recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **Lecco** |
| --- |
| Horisonten til LeccoHorisonten til Lecco |
| Plassering |
| 

Lecco is located in Italia

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Provins | Italia Italia  Lombardia  Lecco |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  45 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2007)   - folketettleik | 47 006   1011/km² |
| Koordinatar | 45°51′N 9°24′E﻿ / ﻿45.850°N 9.400°E﻿ / 45.850; 9.400 |
| Høgd over havet | 214 m |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 23900 |
| Telefon-retningsnummer | 0341 |
| **Nettstad:** www.comune.lecco.it |

**Lecco** er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Lecco i regionen Lombardia og har om lag 45 000 innbyggjarar. Han ligg om lag 50 km nord for Milano i enden av den søraustlege greina av Comosjøen. Foten av Alpane stig opp i nord og aust og Valsassina strekkjer seg gjennom dei og sørover mot Lecco.

Elva Adda renn ut frå Comosjøen ved Lecco og det er bygd tre bruer over elva her: Azzone Visconti-brua (1336-1338), Kennedybrua (1956) og Alessandro Manzoni-brua (1985).

Hovudnæringa i byen var tidlegare basert på industri (jernframstilling).

Historie
--------

Piazza XX Settembre i sentrum av Lecco med San Martino-fjella i bakgrunnen.
Ein har arkeologiske spor etter keltiske busetjingar i området før romarane kom til området. Romarane bygde ei *castrum* her og gjorde han til eit viktig trafikknutepunkt. Etter Vestromarriket sitt fall erobra langobardar byen på 500-talet og dei vart ettefulgt av frankarar, som gjorde Lecco til sete i eit grevskap og seinare i eit grenseland.

Keisar Otto I var lenge i Lecco og slo ned på opprøret leia av grev Attone i Lecco mot Det tysk-romerske riket i 964. Seinare kom byen inn under klosteret St. Ambrose i Milano. Konrad II heldt seg òg ein del av i Lecco i forøk på å frigjere han frå kyrkja, men som følgje av krigen vart byen underlagt Milano. Frå her følgjer byen histora til Hertugdømet Milano og Lombardia. Tidleg på 1500-talet var han ei kort stund styrt av condottiere Gian Giacomo Medici.

Under den andre verdskrigen vart han eit viktig senter for partisankrigen mot dei tyske okkupantane.

Lecco og Leccogreinga av Comosjøen sett frå Piansciresasletta på Monte Barro.

Sjå òg
------

* Statue av Jomfruen av klippene (Leonardo da Vinci)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lecco» frå Wikipedia på engelsk, den 27. desember 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Lecco**

* Offisiell turistside
* Reiseguide til Lecco

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* BNE

 |
Zhaotong si plassering i Yunnan
**Zhaotong** (kinesisk: 昭通; pinyin: Zhāotōng) er eit byprefektur heilt nordaust i provinsen Yunnan i det sørlege Kina. Byprefekturet grensar til provinsen Sichuan i vest og i nord, og til provinsen Guizhou i aust. Zhaotong har eit areal på 23 192 km² og eit folketal på om lag 5,46 millionar.

Byprefekturet Zhaotong omfattar eitt distrikt (区 *qū*) og ti fylke (县 *xiàn*).

### Næring

Hovudnæringar er gruvedrift, tobakksdyrking og sementproduksjon. Prefekturet har eit av dei største lignitt-reservoara i Kina. Zhaotong er eit av dei fattigaste byprefektura i Kina og styresmaktene har oppmoda yngre folk om å søke arbeid i det søraustlege delane av landet.

### Samferdsle

Kinas riksveg 213 går gjennom området. Han tek til i Lanzhou i Gansu og fører via Chengdu og Kunming til byen Mohan ved grenseovergangen til Laos.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zhaotong» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juni 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Gammalt tysk hespetre, garnvinde for å laga garnbuntar av spunnen tråd. Denne modellen har fire armar og tannhjul i tre.
**Hespetre** er ein mekanisme ein kan bruka til å laga ein hespel (garnbunt) av tråd som er spunne på hjulrokk eller handtein.

Den eldste og enklaste typen består av ei stong i midten med lett boga tverrtre ytst i kvar ende. Garnet vert lagt om tverrarmane, medan hespetreet vert svinga med handa slik at det lagar ein hespel.

På eit hespetre funne i Oseberg frå 800-talet ligg dei to tverrarmane i same plan, medan dei i nyare hespetre av same type er plassert i rett vinkel mot kvarandre.

Etterkvart vart den gamle typen erstatta av roterande reiskapar som har vore brukte heilt opp til vår tid. Det nye hespetreet var laga av ei oppståande stong på føter med fire armar i eit kryss festa oppe på sida slik at det roterer vertikalt. Det vert drive av eit lite handtak.

* Hespetre ved ein rokk i Robert Johnston's Residence i New Salem i Illinois.Hespetre ved ein rokk i Robert Johnston's Residence i New Salem i Illinois.
* Gammalt tysk seksarma hespetre ved ein vevstol og enkel spinnerokk med tein (ved veggen bak)Gammalt tysk seksarma hespetre ved ein vevstol og enkel spinnerokk med tein (ved veggen bak)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hespetre» frå Wikipedia på bokmål, den 27. oktober 2018.*

* Hespetre i overført tyding

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hespetre i Store Norske Leksikon

Litteratur
* Marta Hoffman: *Frå fiber til tøy*, Landbruksforlaget 1991

*Denne artikkel bygger på nb:Hespetre 6 september 2017*
Tibia hjå menneske.
Tibia hjå insekt, nummer 3 på teikninga.
**Tibia** (latin for ‘fløyte’) er den lengste og kraftigaste av dei to knoklane under kneet hjå virveldyr, på nynorsk **skjenebeinet** eller *leggspika*. Den andre knokkelen heiter fibula eller leggbeinet. Hjå leddyr (insekt, edderkoppdyr, mangefotingar og krepsdyr) er tibia det andre lange segmentet i eit bein, «leggen» som ligg mellom den lange femur og den vanlegvis fleirledda tarsus.

Hjå menneske er skjenebeinet den inste og vektberande knokkelen i leggen. Det er ca. 40–45 cm langt hjå menn og rundt 5 cm kortare hjå kvinner. Den øvre enden av skjenebeinet utgjer heile nedre leddflate i kneleddet. Han er tjukk og har to store leddflatar. Framdelen av beinet, skjenebeinskammen, kan ein kjenna like under huda. Dette er «skjeneleggen» som er smertefull å slå. Den nedste enden av skjenebeinet er oklekulen, innsida av okla (*mediale malleol*).

Galleri
-------

* Fossil tibia (og tre metatarsusbein) hjå Megalosaurus.Fossil tibia (og tre metatarsusbein) hjå *Megalosaurus*.
* Røntgenbilete av broten tibia hjå hund.Røntgenbilete av broten tibia hjå hund.
* Kneleddet hjå eit menneske.Kneleddet hjå eit menneske.
* Leggknoklane hjå mennesket (høgre bein sett frå framsida). Skjenebeinet til høgre, fibula (leggbeinet) til venstre.Leggknoklane hjå mennesket (høgre bein sett frå framsida). Skjenebeinet til høgre, fibula (leggbeinet) til venstre.

Kjelder
-------


* «skinnebenet» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Skinneben i *Store Medisinske Leksikon*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Salzburg** er eit forbundsland (*Bundesland*) i Austerrike. Hovudstaden er Salzburg, arealet er 7 154 km² og folketalet 521 238 (2003).

Geografi
--------

Salzburg ligg vest i Austerrike, og har grense til Tyskland i nord og Italia i sør. I aust ligg dei austerrikske forbundslanda Oberösterreich, Steiermark og Kärnten, i vest forbundslandet Tirol. Den viktigaste elva i delstaten er Salzach, som munnar ut i elva Inn. I sør er fjella Sentralalpane (Hohe Tauern), fleire av toppane er på over tre tusen meter, i aust og nord Dachstein-massivet og Berchtesgaden-Alpane.

Historie
--------

Busetnad i Salzburg går attende til forhistorisk tid. Det eldste namnet på byen, Iuvavum, går attende til keltisk busetnad. Byen var ein del av romarriket, og han vart i 690 eit bispedømme, og i 798 erkebispedømme.

Salzburg var frå mellomalderen av eit geistleg fyrstedømme, med erkebiskopen av Salzburg som herskar. Ved Wienerkongressen etter Napoleonskrigane, i 1816, vart det del av det austerrikske keisarriket.

Forvaltning
-----------

Delstaten Salzburg er delt inn i fem ulike distrikt (Bezirke) og ein hovudstad (Statutarstadt), Salzburg:

### Distrikt i Salzburg

* Salzburg-Stadt (Landeshauptstadt)
* Salzburg-Umgebung (Flachgau)
* Hallein (Tennengau)
* St. Johann im Pongau (Pongau)
* Zell am See (Pinzgau)
* Tamsweg (Lungau)

Kjelder
-------

1. ↑  «Bevölkerung am 1.1.2020 nach detaillierter Staatsangehörigkeit und Bundesland». Henta 3. januar 2021.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Salzburger Landesregierung
* Geoinformationssystem Salzburg (Luftbilder etc.)
* Salzburger Land Reiseinformationen Arkivert 2007-11-14 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Delstatar i Austerrike |
| --- |
| 
* Burgenland
* Kärnten
* Niederösterreich
* Oberösterreich
* Salzburg
* Steiermark
* Tirol
* Vorarlberg
* Wien

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Johan Fritzner** (9. april 1812–10. desember 1893) var ein norsk prest og leksikograf.

Johan Fritzner vart fødd på garden Myra på Askøy som son av tollbetjent Werner Fritzner og Cecilie Cathrine Christie. 16 år gammal vart han student ved Christiania Universitet der han studerte teologi. På reisene mellom Bergen og Kristiania samla han folkeskikkar, segner og eventyr, og gjorde mange observasjonar av det levande folkespråket. Han fann tidleg ut at dei norske dialektane var ei levande utvikling av det same språket som han kjende frå den gamle norrøne litteraturen.

Etter å ha tatt teologisk eksamen i juni 1832 heldt Fritzner fram å studere enno i to og et halvt år før han i 1835 vart tilsett som adjunkt og religionslærar ved Bergens Kathedralskole. Samstundes studerte han det gamle norske språket. 

Etter tre år i Bergen vart han i oktober 1838 utnemnd til sokneprest i Vadsø. No var hovudmålet hans å studere samisk og finsk blant finnmarkingane. Han heldt snart sine første preiker for samar og kvenar på samisk og finsk. Fritzners første trykte arbeid var ein kritikk av Stockfleths *Grammatikk i det lappiske Sprog*, skriven i Vadsø 1845.

Fritzner vart 1841 prost i Øst-Finmarkens prosti, i 1845 sokneprest i Lier, i 1848 i Vanse og 1862 i Tjølling.

Etter at Fritzner 65 år gammal tok avskil som prest, tok han fatt på arbeidet med å utvide ei gammalnorsk ordbok som han hadde gjeve ut tidlegare. Samstundes arbeidde han med å publisere dei store kulturhistoriske samlingane sine. Av regjeringa vart han frå 1877 innvilga ein pensjon på 3600 kroner.

Bibliografi
-----------

* *Ordbog over det gamle norske Sprog*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johan Fritzner» frå Wikipedia på bokmål, den 30. juli 2007.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

Gustav Storm: «Nekrolog over Johan Fritzner», i *Arkiv för nordisk filologi*, sjätte bandet, 1894

Bakgrunnsstoff
--------------

* Onlineversjonar av *Ordbog over det gamle norske Sprog*: Versjon 1, Versjon 2
* Johan Fritzner i *Norsk allkunnebok*
* Johan Fritzner i *Lys over norrøn kultur*
* Digitaliserte bøker av Johan Fritzner hjå Nasjonalbiblioteket

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
Milano-domen
**Milano-domen** eller italiensk Duomo di Milano, eigentleg *Duomo di Santa Maria Nascente*, er eit av dei mest vidkjende byggverk i Italia. Domkyrkja er katedral for Milano erkebispedømme. Nest etter Peterskyrkja i Vatikanet og katedralen i Sevilla er Milano-domen den tredje største kyrkja i verda kva gjeld flatemål. Domen består av fem skip og er 157 meter lang og 109 meter brei. Dei høge, fargerike glasmåleria i koret er mellom dei største i verda.

Fundamentet for kyrkja vart lagt i 1386. Bygninga i lys marmor og med nær 4000 figurar vart innvigd i 1572 av kardinalen Carlo Borromeo til minne om fødselsdagen til Maria møy. Fyrst i 1965 stod kyrkja heilt ferdigbygd.

Carlo Bazzi og Giuseppe Bertini samarbeidde om å skape kunstneriske glassvindauge som prydar fasadane til Milano-katedralen, samt å lage nokre interne. Takk være lyset som trengjer gjennom desse verksemdene, får Milano-katedralen ein unik atmosfære, der dei ulike nyansane og fargane blandar seg for å skape ein fengande visuell oppleving.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mailänder Dom» frå Wikipedia på tysk, den 5. mars 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* GeoNames
* SkyscraperCenter

 |
**Stolberg** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 58 000 innbyggjarar. Han ligg i *kreisen* Aachen og har ein lang tradisjon som industriby.

Geografi
--------

Stolberg ligg om lag 5 km aust for Aachen i ein dal ved sida av Eifel, som går austover frå her i området Hürtgenwald. I sør grensar Stolberg til kommunen Monschau og i nord til Eschweiler.

Stolberg er delt inn i Unterstolberg og Oberstolberg, som inneheld det meste av gamlebyen. Andre delar av Stolberg er Atsch, Büsbach, Donnerberg og Münsterbusch. I tillegg har landsbyane Breinig, Dorff, Gressenich, Mausbach, Schevenhütte, Venwegen, Vicht, Werth og Zweifall vorte ein del av Stolberg.

Historie
--------

Stolberg vart først nemnd i dokument frå 1100-talet. Han vart eit viktig senter for messingproduksjon då protestantiske messingprodusentar frå Aachen slo seg ned her rundt 1600 for å kome unna religiøs forfølgjing og økonomiske restriksjonar. Derfor fekk Stolberg kallenamnet *Die Kupferstadt* (Koparbyen).

Stolberg vart mindre viktig som messingprodusent då rein sink vart tilgjengeleg på midten av 1800-talet. Mange messingprodusentar flytta til andre industriar, særleg glas- og tekstilindustri.

Stolberg var ein del av hertugdømet Jülich fram til 1794 då han vart okkupert av Frankrike og vart ein del av kantonen Eschweiler i departementet Roer. Etter Wienerkongressen i 1815 vart Stolberg ein del av Preussen.

Stolberg vart kjend på 1960-talet som heimstad for thalidomid-produsenten Grünenthal.

I dag er det tre nynazistar i bystyret.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Stolberg (Rhineland) frå Engelsk Wikipedia .*

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Stolberg**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Badens våpenskjold
Baden 1806-1945
**Baden** er eit område i den sørvestlege delen av det noverande Tyskland, og utgjer grovt sett den vestlege delen av den noverande delstaten Baden-Württemberg. Markgrevane av Baden var ei gammal fyrsteslekt med namn etter borga Hohenbaden i Baden-Baden. I løpet av mellomalderen og dei seinare århundra skaffa dei seg eit territorium mellom Schwarzwald og Rhinen og delte seg i fleire linjer, som vart samla til eitt markgrevskap i 1771.

Napoleon
--------

I samband med oppløysinga av det heilage tysk-romerske riket i 1806 gjorde Napoleon Baden til eit storhertugdømme, og Baden fekk tildelt så mange nye territorium at arealet femdobla seg. Baden vart deretter ein suveren stat, og etter den tyske revolusjonen i 1848 også ein av dei mest liberale blant dei tyske statane.

Det tyske keisardømet
---------------------

I 1871 vart Baden eitt av sambandslanda i det nye tyske keisardømet og grensa den gongen til rikslandet Elsass-Lothringen, kongeriket Bayern, storhertugdømmet Hessen-Darmstadt, kongeriket Württemberg, kongeriket Preussen (Hohenzollern) og Sveits. Hovudstaden var Karlsruhe.

Det 20. århundre
----------------

I 1918 vart Baden ein eigen republikk. I 1952 vart Baden slått saman med Württemberg-Baden og Württemberg-Hohenzollern og danna den nye staten Baden-Württemberg.

Anna
----

* Baden er i dag eit kulturelt omgrep og særleg Sør-Baden er kjent for det milde klimaet sitt og god vin. Det gamle stammeomgrepet *alemannisk* vert ofte brukt både som nemning for den badiske dialekten og om badiske særeigenskapar generelt.
* Den siste felles kronprinsessa i Sverige-Noreg, Viktoria, var ei badisk prinsesse.
* Badische Staatseisenbahnen bygde jarnbana frå Mannheim til Basel. Frå idéen kom i 1835 gjekk det 20 år før linja vart ferdig fram til Basel.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC

 |
Sort hull det er ingenting. Og det er foreksempel en bæsj.

Det første bildet av ei akkresjonsskjeve rundt eit svart hòl. Teke i Messier-galaksen den 7. mars 2019.
Foto:
Event Horizon Telescope
 

Eit simulert svart hòl med ti gonger så stor masse som sola. Sett frå ein avstand på 600 km, med Mjølkevegen i bakgrunnen (vassrett kameravinkel: 90°).
objekt (massive klumpar, rester av stjerner) med ovstor tettleik. 

Pappaens er kalte sorte hul for melk og bæsj. 

Svarte hòl kan observerast når eit objekt, som til dømes ei stjerne, kjem for nære tyngdefeltet til hòlet. Hòlet vil byrje å trekkje til seg gass og støv frå objekta. Før denne materien blir sogen inn, vert han komprimert og såleis varma opp til ekstreme temperaturar. Når materie har så høg temperatur sender han ut røntgenstråling, og denne kan registrerast med røntgenteleskop. Svarte hòl kan òg observerast ved at dei bøyer lys som passerer.

Stephen Hawking utarbeidde i 1974 ut ein teori om at svarte hòl faktisk kan fordampe. Etter Einsteins likning {\displaystyle e=mc^{2}}, er energi og masse to sider av same saka. Etter kvantemekanikken oppstår det par med partiklar og antipartiklar frå ingenting, og desse utslettar kvarandre etter eit kort bel. Rundt hendingsranda til eit svart hòl kan ein av partikklane komme innanfor randa medan den andre kjem seg bort. Såleis misser hòlet litt masse, det «fordampar». Når tilstrekkeleg mange partiklar slepp unna over mange år, vil det svarte hòlet ha dunsta bort.

Sjå òg
------

* kvitt hol

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE
* BBC Things

 |
**Sigurd Munn** eller **Sigurd Haraldsson** (1135–1155) var konge av Noreg og gjekk inn i kongerekka som Sigurd II.

Sigurd Munn var son av kong Harald IV Gille og frilla Tora Guttormsdottir. Han voks opp i Trøndelag og vart konge av Noreg etter faren i 1136, saman med broren Inge Krokrygg. Frå 1142 vart den eldre broen Øystein Haraldsson òg konge. 

Dette var under den norske borgarkrigstida, og byrjinga av regjeringstida til Sigurd var prega av kamp mot tronkrevjarane Sigurd Slembe og Magnus Blinde. Desse to blei endeleg slått under slaget ved Hvaler i 1139. 

Etter dette følgde ei fredeleg tid for samkongane. Då Øystein Haraldsson kom til landet frå Irland i 1142 blei han godteken som kongsson sidan Harald Gille hadde sagt han hadde ein son i Irland.

Etter kvart som dei voks til og rådgjevarane deira fall frå, tok likevel brørne til å uglesjå kvarandre. Dei møttest i Bergen i 1155 for å forsøka å halda på freda. Her skulda Inge Krokrygg dei to brørne sine for å ønskja å styrta han. Dette nekta Sigurd for, men då ein av hans menn drap ein av Inge sine vakter, gjekk Inge til handling. Han sende folka sine til huset Sigurd Munn heldt til, ovrrmanna han og drap han.

Etter at Sigurd døydde tok støttespelarane hans sonen Håkon Herdebrei som konge. I løpet av borgarkrigen som følgde skulle mange som kravde trona hevda å vera son til kong Sigurd. Sverre Sigurdsson var ein av dei som sa han var kongsson, og lukkast både med å overtyda folk om dette og med å bli konge av Noreg.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Føregangar**Harald IV Gille | **Konge av Noreg(med Inge Krokrygg)(med Magnus Blinde (1137-1139))(med Øystein II (fra 1142))**1136–1155 | **Etterfylgjar**Inge I KrokryggØystein II |
Geofysisk Institutt.
**Det Geofysiske Institutt** (eller Geofysen som det òg blir kalla) høyrer til Det matematisk-naturvitenskapelege fakultet ved Universitetet i Bergen og vart oppretta i 1917 etter forslag frå professor Bjørn Helland-Hansen. GFI representerte ein vidareføring av forskingsaktivitetar ved Bergen Museum (oppretta 1825) og Biologisk Stasjon (oppretta 1892). Det Geofysiske Institutt hadde frå starten ei avdeling for oseanografi og ei avdeling for meteorologi, begge med indre sjølvstyre. Seinare kom det òg til ei avdeling for jordmagnetisme og kosmisk fysikk. Allereie frå starten av hadde GFI ein høg internasjonal standard og hadde eit omfattande internasjonalt kontaktnett. Derfor vart professor Vilhelm Bjerknes ved Universitetet i Leipzig bedt om å kome til Bergen for å leie planlegginga og organiseringa av den meteorologiske verksemda. Dette førte til den berømte «Bergensskulen» der ei rekkje seinare kjende meteorologar gjorde sin første innsats: Jakob Bjerknes, Halvor Solberg, Carl-Gustav Rossby, Tor Bergeron og fleire. Den oseanografiske forskinga heldt òg høg standard med den kjende teoretikaren Jonas Ekman Fjeldstad ved sida av Harald Ulrik Sverdrup og Bjørn Helland-Hansen.

I starten heldt Det Geofysiske Institutt til i fleire mellombelse lokal, før det flytta inn i eit eige bygg på Florida. Det stod ferdig i 1928 (midtbygget). Her fekk òg Vervarslinga på Vestlandet og Det meteorologiske Observatorium plass. Bygget var svært godt utstyrt og blei realisert på grunn av ei pågåande innsamling frå innbyggjarane i Bergen, næringslivet og kommunen, og viser betre enn noko anna kor stor tru ein hadde på vitskapelege framsteg den gongen, spesielt i form av betre vêrvarsel, men òg i utforsking av havet.

Geofysisk Institutt gjekk inn som ein naturleg og viktig del av Universitetet i Bergen då dette blei oppretta i 1946. Instituttet hadde ein sterk auke i stillingar på byrjinga av 60-talet med tilsvarande auke i forskingsaktivitet.

Geofysisk Institutt i dag
-------------------------

Geofysisk Institutt er i dag ein administrativ eining som omfattar forskings- og undervisningsgruppene for meteorologi og oseanografi. I tillegg er klimaforskingssenteret Bjerknessenteret tett knytt opp til instituttet.

Noverande instituttleiar er Peter M. Haugan.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
«Magnus vert skamfaren.»   
 Teikna av Eilif Peterssen til Heimskringla.
**Magnus IV** eller **Magnus Sigurdsson den blinde** levde om lag i tidsrommet frå 1115 til 1139. Magnus den blinde var son av kong Sigurd I Magnusson Jorsalfare. Magnus den blinde var konge av Noreg i tidsrommet frå 1130 til 1135. Harald IV Magnusson Gille var konge samstundes. Harald Gille lét Magnus IV verta teken til fange. I fangenskap vart Magnus IV kastrert og blinda. 

I borgarkrigstida i Noreg var det fleire stridar mellom ulike kongsemne. Byrjinga på borgarkrigstida går attende til då Sigurd Jorsalfare døydde i 1130. Makta vart delt mellom tre søner som heldt kvar si hird. Nye kongsemne, som hevda å vera kongssøner, kom og gjorde krav på kongsnamn. Etter kvart utvikla stridane seg til open strid mellom ulike flokkar.

Magnus IV vart igjen konge i tida frå 1137 til 1139, men då samstundes med Sigurd Slembe og Sigurd II Munn.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND

 |
**Pratibha Patil** (fødd 19. desember 1934) er ein indisk politikar som var president i India frå 2007 til 2012. Ho var den første kvinnelege presidenten i India. Patil er medlem av Den indiske nasjonale kongressen (*Indian National Congress*, ofte kalla *Kongresspartiet*), og vart nominert av regjeringskoalisjonen Den sameinte framstegsalliansen (*United Progressive Alliance*) og Venstrefronten (*Left Front*). Ho vart vald ved indirekte val den 19. juli 2007, og blei innsett den 25. juli.

Patil vart fødd i landsbyen Nadgaon i Maharashtra. Ho tok mastergrad ved universitetet i Jalgaon i Maharashtra, og bachelorgrad i rettsvitskap i Mumbai. Ho sat i delstatsparlamentet i Maharashtra frå 1962 til 1985. Ho hadde òg ulike ministerpostar i delstatsregjeringa. Frå 1986 til 1988 var ho visepresident for overhuset i det indiske parlamentet. Frå 1991 til 1996 sat ho som folkevald i underhuset i det indiske parlamentet. Frå 2004 til 2007 var ho den første kvinnelege guvernøren i delstaten Rajasthan.

Pratibha Patil gifta seg i 1965 med Devisingh Ramsingh Shekhawat. Dei har ein son og ei dotter.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen starta med ei omsetjing frå engelsk wikipedia den 23. februar 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pratibha Patil**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* BNE
* Munzinger (iba)

 |
**Jüri Pootsmann** (fødd 1. juli 1994 i Raikküla i Estland) er ein estisk songar. Han vann sjette sesong av *Eesti otsib superstaari* og representerte Estland i Eurovision Song Contest 2016 med songen «Play». Han er signert på Universal Music Baltics.

Karriere
--------

Jüri Pootsmann på scena under Eurovision Song Contest 2016 i Stockholm.
### 2015: *Eesti otsib superstaari*

I februar 2015 blei Pootsmann kjend for eit større publikum då han deltok i den sjette sesongen av *Eesti otsib superstaari*, den estiske versjonen av *Idol*. Han vann konkurransen 31. mai 2015, og slapp samstundes debutsingelen «Torm». Singelen nådde ein sjuandeplass på den estiske airplay-lista. 15. november 2015 slapp han singelen «Aga Siis» som gjekk til topps på radiolista. Fem dagar etter slapp han sin sjølvtitulerte EP.

### Eurovision Song Contest 2016

I 2016 deltok Pootsmann i den estiske songtevlinga *Eesti Laul*, der vinnaren får representere Estland i Eurovision Song Contest. Han deltok i semifinale 2 med låten «Play» og avanserte til finalen 5. mars 2016 i Saku Suurhall i Tallinn. Der vann han til slutt superfinalen med 32 394 telefonrøyster og vann retten til å representere Estland i Eurovision Song Contest 2016.

I Eurovision Song Contest 2016 i Stockholm deltok Pootsmann i den fyrste semifinalen tysdag 10. mai 2016. Der enda han på 18. og sisteplass, det dårlegaste resultatet til Estland i Eurovision Song Contest sidan debuten i 1994. Han nådde dimed ikkje finalen laurdag 14. mai 2016.

### Eesti Laul 2021

I 2021 deltok Pootsmann på nytt i *Eesti Laul* med songen «Magus melanhoolia». Vinnaren av tevlinga fekk representere Estland i Eurovision Song Contest 2021 i Rotterdam. Pootsmann deltok i semifinale 2 laurdag 20. februar, der han gjekk vidare til finalen 6. mars 2021. I finalen enda han på tredjeplass.

Kjelder
-------

1. ↑  Nilsson, Helena (5. mars 2016). «Jüri Pootsmann to represent Estonia in Stockholm». Eurovision Song Contest. Henta 5. mars 2016.
2. ↑  «Universal Music Baltics». Arkivert frå originalen 31. mars 2022. Henta 4. mars 2016.
3. ↑  «Jüri Pootsmann». *Universal Music* (på norsk bokmål). Arkivert frå originalen 6. oktober 2016. Henta 4. mars 2016.  «Arkivert kopi». Arkivert frå originalen 6. oktober 2016. Henta 6. mars 2021.
4. ↑  «Jüri Pootsmann - Estonia - Stockholm 2016». *Eurovision.tv* (på engelsk). Henta 6. mars 2021.
5. ↑  «Jüri Pootsmann (Estonia) : 'I'm really excited about my life as a singer in general'». *Eurovision.tv* (på engelsk). Henta 6. mars 2021.
6. ↑  «Jüri Pootsmann to represent Estonia in Stockholm». *Eurovision.tv* (på engelsk). 5. mars 2016. Henta 6. mars 2021.
7. ↑  «Eurovision 2016 Semi-final 1 Results». *Eurovisionworld*. Henta 6. mars 2021.
8. ↑  «Jüri Pootsmann "Magus melanhoolia" Lyrics in English — Eesti Laul 2021». *wiwibloggs* (på engelsk). 19. februar 2021. Henta 6. mars 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Jüri Pootsmann» frå Wikipedia på bokmål, den 7. april 2024.*
**Årdal kyrkje** er ei åttekantkyrkje frå 1828 i Bygland kommune i Agder fylke. Kyrkja står mellom riksveg 9 og Byglandsfjorden i tettstaden Grendi. Ho er knytt til Den norske kyrkja i Otredal prosti.

Kyrkja i 2011, til høgre bautasteinen til minne om eidsvollsmannen Even Torkildsson Lande. Foto: Jan-Tore Egge

Byggverket er i tre og har 200 plassar. Kyrkja vart oppført etter same planteikningar som Hornnes kyrkje. Preikestolen er plassert over altaret (preikestolsaltar) i tråd med rasjonalismens ideal der kyrkjerommet skulle vere ein foredragssal med preikestolen i sentrum.

Rundt kyrkja er det ein liten kyrkjegard som har blitt utvida til austsida av riksveg 9. På kyrkjegarden er det eit monument over eidsvollsmannen Even Torkildsson Lande. Der er òg eit monument over folkeminnegranskaren Johannes Skar. På 1200-tallet vart det sett opp ein runestein med tekst som er tyda til «Gud signe ondo», dette er eldste spor av kyrkjeleg aktivitet på staden.

Tidlegare kyrkjer
-----------------

I mellomalderen sto det truleg ei stavkyrkje på staden, og denne var truleg oppført før år 1300. Kyrkja i Årdal er nemnt første gong i 1327. Det vart reist ny kyrkje i 1604, og allereie i 1662 var det trong om omfattande reparasjonar. Kyrkja vart seld til bøndene i 1723. I 1812 vart den av biskopen skildra som i god stand. Det var truleg sterk folkevekst som gjorde at kyrkjelyden ville ha ny kyrkje: I 1625 var det berre åtte bønder og seks husmenn i soknet, i 1812 hadde dette auka til 39 gardar med i alt 267 personar.

Litteratur
----------

* Nenseter, Bjarne (1992). «Årdal kyrkje». *På kirkevandring i Aust-Agder*. Arendal: Kilden forlag. s. 100-101. ISBN 82-7627-003-4.
* Rasmussen, Alf Henry (1993). *Våre kirker. Norsk kirkeleksikon*. Kirkenær: Vanebo forlag. s. 467. ISBN 82-7527-022-7.

Kjelder
-------

1. ↑  Bø, Torleiv mfl. (1939). *Byglands soge*. Kristiansand: (eige forlag?).
2. ↑  Rasmussen, Alf Henry (1993). *Våre kirker. Norsk kirkeleksikon*. Kirkenær: Vanebo forlag. s. 467. ISBN 82-7527-022-7.
3. ↑  Mykland, Haakon (1956). *Norges bebyggelse. Sørlige seksjon Fylkesbindet for Aust-Agder, Vest-Agder og Rogaland fylker*. Oslo: Norsk faglitteratur.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Setesdalswiki om kyrkja Arkivert 2020-11-04 ved Wayback Machine.
* Lokalhistoriewiki om kyrkja
* «Årdal kyrkje i Bygland». *Kirkesøk*. Den norske kyrkja.
* 

* Årdal kyrkje i Bygland i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Otredal prosti |
| --- |
| Austad • Bygland • Bykle gamle • Bykle nye • Evje • Fjellgardane • Hornnes • Hylestad • Hægeland • Iveland • Ljosland • Sandnes kapell • Sandnes kyrkje • Valle • Vennesla • Øvrebø • Åknes • Årdal • Åseral |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Åmdals Verk gruver** er eit museum for arbeidarkultur og gruvedrift i Vest-Telemark. Museet ligg på Åmdals Verk i Tokke kommune, ved vegen mellom Vrådal og Dalen, og er ein del av Vest-Telemark Museum.

Museumsbygget er ein rekonstruksjon av det gamle skeidehuset i verket. Her er teikningar, bilete, kart, bøker og ulike reiskapar frå historia til koparverket. Vidare er det modellar av eldre bygningar og arbeidssituasjonar som gjev innsyn i drifta gjennom 400 år.

Gjestar får av omvisarar tilbod om ei gruvevandring som viser synkar, strosser og tilhøve gruveslusken arbeidde under. Åmdals Verk Gruver er òg eit lokalt geologisenter. Gruveområdet er omgjeve av attraktiv natur, turstigar og er rikt på ulike typar mineral.

Soge
----

Soga om koparverket i Åmdal går attende til 1540, då kong Kristian 3. av Danmark/Noreg sendte tyske bergmenn til Telemark for å skipe gruvedrift. Det første bergverket vart kalla Moisesberg.

Malmgangane på Åmdals Verk vart funne i 1689. Kopparverket har ei innfløkt soge med drift, stillstand og skiftande eigarinteresser. Gruvene var hjartet i ei urbanisert fjellbygd der kvardagen til gruvearbeidarane var avhengige av gode førekomstar av malm og politiske forhold ute i Europa.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vest-Telemark museum
**Nareau** (kiribatisk for ‘edderkoppherren’) eller **Nareau te Moa-ni-bai** (‘edderkoppherren av dei fyrste tinga’) er ein skapargud frå mytologien på Gilbertøyane.

I byrjinga var Nareau åleine på Te Bo ma Te Maki, ‘mørket og samanfattinga’. Av sand og vatn skapte Nareau to urvesen, Na Atibu og Nei Teukez.

Saman fekk dei fram fleire gudar: Te Ikawai (‘den eldste’), Nei Marena (‘‘kvinna imellom’), Te Nao (‘bølgja’), Na Kika (‘blekksprutherren’) og Ruki (‘ålen’). Til slutt blei Na Atibu riven sund, og kroppsdelane hans blei til verda. Antan Nareu sjølv eller ein yngre gud med det same namnet, «yngre edderkopp» eller Te Kikinto (‘urokråka’), skapte sola og månen av Na Atibu sine auge, stjernene frå hjernen hans og jorda frå beina og kjøtet.

Sjå òg
------

* Areop-Enap

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  Cotterell, Arthur (2003). «Nareau» (på engelsk). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-217747-6.
2. ↑  Cotterell, Arthur. (1989). *The illustrated encyclopedia of myths & legends*. Sydney: Collins Australia. s. 133. ISBN 0-7322-0099-7. OCLC 27581076.
3. ↑  «Micronesian Mythology | Encyclopedia.com». Henta 23. april 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Nareau» frå Wikipedia på engelsk, den 29. januar 2024.*
**Frederik Waldemar Nikolai Beichmann** (6. november 1783–26. oktober 1855) var ein norsk offiser og stortingsmann.

Beichmann var fødd i Stange, far hans var offiser. Sjølv vart han fenrik ved det norske jegerkorps i 1801, sekondløytnant i 1803. År 1806 vart han premierløytnant i 1. akershusiske brigade. Fem år seinare, 1811, vart han kaptein i bergenske skarpskytterbataljon. I 1829 utnemnd til sjef for bergenske gevorbne musketerkorpps. Etter fem år vart han sjef for eit anna musketerkorps, namnleg sunnhordlandske musketerkorps. Han budde då i Kvinnherad, men flytta til Kristiansand då han i 1841 tok leiinga i musketerkorpset der. Oberst og sjef for kristiansandske brigade i 1843, fekk tittel av generalmajor i 1850.

Beichmann var stortingsmann for Søndre Bergenhus amt i 1836 og på overordentleg storting 1836-37. Han var medlem av Lagtinget, militærkomiteen og av riksretten mot Severin Løvenskiold.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Frederik Beichmann NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Innsjøen Srebarna
**Srebarna naturreservat** (*Природен резерват Сребърна, Priroden rezervat Srebarna*) er eit naturreservat nordaust i Bulgaria (sørlege Dobrudja), nær landsbyen med same namn, 18 km vest for Silistra og 2 km sør for Donau. Srebarna inneheld innsjøen med same namn og områda rundt, og ligg på Via Pontica, trekkfuglruta mellom Europa og Afrika.

Reservatet dekkjer 6 km² med verna område og ei buffersone på 5,4 km². Innsjøen er mellom 1 til 3 meter djup. Ein har oppretta eit museum her, med utstoppa dyr som er typisk for reservatet.

Historie
--------

Srebarna har vore studert i lange tider av utanlandske biologar, men den første bulgarske forskaren som viste interesse for området var Aleksi Petrov, som vitja reservatet i 1911. I 1913 vart heile Søndre Dobrudja ein del av Romania, men vart ein del av Bulgaria igjen i 1940. Området vart då igjen vitja av av Petrov. 

Området vart erklært eit naturreservat i 1948 og har vore ein Ramsar-stad sidan 1975. Reservatet vart ein del av UNESCO si verdsarvliste i 1983.

Legender
--------

Det finst fleire legender om korleis namnet på innsjøen vart til. Den eine er om ein khan kalla Srebrist, som døydde i området medan han kjempa ein ujamn kamp mot petsjenegarar. Ei anna soge fortel om ein båt full av sølv (*srebro* på bulgarsk) langs breidda av innsjøen. I følgje ei tredje soge så kjem namnet av den sølvaktige refleksjonen av lyset frå fullmånen i vatnet, noko som er den mest sannsynlege forklaringa.

Flora
-----

Det finst vassplanter, som siv i og rundt innsjøen. Reservatet inneheld 67 planteartar, og nokre av dei er utryddingstrua utanfor Srebarna.

Fauna
-----

Området har ein mangfaldig fauna. 39 pattedyr, 21 reptilar og padder og 10 fiskeartar lever i reservatet, i tillegg til 179 fugleartar, som reservatet er mest kjend for. Nokre av desse fugleartane er krøllpelikan, knoppsvane, grågås, and, sivhauk, blåhals, kjøttmeis, fiskehegre og skarv.

Anna
----

Srebarnabreen på Livingston Island i dei antarktiske Sør-Shetlandsøyane er kalla opp etter sjøen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Srebarna Nature Reserve» frå Wikipedia på engelsk, den 23. februar 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* World Conservation Monitoring Centre Arkivert 1997-07-10 ved Wayback Machine.
* UNESCO
* Srebarna - virtuell rundreise Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* GeoNames

 |
**Rasmus Olai Mortensen** (fødd ) var ein norsk gardbrukar og politikar for Venstre. Han var provianteringsminister 1921–1922 og sosialminister 1922–1923.

Mortensen var fødd og gjekk på skule i Bergen. Etter avslutta skulegang drog han til Spania, der han arbeidde i trevareforretning 1887–1896. Han dreiv deretter sagbruksforretning i Finland 1896–1902, og dreiv garden Nedre Bleiker i Asker frå 1902. Mortensen hadde ei rekkje offentlege og organisatoriske verv, mellom anna som nestformann i Norsk Landmandsforbund, representant i Selskabet for Norges Vel 1910–1930, styremedlem i Akershus Landhusholdningsselskap, styremedlem i Fellesslakteriet, styreformann i Landmandsposten frå 1913, og formann i Noregs Kreditforening for Land- og Skogbruk frå 1916.

Mortensen formann i Bærum og Follo Venstre ei tid, og dessutan medlem av Asker heradstyre 1907–1919 (varaordførar 1910–1916). Han var provianteringsminister 1921–1922 og sosialminister 1922–1923, begge i den andre regjeringa til Otto Blehr.
Hausta palmenøtter til moambe.
**Moambe**, **muamba, mwambe** eller **nyembwe**, også kjend som **palmesmør,** **palmekrem** eller **uraffinert palmeolje**, er ein ingrediens laga av perikarpen (ikkje frøa) til palmenøtter, frukta av afrikansk oljepalme (*Elaeis guineensis*). Det er ein viktig ingrediens i sausar og gryterettar i afrikansk mattradisjon, som ofte også kan heita moambe eller liknande. Ein finn også rettar som minnar om desse i Aust-Brasil.

Retter laga med moambe omfattar ofte også peanøtter, peanøttsaus eller peanøttsmør. Ein bruker gjerne kylling som kjøt i retten, men ein kan også bruka andre typar kjøt, som storfe, får, fisk eller ulike typar vilt, som krokodille eller hjortedyr. Moambe-kylling er rekna som nasjonalrett i tre afrikanske land.

Skål med retten *poulet moambe*
For å laga palmesmør koker ein palmenøtter for så å knusa dei. Kjøtet blir blanda med vatn, silt og så kokt att. Det blir også laga hermetisk palmesmør, kjent som *sauce graine* eller *noix de palme*.

### Angola

I Angola blir moambe med kylling kalla *moamba de galinha*, og er rekna som nasjonalrett. Han blir vanlegvis serverte med funge, ein puré av maniok, og kan også lagast med fisk.

### Den demokratiske republikken Kongo

I vestlege delar av Den demokratiske republikken Kongo kallar ein sausen av palmenøtter eller peanøtter *mwambi* eller *mwambe* (lingala *mwǎmba*). Poulet à la Moambé, 'kylling i moambesaus', er også rekna som nasjonalrett i Kongo.

### Gabon

I Gabon blir sausen vanlegvis kalla *nyembwe*, frå myene-ordet for palmesmør. Den viktigaste retten med nyembwe er nyembwe-kylling (franske *poulet [au] nyembwe* eller *poulet [au] gnemboue*), som er rekna som nasjonalrett i Gabon.

Sjå òg
------

* Palmeolje

Kjelder
-------

1. ↑  | (3. mars 2019), «Muamba de galinha: Angolas berømte og nydelige kyllinggryte», *Verdensmat* (på engelsk), henta 2. februar 2023
2. ↑  «Palm Butter Soups». *The Congo Cookbook* (på engelsk). 18. juli 2018. Henta 28. juni 2022.
3. ↑  Hamilton, Cherie. *Cuisines of Portuguese Encounters* New York: Hippocrene Books, 2001. s. 219
4. ↑  Travel: 192-Part Guide to the World Part 41 Congo (Kinshasa)[*daud lenkje*]
5. ↑  «The Proven Platter – Democratic Republic of Congo (DRC)». *Together Women Rise* (på engelsk). 5. oktober 2020. Henta 28. juni 2022.
6. ↑  "Oiling the Wheels of the Economy." *Gabon*. Winter 2007. p. 19. Retrieved 10 March 2009
7. ↑  «Oiling the Wheels of the Economy.» *Gabon*. Winter 2007. s. 19. Henta 10. mars 2009

* *Denne artikkelen bygger på «Moambe» frå Wikipedia på engelsk, den 2. februar 2023.*
Stasjonær bensinmotor frå 1898 med to store svinghjul.
**Svinghjul** er eit hjul med stort tregleiksmoment, som ein oppnår ved at hjulkransen har stor masse og stor diameter. Eit slikt hjul treng lang tid på å endra farten når det vert påverka av eit kraftmoment. Det vert nytta til å jamne ut gongen i stempelmaskinar, t.d. bensinmotorar og dieselmotorar.

I stempelmotorar må det til energi for å komprimere bensin-luftblandinga i sylinderen før ho vert tend. Svinghjulet som vanlegvis er festa på veivakslingen til motoren vil ha tregleik som berre gjev ein liten reduksjon av rotasjonshastigheita i kompresjonstakta til motoren.

I einskilde køyretøy nyttar ein svinghjul som lager for rørsleenergi. Ved oppbremsing blir svinghjulet sett i rask rotasjon. Denne rotasjonsenergien blir igjen nytta når køyretøyet skal starte eller auke farten.

Fleire instrument nyttar svinghjul for å avgjere ei retning, som i eit gyrokompass, eller å definere eit plan, som i ein kunstig horisont. Viss svinghjulet er i rask rotasjon må det ei viss kraft til for å få endra retninga på rotasjonsaksen. Dette blir òg utnytta i svingefartsmålar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Svinghjul» frå Wikipedia på bokmål, den 27. mai 2013.*
* «svinghjul» (27.02.2013) i *Store norske leksikon*.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NDL

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Schleswig i Iowa.* 

**Schleswig** (dansk *Slesvig*, latin *Sliaswig*, nedertysk *Sleswig*) er hovudby i landkrinsen Kreis Schleswig-Flensburg (Slesvig-Flensborg) nord i Schleswig-Holstein ved fjorden Schlei (Slien). Fjordnamnet inngår i bynamnet, som kjem av dansk og tyder 'vika ved Slien'.

Geografi
--------

### Klima


| Vêrdata for Schleswig |
| --- |
|  | Jan | Feb | Mar | Apr | Mai | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Des | År |
| Gjennomsnittleg maks °C | 3,2 | 3,8 | 7,1 | 12 | 16,5 | 19,1 | 21,5 | 21,4 | 17,6 | 12,7 | 7,5 | 4,4 | 12,2 |
| Døgnmiddeltemperatur °C | 1 | 1,5 | 4 | 7,8 | 11,9 | 14,8 | 17,1 | 17,1 | 13,9 | 9,7 | 5,2 | 2,3 | 8,9 |
| Gjennomsnittleg min °C | −1,1 | −0,9 | 0,9 | 3,5 | 7,2 | 10,4 | 12,7 | 12,7 | 10,2 | 6,7 | 2,9 | 0,2 | 5,5 |
| Gjennomsnittleg nedbør mm | 82,3 | 56,3 | 60,8 | 42,8 | 58,2 | 80,2 | 92,6 | 89,8 | 83,1 | 97 | 79,8 | 86,2 | 909,1 |
| Kjelde: Weather and climate in Schleswig |

Historie
--------

Byen voks fram på nordsida av fjorden etter at vikinghandelsplassen Hedeby vart oppløyst kring 1050. Byen mista allereie i tidleg i mellomalderen statusen som handelsby til Lübeck. Trass i dette hadde byen høg politisk og religiøs status, som hovudby i regionen Slesvig. Fleire gonger vart det bygd ut forsvarsverk med borg og bymur, seinast med Gottorp Slot, som samstundes var sete for hertugane av hertugdømet Slesvig (Herzogtum Schleswig). Domkyrkja i byen, Schleswiger Dom (Sankt Petri kirke), vart bygd i i tida frå 1100-talet til 1400-talet. 

Domkyrkja har frå slutten av 1800-talet hatt det høgaste kyrkjetårnet nord i Tyskland. I og ved kyrkja er det ymse gravmonument og minne om dansk-tysk samband. Kong Niels av Danmark skal vera gravlagd i kyrkja. Det finst eit dansk mindretal i Schleswig, og i byen finst det ymse lag der danskar samlar seg.

Etter den andre slesvigske krigen i 1864 vart styringa av Slesvig teke over av Preussen. Danmark måtte avstå Holstein, Lauenburg og heile hertugdømet Slesvig, slik at den dansk-tyske grensa gjekk ved Kongeå. Etter første verdskrig var det ei folkerøysting i 1920. Etter folkerøystinga vart Nord-Slesvig ein del av Danmark, medan Sør-Slesvig med byen Schleswig vart ein del av Schleswig-Holstein i Tyskland.

Sjå òg
------

* Danskar i Sør-Slesvig

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad for byen Schleswig
* Historikk om byen Schleswig Arkivert 2011-05-18 ved Wayback Machine.
* Schleswig szene, om hendingar og kultur i Scleswig-området
* Hiort Lorenzen-Skolen, dansk skule i Schleswig

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
Hus i London øydelagde i flybombing
**Blitzen** (engelsk *the Blitz*) var den vedvarande tyske flybombinga av Storbritannia under andre verdskrigen, frå 7. september 1940 til 10. mai 1941. Dei tyske bombetokta rammet fleire byar rundt i landet, og byrja med at London blei bomba i 57 netter. I slutten av mai 1941 hadde over 43 000 sivile omkome, og berre i London var over ein million hus øydelagde eller skadde.

Målet til Tyskland med bombetokta var å demoralisere den britiske befolkninga slik at Storbritannia blei nøydd til å kapitulera, eit mål som det tyske luftvåpenet Luftwaffe ikkje hadde klart å nå med slaget om Storbritannia sommaren og hausten 1940. I mai 1941 blei hovuddelen av Luftwaffe flytta austover for å bidra til åtaket mot Sovjetunionen, og hovuddelen av dei tyske bombetokta mot Storbritannia var over.

Kjelder
-------

1. ↑  Blitzen. (2018, 12. februar). I Store norske leksikon. Hentet 12. februar 2018.

* *Denne artikkelen bygger på «Blitzen» frå Wikipedia på bokmål, den 29. august 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Blitzen**

* The Blitz Original reports and pictures from The Times
* The Blitz: Sorting the Myth from the Reality, BBC History
* Exploring 20th century London – The BlitzArkivert 2012-03-27 ved Wayback Machine. Objects and photographs from the collections of the Museum of London, London Transport Museum, Jewish Museum and Museum of Croydon.
* Liverpool Blitz Experience 24 hours in a city under fire in the Blitz.
* «Bomb Sight: London Blitz interactive map created», fra BBC News, 7. desember 2012

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BBC Things

 |
**Nøtterøy kyrkje** ligg på Nøtterøy i Færder kommune, Vestfold og Telemark. Ho er soknekyrkje i Nøtterøy sokn. Vestskipet og tårnfoten utgjer det opphavlege kyrkjebygget. Kyrkja blei opphavleg bygd omkring 1100 i gråstein i romansk stil. Ho er utvida mot aust som korskole i to tilbyggingsetappar som gjekk føre seg i 1839 og 1883. Kyrkja har om lag 500 sitteplassar og to galleri.

Kyrkja var opphavleg innvigd til Maria møy, med festdag 16. august. Dette framgår både av jordeboka til biskop Eystein (1398) og eit brev frå Pave Johannes XXII, sendt frå Avignon i Sør-Frankrike i 1323. I dette brevet, som er den eldste etterretninga om kyrkja, blir ho omtala slik på latin: «ecclesia de Niotaroy...beatissime virgins Maria constructa». På norsk blir dette *Nøtterøy kyrkje...bygd til ære for den sæle jomfru Maria*.

Kyrkja utgjer midtpunktet i eit vakkert kyrkje- og gravlundsanlegg. Like ved ligg det eit lite parkanlegg med eit krigsminnesmerke, utført av bilethoggaren Carl E. Paulsen, oppført til ære for norske krigsveteranar.
Eit relieff ved minnetavla i våpenhuset i kyrkja, over falne frå andre verdskrigen, er laga av same kunstnaren.

Det finst steinrelieff på enkeltsteinar i kyrkjemuren. Desse kjem kanskje frå den opphavlege kyrkja og kan i så fall daterast til siste halvdel av 1100-talet.

Kyrkjeskipet er ein modell av ein korvett. Det var ei gåve frå Johannes Pedersen Bruu og blei hengt opp i 1817.

Midt i kyrkja heng det ei stor prismelysekrone, som blei skjenka som gåve av Nøtterøys mange skipsreiarar i 1868.

Altertavla blei måla av Jakob Lindegaard rundt 1770. Biletet viser Jesus på krossen, omkransa av jomfru Maria og Maria Magdalena knelande ved krossfoten og Johannes som står til høgre for krossen. På vengjene til altertavla kan ein sjå to figurar. Den eine symboliserer vona (ankeret) og den andre trua (krossen). I toppstykket er det hebraiske gudsnamnet *Jahwe* måla i gull.

Fotnotar
--------

1. 1 2  «Nøtterøy kirke». Kyrkjesøk. Henta 26. januar 2018.
2. ↑  Alf Henry Rasmussen (red.): *Våre kirker - norsk kirkeleksikon*, Vanebo forlag 1993, side 563, ISBN 82-75-27022-7

Bakgrunnsstoff
--------------

* Odd Lande og Egil Aarvik (1985). *Nøtterøy kirke 800 år*. Nøtterøy menighetsråd.
* «Nøtterøy kyrkje». *Kirkesøk*. Den norske kyrkja.
* «Færder kirkelige fellesråd». Den norske kyrkja. Henta 26. januar 2018.
* 

* Nøtterøy kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Tønsberg domprosti |
| --- |
| Eik • Fon • Husøy • Hvasser • Nøtterøy • Ramnes • Sem • Slagen • Solvang • Søndre Slagen • Teie • Tjøme • Torød • Tønsberg domkyrkje • Undrumsdal • Valløy • Vear • Veierland • Vivestad • Våle |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |