**Gregor Johann Mendel** (20. juli 1822–6. januar 1884) var ein austerriksk korherre og genetikar. Gjennom sine forsøk med å krysse ertesortar la han fram den fyrste teorien om korleis eigenskapar vert arva ved at anlegg gjennom slump vert kombinert hos avkomet. Mange av termane hans vert nytta også i dag, der i mellom dominante anlegg og resessive anlegg. Mendel publiserte funna sine i 1865, men ideane hans vart ikkje lagt merke til før etter han var død, då andre forskarar tidleg i 1900-åra gjorde dei same oppdagingane. Mendel er i dag allment godteken som opphavsmann til genetikken.

Liv og gjerning
---------------

Johann Mendel vart fødd i Heinzendorf bei Odrau i, dagens Hynčice i Tjekkia. Den tysk-etniske familien levde og arbeidde på ein gard som hadde tilhøyrd Mendel-familien i minst 130 år. I barndomen arbeidde Mendel som gartnar, samstundes som han studerte biavl. Ungdomsåra gjekk han på eit gymnas i Opava. Seinare, frå 1840 til 1843, studerte han praktisk og teoretisk filosofi og fysikk på universitetet i Olomouc. Då Mendel byrja studiane ved det filosofiske fakultetet, vart den naturhistoriske avdelinga leia av Johann Karl Nestler, som dreiv og forska på arvelege drag hos vekstar og dyr, særleg hos sau.

I 1843 byrja Mendel å utdanne seg til prest. Oppmoda av fysikklæraren sin, Friedrich Franz, gjekk han inn i det augustinske klosteret i Brno. Trass i at han var døypt Johann Mendel, tok han fornamnet Gregor då han byrja på sitt religiøse liv. I 1851 reiste han til Wiens universitet for å studere, etter å ha fått stipend av abbeden, C. F. Napp. I Wien studerte han under fysikkprofessoren Christian Doppler. Mendel vende tilbake til klosteret i 1853 som lærar, han underviste oftast i fysikk. Frå 1867 tok han over som abbed for klosteret.

### Eksperiment med veksthybridisering

Kryssing av to ulike erteplantar og mogleg avkom frå dei.
Gregor Mendel vart inspirert til å forske på arvelæra av begge læremeistrane sine på Olomouc universitet, Friedrich Franz og Johann Karl Nestler, og av kollegaene på klosteret, særleg Franz Diebl. Mendel byrja studere variasjon i vekstar, og nytta den tjue dekar store garden til klosteret til eksperimenta sine, ein hage som abbed Napp hadde planta i 1830. Mellom 1856 og 1863 planta Mendel 29 000 erteplantar (*Pisum sativum*). Studien viste han at ei av fire erteplantar hadde resessive allel, to av fire var hybridar, og ei av fire var dominant.

Mendel førelas i 1865 om *Versuche über Pflanzenhybriden* (*Eksperiment på veksthybridisering*) på to møte i Brünns naturhistoriske foreining i Mähren. Arbeidet vart vel motteke, og vart lagt merke til i fleire lokale aviser.  Då Mendels arbeid vart publisert i 1866 i *Verhandlungen des naturforschenden Vereins Brünn*, vart det oppfatta som å handle om hybridisering og ikkje arvelære, og fekk lite og inkje gjennomslag. Einast tre gongar vart det sitert frå verket, dei komande trettifem åra.

### Eksperiment med arveeigenskapar hos bier

Etter at Mendel sluttførte arbeidet med erter, byrja han å eksperimentere med bier, for å utvikle teorien sin til også å omfatte dyreriket. Dette gjorde han i bikubar som han sjølv hadde designa. Han produserte ein hybridart, men lukkast ikkje i å generere eit klart bilete av arveoverføringa, grunna vanskane med å kontrollere paringstilhøva.

Ved sidan av arvelæra studerte Mendel også astronomi og meteorologi, og i 1865 grunnla han *Det austerrikske meteorologiforbundet*. Trass i at Mendel etter han døydde skulle verte kjend for sitt arbeid innan biologien, handla majoriteten av dei trykte verka hans om meteorologi.

St. Thomas-abbediet i Brno, der Mendel arbeidde heile sitt vaksne liv
### Slutten på livet

Etter at Mendel vart abbed i 1868 slutta han med vitskapleg verksemd. Han vart nedlessa med administrative plikter, særleg av ein tvist med styresmaktene som arbeidde for å innføre særskattar på religiøse institusjonar.

Mendel døydde 6. januar 1884, 61 år gammal, i Brno i Mähren, den gongen i Austerrike-Ungarn, no i Tsjekkia, av kronisk nefritt. Den tsjekkiske komponisten Leoš Janáček spela orgel under gravferda. Etter at Mendel døydde, brende den nye abbeden alle papira i Mendels samling, for å markere ein slutt på skattetvisten.

Mendel sine idéar vart oppdaga fyrst på tidleg 1900-tal. Gjennom 1930- og 1940-talet vart den mendelske genetikken kombinert med Charles Darwin sin teori om naturleg utval, til saman har dei to forma moderne evolusjonær syntese, grunnlaget for moderne biologi.

Notar
-----

1. ↑  "Versuche über Pflanzenhybriden", *Verhandlungen des naturforschenden Vereins in Brünn,* IV. Band, S. 3-47
2. ↑  Bowler, Peter J.: *Evolution: the history of an idea*, University of California Press, Berkeley 2003. ISBN 0-520-23693-9.
3. ↑  Gregor Mendel, Alain F. Corcos, Floyd V. Monaghan, Maria C. Weber: *Gregor Mendel's Experiments on Plant Hybrids: A Guided Study*, Rutgers University Press, 1993.
4. 1 2 3  «Online Museum Exhibition». The Masaryk University Mendel Museum. Henta 20. januar 2010.
5. ↑  *Mendel's Garden*, The Masaryk University Mendel Museum, arkivert frå originalen 14. juli 2011, henta 20. januar 2010
6. ↑  Randy Moore (mai 2001). «The "Rediscovery" of Mendel's Work» (PDF). *Bioscene* **27**.
7. ↑  Mendel, J.G. (1866). *Versuche über Pflanzenhybriden* Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn, Bd. IV für das Jahr, 1865 **Abhandlungen**:3–47. For engelsk omsetjing, sjå Druery, C.T; William Bateson (1901). «Experiments in plant hybridization» (PDF). *Journal of the Royal Horticultural Society* **26**: 1–32. Henta 9. oktober 2009.
8. ↑  «The Enigma of Generation and the Rise of the Cell». The Masaryk University Mendel Museum. Henta 20. januar 2010.  Arkivert 2014-10-21 ved Wayback Machine.
9. 1 2  «The Mathematics of Inheritance». *Online museum exhibition*. The Masaryk University Mendel Museum. Henta 20. januar 2010.  Arkivert 2011-03-15 ved Wayback Machine.
10. ↑  Windle, B.C.A. (1911). «Mendel, Mendelism». *Catholic Encyclopedia*. Sett om av Looby, John. Henta 2. april 2007.
11. ↑  Elof Axel Carlson: *Mendel's Legacy*  «Doubts about Mendel's integrity are exaggerated», Cold Spring Harbor Laboratory Press, Cold Spring Harbor, NY 2004, s. 48–49. ISBN 978-087969675-7.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |