recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 46°30′46″N 7°58′04″E﻿

**Gletscherhorn** er eit 3 983 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Grensa mellom kantonane Bern og Valais går over fjelltoppen.

Gletscherhorn ligg sør for Jungfrau, mot sørvest er han over Gletscherjoch knytt til Äbeni Flue. Mot nord fell hornet i ein 1200 meter høg vegg, vidare i bratte bergsider, 2 800 meter ned i Lauterbrunnental. På sørsida ligg snøbreane Gletscherhornfirn og Kranzbergfirn, den berglendte søraustegga skil desse frå kvarandre. Breane renn i hop nedanfor søraustegga og munnar ut i Grosser Aletschfirn. Lenger mot sør tronar Aletschhorn med sin mektige nordvegg over Grosser Aletschfirn.

Klatresoge
----------

Gletscherhorn vart klatra fyrste gongen den 15. august 1867 av James John Hornby og Christian Lauener. Klatreturen gjekk opp vestegga.

Normalrutene til topps går over høvesvis søraustegga og vestegga. Begge rutene må seiast å vere lange, og byr elles på noko krevjande klatring. Nordveggen på Gletscherhorn er ein ytterst krevjande tur, både kva gjeld klatring på berg og på is, bre.

Gletscherhorn vert sjeldan klatra. Noko fordi det i alle høve er rett krevjande, så kjem det forhold at han er omgjeven av meir kjende toppar, og kanskje spelar det inn at han manglar nokre høgdemeter på å vere 4000-meters-topp.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gletscherhorn» frå Wikipedia på tysk, den 10. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Potensiell kvervling** (PV) er ein storleik som er proporsjonal til prikkproduktet av kvervling og lagdeling som for ein pakke med luft eller vatn, berre kan endrast av diabatiske prosessar eller friksjon. Det er ein nyttig storleik for å forstå skapinga av kvervling i syklogenese (skapinga og utviklinga av ein syklon), særleg langs polarfronten, og for å analysere havstraumar. 

Han er òg nyttig for å spore inntrenging av luft frå stratosfæren inn i troposfæren nær område der jetstraumen er sterkast. Han fungerer òg som ein metode for å følgje havstraumar og kan nyttast til å forklare kvifor fjellkjeder som Andesfjella kan føre til at dei øvre vestavindane dreier mot ekvator og tilbake att. 

Baroklin instabilitet krev ein potensiell kvervlingsgradient der bølgjer forsterkar seg under syklogenese.

Bevaring av potensiell kvervling
--------------------------------

Matematisk kan ei form av potensiell kvervling skildrast som: 

{\displaystyle {\rm {PV}}={\frac {1}{\rho }}\,\zeta \,.\nabla \theta }

der {\displaystyle \rho } er væsketettleiken, {\displaystyle \zeta } er absolutt kvervling og {\displaystyle \nabla \theta } er potensiell temperaturgradient. Det kan visast gjennom ein kombinasjon av den første termodynamikklova og bevaring av rørslemengd at potensiell kvervling berre kan endrast ved diabatisk oppvarming (som frigjering av latent varme frå kondensasjon) eller friksjonsprosessar. Denne bevaringa er den atmosfæriske utgåva av tregleik. Ein roterande kunstløpar med armande strekt ut til sides kan akselerere rotasjonen ved å trekke armane til seg. På liknande måte vil ei brei luftsøyle rotere sakte, men når lufta konvergerer vil vindstyrken auke for å bevare den potensielle kvervlinga. Divergens for kvervelen til å verte breiare, og rotasjonsfarten minkar.

Sjå òg
------

* Kvervling

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Potential vorticity» frå Wikipedia på engelsk, den 23. juni 2009.*
**Potensial** er ein matematisk og fysisk storleik som blir brukt til å skildre visse eigenskapar ved kraftfelt, til dømes elektrisk felt og tyngdefelt. Omgrepet kjem av potensiell energi, stillingsenergi, som ein lekam får når det til dømes blir løfta i tyngdefeltet.

Elektrisk potensial
-------------------

*For meir om dette emnet, sjå elektrisk potensial.*
Med potensialet i eit punkt i eit elektrisk felt meiner ein det arbeid som må til for å føre ein lekam med positiv ladningseining inn i feltet og fram til punktet frå ein posisjon der lekamen har null potensiell energi. Elektrisk potensial er stillingsenergi per ladningseining. Eininga for elektrisk potensial er joule/coulomb = volt. Spenninga mellom to punkt i eit elektrisk felt er lik differansen mellom potensiala i punkta, og eininga for spenning blir difor òg volt.

Tyngdepotensialet
-----------------

Tyngdepotensialet i eit punkt i eit tyngdefelt er stillingsenergi per masseeining. I eit tyngdefelt er potensialskilnaden mellom to punkt lik arbeidet som blir utført på ein lekam med 1 masseeining (1 kilogram) når det blir flytta frå det eine punktet til det andre.

Alle punkt med same potensial i eit felt dannar ei potensialflate eller nivåflate. Nemninga potensial blir brukt med liknande eller tilsvarande definisjonar i magnetisk potensial, termodynamisk potensial, kjemisk potensial og anna.

Kjelder
-------

* Potensial: fysikk, matematikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå .
**Glimmerskifer** er ein metamorf bergart. Glimmerskifer er lagdelt og har gode kløveigenskapar (milli- til centimeter tjukke flak).

Han består av lagvise mineral. Hovudmateriala er kvarts og glimmer, men òg noko feltspat, kloritt, apatitt og andre mineral. Glimmer er danna av mørk biotitt, paragonitt og ljos muskovitt.

Han kan òg innehalde granat, kyanitt, staurolitt eller sillimanitt. Dersom innhaldet av éit av desse er dominerande, blir kalla han for *granatglimmerskifer*, *kyanittglimmerskifer* o.s.v.

Dei fleste glimmerskifrane er danna ved regionalmetamorfose av opphavlege leirsediment og han dannar godt jordsmonn. Dei er vanlege i grunnfjellet og i yngre fjellkjeder, òg i Noreg. Einskilde glimmerskifrar blir nytta som takskifer.

Danning
-------

Glimmerskifer er danna ved avsetning (sedimentering) av leire, på botnen av vatn (innsjøar eller hav) frå kambrium- til silurtida.

Leira er avsett i intervall eller syklusar, difor er skifer lagdelt. Seinare er desse ført ned i jordskorpen. Ved høg temperatur på omtrent 600 °C og trykk opptil 5000 bar, har sedimentlaga vorte omdanna (metamorfose) frå leire til skifer.

Grada av omdanning (metamorfose) frå leire gjev skiferen ulik kvalitet. Leirskifer er ikkje omdanna og er ein ganske mjuk skifer. Fyllitt er hardare og meir omdanna, medan glimmerskifer og kvartsittskifer er hardast og dei mest omdanna.

Norske glimmerskiferbrot
------------------------

Glimmerskifer er vanleg i Gudbrandsdalen, Trøndelag, Nordland og Troms

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Glimmerskifer» frå Wikipedia på bokmål, den 30. september 2010.*
Den **potensielle tettleiken** til ein væskepakke med trykk P er tettleiken pakken måtte ha for å førast adiabatisk til eit referansetrykk {\displaystyle P\_{0}}, ofte 1000 hPa). Når tettleiken endra seg ved forskjellig trykk, er den potensielle tettleiken til ein væskepakke bevart, sidan trykket pakken opplever endrar seg (om det ikkje finst miksing med andre pakkar eller ein har netto varmefluks). Omgrepet vert nytta i oseanografi og (til mindre grad) i atmosfærisk vitskap.

Potensiell tettleik er ein dynamisk viktig eigenskap: for statisk stabilitet må den potensielle tettleiken minke oppover. Om han ikkje ger det, vil ein pakke som vert flytta oppover vere lettare enn omgjevnadane, og dermed helde fram oppover. På liknande måte vil ein pakke som då vert flytta nedover vere tyngre enn omgjevnadane. Dette gjeld sjølv om tettleiken til væska minkar oppover. I stabile tilhøve (der den potensielle tettleiken minkar oppover) vil rørsler langs ei flate med konstant potensiell tettleik (isopyknalar) nytte mykje mindre energi enn rørsler på tvers av desse flatene (diapyknal straum), så det meste av rørsla i ei tredimensjonal geofysisk væske går langs desse todimensjonale flatene.

I oseanografi nyttar ein symbolet {\displaystyle \rho \_{\theta }} for å skildre potensiell tettleik, med referansetrykk {\displaystyle P\_{0}} som trykket ved havoverflata. Den tilsvarande «potensielle tettleiksanomalien» vert skrive som {\displaystyle \sigma \_{\theta }=\rho \_{\theta }-1000} kg/m{\displaystyle ^{3}}. Sidan kompressibiliteten til sjøvatn varierer med salinitet og temperatur, må referansetrykket veljast nær det faktiske trykket for å definisjonen av potensiell tettleik skal gje meining. Referansetrykket vert ofte vald i heile multiplar av 100 bar, for vatn nær eit trykk på 400 bar (40 MPa), la oss sei at referansetrykket er 400 bar, så ville den potensielle tettleiksanomalien vorte skriven {\displaystyle \sigma \_{4}}.

Potensiell tettleik vert tilpassa effekten av kompresjon på to måtar: 

* Effekten av at ein pakke endrar volum på grunn av endringar i trykket (når trykket aukar, minkar volumet).
* Effekten av at ein pakke endrar temperatur på grunn av adiabatiske endringar i trykket (når trykket aukar, aukar temperaturen).

Tettleiken til ein pakke kan reknast ut frå tilstandslikninga:

{\displaystyle \rho =\rho (P,T,S\_{1},S\_{2},...)}
der {\displaystyle T} er temperatur, P er trykk og {\displaystyle S\_{n}} er andre sporstoff som påverkar tettleiken (t.d. saliniteten til sjøvatn). Den potensielle tettleiken ville då ha vorte: 

{\displaystyle \rho \_{\theta }=\rho (P\_{0},\theta ,S\_{1},S\_{2},...)}
der \theta  er den potensiell temperaturen til ein væskepakke for det same referansetrykket {\displaystyle P\_{0}}.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Potential density» frå Wikipedia på engelsk, den 1. desember 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ John M. Wallace and Peter V. Hobbs (2006). *Atmospheric Science, An Introductory Survey, Second Edition*. Academic Press. ISBN 0-12-732950-1.
	+ Robert H. Stewart (2002). *Introduction to Physical Oceanography*.

1. ↑   Arkivert 2016-03-06 ved Wayback Machine.
|  |
| --- |
| **Melde** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Nellikordenen Caryophyllales |
| **Familie:** | Amarantfamilien Amaranthaceae |
| **Underfamilie:** | Meldefamilien Chenopodioideae |
| **Stamme:** | Atripliceae |
| **Slekt:** | **Melde** *Chenopodium*L. 1753 |

**Melde** (*Chenopodium*) er ei planteslekt i amarantfamilien som veks over store delar av verda. Ho inneheld rundt 150 artar. «Melde» blir brukt som namn på mange av artane i familien. Mange av dei er blitt brukt som matplantar i lang tid, fleire av dei som spinatvekstar men også om lag som korn gjennom quinoa. Elles er mange meldeplantar rekna som ugras.

Texasmelde (*Chenopodium berlandieri*)
Quinoa ved Titicacasjøen.
Dei fleste artane er eittårige med skruestilte blad som er snaue, med kjertelhår eller kuleforma mjølhår. Dei har ørsmå, tokjønna blomar med grønt blomsterdekke. Blomane sit i toppstilte knippe eller nøste, eller i bladhjørna. Frukta er ei mørk nøtt som er gøymt i eit hylster. Meldefrø inneheld generelt mykje stive og til dels også olje. 

Rundt 30 meldeartar er funne i Noreg, som meldestokk, stolt henrik, bærmelde, frømelde, hjartemelde, jordbærmelde og raudmelde. Ein reknar med at dei fleste av desse er komne til landet med ballast, saman med grasfrø, i innført saueull eller på anna vis.

Meldestokk er ein utbreidd meldeplante i «den gamle verda» som er blitt dyrka til mat og dyrefôr. Det er gjerne frø frå denne melda ein finn når ein siktar korn.

I «den nye verda» er quinoa ein gammal kulturplante som er blitt dyrka i Andes og har frø som kan malast til mjøl. Også blada kan etast. Texasmelde er ein nærskyld plante frå Nord-Amerika som er blitt brukt på liknande vis, sjølv om han i dag gjerne er rekna som eit ugras.

Kjelder
-------


* «Melde» (27. desember 2013), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 25. mars 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Melde**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
Kart over Aust-Afrika med Afarsenkinga avmerkt. Linjene viser grensa mellom jordskorpeplatene, og trekantane viser vulkanar.
**Afar-senkinga** (også kalla Danakil-senkinga og Afar-triangelet) er ei geologisk senking ved Afrikas horn, som dekker Eritrea, den etiopiske Afar-regionen og Djibouti. Senkinga omfattar ørkenen Danakil og Asalsjøen, det lågaste punktet i Afrika (155 muh.). Dallol, det varmaste folkesette området på jorda, ligg i Afar-senkinga. 

Området er kjent som ei «vogge for menneskja», med rike funn av hominid-fossil og tidlege steinalderverktøy. Ved Gona har ein funne nokre av verdas eldste steinverktøy, og ved Hadar fann ein fossilet «Lucy», eit godt bevart *Australopithecus*-fossil.

Afarsenkinga ligg ved møtepunktet for tre jordskorpeplater. I dag er senkinga svært varm og tørr. Gjennomsnittstemperaturar er rundt 25 °C i regntida og 48 °C i tørketida. Den høgaste temperaturen ein har målt var 64,4 °C på 1930-talet. Ho er endorheisk nedslagsfelt for Awash-elva, som endar her i ein serie stadig saltare innsjøar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Afar Depression» frå Wikipedia på engelsk, den 9. november 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Leif Bendix Jørgensen** (fødd 1925) er ein norsk pianist utdanna frå Musikkonservatoriet i Oslo, der han også var lærar etter endt utdanning. Jørgensen gjennomførte sin første konsert i kulturhuset Festiviteten i heimbyen Haugesund i 1942, og hadde si foreløpig siste opptreden same stad så seint som i 2017, der han framførte delar av programmet frå debutkonserten. Han var då 92 år gamal.

Jørgensen har, utanom eigne konsertar, blant anna vore dirigent for Haugesund Byorkester, og lærar ved Oslo Musikkonservatorium. Jørgensen vart kjendis i Skandinavia som mangeårig deltakar i spørreprogrammet Kontrapunkt, ein konkurranse han vann i 1972 saman med Ivar Folgerø og Gudmund Holthe.
Same år var han gjest i Erik Bye sitt underhaldningsprogram «Lørdagskveld med Erik Bye».

Fotnotar
--------

1. ↑  «75 musikalse år - Leif Bendix Jørgensen». *Haugesunds Avis*. Henta 23. april 2018.
2. ↑  «Leif Bendix Jørgensen». Rogalyd. Henta 23. april 2018.
3. ↑  «Kontrapunkt». NRK. 9. januar 1971.
**Svartediket** er eit vatn som ligg i Bergen kommune i Hordaland. Det er ein del av drikkevassforsyninga til Bergen, og var kjelda til Noreg sitt første moderne vassverk i 1855. Vatnet vart ført under trykk til husstandane i byen via støypejernsrøyr, og folkesetnaden i Bergen kunne få innlagt vatn.

Svartediket ligg i dalføret mellom Ulriken og Fløyen. Isdalen, Hardbakkadalen og Våkendalen endar ned mot Svartediket.

Historie
--------

Før demninga vart bygd låg det to vatn her, Alrekstadvatn og Isdalsvann, som låg i den nordaustlege delen av det noverande vatnet. Svartediket låg opphavleg i Årstad kommune og utbygginga kom i stand etter avtale med Årstad herredstyret og Bergen kommune.

Svartediksdammen fekk ei tappehøgde på 4,5 m, som var tilstrekkeleg i 1882. I 1868 kjøpte kommunen Øvre Møllendal og fekk slik bruksretten til Isdalsvann, Tarlebøvann, Langelivvann og Øvre Isdalsvann. Dammen vart vidare utbygd i 1882 med sikte på å forsyne byen med vatn i 90 dagar. Demninga vart då gjort tre meter høgare og Svartediket kunne regulerast til 7,7 m. I 1950-1954 gjorde ein ei ny utbygging og Svartediket vart heva med 11 meter til, totalt 18,7 m.

Hausten 2004 vart Svartediket råka av giardia-parasitten og ein reknar med at mellom 4000 og 6000 menneske vart råka. Opp til 400 av desse sleit med langtidsverknader i lang tid etterpå.
Vassverket som reiner vatnet frå Svartediket vart i ettertid oppgradert med UV-stråling, som mellom anna tar knekken på parasitten. På folkemunne vart Svartediket ein liten periode humoristisk kalla «Giardiasjøen».

Kjelder
-------

* Gunnar Hagen Hartvedt (2003). *Bergen Byleksikon* (4 utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. ISBN 82-573-1036-0.

1. ↑  Pål Andreas Mæland og Jan Stian Vold (18. mai 2006). «6000 syke av Giardia». Bergens Tidende. Henta 20. april 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Leicester City** er ein fotballklubb frå Leicester i Storbritannia stifta i 1884, som sidan 2014 spelar i den engelske toppdivisjonen Premier League. Laget overraska stort og vart engelsk ligameister i 2016. Leicester City har aldri tidlegare vunne den engelske ligaen, ei heller FA-cupen. Derimot har klubben vunne ligacupen tre gongar; 1964, 1997 og 2000.

Leicester City har sidan 2002 spelt heimekampane på King Power Stadion, eit anlegg med plass til 32 300 tilskodarar. I perioden 1891-2002 var Filbert Street heimarena. Laget spelar i mørkeblå drakter.

Leicester City har vore med i den engelske fotballigaen sidan sidan 1891. Klubben vart nummer to i toppdivisjonen i 1929, eitt poeng bak Sheffield Wednesday, den beste prestasjonen før laget vann Premier League i 2015/16-sesongen. Leicester City deltok i FA-cupfinalane 1949, 1961, 1963 og 1969, men tapte alle for høvesvis Wolverhampton Wanderers, Tottenham Hotspur, Manchester United og Manchester City.

Kjelder
-------

1. ↑  King Power Stadium - Leicester The Stadium Guide

* *Denne artikkelen bygger på «Leicester City F.C.» frå Wikipedia på engelsk, den 22. september 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* NKC
* Discogs (artist)

 |
**Leif Eriksen** (fødd 14. mai 1940) er ein tidlegare fotballspelar og -trenar frå Oslo. Han vart seriemeister med Vålerengen IF I 1965. Tida 1964-68 deltok han i fire av Noregs landskampar. Eriksen var trenar for Vålerengen-laget som vart cupmeister 1980 og seriemeister 1981.

Karriere
--------

### Klubbspel og trenargjerning

Eriksen var indreløpar i angrep. Etter juniorlagsfotball 1957, spelte han i 1958 seg til fast plass på Vålerengen sitt fotballag i landsdelsserien (nivå 2) Østland Nordre. Laget rykte i 1959 opp i Hovudserien. To år seinare slo Vålerengen byrival Lyn 6–4 i bronsefinalen i Hovudserien. 1963 skåra Eriksen 16 seriemål på 18 kampar og vart toppskårar i 1. divisjon. Høgdepunktet for Eriksen kom då Vålerengen i 1965 gjekk til topps i 1. divisjon, klubbens fyrste store triumf på fotballbana. Einar Bruno Larsen, Nils Arne Eggen og Arild Mathisen var mellom dei andre VIF-triumfatorane.

Etter ein svak 1968-sesong og nedrykk for Vålerengen, forlet Eriksen laget. I 1969 og 1970 var han spelande trenar i Eidsvold Turn, førte laget til opprykk til 2. divisjon. 1971 og -72 var han trenar for Vålerengen, som også rykte opp frå 3. til 2. divisjon. Perioden 1973-78 var han etter tur trenar i Skiold, Jevnaker IF og IK Skeid. Han tok Skeid frå 2. til 1. divisjon. 1979-81 var Eriksen atter VIF-trenar. Han leia laget i siger i Noregsmeisterskapen i fotball for herrar 1980 og i 1981 til klubbens andre triumf i 1. divisjon fotball for menn. Sidan var han Bærum-trenar 1982-84.

### Landslagsspel

Eriksen deltok i 4 landskampar, i tre av dei som innbytar. I debuten mot Irland 13. mai 1964, reduserte han til 1–2 då gjestande Irland vann 4–1 på Ullevaal stadion. Etter to nye landslagstap i juni 1967, fekk han endeleg vere med på ein siger. 18. august 1968 spelte han heile andre omgang då Finland måtte tole eit 1–4 tap.

### Merittar

* Seriemeister: 1965: Vålerengen IF

Kjelder
-------

* Leif Eriksen, international football player ved eu-football.info
**Leidang** (norrønt *leiðangr*, *leidang*/*leding*, *leding*, (dansk), *ledung* (svensk), *expeditio* (latin) og *leidang* eller *lething* (på engelsk), var ei ordning for å få frie bønder til å utrusta og bemanna skip. 

Leidangen, var eit system for å organisera ein kystflåte med tanke på forsvar. Flåten kunne og verta brukt meir offensivt, i handelsspørsmål, plyndring og krigar. På 1000-talet var leidangen på sitt mest suksessrike. Delar av den norske og danske leidangen hærtok landområde vest i England. 

Ordninga var typisk for dei skandinaviske vikingane. Leidangen vart trass i dette etablert meir enn hundre år før starten av vikingtida.

Leidangsplikt
-------------

Alle frie menn (bønder) hadde plikt til å delta i eller bidra til utrustinga av leidangen. Heile leidangen vart mobilisert når framande skip truga landet. Om somrane kunne det vera ekspedisjonar på to til tre månader. I ekspedisjonar utanlands deltok berre delar av leidangen. Desse reisene gav ofte rikt bytte, og hovdingane var med for å få ære og ta del i rikdomen. 

Landet var delt inn etter skipreider (norrønt *«skipreiða»*). Bøndene i ei skipreide måtte byggja og utrusta eit seglskip med årer. Storleiken på skipet var definert som eit visst tal på årer. I starten var dette talet på om lag 40 årer, seinare vart det auka. Våpna på skipet var typisk bogar, spyd, sverd, og økser. Til å verja seg med hadde mennene skjold. 

I Noreg var det 270 slike skipreider i 1277, i Danmark to til tre gonger så mange. Leiaren for ei skipreide vart kalla «styrmann» (norr. *«styrimaðr»*). Han fungerte som kaptein for skipet. Den minste eininga var dei bøndene som skulle utrusta ein roar (norr. *«manngerð»*). 

På 1000-talet er jarlar nemnd som hovdingar i leidangen. På 1100-talet vart biskopane sjef for leidangsflåten.

Seinare utvikling
-----------------

I alle dei tre skandinaviske landa utvikla leidang seg til ein skatt, som skulle betalast av alle frie bønder. Skatten vart halden i hevd heilt fram til 1800-talet. Prestestanden og adelen var unnateke frå denne skattabøra. Slik kom skatten til å leggja til rette for at adelen og kyrkja tok over jord. Til slutt vart staten (kongen) meir og meir avhengig av adelen for å kunna mobilisera krigsmakt.

Kjelder
-------

* Forsvarets museer, *Militærhistorie: Leidangen vårt tidligste militærvesen* Arkivert 2014-03-20 ved Wayback Machine.
* *Leidangen - det fyrste forsvar*, gulatinget.no Arkivert 2014-04-07 ved Wayback Machine.
* Store norske leksikon, *Leidang*
* Ersland/Holm, *Norsk forsvarshistorie* – bind 1, ISBN 82-514-0558-0
* Edvard Bull d.e.: *Leding: militær og finansforfatning i Norge i ældre tid* – Steenske forlag – Kristiania 1920
Portrett av to samiske jenter frå Kautokeino, Anna Aslaksdatter Gaup og Anna Jonsdatter Somby 1882/1883. Fotograf Sophus Tromholt. 
**Sophus Tromholt** (fødd 2. juni 1851 i Husum i Slesvig, død 17. april 1896 i Blankenhain i Thüringen) var ein dansk-norsk nordlysforskar  og dyktig amatørfotograf, og vert rekna som ein av pionerane i norsk etnografisk fotografi. Tromholt var lærar av utdanning, og kom til Bergen i 1875 der han underviste ved Tanks skole. Den store interessa hans var nordlysundersøkingar og som norsk statsstipendiat oppheldt han seg i Kautokeino i Finnmark for å studere nordlys i 1882–1883. 

Tromholt var ein dyktig fotograf som på reisa si tok mange bilete av landskap, folkeliv og samar, og publiserte ved tilbakekomsten til Bergen ein fotografisk portfolie under tittelen «Billeder fra Lappernes Land» (Bergen 1885). Han publiserte i 1885 òg ei reisebok på norsk og engelsk frå tida si i Kautokeino: «Under Nordlysets straaler» (København 1885) og *«Under the Rays of the Aurora Borealis»* (Boston 1885). Fotografia finst i dag på Billedsamlingen - Universitetsbiblioteket i Bergen. 

Samlinga består av 231 glasnegativ og 189 originalkopiar og er ein del av Noregs dokumentarv og på UNESCO si liste over verdsminne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sophus Tromholt» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2013.*

1. ↑  Tromholt, Sophus i Carl Frederik Bricka, *Dansk biografisk Lexikon* (1. udgave, 1903)
2. ↑   Moss, K. and Stauning, P. (2012): *Sophus Peter Tromholt: an outstanding pioneer in auroral research*, Hist. Geo Space. Sci. 3, 53-72, 2012; ; doi:10.5194/hgss-3-53-2012
3. ↑  Bibsys[*daud lenkje*] - Sophus Tromholt: *Under Nordlysets Straaler : Skildringer fra Lappernes Land*, versjon 2007. ISBN 978-82-7367-011-3.
4. ↑  «Sophus Tromholts arkiv - Finnmark og Kautokeino 1882–1883». *Norsk kulturråd*. Henta 29. november 2014.
5. ↑  «Memory of the World: Norway». *UNESCO* (på engelsk). Henta 29. november 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Billedsamlingen ved UB-UiB (Universitetsbiblioteket i Bergen)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Nasjonalbiblioteket fotograf
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Leicestershire** (forkorta *Leics.*) er eit grevskap sentralt i England. Det er kalla opp etter storbyen Leicester, tradisjonelt administrasjonssenteret i grevskapet, sjølv om City of Leicester i dag er ei sameint styresmakt som vert styrt fråskild frå resten av Leicestershire. Grevskapet grensar til Derbyshire i nordvest, Nottinghamshire i nord, Rutland i aust, Warwickshire i sørvest, Staffordshire i vest, Lincolnshire i nordaust og Northamptonshire i søraust. 

County Hall, i Glenfield, om lag 5 km nordvest for sentrum i Leicester er sete for Leicestershire grevskapsråd og hovudkvarteret for styresmaktene i grevskapet. 

River Soar spring ut aust for Hinckley, heilt sør i gresvskapet, og renn nordover gjennom Leicester før ho munnar ut i River Trent der Derbyshire, Leicestershire og Nottinghamshire møter kvarandre. Store område i nordvest, rundt Coalville, er ein del av det nye National Forest-området som strekkjer seg inn i Derbyshire og Staffordshire. Det høgaste punktet i grevskapet er Bardon Hill på 278 meter over havet. Dette er òg ein såkalla marilyn.

Historie
--------

Dei ytre grensene til Leicester har endra seg lite sidan *Domesday Book* vart skrive i 1086. Dei einaste større endringane er at Derbyshire har fått eksklaven Measham-Donisthorpe, medan veksten til Market Harborough førte til at Little Bowdon vart overført frå Northamptonshire. 

I 1974 vart Rutland underlagt Leicestershire som eit distrikt. Dette vart reversert 1. april 1996.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Leicester Mercury
* Leicestershire grevskapsråd
* Bilete av Leicestershire
* Offisiell turistside

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Leicestershire» frå Wikipedia på engelsk, den 27. november 2009.*


| * v
* d
* e
Grevskap i England |
| --- |
|  | Bedfordshire**·** Berkshire**·** City of Bristol**·** Buckinghamshire**·** Cambridgeshire**·** Cheshire**·** Cornwall**·** Cumbria**·** Derbyshire**·** Devon**·** Dorset**·** Durham**·** East Riding of Yorkshire**·** East Sussex**·** Essex**·** Gloucestershire**·** Hampshire**·** Herefordshire**·** Hertfordshire**·** Isle of Wight**·** Kent**·** Lancashire**·** Leicestershire**·** Lincolnshire**·** City of London**·** Merseyside**·** Norfolk**·** Northamptonshire**·** Northumberland**·** North Yorkshire**·** Nottinghamshire**·** Oxfordshire**·** Rutland**·** Shropshire**·** Somerset**·** South Yorkshire**·** Staffordshire**·** Stor-London**·** Stor-Manchester**·** Suffolk**·** Surrey**·** Tyne and Wear**·** Warwickshire**·** West Midlands**·** West Sussex**·** West Yorkshire**·** Wiltshire**·** Worcestershire |  |

Koordinatar: 52°43′N 1°11′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Tradisjonell sopelime. Foto: Thomas Schmidt

**Sopelime**, **soplime** eller berre **lime** er ein feiekost laga av eit knippe kvistar festa til eit treskaft. 

Slike kostar har vore vanleg heimelaga husgeråd mange stader. På norske gardar var dei tradisjonelt laga av bjørkeris surra fast med vidje, seinare ståltråd.

Kulturell tyding
----------------

Framstilling av heks på sopelime i eit manuskript frå 1451.
I europeisk folketru er sopelimar knytte til hekser, som skulle ri på desse til såkalla heksesabbatar. Uvanleg tett kvistvekst på tre forårsaka av sjukdom som liknar sopelimar er kjend som heksekost.

Sopelimen er elles blitt nytta som eit bilete på å reinska opp, også i overført tyding. Eit politisk parti kan til dømes lova å «feia» bort uønskte element.

| * v
* d
* e
Jordbruksreiskapar |
| --- |
| Jordarbeiding, planting og såing | 
* Spade
* Hakke
* Grev
* Spett

 |
| Gjødsling og vatning | 
* Greip
* Bøtte

 |
| Innhausting | 
* Ljå
* Sigd
* Slegel
* Soll
* Høygaffel
* Rive
* Lauvkniv
* Potethakke
* Myrski

 |
| Husdyrstell | 
* Råkkå
* Bøtte
* Hakkelsesmaskin
* Rotfruktkvern
* Soplime
* Kost

 |
| Foredling av mjølk | 
* Separator
* Kinne
* Smørsil

 |
**Sopwith Camel** var eit britisk jagarfly frå den fyrste verdskrigen og vart produsert av Sopwith Aviation Company. Flyet vart teken i teneste sommaren 1917 og 5490 eksemplar vart produsert. Det var væpna med to stk. .303 (7,7 mm) Vickers maskingeværer som skaut synkronisert med propellen.

Camel vert rekna for å vera eit av dei beste jagarflya frå den første verdskrigen, men hadde og nokre uheldige eigenskapar. Blant anna. viste det seg å vera vanskeleg for uerfarne pilotar å handtera flyet. Dette var mykje på grunn av at det var laga ustabilt, noko som gav ein føremonn i luftkamp, ettersom flyet dermed kunne skifte retning og rolle mykje snøggare. Desse eigenskapane gjorde den til ein glimrande «dogfighter», men under normal flyging måtte piloten heile tida kompensere for ustabiliteten. Mange fly gjekk tapt på grunn av dette, spesielt under landing.

Eit anna interessant særtrekk var det korte skroget som gjorde lengdestabiliteten ekstra påverkeleg av sentrifugalkreftene frå den roterande radialmotoren. Dette medførte at mange pilotar, når dei skulle svinge 90 grader mot venstre, istaden heller tok ein 270 grader sving mot høgre, ettersom dette gjekk raskare.

Den berømte tyske «Raude Baron», Baron Manfred von Richthofen, vart skoten ned og drepen over Somme i Frankrike den 21. april 1918, av den kanadiske kapteinen A.R. Brown som flaug ein Sopwith Camel.

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Sopwith Camel**
Flagget til Maliføderasjonen med Mali-ideogrammet og dei panafrikanske fargane.
**Maliføderasjonen** var ein kortliva forbundsstat (1959–1960) som omfatta dei tidlegare franske koloniane Fransk Sudan (noverande Mali), Senegal, Øvre Volta (noverande Burkina Faso) og Dahomey (noverande Benin). Modibo Keita frå Mali var president for føderasjonen, og regjeringa hadde sete i Dakar i Senegal. 

Staten blei grunnlagd i januar 1959, men allereie i mars det året trekte Dahomey og Øvre Volta seg ut. Føderasjonen fekk fullt sjølvstyre 20. juni 1960. Den 20. august same året trekte Senegal seg ut etter politisk usemje. 22. september blei Republikken Mali erklært av Keita.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fédération du Mali» frå Wikipedia på fransk, den 20. august 2009.*

### Litteratur

* Sékéné Mody Cissoko, *Un combat pour l'unité de l'Afrique de l'ouest : la Fédération du Mali (1959-1960)*, Nouvelles Éditions africaines du Sénégal, Dakar, 2005 (ISBN 2-7236-1557-X)
* Michel Fatoux, *La fédération du Mali : naissance et perspectives*, Faculté de Droit, 1959
* Pierre Gam, *Les causes de l'éclatement de la Fédération du Mali*, 1962
* Guédel Ndiaye, *L'échec de la Fédération du Mali*,Nouvelles Éditions africaines, 1980 (ISBN 2-7236-0217-6)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
«**Here Comes Santa Claus (Down Santa Claus Lane)**» er ein julesong skriven av Gene Autry og Oakley Haldeman.

Autry fekk ideen til songen då han reid hesten sin i Santa Claus Lane Parade i 1946 (no Hollywood Christmas Parade) i Los Angeles då folk som såg på ropte *«Here comes Santa Claus»*. Dette inspirerte han ti å skrive ein song som Haldeman sette melodi til. Ei demoinnspeling vart laga av songaren og gitaristen Johnny Bond, som på innspelinga brukte isbitar til å etterlikne lyden av bjølleklang. På innspeligna til Autry vart det nytta verkelege bjøller. 

Autry spelte først inn songen i 1947 og gav han ut på singel på Columbia Records. Han nådde femteplassen på countrylista og niandeplassen på poplista i USA. Autry framførte songen i filmen *The Cowboy and the Indians* i 1949. Han spelte inn songen på nytt for Columbia i 1953 og nok ein gong for Challenge Records i 1957.

Elvis Presley spelte inn ein annan populær versjon av songen for *Elvis' Christmas Album* i 1957. Andre artistar som har spelt songen er mellom andre Doris Day (1949), Bing Crosby and the Andrews Sisters (1950), Ray Conniff Singers (1959), Keely Smith (1960), Alvin and the Chipmunks (1961), Bob B. Soxx & the Blue Jeans (1963), Hank Thompson (1964), Willie Nelson (1979), The Wiggles (1997), Billy Idol (2006), Bob Dylan (2009), Mariah Carey (2010), Chicago (2011) og *Glee* (2013).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Here Comes Santa Claus» frå Wikipedia på engelsk, den 10. november 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Whitburn, Joel (2008). *Hot Country Songs 1944 to 2008*. Record Research, Inc. ISBN 0-89820-177-2.
Ein rett sopransaksofon
Ein **sopransaksofon** er eit musikkinstrument i saksofonfamilien, og er stemt i B.

Sopransaksofonen er den minste av dei såkalla vanlege saksfonane (sopran-, alt-, tenor- og barytonsaksofon), og kling éin oktav lysare enn tenorsaksofonen. Saksofonen vert for det meste brukt innanfor jazz og i saksofonkvartettar, men vert av og til brukt i den klassiske musikken òg. 

Sopransaksofonane finst hovudsakleg i to former, den rette og den bøygde. 
*Den rette sopransaksofonen* liknar mest på ein klarinett, og halsen på instrumentet kan anten vera lett bøygd eller rett. Lyden i den rette sopransaksofonen har ein meir obo-aktig lyd enn den bøygde, og skal vera enklare å intonere på. Denne typen er den mest produserte no til dags. 
*Den bøygde sopransaksofonen* liknar ein altsaksofon, berre i forminska storleik, men har ein mindre bøy på halsen. Lyden i det bøygde hornet skal ha ein meir saksofonlik lyd enn den rette, men skal vera vanskelegare å intonere på. Det bøygde var til skilnad frå den rette meir vanleg på 1930-talet. 

I 2001 laga belgieren François Louis aulokromen, eit nytt treblåseinstrument som eigenleg er to sopransaksofonar som er sett saman, og ein kan spela på det unisont eller tostemt. 

Dei meste kjende sopransaksofonistane innanfor jazzen er John Coltrane, Sidney Bechet, Jan Garbarek, Wayne Shorter, Joe Farrell, Steve Lacy, Lucky Thompson, Branford Marsalis, Paul Winter og Dave Liebman. Innanfor smooth jazzen er dei mest kjende Kenny G, Dave Koz og Grover Washington.

Sjå òg
------

* Altsaksofon
* Tenorsaksofon
* Barytonsaksofon

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sopransaksofon» frå Wikipedia på bokmål, den 2. november 2020.*
**Malin Head** (irsk *Cionn Mhálanna*) er eit nest som dannar det nordlegaste punktet på det irske fastlandet. Det ligg i Ardmalin townland på halvøya Inishowen i County Donegal. Det nordlegaste punktet på neste heiter Dunalderagh, og ligg ved 55,38ºN. Det ligg rundt 16 km (10 mi) nord for landsbyen Malin. 

Øya Inishtrahull ligg lengre nord, rundt 10 km nordaust for neset. Vêrstasjonen på Malin Head (bygd i 1955) er ein viktig del av den irske meteorologitenesta Met Éireann, som lagar vêrmeldingar. 

Malin Head er ein del av turistvegen Wild Atlantic Way.

Kjende stader
-------------

**Banba's Crown** ('Banba si krone') er det høgaste punktet på på Malin Head. Banba var ei av dei mytiske dronningane på Irland.

**Wee House of Malin** er ei grotte i åssida og skal ha vore heimstaden til St. Muirdealach. Segna seier at uansett kor mange folk som gjekk inn i grotta, var det alltid plass til fleire. Ved sida av grotta ligg ruinane av ei gamal kyrkje som i følgje segna var bygd av St. Muirdealach. 

**Hell’s Hole** er ei kjent kløft og ei fjellhylle er kjend som **Devils Bridge**.

### The Tower

Ein høg og forlaten bygning lokalt kalla The Tower vart bygd her i 1805 av Admiralitetet, og seinare nytta som ein signalstasjon. Under den andre verdskrigen vart det bygd små hytter som vart nytta av dei irske forsvarsstyrkane for å halde vakt og verne irsk nøytralitet. Marconi Wireless bygde ein radiostasjon ved sida av tårnet i 1910. Mange år seinare vart denne stasjonen flytta nokre kilometer bort og vert no kontrollert av den irske kystvakta. I nordaust kan ein sjå øya Inistrahull, der det har stått eit fyr sidan 1813.

Ornitologi
----------

Malin Head er ein av få stader i Europa der ein kan høyre åkerrikse. Her har ein òg god utkikk til trekkfuglar som havsule, gulnebblire, storjo, alke og mange andre.

Galleri
-------

* 
*

Kjelder
-------

1. ↑  «Malin Head/Cionn Mhálanna». Placenames Database of Ireland.
2. ↑  «Ardmalin/Ard Mhálanna». Placenames Database of Ireland.
3. ↑  «Ireland Geographical Facts, Figures and Physical Extremities». *Travel through the Ireland story..*. Henta 15. september 2007.
4. 1 2  «Malin Head and Banba's Crown», *Ireland Highlights* (på engelsk), henta 18. januar 2022

* *Denne artikkelen bygger på «Malin Head» frå Wikipedia på engelsk, den 13. oktober 2007.*

Koordinatar: 55°23′N 7°22′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
**Malin Aune** (fødd 4. mars 1995) er ein norsk handballspelar frå Trondheim som vart europameister med Noreg i 2016. Frå landslagsdebuten i mars 2015 til utgangane av 2018 deltok ho i 40 landskampar og skåra 58 mål.

Karriere
--------

Aune spelte på heimlege Ranheim IL før ho signerte for Selbu IL på nivå to i seriesystemet. Ho deltok i Ungdoms-VM 2012, der Noreg tok bronse etter siger 36–30 over Romania i bronsefinalen. Etter å ha avslutta vidaregåande skule i 2014 melde ho overgang til oslolaget Oppsal IF. Sommaren 2017 fekk ho kontrakt med Vipers frå Kristiansand.

Aune var med på det norske landslaget som vann Handball-EM 2016 i Sverige.

### Merittar landslag

* EM 2016: Gullmedalje etter 30–29 mot Nederland
* EM 2018: Nr 5 etter 38–29 mot Sverige
* EM 2020: Gullmedalje etter 22–20 mot Frankrike
* VM 2021: Gullmedalje etter 29–22 mot Frankrike
* EM 2022: Gullmedalje etter 27–25 mot Danmark

Kjelder
-------

* handball.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Koordinatar: 44°50′N 20°26′E﻿

Satellittbilete av Store krigsøya
**Store krigsøya** eller **Veliko ratno ostrvo** (serbisk Велико ратно острво) er ei elveøy (*ada*) i Serbia der elva Sava munnar ut i Donau. Ho er ikkje busett, men er rekna som ein del av Beograd, hovudstaden i Serbia. 

Øya ligg relativt nær breidda, på det næraste om lag 200 meter frå land. Sør for øya ligg restane av den tidlegare større Vesle krigsøya.

Geografi og dyreliv
-------------------

Store krigsøya er hovudsakleg forma som ein trekant og dekkjer eit område på 2,11 km². Ho er låg, myrlendt og ofte overflauma av Donau. På øya er bygd ein kanal, Veliki Galijaš, som etter kvart har vorte fylt att i endane av Donau og omgjort til ein 0,24 km² stor innsjø, som vert nytta som hekkeplass av fuglar i området. I langvarige, tørre periodar tørkar innsjøen heilt inn og skapar problem for det lukka økosystemet rundt innsjøen. I dag er 2/3 av øya eint naturreservat for 196 fugleartar, mange av dei utryddingstruga. Ei av strendene i Beograd, Lido, ligg nord på øya. 

Stundom vert det fjerna avleiringar frå nordenden av øya, slik at øya ikkje vert landfast.

Av planter på øya finn ein typisk myrfauna, som siv og sverdliljer, men òg tre som svartpoppel, ask, hyllebær, hagtorn og eitt og anna bartre.

Historie
--------

Øya har vore militært viktig gjennom historia som eit strategisk punkt for erobring eller forsvaring av Beograd. I 1521 var til dømes Beograd omleira av tyrkiske styrkar, og dei fleste åtaka mot byen starta frå øya. I frigjevinga av Beograd i 1806 nytta opprørsarmeen òg øya, denne gongen med serbisk artilleri som bombarderte festninga Kalemegdan. Under offensiven til Austerrike-Ungarn mot Beograd i 1915, starta dei austerriksk-ungarske styrkane åtaka sine frå øya. 

Då ein starta å byggje Novi Beograd i 1948 avgjorde styresmaktene at øya skulle øydeleggjast ved å ta sand og jord frå her til å dekkje over myrene i Srem, der ein ny by skulle byggjast. Donau førte derimot med seg så mykje avleiringar at øya aldri forsvann. I staden for nytta ein sand og jord frå Vesle krigsøya, som nesten vart øydelagd i prosessen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Great War Island» frå Wikipedia på engelsk, den 7. februar 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Miloš Bobić. «Beograd na moru:Veliko ratno ostrvo» (på serbisk). Vreme.
	+ «Zbogom, oazo!» (på serbisk). Kurir. 23. mai 2006.
	+ Beoinfo (8. april 2005). «Prirodno dobro "Veliko ratno ostrvo" stavljeno pod zaštitu Skupštine grada» (på serbisk). Ekoforum.
	+ Dragan Simic (2003). «Birdwatch Belgrade». birdtours.co.uk.

1. 1 2  Lj. P. (2008). «Besplatni izleti na Veliko ratno ostrvo». *Politika* (på serbisk): 23.
2. ↑  Lj. Perović, V.Vukasović (2008). «Logor, bašta, rezervat prirode». *Politika* (på serbisk): 19.

Sjå òg
------

* Ada Ciganlija
* Vesle krigsøya
*For elva i Agder, sjå Nidelva i Agder.* 

**Nidelva** er ei 30 km lang elv i Trøndelag fylke. Ho har utspringet sitt ved Bjørsjøen like nedanfor Selbusjøen ved Brøttem i Klæbu kommune. Ved Hyttfossen ligg Hyttfossen dam som regulerer Selbusjøen. Nedanfor Hyttfossen ligg Løkaunet kraftstasjon, og elva renn vidare forbi Svean kraftstasjon. Lengre mot nord i Klæbu ligg Fjæremsfossen dam og kraftstasjon. Frå der renn ho nordover forbi Tiller til Leirfossene der det er to vasskraftverk. Vidare har ho eit svingete (meandrerande) løp forbi Stavne og gjennom Trondheim sentrum. Ho munnar ut i Trondheimsfjorden ved Brattøra (nær Trondheim sentralstasjon).

Nidelva er nedste del av Nea-Nidelvvassdraget.

Fiske
-----

Næringsproduksjon for fisk er stor og dette gir tildels stor fisk av god kvalitet. I den øvste delen av Nidelva er det auren som dominerer, og mellom Nedre- og Øvre Leirfoss er det førebels fritt fiske. Dei nedste åtte kilometrane av Nidelva er lakseførande. Den lakseførande strekninga går gjennom Trondheim sentrum opp til Nedre Leirfoss. Nidelva har ein storvaksen laksestamme, og nesten kvart år blir det fanga laks på over 20 kg. Rekordlaksen er frå 1954 og var på 31,8 kg. Fangstane er også gode, årleg vert det fanga mellom tre og ti tonn laks.

* Øvre Leirfoss av John William Edy, 1800Øvre Leirfoss av John William Edy, 1800
* Vald 8, FossumhølenVald 8, Fossumhølen
* Tømmerfløyting i Nidelva ca. 1910-1915 
Foto:
Trondheim byarkivTømmerfløyting i Nidelva ca. 1910-1915 
Foto:
Trondheim byarkiv
* Bryggene i Nidelva på 1950-talet 
Foto:
Trondheim byarkivBryggene i Nidelva på 1950-talet 
Foto:
Trondheim byarkiv

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Nidelva**

* Nidelven Stille Og Vakker Du Er Arkivert 2011-07-17 ved Wayback Machine.
* Utløpet av Nidelva

Referansar
----------

1. ↑  *Trondheim og omegn fiskeadministrasjon, Nidelva-innlandsfiskedelen*, arkivert frå originalen 24. mai 2009, henta 20. mai 2010
2. ↑  *Trondheim og omegn fiskeadministrasjon, Nidelva-laksefiske*, arkivert frå originalen 16. juni 2012, henta 20. mai 2010

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Store Torungen fyrstasjon** er eit fyr som ligg ved innløpet til Arendal i Agder.

Fyrstasjonen er eit kystfyr som vart oppretta i 1844 samstundes med fyrstasjonane Lille Torungen og Sandvikodden. Store og Lille Torungen fyr vart bygd som tvillingfyr og derfor vart Arendal kalla *«Byen med de tvende Fyrtårn».*

Det første anlegget
-------------------

Store Torungen fyrstasjon is located in Aust-Agder
Plasseringa til Store Torungen fyrstasjon

Det første fyret på Stor Torungen vart bygd i tegl og lykta stod 42,5 meter over havnivå. Store og Lille Torungen vart bygd 1 100 meter frå kvarandre. Det vart oppført to tårn for å unngå forveksling med Oksøy i vest og Jomfruland i aust. Det vart bygd større fyrvaktarbustad enn vanleg med eit lite rom der assistenten kunne ha tøyet sitt og vere for seg sjølv. Store Torungen vart tent 1. september 1844

Dagens anlegg
-------------

Relativt tidleg fekk ein problem med å vedlikehalde dei to fyra og det kom òg etter kvart krav om kraftigare lys. I 1914 vart eit nytt støypejernstårn bygd og teglsteinstårnet vart rive ned. Støypejernstårnet er 34,3 m høyt og har eit eldre, fransk linseapparat av 2. orden. Tårnet på Lille Torungen vart bevart etter initiativ frå innbyggjarane i Arendal.

På fyrstasjonen finn ein maskinhus, bustader, uthus og ei gammal smie. Det er òg båtlanding med naust, tufter etter tegltårnet og tidlegare bustader og uthus, hagar og spor etter eldre hagar og mindre jordbruksdrift.

Klima
-----

Det står ein vêrstasjon frå Meteorologisk Institutt på Torungen med synopnummer 1465. Han ligg 12 meter over havet og har vore i drift sidan juli 1867.

|  | Jan | Feb | Mar | Apr | Mai | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Des | År |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Temperatur (°C) | -0,3 | -0,8 | 1,3 | 4,4 | 9,4 | 13,7 | 15,5 | 15,3 | 12,5 | 9,1 | 4,6 | 1,6 | 7,2 |
| Nedbør (mm) | 74 | 48 | 57 | 42 | 59 | 54 | 66 | 82 | 96 | 112 | 105 | 75 | 870 |

Sjå òg
------

* Fyr i Noreg
* Fyrstasjonar i drift i Noreg

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Store Torungen fyr» frå Wikipedia på bokmål, den 2. oktober 2008.*

### Andre kjelder

* «Norsk fyrliste 2008» (PDF). Kystverket.
* «Store Torungen fyrstasjon». Norsk Fyrhistorisk Forening.
* De tvende fyr[*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sjømerke i Arendal Arkivert 2007-08-10 ved Wayback Machine.
* 

* Store Torungen fyrstasjon i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Fyr i Agder fylke |
| --- |
| Grønningen • Hatholmen • Homborsund • Lille Torungen • Lindesnes • Lista • Lyngør • Markøy • Odderøya • Oksøy • Rivingen • Ryvingen • Saltholmen • Sandvikodden • Songvår • Stangholmen • Store Torungen • Søndre Katland • Varnes • Ytre Møkkalasset |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 35°59′28″N 43°20′37″E﻿

**Store Zab** eller **Øvre Zab** (arabisk الزاب الكبير (*al-Zāb al-Akbar*), tyrkisk *Zap*, kurdisk *Zêy Badînan*, gammalsyrisk *ܙܒܐ ܥܠܝܐ* *(zāba ʻalya)*) er ei om lag 400 km lang elv som renn gjennom Tyrkia og Irak. Ho spring ut i Tyrkia nær Vansjøen og munnar ut i Tigris i Irak sør for Mosul. Nedslagsfeltet hennar er kring 40 300 km² og ho har mange sideelvar som tilfører vatn til elva. Elva får hovudsakleg vatn gjennom regn og snøsmelting, så vassføringa varierer stort gjennom året. Det er planlagt minst seks demningar i Store Zab og sideelvane hennar, men berre bygginga av ei er starta så langt, Bekhmedemninga. Bygginga vart stoppa etter Golfkrigen. 

Zagrosfjella har vore busett sidan minst tidleg steinalder og ein har funne spor etter neandertalske busetnader ved Store Zab ved Shanidargrotta. Ein har historiske skrifter frå regionen frå slutten av 2000-talet fvt. og frametter. I den ny-assyriske perioden gav Store Zab vatn for landområda kring hovudstaden Nimrud. Slaget ved Zab – som enda Umayyad-kalifatet – fann stad nær ei sideelv til Store Zab, og dalane til elva verna flyktningar frå den mongolske erobringa av Irak. På 1800- og 1900-talet var det ofte opprør hos dei lokale kurdarane som ønskte sjølvstyre.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Great Zab» frå Wikipedia på engelsk, den 12. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Bosworth 2010

* Bosworth, C.E. (2010), «AL-Zāb», i Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. *Encyclopaedia of Islam, Second Edition*, Leiden: Brill Online, OCLC 624382576