recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Volda kyrke** er ei krosskyrkje i tettstaden Volda i Volda kommune på Sunnmøre.

Tidlegare kyrkjer
-----------------

Den førre kyrkja i Volda var bygd i 1858 etter teikningar laga av Chr. H. Grosch. Ho brann ned i 1929.
Halkjelsvik, no sentrum i tettstaden Volda, var kyrkjestad alt kring år 1200. På 1400 talet stod her ei stavkyrkje. Ho vart påbygd fleire gonger til ho vart nedreven i 1858, og erstatta av ei ny krosskyrkje i tre. Dette var ei av dei største trekyrkjene i landet. Ho brann natt til 7. april 1929. Ikkje noko av det tildels svært gamle inventaret vart redda.

Den noverande kyrkja
--------------------

Det vart vedteke å bygg opp ny kyrkje i stein. Ho er reist etter teikning av arkitekt Arnstein Arneberg. Den grovhogne gråsteinen i yttermuren er teken om lag ein kilometer vest for kyrkja. Innvendig vart det bygd ein frittståande kvelving i jarnbetong. Kyrkja er 43,5 meter lang og 16 meter brei. Tverskipet er 29 meter. Høgda under kvelven er 11 meter. Mønehøgda 15 meter. Høgd på spiret er 40 meter. Meister under bygginga var J. Strømsheim frå Sykkylven.

Kyrkja vart vigsla 1. mai 1932 av biskop Andreas Fleischer. Koret er pryda av ei freskomåling av Hugo Lous Mohr. Det biletet, som den gongen var det største freskoarbeidet i Noreg, stod ferdig til jul i 1932.

Andre kyrkjer i Volda
---------------------

* Austefjord kyrkje
* Bjørke kyrkje i Volda
* Dalsfjord kyrkje
* Hornindal kyrkje
* Kilsfjord kyrkje

Kjelder
-------

* Wilhelm Kvalheim: *Volda Kyrkje*. Volda 1960

Bakgrunnsstoff
--------------

* Digitalt fortalt om kyrkjene i Volda
* Div. (2007). *Volda kyrkje 75 år*. Volda: Volda sokneråd.
* Alf Henry Rasmussen (1993). «Volda kyrkje». *Våre kirker. Norsk kirkeleksikon*. Kirkenær: Vanebo forlag. s. 303. ISBN 82-75-27022-7.
* «Volda kyrkje». *Kirkesøk*. Den norske kyrkja.
* 

* Volda kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Søre Sunnmøre prosti |
| --- |
| Austefjord • Bjørke • Dalsfjord • Gursken • Hornindal • Hareid • Herøy • Hjørundfjord • Indre Herøy • Kilsfjord • Larsnes • Leikanger • Rovde • Sande • Sankt Jetmund • Syvde • Ulstein • Vartdal • Vanylven • Volda • Ørsta • Åram |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Plasseringa til Donausletta i Slovakia (i grått)
**Donausletta** (slovakisk *Podunajská rovina*, tysk *Donauebene*) er dei sørvestlege, flatare delane av Donaulåglandet i Slovakia.

Sletta grensar til Donauåsane og strekkjer seg om lag langs linja Bratislava – Senec – Sereď – Nové Zámky – Patince.

Ho har oppstått av greinene til Donau (Vesle Donau og andre) og av dei sørlege elvane Váh, Nitra og Žitava. Sletta består av store mengder grus frå Donau og andre elvar i området. Denne grusen er dekt med løss og andre særs rike jordsmonn.

Donau dannar her eit unikt kontinentalt deltasystem av meanderar og gamle elvefar. Området mellom ein av desse greinene, Vesle Donau, og Donau heiter Žitný ostrov, den største elveøya i Europa. Žitný ostrov er eit myrlendt område med mange naturlege og kunstige innsjøar. Dreneringa av området vart bevisst endra då Gabčíkovo-demninga vart bygd i Donau. Žitný ostrov har vore eit verna område sidan 1978.

Området har mange lysningar i skogen, vatn og myrplanter og dyreliv. Det finst eit stor underjordisk vassreservoar, og dei på Žitný ostrov er av dei største i Sentral-Europa. Varme kjelder finst i Komárno, Štúrovo og Patince.

Området har det varmaste og tørraste klimaet i Slovakia. Dette og den frodige jorda gjer området til eit ideelt jordbruksområde. Kveite, sukker, raudbete, sukkermais, grønsaker og tobakk vert dyrka her. Dyrking av frukt og vindruer er òg viktig.

Dei viktigaste byane i området er den slovakiske hovudstaden Bratislava (Donausletta startar nedanfor Bratislava slott sentralt i Bratislava), Galanta, Sereď, Dunajská Streda, Komárno og Nové Zámky.

Det finst mange små verneområde på Donausletta, som Ostov Kopáš i Bratislava eller Vlčianske mŕtve rameno, Čičovské mŕtve rameno. Verna myrområde som det unike Šúrområdet i Svätý Jur. Zlatná na Ostrove er habitat for stortrapper.

Området vert òg nytta som rekreasjonsområde om sommaren med innsjøar som Zlaté piesky i Bratislava og Slnečné jazerá i Senec, eller dei varme kjeldene i Dunajská Streda, Veľký Meder og Diakovce.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Danubian Flat» frå Wikipedia på engelsk, den 5. april 2009.*

Koordinatar: 48°00′N 17°45′E﻿
**Norefjell** sett frå Sokna på Ringerike.**Norefjell** er eit høgfjellsområde i Hallingdal, i kommunane Krødsherad, Sigdal og Flå. Området grensar mot Hardangervidda og Krøderen. Det er ein kjend hytte- og vintersportsstad med ei rekke aktivitetar. Fleire kjende og rike nordmenn har hytte i området.

Staden har trekt til seg turistar sidan midten av 1800-talet, som kom for å oppleva ekte norsk natur og turgåing året rundt. I 1952 vart nokre av OL-øvingane haldne her. Alpinanlegget som blei bygd då og seinare vidareutvikla er eitt av dei største i Norden. Ein kan stå på ski i over 6 km utan å ta heis, og høgdeforskjellen mellom topp og botn er 1010 m.

Området satsar på meir sommarlege aktivitetar med golfbane og hestesenter. 

Dei høgaste toppane i Norefjell er Gråfjell (1466 moh.) og Høgevarde (1459 moh.). Sjølve fjellet er bygd opp av kvartsitt.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 
* 
* Bilete frå Norefjell
* Norefjell Hestesenter Arkivert 2005-02-14 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Francesco Landini** (født ca 1325 i Fiesole ved Firenze, død 2. september 1397 i Firenze), òg *Francesco Landino*, var ein florentinsk komponist og organist, songar, diktar og instrumentmakar. Han var ein av dei mest populære komponistane på andre halvdel av 1300-talet og utan samanlikning den mest kjende komponisten i Italia.

Liv og virke
------------

Ein kopparsjukdom gjorde Francesco Landini blind i barndommen. Han vendte seg til musikken og beherska fleire instrument i tillegg til orgel, til dømes lutt og han song, skreiv poesi og komponerte. Ifølgje biografen Villani dreiv Landini òg med astrologi, etikk og filosofi. Han var rekna som organist ved *Santa Trinità*-klosteret i Firenze og mellom 1361-1365 og 1397 organist og kapellan ved *San Lorenzo*-kyrkja i Firenze.

Verk
----

Det er bevart 154 verk etter han, tolv to- og trestemmige madrigalar, ein caccia, meir enn 140 ballate og nokre få messer. Ein meiner at Landini skreiv teksten til mange av verka sine. Verka hans utgjer meir enn ein fjerdedel av den kjende fleirstemte musikken frå italiensk trecento.

Landini-verk finst i følgjande manuskript:

* Codex Panciatichiano (f.1-50)
* Codex Reina
* Codex Squarcialupi

Bakgrunnsstoff
--------------

* Todd M. McComb: Francesco Landini (c.1325-1397): Verkfortegnelse og diskografi (engelsk)
* Davide Daolmi: Francesco Landini Arkivert 2010-02-06 ved Wayback Machine. (italiensk): med kjeldetekst og bilete frå *Squarcialupi-Codex*
* Margo Schulter: What is a Landini cadence? (engelsk)

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Francesco Landini» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2010.*

* Andre kjelder:

1. ↑  Uncle Dave Lewis. «Frencesco Landini». Allmusic. Henta 31. mars 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Koordinatar: 60°22′40.429″N 15°13′37.384″E﻿
**Idkerberget** er ein svensk tettstad i Borlänge kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde tettstaden 321 innbyggjarar. Her ligg Idkerbergets kapell, bygd i 1904, og restane av ein gruve, nedlagd 28. februar 1977.

Idkerbergets gruva
------------------

Restane av gruva.
Gruvetårna sett frå kapellet.
Gruvedrifta byrja tidleg på 1900-talet, og det blei oppført to gruvetårn i betong i 1592 og 1954. I 1908 låg produksjonen av jernmalm på mellom 50 000 og 100 000 tonn. Malmen blei frå 1902 til 1912 frakta med taubane til Ulfshyttan, men 1. oktober 1912 opna ein jernbanen Rämshyttan-Idkerbergets. Gruva blei kjend i heile Sverige i samband med det store raset morgonen 16. mars 1961. I tillegg til at det lagde eit stort hol i bakken, tok raset med seg ein garasje, ni bilar og ein lekeplass. 70 personar blei evakuert, 26 personar blei heimlause, men ingen kom fysisk til skade.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Idkerberget» frå Wikipedia på bokmål, den 2. juli 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Nordisk famlijebok: Järnmalmer
2. ↑  Nordisk familjebok: Rämshyttan-Idkerbergets järnväg
3. ↑  Dalarnas Tidningar: 16 mars 1961 gjorde Idkerberget riksbekant
4. ↑  Occidentering: Idkerbergets gruva

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Louise Joséphine Bourgeois** (fødd 25. desember 1911, død 31. mai 2010) var ein fransk-amerikansk biletkunstnar og skulptør. Ho var særleg kjend for ei rekkje overdimensjonerte edderkoppeskulpturar kalla *Maman*, som gav henne tilnamnet «Edderkoppekvinna».

 *Maman*
Louise Bourgeois var fødd i Paris, og foreldra hennar eigde eit galleri som særleg synte fram gamle gobelinar. Nokre år etter at ho var fødd flytta familien til forstaden Choisy-le-Roi, der dei byrja å restaurera gobelinar. Louise Bourgeois byrja etterkvart å hjelpa til med arbeidet. Som tjueåring byrja ho studiar på Sorbonne i matematikk og geometri, men ho fullførte ikkje studiane; i staden byrja ho på den fyrste av ei rekkje kunstskolar. I 1938 gifta ho seg med den amerikanske kunsthistorikaren Robert Goldwater, som hadde gjort revolusjonære studiar av såkalla «primitiv kunst», dvs. kunst utført av urfolk ulike stader i verda. Same året flytta paret til New York, der Bourgeois studerte målarkunst ved Art Students League samstundes med at ho skapte skulpturar og andre kunstverk. Ho byrja å stilla ut verka sine frå slutten av 1940-åra, men den breie heideren av verkane hennar kom fyrst i 1980-åra i samband med ei retrospektiv utstilling på Museum of Modern Art.

Gjennom ei lang årrekkje skapte ho ei stripe kunstverk som ho sjølv skildra som ei omarbeiding av den familiemessige bakgrunnen sin der faren hennar var utru, med kjennskap frå mora, i ei årrekkje. Det mest kjende kunstverket hennar, *Maman*, finst i det originale utgåva si i stål ved Tate Modern i London. Det finst også om lag eit dusin kopiar i bronse, som blant anna kan bli sett på Guggenheim Museum Bilbao og Tuileries i Paris, og nokre av dei er blitt stilt ut i København i samband med ei separatutstilling på Louisiana i 2003. Skulpturane er ein hyllest til mor hennar. I 2013 viste Faurschou Foundation ei retrospektiv utstilling med Louise Bourgeois under tittelen *Alone and Together*.

Verka hennar er ofte surrealistiske i uttrykk, og ein kan spora eit samband til Alberto Giacometti og Marcel Duchamp, men dei viser òg påverknad frå afrikansk kunst.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Edderkoppekvinden er død, 98 år». Politiken. 31. mai 2010.
2. 1 2 3  «Louise Bourgeois: The shape of a child's torment». The Telegraph. 9. oktober 2007.
3. ↑  Contemporary Art - Faurschou Foundation

* *Denne artikkelen bygger på «Louise Bourgeois» frå Wikipedia på dansk, den 18. desember 2023.*
**Wenche Bryn Lowsow** (27. mai 1928–24. september 2016) er ein norsk Høgre-politikar og tidlegare rektor ved Trosterud Skole. Ho har tidlegare vore medlem av Høgres sentralstyre, og i perioden 1977-1985 var ho stortingsrepresentant for Oslo.

Wenche Lowzow tok treårig lærarskuleeksamen frå Hamar (1958) og engelsk mellomfag ved Universitetet i Oslo (1962). Ho arbeidde som lærar ved Lakkegata skole 1958–1969 og som rektor ved Trosterud skole 1969–1977.

Lowzow var medlem av Oslo bystyre 1967–1971 og formannskapet 1971–1975. Ho var vararepresentant på Stortinget i perioden 1969–1977, før ho fekk fast plass og sat to periodar. Ho sat i Justiskomiteen i første periode og i Kirke- og undervisningskomiteen i andre periode på Stortinget.

Lowsow var den fyrste norske stortingsrepresentanten som stod fram som homofil. Dette fann stad på førstesida i Dagbladet i 1979.
Ho inngjekk partnarskap med Karen-Christine Friele i 1993.

Kjelder
-------

1. 1 2  
Tore Bergsaker (24. september 2016), «Wenche Lowzow er død», *Dagbladet*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Wenche Lowzow». Stortinget.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF
* LCCN
* ISNI

 |
Deng Xiaoping
**Deng Xiaoping** vart (22. august 1904–19. februar 1997) var ein kinesisk kommunistisk politikar frå landsbyen Paifang i Guang'an i austre Sichuan. Han var Kina sin de facto leiar frå 1978, to år etter Mao Zedong var død, til sin eigen død i 1997. Han blir sedd på som det post-maoistiske, reformvenlegare og opnare Kina sin arkitekt. Hans politiske idéar, kalla *Deng Xiaoping-teori*, er i dag innskrivne i den kinesiske grunnlova saman med *marxisme-leninisme-Mao Zedong-tenking* og *Den viktige tanken om dei tre representasjonane.*

Deng hadde enorm pondus i kommunistpartiet, då han blei medlem alt i 1924, og var ein helt under den lange marsjen og krigen mot Japan pluss borgarkrigen, der han gjorde framifrå teneste både som generalsekretær i partiet og som offiser. 

Karrieren hans i partiet var stormfull. Etter å ha høyrt til leiarsjiktet i heile karrieren sin til då, blei han i 1967 under kulturrevolusjonen forvist til arbeid på ein traktorfabrikk, fordi han hadde blitt for populær gjennom å motsetje seg visse av Mao sine mest radikale idéar. 

I 1974 steig han på nytt til den absolutte toppen etter at Mao hadde blitt sjuk, for så i byrjinga av 1976 å bli tvinga til å seie frå seg alle posisjonar i partiet etter press frå motpolen, «Firarbanden». 

Etter at «Firarbanden» hadde blitt arrestert, kunne Deng atter stige inn på politikk-arenaen, og han hadde no den erfaringa og den respekten som måtte til for å utkonkurrere andre maktaspirantar. 

Gjennom å lansere «Den opne dør-politikken», fekk Deng raskt fart på kinesisk økonomi, men då han nekta å gjere politiske endringar oppstod det problem. Deng blir sedd som den som ber det største ansvaret for massakren på Den himmelske fred-plassen i 1989. Same året gjekk han av frå den høgste stillinga si i partiet, for så i 1992 frivillig å trekkje seg tilbake frå politikken i det heile. Han blir likevel sagt å ha hatt stor politisk innverknad fram til han døydde i 1997.

Kjelder
-------

* Svensk wikipedia, art. med same namnet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Koordinatar: 60°4′25″ N 10°24′30″ E﻿

Kart over Oslomarka med Krokskogen teikna inn.
Holsfjorden, ein fjordarm av Tyrifjorden i Buskerud, sett frå Krokskogen.Foto: Siri Spjelkavik

Krokkleiva av Johan Fredrik Eckersberg, frå *Norge fremstillet i Tegninger* i 1848
**Krokskogen** eller **Krokskauen** er eit skogområde som er delt mellom kommunane Hole, Bærum, Ringerike og Oslo. Krokskogen omfattar området som i aust er avgrensa av Langlielva og vatnet Spålen, i nord av fylkesgrensa mellom Oppland og Buskerud, i vest Ringeriksbygdene og Tyrifjorden, E16 i sørvest og Bærumsbygdene i sør. Grensene mellom Bærumsmarka og Krokskogen følgjer bekken Fløyta slik at garden Kampen ligg på Krokskogen medan serveringsstaden Vensåssetra ligg i Bærumsmarka. 

Høgste punktet er Oppkuven på 703,6 meter over havet. Andre høge toppar er Ringkolltoppen på 701,4 meter over havet og Gyrihaugen på 682,1 meter over havet. 

Krokskogen vert rekna med til Oslomarka.

Geologi
-------

I tidlegpermtida sprakk jordskorpa opp og lava strøymde ut over området. Krokskogen er bygd opp av lava frå minst 13 vulkanutbrot. Krokskogen-Kolsås-Nittedal lavaprovins vart danna i riftstadie seks. Dette utgjorde slutten på riftstadiet som starta i sør og enda lengst mot nord. Den innleiande riftinga kulminerte med straumar av rombeporfyrlava som dekte to tredjedeler av Oslofeltet. Krokskogstupet er bygt opp av rombeporfyr.

Historie
--------

27. juni 2017 stogga Naturvernforbundet i Oslo og Akershus bygginga av ein snaut to kilometer lang skogsbilveg i Sørkedalen og Lommedalen; *"Daglig aksjoneres det nå mot byggingen"*, skreiv media 5. juli 2017.

Kulturminne
-----------

Kongevegen frå Oslo til Bergen vart ferdiggjord over Krokskogen i 1807 av Peder Anker.

Litteratur
----------

Det er fleire skildringar frå Krokskogen. Mellom dei

* Asbjørnsen og Moe: Norske folkeeventyr, En sommernatt på Krokskogen
* Reidar Holtvedt, Historier fra Krokskauen, Gyldendal 1985. ISBN 978-82-05-16373-7

Kjelder
-------

1. ↑
2. ↑
3. ↑   Prosjekt Runeberg

* Skiforeningens presentasjon av Krokskogen i Markadatabasen Arkivert 2010-02-12 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Grimstad, Sverre. *KROKSKOGEN på kryss og tvers*. Imprintforlaget 2005. ISBN 82-7981-039-0
* Revil, Bjørn. *Markaguiden* Gyldendal 2008. ISBN 978-82-05-37903-9
* Krokskogen i Markadatabasen Arkivert 2010-02-12 ved Wayback Machine.
* Oslo byarkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
**Viveronesjøen** (piemontisk *Lagh ëd Vivron*) er ein innsjø nord i Italia. Han er kalla opp etter byen Viverone og ligg 230 meter over havet mellom distrikta Biella, Vercelli og Ivrea i eit område med moreneåsar kalla Serra. Han har eit areal på nesten 6 km² og er 70 meter på det djupaste og ein omkrins på om lag 10,5 km. Innsjøen er 3,5 km lang og 2,6 km brei. Langs den sørlege og vestlege delen av innsjøen er det tett vegetasjon, medan den nordlege delen er utbygd med hotell, campingplassar og strender.

Av fuglar finn ein ender, stokkand, sothøne, lappdykkar og måse. Sportfiske er ein populær aktivitet og ein kan fange fisk som åbor, suter, gjedde og malle.

I bronsealderen låg det ein pålelandsby ved innsjøen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Viveronesjøen**

* Artikkel om innsjøen

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Lago di Viverone frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
**Nils Edvard Ringset** (2. november 1886–11. februar 1976) var ein norsk bonde, venstrepolitikar og organisasjonsmann frå Stranda på Sunnmøre.

Familie og utdanning
--------------------

Han vart fødd i Liabygda i Stranda kommune og foreldra hans var Ole Petter Hansen Ringset (1849-1939) og Olave Paulsdatter (f.Trætøye) (1853-1944). Han gjekk på jordbruksskulen i 1907 og i 1917 tok han over farsgarden, Ola-Petergarden på Ringset i Liabygda. I 1918 vart han gift med Martha Signe Fredriksdatter Ringset, fødd Baade (1893-1984).

Virke
-----

Nils E. Ringset kom tidleg med i ungdomslag-arbeidet og han var formann Sunnmøre frilynde Ungdomssamlag i tida 1917-1946. Han var også styremedlem i Noregs Ungdomslag i åra 1925-1946, og i mange år fungerte han som nestformann. Han var formann i Møre og Romsdal skogselskap frå 1932 og han var med i styret for Det norske skogselskap frå 1942, som formann i åra 1949-1953. Han var ein sterk talsmann for skogreisinga i Noreg og på Island. 

Gjennom åra hadde han mange andre styreverv i ulike organisasjoner og lag. Som venstremann var han også aktiv i politisk arbeid og han fungerte som ordfører i Stranda kommune i åra 1937-1941 og i 1945. Han var med i ulike fylkeskommunale nemnder og var stortingsvaramann for venstre i perioden 1937-1945.

Utmerkingar
-----------

* I 1950 vart han tildelt borgardådsmedaljen i sølv, for samfunnsgavneleg arbeid.
* 6. mai 1957 - Diplom frå Det norske skogselskap, for fortjeneste av skogsaken.
* 1. februar 1958 vart han utnemnd til riddar av den islandske Falkeorden for sin innsats for skogplanting
* 26. mars 1958 - Diplom frå Møre og Romsdal Skogselskap, for langt og fortenestefullt arbeid ....
* "Frendetreet" frå Det norske Skogselskap (bronsestatuett laga av Per Ung).

Referansar
----------

1. ↑  Sunnmøre frilynde Ungdomssamlag
2. ↑   Frå SFU-soga i 1954 (Ivar Grøvik)
3. ↑   Hvem er hvem 1973
4. ↑   Arkivert 2014-02-03 ved Wayback Machine. Den islandske Falkeorden
5. ↑   Arkivert 2014-02-02 ved Wayback Machine. Den islandske Falkeorden
**Johan Leuthäuser Hirsch** (1843–1923) var ein norsk landbrukslærar, direktør ved Norges Landbrukshøyskole og føregangsmann for norsk agronomiundervisning.

Johan L. Hirsch var fødd på Ringsaker på Hedemarken men voks opp på Vik i Sogn, der faren var distriktslege.
Frå 1861 studerte han landmåling i Fjordane, men gjekk så på landbruksskule i Buskerud frå 1861 til 1863. Frå 1863 til 1863 studerte Hirsch ved Ås Høiere Landsbruksskole (no Universitetet for miljø- og biovitenskap). 

Frå 1866 og tre år framover var han lærar ved Mo Jordbruksskule i Førde og arbeidde deretter eit par år som landmålar.
I 1871 byrja han arbeida ved Jønsberg landbruksskole i Hedmark. Dette blei ein mønsterskule som tente som førebilete innan norsk jordbruksopplæring. 
I 1881 var han med på å skipa det første [[dampmeieriet i Noreg på Stange stasjon.
I 1895 vart han direktør ved den Høiere Landbruksskole, som frå 1897 blei til Norges Landbrukshøgskole. Hirsch hadde arbeidd for å få til ein vitskapleg driven høgskule og var formann i Den parlamentariske landbrukskommission av 1895 som la grunnen for dette. Han gjekk av frå stillinga i 1904, etter konflikt med landbruksministeren. Frå 1905 til 1908 var han styrar for Hove landbruksskole i Kristians amt (Oppland). 

I tillegg til rolla i Landbrukskommisjonen av 1895 var Hirsch medlem av Høgfjellskommisjonen (1909-1912), leiar for Fjellbeitekommisjonen (1910) og medlem av mjøltollkommisjonen (1913).

Dei siste åra av livet dreiv Hirsch med eigedomspekulasjon. Han kjøpte eit herregods i Värmland i Sverige, og var busett som styrar der frå 1914 til 1918. Deretter flytta han til Oslo der han budde fram til sin død.

Hirsch var ein sterk forkjempar for saker han brann for. Eit viktig emne for han var å utvida og vitskapleggjera landbruksundervisinga, noko han fekk til med landbruksshøgskolen på Ås. Han gjorde også kraftig motstand mot den samtidig blandingsavl, som den mellom fjordhest og dølahest. Han meinte i staden ein skulle reinavla lokale rasar, ettersom desse var best skikka til stadeigne tilhøve. Sjølv utvikla Hirsch ei framifrå besetning av dølafe, og er blitt omtat som «dølafeets far».

Hovudverk
---------

* *Bondens raadgiver*, bind I til V, 1911-13.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Minneskrift om Joh. L. Hirsch, Cappelen 1929 (nb.no)

Kjelder
-------


* Norges landbrukshøiskole 1859-1909 ved N. Ødegaard utgitt av Grøndahl (nb.no), s. 21-22.
* Joh. L. Hirsch utgitt av Cappelen (nb.no)
* «Hirsch, Johan Leuthäuser» (runeberg.org) i Nordisk familjebok (2. opplags supplement, 1924)
* «Hirsch, Johan Leuthäuser» (runeberg.org) i *Salmonsens Konversationsleksikon* (2. udgave, 1921)
* «Johan Leuthäuser Hirsch» (nrk.no) i Fylkesleksikonet til NRK Sogn og Fjordane
* Kyr og okse (husdyrparken.no)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF

 |
**Robert von Ranke Graves** (24. juli 1895–7. desember 1985) var ein britisk diktar, omsetjar og romanforfattar. Graves gav i alt ut over 140 enkelttitlar innanfor ei rekkje sjangrar, men utover poesien sin vil han nok bli hugsa best for dei historiske romanane sine og bøkene om mytologi.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Robert Graves var fødd i Wimbledon i London som son av den engelsk-irske forfattaren Alfred Perceval Graves og yngre halvbror til forfattaren Philip Perceval Graves. Historikaren Leopold von Ranke var onkelen til mora hans.

Han busette seg på Mallorca i 1929, der han òg døydde og er gravlagd.

### Forfattarkarriere

Den fyrste boka til Graves kom ut i 1916, medan han sjølv kjempa på vestfronten. Ut over 1920-talet utgav han ei rekke diktsamlingar og bøker om poesi. 

Eit av dei best kjende verka hans er romanen *I, Claudius* (1934), som gjennom tv-serien med same namn frå 1976 fekk eit stort publikum. Medan desse utgivingane førte til eit kommersielt gjennombrot, var dikta hans stort sett pris på av eit mindre publikum. I 1948 gav han ut *The White Goddess*, ei essayistisk undersøking av gammal europeisk mytologi og poesi. Han er òg kjend for eit mykje brukt kompendium i gresk mytologi, *Greek Myths*, som fyrst blei gitt ut av Penguin Books i 1955 – det omfattande verket innehld også fleire av forfattaren sine eigne tolkingar. 

Graves var professor i lyrikk i Oxford frå 1961 til 1966.

Eit utval av dikta til Graves blei gjendikta på norsk av Ulrik Farestad og utgitt av Bokvennen Forlag i 2010.

### Privatliv

Robert Graves hadde åtte barn. Med den fyrste kona si Nancy Nicholson fekk han Jennie (som gifta seg med journalisten Alexander Clifford), David (som vart drepe i andre verdskrigen), Catherine (som gifta seg den kjernefysiske forskaren Clifford Dalton) og Sam. Med den andre kona si, Beryl Graves (1915–2003), fekk han William, Lucia (òg ein omsetjar), Juan og Tomás (forfattar og musikar).

Prisar (utval)
--------------

* 1935 – Hawthornden Prize for *I, Claudius*

Kjelder
-------

1. ↑  Ballylickey Manor History Arkivert 1. juli 2010 på Wayback Machine.
2. ↑  Robert Graves: *Nye legender*, Ulrik Farestad (Gjendikter), Bokvennen Forlag, ISBN 9788274882249.
3. ↑  «Obituary – Beryl Graves», *The Guardian*, 1. november 2003

* *Denne artikkelen bygger på «Robert Graves» frå Wikipedia på bokmål, den 24. oktober 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Kart over Noreg, med den mest vidfemnande definisjonen på Austlandet markert i raudt
**Austlandet** er eit vanleg fellesnamn for landsdelen i Noreg som ligg sør for Dovre/Rørosvidda og aust for Langfjella. Landsdelen blir grovt rekna til å omfatte fylka Østfold, Akershus, Oslo, Innlandet, Buskerud, Vestfold og Telemark.

Totalt utgjer Austlandet 94 575 km² (29,2 % av arealet til Noreg) med 2 305 109 innb. (2006, 49,7 % av folketalet i Noreg). Delen av folkemengda i Noreg som budde på Austlandet var sterkt aukande fram til kring 1970; i 1970-åra gjekk delen litt tilbake, vesentleg som følgje av stagnasjonen i folketalet i Oslo-området. Frå midten av 1980-åra har folkemengda på ny vist ein stigande tendens, parallelt med ny vekst i Oslo-området. I perioden 1996–2006 hadde Austlandet 62,9 % av den samla folkeveksten i landet. Av dette fall 41,1 % på Oslo og Akershus og 21,8 % på landsdelen elles. Dette avspeglar ei tydeleg sentralisering av busetnaden på Austlandet.

Kjelder
-------

* «Østlandet» - *Store Norske Leksikon*

| * v
* d
* e
Landsdelar i Noreg |
| --- |
| Nord-Noreg | 
* Nordland
* Troms og Finnmark

 | Noreg |
| Trøndelag | 
* Trøndelag

 |
| Vestlandet | 
* Rogaland
* Vestland
* Møre og Romsdal

 |
| Sørlandet | 
* Agder

 |
| Austlandet | 
* Viken
* Oslo
* Innlandet
* Vestfold og Telemark

 |
Karikaturtegning av Andreas Bloch fra «Korsaren» 1905: Stortingspresident Carl Berner vernar redaktørane Amandus Schibsted (Aftenposten) og Nils Vogt (Morgenbladet) mot Ola Thommessen (Verdens Gang).
***Verdens Gang*** var opphavleg eit vekeblad, seinare ei dagsavis (frå 1885), som vart gitt ut i Kristiania mellom 1868 og 1923. Bladet vart stifta av lærar og telegrafist Peder Olsen, som også var redaktør i avisa fram til han døydde i 1876. I 1878 tok Ola Thommessen over som redaktør. Han gjorde avisa til det mest innverknadsrike dagbladet for venstresida i Noreg, og den mest utbreidde politiske avisa i landet. Etter kvart vart avisa eit organ for Frisinnede Venstre.

*Norske Intelligenz-Seddeler* vart ein del av Verdens Gang i 1920.

I depresjonstida etter første verdskrig fekk avisa økonomiske vanskar og i 1923 vart forlagsretten seld til *Tidens Tegn*, som Thommessen hadde stifta då han forlet redaktørstillinga i 1910. *Verdens Gang (1868-1923)* slutta dermed å eksistere.

Redaktørar
----------

* 1868–1876: Peder Olsen
* 1876–1878: Johan Sverdrup
* 1878–1910: Ola Thommessen
* 1910–1913: Mons Monsen Mjelde
* 1913–1914: H.O. Oppedal
* 1914–1918: Herman Kristoffer Lehmkuhl
* 1918–1922: Axel Otto Normann

Referansar
----------

1. ↑  Salmonsens konversationsleksikon utgåve=2, 1928, bind=14,side=764

Sjå også
--------

* *Verdens Gang*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki

 |
**Anosibe Ambohiby** er ein landsby sentralt i høglandet av Madagaskar, som ligg i krateret til den utdøydde vulkanen Ambohiby Massif.

Landsbyen tilhøyrer distriktet Tsiroanomandidy, som ligg i Bongolava-regionen.

Geografi
--------

Landsbyen Anosibe Ambohiby ligg i midten av Ambohiby-massivet, ein massiv alkalisk ringkompleks over 13 kilometer i diameter, som kan daterast attende til sein krit. Denne vulkanske geologiske formasjonen, som er knytta til skiljet av India og Madagaskar, bidrar til det unike landskapet i regionen. Massivet er karakterisert av eit fruktbart jordsmonn grunna basiske kjemikaliar. Han er omgitt av fire elva som renn i nord, sør, aust og vest, alle del av den alkaline ringstrukturen. Byen er omringa av frodig, grønt planteliv, og er ein del av distriktet Tsiroanomandidy, som ligg i Bongolava-regionen. Han ligg 8 km frå den næraste merkja byen, Antaniditra, og 18 km frå den næraste storbyen, Tsiroanomandidy.

Historie
--------

Anosibe Ambohiby vart grunnlagd i 2008 av betsileo-bønder frå Manandriana-distriktet, ca. 380 kilometer sørover. Anosibe er omsett til ‘Stor øy’, oppkalla etter dei fire vasstraumane som omkrinsar landsbyen på alle sider.

Då overfolkinga i heimbyen vorte verre, drog bøndene ut for å finne ei stor mark for å dyrke. Bygda dyrkar kontantavlingar, hovudsakleg sitrusfrukt, som dei sel på marknadene i nærliggjande byar, men transport inn og ut av landsbyen er ei utfordring på grunn av dårlege vilkår på lokale vegar. I 2023 bestod landsbyen av rundt 50 hus med eit folketal på rundt 300.

Folkesetnad og sjølvstyre
-------------------------

Dei rundt 300 innbyggjarane i Anosibe Ambohiby er frå den etniske gruppa betsileo, og drog frå Manadriana-distriktet i sentrale Madagaskar for å slå seg ned i krateret.

Anosibe Ambohiby er ein sjølvstyrande landsby av bønder med eldre og landsbyleiarar. Han ser ut til å vere fråkopla dei malagassiske styresmaktene.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  Haubursin, Christophe (5. desember 2023). «What's inside this crater in Madagascar?». *Vox* (YouTube). Henta 5. desember 2023.

* *Denne artikkelen bygger på «Anosibe Ambohiby» frå Wikipedia på engelsk, den 8. desember 2023.*
**Jens Juel**, **Jens Jørgensen Juel** (fødd 12. mai 1745 i Balslev på Fyn i Danmark, død 27. desember 1802 i København) var ein dansk kunstmålar. Juel er eit døme på noko av det aller beste i dansk portrettmåleri i Danmark på 1700-talet. Kunsten hans la grunnlaget for den følgjande perioden i nordisk biletkunst på 1800-talet med mellom anna C.W. Eckersberg og I.C. Dahl.

Liv og virke
------------

Han vart fødd utanom ekteskap i Balslev på Fyn. Mora Vilhelmine Elisabeth Juel arbeidde som husjomfru på setegarden Wedellsborg. Faren var sannsynlegvis kammerherre Jens Juel. Da Jens var eit år gamal gifte mora seg med Jørgen Jørgensen som var klokkar og skolehaldar i Gamborg, og han veks opp her.

Det Rybergske familiebillede  
olje på lerret  
253 × 336,5 cm  
Statens Museum for Kunst
Den norske godseigaren og statsmannen Peder Anker med dottera Karen og kona Anna Elisabeth i 1792.<  
Olje på lerret, 152 x 191 cm  
 Måleriet tilhøyrer Bogstad gård i Oslo/Norsk Folkemuseum.
Dansebakken ved Sorgenfri frå rundt 1800.  
olje på lerret  
420 cm x 610 cm  
Statens Museum for Kunst
Han synte tidleg lyst og interesse for målarkunsten og etter konfirmasjonen blei han satt i lære hos hos målaren Johann Michael Gehrman i Hamburg ca. 1760. Her blei han fram til rundt 1764-65. Allereie i læretida som målarsvenn skapte han seg eit namn som kunstmålar med portretter, små sjangerbilete, landskap med meir. Litt etter at han var fylt 20 år kom han til København og studerte ved Det Kongelige Danske Kunstakademi. I 1767 konkurrerte han om Akademiets lille gullmedalje og vann og i 1771 vann han Akademiets store gullmedalje.

Det siste gjorde at han fekk pengar til studiereise og året etter reiste han frå landet og blei borte i 8 år.

Juel slo seg ned i København i 1780 og skapte seg ein eineståande posisjon som portrettmåler for kongehuset, adelen og det 
rike borgarskapet.

Han blei vald til leiar av Kunstakademiet i 1782, vart professor same sted i 1786 og var direktør 1795–1797 og 1799–1801.

Juel var gift med Rosine Dørschel. To av deira døtre gifta seg etter kvarandre med C.W. Eckersberg.

Referansar
----------

1. 1 2 3  *Jens Jørgensen Juel* på Kunstindeks Danmark / Weilbachs Kunstnerleksikon
2. ↑  Jens Juel frå De Danske Kongers Kronologiske samling
3. 1 2  Jens Juel frå Dansk biografisk leksikon
4. ↑  Det Rybergske familiebillede frå Statens Museum for Kunst
5. ↑  Portrettgruppe frå DigitaltMuseum
6. ↑  Dansebakken ved Sorgenfri frå Statens Museum for Kunst

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Jens Jørgensen Juel**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Mazagaon**, òg skrive **Mazgaon** og **Mazagon** (i portugisisk tid Mazagão) er ein bydel i Mumbai. Han var tidlegare ei av dei sju øyane i Bombay. 

Då britane fekk kontroll over Bombay bygde dei ein festning på Bhandarwada-åsen på øya. Mazagaon Fort stod ferdig i 1680. I 1689 tok siddi-generalen Yadi Sakat festningen, og øydela han året etter. I dag ligg parken Joseph Baptista Gardens, lokalt kjend som Mazagaon Gardens, på staden festningen stod.

I 1884 bygde britane eit stort vassreservoar på Bhandarwada-åsen. Det ligg under Joseph Baptista Gardens, og gjev drikkevatn til Sør- og Sentral-Mumbai.

1. ↑  D'Cunha, Jose Gerson (1900). «IV The Portuguese Period». *The Origins of Bombay* (3 utg.). Bombay: Asian Educational Services. s. 265. ISBN 81-206-0815-1. Henta 4. januar 2009.
2. ↑  Nandgaonkar, Satish (22 March 2003). «Mazgaon fort was blown to pieces – 313 years ago». *Indian Express* (Express Group). Arkivert frå originalen 12 April 2003. Henta 20 September 2008.
3. ↑  «Lesser known fact: Mumbai has two reservoirs on hill». *The Times of India*. 23. oktober 2023. ISSN 0971-8257.
**Arne Lyngstad** (10. mai 1962–30. mai 2019) var ein Kristeleg Folkeparti-politikar frå Verdal som representerte Nord-Trøndelag på stortinget frå 1997 til 2005.

Lyngstad var gjennom 1980-åra aktiv for Det Norske Totalavholdsselskap og for Kristeleg Folkeparti. Han var tilsett i begge organisasjonane, den fyrste tida som sekretær i ungdomsorganisasjonane, seinare som fylkesleiar i Nord-Trøndelag KrFU og deretter leiar i DNTU. I 1990-åra jobba han for Kristeleg Folkeparti. I 1992 vart 
Lyngstad utdanna cand.philol. i historie ved Universitetet i Trondheim. For hovudoppgåva 'Europa-debatt i den Sosialistiske Internasjonale 1955–63' vart han tildelt Arkivprisen av Arbeiderbevegelsens arkiv og bibliotek.

Lyngstad var 1997-2005 stortingsrepresentant frå Nord-Trøndelag. Begge tingbolkane var han medlem i Kyrkje- og utdanningskomitéen, den fyrste fireårsperioden var han nestleiar i komitéen. Ved stortingsvalet 2005 mista Kristeleg Folkeparti sitt einaste mandat i Nord-Trøndelag. Lyngstad var i staden politisk rådgjevar for stortingsgruppa til partiet fram til 2007. Sidan den tid var han direktør for Lukasstiftelsen i Trondheim til han vart sjuk og døydde.

Kjelder
-------

* 

* *Denne artikkelen bygger på «Arne Lyngstad» frå Wikipedia på bokmål, den 17. januar 2024.*

* stortinget.no
**Saxo Grammaticus** (1160–1208) var ein dansk skrivar og historikar som var verksam i mellomalderen. Han er kjend for å vere forfattaren av sogeverket *Gesta Danorum* («Storverka gjort av danane»), som er skrive på latin.

Det er lite som er kjend i dag om Saxo Grammaticus og livet hans, og årstala for då han vart fødd og då han døydde er uvisse. I verket *Gesta Danorum* seier han at både faren og farfaren hans hadde tent som soldatar under den danske kongen Valdermar (1.) den Store (1131-1182), og at han sjølv kunne ynskje å tene kong Valdemar (2.) Sejr (1170-1241), men då helst på eit meir åndeleg vis. Dessutan er det kjend frå testamentet til den danske biskop og erkebiskop Absalon (om lag 1128-1201) at skrivaren Saxo fekk ettergjeve eit lån. Han må difor ha vore i arbeid for Absalon. Men det er ikkje kjend kva han gjorde for Absalon, sjølv om det er mest truleg at han har vore skrivar. I sogeverket nyttar han eit elegant klassisk latin som kan tyde på at han har vorte utdanna i utlandet, kan hende i ein fransk klosterskule.

Grammaticus er ikkje etternamnet til Saxo, men eit tilnamn han fekk i verket *Chronica Jutensis* frå om lag år 1342, der det finst eit samandrag av *Gesta Danorum* som er gjeve namnet *Compendium Saxonis*.

Saxos *Gesta Danorum*
---------------------

Saxos *Gesta Danorum*, som på notidsdansk vert kalla *Danernes bedrifter*, *Saxos Danmarkshistorie*, *Saxos Danmarks Krønike*, *Danmarks Riges Krønike* eller *Saxos Krønike*, skildrar tidsrommet frå den danske kong Dan (ein truleg mytologisk, ikkje historisk, person som tradisjonelt vert sett på som den fyrste kongen i Danmark, og som landet skal ha fått namnet etter) og fram til kong Knud 6. Valdemarsøn (1163-1202). Verket vert avslutta med ei skildring av at venderane vart underlagt danskane i 1185.

Verket er på seksten bøker, der dei ni fyrste gjer greie for om lag 60 oldtidskongar. Desse bøkene er truleg basert på mellom anna ei latinsk utgåve av Skjoldungsoga og av ei utgåve av den angelsaksiske krøniken. I slutten av åttande bok har han truleg stødd seg til skriftlege kjelder som Adam frå Bremen, Roskildekrøniken (eit lite latinsk verk som reknast for å vere den eldste freistnaden på dansk sogeskriving) og danmarkssoga som den dansk historikaren frå 1100-talet, Svend Aggesen, hadde skrive. Tiande til trettande boka skildrar tida frå kong Harald Blåtand fram til midten av 1100-talet. Den lange fjortande boka og den stutte femtande boka tek for seg tida for borgarkrigane i Danmark og regjeringstida til kong Valdermar den Store.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Saxo Grammaticus' Danmarkskrønike på Heimskringla
* Saxo Grammaticus etter projekt Runeberg
* Den latinske teksten i alle dei 16 bøkene

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
**Charles Wilkes** (fødd 3. april 1798 i New York, død 8. februar 1877 i Washington, D.C.) var ein amerikansk sjøoffiser og oppdagar.

Wilkes vart i 1830 sjef for kart- og instrumentsamlinga i Washington, D.C. som han vidareutvikla til eit astronomisk institutt. I 1838 la han ut på ein ekspedisjon for å undersøkja Stillehavet og Sørishavet, og dessutan nordvestkysten av USA. Han kartla Samoa, undersøkte Fiji og segla 70 lengdegrader langs det antarktiske kontinentet, der han oppdaga det som seinare vart namngjeve Wilkes Land.

Etter heimkomsten i 1842 utarbeidde han skildringa *A Narrative of the United States Exploring Expedition* (seks bind, 1845; nytt opplag i fem bind, 1850). Han vart kaptein 1845 og tok til fange to av kommissærane til Sørstatane i 1861 til sjøs ved Bahamas, som akta å ta seg til Europa med eit britisk postskip. Han mottok takk frå Kongressen i USA for dette, trass i begge fanga vart frigjeve etter krav frå Storbritannia. Under den amerikanske borgarkrigen vart han forfremma til flaggkommandør (1862) og inntok blant anna City Point ved James River 28. august 1862. Han vart utnemnd til kontreamiral i 1866, same år som han tok avskjed.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Charles Wilkes» frå Wikipedia på engelsk, den 23. november 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Materiale frå *Nordisk familjebok*, «Wilkes, Charles», 1913.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Atene** (gresk *Αθηνα* eller *Αθηνη*), au skrive **Athene**, kalla **Pallas Atene**, er den greske gudinna for visdom, krig og strategi. Atene var au gudinna for å rettleie heltar. Ho vart assosiert med den etruskiske gudinna Menrva og seinare av romarane som Minerva. 

Utskoren Atene og krigarar på tempelet på Éjina frå 490–480 f.Kr. no i München Glyptothek. Foto: JM Bell

Ho var fylgd av ei lita ugle, bar eit geiteskinnsskjold som blei kalla Aegis som blei gitt til henne av far hennar og var i fylgje med gudinna for siger, Nike. Atene er ei væpna krigargudinne, var aldri eit barn, alltid ei jomfru (*parthenos*). Parthenon i Athen i Hellas er det mest berømte tempelet hennar. Ho hadde aldri ein ektemann eller elskar, sjølv om Hefaistos forsøkte ein gong, og mislykkast. Herodot og Platon identifiserte feilaktig *Atene* med gudinna Neith dyrka av libyarane (dei moderne berbarane).

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Atene» frå Wikipedia på bokmål, den 11. september 2005.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Atene**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC

 |
**Ferroptose** er er ein type selledaude valda av for høg konsentrasjon av jarn som deltek i peroksidering av umetta feittsyrer frå fosfolipid. Ferroptose er involvert i fleire sjukdomar hjå menneske. Jarn kan laga frie radikal ved fentonreaksjonar eller Haber-Weissreaksjonar. Ferroptose skil seg frå apoptose, nekrose og autofagi. Ved ferroptose kjem selledauden av peroksidering og lipidreaktive oksygensambindingar inne i sellene. Omgrepet 'ferroptose' vart laga i 2012.

Ferroptose gjev opphoping av reaktive lipidperoksid og skrumping av mitokondriemembranen, noko som endar i minska mitokondrievolum og nedbryting av den indre mitokondremembranen.

Ferroptose kan byrjast ved hemjing av cystin-glutamat-transportsystemet i sellemembranen. Andre mekanismar som byrjar ferroptose er hemjing av enzymet glutationperoksidase 4 (GPX4). Ved mangel på aminosyra cystein, ein byggjestein i tripeptidet glutation, for eksempel ved hemjing av cystin-glutamat-antiportar, vert verksemda til glutationperoksidase minska, og det same vert mengda av glutation.

Ferroptose kan òg byrjast av erastin. Erastin kan gje meir ferroptose ved å aktivera spenningsregulerte anionkanalar eller via proteinet p53 som vert laga frå tumorsupressorgenet p53.

Kjelder
-------

* «lipidperoksidering» av Halvor Aarnes i *Store norske leksikon*, snl.no. Henta 3. februar 2024.

1. ↑  Scott J Dixon; Kathryn M Lemberg; Michael R Lamprecht; et al. (1. mai 2012). «Ferroptosis: an iron-dependent form of nonapoptotic cell death». *Cell* (på engelsk) **149** (5): 1060–1072. ISSN 0092-8674. PMC 3367386. PMID 22632970. doi:10.1016/J.CELL.2012.03.042. Wikidata Q34032093.
**Balbina Valverde** (28. februar 1840–26. februar 1910) var ein spansk skodespelar.

Biografi
--------

Karikatur av Balbina Valverde, signert av Manuel Tovar Siles i 1919.
Valverde var fødd i Extremadura, og var syster av komponisten Joaquín Valverde (som saman med Federico Chueca skreinv zarzuelaen *La Gran Vía*) og bestemor til filmregissøren Fernando Delgado de Lara. Etter at far hennar døydde i 1851, flytta ho med familien til Madrid. Der gjekk ho inn på el Conservatorio, og hadde mellom anna skodespelarar som Julián Romea og José García Luna til lærarar. Med anbefaling frå Ventura de la Vega gjekk ho inn som andre dame i selskapet til Teatro del Príncipe, der ho debuterte 18 år gammal i *Vida por honra* av Hartzenbusch.

Ho byrja å skinne som karakterskodespelar i verk som *La culebra en el pecho* og *¿Quién es el autor?*, og blei den beste kvinnelege komedieskodespelaren i denne rolla i si tid. Ein reknar med at ho spelte i over 350 teaterstykke, og var ein av favorittskodespelarane til forfattarar som Ramos Carrión, Gaspar y Rimbau, Vital Aza og Emilia Pardo Bazán, som skreiv monologen *El vestido de boda* for henne.

3. september 1880 leia ho skodespelarane som opna Teatro Lara. Ho blei verande der i 27 år, og var kjend for å alltid koma punktleg til både prøvar og i førestillingar. Den siste stor suksessen hennar var i rolla som doña Sirena, med premieren av *Los intereses creados* av Jacinto Benavente i 1907, før ho forlet scena for godt. Ho døydde i Madrid i februar 1910. Gravfølgjet gjekk gjennom gamle Madrid, forbi Teatro Español, Comedia, Apolo og til slutt Lara, og dette skal ha vore den einaste gongen Balbina var for seint ute.

Ho var svigermor til skribenten Sinesio Delgado, som gifta seg med dotter hennar Julia de Lara Valverde i 1888.

Kjelder
-------

1. ↑  Gómez García 1998, s. 860.
2. 1 2  Huerta 2005.
3. ↑  Pardo Bazán, Emilia. «El vestido de boda». Henta 21 de junio de 2015.
4. ↑  Martínez Olmedilla 1947, s. 277.
5. ↑  Martínez Olmedilla 1947.
6. ↑  «Necrológica». Henta 21. juni 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Balbina Valverde» frå Wikipedia på spansk, den 18. desember 2023.*
	+ *Wikipedia på spansk oppgav desse kjeldene:*
* Gómez García, Manuel (1998). *Diccionario Akal de Teatro*. Ediciones Akal. ISBN 9788446008279.
* Huerta, Javier; Peral, Emilio; Urzaiz, Héctor (2005). Espasa-Calpe, red. *Teatro español de la A a la Z*. Madrid. ISBN 9788467019698.
* Martínez Olmedilla, Augusto (1947). *Los Teatros de Madrid*. ISBN 9788446008279.
* Martínez Olmedilla, Augusto. «Teatro Lara». Henta 21 de junio de 2015.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNE

 |
**Sunderland Association Football Club** er ein engelsk fotballklubb skipa i 1879 og med tilhald i den nord-engelske byen Sunderland. Klubben vart profesjonell i 1885, og vart teken inn i ligaen i 1890. Klubben heldt plassen i øvste divisjon til 1958, noko som lenge var engelsk rekord i samanhengande toppseriespel. 

Frå 1886 til 1898 var heimebana Newcastle Road. Frå 1898 heldt klubben til på Roker Park. Klubben flytta til nybygde Stadium of Light i 1997. Heimebana har publikumskapasitet på rundt 49000.

Klubben rykte opp til FA Premier League i 2005, og ned att til Football League Championship i 2006, med nytt opprykk i 2007.

Merittar
--------

| Trofè | Antall | År |
| --- | --- | --- |
| Ligameister | 5 | 1892, 1893, 1895, 1902, 1913, 1936 |
| FA-cupmeister | **7** | 1937, 1973 |
|

Spelarstall
-----------

Referansar
----------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sunderland AFC offisiell heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* BBC Things
* MusicBrainz (artist)

 |
**Jevnaker** er ein tettstad og administrasjonssenter i Jevnaker kommune med 5 077 innbyggjarar per 1. januar 2017. Tettstaden ligg aust for utløpet av Randselva, sør i Randsfjorden om lag 12 kilometer nordaust for Hønefoss. Jevnaker har jarnbanestasjon langs Roa–Hønefosslinja.

Staden
------

Jevnaker stasjon på Toso
Tettstaden Jevnaker er delt i to. Den vestre delen heiter Nesbakken og blir rekna som sentrum. Denne delen ligg fysisk i sørenden av Randsfjorden, på austsida av utløpet til Randselva. Den austre delen heiter Toso og her finn ein jarnbanestasjonen på Jevnaker.

Jevnaker er kjend for sine lokale glasverk, Hadeland Glassverk frå 1762 og Randsfjord Glassverk, som no er lagt ned. Hadeland Glassverk, som ligg midt i mellom Nesbakken og Toso, er eit attraktivt turistmål. Glasverket produserer framleis krystallglas, men driv òg med andre aktivitetar, som lysestøyperi, aktivitetar for barn, restaurant, utsal m.m. Randsfjord Glassverk låg nord i Toso, eit lite stykke ovanfor jarnbanestasjonen.

Det er stor satsing på turisme ved sørenden av Randsfjorden med 2 nye campingplassar under opparbeiding i tillegg til ein som allereie er open i Sløvika, ca. 10 km nord for sentrum. På Jevnaker finst 3 hotell: Torbjørnrud hotell, mest kjent for regjeringskonferansane sine, Halvorsbøle hotell og Randsvangen hotell.

Sjå òg
------

* Tettstader i Oppland

Kjelder
-------

* «Jevnaker – tettstedet» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jevnaker kommune
* Vêrvarsel for Jevnaker Arkivert 2013-10-09 ved Wayback Machine. yr.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |