recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kristian Davidsson Edland** (12. april 1874–24. oktober 1958) var ein norsk gardbrukar og politikar frå Mosterøy i Rogaland. Han var ordførar i Mosterøy 1925-31 og stortingsmann 1934-45 for Venstre.

Edland var son til ein gardbrukar. Han var 1890/91 elev på amtsskulen i Ryfylke. Sidan arbeidde han på gard til han sjølv vart gardbrukar. Attåt var han aktiv ferdatalar for misjons- og fråhaldssaka. Han var såleis styremedlem i Ryfylke og Jærens Fellesforening av Indremisjonen, og dessutan formann i Stavanger og Ryfylke fylkesstyre av Det Norske Totalavholdsselskap.

Edland var medlem i heradsstyret for Mosterøy frå 1919 til 1931, varaordførar 1919-22 og ordførar 1925-31. Elles var han i si tid formann i skulestyret og 1929-34 i forliksrådet. Hausten 1933 stod han på andreplassen på Venstre si stortingsvalliste og lukkast få det siste Rogalands-mandatet. Tingbolken 1934-36 var han medlem i Kommunalkomiteen, etter attval sat han 1937-45 i Administrasjonskomiteen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi Arkivert 2016-11-21 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Tora Skagedotter** (norrønt: Þóra Skagadóttir) var gift med Håkon jarl den mektige. Truleg må ho ha vore fødd ein gong før 955, det er uvisst når ho døydde.

Dei få opplysningane vi har om Tora Skagedotter, finn vi i soga om Olav Tryggvason og i Fagerskinna.
Ho var dotter av «ein mektig mann» som heitte Skage Skoftesson og bror hennar var Skofte Skagesson (Tidende-Skofte). I Bandadråpa (av Eyolv Dådaskald) er Skofte nemnd som «utværs-herse». Snorre skriv om Tora at ho var ei overlag ven jente, og Håkon jarl var så glad i Tora, at han heldt mykje meir av frendane hennar, enn av andre folk.

I Fagerskinna blir det nemnt at Håkon jarl gifte seg med Tora «då han kom attende til Noreg». Dette kan ha vore i 974, då han kom attende frå Danmark etter å ha hjelpt Harald Blåtann i krigen mot saksarkeisaren Otto II. Mest truleg er likevel tida omkring 970, då han kom attende frå Danmark, etter at han hadde felt Harald Gråfell i Limfjorden. Det var då han allierte seg med Harald Blåtann og for ei tid, måtte underordne seg den danske kongen som hans vasall. 

Tora og Håkon jarl hadde desse borna som var fødde i ekteskap:

* **Svein**, ladejarl, herska over Noreg saman med halvbroren Eirik Håkonsson, i tida etter slaget ved Svolder (1000–1015)

* **Bergljot**, gift med Einar Tambarskjelve

* **Sigurd**

* **Erling** Snorre fortel at Erling Håkonsson vart blota under slaget ved Hjørungavåg, men truleg var dette rein dikting. Blotinga er ikkje omtala i noko skaldevers, og i *Fagerskinna* er det nemnt at Erling var med i slaget og styrte sitt eige skip.

Håkon jarl hadde fleire born, som var fødde utanfor ekteskap: Eirik, Heming og Erlend. Truleg må vi kunne tyde sogene slik at Håkon jarl hadde to døtrer til: 

* Den eine av dei (*Fagerskinna* kallar ho *Ingebjørg*), skal ha vore gift med Tora sin bror, Skofte Skagesson. Snorre fortel at Eirik Håkonsson drap Skofte då Eirik var berre elleve eller tolv år gamal, og det må såleis ha skjedd omkring år 974. Denne dottera må då ha vore fødd fleire år før Håkon og Tora vart gifte.

* Den andre av dei, kan ha vore *Ragnhild*, og ho kan ha vore fødd *etter* 970, slik at Tora kan ha vore mor hennar. Det kan tenkjast at Ragnhild var mor til lendmannen Ivar Kvite på Opplanda.

Snorre nemner berre Ragnhild, og i *Fagerskinna* er det berre Ingebjørg nemnt. I begge sogene er denne dottera nemnt som mor (eller bestemor) til Orm Eilivsson, jarl på Opplanda. Ein av etterkomarane hans var kong Erling Skakke. Det er altså nokså uvisst om dette var to døtre, eller om ein av sogeskrivarane har mistydd namnet på den same dottera.

Referansar
----------

1. ↑  Soga om Olav Tryggvasson (kap. 19)
2. ↑  Fagerskinna (s.53)(norrøn tekst)
3. ↑  Skaldic Project Arkivert 2016-01-27 ved Wayback Machine. Bandadråpa av Eyolv Dådaskald
4. ↑  Sigurd blir nemnt berre i *Fagerskinna*, ikkje i *Heimskringla*
5. ↑  Soga om Olav Tryggvasson kap. 20
**Tor Olsen** (fødd 7. mars 1934) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Halden som vart norsk meister på 110 meter hekk fem år i rad: 1955-59. Han var norsk rekordhaldar på korthekken frå 1954 til 1965. Olsen var medlem i Halden Idrettslag.

Aktiv
-----

Tre dagar etter han tangerte den norske rekorden på 110 meter hekk, forbetra Olsen rekorden med to tidels sekund til 14,6 sekund i København den 2. juli 1954. Nøyaktig ein månad etterpå flytta han landsrekorden til 14,5 på Bislett stadion i Oslo, ein rekord han sidan tangerte fem gongar. 23. august 1957 i Sarpsborg senka han noregsrekorden ytterlegare til 14,4. 18. juli 1958 på Bislett stadion presterte Olsen sitt livs beste hekkeløp då han klokka inn på 14,2 sekund. Kjellfred Weum tangerte denne tida i 1964, og forbetra noregsrekorden i 1965.

Olsen kvalifiserte seg til semifinale på 110 m hekk ved EM i friidrett 1954, men starta ikkje (dermed nummer 12). Også fire år seinare tok han seg til semifinalane i europameisterskapen. Olsen vart fjerdemann i semifinaleløpet på tida 14,9 sekund, dømt sist av tre løparar med 14,9 i tid. Dermed enda han på delt sjuandeplass på korthekken.

Olsen tevla også på 100 meter. Hans personbeste på distansen er 10,6 sekund, oppnådd ved eit stemne i Fredrikstad 9. august 1958. 

