recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Måbødalen
**Måbødalsulukka** var ei bussulukke som fann stad på Riksveg 7 i Måbødalen i Eidfjord kommune i Hordaland den 15. august 1988.

Ein buss med 34 skuleborn og foreldre frå Kista i Sverige var på veg mot Bergen som del av ein skuletur til Shetland. Då dei skulle køyra ned Måbødalen og var på veg inn i Måbøtunnelen, svikta bremsane. For at bussen ikkje skulle køyra utfor eit stup, styrte sjåføren bussen inn i veggen på tunnelen. Bussen kolliderte med den betongkledde veggen på høgre sida av tunnelmunninga og ein kraftig eksplosjon fylgde. 16 menneske omkom av skadane; 12 av desse var born. Bussjåføren og sonen hans var òg blant dei omkomne. 

I ettertid har ein funne ut at bussen hadde alvorlege bremsemanglar, og at hjelpebremsen ikkje fungerte.

Dei skadde vart frakta til Haukeland Sjukehus i Bergen, der dei fekk lækjarhjelp. Dagen etter, den 16. august, kom det 56 pårørande frå Kista til Bergen i lag med eit kriseteam frå Kista. Ifylgje sjef-psykolog ved Haukeland, Dagfinn Winje, var det lurt å samla alle på ein stad. Det gav alle ei kjensle av å vera sett og ivaretekne. Kriseteamet arrangerte dessutan eit høve for å sjå dei omkomne i kyrkjer i Bergen, og tur til Måbøtunnelen for å sjå staden der ulukka hende.

Ringverknader
-------------

Psykolog Dagfinn Winje har forska på dei psykososiale konsekvensane av Måbødalsulukka i over 20 år i ettertid. I etterkant av ulukka har dei pårørande frå Kista danna organisasjonen Febe, ei foreining for foreldre som har mist born. Organisasjonen er oppkalla etter den fyrste diakonen som er nemnt i Bibelen. Dette er ein honnør til diakonen i kyrkjelyden i Kista, Ylva Edholm Johansson, som var til stor hjelp for dei pårørande. I Kista kyrkje finst det i dag ein kubeforma minnestein etter Måbødalsulukka.

I Måbødalen har det skjedd fleire gonger at bremsane anten har gått varme og teke fyr, eller slutta å fungera. I 1998 miste både ein trailersjåfør frå Bergen livet på veg ned Måbødalen, og ein semitrailersjåfør frå Polen omkom då han køyrde omtrent same strekninga. Det har difor vorte sett opp åtvaringsskilt på toppen av Måbødalen med bilete av ein lastebil der det går flammar ut av hjula. Det er det einaste skiltet av denne typen i Noreg.

Kjelder
-------

* Wikipedia på bokmål om Måbødalsulukka.
* Bergens Tidende: Måbødal-ulykken 20 år etter[*daud lenkje*]
* Dagbladet: Bremser til det brenner
* Heimesidene til Febe
* Brandkatastrofen i Göteborg - samanlikning med Måbødalsulukka
* Snorre Sklet: Storulykker i Norge de siste 20 årene Arkivert 2008-02-27 ved Wayback Machine.
Rikene på den austlege halvkula i 1200.
**< 1200-talet >** viser til hundreåret frå 1200 til 1299 i den julianske kalenderen.

Eurasia
-------

I dette hundreåret var store delar av Eurasia underlagt Mongolriket, som etter erobringar strekte seg frå Aust-Asia til Aust-Europa.

I europeisk historie er tidsrommet rekna som del av høgmellomalderen. Det blei utført fleire krosstog. Portugal blei gjenerobra frå maurarane.

I Midtausten blei ayyubidedynastiet kasta av mamelukkane, som gjenerobra krossfararstatane Tripoli og Akko.

Viktige personar
----------------

**Herskarar:**

* Dsjenghis Khan, opphavsmannen til Mongolriket
* Håkon Håkonsson, norsk konge frå 1217 til 1263, gjorde slutt på borgarkrigstida slik at landet igjen kunne få ei viktig rolle i Skandinavia.
* Kaloyan, keisar av Bulgaria
* Ivan Asen II, keisar of Bulgaria
* Edvard I av England, engelsk konge
* Baibars av Egypt, mamelukksultan
* Sundiata Keita, grunnleggjar av Mali-riket
* Birger jarl, svensk statsmann
* Ludvig IX av Frankrike, fransk konge, krossfarar og helgen
* Karl den store, frankarleiar
* William Wallace, skotsk nasjonalleiar
* Dronning Tamara av Georgia
* Fredrik II av det tysk-romerske riket
* Kublai Khan, mongolsk herskar, grunnla Yuan-dynastiet i Kina

  

**Kunstnarar og lærde :**

* Ibn Taymiyyah, muslimsk skriftlærd
* Dante Alighieri, italiensk forfattar
* Thomas Aquinas, teolog
* Giotto di Bondone, italiensk målar
* Cimabue, florentinsk målar
* Frans av Assisi, grunnla franciskanarordenen
* Marco Polo, veneziansk handelsmann og oppdagar
* Saadi, persisk diktar
* Snorre Sturlasson, islandsk sogeskrivar

**<<   1200-talet   >>**
<< 1200 | 1201 | 1202 | 1203 | 1204 | 1205 | 1206 | 1207 | 1208 | 1209 | 1210 | 1211 | 1212 | 1213 | 1214 | 1215 | 1216 | 1217 | 1218 | 1219 | 1220 | 1221 | 1222 | 1223 | 1224 | 1225 | 1226 | 1227 | 1228 | 1229 | 1230 | 1231 | 1232 | 1233 | 1234 | 1235 | 1236 | 1237 | 1238 | 1239 | 1240 | 1241 | 1242 | 1243 | 1244 | 1245 | 1246 | 1247 | 1248 | 1249 | 1250 | 1251 | 1252 | 1253 | 1254 | 1255 | 1256 | 1257 | 1258 | 1259 | 1260 | 1261 | 1262 | 1263 | 1264 | 1265 | 1266 | 1267 | 1268 | 1269 | 1270 | 1271 | 1272 | 1273 | 1274 | 1275 | 1276 | 1277 | 1278 | 1279 | 1280 | 1281 | 1282 | 1283 | 1284 | 1285 | 1286 | 1287 | 1288 | 1289 | 1290 | 1291 | 1292 | 1293 | 1294 | 1295 | 1296 | 1297 | 1298 | 1299 >>


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* NKC

 |
Koordinatar: 35°44′38″N 36°9′50″E﻿

**Kinsabba** (arabisk كنسبا, òg skrive **Kansaba**) er ein by nordvest i Syria som administrativt høyrer til Latakia guvernement, nordaust for Latakia. Av stader i nærleiken finn ein Slinfah i sør, al-Haffah i sørvest, Balloran og Umm al-Tuyour i vest, Qastal Ma'af i nordvest, al-Najiyah i nordaust, Qarqur i aust og Sirmaniyah i søraust. I følgje Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS), hadde Kinsabba eit folketal på 514 i 2004. Han er det administrative senteret, men den 16. største staden, i Kinsabba *nahiyah* («underdistrikt») som består av 35 stader med eit samla folketal på 17 615. Innbyggjarane er hovudsakleg kristne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kinsabba» frå Wikipedia på engelsk, den 15. juni 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Balanche, Fabrice (2006). *La région alaouite et le pouvoir syrien* (på fransk). Karthala Editions. ISBN 2845868189.

1. ↑  Folketeljing 2004 Arkivert 2019-12-13 ved Wayback Machine.. Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS). Latakia guvernement. (arabisk)
2. ↑  Balanche, 2006, s. 44.
Hertug **Karl Fredrik av Holstein-Gottorp** (tysk *Karl Friedrich, Herzog zu Holstein-Gottorp*) (30. april 1700–18. juni 1739) var son av Fredrik IV av Holstein-Gottorp og kona hans, Hedvig Sophia, dotter til kong Karl XI av Sverige. Han vart regjerande hertug som toåring då faren døydde i 1702, og heile livet sitt var han den rettmessige tronpretendenten til trona i Sverige, som *pro forma* arving til Karl XII.

Hertug Karl Fredrik var under regentskapet til mora, som han budde i lag med i Stockholm. Den daglege drifta av hertugdømet vart overlate til administratorar.

Danske troppar hadde herja landområda til hertugen under den store nordiske krigen og hadde erobra dei nordlege områda, mellom anna fedresetet til dynastiet Holstein-Gottorp, Gottorp slott.

Då onkelen på morssida, Karl XII av Sverige, døydde i 17 18, vart Karl Fredrik presentert som tronpretendent, men tanta Ulrika Eleonora d.y. (1688-1741) klarte å rive til seg trona for seg sjølv, og hevda at den elder systera ikkje hadde fått samtykke hos det svenske parlamentet for å gifte seg med faren hans, slik det stod skrive i *Norrköpings arvförening*. Hertugen hevda at eineveldet i Sverige, som bestefaren kong Karl XI hadde skapt, gjorde denne klausulen irrelevant.

Karl Fredrik tapte trona og trekte seg frå Sverige, og slo seg etter kvart ned i Russland. Seinare heldt det såkalla Holsteiner-partiet i Sverige fram kravet til Karl Fredrik, men Sverige vedtok arvefølgjelover som spesifikt ekskluderte Karl Fredrik og arvingane hans. Fetteren hans, Adolf Fredrik, av same Oldenburg-dynastiet, vart vald til kronprins av Sverige.

I 1720, skreiv Sverige og Danmark-Noreg under freden i Frederiksborg, der Sverige sa frå seg støtta til Holstein-Gottorp. Hertug Karl Fredrik var imot avtalen, som vart kom i stand av ei svensk regjering han meinte var i opprør mot han. Avtalen gjorde det nærast umogeleg å få tilbake dei tapte nordlege områda av hertugdømet, landområda i Schleswig. Dette var seinare motivasjonen for sonen Peter i 1762, då han var tsar i Russland, til å starte førebuingar for å nytte russiske soldatar til å gjenerobre dei tapte landområda frå Danmark.

Hertug Karl Fredrik vart gift med Anna Petrovna, tsesarevna av Russland og den eldste dottera til tsar Peter I og bondekona hans, Marta Skavronskaja (som seinare vart tsarina Katarina I av Russland).

Karl Fredrik, som då var kommandant for vakta i palasset i St. Petersburg, prøvde å sikre kona som arving til Russland då mora tsarina Katarina I av Russland døydde i 1727. Forsøket mislukkast, men sonen til Karl Fredrik og Anna Petrovna, Karl Peter Ulrik (som vart hertug av Holstein-Gottorp i 1739), vart til slutt russisk tsar i 1762, som Peter III.

Før familiemedlemmer av Holstein-Gottorp tok trona i både Sverige og Russland, døydde hertug Karl Fredrik i 1739 i den saksiske landsbyen Rolfshagen. Han er gravlagd i klosterkyrkja på Bordesholm.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Charles Frederick, Duke of Holstein-Gottorp» frå Wikipedia på engelsk, den 5. desember 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Kirani James** (fødd 1. september 1992) er ein grenadisk friidrettsutøvar frå St. George's som vart verdsmeister på 400 meter i 2011 og året etter olympisk meister på same distansen.

Aktiv
-----

Knapt 18 år gammal vart James juniorverdsmeister på 400 m i kanadiske Moncton sommaren 2010, ein månad etter han hadde sett personleg rekord på distansen med 45,01 sekund. Den 30. august 2011 vann han gullmedaljen på 400 m under VM i friidrett 2011 i Daegu, der han slo favoritten LaShawn Merritt med tre hundredels sekund og sette personleg rekord med 44,60. Fire dagar seinare forbetra han rekorden sin til 44,36 då han vann distansen under eit stemne i Zürich.

Ved dei olmpiske sommarleikane 2012 i London vart James olympisk meister etter eit suverent 400-meterløp der han vart klokka inn på 43,94 sekund, verdas beste løp på distansen dei siste fire åra. Det var Grenadas aller fyrste olympiske gullmedalje. I 2013-sesongen vann han ei tevling i Paris på årsbestida 43,96, men under VM i Moskva var han plaga med magesmertar og vart nummer sju.

3. juli 2014 i Lausanne sprang James personbeste på 43,74 sekund. Seinare i same månaden vann han 400 m i Samveldeleikane i Glasgow på tida 44,24. Under verdsmeisterskapen 2015 i Beijing presterte han 43,78 og fekk bronsen på distansen, bakom gullvinnar Wayde van Niekerk og LaShawn Merritt. Året etter vann James sølvmedaljen etter ein nytt godt finaleløp, men var sjanselaus mot Niekerk som sett verdsrekord med 43,03 sekund. James gjekk skadd i 2017 og -18. I 2019 enda han som femtemann på 400-meteren då VM fann stad i Doha.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2011 i Daegu: Gullmedalje på 400 m – 44,60, framom LaShawn Merritt (44,63)
* OL 2012 i London: Gullmedalje på 400 m – 43,94, framom Luguelín Santos (44,46)
* VM 2013 i Moskva: Nr 7 på 400 m – 44,99
* VM 2015 i Beijing: Bronsemedalje på 400 m – 43,76
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Sølvmedalje på 400 m – 43,78, bakom Wayde van Niekerk (43,03)
* VM 2019 i Doha: Nr 5 på 400 m – 44,54

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kirani James» frå Wikipedia på engelsk, den 21. juli 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things
* Munzinger (sport)

 |
**Mähren** (tsjekkisk *Morava*, latin *Moravia*) er ein historisk region i Tsjekkia og Slovakia i Sentral-Europa. Det geografiske området i Tsjekkia er ikkje lenger ein administrativ eining. Saman med det historiske området Böhmen utgjer det staten Tsjekkia, som vart oppretta i 1993. Den historiske hovudstaden i regionen er Brno (*Brünn*). Regionen er kalla opp etter elva Morava (mars) og slaviske stammer slo seg ned her ein gong etter år 500.

Stor-Mähren var eit slavisk kongedøme som omfatta dagens Mähren og Slovakia mellom 833 og byrjinga av 900-talet. Riket vart etter kvart svekka og ungararane, som kom frå Asia, øydela det i 907. Den vestlege delen vart annektert av kongeriket Böhmen i 955, tatt over av Polen i 999 og til slutt ein del av Böhmen i 1019. Folkesetnaden vart stort sett tsjekkifisert på 1800-talet. 

Den austlege delen, det som i dag er Slovakia, vart i sør erobra av ungararane på 920-talet, og i 1000 eller 1001 vart heile dagens Slovakia overteke av Polen under Boleslaw I. Polen sitt styre tok slutt i 1025 eller 1029, og i 1030 vart den sørlege halvdelen igjen teke av ungararane som styrte området fram til slutten av 1300-talet. Mähren var seinare ein del av keisarriket Austerrike-Ungarn. Etter den første verdskrigen gjekk Austerrike-Ungarn i oppløysing og Mähren vart ein del av Tsjekkoslovakia. Under den andre verdskrigen var Mähren ein del av det tyske protektoratet Böhmen-Mähren. Etter oppløysinga av Tsjekkoslovakia i 1993, var det tilløp til separatisme i Mähren. Det viste seg derimot snart at entusiasmen for å opprette eit sjølvstendig Mähren var heller laber.

Dialektane i Mähren (moravisk) er rekna som overgangsformer mellom tsjekkisk og slovakisk.

Kjende personar frå Mähren
--------------------------

* Sigmund Freud, nevrolog og opphavsmannen til den psykoanalytiske skulen av psykologien
* Kurt Gödel, logikar, matematikar og filosof
* Edmund Husserl, matematikar og filosof, grunnleggjar av fenomenologien, ei av dei viktigaste filosofiske retningane i det 20. hundreåret
* Leoš Janáček, romantisk komponist
* Adolf Loos, skribent og arkitekt
* Tomáš Masaryk, den første presidenten av Tsjekkoslovakia
* Alfons Mucha, målar, plakatkunstnar og kunsthandverkar
* Joachim Oppenheim, forfattar og rabbinar
* Karl Renner, politikar, bibliotekar og diplomat
* Emil Zátopek, friidrettsutøvar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Karl Marius Anton Johan Hals** (27. april 1822–7. desember 1898) var ein norsk pianofabrikant. Han var fødd i Sørum, far hans var offiser.

Hals gjekk i snikkarlære i Christiania frå 1838. Åra 1843-47 arbeidde han utanlands. Saman med broren Petter Hals oppretta han pianofabrikken 'Brødrene Hals' i Christiania. Då broren døydde i 1871 overtok han heile fabrikken.

Hals var engasjert i organisasjonslivet innan handverk og industri. Han var formann i 'Den norske håndverks- og industriforening' og i 'Fellesforeningen for håndverk og industri'. Også formann i Kunstforeningen og i pensjonskassa Glitne. Hals hadde elles ei rekke andre offentlege verv, og sat fleire periodar i bystyret i Christiania. Han var medlem av tollkommisjonane av 1878 og av 1887.

Perioden 1889-91 representerte Hals partiet Høgre på Stortinget, vald frå krinsen Kristiania, Hønefoss og Kongsvinger. Han var medlem av tollkomiteen.

Hals vart i 1874 utnemnd til riddar av St. Olavs Orden og fekk kommandørkorset av 1. klasse i 1889. I tillegg var han kommandør av Dannebrogordenen og riddar av Æreslegionen.

Han døydde 1898 i Kristiania.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi i NSDs politikerarkiv[*daud lenkje*]
**Det norske institutt i Roma for klassisk arkeologi og kunsthistorie** vart skipa 13. februar 1959 av Det akademiske kollegium ved Universitetet i Oslo, og er eit permanent senter i Roma for forsking, undervisning og formidling på fagfelta arkeologi og kunst- og kulturhistorie relatert til Italia og middelhavsområda. Under leiinga av professor Hans Peter L'Orange tok instituttet til med verksemda i eit husvære i Corso Vittorio Emmanuele 209, midt i sentrum av byen. I 1962 flytta senteret inn i sin eigen villa på Gianicolo-høgda. Økonomisk stønad og donasjonar frå mellom andre skipsreiarane Nils Astrup og Thomas Fearnley hadde bidrege til å etablere instituttet.

Instituttet vart opphavleg lagt under Det historisk-filosofiske fakultetet, og høyrer (etter omstruktureringa av universitetet) no inn under Det humanistiske fakultetet. Instituttet samlar forskarar og studentar frå ulike fag i studium av antikken og kva antikken har hatt å seie for vestleg kultur, religion, språk, litteratur og samfunnstilhøve heilt fram til i dag. Framfor alt er instituttet til for kunsthistorikarar og klassiske arkeologar, men òg for studentar og forskarar frå andre fagfelt som har særleg interesse for og tilknyting til kulturen og soga i middelhavsområdet.

Bakgrunnsstoff
--------------

Internettsidene for Det norske institutt i Roma for klassisk arkeologi og kunsthistorie.
**Irina Robertovna Turova**, ei tid gift *Irina Botsjkarjova*, (14. mai 1935–8. februar 2012) var ein sovjetisk friidrettsutøvar frå Leningrad som i 1954 tok to EM-gull på høvesvis 100 meter og 4x100 m stafett.

Aktiv
-----

Foreldra hennar, Robert Ljulko og Galina Turova, hadde begge i si tid sett sovjetrekordar i sprintøvingar og lengdehopp, og teke til saman 28 sovjetiske meistertitlar. 17 år gammal deltok ho sjølv under dei olympiske sommarleikane i Helsingfors i 1952. Her var ho utslått i kvartfinalane på 100 m, før ho sprang fyrsteetappen på Sovjetunionen sitt lag i 4x100 m stafett, ei tevling som enda med fjerdeplass for sovjet-kvinnene.

Turova gjorde eit svært godt meisterskap då EM i friidrett 1954 vart avvikla i Bern i slutten av august månad. På 100 meter sigra ho med tida 11,8 sekundar. Deretter sprang ho Sovjetunionen inn til gull på 4x100 m stafett, saman Vera Krepkina, Rimma Ultikina og Marija Itkina, på tida 45,8. Til siste vart det sølvmedalje på Turova på 200 m, slått av lagkamerat Marija Itkina med eit tidels sekund.

Også under sommar-OL 1956 sprang Turova sistetappen for Sovjetunionen på 4x100 m stafett, til liks med i 1952 vart laget nummer fire i øvinga.

Turovas personlege rekordar var 11,6 (1954) på 100 m og 24,2 (1956) på 200 m.

Ho døydde i Moskva.

Merknadar
---------

1. ↑  Kyrillisk skrift Ирина Робертовна Турова

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Irina Robertowna Turowa» frå Wikipedia på tysk, den 28. august 2014.*
Eit modelljarnbanesystem frå Märklin.
**Gebr. Märklin & Cie. GmbH** eller berre **Märklin** er eit tysk leiketøysføretak som vart oppretta i 1859. Opphavleg produserte føretaket tilbehøyr til dokkehus, men seinare vart det best kjend som produsent av modelljarnbaner.

Märklin melde konkurs den 4. februar 2009, same året som føretaket vart 150 år. Føretaket blei drive vidare av ein konkursforvaltar som i juli 2010 melde at føretaket igjen gjekk med overskot.
I 2013 blei Märklin kjøpt opp av Simba Dickie Group.

Tre ulike modelljarnbanesystem vert selde under Märklin-varemerket: 1:32 skala, som også vert kalla Spor 1, 1:87 skala som høyrer til den mest populære modelljarnbaneskalaen H0 og 1:220, eller Z-skala, som er det minste kommersielt produserte modelljarnbanesystemet.
Z-skala nyttar seg av likestraum i likskap med alle andre modelljarnbanesystem. 
Märklin H0 og 1 nyttar vekselstraum, og i H0 vert det nytta ein straumførande leier mellom dei to spora.

I ein periode vart Märklin Z-skala seld under varemerket Mini-club, men denne benevninga fall vekk etter 2005.

Bokstaven Z vart vald til lanseringa i 1972 som den siste i alfabetet, for å markere at dette var det desidert minste modelljarnbanesystemet.

Referansar
----------

1. ↑  Märklin meldet Insolvenz an I Der Spiegel Online, 4. feb. 2009
2. ↑  www.ftd.se om Märklin 23. juli 2010
3. ↑  jarnvagsbloggen.blogspot.com om Märklin 31. juli 2010
4. ↑  Frankfurter Allgemeine Zeitung (20 March 2013). «Spielwaren: Märklin vor Übernahme durch Simba Dickie». *FAZ.NET*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Kenny Clarke** (9. januar 1914–26. januar 1985) fødd som **Kenneth Clarke Spearman** i Pittsburgh i Pennsylvania, var ein amerikansk jazztrommis. Han sat i husbandet på Minton's Playhouse i byrjinga av 1940-åra, og var sentral i utviklinga av bebopen. Bruken av ride cymbalen i moderne jazz vert gjerne tilskrive Clarke. Tidlegare var skarptromma (saman med basstromma) den viktigaste tromma ein nytta for å markere pulsen. Clarke byrja å flytte dette over til cymbalane, og let basstromma og skarptromma stå for markeringar i musikken. 

Clarke var med i det fyrste mannskapet til Modern Jazz Quartet i 1951, og han deltok I fleire studioopptak for Savoy Records. Connie Kay erstatta han i MJQ i 1955, og frå 1956 budde Clarke i Frankrike, der han spelte med amerikanske musikarar som vitja Paris (mellom andre Bud Powell, som han spelte med i ein trio med Pierre Michelot). Saman med den belgiske pianisten Francy Boland starta han eit storband i 1961 med leiande europeiske musikarar og amerikanske musikarar som budde i Europa.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kenny Clarke» frå Wikipedia på engelsk, den 17. juni 2006.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Kinso KraftverkFoto: PeltonMan

**Kinso Kraftverk** (tidlegare Tveitafoss Kraftverk) er eit vasskraftverk i elva Kinso i Ullensvang kommune i Vestland. Kraftverket utnyttar fallet i Tveitafossen. Kinso Kraftverk starta produksjonen i 1917 med to turbinar på 250 KW kvar. Kraftverket vart overteke av Staten i høve heimfallsretten og vart vidareselt til Ullensvang kraftverk i 1974.

Kinso hentar vatnet sitt frå Hardangervidda, og dei største innsjøane som matar elva er er Veivatnet, Stavalivatnet og Grøndalsvatnet. Elva Kinso inneheld fire vakre fossar: Søtefossen, Nykkjesøyfossen, Nyastølsfossen og Tveitafossen. Vassdraget er ikkje regulert andre stader enn ved kraftstasjonen, fordi det er verna mot bygging av nye anlegg.

Installert effekt i dag er 3,85 MW og leverer årleg i gjennomsnitt 18,7 GWh.

Kraftverket er i dag eigd og vert drifta av Indre Hardanger Kraftlag AS.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kinso Kraftverk» frå Wikipedia på bokmål, den 9. juli 2009.*

* Store Norske Leksikon om Kinso.
* Om Kinso Kraftverk.
**Sør-India** er ein del av India som omfattar delstatane Andhra Pradesh, Karnataka, Kerala, Tamil Nadu og Telangana og unionsterritoriar Andamanøyane og Nikobarane, Lakshadweep og Puducherry. Til saman dekkjer desse 19,31 % av flatevidda til India (635 780 km²). Området dekkjer sørdelen av Deccanplatået, med kyst mot Bengalbukta i aust, Det arabiske havet i vest og Indiahavet i sør. Regionen omfattar to fjellkjeder, Dei austlege og Dei vestlege Ghatfjella, platået i midten og elver som Godavari, Krishna, Kaveri, Tungabhadra og Vaigai.

Dei fleste innbyggjarane i Sør-India snakkar eit av dei fire største dravidiske språka: Telugu, tamil, kannada eller malayalam. Større rike som byrja i Sør-India var Tsjera, Tsjola, Pandyan, Pallava, Satavahana, Tsjalukya, Rasjtrakuta, Madurai, Bahmani, Deccan-sultanata, Vidjayanagara, Marathariket og Mysore. Europeiske rike fekk innpass i India gjennom Kerala. 

Folketalet er på kring 236 millionar; 49 millionar i Andhra Pradesh, 53 millionar i Karnataka, 32 millionar i Kerala, 66 millionar i Tamil Nadu, 35 millionar i Telangana, éin million i Puducherry og 61 000 på Lakkadivane, noko som gjev ein folketettleik på 337 per kvadratkilometer. Det nasjonale gjennomsnittet på 356 personar per km². Dei største byane er Chennai (hovudstad i Tamil Nadu), Bangalore (hovudstad i Karnataka), Coimbatore, Hyderabad (hovudstad i Telangana og Andhra Pradesh), Madurai og Visakhapatnam. Hovudstaden i Kerala er Thiruvananthapuram, medan Kavaratti er hovudstad for Lakkadivane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «South India» frå Wikipedia på engelsk, den 4. juli 2020.*
| **Sør-Herøy** |
| --- |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Helgeland |
| **Koordinatar** | 65°58′28″N 12°15′32″E﻿Koordinatar: 65°58′28″N 12°15′32″E﻿

 |
| **Areal** | 6,2 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Lauvås (48 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Nordland

 |

**Sør-Herøy** ligg ganske så midt i øykommunen Herøy i Nordland. Sør-Herøy er omgjeve av følgjande øyar: Nord-Herøy (i NØ), Tenna (i S) og Indre Øksningan (i NV). I vest ligg Færøysundet (namn etter Færøya, som eigentleg er ei halvøy landfast med Sør-Herøy). I aust ligg Herøysundet med Herøysundet bru til Nord-Herøy. I sør ligg Tennsundet med Tennsundbrua til Tenna.

Bruene utgjer en del av vegnettet som knytt Herøy kommune til øya Dønna, som ligg i nord. 

På Sør-Herøy ligg Herøy kyrkje, som er ei gammal steinkyrkje frå 1100-talet, der diktarpresten Petter Dass ei tid var kapellan. Prestegarden ligg òg på denne øya.

Herøy Sentralskole har trinn ein til sju for kretsane Sør-Herøy, Tenna og Nord-Herøy. Sentralisert ungdomstrinn for kommunen ligg på Sør-Herøy.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Lars Vaular i Stavanger 2010
**Lars Nesheim Vaular** (fødd 20. september 1984) er ein rappar og låtskrivar frå Åsane i Bergen. Han har rappa på bergensk sidan 2003 og har tidlegare arbeidt saman med Tungtvann, Side Brok, Jan Eggum, Fjorden Baby! og John Olav Nilsen & Gjengen. 

Lars Vaular er fetter av artisten Sondre Lerche.

Vaular debuterte som soloartist med La Hat i 2007. Då hadde han har fleire utgjevingar bak seg i duoen Tier’n & Lars. Den 4. mai 2009 kom han med sitt andre soloalbum *D'e glede (Kor vil du dra i dag?)*. I 2009 hadde han tre hitsinglar og vart nominert til Spellemannprisen 2009 i klassa hip-hop for *D'e glede*. 3. mai 2010 kom *Helt om natten, helt om dagen*, som den første av platene hans med nasjonal distribusjon og promotering (Bonnier Amigo). Det siste albumet hans heiter *Du betyr meg*.

Diskografi som soloartist
-------------------------

* *La Hat... Et nytt dagslys* (2007)
* *D'e glede (Kor vil du dra i dag?)* (2009)
* *Helt ute på EP* (2010)
* *Helt om natten, helt om dagen* (2010)
* *Du betyr meg* (2011)

Prisar og utmerkingar
---------------------

* Under Spellemannprisen 2010 vann han i klassa *hip-hop* og vart kåra til Årets innovatør.
* Vaular vann Norsk Målungdom sin dialektpris i 2010.
* Under Spellemannprisen 2011 vann Lars Vaular både i kategorien *tekstforfattar* og i klassa *hip-hop* for *Du betyr meg*.
* Vann Edvard-prisen 2012 i kategorien *tekst til musikk* for *Du betyr meg*.
* Fekk Gammleng-prisen i 2021.

Referanse
---------

1. ↑   VG, 05.03.11: Vaular slo Eidsvåg og Madcon.
2. ↑  Framtida.no, 26.03.11: Lars Vaular får dialektprisen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
|  |
| --- |
| **Kastanjevenghokko** |
| KastanjevenghokkoFoto: Wikimedia-brukar StrongilocentrotusKastanjevenghokkoFoto: Wikimedia-brukar Strongilocentrotus |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Kastanjevenghokko Utbreiinga av Kastanjevenghokko |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Hønsefuglar Galliformes |
| **Familie:** | Hokkoar Cracidae |
| **Slekt:** | *Ortalis* |
| **Art:** | **Kastanjevenghokko** *O. garrula* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Ortalis garrula***Humboldt, 1805 |

**Kastanjevenghokko** (*Ortalis garrula*) er ein fugl i hokkofamilien, og er endemisk for Colombia med utbreiing i nordlege Antioquia-departementet nordover til sørlege Magdalena.

Dette er ein mellomstor hokko, ca. 53 cm i lengd. Vekta ligg rundt 630 til 750 gram. Kjønna er like, men hannar er truleg større enn hoer. Vaksne fuglar har brun overside, brunt strupeområde og bryst, elles lys underside, halen er mørk med ein lys tupp. Morfologi og kroppsform er elles som hos andre slekta, dei har relativt lang hals og ein lang hale, kraftig, litt nedbøygd nebb og kraftige føter. Ungfuglar er ikkje skildra.

Kastanjevenghokkoar beitar i flokkar og er truleg standfuglar.

Lite er kjent om hekkevanar, men dei legg vanlegvis tre egg i kullet. Hofuglen rugar egga i 26 dagar.

Storleiken på populasjonen er ikkje kjent, men han er trudd å vere stabil. Arten er klassifisert som livskraftig fordi han er utbreidd i eit 110 000 km2 stort område i nordlege Colombia.

Kjelder
-------

* del Hoyo, J. Collar, N. & Christie, D.A. (2014). *Chestnut-winged Chachalaca (Ortalis garrula)* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 6. april 2015
* BirdLife International (2015) Species factsheet: *Ortalis garrula Arkivert 2015-04-12 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 6. april 2015

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kastanjevenghokko**
Koordinatar: 60°14′36″N 11°45′40″E﻿
**Sør-Odal prestegard** eller **Strøm prestegard** ligg rett vest for Strøm kyrkje.

Både kyrkja og prestegarden har røter attende til mellomalderen. Bygningane på prestegarden er av varierande alder. Hovudbygningen frå 1818 er eit laftebygg i to etasjar med ståande panel utvendig. Stilen er empire. Forpaktarbustaden er rekna for å vere frå litt før midten av 1800-talet, og stabburet er frå 1791. Bryggarhuset er frå 1920-åra, og ein driftsbygning er oppført i 1924. Det finst òg vognskjul og smie. Garden er i drift som forpaktingsbruk.

Prestegarden er rekna for å ha høg kyrkjeleg kulturverdi. Ei rekkje av bygningane er freda.

Kjelder
-------

* Sør-Odal prestebolig Arkivert 2018-09-04 ved Wayback Machine. hos Opplysningsvesenets fond
* Gunnar Birkeland og Sigrunn Nerdal, red. (2015). «114 Sør-Odal prestegård». *Prestegårder i Norge – et utvalg*. Opplysningsvesenets fond. s. 103–104.
* 

* Sør-Odal prestegard i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
**Lars Ulrich** (fødd 26. desember 1963 i Gentofte kommune) er ein dansk musikar. Han er trommeslagar og låtskrivar i det kjende metal-bandet Metallica.

Biografi
--------

Ulrich vart fødd i Gentofte og voks opp i København. Far hans var tennisspelar, og Lars Ulrich flytta til USA i 1980 for å satse på tennis. I dag er han amerikansk statsborgar.

I 1981 vart Ulrich kjend med James Hetfield, og saman grunnla dei Metallica same år. Hetfield og Ulrich har skrive mest samtlege av bandets låtar, sjølv om dei av og til og får input frå dei andre medlemmene. I heile karrieren til Metallica er det berre to songar der Ulrich ikkje er kreditert som skribent. Dei to songane er «Anesthesia (Pulling Teeth)» og «Motorbreath», begge frå debutalbumet *Kill 'Em All*.

Etter at bandet fann ut at ein demo av songen «I Disappear», som ikkje var utgjeve enda, var tilgjengeleg på fildelingsnettverket til Napster i 2000, engasjerte Ulrich (og Metallica) seg sterkt i kampen mot piratkopiering av musikk på Internett.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lars Ulrich» frå Wikipedia på bokmål, den 12. september 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* NKC

 |
**Kasusstyring** er når eit verb, ein preposisjon eller eit adjektiv styrar kasusen til det etterfølgjande substantivet. Kasus uttrykkjer grammatisk funksjon samstundes som verb, adjektiv og preposisjonar endrar den grammatiske funksjonen til det etterfølgjande substantivet. Altså vert det sagt at desse styrar kasusen til det etterfølgjande substantivet. Det er særs sentralt i språk med fleire kasus, til dømes russisk, islandsk og finsk.

Kasusstyring på norsk
---------------------

Kasussystemet på norsk er i stor grad kvorve vekk, men det finst framleis fleire frosne uttrykk som i røynda er restar av kasusstyring. Uttrykket *i live* er eit frose uttrykk som kjem frå at preposisjonen *i* styrte dativen, samstundes som dativsforma av liv er *live. Til fjells* er ennå eit døme på eit frose uttrykk med kasusstyring. Preposisjonen *til* styrte genitiv på norrønt medan genitiv av substantivet fjell er *fjells*.

Kasusstyring på tysk
--------------------

Kasusstyring har ei særs sentral rolle i tysk grammatikk. Til dømes vil verbet *helfen* (hjelpe) styre dativ, altså tek verbet alltid eit dativsobjekt.

* Kannst du mir helfen? («Kan du hjelpe meg?», meg er i dativ)

Kjelder
-------
| Murree |
| --- |
| Utsyn i Murree.Utsyn i Murree. Utsyn i Murree. |
| Styresmakter |
| Land Provins | PakistanPanjab |
| Nazim | Sardar Muhammad Saleem Khan |
| Geografi |
| Koordinatar | 33°54′0″N 72°24′0″E﻿Koordinatar: 33°54′0″N 72°24′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 2291.2 m |

**Murree** (urdu **مری**, frå *marhi*, 'høg stad') er ein by i Murree-åsane i Panjab i Pakistan. Det kjølige klimaet der gjer byen til ein populær sommarferiestad for innbyggjarar i Islamabad og byar i Punjab i Pakistan, og tidlegare for koloniherrane i Britisk India. 

Murree er også administrasjonssenter i Murree Tehsil, eit område i Rawalpindi distrikt som omfattar Murree-åsane. Den viktigaste folkegruppa i Murree er *dhond abbasi*.

Historie
--------

Hovudgata The Mall i Murree, fotografert i 1940.
Murree blei grunnlagd i 1851 av Sir Henry Lawrence, guvernøren av Punjab, som ein opphaldsstad for britiske troppar stasjonert ved den afghanske grensa og som eit sanatorium. I 1857 blei hovudvegen The Mall bygd og den anglikanske kyrkja midt i byen vigsla.

Murree var behageleg kjølig om sommaren, og styresmaktene i Panjab flytta hit på denne årstida fram til 1876, då ein i staden tok i bruk Simla i Himalaya til sommarhovudstad. Jarnbanelinja til Lahore gjorde Murree lett å koma til, og han var mykje brukt som sommarbustad av statstilsette i Panjab. Det offisielle folketalet på 1844 i 1901 kunne stiga til så mykje som 10 000 om sommaren. 

Byen er framleis prega av engelsk arkitektur og av eksotisk europeisk-innført frukt som kirsebær, jordbær og bringebær.

Folk frå Murree
---------------

Fleire kjende angloindarar blei fødde i Murree:

* Francis Younghusband, offiser og utforskar
* Reginald Dyer, offiseren som stod bak Amritsar-massakren
* Maud Diver, forfattar

Kjelder
-------

* *«Murree» i Wikipedia på engelsk, den 14. juni 2008.*
* «Murree» i *Concise Dictionary of World Place-Names*. John Everett-Heath. Oxford University Press 2005. Oxford Reference Online, Oxford University Press. 14. juni 2008

### Fotnotar

1. ↑  Election Commission of Pakistan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Tobias Angerer** (fødd 12. april 1977) er ein tysk tidlegare langrennsløpar frå Traunstein i Bayern. Han vann verdscupen i langrenn både i 2006 og 2007. Mellom 2002 og 2011 erobra han fire OL-medaljar og sju VM-medaljar, seks i sølv og fem i bronse, men ingen meistertittel.

Aktiv
-----

Angerer var med på å ta bronse med Tysklands stafettlag i vinter-OL 2002, og sølv med laget som deltok under ski-VM 2005 i Oberstdorf. Under vinterleikane 2006 fekk han ein ny sølvmedalje i 4x10 km stafett, og tok elles bronsemedaljen på 15 km. Året etter vart det også bronse på 15 km, då ski-VM 2007 vart avvikla i Sapporo. Tidlegare i meisterskapen sikra han tysk dobbeltsiger på 30 km, landsmannen Axel Teichmann vart verdsmeister.

Under ski-VM 2009 i Liberec sikra Angerer seg tre medaljar. Saman med nemnde Teichmann tok han sølv i lagsprinten, og dei to gjekk også på Tyskland sitt sølvlag i 4x10 km stafett. Individuelt sikra han seg så ein bronsemedalje på den avsluttande 50-kilometeren. Også frå vinter-OL i 2010 kom Angerer heim med ein medalje. I den fyrste langrennsøvinga tok han OL-sølv, slått klart i spurten av svenske Marcus Hellner. Angerer gjekk så ankeretappen for Tyskland i 4x10 km stafett under ski-VM 2011 i Oslo. I spurten var han nærast sjanselaus då spurtkanonane Petter Northug og Marcus Hellner sette fart på oppløpet og dermed vart det bronsemedalje på Tyskland.

### Verdscupen

Angerer vann verdscupen i langrenn i 2006, ein prestasjon han gjentok i den påfylgjande langrenns-sesongen. I januar 2007 vart han den fyrste mannlege vinnaren av Tour de ski. Sitt fyrste verdscuprenn vann han på nyåret i 2004, ein 30 km i Falun. Fram til januar 2009 vann han ytterlegare ti sigrar i verdscuprenn, den siste ein 15 km i fristil i Rybinsk. I alt har han stått 28 gongar (11-5-12) på pallen etter individuelle tevlingar i verdscupen i langrenn.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Tobias Angerer» (på engelsk). Olympedia. Henta 6. februar 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
Ein tenkt blasar 
Ein **blasar** er ein særs kompakt kvasar som ein trur har eit supermassivt svart hòl i sentrum av ein aktiv, svær elliptisk galakse. Blasarar er av dei mest energirike fenomena i universet og er eit viktig tema innan ekstragalaktisk astronomi.

Blasarar er medlemmar av ei større gruppe aktive galaksar som har aktive galaksekjerner (AGN). Eit fåtal sjeldne objekt kan vere «mellombalsarar» som verkar å ha eigenskapar som er ei blanding av både optisk kraftige variable (OVV) kvasarar og BL Lac-objekt. Namnet «blasar» vart opphavleg gjeve i 1978 av astronomen Edward Spiegel som ei nemning for ein kombinasjon av desse to klassane. 

Blasarar stråler ut ein relativistisk jet som peikar i ei generell retning mot jorda. Banen til jetten samsvarar med siktelinja vår, og er opphav til den raske variabiliteten og dei kompakte eigenskapane til begge blasartypane. Mange blasarar har tilsynelatande superluminale trekk (raskare enn lysfarten) dei første få parseca av jetten, truleg på grunn av relativistiske sjokkfrontar.

Det generelt aksepterte oppfatninga er at OVV-kvasarar i røynda er kraftige radiogalaksar medan BL Lac-objekt er svake radiogalaksar. I begge tilfelle er galaksen med desse kjernene enorme elliptiske galaksar.

Sjå òg
------

* Astrofysikk
* Kvasar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Blazar» frå Wikipedia på engelsk, den 20. august 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Biretta, John (6. januar 1999). «HUBBLE DETECTS FASTER-THAN-LIGHT MOTION IN GALAXY M87». Baltimore, Maryland: Space Telecsope Science Institute.

Bakgrunnsstoff
--------------

* AAVSO High Energy Network Arkivert 2008-09-07 ved Wayback Machine.
* Bilete av Hires blasar[*daud lenkje*]

| * v
* d
* e
Galakse |
| --- |
| Morfologi | Elliptisk galakse · Linseforma galakse · Spiralgalakse · Stavspiralgalakse · Irregulær galakse · Dverggalakse · Ringgalakse |  |
| Struktur | Supermassivt svart hòl · Bolning · Stav · Disk · Spiralarm · Galaksehalo · Mørk materie-halo |
| Aktive galaksekjernar | Relativistisk jet · LINER · Radiogalakse · Seyfert-galakse · BL Lacertae-objekt · Blazar · Kvasar |
| Vekselverknad | Stjernestraum · Vekselverkande galakse · Galakse med eksplosiv stjernedanning · Satellittgalakse · Galaksehop · Superhop |
| Lister | Næraste |
Koordinatar: 60°15′31.399″N 17°39′32.936″E﻿

Bruksgatan i Tobo
**Tobo** er ein tettstad i Tierps kommun i Uppsala län i landskapet Uppland i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 616 innbyggjarar. 

Tobo har eit fotballlag saman med Örbyhus som heiter Töff. Tobo er eit gamalt industrisamfunn. I dag finn ein mellom anna ein pizzeria og ein kiosk på staden. Nøkkelharpisten Eric Sahlström er frå Tobo, og her ligg Eric Sahlström Institutet som held kurs i nøkkelharpe. 

Tobo ligg langs Ostkustbanan, men mista ganske tidleg togtrafikken då banen blei flytta slik at han gjekk utanfor Tobo. Sidan 1994 har Tobo igjen hatt togtrafikk, etter at Upptåget stoppar ved den nye stasjonen like utanfor sjølve tettstaden.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tobo» frå Wikipedia på bokmål, den 4. august 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Erik Sahlström Institutet
* *Lyckad spelmansfest i Tobo* Arkivert 2009-02-09 ved Wayback Machine. – artikkel i Arbetarbladet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* KulturNav
* GeoNames

 |
**Karl Julius Arnesen** (23. januar 1847–5. desember 1929) var ein norsk prest og stortingsmann frå Christiania. På Stortinget representerte han Høgre.

Arnesen var son til ein departementstilsett. Han vart student frå Nissens skole i Christiania i 1865 og cand. theol. fem år seinare. I 1871 vart han personalkapellan i Balestrand, frå 1874 sokneprest i Bindal. Deretter residerande kapellan i Horten frå 1878. Han var så sokneprest i Sarpsborg 1884-95, Hetland 1895-1906 og Tønsberg frå 1906.

Arnesen var ordførar i Bindal 1877-78, seinare var han medlem av bystyret i Sarpsborg. Elles var han medlem av forlikskommisjonane i Horten og i Sarpsborg.

Arnesen representerte Sarpsborg på Stortinget 1886-91 og 1895-97. Han var 1886-89 medlem av protokollkomiteen, medan han 1890-91 og 1895-97 var medlem av gasje- og pensjonskomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Toccata**, italiensk *toccare* («slå» eller «røre») er eit virtuost musikkstykke, vanlegvis for klaviatur- eller strengeinstrument, i sjeldnare tilfelle for musikk med fleire instrument - eit døme er opninga av Claudio Monteverdi sin opera *L'Orfeo*. Toccataer har ofte ein fri musikalsk struktur og med karakter av å vere ein utskriven improvisasjon.

Historie
--------

### Renessansen

*Toccata* er ein av dei eldste omgrepa for instrumentale musikkstykke og var opphavleg ikkje mykje forskjellig frå sonate, fantasia, ricercar osv.

Musikkforma oppstod i seinrenessansen. Dei eldste toccataene ein kjenner vart publisert av Claudio Merulo i 1598, men vart truleg skriven mykje tidlegare. Som regel byrjar dei med fulle harmoniar som meir og meir går over i raske passasjer med små fugale avsnitt innimellom. Fleire andre norditalienarar, som Adriano Banchieri, Andrea og Giovatni Gabrieli og Luzzasco Luzzaschi inkluderte toccataer i sine utgjevingar. Hans Leo Hassler som studerte med Andrea Gabrieli i Venezia førte musikkforma med seg tilbake til Tyskland der han etterkvart utvikla seg til sitt høgaste nivå.

### Barokken

I barokken vart toccataene lengre, meir intense og virtuose enn dei var i renessansen, ofte med raske løp og arpeggioar som vekslar med fugale seksjonar eller fulltona akkordar. Viktige toccatakomponistar i perioden før Bach var Girolamo Frescobaldi, Johann Pachelbel, Michelangelo Rossi, Johann Jakob Froberger, Jan Pieterszoon Sweelinck, Alessandro Scarlatti og Dietrich Buxtehude.

Seinare i barokken vart toccataer mest brukt som eit preludium som vart spelt før fuger. Det mest kjente dømet er d-moll-toccataen som er overlevert under Bach. Bach skreiv fleire toccataer for orgel og cembalo.

### Romantikken

Etter barokken har toccataforma vore mindre brukt, men nokre døme finst. Robert Schumann skreiv i 1830 sin *Toccata C-Dur, Opus 7* for klaver, eit av dei teknisk vanskelegaste stykka på repertoaret. Med bygginga av store orgel blomstret musikkforma opp igjen i seinromantikken, til dømes har Max Reger og Charles-Marie Widor skrive toccataer.

Musikkdøme
----------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | 

|  |
| --- |
| Toccata og fuge i d-moll, BWV 565 |
|  |
|  |
| 

---

 |

 |
| *Problem med å høyra denne fila? Sjå mediahjelp.* |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | 

|  |
| --- |
| Toccata i e-moll |
|  |
|  |
| 

---

 |

 |
| *Problem med å høyra denne fila? Sjå mediahjelp.* |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Toccata» frå Wikipedia på bokmål, den 5. april 2010.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Basert på tysk og engelsk Wikipedia.
**Karl II** (29. mai 1630–6. februar 1685) var konge av England, Skottland og Irland frå 29. mai 1660 til han døydde.

Liv og gjerning
---------------

Karl var eldste sonen til Karl I, som blei avretta i 1649. Under den framhaldande borgarkrigen hevda han kongsmakt. Etter slaget ved Worcester 3. september 1651, der kongshæren tapte for parlamentshæren og Oliver Cromwell, rømde Karl til det europeiske fastlandet. I tida 1651-60 heldt han til i så vel Frankrike, som Dei sameinte nederlanda og dei sørlege Nederlanda.

Då Richard Cromwell i 1660 gav opp å styre riket, byrja generalen George Monck å forlike dei ulike maktgrupperingane i England. Etter forhandlingar med det såkalla lange parlamentet og løynd kontakt med Karl, vart Karl den 1. mai 1660 kalla tilbake til trona. Dermed var kongedømmet gjenoppretta (restaurert). På 30-årsdagen sin reid Karl inn i London.

Til liks med faren var Karl tilhengar av eineveldet, men bøygde lettare unna press frå Parlamentet. I 1672 erklærte han fridom for katolikkar og protestantiske dissentarar i religiøse spørsmål. Dette førte til strid med Parlamentet, som gjennom ei lov av 1673 tvinga Karl til å stengje katolikkar ute frå militæret og embetsverket. Bror hans vart då avsett som riksadmiral.

Utanriks styrkte Karl England si stilling som kolonimakt. Den franskvennlege utanrikspolitikken møtte motbør i riket, og førte i 1665 England ut i ein to år lang krig med Nederland. År 1670 gjekk Karl og den franske kongen Ludvig 14 saman i ein allianse.

Striden med Parlamentet tok på ny fyr i samband med Habeas Corpus Act av 1679. Sterke krefter i underhuset arbeidde for å hindre at kongsbroren Jakob skulle kunne ta styringa i kongedømet. Karl hadde minst 14 barn, men ingen legitim arving med dronninga, Katarina frå Bragança. Broren Jakob, som hadde vorte katolikk, var derfor tronarving. Då Parlamentet ville stengje Jakob ut frå tronfylgja, løyste Karl i 1681 opp Parlamentet og styrte eineveldig til han døydde. På dødsleiet konverterte Karl til katolisismen.

Kjelder
-------

* Store norske leksikon

Bakgrunnsstoff
--------------

* Karl 2 – av England og Skottland frå Store norske leksikon

 Commons har multimedium som gjeld: **Karl II av England**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Tocantins** er ein delstat i Brasil. Delstaten blei skild ut frå Goiás som ein eigen delstat i 1988. I 2015 hadde han eit berekna folketal på 1 515 126. Bygginga av hovudstaden Palmas byrja i 1989 og står i kontrast til dei andre byane i delstaten, som blei bygd i den portugisiske koloniperioden.

Geografi
--------

Tocantins dannar eit skilje mellom Amazonasregnskogen og savannane. Det finst mange elver her, blant anna elva Tocantins, som har gjeve namn til delstaten. Det finst om lag 20 arkeologiske utgravigsstader i området.

Økonomi
-------

Økonomien i Tocantins er hovudsakleg basert på kvegdrift. I tillegg blir dyrka mykje ananas, som ein sel både i Brasil og til andre land i Mercosul-samarbeidet. Nord i delstaten blir det produsert trekol og palmeolje frå babaçu-palmen.

Historie
--------

Det som i dag er Tocantins blei første gong utforska av europearar rundt 1625, då jesuittmisjonærar prøvde å kristna den opphavlege folkesetnaden.

Opphavleg utgjorde Tocantins norddelen av Goiás. Historisk sett har dette området vore skilt frå resten av denne delstaten. Dette førte til at dei sørlege delane av Goías fekk mesteparten av investeringane og som eit følgje av dette blei betre utvikla. Som eit følgje av dette har det vore ei sterk separatistrørsle i Tocantins i mange år.

Dei første separatistbølgjene oppstod i 1809, då det blei innført kraftige skattar på gruvedrift. Dette førte til eit mindre opprør som raskt blei slått ned av dei militære. Mindre forsøk på opprør følgde gjennom 1800-talet.

Gjennom 1970-talet blei det lagt press på dei føderale styresmaktene i Brasil for å skilja ut dei nordre delane av Goías som ein eigen delstat. I den nye grunnlova av 1988 blei Tocantins, saman med mellom anna Roraima og Rondônia, oppretta som eigne delstatar.

Byar
----

* Tocantinópolis
* Colinas do Tocantins
* Araguaína
* Gurupi

Kjelder
-------

1. ↑  *Estimativas da população residente no Brasil e Unidades da federação com data de referência em 1º de julho de 2015*, Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística, 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Tocantins» frå Wikipedia på bokmål, den 2. mai 2020.*


| * v
* d
* e
Delstatar i Brasil |
| --- |
| Nord | Acre**·** Amazonas**·** Amapá**·** Pará**·** Rondônia**·** Roraima**·** Tocantins |  Brasil |
| Nordaust | Alagoas**·** Bahia**·** Ceará**·** Maranhão**·** Paraíba**·** Pernambuco**·** Piauí**·** Rio Grande do Norte**·** Sergipe |
| Sentralt vest | Goiás**·** Mato Grosso**·** Mato Grosso do Sul**·** Distrito Federal |
| Søraust | Espírito Santo**·** Minas Gerais**·** Rio de Janeiro**·** São Paulo |
| Sør | Paraná**·** Rio Grande do Sul**·** Santa Catarina |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |