recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Distributivitet** eller **den distributive lova** er ein algebraisk relasjon som knyter saman addisjon og multiplikasjon:

{\displaystyle \ a\cdot (b+c)=a\cdot b+a\cdot c}
Vi seier at multiplikasjon er distributiv med omsyn til addisjon. Meir generelt snakkar vi om den distributiv lova kvar gong vi har ein algebraisk relasjon som over, sjølv om operasjonane · og + kan vere andre operasjonar enn vanleg multiplikasjon og addisjon av tal, sjå ring.

Ein seier vidare at den binære operasjonen \cdot  **venstredistribuerer** over ein binær operasjon + dersom {\displaystyle a\cdot (b+c)=a\cdot b+a\cdot c} og **høgredistribuerer** over ein binær operasjon + dersom {\displaystyle (a+b)\cdot c=a\cdot c+b\cdot c} for alle *a*, *b* og *c*. \cdot  distribuerer over + dersom han er både venstre- og høgredistributiv. Ein algebraisk struktur er **distributiv** dersom han har ein binær operasjon som distribuerer over ein annan.

Kjelder
-------

* «distributive lov». *Store norske leksikon*. 1. november 2011.
**Bernard «Buddy» Rich** (30. september 1917–2. april 1987) var ein amerikansk jazztrommeslagar og bandleiar som var kjend for sin eineståande teknikk og sine imponerande trommesoloar.

Rich var fødd i Brooklyn av jødiske foreldre. Han opptredde med stepping og trommesoloar i vaudevilleshow frå han var 18 månader gamal, under namnet «Traps, the Boy Wonder», og var bandleiar allereie som elleveåring. Seinare sa han at han aldri hadde hatt opplæring på instrumentet, at han sjeldan øvde, og at han ikkje kunne lese notar.

I 1937 byrja han å spele jazz med Joe Marsala. Fram til 1946 spelte han i ei rekkje ulike storband, mellom andre Artie Shaw, Tommy Dorsey og Benny Carter sine band. Han spelte også i mindre band med musikarar som Nat King Cole og Lester Young. I tillegg opptredde han også i fleire filmar i løpet av 1940-åra. I 1946 vart han med i Jazz at the Philharmonic, der han gjerne hadde trommeduellar med Gene Krupa eller Louie Bellson. Han heldt også fram med å spele i både storband, samtidig som han starta sin eigen kvintett i 1950-åra.

I 1966 samla han eit storband med seg sjølv som bandleiar. Dette bandet spelte fram til 1987, og hadde eit materiale som bestod av standard swingjazz og oppjazza versjonar av pop-låtar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside for Buddy Rich Arkivert 2006-02-18 ved Wayback Machine.
* Side på Drummerworld med videoklipp

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Francesco Agello** (27. desember 1902–24. november 1942) var ein italiensk testflygar.

Biografi og flyprestasjoner
---------------------------

Francesco Agello vart fødd i Casalpusterlengo i Lombardia i Italia og uteksaminert frå ein flyskole i 1924. Han vart like etter tilsett som testpilot. Han var den fjerde av fire testepilotar som prøvde å setja fartsrekord med Macchi M.C. 72. Likevel omkom tre av testpilotane (først Monti og deretter Bellini som flaug M. C. 72, Neri omkom i ein CR-20 i 1933).

Agello vart berømt då han lukkast i å føre flyet til ein ny fartsrekord (over vatn) den 10. april 1933. Han oppnådde ein gjennomsnittleg fart på 683 km/t. Meir enn eit år seinare flaug han M.C. 72 til ein ny fartsrekord på meir enn 700 km/t den 23. oktober 1934. Begge vart oppnådd med eit sjøfly, òg luftfarten spelte inn. Ingen har nokon gong floge eit sjøfly med stempelmotor raskare etter denne datoen.

Prisar
------

Agello vart tildelt De la Vaulx-medaljen to gonger for sina fartsrekordar, ein gong i 1933 og igjen i 1934.

Død
---

Agello døydde 40 år gammal under Andre verdskrigen i samband med testing det nye Macchi C. 202-jagarflyET i Bresso, i nærleiken av Milano. Flyet hans kolliderte med ein annan C. 202 i tett tåke 24. november 1942, floge av eit flygaress frå den fyrste verdskrigen, testpiloten Guido Masiero, som òg omkom.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Francesco Agello» frå Wikipedia på bokmål, den 6. oktober 2018.*

* Dei la Vaulx-medalje
**Francesco Cavalli**, eigentleg **Pier Francesco Caletti-Bruni** (fødd 14. februar 1602 i Crema i provinsen Cremona, død 14. januar 1676 i Venezia) var ein italiensk komponist og organist som i dag hovudsakleg er kjent for operaene sine.

Biografi
--------

Cavalli vart songar ved Markuskyrkja i Venezia i 1616, andreorganist i 1639, førsteorganist i 1665 og *maestro di cappella* i 1668. 

Han byrja å skrive scenemusikk i 1639 kort tid etter at det første offentlege operahuset vart opna i Venezia. Han vart så kjend at kardinal Mazarin nærast pressa han til å reise til Paris der han oppførte operaen *Xerxes*. Han reiste òg til Paris i 1662 for å oppføre operaen *Ercole amante* (den forelska Herkules). Framføringa varte i seks timer og innimellom vart det ete og dansa til ballettane til Jean-Baptiste Lully. Framføringa vart ein av dei mest minneverdige hendingane i musikkhistoria, for i siste akt av *Ballett Royal des sept Planetes* dansa Ludvig XIV av Frankrike tre gonger, først som Mars, så som Pluto og tilslutt som Sola. Medan kongen opptredde messa hoffet «lenge leve Solkongen», og dette namnet heldt han resten av livet.

Innverknad
----------

Cavalli var den viktigaste operakomponisten på midten av 1600-talet og medverka til å gjere opera til ei populær underhaldningsform. Cavalli reduserte dei ekstragavante orkestra til Monteverdi til mindre og billigare ensemble tilpassa dei offentlege operahusa. 

30 av totalt kring 40 operaer er bevart. Operaene til Cavalli oppviser alle 1600-talet karakteristiske overdrivingar og absurditetar, men òg ein merkverdig sans for dramatiske verkemiddel.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Francesco Cavalli» frå Wikipedia på bokmål, den 1. mai 2010.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
	+ Basert på tysk Wikipedia pr 24.03.2009


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Francesco Panetta** (fødd 10. januar 1963) er ein italiensk tidlegare hinder- og langdistanseløpar frå Siderno i Provinsen Reggio Calabria. Han vart verdsmeister på 3000 meter hinder i 1987 og europameister i same øvinga i 1990.

Aktiv
-----

Panetta satsa opphavleg på 10 000 meter, men med landsmennene Alberto Cova, Salvatore Antibo og Stefano Mei i europatoppen på distansen, konsentrerte han seg om 3000 m hinder. Etter å ha vunne sølv i hinderløpet ved EM 1986, like bak austtyske Hagen Melzer, imponerte han stort då han året etter sprang inn til VM-tittel på Stadio Olimpico i Roma i same øvinga, med nettop Meltzer på andreplass. Vinnartida 8.08,5 var (og er, 2015) italiensk rekord og like bak europarekorden. Ei veke tidlegare hadde han vunne sølvmedaljen på 10 000 m.

I 1989 gjorde Panetta sitt livs raskaste 10 000 m då han vart nummer to i ein landskamp i Helsinki. Landsmannen Salvatore Antibo sette landsrekord med 27.16,5, Panetta vart tidfest til 27.24,1.

Tre år etter VM-gullet tok Panetta heim sigeren i 3000 m hinder i europameisterskapen 1990 i Split. Dei neste åra heldt han fram med å kvalfisere seg til finalar i hinder under dei store meisterskapane, men utan å kunne blande seg inn i medaljestrid. Derimot forbetra han den personlege rekorden på 5000 meter til 13,06,7, vel sekundet bak den italienske rekorden til Antibo.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1984 i Los Angeles: Utslått i semifinalane (8.31,2)
* EM 1986 i Stuttgart: Sølvmedalje – 8.16,8, bakom Hager Melzer (8.16,6)
* VM 1987 i Roma: Gullmedalje – 8.08,5 og sølvmedalje – 27.48,9
* OL 1988 i Seoul: Nr 9 – 8.17,7
* EM 1990 i Split: Gullmedalje – 8.12,6, framom Mark Rowland (8.13,2)
* VM 1991 i Tokyo: Nr 8 – 8.26,7
* VM 1993 i Stuttgart: Nr 6 – 28.27,0
* EM 1994 i Helsinki: Nr 8 – 8.28,2

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Francesco Panetta» frå Wikipedia på italiensk, den 5. juni 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Francesco Panetta» (på engelsk). olympedia.org. Henta 15. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Ølstaup datert 1777. Staupet blei kjøpt inn i Vik i Sogn og Fjordane i 1877 til Nordiska museet i Stockholm, og er no på Norsk Folkemuseum (NF.1992-0630). Foto: Anne-Lise Reinsfelt

**Staup** (norrønt *staup*) eller **hankestaup** er eit drikkekar eller beger.

Tradisjonelle staup
-------------------

Smørstaup frå Sogn og Fjordane. Lengd 24 cm. Staupet er no på Norsk Folkemuseum (NF.1894-0039) Foto: Anne-Lise Reinsfelt

Staup kjøpt inn frå Framnes i Balestrand i Sogn og Fjordane i 1877 til Nordiska museet i Stockholm. Diameter 18 cm. Staupet er no på Norsk Folkemuseum (NF.1992-0692) Foto: Anne-Lise Reinsfelt

Staup kan brukast som nemning på eit lagga kar av tre som typisk blei brukte til å drikka øl av. Slike staup er sylinderforma og har gjerne to symmetriske stavar utforma som hankar. Det finst også staup med ein, tre eller fire hankar. 

Hankane på staup har ofte form som stiliserte hestehovud og nokre som utskorne fuglar. Hankestavane er oftast laga i bjørk, medan resten gjerne er laget i furu. Mange staup har ei vertikal rad på innsida med små metallstifter. Desse merkene markerer kor langt kvar enkelt skulle drikka når staupet blei sendt rundt blant gjestane. Dei fleste ølstaup rommer eit par liter, men det er bevart både mindre og større eksemplar.

Staup er primært blitt brukt til å drikka øl av, men det finst også opplysningar om at enkelte staup kan ha vore brukt til mjølk. Hankestaup som drikkekar har først og fremst vore i bruk på Vestlandet, men både der og i Aust-Agder, Telemark og i Buskerud har liknande staup vore brukt til servering av ost og smør. I motsetnad til ølstaup har ostestaupa gjerne tre føter som er laga ved forlenging av kvar sin stav.

Kjenger finst først og fremst i dei indre bygdene i Hordaland og Sogn og Fjordane, medan hankestaup har hatt størst utbreiing i dei ytre og midtre områda i desse fylka. Den store utbreiinga her har nok klar samanheng med at det nettopp er i desse områda at lagging og bøkkerarbeid har vore drive mest omfattande. Elles er hankestaup kjende frå Härjedalen og Småland i Sverige, frå Orknøyane og elles i Europa så vidt kjend berre i fjellområde i Romania.

I mange bygder blei også *staup* brukt som nemning på eit beger i tre eller metall til servering av øl eller brennevin, og andre stader kunne ein kalla hankestaup for *kjenge* eller *ølkjenge*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Staup» frå Wikipedia på bokmål, den 15. september 2018.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Visted og Stigum (1951), s. 130.
2. ↑  Gjærder (1975) s. 260.
3. ↑  Gjærder (1975) s. 260.

Litteratur
* Gjærder, Per (1975): *Norsk drikkekar av tre*. Bergen – Oslo – Tromsø
* Visted, Kristoffer og Stigum, Hilmar, (1951): Vår gamle bondekultur. Oslo.
* Østby, Jon Birger (1983): *Nomenklatur for drikkestell*, med tegninger av Torill Sand. Oslo

Bakgrunnsstoff
--------------

* Staup i DigitaltMuseum.no
**Statsoverhovud**, **statsleiar** eller **statssjef** er den øvste leiaren i ein sjølvstendig stat. Overhovudet kan, men treng ikkje, ha den reelle makta i landet. I presidentielle system styrer statsoverhovudet den utøvande makta og opptrer som regjeringsleiar, i semipresidentielle system deler statsoverhovudet denne makta med ein statsminister utgått frå parlamentet, og i parlamentariske system vantar statsoverhovudet reell makt. Statsoverhovud kan få stillinga si gjennom val, arv, eller gjennom å sjølv ta makta i kupp eller revolusjonar, og såleis byggja på ulik legitimitet.

I monarki har statsoverhovudet ein tittel som dronning, konge eller keisar. I republikkar er overhovudet vanlegvis ein president. Somme tider kan ein stat ha eit religiøst overhovud, som paven i Vatikanstaten. Statsoverhovud som har tvinga til seg makta i ein ikkje-demokratisk, autoritær stat blir i moderne tid gjerne kalla diktatorar.

* Presidentane Luiz Inácio Lula da Silva og Pratibha Patil. Presidenten av Brasil er både stats- og regjeringsoverhovud, medan presidenten av India stort sett har seremonielle oppgåver.Presidentane Luiz Inácio Lula da Silva og Pratibha Patil. Presidenten av Brasil er både stats- og regjeringsoverhovud, medan presidenten av India stort sett har seremonielle oppgåver.
* Kong Georg VI av Storbritannia (midten) var statsoverhovuud for ei rekke statar i det britiske samveldet, ei stilling som stadig er blitt meir seremoniell.Kong Georg VI av Storbritannia (midten) var statsoverhovuud for ei rekke statar i det britiske samveldet, ei stilling som stadig er blitt meir seremoniell.
* Pave Johannes Paul II var eit religiøst statsoverhovud. (Foto: Agência Brasil)Pave Johannes Paul II var eit religiøst statsoverhovud. *(Foto: Agência Brasil)*
* Hitler og Mussolini var fascistiske førarar.Hitler og Mussolini var fascistiske førarar.

Kjelder
-------


* «Diktator» (2. juni 2014), *Store norske leksikon*.
* «President» (22. oktober 2014), *Store norske leksikon*.
* «Monarki» (6. januar 2012), *Store norske leksikon*.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Statsforvaltaren** (statsforvaltarembetet) fungerer som staten sin forlengde arm, og er eit upolitisk forvaltings- og tilsynsorgan på regionalt nivå i Noreg. Embetet utøver dei høgste sivile forvaltingsoppgåvene i eit fylke på vegner av den norske stat.

Organisering
------------

Statsforvaltarembetet vert leia av ein statsforvaltar. Statsforvaltaren vert tilsett av regjeringa, og som regjeringa sin fremste representant i fylket skal han sjå til at vedtak sette av sentraladministrasjonen (Stortings- og regjeringsvedtak) vert gjennomførte i fylket. Under statsforvaltaren har ein ulike avdelingsdirektørar som har ansvar for kvart sitt fagområde.

Oppgåver
--------

Statsforvaltaren, med administrasjonen, har oppgåver og tilsyn innanfor:

* Landbruk
* Miljøvern
* Utdanning
* Samfunn
* Helse, sosial og barnevern
* Beredskap (samfunnstryggleik)

Statsforvaltaren skal òg kontrollere kommunale budsjett og låneopptak i kommunane, og skal vidare handsame klagar på fylkeskommunale og kommunale vedtak.

Statsforvaltarembetet skal i tillegg samordna statlege etatar i fylket under ei krise, men òg elles.

Kvart fylke har sin statsforvaltar, med unntak av Oslo og Viken som har ein sams. Det er dermed ti statsforvaltarar i Noreg.

Historie
--------

Statsforvaltarembetet har røter attende til ordninga med sysselmenn i mellomalderen. I 1662, under eineveldet i Danmark-Noreg, vart len og syssel avløyste av amt, og dermed oppstod amtsnemninga. I 1919 skifta så amta namn til fylke, og amtmannen vart til fylkesmann. Reforma av 1975, som tredde i kraft frå 1976, skilde fylkesmannen frå fylkeskommunen, han vart dermed ein eigen forvaltingsinstitusjon. I 2020 vart embetet omdøypt til statsforvaltar.

Sjå òg
------

* Fylke
* Fylkesordførar
* Ordførar
* Amt
* Len
* Kommune

Kjelder
-------

1. ↑  Hansen, Tore; Tjernshaugen, Andreas (22. juni 2022). «statsforvalter». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål).
2. ↑  «Instruks for statsforvaltere - Lovdata», *lovdata.no*, henta 28. oktober 2022
3. ↑  «Kontakt oss», *Statsforvalteren i Oslo og Viken* (på norsk bokmål), henta 28. oktober 2022
4. ↑  «Krisehåndtering og samordning», *Statsforvalteren.no* (på norsk bokmål), henta 28. oktober 2022
5. ↑  «Historia om statsforvalteren», *Statsforvalteren.no* (på norsk bokmål), henta 27. oktober 2022
6. ↑  «Fylkesmannen blir statsforvaltaren». *Regjeringa.no*. Kommunal- og moderniseringsdepartementet. 26. oktober 2020. Henta 1. januar 2021.
7. ↑  «Endring av navn på fylkesmannsembetene fra fylkesmann til statsforvalter - Lovdata», *lovdata.no*, henta 28. oktober 2022

Bakgrunnsstoff
--------------

* statsforvalteren.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Ei Condeep-plattform under bygging i Stavanger.
**Condeep** er ei nemning på ein serie oljeplattformer. Plattformene vart utvikla i Noreg for produksjon av olje og gass i Nordsjøen. Namnet kjem av engelsk «concrete deep water structure», eller djupvasstruktur av betong. 

Plattforma kviler på tjukke betongtankar som står på havbotnen og fungerer som oljelager. Frå desse stikk så ei, tre eller fire slankare hole søyler, som går rundt 30 meter høgare enn havoverflata.

Det var Stavangerfirmaet Norwegian Contractors som utvikla konseptet med Condeep-plattformer frå 1973, etter suksessen med betongtanken på Ekofiskfeltet.

Condeep-plattformer vert ikkje produserte lenger. Dei store betongplattformene er utkonkurrerte av nye, billegare havbotnrammer saman med (bustad-) produksjons-, lagrings- og utlastingsskip, ofte nemnt med det engelske omgrepet 'Floating Production, Storage and Offloading', FPSO. Den siste condeep-plattforma i Noreg vart produsert på 1990-talet.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dr. techn. Olav Olsen, Om Condeep-plattformer Arkivert 2011-09-27 ved Wayback Machine. 2011, nettside hos Oljedirektoratet, lest 30. august 2011
| Conisbrough  |
| --- |
| Conisbrough CastleConisbrough Castle Conisbrough Castle |
| Plassering |
| 

Conisbrough is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | South Yorkshire |
| Distrikt | Doncaster |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 15 361 |
| Koordinatar |  53°29′″N 1°14′″W﻿Koordinatar: 53°29′″N 1°14′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | DN12 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1709 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Conisbrough**
 |

**Conisbrough** (ofte feilstava *Conisborough*) er ein liten by omtrent midt mellom Doncaster og Rotherham i South Yorkshire i England. Han ligg ved elva Don.

Byen har det som vert rekna som den den eldste bevarte bygningen i South Yorkshire, den angelsaksiske St. Peters kyrkje (Den engelske kyrkja), datert til 600- eller 700-talet. Det meste av kyrkja slik ho står no er frå 1100-talet. Opphavleg var ho ein del mindre, og ho vart utvida i normannisk tid. Ein del av glasmåleri frå 1400-talet er bevarte.

Conisbrough slott er ein av dei mest populære turistattraksjonane i området. Det ligg på same stad som ein tidlegare saksisk busetnad. Det første slottet var i tre, og vart bygt av normannaren William de Darenne i 1070. Det vart raskt erstatta med eit i stein, som mot slutten av 1100-talet vart overdratt til Hamelin Plantagenet gjennom ekteskap. På 1300-talet døydde eigaren John de Warennes utan arvingar, og slottet tilfall derfor Krona, som gav det vidare til Hertugen av York. Det var i dårleg forfatning, og kunne ikkje nyttast som forsvarverk. Derfor unngikk det å bli øydelagd under borgarkrigen. Staten tok over ruinen i 1949, og det har blitt sett i betre stand slik at den kan vere ope for publikum.

Det er usikkert når byen vart grunnlagd, men det er mogeleg at han er identisk med *Kaerconan*, ein by som vart befesta av Aurelianus av Britannia etter sigeren hans over Hengest av Kent. På 1100-talet er byen nemnd som *Cununugeburc*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Conisbrough» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Conisbrough slott si heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
| Bothwell  |
| --- |
| Bothwell CastleBothwell Castle Bothwell Castle |
| Plassering |
| 

Bothwell is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Skottland |
| Region | South Lanarkshire |
| Tradisjonelt grevskap | Lanarkshire |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 6 379 |
| Koordinatar |  55°48′″N 4°4′″W﻿Koordinatar: 55°48′″N 4°4′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | G71 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1698 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Bothwell**
 |

 **Bothwell**  er ein liten by i regionen South Lanarkshire i Skottland. Han har kring 6500 innbyggjarar og ligg på nordsida av Clyde, rett aust-sør-austom Glasgow. Byen er hovudsakleg eit bustadområde.

Koret i den gamle gotiske kyrkja frå 1398 (restaurert på slutten av 1800-talet) er frå den gamle soknekyrkja.

Poeten Joanna Baillie (1762-1851) vart fødd her og det finst eit minnesmerke etter henne.

Rojalistane under James Scott, 1. hertug av Monmouth, og dei radikale presbyterianske opprørarane møttest i slaget ved Bothwell Bridge, der opprørarane tapte 500 menn og fekk bortimot 1000 teke til fange. Tilstøytande til brua, på den nordaustlege sida står festninga som høyrde til James Hamilton av Bothwellhaugh (1566-1580), attentatmannen på regenten James Stuart, 1. jarl av Moray, og rett ved ei romersk bru som spenner over South Coulder.

Ruinane av Bothwell Castle vart opphavleg ått av Andrew de Moray som fall i slaget ved Stirling Bridge i 1297, og eigarskapen gjekk via ekteskap til huset Douglas. Jarldømet vart i 1487 gjeve til Patrick Hepburn, 1. jarl av Bothwell, 3. lord Hailes, 1. jarl av Bothwell, men vart abdisert i 1491 til fordel for Archibald Douglas, 5. jarl av Angus, kjent som «Bell-the-cat» (*heng-bjølle-på-katten*). Eit nærliggande herskapshus vart bygd av Archibald Douglas, 1. jarl av Forfar (1653-1712) og var kjent som «Det nye Bothwell Castle», men fekk skadar av søkkande grunn og vart riven i 1926.

I 2005 har Bothwell to skular, Bothwell Prmary School og St. Bride’s School, omfram ein bowlingklubb og ein pleieheim. Det finst fleire små butikkar og forretningar langs gata Main Street.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bothwell» frå Wikipedia på bokmål, den 3. november 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Bosut** (serbisk kyrillisk: **Босут**) er ei elv aust i Kroatia og nordvest i Serbia og ei av sideelvane til Sava frå venstre. Ho har ei lengd på 186 km.

Kroatia
-------

Bosut har sit utspring som Biđ (eller Bič) sentralt i Slavonia-området på sørsida av fjellet Dilj og nordvest for byen Slavonski Brod. Ho renn stort sett nordaustover. Etter ho har passert landsbyen Cerna, møter ho elva Berava frå sør, og frå dette punktet vert ho kalla Bosut. Elva renn så nordover gjennom Syrmia og mellom anna gjennom den største byen langs elveleiet, Vinkovci. Frå her held elva vidare fram søraustover. Etter 158 km gjennom Kroatia kryssar ho grensa til Serbia.

Serbia
------

Bosut går inn i Serbia ved landsbyen Batrovci og renn gjennom den sørvestleg delen av provinsen Vojvodina. Den største sideelva ho møter i Serbia er Studva frå høgre. Etter 28 km i Serbia munnar elva ut i Sava ved landsbyen Bosut.

Geografi
--------

Bosut høyrer til tilsigsområdet til Svartehavet og har eit nedslagsfelt på 3 097 km². Om lag 40 km av elva er framkommeleg for små båtar. Elva renn stort sett over forholdsvis flat mark og renn svært sakte, og ho fell berre mindre enn 10 meter frå utspringet til munningen. Bosut er kjend som ei elv som kan «renne motsett veg», for stundom, når vinden bles kraftig opp elva, kan det sjå ut til at vatnet renn andre vegen.

Heile elvedalen er eigentleg det tidlegare elveleiet til Sava, og er òg kjend som det området med høgast fordamping i Kroatia og Serbia. I den nedre delen av elva renn ho gjennom eit skogområde. Elva er generelt rik på fisk.

Kjelder
-------

* *Mala Prosvetina Enciklopedija*, Third edition (1985); Prosveta; ISBN 86-07-00001-2
* Jovan Đ. Marković (1990): "Enciklopedijski geografski leksikon Jugoslavije"; Svjetlost-Sarajevo; ISBN 86-01-02651-6
**FA-cupturneringa i fotball 1988** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London laurdag 14. mai 1988, med 98 203 tilskodarar på tribunane. Wimbledon FC, som deltok i sin einaste FA-finale, sigra med 1 mot 0 over favorittane frå Liverpool FC.

### Kampen

Kampens einaste skåring kom i det 37. minutt av fyrste omgang. Midtbanespelaren Lawrie Sanchez skalla då eit innlegg frå Dennis Wise over Liverpool-målvakta og i nettet. Liverpool hadde fleire gode sjansar til å utlikne, størst då laget fekk straffespark etter ein times spel. Wimbledon-kapteinen, målvakta Dave Beasant, vart historisk då han som fyrstemann redda eit straffespark i ein FA-finale.

**Wimbledon**-mannskapet bestod av: Dave Beasant (kaptein), Clive Goodyear, Eric Young, Andy Thorn, Terry Phelan. Vinnie Jones, Lawrie Sanchez, Alan Cork, Terry Gibson, John Fashanu og Dennis Wise. Litt ut i andre omgang kom fyrst Laurie Cunningham og deretter Johan Scales på bana, ut gjekk Cork og Gibson.

**Liverpool** mønstra: Bruce Grobbelaar, Steve Nicol, Gary Gillespie, Alan Hansen (kaptein), Gary Ablett, Ray Houghton, Nigel Spackman, Steve McMahon, John Barnes, Peter Beardsley og John Aldridge. Midtvegs i andre omgang kom Johnston inn i staden for Aldridge og et kvarter føre slutten kom Mølby inn i staden for Spackman.

Domaren heitte Brian Hill.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1988 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 24. april 2022.*
**FA-cupfinalen i fotball 2009** fann stad på Wembley stadion i London 30. mai 2009, med 89 391 tilskodarar på tribunane. Finalen stod mellom London-laget Chelsea FC og Everton FC frå Liverpool og enda med siger 2–1 til Chelsea.

### Kampen

Lagoppstillingane med Chelsea i gult
Everton tok leiinga 25 sekund ut i kampen. Louis Saha fekk ballen etter ein hovudduell i feltet og frå 14-15 meter smekka han ballen i næraste hjørne. Chelsea-spissen Didier Drogba syrgde for balanse stillinga då han i det 21. minutt stanga eit innlegg frå venstre ned i bortre hjørne. I det 72. minutt finta Frank Lampard vekk ein Everton-spelar og frå 22-23 meter sende han avgarde eit skot mot lengste hjørne, utakbart for målvakta.

**Chelsea**-laget bestod av: Petr Čech, José Bosingwa, Alex Costa, John Terry (kaptein), Ashley Cole, Michael Essien, Mikel John Obi, Frank Lampard, Nicolas Anelka, Didier Drogba, Florent Malouda. Michael Ballack spelte siste 30 minutta i staden for Essien.

**Everton** stilte med Tim Howard, Tony Hibbert, Joseph Yobo, Joleon Lescott, Leighton Baines, Leon Osman, Phil Neville (kaptein), Steven Pienaar, Tim Cahill, Marouane Fellaini, Louis Saha. Hibbert gjekk ut i pausa, inn kom dansken Lars Jacobsen. Etter Chelsea tok leiinga kom fyrst James Vaughan og deretter Dan Gosling i spel, ut for Saha og sidan Osman.

Howard Webb var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2009 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 23. oktober 2021.*
Lagoppstillingane i FA-cupfinalen 2005, Arsenal i raudt
**FA-cupfinalen i fotball 2005** fann stad på Millenium stadion i Cardiff 21. mai 2005, med 71 876 tilskodarar på tribunane. London-laget Arsenal FC vann den 124. FA-cupen etter straffeskyting. Etter 120 mållause minuttar skåra Arsenal på alle sine fem straffespark, motstandarlaget Manchester United mislukkast då Arsenal-målvakta Jens Lehmann stoppa det andre forsøket.

### Kampen

Manchester United var det dominerande laget gjennom heile kampen. Vel midtvegs i den fyrste omgangen vart ein retur frå Arsenal-målvakta sett i nettmauskane, men annullert for hårfin offside. Midt i den andre omgangen small eit hardt, lågt skot frå United-spissen Wayne Rooney i næraste stanga, medan ein nikk frå tre meters hald frå lagkamerat Ruud van Nistelrooij vart stanga i tverrliggaren av ein Arsenal-forsvarar, fem minuttar før ordinær tid var ute. Arsenal, på si side, makta ikkje å spele seg til ein einaste stor sjanse. I det 120. minutt vart Arsenal-vengen José Antonio Reyes utvist, etter å ha fått sitt andre gule kort.

I straffetevlinga skåra etter tur Ruud van Nistelrooij, Cristiano Ronaldo, Wayne Rooney og Roy Keane for Manchester United, Paul Scholes missa. For Arsenal netta Lauren Etamé-Mayer, Fredrik Ljungberg, Robin van Persie, Ashley Cole, Patrick Vieira.

**Arsenal** sitt mannskap bestod av: Jens Lehmann, Lauren Etamé-Mayer, Kolo Touré, Philippe Senderos, Ashley Cole, Cesc Fàbregas, Patrick Vieira (kaptein), Gilberto Silva, Robert Pirès, Dennis Bergkamp og José Antonio Reyes. I løpet av finalen gjekk Bergkamp ut i det 65. Fàbregas i det 86. og Pires framfor 2. ekstraomgang. Inn kom, etter rokes, Fredrik Ljungberg, Robin van Persie og Edu Gaspar.

**Manchester United** stilte med: Roy Carroll, John O’Shea, Wes Brown, Mikaël Silvestre, Darren Fletcher, Roy Keane (kaptein), Paul Scholes, Wayne Rooney, Ruud van Nistelrooij og Cristiano Ronaldo. Quinton Fortune tok over for O’Shea i det 77. minutt, medan Ryan Giggs spelte ekstraomgangane i staden for Fletcher.

Dommaren heitte Rob Styles.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2005 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 28. februar 2019.*
Lagoppstillingane i finalen, Chelsea FC i blått
**FA-cupfinalen i fotball 2018** fann stad på Wembley stadion i London 19. mai 2018, med 87 647 tilskodarar på tribunane. London-laget Chelsea FC vann pokalen, etter å han slått Manchester United med 1-0.

### Kampen

I ein heller sjansefattig kamp var Chelsea FC det førande laget. Eden Hazard vart matchvinnar då han i det 22. minutt skåra kampens einaste mål frå straffemerket, etter han sjølv vart ureglementert takla av United-stopparen Phil Jones.

**Chelsea** sitt vinnarlag bestod av: Thibaut Courtois, César Azpilicueta, Gary Cahill (kaptein), Antonio Rüdiger, Victor Moses, Tiémoué Bakayoko, N'Golo Kanté, Cesc Fàbregas, Marcos Alonso, Eden Hazard og Olivier Giroud. I sluttminuttane fekk Álvaro Morata og Willian Borges da Silva sleppe inn på bana, ut gjekk Giroud og Hazard.

**Manchester United** stilte med: David de Gea, Antonio Valencia (kaptein), Chris Smalling, Phil Jones, Ashley Young, Ander Herrera, Nemanja Matić, Paul Pogba, Jesse Lingard, Marcus Rashford og Alexis Sánchez. Romelu Lukaku og Anthony Martial kom på bana i det 73. minutt, ut fór Lingard og Rashford. Juan Mata spelte dei siste fem minuttane i staden for Jones.

Dommaren heitte Michael Oliver.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2018 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 18. februar 2019.*
**FA-cupturneringa i fotball 1989** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 20. mai 1989, med om lag 82 800 tilskodarar til stades. Liverpool FC vann FA-pokalen for fjerde gong, etter siger 3–2 over byrival Everton FC gjennom ekstraomgangar.

### Kampen

John Aldridge gav Liverpool leiinga i det 4. minutt. Etter ein heller sjansefattig kamp, makta innbytaren Stuart McCall i sluttsekunda av ordinær tid å sikre Everton ein ny sjanse til triumf. Liverpool-innbytaren Ian Rush sende laget sitt framom i det 95. minutt. McCall syrgde atter for balanse i stillinga i det 102 minutt, men allereie to minutt seinare vart Rush matchvinnar for Liverpool.

**Liverpool FC** sitt vinnarlag: Bruce Grobbelaar, Steve Staunton, Gary Ablett, Alan Hansen (kaptein), Steve Nicol, Ray Houghton, Ronnie Whelan, Steve McMahon, John Barnes, Peter Beardsley og John Aldridge. Ian Rush kom inn for Aldridge i det 73. minutt og Barry Venison spelte ekstraomgangane i staden for Staunton.

**Everton** mønstra Neville Southall, Neil McDonald, Kevin Ratcliffe (kaptein), Dave Watson, Pat Van Den Hauwe, Pat Nevin, Trevor Steven, Paul Bracewell, Kevin Sheedy, Graeme Sharp og Tony Cottee. I andre omgang vart Bracewell og Sheedy bytta ut, inn kom Stuart McCall etter 58 minutt og Ian Wilson etter 77 minutt.

Dommaren heitte Joe Warrall.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1989 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 5. november 2021.*
**FA-cupfinalen i fotball 2000** fann stad på Wembley stadion i London 20. mai 2000, med 78 217 tilskodarar på tribunane. Kampen mellom London-laget Chelsea FC og Aston Villa FC frå Birmingham enda med 1–0 til Chelsea.

### Kampen

Ein tam kamp vart avgjort då Chelsea-spelaren Roberto Di Matteo i det 71. minutt banka ballen i mål frå 3 meter, etter Aston Villa-målvakta slepte eit frispark-innlegg som hamna i føtene på den italienske midtbanespelaren.

**Chelsea** stilte med: Ed de Goey, Mario Melchiot, Marcel Desailly, Frank Lebœuf, Celestine Babayaro, Roberto Di Matteo, Didier Deschamps, Dennis Wise (kaptein), Gustavo Poyet, Gianfranco Zola og George Weah. Heilt på tampen kom Tore Andre Flo og Jody Morris inn på bana, ut gjekk Weah og Zola.

**Aston Villa** sine utvalde heitte David James, Mark Delaney, Ugo Ehiogu, Gareth Southgate, Gareth Barry, Alan Wright, George Boateng, Paul Merson, Ian Taylor, Benito Carbone og Dion Dublin. Mot slutten av oppgjeret kom Julian Joachim, Steve Stone og Lee Hendrie i spel, ut for Carbone, Taylor og Wright,

Graham Poll var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2000 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 24. oktober 2021.*
Lagoppstillingane, med Manchester United i raudt
**FA-cupturneringa i fotball 1985** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 18. mai 1985, med om lag 100 000 tilskodarar til stades. Manchester United sikra seg pokalen etter å ha vunne med 1-0 mot Everton FC, i ein kamp som varte i 120 minuttar.

### Kampen

Finaleoppgjeret vart historisk då Manchester United-stopparen Kevin Moran var utvist i det 78. minutt, etter ei hard takling av Evertons Peter Reid. Moran vart då den aller fyrste spelaren utvist frå ein FA-cupfinale. I ein heller sjansefattig kamp makta ingen av laga å skåre før ordinær tid var ute. Fyrst fem minuttar ut i andre ekstraomgang kom kampens einaste mål. United-spelaren Norman Whiteside avgjorde oppgjeret ved å skru ballen forbi Everton-målvakta og i motsett hjørne.

**Manchester United** sitt vinnarlag bestod av: Gary Bailey, John Gidman, Paul McGrath, Kevin Moran, Arthur Albiston, Gordon Strachan, Bryan Robson (kaptein), Norman Whiteside, Mark Hughes, Frank Stapleton og Jesper Olsen. Mike Duxbury spelte ekstraomgangane i staden for Albiston.

**Everton** mønstra Neville Southall, Gary M. Stevens, Kevin Ratcliffe (kaptein), Derek Mountfield, Pat Van Den Hauwe, Trevor Steven, Peter Reid, Paul Bracewell, Kevin Sheedy, Graeme Sharp og Andy Gray.

Dommaren heitte Peter Willis.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1985 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 19. januar 2019.*
Lagoppstillingane med Tottenham i kvitt
**FA-cupturneringa i fotball 1991** vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 18. mai 1991. Framfor 80 000 tilskodarar sikra London-laget Tottenham Hotspur seg klubbens åttande FA-pokal etter siger 2-1 mot Nottingham Forest.

Målvakta til Tottenham, Erik Thorstvedt, vart då den fyrste norske fotballspelaren som vann ein FA-pokal.

### Kampen

Forsvarsspelaren Stuart Pearce sende Nottingham Forest i leiinga i det 16. minutt, då han skåra på frispark gjennom eit hol i forsvarsmuren til Tottenham. Etter ein halvtimes spel fekk Tottenham straffespark, ei dårleg plassert straffe som Nottingham-målvakta Mark Crossley stoppa. Ti minutt stod det uavgjort 1-1 etter Paul Stewart skåra med eit skot frå 10-11 meters hald i motsett hjørne. Kampen gjekk til ekstraomgangar og vart avgjort då ein av forsvarsspelarane til Nottingham Forest skalla ballen i vinkelen i eige mål i det 94. minutt, hardt pressa av ein Tottenham-spelar. 

**Tottenham** sitt vinnarlag bestod av: Erik Thorstvedt, Pat Van Den Hauwe, Steve Sedgley, Gary Mabbutt (kaptein), Justin Edinburgh, Paul Allen, David Howells, Paul Gascoigne, Vinny Samways, Paul Stewart, Gary Lineker. Gascoigne gjekk av bana allereie i det 17. minutt etter å ha skada seg, inn kom Nayim. 81 minutt ut i finalen måtte Samways vike plass for Paul Walsh.

**Nottingham Forest** mønstra: Mark Crossley, Gary Charles, Stuart Pearce (kaptein), Des Walker, Steve Chettle, Roy Keane, Gary Crosby, Garry Parker, Nigel Clough, Lee Glover og Ian Woan. Midtvegs i annen omgang kom Steve Hodge innpå for Ian Woan og tre minutt ut i annen ekstraomgang kom Brian Laws innpå for Lee Glover.

Dommaren heitte Roger Milford

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «1991 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 8. september 2020.*
**FA-cupfinalen i fotball 2001** fann stad på Millenium stadion i Cardiff den 12. mai, med 72 500 tilskodarar på tribunane. Kampen mellom London-laget Arsenal FC og Liverpool FC enda med siger 2–1 til Liverpool.

### Kampen

Lagoppstillingane med Liverpool i gult
Svenske Fredrik Ljungberg sende Arsenal framom i det 72. minutt. Med to nettkjenningar i løpet av dei siste åtte minutta snudde Michael Owen finalen til Liverpool-triumf.

**Liverpool** sitt vinnarlag: Sander Westerveld, Markus Babbel, Sami Hyypiä (kaptein), Stéphane Henchoz, Jamie Carragher, Danny Murphy, Steven Gerrard, Dietmar Hamann, Vladimír Šmicer, Emile Heskey, Michael Owen. Gary McAllister kom på bana då kampen var ein time gammal, Patrik Berger og Robbie Fowler fekk begge eit kvarters speletid. Fyrst Haman og sidan Murphy og Šmicer måtte vike plass.

**Arsenal** mønstra: David Seaman, Lee Dixon, Martin Keown, Tony Adams (kaptein), Ashley Cole, Fredrik Ljungberg, Gilles Grimandi, Patrick Vieira, Robert Pirès, Sylvain Wiltord og Thierry Henry. I løpet av siste kvarteret kom etter tur Ray Parlour, Dennis Bergkamp og Nwankwo Kanu i spel. Ut gjekk Wiltord, Ljungberg, Dixon.

Steve Dunn var dommar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2001 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2021.*
Lagoppstillingane i finalen, Manchester United i raudt
**FA-cupfinalen i fotball 2004** fann stad på Millenium stadion i Cardiff 22. mai 2004, med 71 350 tilskodarar på tribunane. Manchester United sikra seg pokalen etter å ha vunne med 3-0 over London-laget Millwall FC.

### Kampen

Manchester United tok leiinga ved Cristiano Ronaldo i det 44. minutt. I den andre omgangen auka Ruud van Nistelrooij til 2-0 på eit straffespark i det 65. minutt, same mann fastsette sluttresultatet til 3-0 i det 81. minutt. 

**Manchester United** stilte med: Tim Howard, Gary Neville, Wes Brown, Mikaël Silvestre, John O’Shea, Darren Fletcher, Roy Keane, Paul Scholes, Cristiano Ronaldo, Ruud van Nistelrooij og Ryan Giggs. Sju minuttar før kampen var over, vart Howard, Fletcher og Cristiano Ronaldo tekne av bana, inn kom målvakta Roy Carroll, Nicky Butt og Ole Gunnar Solskjær.

Dommaren heitte Jeff Winter.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «2004 FA Cup Final» frå Wikipedia på engelsk, den 20. januar 2019.*
«**Don't Look Back**» er ein song av The Remains som vart gjeven ut som den siste singelen deira på Epic Records. Songen vart skriven av Billy Vera, som skreiv og spelte inn «Storybook Children» for Atlantic Records. «Don't Look Back» kom ut i 1966 med B-sida «Me Right Now», som var skriven av Barry Tashian, frontmannen i The Remains.

«Don't Look Back» kom ut på det einaste albumet til The Remains, *The Remains* frå 1966. «Don't Look Back» kom òg ut på den populære samleplata *Nuggets: Original Artyfacts from the First Psychedelic Era, 1965–1968*.

Robert Plant spelte denne songen som eit ekstraspor på CD-singelen «Hurting Kind (I've Got My Eyes on You)» i 1990.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Don't Look Back (The Remains song)» frå Wikipedia på engelsk, den 30. april 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Music Review: The Remains». *Blogcritics*. 29. mai 2007. Arkivert frå originalen 30. september 2012. Henta 30. april 2018.
2. ↑  «Robert Plant» (PDF). *Connollyco.com*. Henta 30. april 2018.
**Europameisterskapen i fotball 1997** var den sjuande europameisterskapen i fotball for kvinner. Tyskland vart europameister etter finalesiger 2-0 mot Italia 12. juli 1997 i Oslo.

Meisterskapsturneringa vart arrangert i Noreg og Sverige i tida 29. juni til 12. juli 1997. Dei åtte deltakarlanda var delt i to grupper; gruppe A med Sverige spelte kampane i Karlstad og Karlskoga, medan gruppe B med Noreg spelte kampane i Moss og på Lillestrøm. Sverige vart gruppevinnar med tre strake sigrar, Spania kneip den andre semifinaleplassen i gruppa framfor Frankrike og Russland vart desidert sist. Italia vann gruppe B framfor Tyskland, med Noreg på tredje- og Danmark fjerdeplass. Noreg vann etter tur 5-0 mot Danmark, spelte uavgjort 0-0 mot Tyskland og tapte 0-2 mot Italia. I semifinalane vann Tyskland 1-0 over Sverige og Italia 2-1 over Spania.

### Finalen

Finalen vart spelt på Ullevaal stadion i Oslo om kvelden 12. juli 1997 framfor 2 221 tilskodarar. Sandra Minnert skåra for Tyskland i det 23. minutt og Birgit Prinz la på til 2-0 i det 50. minutt, utan at Italia klarte å kvittere i målprotokollen. Det var fjerde gongen Tyskland vann fotball-EM for kvinner.

For fyrste gong dømde ei kvinne EM-finalen, Gitte Lyngo Nielsen frå Danmark.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fußball-Europameisterschaft der Frauen 1997» frå Wikipedia på tysk, den 1. juli 2017.*


| * v
* d
* e
Europameisterskapen i fotball for kvinner |
| --- |
| 
* Danmark-England-Italia-Sverige 1984
* Noreg 1987
* Vest-Tyskland 1989
* Danmark 1991
* Italia 1993
* England-Noreg-Sverige-Tyskland 1995
* Noreg-Sverige 1997
* Tyskland 2001
* England 2005
* Finland 2009
* Sverige 2013
* Nederland 2017
* England 2022

 |
|  |
| --- |
| **Satengmonark** |
| SatengmonarkSatengmonark |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Monarkar Monarchidae |
| **Slekt:** | *Myiagra* |
| **Art:** | **Satengmonark** *M. cyanoleuca* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Myiagra cyanoleuca***Vieillot, 1818 |

**Satengmonark** (*Myiagra cyanoleuca*) er ein art i monarkfamilien, Monarchidae, med leveområde på øya Ny-Guinea, Det australske kontinentet og Tasmania.

Skildring
---------

Denne monarken er generelt mørk, men buk, flanker og undergump er kvite i kontrast til oversida. Han er om lag 17,5 cm lang og veg 17 gram. Vaksne hannar har ei glansfull blåsvart overside, mørkt blått på hovud og hals. Hoer skil seg frå hannar med litt lysare og meir gråleg overside, raudbrunt på kinn, strupe og ned over brystet. Undersida er elles kvit. Ho har lysare fjørtippar på venger og stjert. Ungfuglar har brunleg overside og oransjebrunt på strupen.

Satengmonarken har hekkeutbreiing i søraustre Australia frå nordaustre New South Wales sørover langs kysten gjennom delstaten Victoria og litt inn i søraustre South Australia, og han hekkar dessutan på Tasmania. Han er ein flyttfugl som i februar til mai trekkjer nordover til nordlege Australia og Ny-Guinea og returnerer til hekkeområda i perioden slutten av august til november. Han er tilfeldig gjest på New Zealand. 

Dei har typisk habitat i temperert til tropisk fuktig låglandsskogar og vegetasjon dominert av eukalyptus i ravinar. Under trekket kan dei halde seg i meir opne skogar, tørre område, og kystnære skogar og mangrove. 

Satengmonarkar lever einslege eller i par, og beitar hovudsakleg på insekt som dei plukkar frå blad og greiner i treverket. Unntaksvis kan dei òg ete frø.

Hekking føregår gjerne i små, lause koloniar, høgt i tre. Begge kjønna tar del i ruging og omsut for ungar.

Kjelder
-------

* Faktaside hos Birds in backyard - Birds Australia henta 15. november 2011

* Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities (2011). *Myiagra cyanoleuca in Species Profile and Threats Database*. Available from:. Henta 15. november 2011

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar, bilete og lydopptak av satengmonark  hos Internet Bird Collection
Islamforskaren William Muir som skapte uttrykte *Sataniske vers*...
... medan eit blikk på ein særleg ven trane gir eit hint om at det er eit edelt vesen, og at dei tre gudinner vel kunne allegorisk samanliknast med slike fuglar (*ġarānīq*)
**Sataniske vers** er nemning for ein episode i Muhammeds liv, belagt i nokre tidlege biografiar, men ikkje i andre. Episoden hengjer saman med den 53. sure «Stjerna» (an-Najm). Dei som avviser at versutsnittet ein gong var del av diktatet som ligg til grunn for Koranen, grunngjev dette blant anna med å påpeka at episodens *isnad* (attforteljingskjede) er for svak til å tilleggjast pålitelighet.

Skildring
---------

Der dreier det seg om gamle guddomar som vart påkalla ved Kaabaen i Mekka. Ifølgje ein overlevering som Muhammed-biografen Ibn Saʿd skrive ned i sit verk *Kitāb aṭ-Ṭabaqāt*, og som kommentatoren av Koranen og historikaren al-Tabari har omtalt i sin kronikk og korankommentar aksepterte Mohammed at gudinnene al-Latt, al-Uzza og Manāt vart påkalla, men at han tilbakekalte dei angjeldende versa etter ei kortare tid.

Uttrykket
---------

Uttrykket *Sataniske vers* stammar ikkje frå muslimsk hold. Det vart skapt av William Muir. Den første nytta av uttrykket «Sataniske vers» er knytt til William Muir (1858). Han brukte den i-en sit verk *Life of Mohamet* (1858) i ein passasje som diskuterte «two Satanic verses».

I arabiske krøniker og i korankommentarar verta uttrykket brukt «Traneberetningen» (*qiṣṣat al-ġarānīq*, قصة الغرانيق).

Romanen *Sataniske vers* frå 1988
---------------------------------

Saka fekk fornya aktualitet med Salman Rushdies roman i 1988, *Sataniske vers.* Romanen, som vart rost for sina litterære kvalitetar, provoserte fram både usemje og sinne blant muslimar, men langt frå berre på grunn av ein uærbødig omgang med Trane-teksta. Muslimar over heile verda protesterte mot utgjevinga av boka, og Ayatollah Khomeini i Iran dømde Salman Rushdie og William Nygaard d.y. (ein fatwa) til døden, då det vart påstått at boka spotta Muhammed og hans koner.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sataniske vers» frå Wikipedia på bokmål, den 18. november 2018.*

1. ↑  Ibn Saʿd: *Kitāb aṭ-Ṭabaqāt*, Kairo: 1968, Bind I, 1, s. 137, l. 8–13
2. ↑  Tabari: *Annaler I*, d. 1192–1196 o. a. sml.
3. ↑  Esposito, John L. (2003): *The Oxford dictionary of Islam*, Oxford University Press. s. 563.
4. ↑  Pipes 2003, s. 115
5. ↑  Esposito 2003, s. 563
6. ↑  Muir 1858, s. 152
**Syndese** er ei nemning i språkvitskapen for å binda saman ord, setningsledd eller setningar ved hjelp av konjunksjon, t.d. *og*. Ordet kjem av gresk *syn-* og *deein*, som tyder *saman-* og *binda*. Norsk uttale er *synde`se*. Syndese kan bli brukt som eit litterært verkemiddel. Det motsette av syndese er *asyndese*.

Døme på syndese som litterært verkemiddel
-----------------------------------------

Syndese er brukt som eit litterært verkemiddel i skapingssoga i *Bibelen*. I *Første Mosebok*, kap. 1, vers 2, heiter det:

*Då sa Gud: «Det verte ljos!» Så vart*
*det ljos. Og Gud såg at ljoset var*
*godt, og han skilde ljoset frå mørk-*
*ret. Gud kalla ljoset dag, og mørk-*
*ret kalla han natt. Og det vart kveld,*
*og det vart morgon, fyrste dagen.*
Denne bruken av konjunksjonen *og* seinkar farten i teksten, framhevar kvart ledd og skaper ei høgtidleg stemning. Verknaden blir forsterka ved at dei same formuleringane blir gjentekne ettersom skapingsverket skrid framover. I slutten av kap. 1 heiter det:

*Og Gud skoda alt det han hadde*
*gjort, og sjå, det var overlag godt. Og*
*det vart kveld, og det vart morgon,*
*sjette dagen.*
I diktet *HErre Gud! dit dyre Navn og Ære* (trykt 1714) nyttar Petter Dass på barokk vis ei overdådig opprekning av konkrete ting som verkemiddel. Opprekninga er ofte kombinert med syndese, t.d. i den fjerde strofen:

*Ja, før Gud sin Ære skal Forlise,*
*Før skal Hav og grummen Hval Ham prise,*
*Samt og Tanteyen, Som løber Leyen,*
*Steenbid og Seyen og Torsk og Skreyen,*
*Og Nise.*
Syndesen er med og understrekar kvart ledd i opprekninga.

Også Ivar Aasen synte sans for det konkrete mangfaldet då han i diktet *Gamle Norig* skildra norsk natur:

*Der er Vikar og Votn og Øyar,*
*tusund Fjordar og tusund Fjell,*
*Snøydor, der sjeldan Snjoen tøyar,*
*Dalar, der Fossen diger fell.*
Syndesen styrkjer den kjærlege dvelinga ved naturen som opprekninga er uttrykk for.

I romanen *Pan* av Knut Hamsun, som er kjend for sine vakre innslag av prosalyrikk, er syndese eitt av verkemidla:

*Fra min hytte kunde jeg se et virvar av øer og holme og skær...*(s. 2)
*Og jægeren det er mig, og hun vil give mig et vink med øjnene å forstå efter. Og når hun kommer, forstår mit hjærte alt, og det slår ikke længer, det klemter. Og hun er nøgen under linet fra top til tå, og jeg lægger min hånd på hende.* (s. 31).
*En skål, I mennesker og dyr og fugle, for den ensomme nat i skoge, i skoge! En skål for...grønt løv og gult løv!*(s. 120)

Kjelder
-------

* *Nynorskordboka*, Det Norske Samlaget, 1986.
* *Bibelen*, Det Norske Bibelselskap, 10. opplaget, 1996.
* Knut Hamsun, 1894, *Pan*, 100-årsutgåve ved Den Norske Bokklubben, 1994, i Nasjonalbiblioteket.
* *Den store lyrikkboken*, ved Ivar Havnevik, 1998.