belgiske Pol Braekman tok sølv på 14,9. Same sesongen stilte han ikkje opp i den svenske friidrettsmeisterskapen, i protest mot at det svenske friidrettsforbundet hadde utestengd fleire utøvarar på livstid (for brot på amatørreglementet).

Lidman kvalifiserte seg også til OL-finalen på 110 m hekk i London i 1948, men enda som sjette og sistemann.

Han døydde i Estepona i Spania, 85 år gammal

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Håkan Lidman» frå Wikipedia på engelsk, den 24. august 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Håkan Lidman» (på engelsk). Olympedia. Henta 5. mars 2023.
**Ivan Hesjko** (fødd 19. august 1979) er ein ukrainsk tidlegare mellomdistanseløpar frå Tsjernivtsi som spesialiserte seg i 1500 meter. Han vann bronsen på distansen under verdsmeisterskapen 2003 og sølvmedaljen ved europameisterskapen 2006.

Aktiv
-----

Hesjko sprang seg inn i verdseliten på 1500 m sommaren 2002. Etter å ha sett landsrekord med 3.32,0 i juni månad, tok han i august bronsemedaljen på distansen under VM i friidrett 2003 i Paris, klart slått av vinnaren Hicham El Guerrouj og Mehdi Baala. Ved innandørs-VM 2004 i Budapest vart han andremann etter eit løp i lusefart. Under Sommar-OL 2004 vart han femtemann på 1500 m og utslått i semifinalane på 800 meter. Berre vel ei veke etter leikane i Aten, den 3. september i Brussel, sette han ukrainsk rekord med tida 3.30,33 i eit GL-stemne.

I 2005 vann Hesjko spesialdistansen både i innandørs-EM i Madrid, under universiaden i Izmir og til sist under den såkalla verdsfinalen. Inn i mellom vart han fjerdemann i VM-finalen i Helsinki, utan heilt å kunne truge dei tre medaljevinnarane. Vårvinteren 2006 sigra han på 1500 m ved innandørs-VM i Moskva. I august 2006 kneip Hesjko sølvmedaljen på 1500-meteren då friidretts-EM vart avvikla i Göteborg.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2000 i Sydney: Utslått i kvalifiseringa på 1500 m (3.41,8=nr 31)
* EM 2002 i München: Utslått i kvalifiseringa på 1500 m (3.47,7=nr 16)
* VM 2003 i Paris: Bronsemedalje på 1500 m – 3.33,1
* OL 2004 i Aten: Nr 5 på 1500 m – 3.35,8. Utslått i semifinalane på 800 m (1.46,6=nr 15)
* VM 2005 i Helsinki: Nr 4 på 1500 m – 3.38,7
* EM 2006 i Göteborg: Sølvmedalje på 1500 m – 3.39,5, bakom Mehdi Baala (3.39,0)
* VM 2007 i Osaka: Utslått i kvalifiseringa på 1500 m (3.42,0=nr 25)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ivan Heshko» frå Wikipedia på engelsk, den 17. juni 2021.*
* World Athletics
**Ivan Hlinka** (26. januar 1950–16. august 2004) var ein tsjekkisk ishockeyspelar og trenar frå Most som i perioden 1972-77 vart trefaldig verdsmeister med Tsjekkoslovakia. Han var landslagssjef då Tsjekkia gjekk til topps i Vinter-OL 1998 og Ishockey-VM 1999. Hlinka, som var senterløpar, vert rekna som ein av dei aller beste tsjekkiske ishockeyspelarane nokon gong.

Spelar
------

### Klubbspel

Hlinka spelte på HC Litvínov sitt lag i den tsjekkoslovakiske serien frå 1966 til 81, og på ny 1985-87. I mellomtida tenestegjorde han 1981-83 i den kanadiske NHL-klubben Vancouver Canucks og 1983-85 i sveitsisk EV Zug.

### Landslagsspel

I åra frå 1970 til 1981 deltok Hlinka i elleve verdsmeisterskap og to olympiske vinterleikar. Han vart verdsmeister med Tsjekkoslovakia i 1972, 1976 og 1977. I 1972 vann han OL-bronse i Sapporo og i 1976 OL-sølv i Innsbruck. I VM 1978 fekk han plass i All-Star-Team.

Trenar
------

Hlinka var landslagssjef 1991-92 for Tsjekkoslovakia og 1993-99 for Tsjekkia. Han leidde Tsjekkia til OL-gull under Vinter-OL i Nagano i 1998 og til VM-gull under ishockey-VM i Noreg i 1999.

Hlinka omkom i ei bilulukke på veg heim frå Karlovy Vary.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ivan Hlinka» frå Wikipedia på tysk, den 25. april 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NKC
* Munzinger (sport)

 |
|  |
| --- |
| **Karpefamilien** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Infraklasse:** | Ekte beinfiskar Teleostei |
| **Orden:** | Karpefisk Cypriniformes |
| **Overfamilie:** | Cyprinoidea |
| **Familie:** | **Karpefamilien** CyprinidaeRafinesque, 1810 |

**Karpefamilien** (**Cyprinidane**) er ein stor familie karpefisk som lever i ferskvatn, stundom brakkvatn, over heile verda (naturleg i Nord-Amerika, Eurasia og Afrika). I Noreg er familien mellom anna representert gjennom mort, ørekyt, karpe, karuss og karpe. Familien omfattar 2010 kjende artar fordelt på 210 slekter.

Kjenneteikn
-----------

Karpane har ikkje tenner framme i kjevane, men delar opp maten sin med fleire radar svelgtenner. Leppene er som regel tynne, og dei fleste artane er overbitte.

Den største arten i familien er kjempebarben, som kan bli over 2,5 m lang. Mange artar vert derimot ikkje større enn 5 cm. Den minste fiskearten i verda, som heiter *Danionella translucida* og når ei makslengd på 12 mm, er ein cyprinid.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Karpefamilien**

* FishBase

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur

 |
Karpato-Ukraina i 1939
**Karpato-Rutenia**, **Karpatisk Ukraina**, **Zakarpattja**, **Transkarpatisk Rutenia**, **Transkarpatisk Ukraina**, **Rusinko,** **Subkarpatisk Rus**, **Subkarpatia** (ukrainsk: Карпатська Русь, *Karpatska Rus’*; eller Закарпаття, *Zakarpattja*; ungarsk *Kárpátalja*; slovakisk og tsjekkisk: *Podkarpatská Rus*; rumensk *Transcarpatia*; polsk *Zakarpacie*; tysk *Karpatenukraine*; russisk: Подкарпатская Русь, *Podkarpatskaja Rus* eller Закарпатье, *Zakarpatje*) er ein region i Aust-Europa, hovudsakleg vest i Zakarpattja oblast i Ukraina, med mindre delar aust i Slovakia (stort sett i Prešov kraj og Košice kraj) og i Lemkovyna i Polen. 

Karpato-Ukraina var òg namnet på ein sjølverklært sjølvstendig stat i det same området i 1939, som berre varte i tre dagar før han vart annektert av Ungarn.

Historie
--------

Rutenia er eigenleg eit latinsk namn på heile det austslaviske området, det hengjer saman med namnet på mellomalderestaten Kiev Rus. Han inneheldt det meste av dagens Ukraina, heile dagens Kviterussland og delar av dagens Russland, nærare avgjort område vest og sørvest for Moskva. Rus vart okkupert austfrå på 1100-talet. Namnet rutenarar vart seint i mellomalderen teke i bruk om austslavarar som budde vest for Karpatane.

Karpato-Rutenia var ein del av keisarriket Austerrike-Ungarn fram til 1. verdskrigen. I mellomkrigstida tilhøyrde det Tsjekkoslovakia, men fekk i 1938 indre sjølvstyre. Under 2. verdskrigen låg området under Ungarn. Etter krigen vart det innlema i Sovjetunionen og vart ein del av Ukrainske SSR under namnet *Sakarpatskaja oblast*. Ved oppløysinga av Sovjetunionen vart området ein del av Ukraina.

Sjå òg
------

* Svart Rutenia
* Raud Rutenia
* Kvit Rutenia
* Rutenia
* Karpato-Ukraina

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karpato-Ruthenia» frå Wikipedia på bokmål, den 8. september 2012.*

Koordinatar: 48°20′N 23°14′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC

 |
Karren i Yorkshire Dales mellom Ingleborough og Pen-y-ghent.
Karren ovanom Malham Cove
**Karren** eller **kannelering** er oppløysingsfenomen som blir danna på overflata av karstbergarter. Karren er eit av karaktertrekka ved karst som er lettast å kjenne att og er ofte lineære og renneforma, men stundom òg forma som groper eller panner. Grupper av karren vert kalla karrenfelt.

Kjende døme
-----------

Karren finst i kalksteinsområde i verda som var dekte av is under den siste istida. Kjende døme finst i Yorkshire Dales i nordlege England, Stora Alvaret på Öland i Sverige, the Burren i County Clare på Irland og i Désert de Platé, i Dei franske Alpane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Limestone pavement» frå Wikipedia på engelsk, den 19. november 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Geology - Refuge de Platé Arkivert 2011-07-21 ved Wayback Machine. Retrieved on 2010-08-09

* Lauritzen, Stein Erik. (2013, 17. oktober). Karren. I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå .


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BBC Things

 |
**Věra Pospíšilová-Cechlová** (fødd 19. november 1978) er ein tsjekkisk tidlegare diskoskastar frå Litoměřice som vann bronsemedaljen i øvinga under Sommar-OL 2004 så vel som VM 2005.

Aktiv
-----

Pospíšilová vart nummer 6 ved VM 2001 i Edmonton, nummer 4 ved EM 2002 i München og nummer 5 ved VM 2003 i Paris/Saint-Denis. Før verdsmeisterskapen i Paris fekk ho den 6. juli i greske Réthymno opp sitt livs beste diskoskast, eit kast målt til 67,71 meter.

Under dei olympiske leikane i Aten i 2004 tok Pospíšilová-Cechlová bronsemedaljen med eit bestekast på 66,08 meter. Året etter sikra ho seg ein ny bronsemedalje då verdsmeisterskapen 2005 fann stad i Helsinki, Franka Dietzsch frå Tyskland vann då øvinga og olympiameisteren Natalja Sadova tok sølv. Sidan den gongen var femteplassen i Beijing-OL 2008 Pospíšilová-Cechlovás beste plassering i ein stor internasjonal meisterskap.

Věra Pospíšilová-Cechlová er gift med brytaren Jakub Cechl.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2001 i Edmonton: Nr 6 – 61,47 m
* EM 2002 i München: Nr 4 – 62,31 m
* VM 2003 i Paris: Nr 5 – 65,55 m
* OL 2004 i Aten: Bronsemedalje – 66,08 m
* VM 2005 i Helsinki: Bronsemedalje – 63,19 m
* EM 2006 i Göteborg: Nr 7 – 60,71 m
* VM 2007 i Osaka: Utslått i kvalifiseringa (57,56 m =nr 21)
* OL 2008 i Beijing: Nr 5 – 61,75 m
* VM 2009 i Berlin: Utslått i kvalifiseringa (59,52 m=nr 18)
* EM 2010 i Barcelona: Utslått i kvalifiseringa (0)
* VM 2011 i Daegu: Utslått i kvalifiseringa (53,87 m=nr 23)
* EM 2012 i Helsinki: Nr 7 – 60,08 m
* OL 2012 i London: Utslått i kvalifiseringa (55,00 m=nr 34)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Věra Pospíšilová-Cechlová» frå Wikipedia på tysk, den 26. september 2019.*

* *Denne artikkelen bygger på «Věra Pospíšilová-Cechlová» frå Wikipedia på engelsk, den 26. september 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NKC

 |
Koordinatar: 59°56′03″N 10°45′18″E﻿

Hovudbygningen på Vøienvolden fotografert frå sørFoto: Helge Høifødt

Vøienvoldens hovudbygning i 1916, før ombygging ved Magnus Poulsson i 1917.Foto: Halfdan Møller, Oslo Museum

**Vøienvolden gård** i Maridalsveien 120 på Sagene i Oslo er det løkkeanlegget (gardsbruket) i byen som er mest komplett og best teke vare på, med bygningar frå seint på 1700-talet og tidleg på 1800-talet, dels med tilbygg frå 1900-talet, og med ein eigedom på nesten åtte mål. Gardsbygningane ligg i firkant rundt tunet, med tilkomst gjennom ei gjennomkøyring i den lange løebygningen mot nord. Både bygningane og den firkanta forma på tunet skriv seg i hovudsak frå slutten av 1700-talet; eit kart frå 1795 syner løe, hovudhus og bryggerhus. Stabburet, ein potetkjellar og ei smie kom til på 1800-talet. Ikring bygningane er det ein hage med fleire sers gamle og høge tre. 

Garden, som vart freda i 1941, ligg fritt til på ei høgde med utsyn mot sør. I grannelaget ligg det eldre trehus og dessutan bustadblokker i mur frå 1900-talet.

Opphavleg var Vøienvolden ei løkke i den luten av Bymarka som var skilt ut frå Vøyen gård i Aker. Ved eit kongeleg brev i 1629 vart fem gardar avsett til bymark for borgarane i byen, det vil seie beitemark og løkker til korndyrking, for byen hadde ikkje hatt bymark etter at kong Christian IV flytta Oslo i 1624 og kalla han for Christiania. I 1683 gav magistraten løyve til at «et stykke eng på byens mark», Vøienvolden med 47-48 mål jord, vart overdrege til rådmann Johan Pettersen Bergmand. Løkka vart ikkje bunde til ein eigedom i sjølve byen, som elles var det vanlege. I 1708 var Vøienvolden selt på auksjon til kjøpmann Wilhelm Cornix, som gjorde store utbetringar, bygde nye hus og laga til hage med dammar og inngjerding. Etter at han døydde i 1721, vart løkka ein vanleg bondegard.

Eigar av Vøienvolden er Fortidsminneforeningen, som driv garden som eit museum og senter for bygningsvern, og dessutan leigar ut kontor i bygningane. Oslo- og Akerhusavdelinga av Fortidsminneforeningen har òg kontor her.

Garden vart gjeve til Fortidsminneforeningen i 1954 for å verte eit «østkantens museum» i samsvar med testamentet til den dåverande eigaren, fabrikkeigar Sverre Udnæs og enka etter han, Ingrid. Det fylgde med ein grunnkapital for å trygge drifta av museet, og dessutan nokre møbel. Før garden vart opna for ålmenta som museum i 1960, vart det gjort ymse restaureringsarbeid.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Vøienvolden i kulturminnesok.no