recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Satellittbilde av Montevideo. *(Kjelde: NASA)*
**Montevideo** er hovudstaden i Uruguay og den klart største byen med om lag 1,35 millionar innbyggjarar. Byen ligg ved munningen av Rio de la Plata og er ei viktig hamn. Han er utfartsstad for fiske i Atlanterhavet, og har fleire fiskefabrikkar.

Historie
--------

Montevideo blei grunnlagd 24. desember 1726 av spanske kolonistyresmakter for å hindra portugisisk innflytting i området. Det opphavlege namnet på byen var *San Felipe y Santiago de Montevideo*. Byen har eit universitet som blei grunnlagd i 1849.

Frå 1800-talet til 1900-talet var byen under sterk britisk påverknad for å motverka argentinsk og brasiliansk kontroll. Britane utvikla mellom anna eit omfattande jarnbanenettverk i området rundt. Den argentinske diktatoren Juan Manuel de Rosas omleira byen fleire gonger mellom 1838 og 1851.

Montevideo var ei nøytral hamn under den andre verdskrigen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Montevideo» frå Wikipedia på engelsk, den 6. desember 2005.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Montevideo**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* NKC

 |
**Øystein Rottem** (fødd 1. februar 1946 på Hemnskjel i Snillfjord i Sør-Trøndelag, død 5. desember 2004 i København) var ein norsk professor og litteraturkritikar med Knut Hamsun, kulturradikalismen og norsk etterkrigstid som spesialfelt.

Han arbeidde i fleire år (1976-1984) ved Universitetet i Tromsø, var tilsett som universitetslektor i norsk ved Københavns universitet i perioden 1985–1991, og var gjesteprofessor ved universitetet i Wien frå 1991 til 1992. Dei siste åra dreiv Rottem ei omfattande pedagogisk og litterær verksemd, som hovudbokmeldar for ny norsk skjønnlitteratur i *Dagbladet*.

Dei tre binda med etterkrigslitteratur i *Norges litteraturhistorie* (1995–1998) må reknast som hovudverket til Rottem, men han har også skrive biografiar om Knut Hamsun og Sigurd Hoel.

Øystein Rottem døydde av kreft 5. desember 2004 i København, der han hadde budd med familien sin sidan 1985.

Prisar og utmerkingar
---------------------

I 1999 vart han kåra til Årets litteraturkritikar av Norsk kritikerlag.
Han vart utnemnd til statsstipendiat i 2004, men døydde før stipendiatet vart gjeldande.

Kjelder
-------

1. ↑  «Oversikt over hvem som har vært Årets litteraturkritiker». Kritikerlaget. Henta 10. november 2016.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «En begeistret kritiker», nekrolog i *Dagbladet*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
**Ellingsøytunnelen** er ein undersjøisk tunnel som går frå Nørvøya i Ålesund under Ellingsøyfjorden til Hovset på Ellingsøya. Tunnelen er ein del av riksveg 658 i Ålesund kommune i Møre og Romsdal. Tunnelen er 3520 meter lang, den når 144 meter under havet, og største stigning er 8,5 %. Ellingsøytunnelen blei opna i 1987. Saman med Valderøytunnelen gav den ferjefritt samband mellom Ålesund og Valderøya i Giske kommune, og dermed også ferjefritt samband til Ålesund lufthamn på Vigra.

Tunnellen var ein bomveg, bomstasjonen stod på Kverve på Ellingsøya. Bomperioden skulle opphavleg vare i 15 år, men på grunn av økonomiske problem hos tunnelselskapet, vart bompengeperioden forlenga til 22 år. Bompengeperioden opphøyrde i november 2009, og det er no gratis å bruke tunnelen.

Det er ikkje tillate for fotgjengarar å ferdast i Ellingsøytunnelen.

Sjå også
--------

* Valderøytunnelen
* Giskebrua
* Alnestunnelen
* Vegtunnelar i Noreg
* Undersjøiske vegtunnelar i Noreg

Kjelder
-------

1. ↑  *Nasjonal vegdatabank*, Wikidata Q55698494
2. ↑  «Trafikkdata Rv658 Ellingsøytunnelen Sør». Statens vegvesen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* The World's Longest Tunnel Page

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
**Pantomime** (av gresk παντόμιμος, den som hermar, etterliknar; latin *pantomimus*; nærskyldt med mimesis) er teater som blir utført med hjelp av kropp og mimikk, utan å nytta ord. I Storbritannia er derimot pantomime eller berre panto ein eigen teatersjanger som har utvikla seg frå tidleg 1700-tal til komiske musikkteaterstykke, som blir spelt i nokså faste rammar, der mange av dei same rollene går igjen.

Historie
--------

Britisk pantomime
-----------------

Britisk pantomime, ofte kjent som *Christmas panto*, er ein eigen teatersjanger med bakgrunn i den italienske teaterforma commedia dell'arte. Harlekin-figuren (italiensk Arlecchino) frå commedia dell'arte var ein viktig skikkelse i dei tidlegare pantoforestillingene, som hovudperson i ein populær forfølgingskomedie (harlequinade), som del av framsyninga. Sidan viktoriatida har Christmas panto utvikla seg til familieframsyningar som oftast blir spelte ved juletider, dels med menn i kvinneroller og kvinner i mannsroller, og gjerne med ein kjendis i ei av rollene og med publikumsdeltaking i form av faste tilrop som «Han er rett bak deg», «Nei, det er han ei» og «Jo, det er han!» Skodespelarane har overdådige kostyme og repertoaret er gjerne basert på kjente eventyr og soger, med meir eller mindre improviserte endringar.

Kjelder
-------

1. ↑  «Det Norske Akademis ordboks definisjon av pantomime». *naob.no*. Henta 18. desember 2021.
2. ↑  «V&A · The story of pantomime». *Victoria and Albert Museum* (på engelsk). Henta 22. oktober 2021.
3. ↑  «ITS BEHIND YOU DOT COM - The Magic of Pantomime». *www.its-behind-you.com*. Henta 22. oktober 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Pantomime» frå Wikipedia på bokmål, den 10. oktober 2023.*
Koordinatar: 59°54′12″N 10°45′44″E﻿

Utsyn over Middelalderparken i Oslo. Parken ligg til høgre for det vatnet som skal illustere strandlina i høgmellomalderen. Bygningane i Bjørvika og jarnbanespora inn mot Oslo Sentralstasjon kan sjåast attom parken og vatnet.
Ruinane av kongsgarden. Alle ruinane er restaurerte og konserverte så langt det har vore mogleg.
Jarnbaneverkstaden i Middel-alderparken.
**Middelalderparken** er ein 70 dekar stor park som vart opna i år 2000 på Sørenga i Gamlebyen i Bydel Gamle Oslo i Oslo, sør for Bispegata og aust for Sørenggata. I dette området ligg det ruinar (leivningar av bygningar) frå mellomalderbyen Oslo frå tida før byen brann ned og vart flytt attmed Akershus festning etter påbod frå kong Christian IV. Dei låge ruinane av Clemenskyrkja, Mariakyrkja og kongsgarden ligg framme i dagen, og i undergrunnen er det truleg framleis leivningar av ymse slag frå gamal tid som ikkje bør øydeleggjast.

Middelalderparken er avgrensa i vest av eit utgrave 22 dekar stort, avlangt vatn med ei strand som skal illustrera plasseringa av om lag halvparten av mellomalderbyen Oslos strandline mot Oslofjorden i høgmellomalderen, ikring år 1300. Vatnet er avskore frå Oslofjorden (Bjørvika/Bispevika) av vegar.

Ein bygning i teglstein som står på området for Middelalderparken er ein gamal verkstad for jarnbanen som er teke ut or bruk for lang tid sidan, og som er verna som kulturminne frå nyare tid. Heile Sørenga var i si tid dominert av jarnbanespor for godstransport og oppstilling av godsvogner, særleg for gods til og frå skip ved kaiene i området. Ikkje noko av dette er att.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki
* GeoNames

 |
**University College London** (**UCL**) er eit kollegium ved University of London. Det har omkring 25 000 tilsette og studentar, og er dermed større enn dei fleste britiske universitet. Det er òg blant dei eldste utdanningsinstitusjonane i Storbritannia. 

UCL er medlem av Russell Group of Universities, der det høyrer til elitegruppa *G5* saman med Oxford, Cambridge, LSE og Imperial. 

UCL hadde i 2008 sjuande plassen globalt på *Times*´ liste over verdas beste universitet. Hovudcampus ligg på Gower Street i Bloomsbury i det sentrale London.

Soge
----

UCL vart grunnlagt i 1826 under namnet *University of London*, som eit alternativ til dei religiøse universiteta i Oxford og Cambridge. Først i 1836, då det som i dag er University of London vart grunnlagt, fekk UCL offentleg heider og høve til å tildele universitetsgrader. Dermed er det det tredje eldste universitetet i England i høve til grunnleggingsdatoen, men sidan University of Durham vart grunnlagt i 1832 og King's College London i 1829 er det ut frå godkjenningsdatoen det femte eldste og ikkje ein gong det eldste kollegiet i University of London. 

Kollegiet var den første høgare utdanningsinstitusjon i Storbritannia som aksepterte studentar av alle rasar, religionar og politiske oppfatningar. Det var òg kanskje det første som aksepterte kvinner som studentar på like vilkår med menn, men University of Bristol hevdar òg å ha vore først ute med dette. Spørsmålet er vanskeleg å avgjere fordi ein òg tidlegare aksepterte kvinnelege studentar, men då under andre vilkår enn mannlege, og det er uklart når desse vilkåra vart endra i praksis. Det var òg det første universitetet i England som fekk ein studentunion for alle studentar; tidlegare unionar var kjønnsdelt.

Kjelder
-------

1. ↑  Times - THES QS Top Universities, 201-300.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **University College London**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Jean de Reszke**, eigentleg **Jan Mieczysław Reske**, (fødd 14. januar 1850 i Warszawa, død 3. april 1925 i Nice), var ein polsk tenor og pianist som for det meste verka i Frankrike.

Biografi
--------

Jean de Reszke som Romeo.
Reszke utdanna seg til songar i Italia og debuterte i 1874 i Venezia som Alfonso i *Leonora*. Etter det opptredde han i fleire år i Paris og London. Under fortsette songstudium endra han barytonrøysta si til ein glansfull tenor. Reszke var 1885-89 tilsett ved operaen i Paris. Sidan opptredde han i mange år som gjest både der, i London, og i St. Petersburg. I åra 1893-99 var han kvart år i New York og song på Metropolitan-operaen. Han vart hylla som si tids fremste operatenor, ein verkeleg songkunstnar.

I 1904 tok han avskil frå scena og verka sidan som songlærar i Paris. Mellom elevane hans var den norske tenoren Erling Krogh.

Fremste rolletolkingar
----------------------

Mellom hans roller kan nemnast Raoul i *Hugenottene*, Profeten, Vasco da Gama i *Afrikanerinnen*, Romeo, Faust, Cid, Radamés i *Aida*, Otello, Pajazzo i tillegg til wagnerrollene Tannhäuser, Lohengrin, Walther von Stolzing, Siegfried og Tristan

Kjelder
-------


* Artikkel om Jean de Reszke i Ugglan
* Artikkel om Jean De Reszke i Encyclopaedia Britannica (1911)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* Léonore
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Inngangen til Palazzo dell'università.
**Universitetet i Torino** (*Università degli Studi di Torino*) er det eldste av tre universitet i Torino.

Historie
--------

Universitetet er frå 1400-talet, ein periode med uro i Lombardia-regionen, då førelesarar frå universiteta i Pavia og Piacenza føreslo at det skulle opprettast ein lærestad for høgare utdanning i området. Valet fall på Torino, då det låg sentralt til, hadde eit kyrkjesete og prinsen var villig til å etablere eit universitet på sine eigne landområde. Hausten 1404 kom det ein paveleg bulle frå motpaven Johannes XXIII som etablerte universitet. Det vart formelt godkjend både av keisaren og paven i Roma, og fekk ei rekkje pavelege privilegium.

I tidlege år vart universitetet plaga av omveltingane i samband med pest i området. Universitetet var stengt i samband med den franske okkupasjonen frå 1536. Frå 1558 vart det starta undervisning igjen ved Mondovì. Først i 1566 opna universitetet igjen dørene i Torino.

Fram til andre halvdel av 1600-talet hadde universitetet ein glansperiode. Ei rekkje epidemiar, svolt og krigar gjorde at institusjonen først stagnerte, og så krympa. I 1720 eller 1721 flytta dei inn i ein ny bygning på Via Po, i sentrum av Torino. Dette markerte byrjinga på ein ny oppgangsperiode. Under hertug Viktor Amadeus II vart òg utdanningssystemet reformert. Viktor meinte at eit statleg styrt utdanningssystem var viktig for å bygge opp ein trufast herskarklasse som kunne hjelpe han å «bygge nasjonen». Nye studiar, mellom anna i italiensk retorikk, og eit internat komplett med studieassistentar, gav universitetet eit rykte som påverka utdanningsreforma i andre delar av Italia.

Nok ein krig mot Frankrike gjorde at universitetet vart stengd frå 1792 til 1799. Under det franske departementet Pô vart studia reorganisert i 1800. Universitetet vart det nest største i det franske keisarriket, berre overskugga av Paris. Etter Napoleon sitt fall vart universitetet igjen reorganisert, np etter gamle retningslinjer. I samband med opprøra i 1821 vart universitetet igjen stengd ein periode.

Utover på 1800-talet opna ei rekkje nye fakultet. Sjølv om hovudstaden vart flytta til Firenze overlevde universitetet og blømde trass i færre innbyggjarar. I 1893 flytta nokre av dei naturvitskaplege fakulteta ut til Valentino-området. I 1923 vart universitetet statleg, som ein del av ein utdanningsreform som etablerte 21 statlege universitet i Italia.

Kjende tilsette og studentar
----------------------------

Tenkarar som Umberto Eco, Nicola Abbagnano og Norberto Bobbio har vore tilsette ved universitetet. 

Det har uteksaminert studentar som Salvador Luria, Renato Dulbecco og Rita Levi Montalcini, nobelprisvinnarar i medisin, og innflytingsrike personar som Antonio Gramsci, Piero Gobetti og Palmiro Togliatti. Forfattaren Massimo Bontempelli studerte òg ved universitetet.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Universitetet i Torino**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
Hendingar i kenozoikumsjå • diskuter • endre-65 —–-60 —–-55 —–-50 —–-45 —–-40 —–-35 —–-30 —–-25 —–-20 —–-15 —–-10 —–-5 —–0 —NeogenMiocen   **Krit**PaleocenEocenOligocenPliocenPleistocen  ←PETM←Første isbrear på Antarktis←K-T-utryddinga←Den messiniske saliniteskrisa←Holocen starta for 11 500 år sidan.**P  
a  
l  
e  
o  
g  
e  
n****N  
e  
o  
g  
e  
n** Kenozoikum  
 Mesozoikum  
Ein tilnærma tidsskala for hendingar i kenozoikum.  
Skala: Millionar år sidan

**Pleistocen** er ei geologisk epoke etter geologisk tidsskala, som er definert å gå frå 1,81 millionar år sidan til kring 11 500 år sidan. I denne tida fann den siste istida stad med omfattande nedisingar på den nordlege halvkula. 

Namnet vart gjeve etter leirstudium utført på Sicilia av Charles Lyell på midten av 1800-talet og kjem av dei greske orda πλεῖστος (*pleistos*, 'mest') og καινός (*kainos*, 'ny'). 

Pleistocen kjem etter pliocen og før holocen og er den tredje epoken i perioden neogen eller den sjette epoken i æraen kenozoikum. Slutten av pleistocen samsvarar med slutten av paleolittisk som vert nytta i arkeologi.

Plistocen vert delt inn i tidleg pleistocen, mellompleistocen og sein pleistocen, samt fleire aldrar.

Skildring av dyr og landskap i Sibir under pleistocen.
Perioden vert definert ved ei omfattande nedkjøling av klimaet på jorda. Kaldtvassblautdyr kom til og eldre vassbaserte organismar (latin *Discoaster*) forsvann, medan moderne hestar og elefantar dukka opp og spreidde seg over større område. 

Moderne menneske fann truleg si noverande form under pleistocen. Ved byrjinga av pleistocen levde menneskeapen *Paranthropus*, men desse forsvann i tidleg eldre steinalder. Det er derimot funne fossil av *Homo erectus* i fleire delar av verda frå mykje av epoken. Etterkvart kom det til fleire mennesketypar som laga meir avanserte verktøy. Under sein pleistocen spreidde moderne menneske seg utover isfrie delar av verda.

Kjelder
-------

1. ↑  Zachos, J.C.; Kump, L.R. (2005). «Carbon cycle feedbacks og the initiation of Antarctic glaciation in the earliest Oligocen». *Global og Planetary Change* **47** (1): 51-66.
2. ↑  Krijgsman, W.; Garcés, M.; Langereis, C.G.; Daams, R.; Van Dam, J.; Van Der Meulen, A.J.; Agustí, J.; Cabrera, L. (1996). «A new chronology for the middle to late Miocen continental record in Spain». *Earth og Planetary Science Letters* **142** (3-4): 367-380. Henta 25. august 2008.

Bakgrunnsstoff
--------------

| Neogen |
| --- |
| Kvartær |
| Pliocen | Pleistocen | Holocen |
| *← Neogen* | Gelasium | Tidleg | Mellom | Sein |   |

| Neogen |
| --- |
| Miocen | Pliocen | Pleistocen | Holocen |
| Aquitanium | BurdigaliumLanghium | SerravalliumTortonium | Messinium | Zancleum | Piacenzium(Gelasium) | Gelasium | TidlegMidtre | Sein | Boreal | Atlantisk |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
Utbreiinga til Den gylne horden i 1389
**Den gylne horden** (mongolsk *Altan Orda*, tyrkisk *Altın Ordu*, tatarisk *Altın Urda*, russisk *Золотая Орда* (*Zolotaja Orda*)) var ein mongolsk stat som oppstod i delar av dagens Russland, Ukraina og Kasakhstan etter delinga av Mongolriket på 1240-talet. På sitt største omfatta området Den gylne horden herska over mesteparten av europeisk Russland frå Uralfjella til Karpatane og langt inn i Sibir. I sør grensa landet til Horden til Svartehavet, Kaukasus og territoria til det mongolske Ilkhanatet.

Hovudstaden til Den gylne horden var Saraj, ei nemning for to ulike byar som begge låg nær elva Akhtuba.

Avløysarstatar
--------------

Etter at Den gylne horden braut saman oppstod det ulike khanat (statar styrte av khanar) i det tidlegare territoriet til staten, som:

* Astrakhan-khanatet
* Kazan-khanatet
* Krim-khanatet
* Sibir-khanatet

Kazan blei erobra av russarane i 1552, Astrakhan i 1556 og Sibir-khanatet i 1582. Krim-khanatet overlevde, til dels som ein vasall av Det osmanske riket, fram til 1783.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Den gylne horde» frå Wikipedia på bokmål, den 5. juli 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC

 |
Vengen på jekta «Sara Kjerstine». Foto: Olve Utne

**Veng** på eit skip syner til eit overbygg, eller kahytt, i hekken på eit mindre skip, som til dømes ei jekt, jakt, galeas, osb. Det var ofte skipperen og styrmannen som heldt til i vengen. Når storfolk, som prestar og futar, var passasjerar fekk dei òg plass i vengen. På større skip kunne vengen vera så stor at heile mannskapet fekk plass der. Vengen var då som oftast del i to rom, slik at skipper og styrmann fekk sitt eige «vengkammer». Det var som oftast omn i vengen, der ein koka mat og kaffi.

Galleri
-------

* Inne i vengen på «Holvikjekta», som er ei stor jekt. Foto: Gunnar EldjarnInne i vengen på «Holvikjekta», som er ei stor jekt. Foto: Gunnar Eldjarn
* Vengen på vengbåten «Nidaros».Foto: Andreas VartdalVengen på vengbåten «Nidaros».Foto: Andreas Vartdal
* Vengen, med styre, på jekta «Anna Karoline»Vengen, med styre, på jekta «Anna Karoline»

Referansar
----------

1. ↑  B. Pedersen, *Jekta - Eventyrets farkost*, Museumsforlaget, 2019.
Del av eit av staga som brakk under ulukka. Denne er utstilt på Norsk Oljemuseum.
Foto:
Jarle Vines
 

**Alexander L. Kielland-ulukka** var ei ulukke som hende 27. mars 1980 då flotellet «Alexander L. Kielland» velta ute i Nordsjøen. 123 av dei 212 som var om bord på plattforma døydde under ulukka. Frå sommaren 1979 hadde «Alexander L. Kielland» vore forankra like ved Edda-plattforma Edda 2/7 C på Eddafeltet sør for Ekofisk-senteret.

Forløp
------

Kring klokka 18.30 om kvelden kunne dei som var om bord høyra nokre kraftige lydar frå understellet på plattforma. Like etter velta heile plattforma. Bølgjehøgda var på 8–10 meter, og det var sterk storm med orkan i vindkasta. Plattforma, som opphavleg var bygd for å tola bølgjer opp til 30 meter, krenga kraftig. Krenginga var opp til 40° – på kort tid. Berre 20 minutt etter at ein hadde høyrd dei første lydane, låg plattforma opp ned i det iskalde vatnet. Mange av arbeidarane var framleis inne i sjølve plattforma, både i middagssalen og i dei to kinosalane.

Telegrafisten rakk å senda ei kort naudmelding før han sjølv sprang til ein av livbåtane. Frå livbåten tok han, ved hjelp av ein VHF-sendar, kontakt med produksjonsplattforma Edda, og fekk veta at redningsaksjonen allereie var sett i gang. Gangbrua mellom «Edda» og «Alexander L. Kielland» var tidlegare på kvelden teken vekk, noko som var vanleg i dårleg vér, og då var det lite til hjelp at «Edda» låg berre 100 meter unna då ulukka fann stad.

Ulukka skjedde så snøgt at få greidde å få på seg redningsvest eller overlevingsdrakt. Nokre prøvde å nå livbåtane, men mange fall – eller hoppa av fri vilje – ned i det iskalde vatnet. Mannskapet på «Edda» stod hjelpelause og såg på det som hende.

Årsak
-----

Rett etter ulykka skjøna ein ikkje kvifor plattforma hadde velta. Det var først etter at delar av plattforma hadde vorte undersøkt på land at ein kunne danna seg eit bilete av kva som faktisk hadde vore årsak til ulukka.

Eitt av staga som heldt D-leggen på plass (ei av dei fem stålsøylene med pontongar nedst, som plattforma flaut på) hadde knekt på grunn av ein sprekk. Sprekken var truleg eit resultat av for dårleg arbeid ved verftet i Dunkerque i Frankrike, der «Alexander L. Kielland» vart bygd i 1976. Denne sprekken vart ikkje oppdaga før plattforma vart teken i bruk, og utvikla seg slik over tid. Ved ulykkestidspunktet hadde sprekken spreidd seg til 2/3 av staget, slik at det knekte og trykket på dei andre staga som heldt D-leggen oppe vart for stort.

Sjølv med berre 4 av 5 heile leggar å stå på, skulle plattforma i teorien takla bølgjehøgder høgare enn det var den kvelden. Trass i dette vart det 51 meter høge og 200 tonn tunge boretårnet, og det fire etasjar høge «hotellet» i tillegg til vindkasta, for mykje å halda oppe. Slik byrja plattforma å velta mot den sida der D-leggen opphavleg hadde vore.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «"Alexander L. Kielland"-ulykken» Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine. - Kulturminne Ekofisk
* «25 år siden Aleksander Kielland ulykken» Arkivert 2005-12-23 ved Wayback Machine.
|  |
| --- |
| **Kremler** |
| 

Russula emetica  Russula emetica |
| **Systematikk** |
| **Domene:** | Eukaryota |
| **Rike:** | Fungi |
| **Rekkje:** | Basidiomycota |
| **Klasse:** | Basidiomycetes   |
| **Underklasse:** | Hymenomycetes |
|
|
| **Orden:** | Russulales |
| **Familie:** | Russulaceae |
| **Slekt:** | Russula 
  |
|
| Vitskapleg namn |
| Russula

Pers. |

**Kremler** er soppar i slekta *Russula*. Dei er kjennelege på traktliknande form og finst i fleire fargar. I likskap med riskene har dei ein sprø konsistens, men dei inneheld ikkje væske slik som riskene. Kremlene er utbreidd med kring 750 artar i temperert og i varmt klima over heile verda. I Norden finst minst 130 artar.

Kremlene omfattar fleire artar som er brukande matsopp, som storkremle, mandelkremle og nøttekremle, men også fleire giftige artar.

Kjelder
-------

* Wikipedia på bokmål.
* Svensk wikipedia.

Bakgrunnsstoff
--------------

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om ***Russula*** 

 Commons har multimedium som gjeld: **Kremler**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* Dyntaxa
* EOL
* NDL

 |
Det er føreslått at denne sida blir fletta med *Stratifikasjon i limnologi*. (Sjå eventuelt diskusjon)

**Innsjøstratifikasjon** er ei lagdeling av innsjøar i tre lag: 

1. Epilimnion - toppen av innsjøen.
2. Metalimnion (eller termoklin) - det midtre laget som kan endre djupne gjennom dagen.
3. Hypolimnion - botnlaget.

Den termiske lagdelinga av innsjøen syner til at temperaturen i forskjellige djupner i innsjøen og kjem av at vatnet endrar tettleik ved forskjellig temperatur. Kald vatn er tyngre enn varmt vatn og epilimnion består hovudsakleg av vatn som ikkje er så tungt som vatnet i hypolimnion. Ferskvatn er derimot tyngst når temperaturen er 3,94  °C. 

I tempererte regionar der innsjøar vert varma opp og avkjølte gjennom året, skjer det eit syklisk mønster med fullsirkulasjon i løpet av året, når det kalde vatnet på toppen av innsjøen søkk. Ein dimiktisk innsjø er ein innsjø som har fullsirkulasjon både om våren og hausten. 

Om lagdelinga av vatnet varer i lengre periodar er innsjøen meromiktisk. Grunne innsjøar kan vere ulagdelte, det vil seie at heile innsjøen vert erkna som epilimnion.

Oppsamlinga av oppløyst karbondioksid i tre meromiktiske innsjøar i Afrika (Nyossjøen og Monounsjøen i Kamerun og Kivusjøen i Rwanda) er potensielt farlege fordi dei kan få eit såkalla limnisk utbrot, der store mengder karbondioksid vert sleppt ut av innsjøen og erstattar oksygenet i området, slik at dyr og menneske i området vert kvelte.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lake stratification» frå Wikipedia på engelsk, den 6. september 2011.*
**Myriade** er eit talord, opphavleg frå gammalgresk, som viser til talet 10 000 (eller 104). På moderne norsk viser ordet som regel berre til ei stor, tallaus mengd. 

Arkimedes skal ha laga eit talsystem basert på myriadar for å skildra svært store nummer då han ville rekna ut kor mange sandkorn han ville trenga for å fylla universet. Han brukte då myriadar av myriadar av myriadar, og så bortetter.

Eit ord for denne storleiken finst òg i andre språk. Hebraisk har ordet *revava*, medan kinesisk har *wan* (mandarin) og *man* (kantonesisk), skrive 萬 eller 万. Ordet *man* finst også på japansk (万/萬) og koreansk (万/만/萬). Desse språka har òg talord for 10.000² – *yi* (億/亿) på kinesisk, *eok* [åk] (엌/億) på koreansk og *oku* (億) på japansk. Japansk har vidare ord for ein myriade opphøgd i tredje, *cho* (兆), og opphøgd i fjerde, *kei* (京).

I dei fleste europeiske språka er det vanlegare å dela siffer inn i grupper på tre, som i tusen (103), million (106) og milliard (109). Gammal gresk og austasiatiske kulturar opererer derimot med grupper på fire siffer. På moderne gresk bruker ein framleis ordet myriade, men million er òg brukt, under namnet *ekatommyrio* (εκατομμύριο)
Ei bygd på Flatey
**Flatey** (Flatøy på norsk) er den nest største øya i Breiðafjörður, nordvest på Island, som består av hovudøya og førti mindre øyar. Ein meiner at øya vart danna av isbrear under den siste istida. Flatey er to kilometer lang og ein kilometer brei. Øya er nesten heilt flat (derfor namnet).

Øya har busetnad til visse tider av året og dei fleste husa vert nytta om sommaren. Om vinteren bur det totalt fem folk på øya. Trass i dette var Flatey eit av dei største kultursentera på Island med eit kloster grunnlagd i 1172. Det gamle klosteret finst ikkje lenger, men eit nyare kloster vart bygd like ved.

Flatey fekk status som by i 1777. På midten av 1800-talet var Flatey eit handelssenter for Breiðafjörður, med hansaen representer gjennom eit handelshus.

Flatey har òg ei kyrkje frå 1926. Interiøret i kyrkja er måla med scener frå livet på øya av den katalanske målaren Baltasar Samper i 1960-åra mot at han fekk bu gratis på øya når han vitja ho. I dag har kyrkja status som det eldste og minste biblioteket på Island, oppretta i 1864. Biblioteket inneheldt ein gong *Flatøybok* eller *Flateyjarbók*, den største og beste boka på Island på midten av 1600-talet. Etter å ha vegra seg skal eigaren av boka (som budde på Flatey) ha gått med på å gje boka til kong Fredrik III i 1662. Først i 1971 vart boka gjeven tilbake til Island.

Øya har ein enkel veg som går frå ferjekaien til den såkalla «gamlebygda», som består av restaurerte hus og ei hamn der sauene vart frakta til slaktaren på fastlandet frå. Bortsett frå sau består dyrelivet på Flatey hovudsakleg av fuglar, særleg lundefugl. Ein kan finne halvparten av dei 37 fuglartane på Island på øyane i Breiðafjörður.

Kjelder
-------

1. ↑  «The island». *Hotel Flatey*. Arkivert frå originalen 26. februar 2019. Henta 31. januar 2017.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Flatey in Breiðafjörður» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Flatey i Breiðafjörður**

* Informasjon om Flatey på islandsk (arkivert nettstad)

Koordinatar: 65°22′34″N 22°54′43″W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
Handteikna kart over ruta til armfeldttoget frå Sverige inn i Trøndelag.  
Frå Nasjonalbiblioteket.
**Carl Gustaf Armfeldt** (19. november 1666–24. oktober 1736) var ein svensk militær, general og friherre som tok del i den store nordiske krigen. 

Armfeldt var son av Anna Elisabet Brakel og oberstløytnant Gustaf Armfelt, som blei adla i 1648. Han blei korporal som syttenåring ved Nylands kavaleri.

I 1685 drog Carl Gustaf Armfeldt til Frankrike for å fortsetja utdanninga si ved regimentet til prins Ferdinand av Fürstenberg. Etter tolv år vende han tilbake til Sverige som kaptein, og kom til den finske hæren som generaladjutant i 1701. Der blei han verande under den store nordiske krigen, (1700–1721). Han blei utnemnd til øvstkommanderande for den finske hæren i 1713. Under den langvarige krigen utmerkte Armfeldt seg ved fleire høve, særleg under forsvaret av Helsingfors i 1713 og i slaget ved Storkyro i 1714, som likevel ende med nederlag.

Armfeldt blei utnemnd til generalløytnant i 1717 og overtok kommandoen over hæren som året etter angreip Noreg for å innta Trondheim. Angrepet på sjølve Trondheim by kom aldri, og felttoget blei kjent for sin sørgjelege utgang. Under tilbaketoget til Sverige tok soldatane den næraste vegen over fjellet, og i dagane frå 1.jul./ 12. januargreg. til 3.jul./ 14. januargreg. i 1719 kom dei ut for ein snøstorm mellom Tydal og Handöl i Sverige. Mange gjekk seg vill, og mesteparten av hæren fraus ihel i ei hending som er blitt kalla den karolinske dødsmarsjen.

I 1719 blei Armfeldt utnemnd til landshøvding i Viborgs län, men tiltredde aldri embetet.
Han blei friherre i 1731 og general for infanteriet i 1735. Armfeldt døydde 24. oktoberjul./ 4. november 1736greg. på herregarden sin Liljendal i Pernå sokn i Finland.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carl Gustaf Armfeldt» frå Wikipedia på bokmål, den 23. februar 2014.*

Litteratur
----------

* Hansson, Anders (1995): *Karolinernas dödsmarsch*. Östersund.
* Kjørmo, Torbjørn (1999): *Etter kongens ufravikelig ordre*. Huitfeldt forlag.
* Korstad, Reidar (1984): *Armfeldt og Karolinernes innfall i Trøndelag 1718.* Stjørdal. ISBN 82-7358-000-8
* Nilsson-Tannér, Per (1969): *Dødens drabanter. I Armfeldtskarolinernas spår genom Tröndelagsbygderna.* Østersund.
* Nilsson-Tannér, Per (1968): *Karolinernes Dødsmarsj*. Trondheim.
* Rolseth, P. O. (1950): *General Carl Gustaf Armfeldst hærtog mot Norge. Utgitt i samarbeid mellom forfatteren og Selbu og Tydals Historielag.* Oslo.
* Schenström, F. (1890): *Armfeltska karolinernas sista tåg. – Gamla minnen från jämtlanska og norska fjällbygder.* Stockholm.
* Øverland, O. A. (1891-1895: *Norges historie. Femte bind.* Kristiania. (Se sidene 738 – 758.)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Carl Gustaf Armfeldt i *Nordisk familjebok* (2 opplag, 1919)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Koordinatar: 65°49′26.965″N 21°41′18.186″E﻿

**Boden** er ein by i Norrbottens län i landskapet Norrbotten i Sverige. Byen er administrasjonssenter for Bodens kommun, og i 2005 hadde byen 18 680 innbyggjarar. Boden fekk bystatus i 1919.

Historie
--------

Opphavleg var Boden ei kyrkjebygd ("kyrkby") i Överluleå sokn. Første skriftlege omtale av Boden er *Bodebyn* frå 1539, der namnet stammar frå. I 1543 hadde bygda sju gardar. Tidlegare var samar busette her.

Överluleå kyrkje blei bygd frå 1827, og dermed blei sentrum flytta til Bodträsk frå Heden. Nedanfor kyrkja danna det seg ei lita kyrkjebygd. Formålet var at folkesetnaden skulle ha nokre stader å bu når dei skulle vere med på gudstenesta.

På 1860-talet byrja ein å legge til rette for frakt av jernmalm langs Luleälven. For å unngå fossane i elva byrja ein å grave ein kanal sør for elva mellom Heden og noverande Boden Kraftstasjon. Prosjektet, som blei kalla *Engelske kanalen*, blei avbrote, men enkelte stader i terrenget kan ein framleis sjå restar av den halvferdige kanalen.

Sidan slutten av 1800-talet har byen vore det viktigaste knutepunktet for jernbanen i dei nordlegaste delane i landet. Jernmalm frå gruvene i Kiruna og Malmberget vert transportert gjennom Boden, anten til stålverka i Luleå eller vidare sørover i landet. Òg Haparandabanen går ut frå Boden. Stambanen gjennom øvre Norrland knyter byen med dei sørlege landsdelane. Banen blei bygd 1883-1894, og elektrifisert 1939-42. Han har fleire svingar og større helling enn det som er lov for moderne jernbaner. Gjennomsnittsfarten er 85 km/t, trass i fleire utbetringar. 

sørlege Boden sett frå Rödbergsfortet

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Boden» frå Wikipedia på bokmål, den 30. juni 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Trondheim kommune** (sørsamisk: Tråanten tjïelte) er ein kommune i Trøndelag fylke. Administrasjonssenteret i kommunen er byen Trondheim.

Trondheim kommune omfattar halvøya Byneset i vest, og strekkjer seg ned til osen av elva Gaula i Trondheimsfjorden i sør, og til Jonsvatnet og Ranheim i aust. Kommunen grensar i aust mot Malvik kommune, og i sør mot kommunane Selbu, Klæbu og Melhus. Dei noverande kommunegrensene vart vedtekne i 1. januar 1964, då dei fire nabokommunane Strinda, Tiller, Leinstrand og Byneset vart slegne saman med Trondheim. Ved samanslåinga vart arealet til kommunen utvida frå 41 km2 til 342 km2, og innbyggjartalet vart nesten dobla.

Kommunen er med  innbyggjarar den tredje største kommunen i Noreg.

Kommunevåpen
------------

Kommunevåpenet til Trondheim vart vedteke i 1897 og har utgangspunkt i det gamle byseglet til Trondheim frå 1200-talet. Våpenet har to figurar; den til venstre er ein bispefigur med bispehuve og krumstav, ståande i ei kyrkje, og figuren til høgre er ein konge med krone og skålvekt i handa, som står i ei borg. Vekta figuren held skal symbolisere rettferd. Nedst på våpenet er det plassert tre hovud som skal symbolisere byrådet.

Kjelder
-------

1. ↑  «Samisk namn på Røros og Trondheim», *Regjeringa.no* (Kommunal- og distriktsdepartementet), 9. september 2022, henta 9. september 2022

* «Trondheim» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Trondheim kommune - Offisielle heimesider

| * v
* d
* e
Kommunar i Trøndelag |
| --- |
| Flatanger • Frosta • Frøya • Grong • Heim • Hitra • Holtålen • Høylandet • Inderøy • Indre Fosen • Leka • Levanger • Lierne • Malvik • Melhus • Meråker • Midtre Gauldal • Namsos • Namsskogan • Nærøysund • Oppdal • Orkland • Osen • Overhalla • Rennebu • Rindal • Røros • Røyrvik • Selbu • Skaun • Snåsa • Steinkjer • Stjørdal • Trondheim • Tydal • Verdal • Ørland • Åfjord | Trøndelag fylke |
**Eilev Groven Myhren** (fødd 16. august 1973) er ein norsk musikkvitar, filolog og omsetjar. 

Myhren har hovudfag i musikk, og har norsk, norrønt og folkeminnevitskap i fagkrinsen. Nynorskomsetjinga hans av verket *The Lord of the Rings* kom ut i desember 2006. Med tittelen *Ringdrotten* er omsetjinga særkjenna av aktivt bruk ulike norske talemål og skriftnormalar for å skildra dei ulike folkeslaga i Midgard. Han fekk nynorsk litteraturpris for 2006 for omsetjinga; det er andre gong prisen vert delt ut for eit omsetjingsarbeid.

|  |  |
| --- | --- |
| «Dagens prisvinnar får prisen for sitt arbeid med ei bok som må reknast blant klassikarane i den vestlege litteraturen. Sjølv om verket to gonger tidlegare har vore omsett til bokmål, meiner juryen at denne nye omsetjinga har synt oss nye sider ved verket, både i breidda og i djupna. 
Dagens prisvinnar, som er debutant som omsetjar, har tatt i bruk eit breitt tilfang av stilar, målnormer og dialektar for å føre verket det er tale om, over til nynorsk.»

Juryen for nynorsk litteraturpris 2006   |  |

Han har seinare omsett Tolkiens bok *Hobbiten* til nynorsk, Tiden 2008.

Folkemusikk og kor
------------------

I Groven Myhrens hovuddoppgåve i musikk: *Fons et origo, arven fra europeisk renessanse i norsk folkemusikk og dans*, vert den norske springaren og polsen drøfta i lys av tredelte danseformer frå renessansen. Arbeidet med norsk folkemusikk har nedfelt seg i artiklar, mellom anna i *Årbok for norsk folkemusikk*. Groven Myhren spelar sjølv hardingfele, har spela til dans og delteke på kappleik.

Han har i fleire år verka som kordirigent, laga arrangement og skrive musikk for kor.

Eilev Groven Myhren er son av Magne Myhren og Dagne Groven Myhren, og bror av Øyonn Groven Myhren.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Brukte tre år på Ringdrotten på
* Tolkiens tekst i Ivar Aasens ånd på

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
Sertifikat utstedt av FAI
**Fédération Aéronautique Internationale** (Det internasjonale aeronautiske forbundet, avstytta **FAI**) er eit verdsfemnande forbund som organiserer nasjonale luftsportforbund. Forbundet var skipa i Paris i Frankrike 14. oktober 1905, men har frå 1999 hatt tilhald i Lausanne i Sveits. Det er ein ikkje-statleg internasjonal organisasjon utan kommersielle føremål.

Fédération Aéronautique Internationale fungerer som det internasjonale organet som definerer standardar innanfor luft- og romfart, held styr på luft-/romfartsrelaterte rekordar, og organiserer og koordinerer aktivitetar på dei felta som har med luftfart og romfart å gjere. Forbundet har mellom anna definert at verdsrommet byrjar ved 100 kilometers høgde. Over denne høgda er det ikkje lenger mogleg å ha aerodynamisk kontroll over eit luftfartøy. Luftmotstanden er dessutan så liten at ein kan gjennomføre minst ei mindre mengd krinsløp rundt jorda, utan motorframdrift. Denne definisjonen er tufta på Theodore von Kármán sin analyse av aerodyamiske forhold. Personar som har vore høgare oppe enn 100 kilometer, over den såkalla kármánlinja, kan kalle seg sjølve romfararar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Almarestäket** eller *Stäket* er eit sund i Mälaren aust i det sentrale Sverige. Det låg ei festning her mellom kring 1370 og 1517 som òg vart kalla Almarestäket.

Ein trudde tidlegare at staden kalla Stocksund av Snorre Sturlasson var same sundet, men i dag trur ein at dette er Norrström, 2 km mot vest. 

Sundet var viktig før Stockholm vart grunnlagd på 1300-talet og vakta vassvegen til dei viktige svenske mellomalderbyane Uppsala og Sigtuna. Til dømes førte eit åtak mot Sigtuna av baltiske vikingar i 1187 til eit slag ved Almarestäket, der erkebiskop Johannes omkom.

På 1600-talet vart det bygd ein herregard på øya. Denne vart renovert på 1800-talet.

Festning
--------

Det vart bygd ei festning her seint på 1300-talet under Albert av Sverige. Ho låg på den vesle øya Stäkesön i midten av sundet. Ho vart residens for den svenske erkebiskopen fram til 1517, då erkebiskop Gustav Trolle låste seg sjølv inne der for å unngå rettssak, og styresmaktene kravde at festninga vart riven ned. Dette var formelt uautorisert fordi på denne tida var statseigedomane skild frå kyrkjeeigedomane. Som hemn for dette og det dei rekna som anna urettferd fekk Trolle støtte av den danske kongen Kristian II hemn i Stockholm-blodbadet i 1520.

Almarestäket circa 1700, i Suecia antiqua et hodierna.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Almarestäket» frå Wikipedia på engelsk, den 7. juli 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* article *Almarestäket* from Nordisk familjebok (in Swedish)

Koordinatar: 59°28′6″N 17°46′55″E﻿
**Jul Låg** (13. november 1915–2. februar 2000) var ein norsk landbruksforskar som særleg interesserte seg for jordsmonn. Han var professor i jordbotnlære ved Noregs landbrukshøgskule 1949–85, og var rektor her 1968–71.

Liv
---

Låg var fødd i Flesberg i Buskerud, og voks opp på garden Låg nordre.
Etter å ha jobba som gardsarbeidar i nokre år tok han graden cand. agric. ved Noregs landbrukshøgskule med den framifrå hovudgraden 1,11. Han studerte også geologi ved Universitetet i Oslo (1942-43).
I 1949 tok han graden Dr.agric. med ei avhandling om opphavsmaterialet for morenedekka på Austlandet.

Frå 1949 til 1985 var Jul Låg professor ved NLH. Han var også leiar av Institutt for jordbunnslære med Statens Jordundersøkelse frå 1040 til 1980.

Frå 1968 til 1971 var Låg rektor ved NLH, medan han var prorektor i periodane 1958–62 og 1966–68.

Låg blei internasjonalt kjend for arbeidet sitt for å finna talmessige uttrykk for verknaden av jordsmonndannande faktorar, over eigenskapane og produksjonsevna til jordsmonnet og over fordeling av plantesamfunn. Han arbeidde også med geomedisin. Han skreiv mellom anna *Jordsmonnet som vi lever av* (1965), *Berggrunn, jord og jordsmonn* (1979), *Jordvern som likevel lønner seg* (1983).

Jul Låg blei medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi i 1953, og verka som preses her frå 1976 til 1984.
Han var også medlem i ei rekkje råd og utval, som Det Kongelige Norske Videnskabers Selskap frå 1984, svenske Kungliga Skogs- och Lantbruksakademien frå 1966, finske Suomalainen Tiedeakatemia frå 1976 og Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab frå 1982.
Han var formann i styret for seksjon 1 i Nordiske Jordbruksforskeres Forening 1957–59 og 1972–79, internordisk utvalg for geomedisinsk forskning 1978–84, Norges landbruksvitenskapelige forskningsråd (NLVF) 1972–73, i Forskningsrådenes samarbeidsutvalg 1972–73 og Nordisk Kontaktorgan for Jordbrugsforskning 1972–74.

Prisar og utmerkingar
---------------------

* 1970: Kommandør av den islandske Falkordenen
* 1974: Copernicus-medaljen
* 1984: Ridder av 1. klasse av St. Olavs Orden

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Bergseth, Harald. «Jul Låg». I Helle, Knut. *Norsk biografisk leksikon* (på Norwegian). Oslo: Kunnskapsforlaget. Henta 23 April 2014.  CS1 maint: Unrecognized language (link)
2. 1 2  «Jul Låg». *Store norske leksikon* (på Norwegian). Henta 23 April 2014.  CS1 maint: Unrecognized language (link)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Desideria** (8. november 1777–17. desember 1860) var dronning av Sverige og Noreg frå 1818 til 1844. Ho var døypt **Bernhardine Eugenie Désirée Clary**.
Ho er stammor til Huset Bernadotte, som framleis sit på den svenske trona.

Bakgrunn
--------

Désirée Clary var dotter av ein rik kjøpmann og silkefabrikant frå Marseille. Familien hadde nære band med Bonaparte-familien. Søstera hennar, Julie Clary, gifta seg med Joseph Bonaparte, og blei dronning av Napoli og Spania. Désirée sjølv var forlova med Napoleon Bonaparte, men det vart aldri til noko giftarmål. I staden gifta ho seg den 17. august 1798 med **Jean Baptiste Bernadotte**, som seinare vart Kong Karl Johan av Sverige og Noreg. Dei to fekk sonen Oscar, som seinare vart kong Oscar I.

Kongeleg liv
------------

Den nye kronprinsfamilien kom til Stockholm den 6. januar 1811. Det var 26 kuldegrader den dagen, og dronninga skal visstnok ha grete då ho kom til byen. Dronning Desideria vart aldri heilt fortruleg med svensk kultur eller klima, og lærte seg heller ikkje språket. Ho heldt til i Paris i tolv år, men kom tilbake til Stockholm i 1823 og budde der resten av livet sitt. Ettersom ho ikkje hadde vore til stades då Karl Johan vart krona, skjedde kroninga hennar i 1829. Ho vart enkje i 1844.

Desideria døydde i 1860, året etter at Oscar døydde. Ho vart 83 år gamal.

Anna
----

* Desideria vitja Noreg første gongen i 1825. Dronningberget på Bygdøy har namn etter henne.
* Eitt av dei eldste svenske fotografia er av henne.
* Dronninga er kjent for å ha teke tidspunkt og avtalar med ro, og kom «alltid» for seint til teateret. Ho og mannen er òg kjende for å ha gjort natt til dag. Desideria stod etter kvart opp ved firetida om ettermiddagen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Desideria av Sverige og Noreg**

* Bilete av sarkofagen til Desideria i Riddarholmskyrkan i Stockholm
* Biografi på Prosjekt Runeberg
* Artikkel hos SNL SNL-artikkel ved WebCitation

Biografiar
* *Désirée* (1968) av Annemarie Selinko
* *Drottningar och andra kvinnor* av Anna-Stina Ulfström

Annan litteratur
* Nils Petter Thuesen (1991). *Norges dronninger gjennom tusen år*. Tiden Norsk Forlag. s. 133–140. ISBN 82-10034-58-8.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Hovudkontoret i Genève.
**Den interparlamentariske unionen** (IPU, engelsk *Inter-Parliamentary Union*, fransk *L'Union Interparlementaire*) er verdas einaste parlamentarikarforsamling med globalt medlemskap. Han har 166 nasjonalforsamlingar som medlemmar, og 10 assosierte medlemmar (Europaparlamentet og regionale forsamlingar). IPU vart skipa i 1889 etter initiativ av Frédéric Passy og William Randal Cremer.

Hovudkvarteret ligg i Genève i Sveits. IPU har to årlege kongressar, som blir avvikla anten i medlemslanda eller i Genève.

Den norske delegasjonen blir vald av Stortinget for fire år etter kvart stortingsval, og er samansett av fire medlemmar og fire varamedlemmar. Årsrapporten frå delegasjonen til IPU blir lagd fram som eige dokument og handsama av Stortinget.

Frå 1901 til 1927 fekk åtte av dei leiande personane i organisasjonen Nobels fredspris;

* 1901: Frédéric Passy (Frankrike)
* 1902: Albert Gobat (Sveits)
* 1903: William Randal Cremer (Storbritannia)
* 1908: Fredrik Bajer (Danmark)
* 1909: Auguste Beernaert (Belgia)
* 1913: Henri La Fontaine (Belgia)
* 1921: Christian Lous Lange (Noreg)
* 1927: Ferdinand Buisson (Frankrike)

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Den Interparlamentariske Union (IPU)». Stortinget. Henta 29. september 2015.
2. ↑  «Members of the Union». Inter-Parliamentary Union. Henta 29. september 2015.
3. 1 2  «Brief history». Inter-Parliamentary Union. Henta 29. september 2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Den interparlamentariske unionen**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**al-Fatah** (arabisk فتح‎) er ein del av den palestinske nasjonale frigjeringsrørsla, og er den største gruppa innanfor PLO.

Namn
----

Fatah er eit omvendt akronym av *Harakat al-Tahrir al-Watani al-Filastini*, «Palestinas nasjonale frigjeringsrørsle». Ordet «Fatah» tyder òg «erobring» på arabisk.

Soge
----

Al-Fatah vart skipa på slutten av 1950-talet av unge palestinarar, mellom dei Yassir Arafat. Målet deira var å frigjere Palestina frå det dei såg som ein israelsk okkupasjon. Somme har sett organisasjonen som ein terror-organisasjon, særleg i Israel. Partiet Fatah er i dag konsultativ medlem av den Sosialistiske Internasjonalen. 

Fatah har ein pågåande konflikt med islamistrørsla Hamas, som kontrollerer Gaza. Fatah synest derimot å stå sterkare på Vestbreidda. 

Fatah sitt ungdomsforbund Fateh Youth *(Shabibet Fateh)* er konsultativ medlem i IUSY, den internasjonale organisasjonen der også AUF er medlem.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Fatah» frå Wikipedia på svensk, den 30. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Fatah**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BBC Things

 |