recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Dagleg leiar** er i norsk rett den personen som har ansvaret for den daglege leiinga av eit føretak. Dei fleste i Noreg som er daglege leiarar, har denne funksjonen i eit aksjeselskap. Aksjeselskap er det mange av i Noreg, og aksjelova krev at alle desse skal ha ein dagleg leiar. Men det er også daglege leiarar i ansvarlege selskap, samvirkeføretak og andre føretaksformer.
Dagleg leiar er underlagt styret og generalforsamlinga/selskapsmøtet, og er bunden av dei pålegga desse vedtar.

I tillegg til å vere arbeidstakar er dagleg leiar også eit **selskapsorgan**, det vil seie at han har rettar og plikter som følgjer av lovgjevinga.

Å utøve dagleg leiing er i utgangspunktet å ha ansvaret for alle moglege saker. Grensa går oppover, mot saker som er av «uvanleg art eller stor betydning», typisk vesentlege investeringar, kjøp og sal av fast eigedom osv. I slike tilfelle er det i utgangspunktet styret som har myndet. Ofte er det likevel praktisk at dagleg leiar kan tildelast mynde også i slike saker, for å spare styret for arbeid. Dette kan løysast ved at dagleg leiar blir gitt firmateikningsrett, signatur, eller blir tildelt prokura.

Den mest utførlege reguleringa av dagleg leiar si rolle finn ein for aksjeselskap. Dagleg leiar har blant anna rett til å vere til stades på generalforsamlinga og seie si meining om dei sakene som er til handsaming. Dagleg leiar har også plikt til å gi rapport til styret om selskapet si verksemd, stilling og resultatutvikling, og ansvar for at selskapet sine rekneskap er lovlege og at selskapet si formuesforvalting er ordna på ein trygg måte.

Ein dagleg leiar kan i større føretak ofte ha tittelen administrerande direktør.

Sjå også
--------

* Administrerande direktør
* Generalsekretær

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
Røyrleidningar til det geotermiske kraftverket i Valle del Diavoloi Larderello.
**Larderello** er eit geologisk aktivt område sør i Toscana i Italia, som er kjend for dei geotermisk kjeldene som vert utnytta til kraftproduksjon her. Regionen har sidan antikken vore kjend for den vulkanske aktiviteten og for sine svært varme kjelder. I antikken brukte romarane å bade i svovelkjeldene. 

Området vart kalla *Montecerboli* fram til 1800-talet og vart ein av dei første stadane i verda den geotermisk energi vart utnytta til industrielle føremål. I 1827 klarte franskmannen François de Larderel å komme fram til ein måte å utvinne borsyre frå den vulkanske gjørma ved å nytta damp til å varme opp kjelar for å skilje dei to komponentane. Storhertug Leopold II av Toscana var svært entusiastisk over desse resultata og gjorde eit tiår seinare Larderel til Hertug av Montecerbolli. Ein by, som vart grunnlagd for å huse arbeidarar til borsyrefabrikken, fekk namnet Larderello til ære for Laradarel sitt arbeid.

Regionen var òg leiande i å produsere energi frå geotermiske kjelder i 1904, då fem lyspærer lyste opp med elektrisitet produsert frå damp som strøymde opp av ventilar i bakken. I 1911 vart det første geotermiske kraftverket i verda bygd i Valle del Diavolo («Djeveldalen»), kalla opp etter det kokande vatnet som finst her. Det var det einaste geotermiske kraftverket i verda fram til 1958, då det vart bygd eit slikt kraftverk på New Zealand. I USA og byen Boise vart det derimot nytta geotermisk energi for å gje varmt vatn til byen i 1890 og 1891.

Lardarello står i dag for 10 % av den totale geotermiske elektrisiteten som vert produsert på verdsbasis med 4,8 TWh kvart år, som gjev straum til millionar av italienske heimar. Geologien her er unik med varm granitt nær overflata som produserer vassdamp så varm som 220 °C. Dei siste åra har derimot damptrykket minka med 30 % frå det høgaste nivået i 1950-åra. 

Området har stundom opplevd freatiske vulkanutbrot med eksplosive utbrot av vassdamp som er fanga under overflata. Det finst fleire eksplosjonskrater med diameter på 30 til 250 meter i diameter i området. Det største er Lago Vecchienna-krateret, som i dag er ein innsjø, som hadde utbrot rundt 1282.

Fotnotar
--------

1. ↑  Larderllo kalla opp etter Larderel

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Salah Hissou** (fødd 16. januar 1972) er ein marokkansk tidlegare friidrettsutøvar som vart verdsmeister på 5 000 meter under VM 1999 i Sevilla. Han vann elles bronse på 10 000 m både ved Sommar-OL 1996 og Friidretts-VM 1997.

Aktiv
-----

Hissou deltok i yngre år mest i terrengløp. I 1995 debuterte han på bane i eit internasjonalt meisterskap og vart fjerdemann i milløpet under VM i Göteborg, nesten fem sekundar bak bronsevinnar Paul Tergat frå Kenya. Den 5. juni 1996 sette Hissou personleg rekord på 5 000 meter med 12.50,8 i eit stemne i Roma. I slutten av juli månad vann han bronsemedaljen på 10 000 m under dei olympiske sommarleikane i Atlanta, slått med i 16-17 sekundar av vinnaren Haile Gebrselassie frå Etiopia og Paul Tergat. Vel tre veker seinare, den 23.august 1996, flytta Hissou verdsrekorden på 10 000 m til 26.38,0 ved eit stemne i Brussel, ein rekord som stod seg i nesten eitt år. Innspurten på milløpet under verdsmeisterskapen 1997 i Aten var jamn, men enda med same tre på sigerspallen som i Atlanta året før; 1) Grebselassie, 2) Tergat, 3) Hissou.

Då Friidretts-VM 1999 fann stad i Sevilla, satsa Hissou på 5000 meter. På oppløpssida kjempa Hissou om sigeren mot tre andre løparar og viste seg som den klart sterkaste spurtaren. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1995 i Göteborg: Nr 4 på 10 000 m – 27,19,3
* OL 1996 i Atlanta: Bronsemedalje på 10 000 m – 27.24,6
* VM 1997 i Aten: Bronsemedalje på 10 000 m – 27.28,6
* VM 1999 i Sevilla: Gullmedalje på 5 000 m – 12.58,1, framom Benjamin Limo (12.58,7)
* VM 2003 i Paris: Utslått i kvalifiseringa på 5 000 m (13.44,2 =nr 18)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Salah Hissou» frå Wikipedia på tysk, den 30. mai 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Lara Gut** (fødd 27. april 1991) er ein sveitsisk skirennar frå Comano i kantonen Ticino. Ho vann to sølvmedaljar under VM i alpint 2009 og fekk sitt tredje VM-sølv i Schladming i 2013. Under vinter-OL 2014 tok ho bronsmedaljen i utfotrennet.

Aktiv
-----

Gut er best i øvingane utfor og super-G. Ho vart tidleg rekna for å vere eit av dei største alpintalenta nokon gong. I 2007 vart ho sveitsisk mester i super-G, knapt 16 år gammal.

Lara Gut i 2014 etter å ha vunne OL-bronse i utfor.
Ho debuterte i verdscupen i alpint 28. desember 2007 i eit storslalåmrenn i Lienz. 2. februar 2008 i St. Moritz kom ho i sitt første utforrenn i verdscupen på tredjeplass. Sesongen etter, den 20. desember 2008, vann ho sitt første verdscuprenn då ho gjekk til topps i super-G-rennet i Haus im Ennstal, framom landsmannen Fabienne Suter.

I verdsmeisterskapen i alpint 2009 i Val-d'Isère vann Gut to sølvmedaljar. I utfortevlinga vart ho berre slått av Lindsey Vonn, medan ho i den alpine kombinasjonen vart overgått av Kathrin Zettel frå Austerrike. Sist i september 2009 skadde ho seg under trening i Saas-Fee og deltok ikkje i alpinløypene i OL-sesongen 2010. 

På nyåret 2011 tok Gut sin andre siger i verdscupen då ho vann eit super-G-renn i Zauchensee. Under VM i alpint 2011 i Garmisch-Partenkirchen kom ho på fjerdeplass både i utfor og i super-G. Ho gjorde sin beste sesong i totalverdscupen då ho kom på tiandeplassen, som beste sveitsiske kvinnelege utøvar.

Den 5. februar 2013 tok Gut sølvmedaljen i super-G-tevlinga, opningsrennet i ski-VM i alpint i Schladming. Ho vart slått av Tina Maze frå Slovenia med 0,38 sekundar. 
I 2014 vann ho bronsemedalje i utfor under OL i Sotsji.

### Verdscupsigrar

| Dato | Stad | Øving |
| --- | --- | --- |
| 20. desember 2008 |  Austerrike Haus im Ennstal | Super-G |
| 9. januar 2011 |  Austerrike Altenmarkt-Zauchensee | Super-G |
| 14. desember 2012 |  Frankrike Val-d'Isère | Utfor |

### OL-resultat

|   År   |  Alder  |  Slalåm  |  Stor-  slalåm  | Super-G | Utfor | Kombinert |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2010 | *18* | *skadd, deltok ikkje* |
| 2014 | *22* | — | 9 | 4 | 3 | DNF2 |

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lara Gut-Behrami**

* 

* (en) Lara Gut-Behrami – Profil og resultatoversikt hos FIS
* Lara Gut si heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
| **Piirissaar** |
| --- |
|  |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Peipussjøen |
| **Koordinatar** | 58°22′N 27°31′E

 |
| **Areal** | 7,8 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Estland |
| **Maakond** | Tartu maakond

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 86 (2006)
 |

**Piirissaar** er ei øy i innsjøen Peipus i Estland og Tartu maakond. 

Piirissar er den største øya i Peipus med ein storleik på 7,8 km². Ho ligg om lag 15 km frå munningen til elva Emajõgi, og berre 1-2 meter over havnivå. 

Øya vart ført permanent busett under Den store nordiske krigen av ei gruppe ortodokse gamaltruande, som rømde frå dei religiøse reformene til patriark Nikon i Moskva og innskriving i militæret. Dei fleste av innbyggjarane på øya høyrer framleis til denne truvedkjenninga. Tyske Luftwaffe skapte store øydeleggingar på øya i februar 1944. 

Tre landsbyar ligg på øya, Piiri, Saare og Tooni, og dannar kommunen Piirissaare. Folketalet har falle frå om lag 700 i 1920 til 86 i 2006. Dei som er igjen lever stort sett av fiske og dyrking av lauk. 

Piirissaar har vore eit naturreservat og ein del av Natura 2000-planen sidan 1991.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Piirissaar» frå Wikipedia på tysk, den 29. mars 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Severn** (walisisk **Afon Hafren**) er med 354 km den lengste elva i Storbritannia. Ho startar på 610 moh i Plynlimon ved Llanidloes i Dei kambriske fjella i Wales, fortset gjennom fleire engelske grevskap, renn ut i Bristolkanalen og derfrå vidare ut i Irskesjøen. Blant byane ho passerer er Worcester, Gloucester og Shrewsbury. Namnet er ifølgje nokre kjelder avleidd frå namnet Sabrina eller Sabern, som er knytt til ei myte om ein nymfe som drukna i elva. Den dalen som elva går gjennom heiter Severndalen. Dei største sideelvane er Vyrnwy, Tern, Stour, Upper Avon, Lower Avon, Teme, Leadon og Wye.

Severntunnelen fører jernbanelinja Great Western hovudlinje under Bristolkanalen. To bruer som blir kalla Severnbruene, opna i 1966 og 1996, bind Wales saman med det sørlege England, og er dermed vitale delar av det britiske transportnettet. Det finst ei rekkje andre bruer over elva, fleire av dei teikna av ingeniøren Thomas Telford. Ei av bruene er Ironbridge frå 1779, som er den første jernbrua i verda, og ei strekning på omkring 10 l, i Shropshire, kjent som Ironbridge Gorge, vart sett på UNESCO si verdsarvliste i 1986. Området var heilt sentralt under den industrielle revolusjonen. Her ligg i dag Ironbridge kraftverk.

Ved Tewkesbury renn ei av dei britiske elvene ved namn Avon inn i Severn. Hamna til Bristol ligg ved munningen av Severn, og der renn ei anna Avon inn i ho. Mellom Gloucester og den walisiske grensa renn elva forbi Forest of Dean.

Fleire kanalar er knytt til Severn: Staffordshire & Worcestershirekanalen, Worcester & Birminghamkanalen, Droitwichkanalene og Herefordshire & Gloucestershirekanalen.

Den nedre delen av Severn har ei tidvassbølgje, som blir kalla *Severn bore*. Bristolkanalen som elva renn ut i har ein av dei største tidvasskilnadane i verda, omkring 15 meter. Under visse tilhøve blir vatnet pressa innover i elvemunningen og dannar ei bølgje som raskt flyttar seg oppover i elva mot straumen. Bølgja er kraftig nok til at det har vore surfa på ho.

Langs Bristolkanalen ligg viktige vadefuglområde, spesielt ved Bridgwater Bay nasjonale naturreservat.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Severn» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juli 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «National River Flow Archive - 54001 Severn @ Bewdley». Arkivert frå originalen 23. oktober 2007. Henta 3. juli 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Severn-estauaret Partnership Arkivert 2009-01-03 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* BBC Things

 |
|  |
| --- |
| **Lapprose** |
| LapproseLapprose |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Lyngordenen Ericales |
| **Familie:** | Lyngfamilien Ericaceae |
| **Underfamilie:** | Ericoideae |
| **Stamme:** | Rhodoreae |
| **Slekt:** | Rhododendronslekta *Rhododendron* |
| **Art:** | **Lapprose** *R. lapponicum* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Rhododendron lapponicum***Wahlenb. 1812 |

**Lapprose** (*Rhododendron lapponicum*) er ein rhododendronart som veks i subarktiske område fleire stader på den nordlege halvkula. 
Han er ein av to rhododendronartar som veks vilt i Noreg. Den andre er finnmarkspors (*Rhododendron tomentosum*).

Lapprosa er ein liten busk som blir 0,2–0,45 meter høg. Blada er elliptiske med ein lengd på 0,4–1,5 cm og ei breidd på 0,2–0,5 cm. Blomane er raudlege eller lilla.

Planten krev kalk i jordsmonnet, og skil seg dermed frå dei fleste andre rhododendronartar som er typiske surjordsplantar. Ho skal også ha full sol og helt ope lende men samtidig fukt rundt røtene. Dette er ein kombinasjon som avgrenser utbreiinga til planten.

Arten finst i Aust-Sibir, Korea, nordlege Japan, Alaska og Canada, på Grønland og i nokre fjellområde i USA. 
Førekomsten i dei skandinaviske fjella er svært isolert frå utbreiinga elles. 
I Noreg har lapprosa ei todelt utbreiing. Ho veks i små område i Jotunheimen, i Gudbrandsdalen og i Romsdal. Det andre området er i Nord-Noreg frå Saltdal til Porsanger og inn i Sverige og Finland. I Sør-Noreg veks planten svært høgt til fjells, medan i nord går han lågare ned. Mange trur at lapprosa kan ha overlevd istida på nunatakliknande fjelltoppar og sidan spreidd seg utover i større område. Dette kan ha skjedd på fleire kontinent.

Den norske lapprosa er rekna som umogleg å dyrka i hagar i låglandet, ettersom klimaet er for varmt for henne. Derimot kan variantar av lapprose frå Japan, Sibir og Canada godt plantast i tilsvarande hagar. Desse er oftast ein god del større enn den norske varianten, men blomane er ganske like.

*Rhododendron lapponicum* er godt kjent blant botanikarar og andre planteinteresserte, men få har sett arten i naturen. Dette kjem både av at han vokser på få stader og at han er så liten at dei fleste overser han. Bløminga kjem kort tid etter at snøen går og er over på 1–2 veker. 

Lapprose er kommuneblom for Skjåk kommune i Oppland.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lapprose» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juni 2017.*
* *Denne artikkelen bygger på «Rhododendron lapponicum» frå Wikipedia på engelsk, den 29. juni 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Lapsk alpros* i Den virtuella floran

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Rosenkrantz gate.* 
Koordinatar: 59°54′49.658″N 10°44′19.651″E﻿

Rosenkrantz' gate sett mot sør med litt av Bøndenes Hus til venstre heilt i forgrunnen, deretter Oslo Nye Teater og nede mot gatehjørnet litt av Grand Hotel i Karl Johans gate 31.
Rosenkrantz' gate sett mot nord frå Rådhusplassen.
**Rosenkrantz' gate** (med apostrof etter z-en) er ei nord-sørgåande gate i sentrum av Oslo, mellom C.J. Hambros plass (som i tida 1898-1966 hadde namnet Rosenkrantz' plass) og Rådhusplassen. Gata fekk namnet i 1852 etter statsråd og riksbankdirektør Marcus Gjøe Rosenkrantz (1762-1838).

Den nordlege parten av gata, fram til Karl Johans gate, går gjennom det som tidlegare hadde vore Rosenkrantzhaven. Parten ned mot sjøen vart opparbeidd seinare, i 1850-åra. Gata går her tvers over det som tidlegare hadde vore Grünings løkke, og hadde fram til 1864 namnet Prestegaden.

I Rosenkrantz' gate ligg mellom anna Bøndernes Hus, bygd i 1913 som Hotell Bondeheimen, der Det norske Teatret hadde sin teatersal i 1913-1931 og 1934-1941 (Rosenkrantz' gate 8), Oslo Nye Teater (Rosenkrantz' gate 10) og Dampcentralen (Rosenkrantz' gate 14). Dampcentralen var det fyrste kommunale kraftverket i Oslo, skipa i 1892. No har bygningen namnet Vika varmesentral og er ein del av fjernvarmesystemet i byen.

Kjelder
-------

* Oslo byleksikon femte utgåve, 2010
| Sevenoaks  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Sevenoaks is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Kent |
| Distrikt | Sevenoaks |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 18 588 |
| Koordinatar |  51°17′″N 0°11′″E﻿Koordinatar: 51°17′″N 0°11′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | TN13, TN14 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1732 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Sevenoaks**
 |

**Sevenoaks** er ein by i Kent i England. Han er administrasjonssenter for distriktet Sevenoaks. Byen ligg omkring 40 km frå London, og mange av innbyggjarane er derfor pendlarar. Elva Darent spring ut ved Riverhead innanfor bygrensa. Folketalet er kring 18 000 (2004).

Namnet kjem frå gammalengelsk *Seouenaca*, «sju eiketre», som var namnet på eit lite kapell som omkring år 800 stod ved sidan av sju eiketre. Namnet har såleis ikkje blitt forvanska eller endra slik det er tilfelle mange andre stader, men har berre utvikla seg saman med språket. Ei moderne segn seier at byen vart namngjeven etter sju eiketre som stod ved sidan av cricketbanen. Dette skaut særleg fart etter at seks av trea vart øydelagd under ein stor storm i 1987. Men desse trea vart ikkje planta før i 1902, for å minnast kroninga av Edward VII, og kom såleis mange hundreår seinare enn bynamnet. Dei øydelagde eikene vart erstatta av sju nye, og sida det siste overlevde står det no åtte eiketre ved banen.

Historie
--------

Sevenoaks er ikkje nemnd i *Domesday Book*, medan landsbyen Otford var med. Dette kan tyde på at staden i 1086 hadde svært få innbyggjarar og ingen viktige eigedomar. På 1200-talet vart det etablert ein marknad i Sevenoaks, og i 1456 kjøpte Thomas Bourchier, erkebiskop av Canterbury, ein eigedom og bygde eit hus der.

To hospital vart oppretta av religiøse ordenar i mellomalderen. Desse gav stell spesielt til eldre menneske og pilegrimar på veg til Canterbury.

Aust for byen ligg Knole House, ein herregard med ein stor rådyrpark som høyrer til hertugen av Dorset, Sackville-familien. Den vart gjeve til familien av Elisabeth I i 1577. Eigedomen vert no eigd av National Trust, men familien er framleis busett der.

Cricketbanen i Sevenoaks er ein av dei eldste i England. Han vart gjeven til byen av John, 3. hertug av Dorset, som då eigde Knole House i 1773. Han er òg kjent for å vere den første banen der ein spelte cricket med tre stavar, slik det vert spelt i dag.

Den sentrale jernbanestasjonen vart opna i 1868. I 1927 var byen åstad for ei alvorleg togulykke, då eit passasjertog mista kontrollen. Tretten menneske mista livet. Sjølv om dødstalet er langt frå det høgaste for slike ulykker, fekk ulukka stor merksemd fordi det skjedde i sjølve byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sevenoaks» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 53°03′04″N 50°29′48″E﻿

**Rosjtsjinskij** (russisk skrift Ро́щинский) er ein byliknande busetnad i Volzhsky-distriktet i Samara oblast i Russland. Folkesetnaden er 11 920 (folketeljing 2010, 12 878 i 2002).

Historie
--------

Det starta som ein liten landsby i 1932. Den første militære garnisonen var etablert her i 1933; og fleire vart organisert gjennom 1960-talet og 1970–talet. Det primære føremålet med desse garnisonane var å øva troppar før ein sende dei til Aust-Tyskland. Etter gjenforeninga av Tyskland i 1990, vart 100 000 Sovjetiske soldatar flytta tilbake til Russland, og Roshchinsky vart eitt av måla for den hjemvende soldatar, inkludert 3. Spetsnaz Brigade, og 589. Motoriserte infanteriregiment (seinare vart den 15. motoriserte infanteribrigade).

Dei militære garnisonarane vart innlemma som ein garnisonsby, og er oppkalla Roshchinsky 29. juni 1999. Namnet var offisielt godkjent av den føderale regjeringa den 5.  juni  2000.

Referansar
----------

1. ↑  *«Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1 (*Resultater fra den all-russiske folketellingen i 2010, bind 1*)»*, arkivert frå originalen 15. mars 2013, henta 1. mai 2017
2. ↑  ugyldig parameter
3. ↑  Unofficial website of Roshchinsky.
4. ↑  Самарская губернская Дума. Решение №245 от 29 июня 1999 г.
5. ↑  Правительство Российской Федерации. Постановление №437 от  5 июня 2000 г.

* *Denne artikkelen bygger på «Rosjtsjinsky (Samara oblast)» frå Wikipedia på bokmål, den 1. mai 2017.*
**Teresa Barbara Ciepły**, fødd Teresa Wieczorek, (19. oktober 1937–8. mars 2006) var ein polsk friidrettsutøvar frå Brodnia som tevla i ulike sprintøvingar. Ho vann OL-gull i 1964 med Polen sitt lag på 4x100 meter stafett og vart europameister i 80 meter hekk i 1962.

Aktiv
-----

Ciepły var ein av dei beste kvinnelege sprintarane i verda i i byrjinga av 1960-åra. Ho deltok for Polen i 4x100 m stafett under sommar-OL 1960 i Roma, og vart løna med ein bronsemedalje.

To år seinare vann ho to gullmedaljar i europameisterskapen i Beograd, fyrst i 80 meter hekkeløp og seinare i 4x100 meter stafett. I tillegg tok ho ein tredje medalje då ho sikra seg bronsen på 100 meter, bakom europameisteren Dorothy Hyman frå Storbritannia og vesttyske Jutta Heine.

Under sommarleikane 1964 i Tokyo vart Ciepły olympisk meister i 4x100 m stafett, saman med Irena Kirszenstein, Halina Górecka og Ewa Kłobukowska. I 80 m hekk vann ho sølvmedaljen på same tida, 10,5 sekundar, som olympiameisteren Karin Balzer frå Aust-Tyskland.

Ho var gift med sleggjekastaren Olgierd Ciepły.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Teresa Ciepły» frå Wikipedia på tysk, den 27. august 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* Munzinger (sport)

 |
**Saint Louis** er ein by i delstaten Missouri i det sentrale USA. Bykommunen Saint Louis omfattar eit landareal på 160,4 km², med i kring 319 000 ibuarar (2010).

Byen Saint Louis ligg lengst aust i delstaten ved Mississippielva, like sør for åmotet mellom sideelva Missouri og hovudelva. Elva Mississippi er også grenseelv mot delstaten Illinois, og området på begge sider av elva dannar metropolen Greater Saint Louis, det 19. største byområdet i USA med eit folketal på om lag 2,9 millionar.

Saint Louis vart grunnlagt i 1764 av franske pelshandlarar. Byen voks mykje på 1800-talet, og var seint i 1800-åra den fjerde største byen i USA. I 1904 vart både ei såkalla verdsutstilling avvikla i byen og dei tredje olympiske sommarleikane. Folketalet voks til 1950, sidan har byen vore i ein langvarig, svak nedgang. Økonomien er basert på tenesteytande næringar, handel, godstransport, industri og turisme.

Musikaren Chuck Berry var frå Saint Louis.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «St. Louis» frå Wikipedia på engelsk, den 17. februar 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
|  |
| --- |
| **Brakksvale** |
| BrakksvaleFoto: Dûrzan cîranoBrakksvaleFoto: Dûrzan cîrano |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av brakksvale Utbreiinga av brakksvale |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Vade-, måse- og alkefuglar Charadriiformes |
| **Familie:** | Brakksvalefamilien Glareolidae |
| **Slekt:** | *Glareola* |
| **Art:** | **Brakksvale** *G. pratincola* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Glareola pratincola***Linnaeus, 1766 |

**Brakksvale** (*Glareola pratincola*) er ein fugl i brakksvalefamilien ned leveområde i dei varmare delane av Europa, sørvestre Asia og i Afrika.

Skildring
---------

Brakksvale i flukt på Lesbos, HellasFoto: Daniel Pettersson

Denne arten er 24-28 centimeter lang med 60–70 cm vengespenn. Brakksvala har korte bein, lange spisse venger, ein lang gaffeldelt stjert, og kort nebb, noko som er ei tilpassing for effektiv beiting i lufta. Ryggen og hovudet er brune, og vengene er brune med mørkare svingfjører. Buken er kvit. Undersida av vengene er kastanjefarga, men ser mørke ut.

Ein treng mykje gode observasjonar for å skilje denne arten frå andre artar i brakksvalefamilien, til dømes steppebrakksvale og orientbrakksvale, som begge kan førekomme i steppebrakksvala sitt utbreiingsområde. Sistnemnde art har òg ein kastanjefarga underveng, men med kortare halefjører.

Brakksvala hekkar i lause koloniar på sletteland eller opne område med låg vegetasjon, reiret med dei 2-4 egga ligg på bakken.

Medlemmene av brakksvalefamilien er uvanlege blant vade-, måse- og alkefuglar i det at dei vanlegvis jaktar insekt i flukt nett som svaler, sjølv om dei òg kan finne føde på bakken.

Brakksvala er ein fugl i ope land, og blir ofte sett i nærleiken av vatn på kveldstid når ho jaktar insekt. Ho er ein trekkfugl med hekkeområde rundt middelhavsområdet, Svartehavet og austover til Asia aust for Kaspihavet. Ho overvintrar i tropisk Afrika, og treffast sjeldan nord for hekkeområdet. Det er rapportert funn av 5 brakksvaler i Noreg i perioden frå 1976 til juni 2014.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Collared Pratincole» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juni 2014.*

### Referansar

1. ↑  Etter  henta 1. juni 2014. Siste observasjon i Noreg skjedde på Bolga i 29-30. mai 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Brakksvale**

* BirdLife International (2014) Species factsheet: *Glareola pratincola Arkivert 2013-11-04 ved Wayback Machine.*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur

 |
Det samiske kultursenteret Sajos
**Det samiske kultursenter Sajos** er eit kultursenter og administrativt senter i Enare, som også fungerer som kongress- og arrangementslokale. Sajos sto ferdig i januar 2012 og vart offisielt opna i april 2012.

Sajos inneheld administrasjon og møtelokale for det finske sametinget, Det samiske områdets utdanningssenter SOGSAKK, det samiske biblioteket og det samiske arkivet, Lapin aluehallintovirasto og fleire foreiningar.

Byggherre var Senaattikiinteistöt og bygget kosta 15 millionar euro. Bygget vart teikna av arktitektkontoret HALO Arkkitehdit Oy i Uleåborg. Prosjektleiar var Janne Laukka, andre pranleggarar var Tuomas Niemelä og Milla Parkkali. Prosjektleiar for byggeprosessen var Juha Guttorm.

Bygninga er på utsida mørk og på innsida lys furu. Utforminga er inspirert av samiske tradisjonar, noko konkurransevilkåra også ba om. Ordet s*ajos* er enaresamisk og tyder støttepunkt.

Prosjektet har ei lang historie. Det dåverande samiske utvalet var allereie på 1970-talet på jakt etter eit eige lokale. Saka var også oppe i 1996, då det finske sametinget vart grunnlagt. Planprosessen skaut fart i 2000 og prosjektet kom på statsbudsjettet i 2007.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  Jenni Leukumavaara, Saamelaiset saivat komean kodin, HS 6.2.2012 s. C1
**Brampton** er ein marknadsby og eit civil parish i Carlisle i Cumbria i England. Byen har 4 361 innbyggjarar (2001). Det ligg eit slott her, Naworth Castle, der jarlane av Carlisle heldt til.

St Martin's Church i Brampton er kjend som den einaste kyrkja utforma den prerafaelittiske arkitekten Philip Webb, og har eit sett glasmåleri utforma av Edward Burne-Jones og laga ved William Morris sitt studio.

Historie
--------

Ein trur byen blei grunnlagd som ein anglarbusetnad på 600-talet. Brampton blei gjeven status som marknadsby i 1252 av kong Henrik III.

Stadnamnet «Brampton» er fyrst dokumentert i Charter Rolls frå 1252, der det er skrive «Braunton». I *Taxatio Ecclesiastica* frå 1291 er det skrive «Brampton». Namnet er avleidd frå gammalengelsk 'Brōm-tūn', som tyder 'by/busetnad der det veks gyvel'.

Ei stor motte-and-bailey-borg frå mellomalderen, kejnd som The Mote, har utsyn over byen.

Den opphavlege kyrkja på staden ligg nokre mile vest frå busetnaden. Ho er kjend som Brampton Old Church, og ligg på staden der det var ein romersk festning ved Stanegate.

Brampton jernbanestasjon, på jernbanelinja mellom Newcastle og Carlisle, ligg rundt ei mile utanfor byen, nær busetnaden Milton.

Kjelder
-------

1. ↑  «Neighbourhood statistics». Arkivert frå originalen 5. mars 2016. Henta 3. februar 2012.  Arkivert 2016-03-05 ved Wayback Machine.
2. ↑
3. ↑  Cumbria Directory: Brampton
4. ↑  «BBC - Domesday Reloaded: TRADE: Brampton Market». Arkivert frå originalen 25 September 2015.
5. ↑  Eilert Ekwall, *The Concise Oxford Dictionary of English Place-names*, s. 60.

* *Denne artikkelen bygger på «Brampton, Carlisle» frå Wikipedia på svensk, den 17. juni 2022.*
* *Denne artikkelen bygger på «Brampton, Carlisle» frå Wikipedia på engelsk, den 17. juni 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Brampton i Carlisle**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things

 |
**Adolph von Henselt**, opphavleg *Hänselt*, (9. mai 1814–10. oktober 1889) var ein tysk komponist og klavervirtuos frå seinromantikken.

Han var fødd i Swabach, men i 1817 flytta familien til München der Henselt fekk si første musikkundervising. Han starta å spele fiolin berre tre år gammal og klaver som femåring. I 1832 fekk Henselt eit kongeleg stipend av kong Ludwig I av Bayern og studerte i seks månader hos den kjente mozarteleven Johann Nepomuk Hummel i Weimar. Henselt hadde si første offisielle framføring 29. november 1832 i München og fekk strålande omtale.

Fram til 1834 studerte Henselt komposisjon hos Simon Sechter i Wien der han var i to år og vidareutvikla teknikk og virtuositet. I 1836 trefte han Frédéric Chopin i Karlsbad. Etter dette reiste han rundt i fire år og heldt konsertar i tyske og russiske musikksentra. Teknikken hans skal ha vore på eit «svimlande høgt nivå» og det «sjelfulle» foredraget blei høgt lovprisa. Robert Schumann og Franz Liszt uttrykte stor begeistring over komposisjonane hans.

I 1837 oppheldt Henselt seg fleire månader i Breslau. 24. oktober 1837 gifta han seg i Bad Salzbrunn (Schlesien) med Rosalie Manger, ei venninne av Johann Wolfgang von Goethe.

Henselt blei utnemnd til generalmusikkinspektør og hoffpianist for tsarinaa. I dei etterfølgjande førti åra virka han som lærar i Russland og gav viktige impuls til dei russiske klavervirtuosane. I 1876 fekk han ein russisk adelstittel.

Adolph von Henselt døydde av hjartesvikt 10. oktober 1889 under eit kuropphald i Warmbrunn (Schlesien).

Verk i utval
------------

* Duo for klaver og cello, op. 14
* Trio for klaver, fiolin og cello, op. 24
* Klaverkonsert i f-moll, op. 16

Kjelder
-------

* Denne artikkelen er basert på «Adolf Henselt» frå Wikipedia på tysk, den 19. november 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av og om Adolf Henselt i katalogen til det tyske nasjonalbiblioteket
* Internationale Adolph-Henselt-Gesellschaft Arkivert 2012-11-18 ved Wayback Machine.
* Henselt-Archiv Arkivert 2014-05-08 ved Wayback Machine.
* Fritt tilgjengelege notar av Adolf Henselt ved International Music Score Library Project (IMSLP)

* (de)Adolf Hensel på Klassika

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NKC

 |
**Brampton Old Church** er ei kyrkje som ligg rundt 1 mile (2 km) vest for byen Brampton i Cumbria i England. Ho var opphavleg soknekyrkje for Bramptonm men er no avvigsla. Kyrkja er med på National Heritage List for England som ein verna bygning med Grade II\*.

Historie
--------

Kyrkja blei bygd på ein stad der det låg ein romersk festning ved romarvegen Stanegate, om lag 1,5 mile (2 km) sør for Hadrianmuren. Kyrkjebygningen er frå 1100-talet, med seinare endringar og tilbygg. Han bestod tidlegare av eit tårn, skip og kor. Tårnet og skipet vart rive mellom 1787 og 1789, sjølv om det vart lagt til eit våpenhus i 1861. Det er mogleg at det blei lagt nytt tak i 1891. Kyrkja blei erstatta som soknekyrkje i 1878 av St Martin's Church i Brampton. Ho blei erklært overflødig i 1978, og interiøret blei teke ut.

Arkitektur
----------

Kyrkja er bygd av raud sandstein, med noko av steinen henta frå Hadrianmuren. Ho har skifertak. Ho består av det tidlegare koret og våpenhuset. På nordsida er det eit skjult brukt av den tidlegare klokkaren. Våpenhuset har jernportar og eikedører, og gavlen er pynta med ein kross. Koret har eit normannisk vindauge; dei andre vindauga er frå 1891. I koret er eit sakrarium og ei nisje (*armarium)* som kan daterast til 1100-talet. På austgavlen er det ein kross på toppen og på vestgavlen er det eit klokketårn.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Historic England, «Church of St Martin, Brampton (1087645)», *National Heritage List for England*, henta 4. juli 2013
2. ↑  Breeze, David J. (2006). *J. Collingwood Bruce's Handbook to the Roman Wall* (14. utg.). Newcastle: Society of Antiquaries of Newcastle upon Tyne. s. 1–512, p.455–56. ISBN 0901082651.
3. ↑  Pevsner, Nikolaus (2002) [1967], *Cumberland and Westmorland*, The Buildings of England, New Haven and London: Yale University Press, s. 76, ISBN 0-300-09590-2
4. ↑  *St Martin's Pre-Raphaelite Church, Brampton*, St Martin's, Brampton, henta 20. april 2010

* *Denne artikkelen bygger på «Brampton Old Church» frå Wikipedia på engelsk, den 17. juni 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
**Olav Scheflo** (9. september 1883–25. juni 1943) var ein norsk politikar og journalist, opphavleg frå Steinkjer. 

Han blei etter sigeren til den radikale fløya i Det norske Arbeidarpartiet (DNA) på landsmøtet i 1918 redaktør i hovudorganet Social-Demokraten (no Dagsavisen) i Oslo. Scheflo var tilhengar av den Tredje Internasjonalen(Komintern), og støtta både medlemskap for DNA i denne, og dei 21 opptaksvilkåra («Moskva-tesene»). I 1921 måtte Scheflo gå av som redaktør i hovudorganet, men blei i staden DNA sin medlem i leiinga for Komintern. Frå 1922 var han også stortingsrepresentant, og parlamentarisk leiar for DNA. 

Ved partikløyvinga i 1923 gjekk han med i Norges Kommunistiske Parti NKP, der han blei vald inn i partileiinga, som Kominternrepresentant (til 1927) og til redaktør i hovudorganet *Norges Kommunistblad*. Scheflo var politisk relativt moderat, og blei rekna til høgrefløya i NKP. Den indre striden i partiet førte til at han trekte seg som redaktør av hovudorganet i 1926. 

I mars 1928 gjekk Scheflo ut av NKP i protest mot partiet si negative haldning til regjeringa Hornsrud. Frå 1929 var han medlem i DNA, og frå 1931 var han redaktør i partiavisa *Sørlandet* i Kristiansand. 

Han forsvarte offentleg Lev Trotskij mot åtaka frå både borgarleg og stalinistisk hald da den gamle bolsjeviken hadde tilhald i Noreg i 1935-1936, mens mange i DNA elles var uklare og vaklande, såleis til dømes Martin Tranmæl i hovudorganet *Arbeidarbladet*. Scheflo var likevel ikkje «trotskist» i tydinga samd med Trotskij i alt. 

Scheflo si bok *Den røde tråd i Norges historie* gjer greie for hans politiske ståstad, midt i den folkeleg-radikale tradisjonen i Noreg.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografisk informasjon om Olav Scheflo NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF
* ISNI

 |
***Saints Row*** er eit action-eventyrspel utvikla av Volition, Inc. og utgjeve av THQ. Det er det fyrste spelet i Saints Row-serien og er etterfylgt av *Saints Row 2*. *Saints Row* vart gjeve ut i Nord-Amerika 29. august og i PAL-regionane 1. september 2006 på Xbox 360. Ein port til PlayStation 3 var planlagt, men vart kansellert etter ein lang periode under utvikling. Spelet fekk god mottaking frå kritikarar og selde vel over 2 millionar eksemplar, som førte til utviklinga av oppfylgjaren.

Spelet går føre seg i Stilwater, ein fiktiv by basert på mellom anna Detroit and Chicago, og byrjar med at hovudpersonen vert fanga midt i ein strid mellom tre rivaliserande bandar. Han vert redda av Julius Little og Troy Bradshaw, som fører 3rd Street Saints, ein bande som har til hovudmål å gjere ende på bandestriden som har prega gatene i Stilwater. Hovudpersonen takkar ja til ein posisjon i banden, og handlinga fylgjer han medan han hjelper Saints med å knekke dei andre bandane og få full kontroll over byen.

*Saints Row* er sett saman av element frå køyrespel og tredjepersons skytespel, og har ein speloppbygnad med ei open verd som gjev spelaren større kontroll over spelopplevinga. Spelet har ei mengd landbaserte våpen og køyretøy, og eit system som let ein tilpasse utsjånaden på hovudpersonen og køyretøya hans. *Saints Row* har også modi for fleirspel og eit nettbasert bandesystem.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Saints Row» frå Wikipedia på engelsk, den 20. august 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Kris Graft (18. juni 2008). «THQ: Saints Row 2 "Very Different" from GTA IV». Next-Gen.biz. Arkivert frå originalen 15. august 2011. Henta 20. juni 2008.
**Olav Svalastog** (27. juli 1896–16. oktober 1979) var ein lærar og politikar frå Nissedal i Telemark, stortingsrepresentant 1945-49 for Kristeleg Folkeparti.

Svalastog tok eksamen ved Notodden lærerskole i 1917. Der etter underviste han eitt år i Vrådal og eitt år i framhaldsskulen i Treungen. Frå 1919 til 1942 var han lærar på folkeskulen i Treungen og samstundes klokkar. Han hadde odel til slektsgarden i Nissedal og dreiv denne frå 1931 til 1954.

Hausten 1945 vart Svalastog vald til stortingsmann frå Telemark, den aller fyrste Kristeleg Folkeparti-representanten frå fylket. På stortinget var han medlem i Landbrukskomiteen. Han lukkast ikkje verte attvald i 1949, så åra 1950-54 arbeidde han i skulestova i Tveit i Åmli kommune. Etter dess var han lærar 1954-57 i Kilebygda i Solum kommune og 1957-63 på Kroken skule i Fjære i Aust-Agder. Medan han budde i Solum, var han 1955-57 medlem i heradsstyret.

Svalastog var aktiv i søndagsskulen. 1933-42 var han formann Aust-Agder søndagsskulekrins og 1942-53 i Telemark søndagsskulekrins.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
**Cupvinnarcupfinalen i fotball 1970** fann stad på Praterstadion i Wien 29. april 1970, framfor 7 968 tilskodarar. Manchester City vann finalen, den 10. i sitt slag, med siffera 2-1 mot polske Górnik Zabrze.

### Kampen

Neil Young gav Manchester City leiinga i det 12. minutt etter ein retur frå Górnik-målvakta. I det 43. minutt la Francis Lee på til 2-0 på eit straffespark. Stanisław Oślizło reduserte til 1-2 midtvegs i den andre omgangen, noko som vart sluttresultatet.

Paul Schiller frå Austerrike dømde kampen.

### Laga

**Manchester City** sitt vinnarlag bestod av: Joe Corrigan, Tony Book (kaptein), Tommy Booth, George Heslop, Glyn Pardoe, Mike Doyle, Alan Oakes, Tony Towers, Colin Bell, Francis Lee og Neil Young. Doyle vart skadd midt i den fyrste omgangen og vart erstatta av Ian Bowyer.

**Górnik Zabrze** mønstra: Hubert Kostka, Jerzy Gorgoń, Stefan Florenski, Stanisław Oślizło (kaptein), Alfred Olek, Henryk Latocha, Erwin Wilczek, Zygfryd Szołtysik, Jan Banaś, Włodzimierz Lubański og Władysław Szaryński. Hubert Skowronek og Alojzy Deja fekk sjansen frå det 75. og 85. minutt, ut gjekk Wliczek og så Florenski.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1970 European Cup Winners' Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 10. mai 2018.*
**Fyrstefødselsrett**, **førstefødselsrett** eller **primogenitur** er ein rett som tilkjem ein fyrstefødd, ofte ein førstefødd son. Dette kan vera fortrinnsrett til ein tittel, arv eller arvefølgje.

Ordet «primogenitur» kjem frå fransk *primogeniture* og direkte frå mellomelalderlatin *primogenitura*, frå seinlatin *primogenitus*, 'fyrstefødde'.

Omgrepa fyrstefødselsrett og primogenitur er i seg sjølv kjønnsnøytrale, men historisk har primogeniture arvesystem i tillegg svært ofte vore agnatiske, det vil seia at berre menn kunne arva. Eit slikt system som er både agnatisk og primogeniturt blir kalla *agnatisk-primogeniturt* eller *mannleg-primogeniturt*, og inneber at den eldste sonen alltid har prioritet, etterfølgd av sin eigen eldste son osb. Dersom den eldste sonen ikkje har søner sjølv vil ein eventuell yngre bror og deretter sønene hans ha prioritet. 

Hensikta med eit primogeniturt arvesystem er å hindra oppdeling av eigedommane til ei slekt ved å halda hovuddelen av verdiane på ei hand. Arvesystemet gjeld dessuten gjerne titlar, særleg fyrstelege og høygare adelstitlar har som regel agnatisk-primogenitur arvefølgje.

Historie og kultur
------------------

Fyrstefødselsrett er kjend frå Det gamle testamente, der han blit uttrykt i rivaliseringa mellom Esau og Jakob over arven etter Isak. I denne soga gjev Esau frå seg fyrstefødselretten for eit måltid suppe. Det var også dei viktige førstefødde som blei råka av den 10. landeplaga i Egypt.

Fyrstefødselrett i Noreg
------------------------

Den norske tronfølgja er primogenitur. Ho var mannleg-primogenitur fram til 1990, i tillegg til at dei mannleg-primogeniture arvereglane også gjeld for personar føddde før 1990. Dermed fekk den eldste sonen til kong Harald, Haakon Magnus, framleis arverett til torna framfor storesyster si, Märtha Louise. Etter dei nye reglane er eldstedotter hans, Ingrid Alexandra av Noreg, den neste i tronfølgja.

Odelsretten går også som regel til eldre sysken og etterkomarane deira bortsett frå i høve der dette «ville vere klårt urimeleg» (§ 21).
Blant de odelsberettigede går eldre søsken og deres etterkommere foran yngre, men odelsloven åpner mulighet for å hindre at den eldre løser fra den yngre hvor dette «ville vere klårt urimeleg». Odelsloven frå 1974 innførte kjønnslikestilling for odelsretten, før hadde han gått til menn framfor kvinner.

Sjå òg
------

* Odelsrett
* Sekundogenitur
* Ultimogenitur

Kjelder
-------

1. ↑  «førstefødselsrett» i Nynorskordboka.
2. ↑  «primogeniture (n.)», *Online Etymology Dictionary*
3. ↑   «Esau og Jakob. To tvillingbrødre, én velsignelse», *Skoletorget*
4. ↑   «Moses. De ti landeplager», *Skoletorget*
5. ↑  Odelsloven av 28. juni 1974, § 21)
6. ↑  Falkanger, Thor (24. februar 2020). «odelsrett». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål).

* *Denne artikkelen bygger på «Primogenitur» frå Wikipedia på bokmål, den 16. april 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
**Cupvinnarcupfinalen i fotball 1974** fann stad på Stadion Feijenoord i Rotterdam 8. mai 1974, framfor 4 641 tilskodarar. FC Magdeburg vann finalen, den 14. i sitt slag, med siffera 2-0 over AC Milan.

### Kampen

Lagoppstillingane
Eit sjølvmål i det 42. minutt gav Magdeburg leiinga til pause. I den andre omgangen la Wolfgang Seguin på til 2-0, utan at Milan makta pynte på sluttresultatet.

Arie van Gemert frå Nederland dømde kampen.

### Laga

**Magdeburg** sitt vinnarlag bestod av: Ulrich Schulze, Detlef Enge, Manfred Zapf (kaptein), Helmut Gaube, Wolfgang Abraham, Jürgen Pommerenke, Wolfgang Seguin, Axel Tyll, Detlef Raugust, Jürgen Sparwasser og Martin Hoffmann.

**Milan** stilte med: Pierluigi Pizzaballa, Angelo Anquiletti, Enrico Lanzi, Karl-Heinz Schnellinger, Giuseppe Sabadini, Aldo Maldera, Romeo Benetti, Gianni Rivera (kaptein), Carlo Tresoldi, Alberto Bigon og Franco Bergamaschi. Bergamaschi spelte ein time før han måtte vike for Alessandro Turini.
[

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1974 European Cup Winners' Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 10. mai 2018.*
Ei brennande fyrstikk.
**Fyrstikker** er pinnar med brennbare kjemikalier i eine enden. Desse tek lett fyr, slik at ein kan starta ein eld med ei fyrstikk. Fyrstikker kan òg brukast som lyskjelde, men slokner så snart pinnen er oppbrunnen.

Historie
--------

Ei tidleg fyrstikk blei utvikla i Kina i 577. Dette var små svovelimpregnerte furupinnar.

Den første moderne fyrstikka blei laga i 1805 av K. Chancel, som var assistent til professor L. J. Thénard i Paris. Fyrstikkhovudet var laga av ei blanding av natriumklorat, svovel, sukker og gummi. Ein sette fyr på dei ved å dyppa dei i ei lita asbestflaske fylt med svovelsyre. Ettersom fyrstikken var dyre og farlege å bruka, blei dei aldri mykje brukte.

Det var den engelske kjemikaren John Walker som laga dei første fyrstikkene som blei tende ved friksjon i 1827. Arbeidet hans bygde på det Robert Boyle hadde gjort med svovel og fosfor. Walker oppdaga at ei blanding av antimon(III)sulfid, natriumklorat, gummi og stive kunne ta fyr om ein slo det mot ei ru overflate. Kjemikaren kalla oppfinninga si *congreves*, men ho Samuel Jones tok seinare patent på henne og selde fyrstikkene som *lucifers*. 

Dei første fyrstikkene hadde ein ustø flamme som var svært sterk i byrjinga og gav frå seg ei vond lukt. Likevel blei dei mykje brukte, og førte til ein tydeleg vekst i talet på røykarar. Kvit fosfor, innført i 1831 for å redusera lukta, viste seg å føra til farlege knokkelmisdanningar og blei forbode.

Trygge fyrstikker
-----------------

Eit tiår seinare, i 1844, kom svensken Gustaf Erik Pasch på å skilja dei brennbare ingrediensane, slik at nokre av dei sat i fyrstikkhovudet og nokre på ein særskild tennoverflate. Johan Edvard Lundström forbetra oppfinninga ti år seinare. Fyrstikka inneheldt no antimon(III)sulfid og natriumklorat, medan tennoverflata hadde knust glas og raud fosfor. Varme frå friksjonen når ein dreg fyrstikka over tennoverflata gjer den raude fosforen om til kvit; denne tek fyr som raskt går over til å brenna treet i fyrstikka. 

Særskilde fyrstikkesker med fyrstikker inni og ein særskild tennoverflate på sida blei først laga rundt 1890 av amerikanaren Joshua Pusey.

Fyrstikker i kulturen
---------------------

Ei brend og fleire ubrukte fyrstikker.
Sjølv om moderne fyrtøy som lighterar er funne opp, bruker ein fortsatt fyrstikker, særleg til å tenna bål eller levande lys. 

Det vesle mirakelet det er å laga ny eld har gjort fyrstikka til eit slags symbol på liv, men det at elden er så kortliva gjer henne mindre eigna til å stå for håp og ettertanke på same måte som levande lys. Fyrstikkene i eventyret «Den lille pige med svovlstikkerne» av H.C. Andersen gjev dermed berre svært kortvarig lindring.

Kjelder
-------

* «Match» på engelsk Wikipedia

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Fyrstikk**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
**Cupvinnarcupfinalen i fotball 1979** fann stad på St. Jakob-stadion i Basel 16. mai 1979, framfor 58 000 tilskodarar. Etter 120 minuttars spel vann FC Barcelona finalen, den 19. i sitt slag, med 4 mål mot Fortuna Düsseldorf sine 3 mål.

### Kampen

Lagoppstillingane
Tente Sánchez gav Barcelona leiinga i det 5. minutt, allereie tre minuttar seinare utlikna Thomas Allofs til 1-1. I det 34. minutt sende Juan Manuel Asensi det spanske laget i føringa att, sju minuttar etter utlikna Wolfgang Seel til 2-2. Etter ein mållaus 2. omgang tok Barcelona føringa for tredje gang mot slutten av 1. ekstraomgang ved Carles Rexach. I det 111. minutt la lagkameraten Hans Krankl på til 4-2 og det hjelpte då lite at Wolfgang Seel gjorde sitt andre mål for dagen tre minuttar seinare. Barcelona-kaptein Asensi kunne heve vinnarpokalen etter sigerssiffera 4-3.

Károly Palotai frå Ungarn dømde oppgjeret.

### Laga

**FC Barcelona** sitt vinnarlag bestod av: Pedro Artola, Rafael Zuviría, Migueli Bianquetti, Quique Costas, José Albaladejo, Johan Neeskens, Juan Manuel Asensi (kaptein), Tente Sánchez, Carles Rexach, Hans Krankl og Francisco Carrasco. Antonio de la Cruz avløyste Albalajedo i det 57. minutt og Francisco Martínez midstoppar Costas i det 66.

**Fortuna Düsseldorf**-mannskapet: Jörg Daniel, Heiner Baltes, Gerd Zewe (kaptein), Gerd Zimmermann, Egon Köhnen, Dieter Brei, Hubert Schmitz, Rudi Bommer, Thomas Allofs, Klaus Allofs og Wolfgang Seel. Midtstoppar Zimmermann vart skadd allereie i det 4. minutt og erstatta av Flemming Lund. Midtvegs vart også Brei bytta ut, inn kom Josef Weikl.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1979 European Cup Winners' Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 7. mai 2018.*