### Medaljar i noregsmeisterskap

* 1952 i Oslo: Sølvmedalje på 110 m hekk
* 1953 i Trondheim: Bronsemedalje på 110 m hekk
* 1954 i Sarpsborg: Sølvmedalje på 110 m hekk og på 100 m
* 1955 i Oslo: Gullmedalje på 110 m hekk, sølv på 100 m
* 1956 i Stavanger: Gullmedalje på 110 m hekk
* 1957 i Bergen: Gullmedalje på 110 m hekk
* 1958 Trondheim: Gullmedalje på 110 m hekk
* 1959 på Hamar: Gullmedalje på 110 m hekk

Kjelder
-------

* friidrett.no, norske rekordar
Busetjingsområdet til muromarane i lysegrønt
**Muromarane** var eit folk som snakka det finsk-ugriske språket muroma, men som vart assimilert inn i den russiske folkesetnaden for omtrent 1000 år sidan.

Dei eldste nedteikningane om muromarane stammar frå 551. Krønikeskrivaren Jordanes omtalar eit av folka som var underlagt den gotiske kongen som *mordens*. Både muromarane og busetjingsområdet deira blir skldra nærare i Nestorkrønika, som nyttar namnet *murom*. 

Av skildringa i Nestorskrøniken fremgår ganske eksakt kvar muromarane budde: 

Längs floden Oka, där den faller in i Volga bor muroma, som är ett eget folk. (Nestorskrönikan, s. 22)
Ein går ut ifrå at muromarane vart kolonisert av russarane utover på 900-talet og til slutt forsvann heilt som eit eige folk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Muromere» frå Wikipedia på bokmål, den 6. august 2019.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

* *Nestorskrönikan*  (1998)
* Uibopuu, Valev, *Finnougrierna och deras språk* (1988)

Litteratur
----------

* *Nestorskrönikan*  (1998)
* Uibopuu, Valev, *Finnougrierna och deras språk* (1988)
**Tor Ovaldsson Lundtveit** (28. august 1887–31. juli 1959) var ein norsk arbeidsmann og politikar frå Drangedal. Han var stortingsmann for Arbeidarpartiet og ordførar i heimbygda.

Lundtveit var son til ein gardbrukar og landpostbod. Sjølv gjekk han Vestmar folkehøgskule, ein skule som kom i gang i 1909. Tor var glad i litteratur, særleg høgt sette han Aasmund Olavsson Vinje og Per Sivle. Han arbeidde på ymse anlegg, mellom anna med sprenging av fjell. Framom alt var han ein flink gråsteinsmurar. I seks år dreiv han eit småbruk. Stifta Krokens kooperative handelslag.

Frå 1914 til 1945 var Lundtveit medlem av heradsstyret, med unnatak for okkupasjonsåra. Han var ordførar frå 1932 til han i 1941 vart avsett av nazistyret. Perioden 1922-24 var han stortingsmann for Telemark og Arbeidarpartiet, medlem i Tollkomiteen. Han møtte tidvis også på Tinget i 1935 og -36, samt i 1945.

Lundtveit var «en uredd og sjølstendig mann og hadde sine meningers mot enda om det ofte var på tvers av sitt parti. Han førte en ypperlig penn og deltok med iver» i politiske debattar. I 1946 melde han seg ut av Arbeidarpartiet, etter ha kome med beiske kommentarar mot stortingskandidat Olav Versto.

Kjelder
-------

* Porsgrunns Dagblad 21. mai 1948
* Porsgrunns Dagblad 1. august 1959
* Stortinget 1922-24
Øvst, venstre The Tennessee Valley Authority, del av New Deal, 1933. Øvst høgre: President Franklin Delano Roosevelt ansvarleg for New Deal. Botten frise, utført av ein kunstnar tilsett under New Deal's WPA program.
**New Deal** er namnet på president Franklin Delano Roosevelts reformprogram i USA. New Deal omfattar særleg åra 1933–1938 då det vart ført ei aktiv reformpolitikk, men omgrepet blir òg brukt om heile presidentperioden til Roosevelt frå 1933 til 1945.

I 1933 vart Franklin Delano Roosevelt vald til amerikansk president på eit statleg program for å løyse krisa som mellom anna hadde ført til 13 millionar arbeidsledige i landet. New Deal, dvs. «ny utdeling av korta», var slagordet til Roosevelt og i praksis kom han til å gjennomføre dramatiske endringar i det amerikanske samfunnet. På kort sikt dreidde New Deal seg om innføringa av ei rekkje tiltak for å avhjelpe krisa: Bankane fekk hjelp, unge arbeidsledige kom med i statleg støtteprogram, kommunar vart hjelpt økonomisk, bønder med gjeldsproblem fekk støtte, statleg næringsverksemd vart sett i gang og nye og spekulasjonsregulerande aksjelover vart vedteke i heimlandet til Wall Street.

Nedanfor ser vi korleis Staten underskotsbudsjetterte dramatisk under New Deal, men at industriproduksjonen og sysselsettinga heldt fram å falle heilt til 1935. Utfordringa var at føderale styresmakter auka overføringane til private, men ikkje investeringane og at delstatane og kommunane skar ned på budsjetta under krisa. Det vart òg innført auka skattar, slik at det eine verkemidlet slo det andre i hel.

**USA - Offentlege inntekter og utgifter, industriproduksjon (1929=100) og arbeidsløyse**

| År | Off. inntekter, mrd $ | Off. utgifter, mrd $ | Industriproduksjon | Arbeidsløyse |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1930 | 4,2 | 3,4 | 81 | 3 809 000 |
| 1931 | 3,1 | 3,6 | 68 | 8 113 000 |
| 1932 | 1,9 | 4,6 | 54 | 12 478 000 |
| 1933 | .. | .. | 64 | 12 744 000 |
| 1934 | .. | .. | 66 | 10 400 000 |
| 1935 | .. | .. | 76 | 9 522 000 |

I tida som følgde, vart det gjennomført ei rekkje velferdstiltak. I det store og det heile dreidde New Deal seg om å byggje opp det som er vorte kalla ein amerikansk velferdsstat. Med Roosevelt og New Deal tok staten på seg eit aktivt ansvar i økonomien, slik staten gjorde ei rekkje andre stader i den vestlege verda.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «New Deal» frå Wikipedia på bokmål, den 20. september 2009.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Leif Johansen, *Offentleg økonomikk*, Oslo 1965. Side 68-70.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* BBC Things
* NDL

 |
**Kovarians** er eit mål på den lineære samanhengen mellom to varierande storleikar.

Teoretisk kovarians
-------------------

*Teoretisk kovarians* er eit mål på den underliggjande lineære samanhengen mellom to stokastiske variablar. Kovariansen mellom {\displaystyle X} og {\displaystyle Y} får ofte notasjonen {\displaystyle \sigma \_{XY}}. For to stokastiske variablar {\displaystyle X} og {\displaystyle Y} er kovariansen definert som

{\displaystyle \operatorname {Cov} [X,Y]=E[(X-E[X])(Y-E[Y])]}
der {\displaystyle E[\cdot ]} markerer forventningsverdi.

Empirisk kovarians
------------------

*Empirisk kovarians* er eit estimat av den teoretiske kovariansen. Ein estimator for den empiriske kovariansen er

{\displaystyle {\widehat {\operatorname {Cov} }}[X,Y]={\frac {1}{n}}\sum \_{i=1}^{n}(x\_{i}-{\bar {x}}\_{n})(y\_{i}-{\bar {y}}\_{n})}
der {\displaystyle {\bar {x}}\_{n}} er gjennomsnittet av {\displaystyle x\_{1},x\_{2},\dots ,x\_{n}} og {\displaystyle {\bar {y}}\_{n}} er gjennomsnittet av {\displaystyle y\_{1},y\_{2},\dots ,y\_{n}}.

Eigenskapar
-----------

Kovariansen er avhengig av måleskalaen, slik at om skalaen vert endra vil kovariansen òg verta endra. Difor er korrelasjon, som ikkje er avhengig av skala, eit godt alternativ når ein vil måla lineær samanheng.

For vilkårlege konstantar a og b og stokastiske variablar {\displaystyle X} og {\displaystyle Y} gjeld

1. {\displaystyle \operatorname {Cov} [X,Y]=E[XY]-E[X]E[Y]}
2. {\displaystyle \operatorname {Cov} [aX+b,cY+d]=ac\,\operatorname {Cov} [X,Y]}
**Kari Sylfestsdotter Vivelid** (24. desember 1899–13. februar 1979) var ein biletkunstnar frå Vivelid på Hardangervidda i Eidfjord kommune. Ho var syster til forfattaren og målaren Lars Vivelid, og ho illustrerte mellom anna fleire av bøkene han hadde skrive — ofte i samarbeid med han sjølv. Ho laga mange måleri i løpet av livet sitt, gjerne med motiv frå fjellet. Sceneteppet *"Trollgildet"* i Eidfjord ungdomshus vart måla av henne i 1937.

Kari voks opp på Vivelid, og ho budde der heile livet sitt til ho døydde i 1979. Det gamle huset som ho budde i, har no vorte restaurert og fått namnet *Karistova* etter henne.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kort skildring av livet hennar og Karistova på nettsidene til Vivelid Fjellstova.
* Bokutgjevingar av Lars Vivelid, med litt informasjon om Kari.
* Nettsidene til Eidfjord om boka Minnedagar, illustrert av Kari Vivelid, med fødsels- og dødsår. Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.
* Hardanger Folkeblad: Iskunst på Morellfestivalen. Måleri av Kari Vivelid vart auksjonert bort på festivalen i 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* SUDOC

 |
**Kari Diesen** (24. juni 1914–18. mars 1987), fødd Kari Heide-Steen, var ein norsk skodespelar frå Oslo. Ho vart særleg kjend for sine roller i revyar og filmar.

Foreldra hennar, Harald Steen og Signe Heide-Steen, var begge skodespelarar. Sjølv fekk ho tidleg barneroller på teatera i hovudstaden. Frå 1930-talet var ho ein populær aktør gjennom sine mange komiske figurar på revyscenene Chat Noir og Edderkoppen, der ho vekselvis var tilsett fram til 1964. På 1950- og 1960-talet spelte ho i mange filmar, mest kjend er ho for filmane *Støv på hjernen*, *Sønner av Norge* og *Sønner av Norge kjøper bil*.

I 1957 fekk Diesen stor suksess med songen «Hovedøen» av Vilhelm Dybwad, utgitt på His Master's Voice.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kari Diesen» frå Wikipedia på bokmål, den 24. juni 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)

 |
Koordinatar: 75°30′ S 160°45′ E﻿

**Rennickbreen** er ein vid isbre som er kring 300 km lang og ein av dei største i Antarktis. Han spring ut på polarplatået vest for Mesa Range og er 30 til 50 km brei, og ned mot 15 km brei nær kysten. Han har fått namn frå Rennick Bay, der breen når sjøen. Sjøsida av isbreen vart fotografert av U.S. Navy (USN) under Operasjon Highjump i 1946-47. Den øvre delen av Rennickbreen vart oppdaga og utforska av U.S. Victoria Land Traverse (VLT) i februar 1960. Den 10. februar 1960 evakuerte kapteinløytnant Robert L. Dale, pilot i U.S. Navy (USN) skvadron VX-6, VLT frå denne breen, og gjorde så ei flyfotorekognosering til Rennick Bay på kysten før dei vendte attende til basen i McMurdo med VLT-laget.

Sjå òg
------

* Isbrear i Antarktis
* Isstraumar i Antarktis

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Rennick Glacier» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Tradisjonell keramisk vassmugge eller -kanne med hank og nebb laga av ein kunsthandverkar frå Irland
Ei **mugge** er ei vid, rund kanne med hank, vanlegvis utan lok og tut, men med lite nebb. Mugger vert brukt som serveringbehaldarar for væsker, særlege drikke som vatn, saft, mjølk eller fløyte, og skal vera lette å hella frå. Muggar vert vanlegvis framstilt av keramikk (steinty og porselen), glas eller plast, men solide serveringmugger kan òg lagast av metall som aluminium, stål og tinn. Mugger kan vera store og små og er ofte enkelt dekorert. Det er vanleg å laga muggar som keramisk kunsthandverk.

Etymologi
---------

Ordet «mugge» tilsvarer *mugge* i dansk, mugg i svensk *og mug* i engelsk (sjølv om dei siste to tyder *krus)*. Tyding og opphav ut over det er uviss.

Ordet *mugge* kan i norske dialektar òg vise til ein tømmervase eller -floke. Mugger kan i norsk slang òg brukast om øl- eller vinflaskar og store (melkefylte) kvinnebryst. Uttrykket «for fulle mugger» tyder 'av alle krefter'.

Sjå òg
------

* Amfora
* Fløytemugge
* Kanne
* Karaffel
* Kopp
* Krus
* Potte
* Sausenebb
* Seidel
* Vase
* Ølfugl

Kjelder
-------

1. ↑  «Norsk Ordbok - Ordbok over det norske folkemålet og det nynorske skriftmålet», *no2014.uib.no*, henta 19. juli 2019

* *Denne artikkelen bygger på «Mugge» frå Wikipedia på bokmål, den 19. juli 2019.*
**Rendalsvik** er no ein øyde, tidlegare busetnad og eit nedlagt bergverkssamfunn i Holandsfjorden i Meløy kommune. Staden ligg ca 1 km vest av Fondal gard. Det er registrert bufaste i Rendalsvik sia 1667 fram til 1983 då det siste gardsbruket blei øydegard.

Grenda
------

Opphavleg var Rendalsvik ei lita grend der folk livnærte seg av jordbruk og fiske. Frå folketeljinga i 1900 veit ein at det var to bruk med til saman 24 bufaste personar. Til dette kjem òg 7 personar på Sletnes like ved. Kring 1940 var folketalet på det høgste, i perioden då nærmare 200 personar arbeidde i gruveverksemda. Grenda hadde butikk frå 1936 til 1959. Skolen vart driven i 23 år til han vart nedlagt i 1963. Det fanst brevhus frå 1935, seinare postopneri frå 1943 som vart lagt ned att etter 5 år.

Gruveverksemda
--------------

Det har vore utvunne grafitt og glimmer frå dagbrott og gruver i fjellsida mellom Rendalsvik og Fonndalen. Grafitten blei funnen rundt 1900, men først i 1932 tok dåverande rettshavar, det tyske A/S Mineral til med å byggje opp verksemda med infrastruktur og innretningar som var naudsynte. Den samanhengande drifta føregjekk i nær 10 år frå august 1935. To gruver, delvis i dagbrott, og tre lengre strosser utgjorde sjølve verksemda i fjellet. Til dette kjem fleire djupe stigortar og ein transporttunnel. Anna innretningar vart tilverka for tilkomst og transport: Veg, trapper, taubane og transportrenner. Sjølve grafittverket var sentralt i verksemda; viktige var òg kraftverket, laboratoriet, den mekaniske verkstaden og smia. Det blei òg bygd brakker og hus for arbeidarar. 

Ein kjenner ikkje til at det skjedde dødsulykker i samband med verksemda.

Produksjonen nådde si høgd i 1939–1940 med ca 12–13 000 tonn årleg grafitt til skiping, men den gjekk sterkt attende under nazistane si leiing. Ved slutten av krigen vart A/S Mineral slegen konkurs. Opp mot 200 menneske arbeidde i gruvesamfunnet. I 1947 vart det slege fast at det ikkje var råd å få i gang verksemda att. 

I 1970 starta A/S Norwegian Talc opp med ny gruveverksemd i Rendalsvik, men no med produksjon av glimmer. Verksemda gjekk føre seg fram til 1980 med opp mot 25 arbeidarar, alle var dagpendlarar.

Kjelder
-------

* Sigurd Brattland: *Fra industristed til ødemark.* Meløy Historielag, 1994.
* [*daud lenkje*]
Helga Karlsen på den internasjonale arbeidskonferansen i Genève i 
1935
**Helga Aleksandra Karlsen** (fødd 20. november 1882 i Kristiania, død 15. oktober 1936) var ein norsk politikar for Arbeidarpartiet/ Ho var den første kvinnelege stortingsrepresentanten for partiet. Ho vart vald inn for periodane 1927–30 og 1933–36. Ho er omtalt som Arbeidarpartiets fremste kvinnelege politikar i mellomkrigstida.

Helga Karlsen var dotter av jarnbanebetjent Karl Arnesen (1860–1923) og Hilda Alette Torgersdatter (fødd 1855). Mora døydde truleg tidleg, og Helga vart sett i fosterheim. (I einskilde tidlege opplysningar har ho etternamnet Pettersen.) Ho starta i arbeid fjorten år gammal, først som hushjelp, seinare som servitør og industriarbeid. 
Karlsen vart med i Kristiania Arbeidersamfunds dramatiske klubb i 1899. Dette var introduksjonen hennar til arbeidarrørsla, som ho etter kvart brukte det meste av livet sitt på. I 1910 var ho med på å stifta Arbeidarpartiets Kvinnesongsamskipnad, og i 1915 var ho ein sentral figur då det første sosialistiske barnelaget i Kristiania vart starta. Ho var òg aktiv i Arbeidarpartiets kvinnearbeid.

Karlsen skolerte seg i sosialistisk politikk gjennom deltaking på Den socialdemokratiske aftenskole og seinare på Arbeidarpartiets dagskole. Ho vart vararepresentant i bystyret frå 1919 og var fast representant frå 1923 til 1928, dei to siste åra òg i formannskapet.

Etter to periodar som vararepresentant vart Karlsen i 1927 vald inn på Stortinget. Ho var første kvinne på fast plass for Arbeidarpartiet. Stortingsvalet i 1930 var dårleg for partiet, så Karlsen vart på nytt vara, men kom attende på fast plass i 1933. I mellomtida var ho i 1932 som første kvinne vald til formann i Oslo Arbeidarsamfunn.

I 1928 vart Karlsen bøtelagt (500 kroner) for å gjeve pengar til bygningsarbeidarar i ulovleg streik. I 1935 deltok ho på den internasjonale arbeidskonferansen i Genève, der ho heldt ein godt motteken tale for førti timar arbeidsuke.

Under valkampen i 1936 vart Karlsen sjuk, og ho døydde berre fire dagar før valet. Ho vart bisett frå Folkets hus, der Martin Tranmæl heldt minnetalen.

Kjelder
-------

* Lill-Ann Jensen: Artikkel i *Norsk biografisk leksikon*; vitja 30. juni 2013.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Helga Aleksandra Karlsen» frå Wikipedia på bokmål, den 21. desember 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
Zjostovo-måla fat
**Zjostovo-måleri** (russisk *Жостовская роспись*) er eit gammalt russisk kunsthandverk med dekorativ måling av metall, særleg metallfat, knytt til landsbyen Zjostovo i Moskva oblast. Han oppstod på 1800-talet under påverknad frå uralsk husflid med å måla blomemotiv på metall. Seinare utvikling av Zjostovo-måleri var stilistisk knytt til teknikkar for å måla porcselen og emalje, brukt ved fabrikkar i nærleiken av Moskva, blomemotiv på trykt bomull som blei produsert ved fabrikkar i Ivanovo, og Lukutin-miniatyrar (sjå Fedoskino-miniatyr).

Demonstrasjon av Zjostovo-måling
Zjostovo-måleri på eit sovjetisk frimerke
Det som skal målast blir grunna med nokre lag kitt og oljeferniss som vanlegvis er svart. Ein måler med nokre få, kraftige strøk etter kvarandre med ein mjuk pensel og oljemåling som er sterkt utblanda med linolje. Det vanlegaste motivet på Zjostovo-måleri er ei enkel blanding av hage- og villblomar. Kantane av fata blir måla med eit lyst gyllent ornament kalla uborka *(уборка*). Etter måling blir prduktet dekt med tre lag lys lakk og polert til det skin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zhostovo painting» frå Wikipedia på engelsk, den 16. oktober 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Zjostovo-måleri**

* Nettstaden til Zjostovo-fabrikken
Mudderflater nær Oban på Stewart Island på New Zealand.
Mudderflater i Brewster i Massachusetts i USA, som strekker seg mange hundre meter utover ved fjøre.
**Mudderflater** eller **tidvassletter** er ei form for våtmark langs kysten som oppstår der gjørme vert avsett av tidvatn, elvar eller sjø. Ein finn dei ofte i lukka område som bukter, lagunar og estuar. 

Mudderflater er viktige område for dyrelivet og har ofte store bestandar, sjølv om mangfaldet ikkje alltid er like stort. Ofte er slike område særs viktige for trekkfuglar som stoppar her. 

Det er viktig å verne om mudderflatene for å unngå kysterosjon. Mudderflatene er derimot truga over heile verda på grunn av varsel om auka havnivå i tida som kjem, område som vert utbygd, oppmudring på grunn av skipstrafikk og kjemisk forureining.

Store mudderflater
------------------

* Vadehavet: Nederland, Tyskland, Danmark
* Bridgwater Bay og Morecambe Bay: Storbritannia
* Chongming Dongtan naturreservat i Shanghai i Kina
* Banc d'Arguin i Mauritania
* Lindisfarne i England
* San Francisco Bay i USA
* Port of Tacoma i USA
* Cape Cod Bay i USA
* Minas Basin i Nova Scotia i Canada
* Gulehavet: Kina, Korea

Sjå òg
------

* Våtmark
* Tidvassone
* Estuar
* Fjøre

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mudflat» frå Wikipedia på engelsk, den 15. februar 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BBC Things

 |
Koordinatar: 46°47′11.8″N 08°31′29.5″E﻿

**Gross Spannort** er ein 3 198 m høg fjelltopp i Uri-Alpane i Sveits.

Geografi
--------

Toppen av Gross Spannort ligg på fjellrekka som dannar vasskilje mellom dalen der Engelberger Aa renn og dalen som elva Reuss renn gjennom. 

Heilt i nærleiken, mindre enn ein kilometer unna i sørsørvestleg retning, er den 3 140 m høge Chli Spannort. Knapt to kilometer mot nord ligg den 3 133 m høge hovudtoppen på Schlossberg.

Frå *Herrenrütialp* ved Engelberg går toppturen fyrst langs ei mykje nytta vandrerute. Denne går langs med Engelberger Aa til *Stäfeli*, som sommarstid tek imot fjellturistar. Vegen vidare er ei alperute som ein ikkje må leggje ut på utan fjellførar eller lang erfaring frå fjellklatring. Ruta går til Spannorthütte, som ligg i Schlossberglücke mellom Schlossberg og Gross Spannort, derifrå vidare til fjelltoppen.

Geologi
-------

Det markante, taggete fjellet består av kalkstein og brunleg Jura på eit underlag av gneis.

Historie
--------

Gross Spannort vart klatra fyrste gongen i 1867. Britane John Sowerby, Waldemar Mansell, F. E. Thompson og Robert Spankie hadde fylgje med dei lokale fjellførarane Josef Maria Tresch-Exer og Ambros Zgraggen. Gruppe klatra til topps frå sørsida.

I august 1928 klarte eit taulag beståande av Werner Weckert, Paul Bootz, Mathis Margadant og Fitz Bieri å klatre den vanskelege nordveggen av toppen.

Natta til 28. desember 1961 gjekk det eit stort steinras frå Chli Spannort. Meir enn ein million m³ stein styrta ned fjellsida mot dalbotnen. Lufttrykket åleine øydela mykje skog på motsett side av dalen.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Gross Spannort» frå Wikipedia på tysk, den 24. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Gulbrand Oscar Johan Lunde** (14. september  1901–25. oktober 1942) var ein norsk politikar i Nasjonal Samling før og under andre verdskrigen.

Han vart 9. april 1940 utnemnd til sosialminister i Quisling si kuppregjering. Frå 25. september 1940 var han som ein av Josef Terboven sine kommisariske statsrådar konstituert statsråd for Kultur og folkeopplysingsdepartementet. Lunde var kulturminister for Kultur- og folkeopplysningsdepartementet i Vidkun Quisling si andre regjering frå 1942 og fram til han døydde same året.

Bakgrunn
--------

Lunde var fødd i Fana ved Bergen. 

Han studerte ved Technische Hochschule i Zürich og ved universitetet i Freiburg. Han tok i 1925 doktorgrad i kjemi i Tyskland. I 1917 vart han tilsett på kjemisk institutt ved Universitetet i Oslo. Han verka som direktør ved Hermetikkindustriens Laboratorium i Stavanger frå 1929. Han skreiv ei rad vitskaplege avhandlingar i biokjemi og om vitaminar. Han stod sentralt i utviklinga av norsk hermetikkindustri.

NS-tid
------

Lunde slutta seg tidleg til Nasjonal Samling, då dette partiet vart grunnlagt i 1933. Han markerte seg raskt som ein tilhengjar av Quisling og NS, og var aktiv i valkampen hausten 1933. Han var ein av NS sine fremste talarar og var ein effektiv administrator. I 1934 vart han vald inn som kommunestyrerepresentant i Stavanger. NS fekk åtte representantar i bystyret etter eit av dei beste resultata til NS i val. Frå 1935 var Lunde propagandasjef i NS og forfatta ei rad skrift og publikasjonar. Som kulturminister i det nyoppretta Kulturdepartementet, gjekk Lunde inn for å kontrollera åndslivet i Noreg. Gjennom talar og føredrag trekte Lunde kulturhistoriske liner frå vikingtida fram til si samtid for å underbyggja den nasjonale utviklinga.

Lunde sette i verk ein aktiv statleg kulturpolitikk, og han engasjerte seg mellom anna i rettskrivingsspørsmål. Han stod bak rettskrivinga av 1941. 

Natt til 26. oktober 1942 omkom Lunde og kona Marie. Bilen dei sat i tippa i sjøen ved ferjeleiet Våge i Romsdalsfjorden. I ettertid fann ein ikkje ut anna enn at det måtte vera ei ulukke.

Lunde vart gravlagd saman med kona ved Hopperstad stavkyrkje i Vik kommune i Sogn og Fjordane fylke. Eit minnesmerke som vart reist i Romsdal, vart sprengt av norske motstandsfolk like etter den andre verdskrigen.

Sjå òg
------

* Noreg under andre verdskrigen

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nokre talar Lunde heldt på
* Norgeslexi om Gudbrand Lunde Arkivert 2004-11-18 ved Wayback Machine.
* NRK sitt fylkesleksikon for Sogn og Fjordane om Lunde Arkivert 2005-03-18 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF
* GND

 |
Koordinatar: 58°57′55.537″N 5°43′57.976″E﻿

Teaterbygningen til Rogaland Teater.
**Rogaland Teater** er eit teater i Stavanger, skipa ved vedtak gjort av Stortinget i 1947. Teateret er eit institusjonsteater, det vil seie at det er fast etablert med eigen administrasjon, eige ensemble av skodespelarar og ein eigen fast teknisk stab, eigen teaterbygning, og er finansiert av både det offentlege og ved inntekter av billettsal osb.

Historie
--------

Men Stavanger har ein mykje eldre teatertradisjon. I 1850 vart det innreidd eit teaterlokal med plass til tre hundre tilskodarar i andre høgda i eit nybygg som ordførar L.W.Hansen hadde sett opp på Skagen i byen. Seinare vart teateret flytta til eit festlokale i Stavanger Sparekasse. Og etter at arkitekt Hartvig Sverdrup Eckhoff hadde fått i oppgåve å teikne ein ny teaterbygning på Kannikplatået i «proper stand», kunne sceneteppet for første gong gå opp i ein eigen teaterbygning 15. april 1883. Same bygningen hyser Rogaland Teater i dag, men er utvida og endra fleire gonger, sist i 2000 - 2001. Teateret fekk dessutan i 1980 tilleggslokale då dei kunne take over Stavanger gamle turnhall, etter at turnforeininga hadde reist ein ny turnhall.

I teaterbygningen frå 1883 vart det i mange år berre gjeve gjestespel. Men i 1914 vart *Stavanger faste Scene* skipa med sitt eige ensemble, og dette teateret var i drift fram til 1926, rett nok med somme stutte avbrot.

Produksjon
----------

Rogaland Teater kan årleg presentere meir enn ti produksjonar på fire skilde scener: *Hovedscenen* har ein teatersalong med 375 publikumsplassar i to plan; *Intimscenen*, som er ein fleksibel studioscene, har 72 publikumsplassar; studioscenen *Kjellerteatret* og *Teaterhallen*, som båe har variabel publikumskapasitet frå framsyning til framsyning.

Teateret har ved fleire høve spela for døve, og har òg hatt oppsettingar som har vore lagt til rette for blinde. Frå 1957 har teateret hatt eit fast teater for og med born, basert på ein klubb med opp til 400 born som medlemmer. Barneteateret har minst ei større framsyning kvart år; frå tid til anna har òg vaksne skodespelarar frå teaterets stab teke del. Bak barneteateret stod Bjørn Endreson; i 1967 tok Else Nordvang over.

I 2005 fekk heile staben ved Rogaland Teater Hedda-prisen i klassen *Særleg fagleg innsats* for to svært krevjande oppsetjingar.

Teatersjefar
------------

Teatersjefar i tida 1914–21 på Stavanger Faste Scene: 

* 1914–17 Thora Hansson
* 1918–21 Thomas Thomassen

Teatersjefar i tida 1921–26 på Stavanger Teater: 

* 1921–24 Karl August Bergmann
* 1924–26 Erling Hanson

Teatersjefar i tida 1947 og frametter på Rogaland Teater: 

* 1947–49 Øistein Børke
* 1949–51 Jens Bolling
* 1951–52 Kjell Stormoen
* 1952–56 Claes Gill
* 1956–58 Gisle Straume
* 1958–60 Bjarne Andersen
* 1960–70 Bjørn Endreson
* 1970–76 Arne Thomas Olsen
* 1976–82 Kjetil Bang Hansen
* 1982–86 Alf Nordvang
* 1986–89 Bentein Baardson
* 1989–90 Hans Rosenquist
* 1990–91 Alf Nordvang
* 1991–94 Ketil Egge
* 1994–97 Ola B. Johannessen
* 1997–2000 Eirik Stubø
* 2000–04 Ingjerd Egeberg
* 2005–08 Hanne Tømta
* 2009– Arne Nøst
|  |
| --- |
| **Gulhovudkjerrsporv** |
| GulhovudkjerrsporvFoto: Alejandro Bayer TamayoGulhovudkjerrsporvFoto: Alejandro Bayer Tamayo |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** NT Nær trugaUtbreiinga av Gulhovudkjerrsporv Utbreiinga av Gulhovudkjerrsporv |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Amerikasporvfamilien Passerellidae |
| **Slekt:** | *Atlapetes* |
| **Art:** | **Gulhovudkjerrsporv** *A. flaviceps* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Atlapetes flaviceps***Chapman, 1912 |

**Gulhovudkjerrsporv** (*Atlapetes flaviceps*) er ein truga fugleart i amerikasporvfamilien, Passerellidae. Han er endemisk for Colombia.

Skildring
---------

Dette er ein kjerrsporv med relativt stort hovud, kort nebb, lang hale som kan virke «fliste», dei sentrale halefjørene er lengere enn dei ytre. Kroppslengda er ca. 
17 centimeter. Øvre delar av hovudet er gult med varierande grad av oliven fargeskjær. Undersida medrekna strupe og bryst er klår gul, oversida med venger er mørk olivenfarga. Både nebbet, beina og auga er mørke. Kjønna er like, men juvenile fuglar har sterkt skjær av oliven på hovud, bryst og flankar.

Utbreiingsområdet har vore lite kjent. Det er no skildra som avgrensa til to område. Det eine er isolert i sørvest langs vestsida av den vestre fjellkjeda av Andes, ved og sør før byen Cali i Valle del Cauca og litt inn i Cauca. Det andre er langs begge sidene av den sentrale kjeda, rett nord for byen Manizales i Caldas, og vidare sørover i austskråninga av sentrale Andes mot Magdalenadalen i Tolima og lengst sør inn i Cauca-departementet med ein observasjon i Huila-departementet. Habitata er i kjerrskog inn mot rydda område, plantasjar og hagar langs fjellskråningane. Dei kan òg leve i underskogen i fuktig, høgtliggande skog. Høgdnivåer er vanlegvis i bandet 1900-2440 moh.

Føda er insekt, frø og mindre frukter. Gulhovudkjerrsporvar har vore observerte i å beite i fleirartsflokkar saman med artar av tanagarar og andre som kvitstrupetyrannulett, *Mecocerculus leucophrys* og gulpannekvitstjert, *Myioborus ornatus*.

Den totale populasjonen er trudd å vere minst 250 vaksne individ, men ikkje meir enn 1000 modne fuglar eller 1500 individ totalt. Trugsmåla mot arten er avskoging og landbruk.

Kjelder
-------

Referansar

1. 1 2 3  Jaramillo, A. & Sharpe, C.J. (2018) *Yellow-headed Brushfinch (Atlapetes flaviceps)* I: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (red.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 21. oktober 2018
2. ↑  BirdLife International (2018) Species factsheet: *Atlapetes flaviceps - utbreiing*. Henta frå  den 21. oktober 2018
3. ↑  BirdLife International (2018) Species factsheet: *Atlapetes flaviceps*. Henta frå  den 21. oktober 2018

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Gulhovudkjerrsporv**
Koordinatar: 58°20′0.32280″N 6°25′36.278″E﻿

Tellnes ilmenitt-dagbrot.
Sandbekk ilmenitt-gruver på 1950-talet.
**Titania A/S** er eit norsk bergverk som hovudsakleg er basert på eit dagbrot på Tellnes i Sokndal ved Jøssingfjord i Rogaland. Dette er verdas største ilmenittførekomst med reservar på 400 millionar tonn. Titania står for ti prosent av ilmenittproduksjonen i verda.

*Aktieselskabet Titania* blei registrert i *Kristiania handelsregister* den 29. april 1902. Professor Peder Farup fekk norsk patent på framstilling av eit titanhaldig fargestoff i 1909. Saman med dr. Gustav Jebsen utvikla han dei følgjande åra metodar for industriell produksjon av titandioksid til pigment (titankvitt). I 1916 blei aksjemajoriteten overteken av Titan Co. A/S frå Fredrikstad, som ville sikra råstoff for eigen produksjon av titankvitt.

Oppreiingsverket på Sandbekk stod ferdig i 1918-1919. I juni 1927 blei konsesjonen gjeven til amerikanske National Lead Co. for 99 år, og dei overtok eigarskapen av Titan A/S. Modernisering av drifta i 1935 auka produksjonskapasiteten til ca. 100 000 tonn ilmenittkonsentrat. Frå 1937 blei dette skipa frå Jøssingfjord, medan magnetittkonsentrat framleis blir skipa frå Rekefjord.

Tellnesanlegget starta 14. oktober 1960. Ilmenittsmelteverk i Tyssedal blei sett i drift i 1986.

Utvidingar av produksjonskapasiteten gav 500 000 tonn ilmenittkonsentrat i 1969, 650 000 tonn i 1970 og ein million tonn i 1973. Etter nye miljøkrav starta deponering av avgangsmassen på Dyngadjupet i 1977 og tyngdekraftseparasjonsanlegg starta i 1982.

Kjelder
-------

1. ↑  *Hjemmeside*, arkivert frå originalen 1. mars 2009, henta 13. september 2017
2. ↑  Ivar Dybdahl, *Titania A/S*, i Bergverk 1975
3. ↑  Selskapet blei etterkvart Kronos Titan A/S, eigar av dette var NL Industries, Inc.

* *Denne artikkelen bygger på «Titania A/S» frå Wikipedia på bokmål, den 13. september 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BR orgnr

 |
|  |
| --- |
| **Gulkronekvitstjert** |
| Illustrasjon av John Gerrard Keulemans, 1887Illustrasjon av John Gerrard Keulemans, 1887 |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Gulkronekvitstjert Utbreiinga av Gulkronekvitstjert |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Parulafamilien Parulidae |
| **Slekt:** | *Myioborus* |
| **Art:** | **Gulkronekvitstjert** *M. flavivertex* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Myioborus flavivertex***Salvin, 1887 |

**Gulkronekvitstjert** (*Myioborus flavivertex*) er ein fugl i parulafamilien. Han er endemisk for Colombia med utbreiing avgrensa til eit lite område lengst nord i landet, Sierra Nevada de Santa Marta.

Skildring
---------

Foto: David Beadle

Gulkronekvitstjerten når ei kroppslengd på 13 centimeter. Venglengda er 5,6 centimeter hos hannar, hofuglar 3 - 4 millimeter kortare. Hovudet er mest svart, men med iaugefallande gul krone, eit brungult, smalt band som går frå auge til auge over nebbrota. Vengene er mørk olivengrøne med smale grå fjørkantar. Oversida av fuglen er olivengrøn, på undersida er bleik gul. Halen er gråsvart med kvite ytre fjører. Også nebbet og beina er gråsvarte.

Denne parulaen lever i fuktig fjellskog, i tåkeskog og i krattskog i utkanten av skog i høgder frå 1200 til 3050 moh. men mest vanleg over 2000 meter. Under 2000 meter overlappar utbreiinga med skiferkvitstjert, *Myioborus miniatus*. Gulkronekvitstjerten lever hovudsakleg på insekt. Det skålforma reiret er godt gøymt på bakken eller lågt over bakken. Hekkesesongen er ikkje godt kjend, men ein har funne reir i mai med kull på to egg.

Populasjonsstorleiken er ikkje kjend, er trudd å vere minkande, men arten er klassifisert som livskraftig.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Salvin-Waldsänger» frå Wikipedia på tysk, den 27. juli 2015.*

* BirdLife International (2015) Species factsheet: *Myioborus flavivertex Arkivert 2015-10-23 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 27. juli 2015

Referansar

1. ↑  BirdLife International (2015)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Gulkronekvitstjert**

* Curson, J. (2010). *Yellow-crowned Whitestart (Myioborus flavivertex)* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 27. juli 2015
Koordinatar: 46°46′21″N 8°26′14″E﻿

**Titlis** er eit 3 238 m høgt fjell i Uri-Alpane i Sveits. Fjellet ligg på grensa mellom kantonane Obwalden og Bern i Sveits, nær ved Engelberg (Obwalden). Verdas fyrste tovegs kabelvogn vart oppført til fjellet Titlis. Systemet med kabelvogner knyter Engelberg saman med toppen Klein Titlis (3028 m) gjennom tre strekningar. Den fyrste vogna går frå Gerschnialp (1262 m), den neste frå Trübsee (1796 m) og den siste frå Stand (2428 m). Fjellet er det høgaste punktet i Obwalden.

Geografi
--------

Titlis ligg mellom kommunen Engelberg i nord og kommunen Gadmen i sør. Den fyrstnemnde kommunen ligg i Obwalden, den sistnemnde i kantonen Bern.

Titlis er det høgste fjellet i ei vel 20 km lang fjellrekke som ein svak boge strekker seg frå vest-sørvest til nordaust mellom Haslital i Bern på den eine sida og Reusstal med elva Reuss på den andre. Mot sør og aust reiser Titlis seg med store, bratte fjellveggar. I vestleg retning leier ei smal, hakkete egg over til grannetoppen. Einast mot nord, til Engelberg, fell landskapet relativt moderat nedover fordelt på to større terrassar.

Geologi
-------

Berggrunnen består i hovudsak av kalksediment, så geologisk høyrer Titlis til Aar-massivet.

Toppen og området under er dekt av ein isbre. Isbreen har i den seinaste tid minka så mykje at dei lokalkjente ser tilbakegangen, skilnaden frå år til år.

Historie
--------

Titlis skal ha vore klive av ein (namnlaus) munk frå klosteret i Engelberg i året 1739. Ei anna kjelde seier at eit taulag beståande av fire personar i 1744 var dei aller fyrste som nådde toppen. Sidan fjelltoppen er rimeleg greitt tilgjengeleg kan det godt tenkast han har vorte kliven enno tidlegare.

21. januar 1904 vart dei to engelbergarane Joseph Kuster og Willi Amrhein dei fyrste som gjekk på ski heilt til topps på Titlis.

Galleri
-------

* Engelberg-Titlis kabelvognEngelberg-Titlis kabelvogn
* TitlisbreenTitlisbreen
* Titlis kabelvognTitlis kabelvogn

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Titlis» frå Wikipedia på tysk, den 23. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* GeoNames

 |
Gulen FiskarbondemuseumFoto: Bjarne Thune

Gulen FiskarbondemuseumFoto: Bjarne Thune

Gulen FiskarbondemuseumFoto: Frode Inge Helland

**Gulen fiskarbondemuseum** er eit museum på Byrknesøy i Gulen kommune som viser korleis fiskarbonden levde før. Museet vart opna 30. mai 1998 og består av ei rekkje ulike tradisjonelle kystbygningar som viser korleis eit kystbruk var på 1800-talet. I sjøbua er det ei utstilling av gamle gjenstandar som i hovudsak er donert av Alf Sæternes. Museet si oppgåve er å ta vare på og synleggjere historia til fiskarbonden.

Historie
--------

Museet vart opna av dåverande direktør for Kystmuseet i Sogn og Fjordane, Kristian Jansen. Namnet museet fekk er knytt til den tradisjonelle levevegen i Ytre Gulen dei siste 100 åra, ein kombinasjon av fiske og jordbruk. Fastbuande langs kysten hadde sjeldan høve til å livnære seg av berre jordbruk eller fiske åleine. Ein måtte derfor utnytte ressursane både på land og på sjøen for å klare seg.

Ofte var det ei arbeidsdeling der mannen drog på fiske og kvinna hadde ansvaret for gardsdrifta. Derfor er «fiskarbonde» eit namngjeving som omfattar både mannen som var fisker og kona som var bonde.

Fiskarbondemuseet ligg i Barvågen, som er ein liten våg på vestsida av Byrknesøy like sørvest for sentrum på Byrknes. Museet består av et lite bruk på 3.5 dekar i ei vestvend helling mot Barvågen. I denne vågen er eit eldre naust- og sjøbumiljø. Bygningane har trekk som er svært typiske for Gulen; steinbygde naust, jordkjellarar og oppbygd brønn for takvatn. Våningshuset er frå 1844. Her er også eit steinmurt båtnaust, sjøbu i to etasjar, eldhus, brønn for takvatn, utedo og jordkjellar. Hele området rundt Barvågen er av Gulen kommune regulert til spesialområde bevaring.

I ei av sjøbuene var den første butikken på Byrknes. Dette var butikken til Nils Karlsen også kalla «Karl-Nils».

Bygningar
---------

Stova i første etasje i våningshuset er innreidd som ei typisk «fiskarbondestove» frå første delen av 1900-talet. Her er mellom anna ei gammal skyveseng, ein vedkomfyr, og ein rokk til spinning. I rommet sør for stova er ei utstilling som tek for seg mjølkestell i gammal tid og de gjenstandane ein då brukte. Her finst ei kinne og mjølkespann til å bere på ryggen.

Her finst ei gammal skulestove med gamle pulter, og sjøbuloftet inneheld over 100 gjenstandar som er knytte til fiske og båt. Desse er samla inn i Ytre Gulen av Historielaget på Byrknes. Gjenstandane gjevne av Alf Sæternes (1906-1998) stammer frå garden Sæternes ved Brandangersundet. I Båtnaustet finst ein robåt av Nordfjordtypen som er ein seksring på grunn av at det er seks årer i båten. Når været var lagleg kunne ein setja opp ei mast og segl og segle. Båten er sannsynlegvis frå før 1910. Den kom opphavleg frå Fivelsdal i Gulen.

Litteratur
----------

* Byrknes, Arne-Helge; «Gulen Fiskarbondemuseum opna i 1998» i *Glimt frå Gulen, Kultursogeskrift* 1998

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Gulen Fiskarbondemuseum**

* Nettstad for Gulen fiskarbondemuseum Arkivert 2009-06-23 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF

 |
|  |
| --- |
| **Gulkroneparakitt** |
| Bilete frå Ulva Island ved Stewart Island/RakiuraFoto: Mark S JoblingBilete frå Ulva Island ved Stewart Island/RakiuraFoto: Mark S Jobling |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** NT Nær truga |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Papegøyefuglar Psittaciformes |
| **Familie:** | Papegøyefamilien Psittacidae |
| **Slekt:** | *Cyanoramphus* |
| **Art:** | **Gulkroneparakitt** *C. auriceps* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cyanoramphus auriceps***Kuhl, 1820 |

**Gulkroneparakitt** (*Cyanoramphus auriceps*), maori **kakariki**, er ein liten, grøn parakitt. Han er endemisk for New Zealand og lever spreitt på Nordøya, vestlege Sørøya, Stewart Island/Rakiura og på dei subantarktiske Aucklandøyane.

Skildring
---------

Hannfuglar er ca. 25 centimeter med kroppssvekt på 50 gram, hofuglar er noko mindre, 23 cm og veg 40 g. Gulkroneparakittar liknar mykje raudkroneparakitt, og har som denne ei klår grøngul fjørdrakt. Dei skil seg i farger i panne og andlet, gulkroneparakitt har eit raudt band over nebbet og ut til dei raude auga, over det raude feltet har dei gyllengul panne. Ein raud flekk er synleg på undergumpen, dessutan har dei eit blåfiolett område på vengdekkjarane og på nokre ytre handsvingfjører. Halen er relativt lang.

På Nordøya lever gulkroneparakittar i skogkledde område mellom anna i sentrale Taranaki, i Tararuafjella og i Raukumarafjella i nord. På Sørøya er dei spreidde over større område frå vestlege Marlborough og sørover vestlege delar av øya til Fiordland, dessutan i Catlins og i Otago i søraust. Dei finst spreidd over den tredje største øya Stewart Island. Utanom dei tre største øyane i landet kan gulkroneparakittar treffast på mindre øyar, til dømes på Great Barrier Island, Little Barrier Island og på Kapiti Island. Arten lever òg så langt sør som på Aucklandøyane.

Denne parakitten beitar høgt i tre og lever i stor grad av virvellause dyr, særleg skjoldlus, men dessutan plantekost som planteskot, blomar og frø, samt frukt i sesongen. Dei blandar seg ofte med kvithovudmohua eller gulhovudmohua i fleirartsflokkar.

Gulkroneparakittar føretrekk hòle trestammar og greiner til reirplass, dei kan hekke omtrent året rundt. Kullet er vanlegvis på 5-6, maksimum 9 egg. Hoa rugar i 15-20 dagar og ungane kan flyge etter rundt 6 veker.

Arten har status som nær truga, om fuglane finst over store område er dei ikkje vanlege nokon stader. Storleiken på populasjonen er ikkje talfesta, men er minkande.

Kjelder
-------

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Cyanoramphus auriceps Arkivert 2013-12-20 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 15. desember 2012.

### Referansar

1. ↑  BirdLife International 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Gulkroneparakitt**