recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Scenografi av Bernardo Buontalenti for tredje intermedio frå Medici-bryllaupet: Apollon overvinn monsteret som terroriserer Delos.
**Intermedio** eller **intermezzo** var i den italienske renessansen ei framsyning, gjerne med dans, som blei framført som mellomakt i skodespel oppført for å feira særskilde hendingar ved hoffet. I byar som Firenze og Ferrara var bryllaupet til herskarfamiliane (eller liknande statlege arrangement) det vanlegaste høvet til å ha storslåtte intermediar. Dei best dokumenterte blei oppførte under bryllaupsfestane til Medici-familien: I 1589 finansierte storhertugen av Toscana ikkje mindre enn 18 festivalbøker og andre trykksaker i samband med bryllaupet til Ferdinando de' Medici og Christina av Lorraine.

Blømingstida til forma var seint på 1500-talet, men det blei skrive og framført intermediar frå seint 1400-tal og gjennom heile 1600-talet. Etter 1600 gjekk forma inn i operaen, eventuelt som mellomspel. I nokre samanhengar kunne ein framleis òg bruka intermediar i skodespel.

Liknande former utanfor Italia
------------------------------

I Frankrike utvikla det seg ei liknande form på same tid som i Italia. Den franske forma blei kalla *intermède*, og var meir basert på dans enn den italienske. 

Engelsk *masque* har mange likskapar med italiensk intermedio, men opphavet var ikkje meint som «fyll» mellom aktene. 

Intermezzoet i opera seria frå 1700-talet viser trekk frå renessanseforma, og var korte komiske mellomspel som var plasserte mellom aktene i dei elles «heroiske» seria-verka.

Den nordtyske kyrkjemusikk-komponisten Thomas Selle fletta fleirkorige motettar som han kalla *Intermedien* inn mellom bibelhistoriene i pasjonane sine for å oppsummera og kommentera forteljingane.

Kjelder
-------

1. ↑  Reed & Wallace:205-7

* *Denne artikkelen bygger på «Intermedio» frå Wikipedia på bokmål, den 11. mai 2023.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Elisabeth Th. Hilscher-Fritz: «Intermedien (Intermezzi)» i *Oesterreichisches Musiklexikon*. Onlineutgaven, Wien 2002 ff. ISBN 3-7001-3077-5.
* Artikkelen «Intermedio», i *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, red. Stanley Sadie. 20 bind. London, Macmillan Publishers Ltd. 1980. ISBN 1-56159-174-2
* Reed, Sue Welsh & Wallace, Richard (red.), *Italian Etchers of the Renaissance and Baroque*, 1989, Museum of Fine Arts, Boston, ISBN 0-87846-306-2 eller 304-4 (paperback)

Litteratur
----------

* Warren Kirkendale, *Emilio De' Cavalieri Gentiluomo Romano*, (Florence, 2001).
* Alois Nagler, *Theatre Festivals of the Medicis 1539-1637*, 1964, Yale UP
* *The New Harvard Dictionary of Music*, red. Don Randel. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1986. ISBN 0-674-61525-5
* Reed, Sue Welsh & Wallace, Richard (red.), *Italian Etchers of the Renaissance and Baroque*, 1989, Museum of Fine Arts, Boston, ISBN 0-87846-306-2 eller 304-4 (paperback)
* James Saslow: *The Medici Wedding of 1589*, Yale University Press, 1996
Eit **verdsbilete** er eit populært omgrep for den samla førestillinga til mennesket om verda, jorda, og kva rolle menneskeheita har innafor og i forhold til det. 

Utviklinga av det astronomiske verdsbiletet har gjennom historia vore prega av store motsetnader. Hos dei første menneska var det eit antroposentrisk syn, der det var observatøren som stod i sentrum. Dei gamle egyptarane og babylonarane, som gjorde nøyaktige målingar av himmelen, hadde eit liknande syn, og prøvde ikkje å forklare det dei såg på himmelen. 

Det var dei greske filosofane og naturforskarane i oldtida som først prøvde å forstå korleis og kvifor dei forskjellige himmelfenomena oppstår. Dei hadde eit geosentrisk verdsbilete, òg kalla det ptolemaiske verdssystemet, der jorda var i sentrum for alt. 

Nikolaus Kopernikus erstatta det geosentriske verdsbiletet med det heilosentriske verdsbiletet, eller det kopernikanske verdssystemet, der sola var sentrum i universet som planetane krinsar rundt. Ideane til Kopernikus var alt blitt hevda av grekaraen Aristarkhos (310–230 f.Kr.), men utan å finne noko vidare forståing. I 1750 forklarte Thomas Wright at sola stod i sentrum av Mjølkevegen, i eit skiveforma system av stjerner. Dette synet heldt seg til 1917, då Harlow Shapley ut frå fordelinga av stjernehopane synte at sola langt i frå var sentral, men heller i utkanten av systemet. Det er ingenting som sæpregar sola, ho er berre ei av mange milliardar.

Kjelder
-------


* Ringnes, Truls (21. desember 2011), «Verdensbilde», *Store norske leksikon*, henta 13. august 2014
**Modalen** er ein kommune i Vestland. Modalen er den kommunen i Noreg med nest lågast innbyggjartal, med berre 000000000000380.0000000000380 innbyggjarar. Kommunen har store inntekter frå vasskraft, men er òg ein stor eksportør av sand. Den største næringa er jordbruk, følgd av turisme og laksefiske i Modalselva. Kommunen hadde ikkje fast vegsamband før i 1976, då tunnelen til Eksingedalen vart bygd.

Som første kommune i Noreg har Modalen tilbydd innbyggjarane sine eit trådlaust nettverk med internettilkopling til fritt bruk. Kommunen var òg den første som kjøpte datamaskinar til alle skuleelevar i 1993. Ressursane til dei store investeringane kjem hovudsakleg frå dei store inntektene frå vasskrafta. 

Modalen kommunestyre har 13 medlemmer, og er ikkje partipolitisk samansett. Representantane kjem frå 2 bygdelister: Samlingslista for Modalen og Solrenningslista.

Av interesse i Modalen: Uni Micro (dataverksemd), Bryggjeslottet (samfunnshus, bowling, badebasseng), Coop Marked, Modalen Sjø og Fritid (turistverksemd) m.fl.

Tusenårsstad
------------

Tusenårsstaden i Modalen er Mo kyrkje og området ho ligg på, der det har stått kyrkjer attende til rundt 1150-1200. Kyrkja som står der i dag vart bygd i 1883.

Utvikling av folkesetnaden i kommunen
-------------------------------------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Modalen kommune

* Frå bryggja i MoFoto: Petr ŠmerklFrå bryggja i MoFoto: Petr Šmerkl
* Mostraumen sett frå luftaMostraumen sett frå lufta
* Modalen rådhusModalen rådhus
* SkomakarSkomakar
* BensinstasjonBensinstasjon

| * v
* d
* e
Kommunar i Vestland |
| --- |
| Hordaland | Alver • Askøy • Austevoll • Austrheim • Bergen • Bjørnafjorden • Bømlo • Eidfjord • Etne • Fedje • Fitjar • Kvam • Kvinnherad • Masfjorden • Modalen • Osterøy • Samnanger • Stord • Sveio • Tysnes • Ullensvang • Ulvik • Vaksdal • Voss • Øygarden | Vestland fylke |
| Sogn | Aurland • Gulen • Hyllestad • Høyanger • Luster • Lærdal • Sogndal • Solund • Vik • Årdal |
| Sunnfjord og Nordfjord | Askvoll • Bremanger • Fjaler • Gloppen • Kinn • Stad • Stryn • Sunnfjord |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Flyfoto av George Bush interkontinentale lufthamn, ei internasjonal lufthamn i Houston i USA.
Ei **internasjonal lufthamn** er ei særskild lufthamn der fly til og frå andre land kan lande og ta av. Slike lufthamner er vanlegvis store, og har lange rullebaner for å betene store fly som vert brukt i internasjonal eller interkontinental flyging. Internasjonale lufthamner tek normalt imot innanrikstrafikk i tillegg til internasjonal trafikk.

Ved internasjonale lufthamner har toll- og immigrasjonsmyndigheitene stasjonert personell for å kontrollere reisepapira til reisande og deira bagasje, og lasta på flya.

I nokre tilfelle kan passasjerar og fly verta klarert gjennom toll og immigrasjon på avreiseflyplassen. Dette er mellom anna tilfelle ved nokre lufthamner i Europa, t.d. Dublin lufthamn, og fleire lufthamner i Canada, der USA har utstasjonert toll- og immigrasjonsbetjentar slik at flygingar kan førehandsklarerast og dimed lande på ikkje-internasjonale lufthamner i USA.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Internasjonal lufthavn» frå Wikipedia på bokmål, den 25. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NDL

 |
**Andrea Maria Schenkel** (fødd 21. mars 1962) er ein tysk forfattar frå Regensburg.

Schenkel debuterte i 2006 med kriminalromanen *Tannöd* (omsett til norsk som *Mordgården*, 2007), som bygde på ei uoppklara mordsak frå Hinterkaifeck. I januar 2008 hadde romanen selt i over 550 000 eksemplar, og blei løna med Deutscher Krimi Preis, Friedrich Glauser-Preis og The Martin Beck Award. Som lydbok blei han tildelt Corine-Weltbild-Leserpreis. Også den andre romanen til Schenkel, *Kalteis* (2007), fekk Deutscher Krimi Preis.

I samband med utgjevinga av *Tannöd* blei Schenkel skulda for plagiat av journalisten Peter Leuschner. Han gjekk til erstatningssøksmål på grunnlag av påstått likskapar med to dokumentarbøker han hadde skrive om Hinterkaifeck-morda, *Hinterkaifeck.* *Deutschlands geheimnisvollster Mordfall* (1978) og *Der Mordfall Hinterkaifeck* (1997). Saka blei avgjort til fordel for Schenkel i Münchner Landgerichts 20. februar 2008.

Bibliografi
-----------

* *Tannöd* (2006)
* *Kalteis* (2007)
* *Bunker* (2009)

### Omsetjingar til norsk

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Norsk tittel** | **Utgitt** | **Omsetjar** | **Originaltittel** | **Utgitt** |
| *Drapsgården* | 2007 | Kari Bolstad | *Tannöd* | 2006 |
|

Prisar og utmerkingar
---------------------

* Deutscher Krimi Preis 2007, for *Tannöd*
* Friedrich-Glauser-Preis for beste debutroman 2007, for *Tannöd*
* Corine 2007, for *Tannöd*
* Deutscher Krimi Preis 2008, for *Kalteis*
* The Martin Beck Award 2008, for *Mordbyn* (*Tannöd*)

Kjelder
-------

1. ↑  Richter sieht keine Verletzung des Urheberrechts Spiegel Online

* *Denne artikkelen bygger på «Andrea Maria Schenkel» frå Wikipedia på bokmål, den 25. juli 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* ICCU

 |
**Friedrich von Hagedorn** (23. april 1708–28. oktober 1754) var ein tysk diktar frå rokokkotida.

Liv og virke
------------

Far til Hagedorn var dansk ambassadør i Hamburg. Den yngre broren hans var kunstteoretikaren og -samlaren Christian Ludwig von Hagedorn (1712–1780).

Hagedorn studerte fyrst jus i Jena, og var deretter sekretær for den danske sendemannen til London i 1726–29. Her kunne han bli kjent med engelsk litteratur og språk. Etter å ha vendt tilbake til Hamburg levde han ei tid i tronge kår, men i 1733 blei han tilsett som sekretær av eit gammalt handelsselskap, *English Court*, i Hamburg. Dette gav han ei uavhengig stilling som innverka gunstig på den litterære og økonomiske stillinga hans. 

*Poetische Werke* av Friedrich von Hagedorn.
I 1729 gav han ut *Versuch einiger Gedichte*, men fyrst med sin samlinga *Versuch in poetischen Fablen und Erzählungen* (1738), som minna om La Fontaine i dei lette versa sine, viste han eigentleg diktarisk talent. *Oden und Lieder* og *Moralische Gedichte* er påverka av Horats. Samlinga *Poetische Werke* kom ut i 7 bind i 1756, og seinare ved Eschenburg med levnadsskildring i 1800.

Hagedorn hadde vennleg kontakt med kjende kolleagaer som Friedrich Gottlieb Klopstock, Ludwig Gleim og Johann Jakob Bodmer. Han tok også imot Gotthold Ephraim Lessing nokre gongar.

Mozart tonesette diktet hans *Die Alte* (K. 517) i 1787. Joseph Haydn komponerte to kanonar (a capella-songar) over verka hans (Hob. XXVIIb).

Kjelder
-------

1. ↑  Britannica Online. «Friedrich von Hagedorn». Britannica eb.com. Henta 19 February 2012.

* *Denne artikkelen bygger på «Friedrich von Hagedorn» frå Wikipedia på dansk, den 25. juli 2023.*
	+ *Wikipedia på dansk oppgav desse kjeldene:*
* Hagedorn, Friedrich v. i *Salmonsens Konversationsleksikon* (2. udgave, 1920)
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Friedrich von Hagedorn» frå Wikipedia på bokmål og «Friedrich von Hagedorn» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juli 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av og om Friedrich von Hagedorn i katalogen til det tyske nasjonalbiblioteket
* (de) Hagedorn: Vorbericht zu: Sammlung Neuer Oden und Lieder, 1742; i Projekt «Lyriktheorie» Arkivert 7. juni 2007 hos Wayback Machine.
* (de) Kort biografi (tysk)
* (de) Dikt på zgedichte.de
* OpenLibrary

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Marguerite Bourgeoys** (17. april 1620–12. januar 1700) var ei fransk nonne som er kjend som grunnleggjaren av ordenen Congrégation de Notre Dame. Ho er ein katolsk helgen med minnedag den 12. januar.

Bourgeoys var fødd i Troyes i Frankrike. Ho emigrerte i 1653 til Ny-Frankrike (dagens Canada), der ho grunnla eit kloster, vigde seg til skuleaktivitet blant både franske kolonistar og urfolksbarn og i 1658 grunnla ein orden for sekulære kvinner. Dette var ein av dei fyrste klosterordenane for kvinner i den katolske kyrkja der nonnene stod fritt til å verka og arbeida utanfor klostermurane. 

Marguerite Bourgeoys blei saligerklært av paven i 1878 og helgenerklært i 1982.

Galleri
-------

* Portrett av Marguerite Bourgeoys av Pierre Le Ber frå 1700.Portrett av Marguerite Bourgeoys av Pierre Le Ber frå 1700.
* Byste av Marguerite Bourgeoys.Byste av Marguerite Bourgeoys.
* Glasmåleri av Marguerite Bourgeoys.Glasmåleri av Marguerite Bourgeoys.

Kjelder
-------

1. ↑  Hélène Bernier. «BOURGEOYS, MARGUERITE, dite du Saint-Sacrement». *Dictionary of Canadian Biography*. University of Toronto/Université Laval, 2003. Henta 9. april 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Marguerite Bourgeoys» frå Wikipedia på svensk, den 18. august 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BNE
* NDL

 |
Glasblåsarar på Holmegaard Glasværk i 2006.Foto: Per Meistrup.

Holmegaard snapsglas frå 1970-talet.
Holmegaard "Platina" frå 2000.
**Holmegaard Glasværk** var eit dansk glasverk som var i drift frå 1825 til 2008, då det gjekk konkurs. Det låg på Fensmark i Næstved kommune sør på Sjælland. Designfirmaet Rosendahl AS har kjøpt retten til varemerket Holmegaard.

Initiativet til Holmegaard Glasværk vart tatt av lensgreve C. C. S. Danneskiold-Samsøe som ønskte å nytte torvressursane i Holmegaardens Mose (Holmegaardens myr) som energikjelde til framstilling av glas. Han søkte derfor Kongen om løyve til å starte produksjon i 1823. Lensgreven døydde det same året, like før han fylte 59 år, slik at det vart enka, Henriette Danneskiold-Samsøe, som stod for opprettinga av den første glashytta den 5. november 1825. Ved starten kom mange av arbeidarane frå Noreg. Dei brakte med seg kunnskapen om å lage flasker som var det viktigaste produktet i den første perioden.

I samband med verksemda vart det bygd arbeidarbustader, slik det var vanleg ved mange glasverk i Noreg.

I 1835 hadde glasverket fått tak i glasmeistrar frå Böhmen som kunne lage framstille serviseglas. Verket voks hurtig, og ved 20-årsjubileet i 1845 var det 80 medarbeidar ved verket.
Torvuttaket kravde stor arbeidsinnsats, og 400 mann sytte for at verket fekk den torva det trong til å fyre omnane. Med familiane vart dette derfor eit stort samfunn i datidas Danmark.

I 1847 skipa ein Kastrup Glasværk som tok over flaskeproduksjonen. Denne avdelinga vart seinare seld.

Dei første hundre åra var innsatsen fokusert på å produsere flasker og bruksglas. Først tidleg på 1900-talet tok Holmegaard Glasværk til å framstille meir kunstnariske glasprodukt som verket er kjent for i dag. Kjente designarar på 1900-talet var Jacob E. Bang, Per Lütken og Michael Bang.

På 1960-talet fusjonerte verket med Katrup Glasværk og all produksjon vart samla på Fensmark.

I 1985 vart Holmegaard Glasværk A/S ein del av Royal Copenhagen A/S som seinare skifta namn til Royal Scandinavia. Dette var ingen suksess for Holmegaard. Firmaet vart utskilt i 2004 då ei gruppe investorar ville opprette eit opplevingssenter med glas som tema i bygningane. Holmegaard Entertainment opna portane i 2006, men det vart heller ingen suksess. Føretaket gjekk konkurs, og bygningane vart selde på auksjon i 2010.

Kjelder
-------

* 
* Glassamling

Bakgrunnsstoff
--------------

* Holmegaard – heimeside
* Holmegaard Glasværk hos Kulturarvsstyrelsen Arkivert 2010-06-05 ved Wayback Machine.
**Alfred Petersen Wright** (1. september 1847–26. januar 1929), opphavleg **Alfred Petersen**, var ein norsk forretningsmann og skipsreiar frå Porsgrunn. Frå 1910 til 1912 var han stortingsrepresentant for partiet Høgre.

Karriere
--------

Wright vart cand.jur. i 1873. Etter nokre år utanlands tok han over faren sine forretningar. Han deltok i opprettinga av skipsforsikringsselskapet «Reform», etablerte Porsgrunn Gjærfabrikk og Norrøna Fabrikker, deltok i opprettinga av Porsgrunn Porcelænsfabrik og Porsgruns bryne-og slipestensfabrik. Han var frå 1896 dansk medlem av Tolltariffkommisjonen, 1897 av komiteen om Noregs deltaking i Stockholmsutstillinga og i 1906 av Traktatkomiteen. I tillegg var han frå 1903 medlem av Jarnbanekomiteen. Wright var styreleiar for Skiens kreditbank frå 1891.

Wright var med i Porsgrunn bystyre frå 1893, i mange år medlem av formannskapet og ordførar. Som Alfred Petersen var han vararepresentant til Stortinget i tida 1886 til 1894 for Høgre-partiet. Sidan var han varamann til Stortinget 1903–1906, møtte frå 2. november til 2. desember 1903 i staden for Jørgen Knudsen. I 1910–1912 var Wright fast representant på Stortinget, permittert 1912-sesjonen frå 8. juli. På Stortinget var han visesekretær i Lagtinget og medlem i Tollkomiteen.

Han var far til Carl P. Wright.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Berlin, 19. mars 1848
**Den tyske revolusjonen i 1848** var ein etterverknad av den franske Februarrevolusjonen som fann stad den 22. februar 1848. Nett som under den franske Julirevolusjonen i 1830 spreidde også denne seg fort til Tyskland.

Førehistorie
------------

I byrjinga av mars gjekk det ei bølgje av protestar over Tyskland, og folk frå alle delstatar kravde politiske endringar. Dei første byane med oppstand var Mannheim og Heidelberg. I Baden tvinga dei revolusjonære kongen til å endre det politiske systemet etter store demonstrasjonar i hovudstaden Karlsruhe.

I Austerrike gjekk Klemens von Metternich av 13. mars og flykte til England. Den austerrikske keisaren sette inn soldatar for å stoppe ein stor demonstrasjon og måtte innføre pressefridom. Samstundes måtte han love å innkalle ei grunnlovsforsamling.

Oppstandar i Preussen
---------------------

Den folkelege suksessen i Wien oppmuntra til uro i Preussen òg. I Köln vart opprøret leidd av Andreas Gottschalck, som kravde pressefridom òg i Preussen. Opprøret i Köln vart slått ned, men bystyret i byen vart så engstelege for nye opptøyar at dei bad sentralregjeringa om å setje i verk reformer.

Kong Fredrik Vilhelm IV av Preussen gjekk etter ei tids nøling med på dette. 18. mars proklamerte kongen at det ville bli innført pressefridom i Preussen. Uheldigvis gjekk den prøyssiske øvstkommanderande i Berlin, von Prittwitz, samstundes hardt til verks mot demonstrantane og opna eld mot folkemengda utanfor palasset. Dette gjorde at reformlovnadane frå kongen mista alt truverde, og det utvikla seg etterkvart eit opprør mot kongen. Kongen måtte snart gje opp og sende von Prittwitz og hæren ut av byen.

Frankfurtparlamentet møtest i 1848
Deputasjonen som tilbaud Friedrich Wilhelm keisarkrona, Berlin den 3. april 1849
Kongen gav tilslutning til ny grunnlov for Tyskland, og 18. mai møttest Tysklands første fritt valde parlament i Frankfurt. Dette vart likevel mislukka, då dei prøvde å gjere kongen i Preussen, Friedrich Wilhelm, til keisar i eit sameint Tyskland. Friedrich Wilhelm nekta å ta imot dette. Dette førte til at dei austerrikske og prøyssiske mandata forlét parlamentet, og dette gjekk då i oppløysing.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Revolusjonen i Tyskland i 1848» frå Wikipedia på bokmål, den 12. september 2009.*
Nobelprisen  

Nobels fredspris  
1974

**Eisaku Satō** (27. mars 1901–3. juni 1975) var ein japansk politikar og nobelprisvinnar.

Tidleg liv
----------

Eisaku Sato voks opp i prefekturet Yamaguchi, heilt sør på øya Honshu i Japan. Han studerte ved Universitetet i Tokyo, og vart etter kvart politikar for det liberale partiet i Japan. Han heldt så fram i det liberaldemokratiske partiet etter at det liberale fusjonerte med det demokratiske partiet. Han arbeidde seg oppover i politikken, og var ein av ministrane som hadde ansvar for Sommar-OL 1964 i Tokyo.

Statsminister
-------------

I 1964 etterfølgde Satō Hayato Ikeda som statsminister grunna Ikeda si dårlege helse. Satō vart gjenvald i 1967 og endå ein gong i 1970. Då han gjekk av i 1972 hadde han sete i tre periodar, nærmare åtte år. Satō var ein populær statsminister på grunn av Japan sin blømande økonomi. I utanrikspolitikken, der han veksla mellom å samarbeida med USA og Kina, vart det meir bylgjer. Satō støtta samarbeids- og tryggingsavtalen mellom Japan og USA, noko som førte til mange valdsame protestar i Japan, særleg blant studentane. Satō valde deretter å stengja Universitetet i Tokyo eitt år i 1969. Då han gav seg i 1972, vart han etterfølgd av Kakuei Tanaka.

Nobels fredspris
----------------

I 1974 vann Eisaku Satō Nobels fredspris. Prisen vart delt med iren Sean MacBride. Satō vart med dette den fyrste asiaten som vann fredsprisen, og han er så langt den einaste frå Japan som har vunne prisen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Eisaku Satō» frå Wikipedia på bokmål og Wikipedia på engelsk, den 17. april 2011.*
Fransk taco frå O'Tacos.
**Fransk taco** (fransk *tacos français* [takos fʁɑsɛ]), også kjend som **Lyon-taco** (fransk *tacos lyonnais* [takos ljɔnɛ]), også kalla **matelas** (fransk for «madrass»), er ein snøggmatrett som normalt består av ein kveitetortilla som vert grilla og folda rundt eit fyll av pommes frites, ost og kjøt, blant anna deliingrediensar. 

På fransk bruker ein alltid fleirtallsforma (*tacos*) om denne matretten, sjølv i tilfelle der det berre er snakk om ein («un tacos»).

Trass i namnet har fransk taco lite å gjere med ein meksikansk- eller ein texmex-taco og kan faktisk være meir lik ein burrito (spesielt californiaburrito); han er også blitt samanlikna med panini og dönerkebabsandwich.

Opphav
------

Fransk taco oppstod i regionen Rhône-Alpes i Frankrike i byrjinga av 2000-åra, før han blei populær blant tenåringar og unge vaksne i heile Frankrike og i utlandet.

Noko av populariteten kom på grunn av den relativt låge prisen og store porsjonsstorleiken samanlikna med andre snøggmatvariantar i landet; i 2019 kosta ein fransk taco omtrent fem euro.

Utbreiing
---------

Utbreiinga til den franske tacoen har gått hand i hand med veksten til kjeden O'Tacos. I 2019 var denne kjeden vaksen til å ha over 200 utsalsstadar i Frankrike, Belgia og Marokko, og dei hadde ein omsetnad på over to milliardar kroner i året. Opningsfestane til O'Tacos var blitt til store arrangement der kjente rapparar kom for å halde konsert.

Den franske tacoen kom til Noreg med opninga av gatekjøkenet *French Taco and Burgers Avenue* på Nesttun i Bergen i 2021. Året etter utvida dei med ein utsalsstad i Bergen sentrum, før dei også etablerte seg på Frogner i Oslo i 2023.

Kjelder
-------

1. ↑  «Les "tacos "lyonnais, l'invention qui conquiert toute la France». Le Petit Paumé. Arkivert frå originalen 29. juni 2018. Henta 18. november 2018.
2. ↑  «The unlikely rise of the French tacos». The New Yorker. 12. april 2021. Henta 24. juli 2023.
3. 1 2  Sjuve, Christopher (19. mars 2019). «Ny taco får burgerkjedene til å skjelve». *dagbladet.no* (på norsk). Henta 18. juli 2023.
4. ↑  «Move over, McDonald's: French taco poised for global expansion». The Guardian. 15. mars 2019. Henta 24. juli 2023.
5. ↑  «Forvirrende fransk fast food». Bergens Tidende. 1. september 2022. Henta 24. juli 2023.
6. ↑  «I en matbod i Cannes startet eventyret. Nå kommer et helt nytt konsept til Oslo». Avisa Oslo. 30. april 2023. Henta 24. juli 2023.

* *Denne artikkelen bygger på «Fransk taco» frå Wikipedia på bokmål, den 26. juli 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Fransk taco**
Ostkaka.
**Ostkaka** er ei svensk ostekake som opphavleg kjem frå Hälsingland og Småland. Kaka blir tradisjonelt servert varm saman med syltetøy, krem, fløyte eller is.

Oppskrift
---------

Ostkaka blir tradisjonelt laga ved å tilsetje løype til mjølk og let kaseinet koagulere. Krem, smør, egg, mandlar blir så tilsette for å lage deigen.

Deretter blir kaka bakt i omnen og servert lun, aldri varm, sidan det vil nøytralisere den særeigne smaken.

Tradisjonelt blir Smålandsvarianten laga i ein romsleg koparkjele. Dette har gitt utslag i ein tradisjon som tillet gjestane å servere seg frå midten av kaka, for å unngå spor av kopar som har kunna blanda seg inn i kakedeigen der ho har vore borti kjelen.

Feiring
-------

Sidan 2004 feirer man i Sverige kvart år *Ostkakans dag* den 14. november.
Dagen blei lansert av *Ostkakans vänner*, som blei stifta våren 2003.

Kjelder
-------

1. ↑  «Hälsingeostkaka med saffran». ICA. januar 2002. s. 9. Arkivert frå originalen 13. desember 2009.  «Arkivert kopi». Arkivert frå originalen 13. desember 2009. Henta 24. juni 2010.
2. ↑  Ostkaka Arkivert 12. august 2010 på Wayback Machine..
3. 1 2  «Äkta småländsk ostkaka». Arkivert frå originalen 3. januar 2004. Henta 24. juni 2010.
4. ↑  Ostkaka nyupptäckt mellanmålsfavorit Arkivert 12. juni 2008 på Wayback Machine.
5. ↑  Ostkakans vänner

* *Denne artikkelen bygger på «Ostkaka» frå Wikipedia på bokmål, den 26. juli 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Ostkaka**
Hollywood Boulevard sett frå Kodak Theatre
Bilkjøring i gata ved byrjinga av 1900-talet.
**Hollywood Boulevard** (tidlegare: *Prospect Avenue*) er ei berømt gate i Hollywood, no ein del av Los Angeles, i California.

Gata byrjar ved Sunset Boulevard i aust og går vest til Sunset Plaza Drive. Ho passerer Little Armenia og Thai Town. Frå 1887 til 1910 hadde gata namnet «Prospect Avenue». Etter at Hollywood vart ein del av Los Angeles, bytta gata namn til Hollywood Boulevard.

Hendingar
---------

Hollywood Walk of Fame
Gata er årleg åstad for eit juleopptog, Hollywood Christmas Parade, på sundagen etter Thanksgiving. I 1946 var Gene Autry med i opptodget og høyrde tilskodarar ropa «Here comes Santa Claus, here comes Santa Claus!». Dette inspirert han til å skriva den kjende songen «Here Comes Santa Claus» saman med Oakley Haldeman.

I 1958 blei Hollywood Walk of Fame skapt her for å æra viktige personar i underhaldningsindustrien. Gylne stjerner nedfelde i fortauet går frå Gower Street til La Brea Avenue, og fortset tre kvartal inn i Vine Street.

Kjende attraksjonar
-------------------

* Bob Hope Square
* Grauman's Chinese Theatre
* Grauman's Egyptian Theatre
* Capitol Tower
* El Capitan Theatre
* Frederick's of Hollywood
* Hollywood and Highland
* Hollywood Roosevelt Hotel
* Hollywood Walk of Fame
* Hollywood Wax Museum
* Janes House
* Kodak Theatre
* Masonic Temple
* Musso & Frank Grill
* Pantages Theatre
* Pig 'N Whistle
* Ripley's Believe It Or Not! Odditorium

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hollywood Boulevard» frå Wikipedia på bokmål, den 21. april 2011.*
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Hollywood Boulevard» frå Wikipedia på engelsk, den 22. september 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |

  



1. ↑  «Home - The Hollywood Christmas Parade.» The Hollywood Christmas Parade. N.p. n.d. Web. 23 May 2014. Oppgjeve av Engelsk Wikipedia.
**Eirene**, eller **Irene** (Εἰρήνη, gresk for 'fred') var gudinne for fred i gresk mytologi. Ifølge nokre tradisjonar var ho ei av dei tre horaiene ('timane'), gudinnene som styrte dagleglivet. Dei to søstrene hennar heitte Eunomia og Dike, og dei var døtrer av Zevs og Themis.

Eirene var ei personleggjering av fred. Ho blei avbilda i kunst som ei vakker ung kvinne som bar eit overflodshorn, septer og ein fakkel eller eit drikkekar kalla *rhyton*. 

Eit kjent verk av Kephisodotos den eldre (ca 370 f.Kr.) viser Eirene som ber barnet Plutos, guden for rikdomm, på armen. Statuen stod ein gong på agoraen i Aten, og er sidan gått tapt. Ein romersk kopi finst ved Glyptothek i München.

Kvinnenamnet Irene og det tilsvarande mannsnamnet Ireneus, som hjå Ireneus av Lyon, kjem frå denne gudinna.

Pax (latin for 'fred') var den romerske gudinna som tilsvarte Eirene.

Eirene med ungen Plutos.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Eirene» frå Wikipedia på svensk, og «Eirene (gresk gudinne)» frå Wikipedia på bokmål den 10. april 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Eirene**

* theoi.com: Eirene

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND

 |
**Ammersee** er ein innsjø i Tyskland. Han ligg i regionen Oberbayern i delstaten Bayern, sørvest for München mellom byane Herrsching og Diessen. Med eit areal på 47 km² er han ein av dei fem største innsjøane i Tyskland. Han ligg 520 meter over havet og er 81 meter på det djupaste. Som andre bayerske innsjøar var Ammersee danna som følgje av isbrear etter siste istid. Ammersee får vatn frå elva Ammer, og renn ut i Amper. Som naboinnsjøen Starnberger See, som har liknande storleik og form, er han ein populær stad for vassport. 

Ammersee og Amper er ein del av ei eldgamal keltisk ravrute som gjekk gjennom Brennerpasset, og derfor har dei fått det namnet dei har. 

I antikken låg den keltiske byen Damasia nær innsjøen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ammersee» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juni 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Ammersee**

* Informasjon om området rundt Ammersee
* Informasjon om Herrsching ved Ammersee Arkivert 2006-10-29 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
Plasseringa til gamle Holmedal stavkyrkje

Tomta der stavkyrkja stod.Foto: Roger Grimelid / Riksantikvaren

**Holmedal stavkyrkje** var ei stavkyrkje i Holmedal i Kvinnherad i Hardanger, som vart riven ein gong mellom 1722 og 1830. Det er ikkje bevart nokon kjende bygningsrestar frå kyrkja.

Historie
--------

Det finst ikkje noko grunnlag for ei detaljert datering av kyrkja. Ho er nemnt første gong i kjeldene i 1360. Siste gongen ho er nemnt er i 1722. I 1820 fekk soknet ny kyrkje, men kjeldene seier ikkje noko om det var stavkyrkja som stod heilt fram til då. Ho må iallfall vera riven ein gong mellom 1722 og 1830.

Utsjånad
--------

I 1665 vart det nemnt at kyrkja hadde svalgang på sørsida. I 1722 vart det notert at ho ikkje hadde tårn, men svalgang på sørsida og framfor inngangen. Innendørs var ho utstyrt med "gammel Dags Maling". Storleiken på skipet var 44 fot gonger 24 fot (14 m x 8 m) og koret 16 fot gonger 14 fot (5 m x 4 m).

Fotnotar
--------

1. 1 2 3  Lorentz Dietrichson, *De norske stavkirker* (Kristiania og Kjøbenhavn, 1892), s. 479

Kjelder
-------

* Lorentz Dietrichson, *De norske stavkirker* (Kristiania og Kjøbenhavn, 1892)

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Holmedal stavkyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
| **Bogø** |
| --- |
| Den nordlege hamna på BogøDen nordlege hamna på Bogø |
| Geografi |
| **Stad** | Austersjøen, like vest for Møn |
| **Koordinatar** | 54°55′33″N 12°02′24″E﻿

 |
| **Areal** | 13,07 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Kathøj (32 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Danmark |
| **Region** | Region Sjælland

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 1 071 (2005) |
| **Folketettleik** | 82 /km² |

**Bogø** er ei dansk øy, like vest for Møn. Øya er om lag 7 km lang og 3 km brei og har eit totalt areal på 13 km². Folketalet er like over 1 000, og 700 av desse bur i den største tettstaden Bogø by. Det høgaste punktet på øya er Kathøj på 32 meter. 

Bevart mølle
Bøgøferja «Ida» til Falster
Vest for Bogø ligg ei mindre øy, Farø, der motorvegen E47/E55 frå København til dei store øyane Lolland og Falster går. Motorvegane held vidare fram til Tyskland med ferje. Bogø er forbunde med veifylling til både Farø og Møn, og har ein av hovudvegane til Møn. I januar 2007 gjekk øya over til den nye Region Sjælland etter å ha vore ein del av Møn kommune tidlegare. 

Øya har eit variert landskap, inkludert skogområde og tradisjonelle landsbyar. Øya var lenge kongefamilien sin eigedom, men i 1769 vart øya lagd ut for sal, og kjøpt av øybuarane for 18 456 rigsdaler. For å kunne betale dette måtte øybuarane kutte ned mykje av skogen på øya og dyrke mark i staden.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bogø» frå Wikipedia på engelsk, den 24. mars 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
Om det er for mykje, eller for tyntflytande tjøre, får ein striper på borda.
**Tjøredrev**, ofte kalla **si** eller **sisnor**, vert brukt under klinkbygging av båtar, til å tette suda, overlegget, mellom kvar bordgang. I dag er drevet oftast laga av tvinna hamp eller bomull. I eldre båtar ser ein at det har vorte brukt dyrehår: saueull, kuhår eller reinshår.
Ull var vanlegast i eldre, og tildels yngre jarnalder. Innslag av andre fibrar, plantematerialar som hamp og lin, vart frå 700-tallet og framover meir vanleg.

Ull og kuhår har gjerne vorte spunne saman til sisnor, til dømes ved hjelp av ein sihårs-krok. Høveleg tråd bør vere 4-5 mm tjukk, og laustvinna.

Når eit nytt båtbord skal setjast på, vert ei strime milebrend tjøre smurd på i suda. Tjøra må gjerne innkokast for å verte høveleg tjukk. Siet lagt opp på tjøra, og trykt godt saman. Når neste bord vert klinka på, ligg tjøredrevet mellom dei to borda og tettar. Om tjøra er for tynn, eller det er for mykje av ho, renn ho gjerne nedover båtsida.

Fleire båtbyggjarar, som til dømes i Bjørkedalen, laga si- snora, eller sibrædet, ferdig før dei starta å feste bordet.Tjøre og fiber vart grundig blanda saman, og dregne frå kvarandre med hendene. Ei høveleg snor vart drega ut og lagd i skøyten.

Kjelder
-------

Fotnotar

1. ↑   Håvard Haraldson Hatløy (2019). «Bygging av ein sunmørsfæring». I Frode Sætre. *Båtbygging på Bjørkedalen, Artikkelsamling*. Volda: Bjørkedal kystlag. s. 122-123. ISBN 978-82-303-4166-7.
2. ↑  Lund, Thomas (våren 2018). «En analyse av båtgraver fra jernalder i Nord-Norge» (PDF). Universitetet i Tromsø – Norges arktiske universitet. s. 36. Henta 20. juni 2023.
3. ↑   Gunnar Eldjarn og Jon Godal (1988). *Nordlandsbåten og Åfjordbåten, Bind 3, Åfjordbåten*. A. Kjellands Forlag A.S.Lesja. s. 43-45. ISBN 82-90795-033.
4. ↑  
Jakob D. Bjørkedal (1987). *Båtbygging på Bjørkedalen, Ord og uttrykk*. Volda: Møre og Romsdal distriktshøgskule, Volda. s. 4. ISBN 82-90155-66-2.
Lagerhald inngår i logistikk.
Moderne lagervarehus med materiell i pallar.
**Logistikk** er kunnskapen om å planleggja, administrera og organisera vare- og informasjonsstraum i næringslivet eller militæret. Det handlar om å oppnå høgast mogleg effektivitet gjennom god service og låge omkostninger. Einkvan som arbeider med logistikk kan kallast *logistiker*. Omgrepet «logistikk» har etter kvart glide inn i daglegtale til òg å gjelda planlegging og organisering av private aktivitetar.

Logistikkutdanning
------------------

I dag vert det undervist i logistikk både på vidaregåande skule og høgskular. 

På vidaregåande skule-nivå kan ein utdanna seg til logistikkoperatør (lagerarbeid) og jobbar då med transport av varer. Dette inneber blant anna sikring av last, planlegging, lagring, produksjon og klargjøring for sending av gods.

Høgskulen i Molde, vitskapleg høgskule i logistikk, er nasjonalt knutepunkt for forsking og utdanning innanfor logistikk, Supply Chain Management og transportøkonomi. Høgskulen er den einaste utdanningsinstitusjonen i Noreg som tildeler doktorgrad i logistikk. Handelshøyskolen BI har eit eige institutt for strategi og logistikk. Det er fleire andre høgskular som tilbyr årsstudium og bachelor knytte til logistikk.

Kühne Logistics University i Hamburg (Tyskland) er det einaste universitetet i verda med hovudfokus på forsking og undervising i Supply Chain Management og logistikk.

Kjelder
-------

1. ↑  «logistikk» i Nynorskordboka.
2. ↑   Logistikkoperator, Utdanning.no
3. ↑  PhD Programme in Logistics Arkivert 2014-08-17 ved Wayback Machine. Molde University College
4. ↑  Strategi og logistikk Arkivert 22. november 2012 på Wayback Machine.Wayback MachineArkivert 22. november 2012 på Wayback Machine. Handelshøyskolen BI
5. ↑  Logistikk, Utdanning.no
6. ↑  Kühne Logistics University Kühne Logistics University

* *Denne artikkelen bygger på «Logistikk» frå Wikipedia på bokmål, den 20. september 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Buttermere** er ein innsjø i Lake District i England. Landsbyen Buttermere har fått namn etter innsjøen. Historisk har innsjøen høyrt til grevskapet Cumberland, men ligg i dag i grevskapet Cumbria. Han er eigd av National Trust.

Geografi
--------

Innsjøen er 2 km lang og litt over 500 meter brei, og på det djupaste 23 meter. Han ligg 100 meter over havet. Innsjøen ligg øvst i dalen til elva Cocker og er omgjeve av bratte fjell, mellom anna High Stile i sørvest, Robinson i nordaust, Fleetwith Pike og Haystacks i søraust og Grasmoor i nordvest.

Landsbyen Buttermere ligg ved nordvestenden av innsjøen. Det går ein 7 km lang sti rundt innsjøen.

Etymologi
---------

Det er to mogelege opphav til namnet Buttermere. Den eine tydinga er at namnet tyder «innsjøen ved mjølkebeitet» (frå gammalengelsk «butere mere»). Den andre er at det er ei forvansking av eit personnamn. Robert Ferguson hevdar i 1866 i *The Northmen in Cumberland and Westmoreland* at namnet kjem frå det norrøne personnamnet Buthar, og at namnet på vatnet var «innsjøen til Buthar». Dette stemmer med dei lokale segnene som seier at dalen der Buttermere ligg var området til ein norsk høvding kalla Buthar på 1000-talet. Mange vikingar slo seg ned i Cumbria på 800- og 900-talet og mange namn i området har norrønt opphav.

Historie
--------

Frå eigedomen sin ved Buttermere vert det sagt at Jarl Buthar utførte fleire tokt mot dei invaderande normannarane frå tida då Vilhelm Erobraren drog nordover i 1069 og fram til tidleg på 1100-talet. I 1072 sette kong Vilhelm opp ein garnison ved Carlisle, men den isolerte garnisonen var avhengig av stadige forsterkningar og forsyningar. I nesten 50 år skal innbyggjarane i Cumbria ha drive ein slags geriljakrig mot normannarane.

Om Jarl Buthar faktisk har eksistert eller ikkje er uklårt. Han vart visstnok nemnd i normanniske dokument frå 1100-talet, men mykje av historia hans ser ut til å vere basert på lokale segner og arkeologi.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Buttermere og Ennerdale på National Trust.
* Buttermere i Illustrated Guide to the Lake District
* Robert Ferguson "The Northmen in Cumberland and Westmoreland", pub. 1866

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Buttermere» frå Wikipedia på engelsk, den 29. mars 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Absolutt storleiksklasse** (**absolutt magnitude**) blir nytta i astronomien til å
klassifisere stjernene etter lysstyrke. Ei stjerne si absolutte
storleiksklasse er eit tal M, som ein kan rekne ut når
ein kjenner til stjerna si tilsynelatande storleiksklasse m
og kor langt borte ho er. Dersom stjerna si avstand frå solsystemet vårt
uttrykt i parsecs er p, så er samannhengen mellom
absolutt og tilsynelatende storleiksklasse gjeve ved formelen:

{\displaystyle \ M=m+5-5\*\lg(p),}

der {\displaystyle \lg } står for logaritmen med grunntal 10.

Grunnen til at logaritmen opptrer, er at storleiksklasseomgrepet
ikkje direkte uttrykker lysstyrken i Watt, men held seg
til denne via ein logaritmisk skala, slik at storleiksklasseskalaen
mest mogleg skal følgje loven om korleis auget naturleg vurderer
synsinntrykk av ulik styrke.

Ei stjerne si absolutte storleiksklasse er ikkje anna enn det
stjerna si tilsynelatande storleiksklasse ville vore, dersom
ho vart observert frå ein standard avstand på 10 parsec.

Andre norske namn for absolutt storleiksklasse er *absolutt storleik*,
og *absolutt lysstyrke*. På fransk heiter det «magnitude absolue»,
på tysk «absolute Helligkeit», på engelsk «absolute magnitude»
og på nederlandsk «absolute helderheid».

Døme
----

Polarstjerna har tilsynelatande storleiksklasse 2,m12
og stjerna sin avstand frå solsystemet vårt er 460 lysår, det tilsvarer 141 parsec.
Den absolutte storleiksklasse til Polarstjerna blir då {\displaystyle \ 2,12+5-5\*\lg(141)},
d.v.s. {\displaystyle M=} -3,m6.

Kjelde
------

Wikipedia på riksmål/bokmål
**Ledincisjøen** (serbisk *Ledinačko jezero*, Лединачко језеро) er ein liten kunstig innsjø i fjellet Fruška Gora, nær Novi Sad, i regionen Srem i Serbia.

Innsjøen vart skapt under NATO-bombinga av Jugoslavia i 1999, då forlatne pumper ved steinbrotet *Srebro* vart øydelagd og vatnet fylte seg opp. Innsjøen har ikkje noko utsig og veks stadig. I dag er djupna 50 meter og det er venta at han vil verte ein trugsel for landsbyen Stari Ledinci. Det er lagt fram planar om å lage fleire kanalar som vill føre vatnet ut til fleire andre kunstige innsjøar i Fruška Gora.

Innsjøen har eit areal på 4 hektar og er omgjeven av bratte klipper, bortsett frå ei slak side. Innsjøen er om lag 400 meter lang og opp mot 100 meter på det breiaste. Middeldjupna er 15 meter. Han ligg om lag 300 meter over havet og inneheld grønt og klårt vatn, på grunn av konstant tilførsel av vatn.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell side Arkivert 2008-12-20 ved Wayback Machine.
* Landsbyen Stari Ledinci Arkivert 2009-01-15 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lake of Ledinci» frå Wikipedia på engelsk, den 18. mars 2009.*
**Absolutt rørsle** er rørsle i forhold til rommet, utan referanse til noko anna. 

Omkring 1860 oppdaga den skotske fysikaren James Clerk Maxwell at lys er elektromagnetiske bølgjer. Fysikarane meinte at dei elektromagnetiske bølgjene måtte ha eit medium å breie seg i og dette vart kalla eteren. Ein meinte at eteren var i ro og fylte heile universet. Absolutt rørsle vart då oppfatta som rørsle i forhold til eteren. 

Jorda har ein snøggleik på om lag 30 km/s i banerørsla si rundt sola. Albert Michelson og Edward Morley utførte i 1887 eit eksperiment for å måle denne snøggleiken, som vart oppfatta som ein snøggleik gjennom eteren. Men eksperimentet gav ikkje noko resultat. 

I følgje relativitetsteorien kan ikkje absolutt snøggleik målast og det finst heller ingen eter. Dei elektromagnetiske bølgjene er svingingar i elektriske og magnetiske felt og flyttar seg gjennom tomt rom. Ein kan berre måle rørsla til ein lekam i forhold til eit anna. 

Omgrepet absolutt rørsle, eller *Motus Absolutus*, vart første gong brukt av Isaac Newton i Philosophiæ naturalis principia mathematica.

Sjå òg
------

* Relativitetsteorien
* Tregleikssystem

Kjelder
-------

* «absolutt bevegelse». *Store norske leksikon*. 16. februar 2012.

1. ↑  Isaac Newton (1687). «Philosophiae Naturalis Principia Mathematica - Definitiones» (på latin). Henta 19. oktober 2008. «IV. Motus Absolutus est translatio corporis de loco absoluto in locum absolutum, Relativus de relativo in relativum.»
**Absolutte avvik** til eit element i eit datasett er den absolutte differensen mellom dette elementet og eit gjeve punkt. Vanlegvis er punktet som avviket blir berekna i tilhøve til anten medianen eller det aritmetiske gjennomsnittet av datasettet.

**Gjennomsnittleg absolutt avvik** til eit datasett er gjennomsnittet av det absoluttet avviket til kvart element i datasettet. Dette er eit mål på statistisk spreiing.

Det gjennomsnittlege absolutte avviket til mengda {*x*1, *x*2, ... *x**n*} er:

{\displaystyle {\frac {\sum \_{i=1}^{n}|x\_{i}-{\hat {x}}|}{n}}}
der {\displaystyle {\hat {x}}} er det valde målet for sentraltendensen til mengda og som det gjennomsnittlege absolutte avviket vert berekna i forhold til.

Medianen er det punktet som minimerer det gjennomsnittlege absolutte avviket til eit datasett. Til dømes, for mengda {1,2,2,4,6}, er medianen 2 medan gjennomsnittet er 3. Det gjennomsnittlege absolutte avviket frå medianen er (1+0+0+2+4)/5 = 1,4 medan det gjennomsnittlege absolutte avviket frå gjennomsnittet (nokre gonger kalla **middelavvik**) er (2+1+1+1+3)/5 = 1,6.

Generelt er det gjennomsnittlege absoluttet avviket frå gjennomsnittet mellom ein og to gonger større enn det gjennomsnittlege absoluttet avviket frå medianen. Det gjennomsnittlege absoluttet avviket er òg alltid mindre enn eller lik standardavviket.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Absolutt avvik» frå Wikipedia på bokmål, den 15. januar 2012.*
Ørnetåka, eit døme på ein H II-region.
**H II-regionar** er interstellare romskyer der hydrogenatoma er på ioneform. Namnet kjem av omgrepet H II, som står for ionisert hydrogen. Hydrogenet verter ionisert av ultrafiolett stråling frå varme og unge stjerner som finst i regionen, og gassen verter varma opp til mellom 8 000 og 10 000 K. Levetida til H II-regionar er på nokre få millionar år.

H II-regionar finst som oftast inne i H I-regionar, men har tjukkleikar 10 til 100 000 gonger større enn desse. Den høge temperaturen og tjukkleiken til H II-regionar gjerer at dei vidar seg ut i rommet, då desse verdiane er mykje høgare enn dei til omgjevnadene, både for H I-regionar og interstellart medium. 

Den synlege strålinga frå H II-regionar kjem frå ion som fangar opp elektrona att, medan infraraudstråling verter sendt ut frå varmt støv. Fri-fri-overgangar sender ut radiostråling.

Stjernefødestad
---------------

I H II-regionar er dei varme og unge stjernene vortne danna i regionen gjennom ein gravitasjonskollaps inne i gigantmolekylskyer. H II-kompleks er òg karakteristiske for galaksar med eksplosiv stjernedanning, som er galaksar der massive stjerner verter danna særs aktivt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på artikkelen «HII region» s. 182-83 i **Philip's Astronomy Encyclopedia** utgjeven i 2002.*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
Tradisjonelle nederlandske tresko
**Tresko**, eller **klogger**, er sko som er laga heilt eller delvis av tre. Dei kan vere uthola av eitt trestykke, eller dei kan ha sole av tre og overdel av lêr eller eit anna materiale.

Historie
--------

Alt i antikken vart sandalar med tresole nytta, og i mellomalderen nytta folk eit slags tresko som vart kalla *patina* for å verne finare sko frå skitt og gjørme. Frå mellomalderen av kjenner vi til eigne laug for treskomakarar. Enkle tresko har vore nytta på landsbygda i Europa i fleire hundre år, og mange stader er dei framleis vanlege. Geta er tradisjonelle tresandalar frå Japan.

Tresko med overdel i lêr

Produksjon av tresko i Noreg
----------------------------

Eik treskofabrikk på Moi produserer framleis tresko, og har eige fabrikkutsal. Sellevåg Treskofabrikk i Gulen kommune er ein freda og intakt treskofabrikk.

Kjelder
-------


* Store Norske Leksikon om tresko
* Strilen om Sellevåg Treskofabrikk Arkivert 2012-08-25 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tresko**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BBC Things

 |