recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Den internasjonale unionen** (**International Astronomical Union**, IAU) foreiner dei nasjonale astronomiforeiningane frå heile verda. Han er medlem i Det internasjonale forskingsrådet (ICSU). IAU er den einaste autoriteten for namngjeving av stjerner, planetar, asteroidar og andre himmellekamar og -fenomen.

Arbeidsgrupper internt er mellom anna Arbeidsgruppa for namngjevingar i planetsystem (WGPSN), som styrar namnekonvensjonane til IAU for lekamar av planetstorleik.

IAU er au ansvarleg for systemet med Astronomiske telegram, sjølv om han ikkje driv det.

IAU blei danna i 1919, som ei samanslutning av diverse nasjonale prosjekt. Desse prosjekta var til dømes *Carte du Ciel*, Solunionen og Det internasjonale tidsbyrået (*Bureau International de l'Heure*). Den fyrste leiaren var Benjamin Baillaud. Noreg har vore medlem sidan 1922.

IAU har per i dag 9040 individuelle medlemer, det vil seie profesjonelle astronomar (hovudsakleg) på doktorgradsnivå og 63 nasjonale medlemer (med andre ord land som er tilknytte IAU). 87 % av medlemene er mannlege, 13% kvinnelege. Den norske astronomen Oddbjørn Engvold var generalsekretær i IAU i perioden 2003–2006.

Kjelder
-------

1. ↑  Fienberg, Rick (14. august 2015). «A New Tally of Individual IAU Members» (PDF). *Kai'aleleiaka*. s. 3. Henta 11. oktober 2016.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Den internasjonale astronomiske unionen**

* Offisiell nettstad
* XXVIth General Assembly 2006 Arkivert 2003-04-10 ved Wayback Machine.
* XXVIIth General Assembly 2009 Arkivert 2007-08-17 ved Wayback Machine.
* XXVIIIth General Assembly 2012 Arkivert 2019-05-28 ved Wayback Machine.
* XXIXth General Assembly 2015 Arkivert 2016-10-25 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Spenningskollaps** er eit omgrep som vert nytta når abonnentane tek ut meir effekt enn kraftverket kan levere. Når straumen i overføringsnett aukar fører dette til større spenningsfall over leiarane i overføringsnett, slik at spenninga hjå abonnentane vert redusert. Energileverandøren syter vanlegvis for at spenninga på høgspenningsnettet er på minst 90 % av nominell spenning (66, 132, 300 eller 420 kV). 

Om spenninga fell under 90 % av nominell spenning vert lyset frå glødelamper mørkare, noko som på engelsk har gjeve opphav til omgrepet «brown-out». Om energiuttaket aukar for mykje kan sikringsbrytarar i overføringsnettet kople ut delar av overføringsnettet.

Marginen til spenningskollaps vert kalla «lastmargin». Om lastmarginen er liten, kan svært små endringar i lasta føre til at lastmarginane blir overskridne. Om marginen føre overlastsikringane koplar ut er liten, kan sjølv ein liten auke i effektuttaket kunna føre til spenningskollaps. Eit godt sikra nett vil vera dimensjonert for å kople ut delar av nettet, slik at feilen ikkje spreier seg til større område.
*Må ikkje forvekslast med Den faste skilsdomstolen*.
Hovudkvarter i Lausanne
**Den internasjonale skilsdomsretten for sport** (fransk *Tribunal arbitral du sport, TAS*; engelsk *Court of Arbitration for Sport, CAS*) er ein skilsdomsrett oppretta for å avgjera tvistar innan idrett. Han har hovudkvarter i Lausanne og lokale i New York og Sydney. I tillegg har han midlertidige rettslokale i olympiske vertsbyar.

Domstolen vart oppretta på initiativ frå Juan Antonio Samaranch kort tid etter at han vart vald som president i Den internasjonale olympiske komiteen (IOK). Statuttane for den nye voldgiftsretten vart vedtekne av IOK i 1983, og dei tredde i kraft 30. juni 1984. Ti år seinare vart ein av avgejerdene til skilsdomsretten anka inn for høgsteretten i Sveits, og sjølvstendet til skilsdomstolen vart drege i tvil. Den sveitsiske domstolen konkluderte med at Den internasjonale skilsdomsretten for sport var ein reell skilsdomstol, men påpeikte  samband til IOK. Som ei følgje av dette vart Den internasjonale skilsdomsretten for sport underlagt reformer for å gjera han meir sjølvstendig frå IOK, organisatorisk og økonomisk. Den største reforma var etableringa av Det internasjonale skilsdomsrådet for sport, som overtok IOK si rolle i drifta og finansieringa av skilsdomsretten.

Referansar
----------

1. ↑  *Historien til Den internasjonale voldgiftsretten for sport*, arkivert frå originalen 15. juni 2012, henta 1. februar 2018

* *Denne artikkelen bygger på «Den internasjonale voldgiftsretten for sport» frå Wikipedia på bokmål, den 11. februar 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
**Sperregrense** er ei ordning ved val som regulerer kva parti som får ta del i fordelinga av plassar i forsamlinga det er val til. Sperregrensa er som regel oppgitt i ein prosentdel av røystene. Noreg har ei sperregrense for fordeling av utjamningsmandat ved stortingsval på 4 %. Det vil seie at for å ta del i fordelinga av utjamningsmandat må eit parti få meir enn 4 % av røystene. For dei direktevalde mandata frå kvart fylke er det ikkje ei sperregrense. Difor var til dømes Venstre og Raud Valallianse representert på Stortinget mellom 1993 og 1997 sjølv om dei ikkje nådde sperregrensa på landsbasis. Ved kommune- og fylkestingsval er det inga sperregrense i Noreg.

Sperregrenser er innført i fleire land for å redusera talet parti i nasjonalforsamlinga for å unngå for sterk fragmentering. Ei høg sperregrense vil favorisera etablerte parti, medan ei låg sperregrense vil gjera det lett for småparti å koma inn i parlamentet. Eit ekstremt utslag av ei sperregrense fekk ein i Tyrkia etter valet i 2002. Sperregrensa i Tyrkia er på 10 %. 45 % av røystene ved valet i 2002 gjekk dermed til parti som ikkje vart representerte i nasjonalforsamlinga. 

Detaljar i mekanismen til sperregrensa kan variera frå land til land. I nokre land er det slik som i Noreg at sperregrensa berre gjeld fordeling av ekstramandat, som dei norske utjamningsmandata. I andre land er det ikkje mogleg å bli representert i parlamentet utan å nå sperregrensa på landsbasis. I land som har eit valsystem som kombinerer einmannskretsar og listeval, som til dømes i Tyskland, påverkar sperregrensa som oftast ikkje resultata av vala i einmannskretsane. I Tyskland kan eit parti kvalifisera for mandat ved listevalet sjølv om det kjem under sperregrensa på landsbasis dersom det får tre kandidatar valt i einmannskretsane.

Dette er nokre av landa som har sperregrense:

* Israel (2 %)
* Danmark (2 %)
* Austerrike (4 %)
* Noreg (4 %)
* Sverige (4 %)
* Belgia (5 %)
* Polen (5 %)
* Tyskland (5 %)
* Russland (7 %)
* Tyrkia (10 %)
Lære med gradert boge på 0–10 mm
Ei **lære** er ein arbeidsmodell eller mal og ein målereiskap til å avgjere små lengder, tjukkleikar og djupner. Ein skil mellom faste og innstillbare lærer. Fast lære kan vere ei stålplate med ei rekkje innsnitt (gap) av jamt aukande breidd, med hol med jamt aukande diameter, eller med berre to slike opningar. Han blir brukt for å måle tjukkleiken av plater eller diameteren av sylindrar. Tjukkleiken er avgjort ved opninga til det minste gapet eller holet lekamar passar inn i eller går gjennom. Fast lære er spesielt brukt ved masseproduksjon der tjukkleiken må falle innanfor eit visst område. Det blir kravd at lekamen skal kunne gå gjennom ei viss opning, men ikkje gjennom ein litt mindre opning. Området med breidd eller diameter mellom den største og den minste av desse opningane blir kalla toleranseområdet.

Innstillbare lærer er skuvelære og gjengelære.

Sjå òg
------

* mikrometerskrue.

Kjelder
-------

* Lære. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 12. november 2013 frå .
**John S. Tveit** (fødd 18. desember 1931) er ein norsk kontormann og politikar frå Tysvær. Han representerte Rogaland og Kristeleg Folkeparti på Stortinget frå 1985–93. Åra 1980-83 var han fylkesordførar i Rogaland.

Far til Tveit var gardbrukar og bygningsmann. Sjølv gjekk han handelsskule og arbeidde på kontor og i butikk ved Haugesund Mek Verksted A/S og Bro-Magasinet A/S, begge firma heimehøyrande i Haugesund, fram til 1954. Frå 1955 til 1973 dreiv han si eiga forretning, Tysvær Handel A/S, i heimbygda. Ved den tid engasjerte han seg i lokalpolitikken og var medlem av kommunestyret i Tysvær 1960-64 og 1968-75, dei siste 8 åra som ordførar. Etter han avvikla handelsforretninga, var Tveit i tida 1974-79 tilsett på formannskapskontoret i Tysvær kommune. Samstundes representerte han Kristeleg Folkeparti på fylkestinget i Rogaland frå 1976 til -83. Fireårsperioden 1976-79 var fylkes-skulestyreformann, 1980-83 var han fylkesordførar i Rogaland. I 1984-85 hadde han atter jobb i Tysvær kommune, då som tiltakskonsulent.

Tveit var varamann til Stortinget i fleire valperiodar, og møtte bolkevis. Hausten 1985 fekk han fast stortingsplass frå Rogaland, attvald i 1989. Dei fyrste fire åra var han leiar i Kommunal- og miljøvernkomiteen, dei siste fire, 1989-93 leiar i Samferdslekomiteen. I 1985 vart han vald til 2. nestleiar i Kristeleg Folkeparti sitt sentralstyre, eit verv han hadde i to år.

Etter han forlet Stortinget, var Tveit næringssjef i Tysvær kommune fram til 1997.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
Ein sølvspeciedaler frå 1628 med Den norske løva på reversen og portett av kong Kristian kvart på adversen.
*Sjå òg Riksdalar species*
**Spesidalar** eller **speciedaler**, ein dansk-norsk mynt med sølvvekt på 25-26 gram, utmynta etter mønster av joachimstalaren. Spesidalar, forkorta **spd.** , var hovudmynt i Noreg frå 1816 til 1875, med sølvvekt 25,282 gram fint sølv. 

Ein spesidalar vart inndelt i 5 ort à 24 skilling, dvs 120 skilling. Spesidalarseddelen skulle kunne løysast inn i sølv. Sølvfondet vart etablert gjennom den såkalla sølvskatten. Ved lov av 13. august 1818 vart innløysingsplikta suspendert, og spesidalaren fall i verdi. Speciedalaren vart på nytt knytt til sølv til pari kurs i april 1842.

I 1875 vart spesidalaren avløyst av kronemynt, slik at det gjekk 4 kroner på ein daler. 

Speciedalar vert og bruka som nemning for ein riksdalar species, som var hovudmynt frå 1544 til 1813. Sølvverdien var lik i utmynta speciedalar og riksdalar species.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Noregs Bank: Sølvspecien
* UIO - Speciedaler
* Historia til Noregs Bank Arkivert 2011-05-20 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Historisk oversyn over norske myntsystem og myntar |
| --- |
| Mellomalderen (frå ca 995) | kvartpenning · halvpenning · penning · brakteat (1110-1552)  |
| Mark (frå ca 1490) · skilling · penning | blaffert (1510-1522) · hvid (1483-1578) · søsling · skilling  |
| Riksdalar · mark · skilling (1540-1813) | skilling · mark · krone · spesidalar · dukat |
| Riksbanken (1813-1816): Riksbankdalar · riksbankskilling  | riksbankteikn |
| Noregs Bank, sølvmyntfot (1816-1875): Spesidalar · ort · skilling  | skilling species · ort · spesidalar |
| Noregs Bank, gullmyntfot: Kroner · øre (frå 1875) | eittøring - toøring - femøring - tiøring - femogtjueøring - femtiøring  kronestykke - tokrone - femkroning - tikroning - tjuekroning |
Trappeoppgang med rekkverk i Harjun Vesilinna-tårnet i Jyväskylä i Finland
Trappeoppgang med metallrekkverk
**Rekkverk** eller **gelender** er ei innretning som kan gje vern og støtte i samband med ein høgdeforskjell. Det er meint å brukast ved at handa kan ta tak i rekkverket og sikrar ein stabilt ganga opp eller ned ei trapp, for å hindra fall og ulukker. Rekkverk blir vanlegvis brukt i alle trapper og rulletrapper. Annan bruk kan vera som handtak i baderom—for å hindra fall på glatte og våte golv. Det er òg ein barriere som tener som hjelp for ballettdansarar. Rekkverk er ein konstruksjon som fungerer både som gjerde og handløpar. Ein enkel handløpar er derimot typisk festa direkte på veggen.

Historie
--------

Det eldste kjende rekkverket blei av den franske arkeologen Pierre St. Jamaine i ein assyrisk ruin i det sørlege Irak knytt til bystaten Nippur.

Sjå òg
------

* Baluster
* Autovern

Kjelder
-------

1. ↑  «Dictionary.com». Henta 26. juni 2007.

* *Denne artikkelen bygger på «Rekkverk» frå Wikipedia på bokmål, den 11. januar 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Rekkverk**

* ADA Handicap Accessibility Railings for Anda til ramp Stairs
* Summary of Railing Regulations
* Glossary of Railing Terms

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC

 |
**John Savio-prisen**, tidlegare **John Savio-stipend**, er ein norsk kunstnarpris som blir delt ut annakvart år til ein kunstnar med samisk bakgrunn og identitet, som har gjort seg særleg notert i kunstfeltet i Noreg, anten ved prosjekt som utmerker seg i nyare tid eller ved det samla kunstnarvirket sitt. Prisen kan òg gjevast til ein person som har gjort ein spesielt oppsiktsvekkande innsats til å fremja kunst med rot i samisk kultur i Noreg. Prisen blir delt ut av Bildende Kunstneres Hjelpefond i samarbeid med Samisk Kunstnerforbund og Nordnorsk Kunstmuseum. 

I 2015 blei det årlege John Savio-stipendet avvikla og erstatta med John Savio-prisen, som blir delt ut annakvart år. Prisen er på 150 000 kr. Prisvinnaren blir vald av ein jury sett saman av tre personar, der to er oppnemnde av Samisk Kunstnerforbund og ein frå Nordnorsk Kunstmuseum.

Prisen har namn etter den samiske kunstnaren John Savio. John Savio fekk stilla ut separat for fyrste gong i 1937 i Paris, og fekk positiv omtale i tidsskriftet *L'Illustration*. Etter at han døydde er han blitt anerkjend som ein av dei største samiske kunstnarane, og han var den fyrste samiske kunstnaren som stilte ut separat på Nasjonalgalleriet.

Prismottakarar av John Savio-prisen
-----------------------------------

* 2015 – Geir Tore Holm
* 2017 – Britta Marakatt-Labba
* 2019 – Aage Gaup
* 2021 – Hans Ragnar Mathisen
* 2023 – Ingunn Utsi

Mottakarar av John Savio-stipend 1985–2014
------------------------------------------

* 1985 – Synnøve Persen
* 1986 – Hans Ragnar Mathisen
* 1987 – Synnøve Persen
* 1988 – Ingunn Utsi
* 1989 – Anne Lise Josefsen
* 1990 – Anne Lise Josefsen
* 1991 – Ingen utdeling
* 1992 – Trygve Lund Guttormsen
* 1993 – Marit Zahl
* 1994 – Inga Nordsletta Pedersen
* 1995 – Bjørg Monsen
* 1996 – Mathis Nango
* 1997 – Asbjørn Forsøget
* 1998 – Arnold Johansen
* 1999 – Johanne Losoa Larsen
* 2000 – Aino Hivand
* 2001 – Geir Tore Holm
* 2002 – Bente Geving
* 2003 – Alf Salo
* 2004 – Odd Sivertsen
* 2005 – Josef Halse
* 2006 – Hilde Skancke Pedersen
* 2007 – Inga Nordsletta Pedersen
* 2008 – Viggo Pedersen
* 2009 – Ingunn Utsi
* 2010 – Hanne Grete Einarsen
* 2011 – Aage Gaup
* 2012 – Britta Marakatt-Labba
* 2013 – Lena Stenberg
* 2014 – Inger Blix Kvammen

Kjelder
-------

1. ↑  «Spøkelser går igjen i samenes land» av John Gustavsen, Aftenposten, 30. mai 2003
2. ↑  Asbjørn Jaklin En sultende og fattig kunstner kapittel i *Nordlendinger til Tusen*, 1999. ISBN 82-916-6809-4
3. ↑  Vuitii John Savio-bálkkašumi 2023

* *Denne artikkelen bygger på «John Savio-prisen» frå Wikipedia på bokmål, den 12. mai 2022.*
**Den iranske kalenderen** (persisk گاه‌شماری ایرانی), også kjent som **den persiske kalenderen** eller **jalalikalenderen**, er ein solkalender som blir brukt i Iran og Afghanistan. Den er basert på observasjonar og ikkje reglar, og kvart år startar derfor ved vårjamndøgn slik det inntreff ved 52,5° aust, altså i Teheran og i Kabul. Dette gjer den meir nøyaktig samanholdt med sola sine rørsler enn den gregorianske kalenderen, men samstundeser det vanskelegare å rekne ut kva år som blir skottår. 

Persarane har gjennom heile si kjente historie vore opptatt av å ha eit godt kalendersystem. Dei var blant de første kulturane som tok i bruk ein solkalender framfor ein månekalender eller eit hybridsystem. 

Den 21. februar 1911 vedtok det andre persiske parlamentet å bruke solår og -månader i offisielle samanhengar. 31. mars 1925 vart kalenderen slik den no er utforma innført ved lov av same parlament. Loven spesifiserer at ein nyttar den islamske æraen, med start i 622 (året Muhammed reiste frå Mekka til Medina), at første vårdag er årets første dag, og at talet på månader og talet dagar i kvar måned. Tolvårssyklane i den sino-uighurske kalenders, som vart brukt av mange, vart avskaffa ved same lov. 

Afghanistan tok i bruk kalenderen i 1957. Dei har same tal dagar i månadene, men andre namn for månadene; i staden for dei persiske namna nyttar dei dei arabiske namna for stjerneteikna. Pashtotalande nyttar sine namn på stjerneteikna som namn på månadene.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Iransk kalender» frå Wikipedia på bokmål, den 10. april 2015.*
**Virtuell** er ei rørsle eller ein tilstand som blir tenkt oppstå som resultat av ei mogleg, men ikkje verksam kraft eller evne.

I klassisk fysikk syner virtuell forskyving til ei tenkt forskyving som ikkje bryt med føringane på systemet, og ei virtuell kraft er ei kraft som skapar ein slik forskyving. D'Alembert-prinsippet for virtuelle forskyvingar blir nytta for å undersøkja likevektsvilkåra for eit system. I moderne fysikk syner ein virtuell tilstand eller ein virtuell partikkel til ein tilstand som bryt med lova om energibevaring, men som likevel, i samsvar med Heisenbergs uskarpleiksrelasjon, kan eksistere i ei kort tid.

Prinsippet for virtuelle forskyvingar (arbeid) uttrykkjer vilkåra for at eit mekanisk system som blir påverka av ytre krefter, finn seg i likevekt: Eit system er i likevekt viss dei kreftane som verkar på systemet ikkje utfører noko arbeid ved ein virtuell forskyving. Ein virtuell forskyving er ei tenkt, liten forskyving som ikkje strid mot dei føringsvilkåra som systemet er pålagt. Ved å nytte virtuelle forskyvingar slepp ein å ta omsyn til dei såkalla føringskreftene, krefter som ofte ikkje kjennest, men som tilpassar seg slik at systemet må følgje ein bestemd bane (trykk frå underlag, strekk i ei snor eller liknande), sidan slike kreftar ikkje utfører noko arbeid.

Kjelder
-------

* Virtuell. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå .
Forhistoriske steinreiskapar funne i Les Combarelles-hola i Frankrike
Tømmerreiskapar funne i vraket av Mary Rose frå 1500-talet. Frå toppen kjøthammar, vindebor, høvel, handtaget til ein bor, handtaket til ei syl, kanksje skaftet til ein hammar og ein linjal.
Ein **reiskap** eller eit **verktøy** er eit hjelpemiddel ein bruker til å utføra eit arbeid, gjerne eit mekanisk arbeid. Ein trudde lenge at evna til å bruka reiskap skilde menneska frå dyra. Seinare har ein funne at både fleire primatar, særleg sjimpansar, og fuglar som ramnar kan ta i bruk enkle ting som reiskap. Mange antropologar meiner at ein fri tommel til å halda reiskapar med og intelligens til å bruka dei har drive menneskeslekta si utvikling framover. 

Reiskapar gjer oss ferdigheitar me ellers ikkje ville hatt, som styrke til å slå ein spiker inn i ein vegg eller ein egg skarp nok til å skjera i tre. På grunn av dette kan reiskapar òg nyttast som farlege våpen. Ordet reiskap er i slekt med det norrøne ordet *reiðskapr*, som tyder 'kamputstyr'.

Ulike reiskapar
---------------

* **Enkle reiskapar:**
	+ Bor
	+ Fil
	+ Hammar
	+ Kniv
	+ Meisel
	+ Sag
	+ Saks
	+ Tong
	+ Øks

Ulike etereiskapar
* **Reiskap for jord og stein:**
	+ Grev
	+ Hakke
	+ Krafse
	+ Potethakke
	+ Sleggje
	+ Spade
	+ Spett

* **Reiskap for innhausting:**
	+ Bærplukkar
	+ Ljå
	+ Sigd

* **Ete- og matlagingsreiskapar:**
	+ Eggskjerar
	+ Gaffel
	+ Gryte
	+ Kjøttkvern
	+ Kniv
	+ Korketrekkar
	+ Matpinnar
	+ Ostehøvel
	+ Rasp
	+ Skei
	+ Sleiv
	+ Steikespade
	+ Trau
	+ Tvore
	+ Visp

* **Elektriske reiskapar:**
	+ Drill
	+ Motorsag

* **Varmereiskapar:**
	+ Loddebolt
	+ Sveiseapparat

Kjelder
-------

1. ↑  «reiskap» i Nynorskordboka.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
Seglet til Den irske fristaten.
**Den irske fristaten** var ein stat med status som dominion i Det britiske imperiet. Han eksisterte i åra 1922–1937, og var ein forløpar til Republikken Irland. Fristaten omfatta 26 av dei 32 grevskapa på øya Irland. 

Fristaten vart oppretta i 1922 etter forhandlingar mellom britiske styresmakter og irske nasjonalistar med Michael Collins i brodden. Den anglo-irske traktaten blei underteikna i London den 6. desember 1921, og fristaten blei skild ut frå Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland den 6. desember 1922. 

Forhandlingsresultatet kom etter fleire år med blodige kamphandlingar, under den irske sjølvstendekrigen. Kompromisset gjekk ut på at irane fekk fullt indre sjølvstyre, men måtte formelt framleis godta den britiske monarken som statsoverhovud, og at dei seks nordaustlege fylka, sidan kalla Nord-Irland eller Ulster, framleis var under britisk og lojalistisk kontroll. Fristaten vart sidan til Republikken Irland.

Sjå og
------

* Den anglo-irske traktaten

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Den irske fristaten**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* NKC

 |
Transport av lokomotiv.
**Spesialtransport** er eit omgrep som vert nytta om transport av last som har så stor masse eller dimensjonar at dei krev spesialløyve for å transporterast etter offentleg veg. Lasten vert ofte plassert på ein svanehalshengar som kan vera bygd som ein semitrailer, eller dregen av ei balasttrekkvogn. 

Typisk last som krev spesialtransport er store anleggsmaskinar, transformatorar, generatorar til kraftverk, hus, store tankar, og så vidare.

Slike spesialtransportar krev spesialløyve og vert ofte planlagde lang tid i førevegen. Transportane vert utførte med låg fart og det er ofte naudsynt å stenga vegen for annan trafikk. For at vanleg trafikk skal verta minst mogleg hindra vert dei ofte utførte på natta.

Det vert ofte nytta spesialhengarar med mange hjul for å få ned akseltrykket, slik at ein ikkje øydelegg vegane. Der er vanlegvis bruene som set grenser for kor stor masse som kan transporterast og det er ikkje uvanleg at bruer må forsterkast. 

I Noreg er det krav til følgjebil/leiarbil når transporten har ei breidd som overstig tre meter, eller totallengda er større enn 23,5 meter.
Transportar med større masse enn 65 tonn må ofte ha leiing av Statens vegvesen for passering av somme bruer. I Hordaland, Sogn og Fjordane og Nordland fylke vert det kravd politieskorte om transporten er breiare enn 3,5 meter. I resten av landet slår kravet til politieskorte inn når breidda overstig 4 meter.

Galleri
-------

* Transport av deler til Airbus A380 på Itinéraire à Grand Gabarit i Eauze i Midi-Pyrénées i Frankrike.Transport av deler til Airbus A380 på Itinéraire à Grand Gabarit i Eauze i Midi-Pyrénées i Frankrike.
* Transport av ein del av ei tunnelboremaskin.Transport av ein del av ei tunnelboremaskin.
* Transport av flyskrog.Transport av flyskrog.
* Transport av ein transformator.Transport av ein transformator.
* Transport av ein del til ein vindturbin i Estland.Transport av ein del til ein vindturbin i Estland.
* Transport av eit hus.Transport av eit hus.
* Transport av vengje til vindturbin.Transport av vengje til vindturbin.
* Transport av damplokomotiv på svanehalshengar.Transport av damplokomotiv på svanehalshengar.
* Norsk følgjebil.Norsk følgjebil.

| * v
* d
* e
Lastebil |
| --- |
| Påbygg | Plattbil **·** Tippbil **·** Skåpbil **·** Kapellbil |
| Vogntog | Vogntog **·** Trekkvogn **·** Påhengsvogn**·** Slepvogn **·** Semitrailer **·** Modulvogntog **·** Dolly |
| Spesialbilar | Tømmerbil **·** Tankbil **·** Mjølkebil **·** Dyretransport **·** Bulkbil **·** Frysebil **·** Biltransporter **·** Bergingsbil **·** Kombinertbuss |
| Anleggsbilar | Grusbil **·** Dumparbil **·** Betongbil **·** Kranbil |
| Vekselsystembilar | Kontainerbil **·** Vekselplatt **·** Opptrekksplatt **·** Krokløftbil **·** Løftekontainerbil |
| Kommunalbilar | Brøytebil **·** Strøbil **·** Brannbil **·** Feiebil **·** Spylebil **·** Søppelbil **·** Slamsugar |
| Spesialtransport | Spesialtransport **·** Svanehalshengar **·** Ballasttrekkvogn |



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**John Ugelstad** (31. mars 1921–3. april 1997) var ein norsk sivilingeniør i kjemi som blir rekna som den fremste pioneren innan polymer- og kolloidkjemi. Denne teknologien har fått stor betydning for industriell og medisinsk utvikling i Noreg og andre land. Ugelstad har mottatt ei rekke internasjonale prisar, mellom anna Kommandør av St. Olavs Orden, i tillegg til at han tok ei rekke patent. «Ugelstad-kuler», som er monodisperse plastkuler, blir omtalt som ein «genistrek» som stadig finn nye bruksområde innanfor fleire fagfelt.

Ugelstad voks opp i Trondheim. Han utdanna seg til kjemiingeniør ved Norges tekniske høgskole (NTH), der han vart uteksaminert i 1948. Han tok doktorgrad ved universitetet i Leiden, Nederland i 1955. I 1956 vart han dosent i industriell kjemi ved NTH, og professor i 1967, og her vart han verande resten av sitt yrkesaktive liv. Han arbeidde i norsk og utanlandsk industri og la grunnlaget for selskapet Dynal, som har vokse til å bli eit stort internasjonalt firma.

Kollega Per Rangnes har skrive biografien *John Ugelstad - the Man Behind the Beads*, som vart utgitt etter hans død i 1997, og handlar om hans faglege karriere. Delen som handlar om personen Ugelstad er skriven av Gerd Isern, journalist i *Adresseavisen*.

Ugelstad var gift med Viola Sommervold Ugelstad.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi på NTNU.no (engelsk)
* *John Ugelstad – kunstner på sitt felt* Arkivert 2008-06-22 ved Wayback Machine. på Forsknignsradet.ravn.no
* *Bok om Ugelstad*[*daud lenkje*] på Forskningsradet.ravn.no
* *John Ugelstad - for spesielt interesserte* i Universitetsavisa nr. 14, 1997 (om biografien)
* *Laboratorium oppkalt etter John Ugelstad* Arkivert 2006-05-12 ved Wayback Machine. i Universitetsavisa.no 3. november 2002

Kjelder
-------

* Aschehoug og Gyldendals STORE NORSKE leksikon, 3. utgåve, 2. opplag, 1998
* John Ugelstad i NBL

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* SUDOC

 |
Jordbærsyltetøy på eit vindauge.
**Syltetøy** eller **sylte** er eit pålegg laga av kokt og/eller most frukt eller bær oftast blanda med eit søtningsstoff som normalt er sukker.

Syltinga er ein effektiv måte å ta vare på matvarer på. Når blandinga når ein temperatur på 104 °C vil syra og pektinen i frukta reagera med sukkeret. Etter dette blir syltetøyet stivt når det kjøler seg ned. Nokre frukttypar, som bringebær, solbær, stikkelsbær, rips, eple og sitrusfrukt, har høgt pektininnhald og reagerer lett på den forventa måten. For andre typar, som jordbær og bjørnebær, må ein tilsetja pektin eller andre stoff for å få tjukk konsistens på blandinga. Syltetøy kan òg lagast av ei blanding av ulike frukter og bær.

Ut frå kva fruktdelar ein tek med kan ein få ulik konsistens på syltetøyet. Som regel vil det innehalda frø og bitar av tynne fruktskal. Dersom ein filtrerer fruktmassen slik at det blir klårt, blir produktet kalla gelé. Tek ein med bitar av tjukkare fruktskal frå til dømes appelsin blir det kalla marmelade.

Syltetøy på kavring.

Historie
--------

Fikensyltetøy på ei brødskive.
Syltetøy har vore kjend som preserveringsmåte i lang tid. Den greske teknikken med å ta vare på kveder ved å koka dei i honning er skildra i den einaste kjende romerske kokeboka, frå rundt 400, skriven av Apicius. Seinare blei skikken med å sylta med sukker frå sukkerrøyr innført frå Karibia til Europa.

I Noreg har ein lange tradisjonar for å sylta syltetøy. I dag har færre folk tid til å hausta det som trengst og laga til, og det er dermed blitt vanleg å kjøpa fabrikkprodusert syltetøy.

Regulering
----------

«Syltetøydirektivet» frå EU (Rådets direktiv 79/693/EEC, 24 July 1979, og vidare eit 
direktiv frå 2001) sette eit minimumskrav til kor mykje «frukt» eit syltetøy måtte innehalda. På grunn av dei mange ulike syltetøya ein lager innan unionsområdet fekk frukt ein nokså utvida definisjon som inkluderte «tomatar, rabarbrastilkar, gulrøter, søtpoteter, agurkar, graskar, melonar og vassmelonar».

Anna
----

* Joan Miró brukte bjørnebærsyltetøy til å laga kunst  Arkivert 2007-12-25 ved Wayback Machine..

Kjelder
-------

* «Jam» på Engelsk Wikipedia

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Syltetøy**
**Harald Sigvard Bakke** (30. juni 1882–11. februar 1963) var ein norsk lektor, politikar og riksmålsmann frå Halden. Han representerte partiet Høgre på Stortinget i tida 1925-36.

Bakke var son til ein gardbrukar. Han tok examen artium ved Fredrikshalds skole i 1902 og pedagogisk eksamen i 1911. I 1912 vart han cand.philol. med historie, engelsk og norsk frå Det Kongelige Frederiks Universitet i hovudstaden.

Skuleåret 1906/07 var Bakke styrar av Randsfjord private middelskole. Dei neste fem åra underviste han på Sandnes middelskole, før han i 1912/13 var lærar ved Storms skole i Stavanger. Frå 1913 til 1934 var han adjunkt og lektor ved Haldens skole. I 1934 flytta han til Oslo og vart lektor ved Foss skole. Under andre verdskrigen fungerte han som rektor ved Hegdehaugen skole i Oslo.

Bakke var med i formannskapet i Halden i heile 18 år; 1916-34. Åra 1919-25 var han medlem av skulestyret i byen. Frå 1925 til 1936 var han stortingsrepresentant frå kjøpstadene i Østfold og Akershus fylke. Sesjonen 1925-27 var han medlem i Protokollkomiteen, deretter formann i same komiteen 1928-33. Sesjonane 1934-35 var han medlem i Kyrkje- og skulekomiteen. I 1936 vart han overført til Sosialkomiteen.

Bakke var styremedlem i Smaalenenes Amtstidende og i Halden Elektrisitetsverk. Elles var han aktiv på fleire felt, særleg i Riksmålsforbundet. Han var viseformann i forbundet 1938-39 og formann 1939-45.

I 1945 vart Bakke suspendert frå lektorstillinga då han hadde vore medlem i Norges Lærersamband etter læraraksjonen i 1942, og mogleg sympati med okkupasjonsmakta.

Bakke skreiv fleire små verk med lokalhistorie og bedriftshistorie.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi Arkivert 2016-11-14 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
Kapp Maléa.
Plasseringa av Kapp Maléa i Hellas.
**Kapp Maléa** (gresk Ακρωτήριο Μαλέας, *Akrotírio Maléas*) er ei av halvøyane søraust på Peloponnes i Hellas. Ho skil Det joniske havet i vest frå Egearhavet i aust og er det nest sørlegaste punktet på det greske fastlandet (etter Kapp Ténaro). Ein gong stod eit av dei største fyra i Middelhavet her. 

I antikken var havområda utanfor sterkt trafikkert og ei av dei store rutene frå nordaust i Middelhavet til vestlege område. Vêret i området var derimot kjend for å endre seg heile tida, noko som mellom anna vert fortalt i Odysseen. Homer skildrar korleis Odyssevs på veg heim til Ithaka rundar Kapp Maléa, men vert blese ut av kurs, og han vart borte i opp mot 10 år. 

Neset vart derimot langt mindre viktig då Korintkanalen opna, som gjorde at skip ikkje lenger trong å segle rundt Peloponnes. Det går likevel framleis mykje skip forbi halvøya. 

Under den andre verdskrigen starta nazistane på Hellas å byggje eit militærtårn for forsvar og overvaking av skipsruta utanfor kysten. Konstruksjonen vart derimot aldri gjort ferdig sidan okkupasjonen enda i 1944. 

Kapp Malea høyrer til periferieininga Lakonía. Området Vátika (Βάτικα) eller Viés (Βοιές) ligg heilt sør på halvøya med Neápoli som den største byen. 

Vest for halvøya ligg øya Elafónisos, som er kjend for sine lange og lyse strender.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cape Maleas» frå Wikipedia på engelsk, den 29. august 2007.*

Koordinatar: 36°26′17″N 23°11′55″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Harald Aars** (31. mai 1875–4. juni 1945) var ein norsk arkitekt, fødd og død i Kristiania/Oslo der han òg hadde det meste av sitt virke.

Aars var utdanna ved Kristiania tekniske skole i 1895 og studerte deretter ved Royal College of Art i London i åra 1897-98. I 1904 etablerte han eigen arkitektpraksis i Kristiania.

I dei fyrste åra av privatpraksisen teikna han ein del bustadhus og kyrkjer i tillegg til skulebygg. Han hadde òg eit samarbeid med Harald Hals og Lorentz Harboe Ree og i lag med dei var han med på å planleggje og teikne Gimlekomplekset; bustadhusa rundt Frogner kyrkje i Bygdøy allé, Oslo.

Aars teikna òg byens første kino, Regina teater på Grünerløkka. 

Bislet Bad frå 1918-20 var eit samarbeid med Lorentz Harboe Ree.Foto: Mahlum

Pipervikskyrkja i 1956. Harald Aars fekk Houens fonds diplom for kyrkja i 1923. Foto: Leif Ørnelund/Oslo Museum

Vestre Frikyrkje i Pilestredet 69 frå 1920.Foto: Mahlum

I 1911 stod han for teikningane til Piperviken kyrkje. Kyrkja var delvis middelalderinspirert og låg i Munkedamsveien i Oslo, ho blei reven i samband med reguleringa av Vikaområdet i 1959. Aars fekk Houens fonds diplom for sitt arbeide i 1923.

Om lag på same tid som han arbeidde med Piperviken kyrkje, fekk han oppdraget med å teikne Lovisenberg kyrkje for Diakonissehuset. Kyrkja er av ein heilt anna karakter enn den fyrste, Lovisenberg er i nyromansk stil med trekk frå gotikk og har saltak tekka med skifer og sidestilt tårn. 

I åra 1920-40 var han byarkitekt i hovudstaden og var med å setje preg på nybygg og reguleringsvirke.

Av øvrig arbeid fra Aars må nemnast Fagerborg skule frå 1916, St. Hanshaug Terrasse, Ullevålsveien 16 frå same år og Geitmyrsveien 3-7 frå 1925. I 1918-20 utforma han Bislett bad i nordisk nybarokk saman med Lorentz Harboe Ree. Øvre Slottsgate 27 er ein forretningsgard i nordisk nybarokk frå 1919. Året etter stod han for Vestre Frikyrkje i Pilestredet 69, Hersleb skule er frå 1922–24 og var i lag med L.H. Ree. Dei såkalla Ilakvartala med Uelands gate 26-52 (kvartal IIB, 1923-33) og Fougstads gate 27-51 (kvartal IIA, 1925-26). Sagene brannstasjon er frå 1931. Fyrste del av Elvebakken vidaregående skule frå 1937–38 er òg av Aars.

Aars var innehavar av Vasaorden, Nordstjerneordenen og Finlands kvite roses orden.

Kjelder
-------

* Harald Aars frå Norsk biografisk leksikon
* Harald Aars frå Artemisia
* Byantikvarens gule liste (om Sagene brannstasjon/Sandakerveien 58)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Harald Aars**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN

 |
Ein **kommune** i Brasil vert kalla *município* og er den minste politiske administrative eininga i Brasil. Han er lagd under dei føderale einingane (*UF – Unidade Federativa*, eller delstat). Han har berre to autoritetar, den utøvande (Prefeitura) og den lovgjevande (Câmera de Vereadores). Generelt sett er ein kommune sett saman av ein by, eit hovudsete og omkringliggjande område, men dei kan også vere sett saman av ulike tettstader innanfor det same kommuneområdet. Når byar veks og tar til å nærme seg andre kommunar, får dei namnet *metropolregion*. Dette skjer til dømes for hovudstadene i delstatane.

Oppgåver
--------

Det er kommunen som har den direkte praktiske omsorga for dei forskjellige livsaspekt til innbyggjarane, som eigedomsregister, vedlikehald av mindre viktige tilkomstvegar, asfaltering, trafikkontroll på tilkomstvegar under deira kontroll i tillegg til grunnskoleutdanninga. Kommunen tilbyr også helsestasjonar for innbyggjarane. Dei kontrollerer og verifiserer publikumstransport innanfor kommunen (taxi, bybussar, lokaltrafikk). Kommunen har også ansvar for den lokale søppelhandsaminga og dei opne marknadane.

Kommunen har ingen væpna politistyrke, men har derimot eit kommunepoliti – guarda municipal – som generelt ikkje nyttar skytevåpen.

Inndeling
---------

Dei politiske inndelingane i kommunen (distrikt) er lagd til rådhuset (*prefeitura*). Ein kommune er delt opp i bairroer innanfor same region. Det kan også vere under-prefeituras som desentraliserer administrasjonen sin dag til dag operasjon. Uansett er all utøvande politisk makt under ordføraren sin (*prefeito*) kontroll og assistentane hans (tillitsverv).

I Brasil samsvarar kommunegrensene sjeldan med naturlege eller kulturelle avgrensingar, men grensene samsvarar med politiske interesser åt dei lokale oligarkane.

I dag har Brasil 5 560 kommunar fordelt på 26 delstatar og eit føderalt distrikt.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Kommune (Brasil)» frå Wikipedia på bokmål, den 21. mars 2023.*
**Tove Alexandersson** (fødd 7. september 1992) er ein svensk orienteringsløpar frå Stora Tuna i Borlänge. Åra frå 2016 til 2023 vann ho 19 gullmedaljar i ulike orienterings-tevlingar under verdsmeisterskapane. Kvar einaste sesong frå 2014 til 2022 steig ho til topps i verdscupen i orientering.

Aktiv
-----

Åra frå 2011 til 2014 vann Alexandersson 5 sølvmedaljar i individuelle tevlingar i verdsmeisterskapane, attåt ein sølv- og ein bronsemedalje i stafett.

Etter ho kom på andreplass i verdscupen i orientering i 2013, bakom sveitsiske Simone Niggli-Luder, tok Alexandersson over som dronninga i orienteringsidretten. Kvart einaste år frå 2014 til 2018 triumferte ho i verdscupen. Sveitsiske Judith Wyder kom nærast henne i 2014 og 2016, medan det i 2015 var ein annan sveitsisk utøvar, Sara Lüscher, som kom på andreplass i verdscupen. I 2017 var russiske Natalia Gemperle den sterkaste konkurrenten, året etter var det hennar eiga landskvinne, Karolin Ohlsson. Åra 2019, 2021 og 2022 sigra Alexandersson framom Simona Aebersold frå Sveits. I 2020 var verdscupen innstilt.

Sidan 2016 har Alexandersson dominert verdsmeisterskapane på kvinnesida. Ho vann klassiskdistansen fem gongar i rad: 2016, 2017, 2018, 2019, 2021, men måtte ta til takke med sølv i 2023. Mellomdistansen vann ho åra 2016, 2018, 2019, 2021, 2023. I kvinnestafetten fekk ho VM-gull i 2017, sølv i 2018 og gull i 2019, 2021 og 2023. Dessutan vann ho VM-gull på mixstafetten i 2018, 2021 og 2022. Og under VM i orientering 2022 vart ho den fyrste verdsmeisteren i utslags-sprint. I dei sju verdsmeisterskapane frå 2016 til 2023 sopa Alexandersson med seg medalje i 21 av dei 29 tevlingane ho kunne ha delteke i (ho deltok i 24). Pr 2023 har ho totalt sanka 31 VM-medaljar (19-9-3).

### Medaljar og plasseringar i verdsmeisterskap

* VM 2011: Bronsemedalje i stafett
* VM 2012: Sølv på mellomdistansen og i stafett
* VM 2013: Sølv på klassisk- og mellomdistansen
* VM 2014: Sølv på klassisk- og kortdistansen, bronse på mellomdistansen
* VM 2015: Nr 4 på klassiskdistansen
* VM 2016: Gull på klassisk- og mellomdistansen
* VM 2017: Gull på klassisk-, mellomdistansen og kvinnestafetten
* VM 2018: Gull på klassiskdistansen og sølv på kortdistansen. Gull i mixstafett og sølv i kvinnestafett
* VM 2019: Gull i alle tre tevlingane
* VM 2021: Gull i samtlege fem tevlingar
* VM 2022: Gull i utslags-sprint og mixstafett
* VM 2023: Gull på mellomdistansen og i stafett, sølv på klassiskdistansen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tove Alexandersson» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juli 2023.*
**Harald Arnkværn** (fødd 5. februar 1939) er ein norsk jurist, høgsterettsadvokat og næringslivsleiar.

Han var tilsett i Christiania Spigerverk/Elkem Spigerverket frå 1965 til 1974 og i Den norske Creditbank frå 1974 til 1988. Først i den juridiske avdelinga, seinare som viseadministrerande direktør og som konstituert adm. dir. i 1988, då Leif Terje Løddesøl måtte gå av. Den permanente sjefsjobben gjekk til Kristian Rambjør. Etter dette har han praktisert som advokat i næringslivet.

Arnkværn har, og har hatt, mange ulike verv i norsk næringsliv, som mellom anna styreleiar i Christiania Bank og Kreditkasse (og seinare styremedlem i Nordea), styreleiar i Kværner og ordførar i bedriftsforsamlinga i Orkla. Han var også styreleiar i Vinmonopolet frå 1996 til slutten av oktober 2005, då han valde å trekkje seg etter at Vinmonopolet vart meldt for fleire brot på personopplysningslova av Datatilsynet. Det kom mellom anna fram at Arnkværn hadde bede advokat og privatetterforskar Erling Grimstad om å granske arbeidsrelatert e-post til fem tilsette i Vinmonopolet. Siri Hatlen overtok som styreleiar.

Kjelder
-------

* «Arnkværn, Harald» på Store Norske Leksikon
* «Vinmonopolets årsberetning 2005[*daud lenkje*]»

### Referansar

1. ↑  «600 000 for ekstrajobb[*daud lenkje*]» på Dagbladet.no
2. ↑  «Arnkværn trekker seg» på VG.no
3. ↑  «Vinmonopolet politianmeldt» på VG.no
Mange produkt blir marknadsførte som «rettferdige», mellom anna desse boksane med te og kakao. Teboksen til venstre er merkt med fairtrade-logoen, kakaoboksen har undertittelen «Frå dyrkarane».
**Rettferdig handel** (*«fairtrade»*) er nemninga på prinsippet om at produsentar av jordbruksvarer (hovudsakleg i den tredje verda) skal få nok pengar for arbeidet dei gjer til å kunne brødfø seg sjølve og familien sin. Mange organisasjonar arbeider for at prinsippa om rettferdig handel skal få gjennomslag i Vesten. I Noreg er den mest kjende merkeordninga Max Havelaar.

Ein viktig del av arbeidet for å få gjennomslag for prinsippa om rettferdig handel er å gje bønder frå den sørlege halvkula betre tilgang til dei store marknadane i Vesten, og heve prisen forbrukarane der er villige til å betale for produkta som kjem frå primærnæringane.

Toll og subsidiar
-----------------

Mange organisasjonar som arbeider for rettferdig handel, reknar subsidia gjevne til jordbruket i industrijordbruksland som det største trugsmålet mot rettferdig handel i verda. Samstundes vert det ofte argumentert for at u-land er avhengige av å kunne nytte seg av vernetoll for å halde ved like ein lokal marknad der lokale bønder ikkje vert utkonkurrerte av industrijordbruksvarer.

Sjå òg
------

* Max Havelaar

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad for Max Havelaar-merket
* Kirkens Nødhjelp om fairtrade Arkivert 2005-10-28 ved Wayback Machine. (PDF-dokument)
* Friends Fair Trade - Den fyrste Fair Trade-butikken i Noreg Arkivert 2007-05-13 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Harald Gram** (18. september 1887–7. juni 1961) var ein norsk jurist og politikar frå Oslo. Han var generalsekretær i Høgre og seinare stortingsrepresentant for partiet. Politikaren Gregers Gram (1846–1929) var far hans, motstandsmannen Gregers Gram sonen hans.

### Liv og gjerning

Gram studerte juss ved Det Kongelige Frederiks Universitet i heimbyen. Frå 1914 til 1936 var han generalsekretær i partiet Høgre. I tida frå 1928 til sat på stortinget som representant for Akershus og Høgre. Dei to fyrste valperiodane var han medlem i utanriks- og konstitusjonskomiteen, i den siste i kommunalkomiteen. Gram trekte seg frå politikken i 1936, då han fekk stillinga som byfut i Oslo.

Under andre verdenskrigen kom Gram tidleg med motstandskampen. I 1941 leia han ein aksjon som førte til at 22 foreiningar protesterte overfor Reichskommissariatet ettersom medlemskap i Nasjonal samling vart prioritert framom faglege kvalifikasjonar ved tilsetjingar. Etter kvart vart han ein sentral person i motstandsorganisasjonen 2A.

I 1942 bad eksilregjeringa i London han om å ta seg over til Stockholm for å leie arbeidet med å koordinere og finansiere motstanden. Arbeidet gjekk føre seg ved det såkalla Idrettskontoret (seinare Sambandskontoret) ved Den norske legasjonen. I posisjonen som øvste sjef fram til 1945 tok han ei aktivistisk linje som kom i konflikt med regjeringa sin politikk – mellom anna ved at han også finansierte aksjonar utført av den kommunistiske motstandsrørsla.

Etter krigen heldt Gram fram som byfuti Oslo fram til 1957. Han vart utnemnd til riddar av St. Olavs Orden og kommandør av Dannebrogordenen.

Kjelder
-------

Stortingsbiografi Arkivert 2017-12-09 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF
* SUDOC

 |
**Bratsj**, også kalla **altviolin**, er eit strykeinstrument. Det liknar ein fiolin, men er noko større, og klangen er djupare. Celloen og kontrabassen er igjen større og djupare enn bratsjen. Strengene på ein bratsj er stemt i c, g, d1 og a1.

Fiolin og bratsj
Det engelske og italienske namnet er *viola*, på fransk er det *alto*, og på tysk er det *Bratsche*. Namnet *bratsj* er avleia frå det fullstendige italienske namnet, som er *Viola da braccio* (arm-viola), etter koss instrumentet blir halde i kontrast til *Viola da gamba* (bein-viola).

Klangen er djupare og mjukare enn på ein fiolin. Dette er på grunn av dei akustiske forholda mellom grunntonen til strengene og klangkroppen til bratsjen. Om ein bratsj skulle hatt den same klangen som ein fiolin, måtte han ha vore over dobbelt så stor som fiolinen, men då ville han vore uspelbar sidan ingen menneske har så lange armar. Instrumentmakarar eksperimenter stadig med utforminga av bratsjen, noko som gir bratsjistar mykje å velje mellom når dei skal finna eit nytt instrument. 

Mange bratsjistar har fortid som fiolinistar, og på grunn av den liknande utforminga er ikkje spranget alt for stort. På grunn av storleiken på bratsjen, bruker ein ofte modifiserte fiolinar når små barn skal prøva instrumentet.

I tillegg til å vera eit viktig instrument i symfoniorkester og i strykekvartettar er det òg eit vanleg instrument i ungarsk og rumensk folkemusikk. Men i desse landa har bratsj vore mest vanleg med tre strenger. Desse blei stemt i G, D og A.

Blant kjente komponistar har særleg Wolfgang Amadeus Mozart, Johannes Brahms, Hector Berlioz og Antonín Dvořák bidrege til å gjera bratsjen til eit viktig instrument.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bratsj» frå Wikipedia på bokmål, den 17. juni 2009.*


| * v
* d
* e
Instrumenta i symfoniorkesteret |
| --- |
| Strengeinstrument: | Fiolin • Bratsj • Cello • Kontrabass • Harpe |
| Treblåseinstrument: | Fløyte • Pikkolofløyte • Klarinett • Bassklarinett • Obo • Engelsk horn • Fagott • Kontrafagott |
| Messinginstrument: | Valthorn • Trompet • Trombone • Tuba |
| Perkusjon: | Pauke • Trommer • Triangel • Cymbal |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
«**Try to Remember**» er ein song frå den musikalske komedien *The Fantasticks*. Han var den første songen i showet. Teksten var skriven av Tom Jones og melodien av Harvey Schmidt.

Versjonar
---------

«Try to Remember» vart opphavleg sungen av Jerry Orbach i den originale Off-Broadway-produksjonen av *The Fantasticks*. Songen nådde *Billboard* Hot 100 tre gonger i 1965 i versjonar av Ed Ames, Roger Williams, Barry McGuire, The Kingston Trio, The Sandpipers og The Brothers Four.

Patti Page gav òg ut ein versjon i 1965 på albumet hennar *Hush, Hush, Sweet Charlotte*.

Andy Williams gav ut sin versjon i 1966 på albumet *The Shadow of Your Smile*.

Perry Como gav ut sin versjon i 1968 på albumet *Look to Your Heart*.

Songen vart ein australsk hit for trioen New World, då kalla The New World Trio. Versjonen deira nådde 11. plassen seint i 1968. 

Roy Orbison spelte inn sin versjon for albumet *The Many Moods of Roy Orbison* i 1969. 

I 1971 fekk den nederlandske duoen Saskia & Serge ein stor hit i Nederland med signaturlåten sin «Zomer in Zeeland», som brukte same melodien som «Try to Remember».

I 1975 fekk Gladys Knight & the Pips ein stor internasjonal hit med sin versjon av «Try to Remember», og kombinerte han i ein medley med ein song av Barbra Streisand, «The Way We Were». Han nådde 11. plassen på poplista i USA. 

Harry Belafonte spelte inn songen fleire gonger. 

Den greske songaren Nana Mouskouri spelte inn songen på tre forskjllige språk: tysk, fransk og italiensk. 

Den rumenske songaren Aura Urziceanu spelte inn ein rumenskspråkleg versjon i ein duett med Aurelian Andreescu i 1975 kalla «Septembrie».

Skodespelarinna Patricia Routledge spelte inn songen i 1975 for soloalbumet *Presenting Patricia Routledge Singing the Classics*.

John Barrowman spelte songen i 2003 på albumet *Reflections from Broadway*.

Donald Braswell II spelte songen i 2007 på albumet *New Chapter*.

### Norsk versjon

Bjørn Endreson har skrive ein norsk tekst. På norsk heiter han «Gyldne september». Sangen vart spelt inn av Svenn Linn på singlen Nor-Disc NOR 104 i 1965.

I film og fjernsyn
------------------

«Try to Remember» vart nytta i filmen *The Man Who Fell to Earth*.

Sandy Duncan framførte songen i 1976 på *The Muppet Show*.

Jonathon Morris framførte songen i filmversjonen av *The Fantasticks* i 1995, og ein annan versjon vart laga av Leon Lai for Hong Kong-filmen *City of Glass* i 1998.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Try to Remember» frå Wikipedia på engelsk, den 1. mars 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics