recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| Tolhuin |
| --- |
| Horisonten til TolhuinHorisonten til Tolhuin |
| Styresmakter |
| Land  Provins  Øy | Argentina  Tierra del Fuego  Storøya |
| Grunnlagt | 9. oktober 1972 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2022) | 9879 |
| Koordinatar | 54°30′″S 67°11′″W﻿Koordinatar: 54°30′″S 67°11′″W﻿ |
| Høgd over havet | 5 m |
| Tidssone | -3 (UTC-3) |
| Diverse anna |
| Postnummer | V 9412 |
| Telefon-retningsnummer | +54 2901 |

**Tolhuin** er ein by i provinsen Tierra del Fuego, heilt sør i Argentina. Byen ligg sør på Storøya i Eldlandet, ved austbreidda av Fagnano-sjøen. I 2022 hadde Tolhuin 9879 innbyggjarar, og han er med det den tredje største byen i provinsen.

Tolhuin er ein ganske nyoppretta by som vart offisielt grunnlagt i 1972. Bynamnet er eit ord frå språket til selk'nam-folket og tyder 'som eit hjarta'. Nasjonalveg nummer 3 i Argentina skjer gjennom byen, og Tolhuin er einaste stoppestad mellom Ushuaia (10 mil sørover) og Rio Grande (13 mil nordover). Ein kjend attraksjon i byen er bakeriet *Panaderia La Unión*.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Tolhuin» frå Wikipedia på engelsk, den 17. oktober 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 61°12′32″N 04°52′07″E﻿

**Buskøyna** er ei øy nord i Solund kommune i Vestland. Øya er litt over 2,5 kilometer lang frå nord til sør og ein halv kilometer frå aust til vest. Ho er utan vegsamband. Rutebåt frå Saltskoren til Hersvik på Sula stoppar her ved tinging.

**Folketalsutvikling:**

| 1801 | 1900 |
| --- | --- |
| 11 | 18 |

Ishavsskuta «Buskø», ei av dei 5 fangstskutene som kom vekk i Vestisen i april 1952, hadde namnet frå Buskøyna. Første eigar, i 1926, var A/S Jan Hess, Florvåg/Buskøy. Tilknytning til denne øya var opphav til namnet.
Då ho forliste var ho heimehøyrande på Vartdal på Sunnmøre, og hadde fiskerimerket M 17 VD.

Kjelder
-------

1. ↑  Folketeljing 1801 for Askvoll prestegjeld, frå Digitalarkivet
2. ↑  Folketeljing 1900 for Solund herred, frå Digitalarkivet
3. ↑  «Buskø». ISHAVSMUSEET AARVAK. Henta 22. september 2023.

* Alf Steinsøy, *Solund - Gards- og ættesoge til 1982, bd. II* (Solund Sogenemnd, 1982)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 58°0′18.922″N 12°9′24.948″E﻿

**Alvhem** er ein svensk tettstad i Ale kommun i Västra Götalands län i landskapet Västergötland. I 2005 hadde tettstaden 232 innbyggjarar.

Tettstaden ligg ved E45 og Bergslagsbanan (no *Noreg/Vänerbanan*), aust for Göta älv, snaut 4 mil nordaust for Göteborg.

Frå Alvhem går Lödöse-Lilla Edets Järnväg, der persontrafikken tok slutt i 1953. Jernbanestasjonen blei opna i 1906 og blei nedlagd i 1970.

Alvhems kongsgard
-----------------

Stasjonsbyen er kalla opp etter Alvhems kongsgard, omtalt alt i 1528 (*Alffuem kongsgardt*), då Tuve Birgersson Lilliehöök fekk han i forlening. Gardsnamnet *Alweim* er derimot av eldre dato, omtalt 1377, då Noregs konge Håkon VI Magnusson (1340–1380) forlente eiendommen til ein undersått.

Kongsgarden var frå 1681 residens for Henrik von Vicken (1624–1690), landshøvding i Älvsborgs län. Då den tidlegare residensby Borås blei øydelagd i bybrannen i 1681, avgjorde ein at ny residensby skulle bli Vänersborg. Residensen der stod ikkje klar før etter von Vicken var død.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Alvhem» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Bror A. Andersson: *Skepplanda socken*, Säffle 1972


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Frå Blaker skanseFoto: Paal Sørensen 2009

**Blaker skanse** var ei festning i Blaker i Akershus. Festninga låg på sørsida av Glomma «med bratte bakkar ned mot elva. Skansen vart bygt for å tryggja ferjestaden Blakersund»  for norske hærstyrkar.

Fyrste skansen vart bygt i 1665, ombygt i 1683. I perioden 1697-1712 låg skansen utan garnison. Under den såkalla ellevårskrigen (1709-20) kringsette ein svensk hærstyrke skansen, men drog seg tilbake utan å ha angripe. Blaker skanse var nedlagd i perioden 1764-89. Deretter var skansen i bruk til sommaren 1808, då ein svensk styrke tok kontroll over skansen i eit par dagar og øydela han. I 1811 vart skansen sett i stand, og festninga hadde i 1814 600 soldatar frå landevernet. Blaker skanse var lagt ned i 1820, og eigedomen seld i 1893.

Notar
-----

1. ↑  Norsk Allkunnebok. II. bandet:214

Kjelder
-------

* *Norsk Allkunnebok*. II. bandet. 1950

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Blaker skanse i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

 Commons har multimedium som gjeld: **Blaker skanse**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
**Teya og Salena** er ein austerriksk musikkduo, beståande av Teodora Špirić og Selina-Maria Edbauer. Duoen representerte Austerrike i Eurovision Song Contest 2023 i Liverpool med songen «Who the Hell Is Edgar?».

Bakgrunn
--------

Serbisk-austerrikske Teodora «Teya» Špirić (fødd 2000) frå Wien og Selina-Maria «Salena» Edbauer (fødd 1998) frå Steiermark møtte kvarandre i 2021 då dei deltok i ORF-talentshowet *Starmania 21*. Under opptaka blei dei to gode venar og innleia eit musikalsk samarbeid som duoen *Teya & Salena*.

### Teodora «Teya» Špirić

Špirić vaks opp i Wien og oppdaga musikkinteressen sin som tolvåring. Blant hennar musikalske førebilete er Adele og Amy Winehouse. Ho er sjølvlært songar og har opptredd i fleire musikalar, og har spelt saksofon i eit jazzband. Som 17-åring byrja ho å skrive songar, og hun deltok etter kvart på flere låtskrivarleirar rundt om i Europa – blant anna i Belgia, Sveits og Sverige. I 2020 deltok ho i både den austerrikske og serbiske uttakinga til Eurovision Song Contest, men utan å vinne.

### Selina-Maria «Salena» Edbauer

Edbauer byrja å synge som sjuåring og lærte seg sidan å spele gitar. Ho opptredde som barn i fleire skolestilstelninger, konfirmasjonar, bryllaup og dåpar, før ho i 2017 deltok i *The Voice of Germany*. Der nådde ho tredje runde i tevlinga. I 2019 prøvde ho seg i uttakinga til Eurovision Song Contest 2018, men blei ikkje plukka ut av den austerrikske kringkastaren ORF. Ho har sidan jobba for radiokanalen Hitradio Ö3 og har sunge i fleire introar og reklameklipp på kanalen.

### Eurovision Song Contest 2023

Den 31. januar 2023 kunngjorde den austerrikske ålmennkringkastaren ORF at dei hadde vald Teya og Salena til å representere Austerrike i Eurovision Song Contest i Liverpool. Dei var den fyrste kvinnelege duoen som representerte Austerrike i Eurovision Song Contest nokon gong.

Teya og Salena deltok med låten «Who the Hell Is Edgar?» som blei skriven under ein låtskrivarleir i Tsjekkia. Songen blei offentleggjord 8. mars 2023. Duoen enda på 15. plass i finalen.

Referansar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  «Teya& Salena will represent Austria in Liverpool». *eurovision.tv* (på engelsk). 31. januar 2023. Henta 10. februar 2023.
2. 1 2 3 4  Arth, Rick (31. januar 2023). «Teya& Salena will sing for Austria at Eurovision 2023 in Liverpool». *wiwibloggs* (på engelsk). Henta 10. februar 2023.
3. ↑  «Teya& Salena». *eurovision.tv* (på engelsk). Henta 18. mai 2023.

* *Denne artikkelen bygger på «Teya og Salena» frå Wikipedia på bokmål, den 8. desember 2023.*
**Amund Olsen Huser** (2. desember 1827–26. februar 1895) var ein underoffiser, gardbrukar og stortingsmann frå Rødenes i Østfold. Han var medlem av Stortingets Venstreforening.

Far hans var gardbrukar i Rødenes. Sjølv tok han militær utdanning, vart sersjant 1849, kommandersersjant 1854 og var fanejunker 1860-73. I 1861 tok han over farsgarden og dreiv denne sidan. Frå 1864 var han medlem av heradsstyret, ordførar i ti år. Elles var han forlikskommissær frå 1858, formann i 'Rødenes brandassuranceforening' frå 1862, sparebankdirektør frå 1887, samt formann i matrikkelkommisjonen i heradet. 

Huser var stortingsmann frå Smaalenenes amt frå 1877 til 1888. Perioden 1877-82 var han medlem av protokollkomiteen og 1883-88 medlem av Lagtinget og gasje- og pensjonskomiteen. I 1883-84 hadde han sete i riksretten mot Selmer-ministeriet.

Han døydde på garden sin i Rødenes i 1895.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Amund Olsen Huser NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Volvo L120E hjullastar.
**Hjullastar** er ei anleggsmaskin som vert nytta for lasting og planering av jord, grus og stein, men og for arbeid som lasting av tømmer og trelast, rydding av snø osb.

Med unnatak av nokre små maskinar er moderne hjullastarar rammestyrte, med motoren på den bakre og lasteapparatet på den fremre delen.

Soge
----

Dei fyrste hjullastarane hadde bakhjulsstyring og det var ikkje før på 1950-talet, då hydrauliske komponentar vart tilgjengelege, at rammestyring vart innført. Den fyrste hjullastaren med rammestyring tykkjest å ha vore Scoopmobile Model LD-5, som vart produsert av Mixermobile Manufacturers i Portland i Oregon i USA. Han kom på marknaden i 1953 og var truleg den fyrste maskina som var utstyrt med hydraulisk rammestyring.

Referanseliste
--------------

1. ↑  König, H. *Maskinen im Baubetrieb*, 2. utg. Vieweg+Teubner Verlag, 2008.
2. ↑  Haddock, K. *Advent of articulation*, Construction Equipment, 2005.03.01

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hattrem, H. *Verdas største hjullastar*, VG Nett, 24.01.2009.

| * v
* d
* e
Anleggsmaskinar |
| --- |
| Gravemaskin**·** Traktorgravar**·** Bulldosar**·** Hjuldosar**·** Hjullastar**·** Teleskoplastar**·** Beltelastar**·** Anleggstraktor**·** Dumpar**·** Sjaktvogn**·** Veghøvel**·** Asfaltleggjar**·** Vegvals**·** Platevibrator**·** Påledrivar**·** Borerigg**·** Anleggskompressor **·** Steinknusar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC

 |
The Settlers
**The Settlers** er eit relativt ungt brettspel frå Tyskland, som har rukke å verta eitt av dei aller mest populære spela i Europa. Det er eit strategispel med sivilisasjonsoppbygging som tema.

Historie
--------

Klaus Teuber laga den første versjonen, *Die Siedler von Catan*, som vart gjeven ut på spelforlaget Kosmos i 1995. Spelet vann den prestisjetunge prisen Spiel des Jahres dette året. Seinare laga Mayfair Games *The Settlers of Catan* på engelsk for den amerikanske marknaden og Capcom det same for sal i Japan. Spelet har etter kvart kome ut på mange andre språk, m.a. tjekkisk, dansk, finsk, fransk, gresk, spansk, ungarsk, islandsk, italiensk, koreansk, latvisk, nederlandsk, portugisisk, russisk, slovensk og svensk. På norsk har spelet fått namnet «The Settlers».

Det finst fleire utvidingspakkar til spelet, t.d. *Sjøfarerne fra Catan* (*Seefahrer von Catan*). Det er òg laga andre variantar av spelet, som *Spacefarers of Catan*.

Spelet
------

Spelet består av 37 heksagonar med ulike typar terreng (eller sjø) på, to bunkar kort, nummererte brikker, hus, byar, vegar og ein røvar. Før spelet startar, legg ein ut heksagonane i ei delvis tilfeldig rekkjefølgje slik at dei formar ei øy med vatn rundt. Dette vert spelebrettet. Kvart landområde får eit tilfeldig nummer, som tilsvarar ein mogleg sum av to terningar. Spelarane får etter kvart moglegheit til å flytte røvaren rundt på dei forskjellige områda. Ettersom brettet ikkje vert heilt likt for kvar gong, vil heller ikkje to rundar bli like.

Spelarane kastar terning etter tur, og basert på summen og kvar ein har hus, kan spelarane få utdelt kort. For korta kan dei byta til seg andre kort eller kjøpa seg bygningar og vegar, som dei plasserer i tillatne posisjonar på brettet. Målet er å verta den første til å oppnå ein viss poengsum. Ein skårar poeng for å byggja hus, byar og den lengste vegen på øya, og for å ha flest riddarkort. Korttrekking og terningkasting gjer at det er eit element av flaks i spelet, men som oftast vil det vera spelaren med den mest effektive strategien, som både klarar å hindra motspelarane si utbygging og likevel føra vellukka forhandlingar med dei om kortbyte, som vinn.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell side *(tysk)*

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **The Settlers**
**Total War: Shogun 2** er eit strategispel utvikla av The Creative Assembly og utgjeve av Sega den 15. mars 2011.

Spelet går føre seg i Japan på 1500-talet under Sengoku-perioden.

Omfang
------

Spelet går føre seg i Japan under Sengoku-perioden, der Japan er splitta mellom fleire rivaliserande klanar. Shogun 2 har tre modusar slag, einspelarkampanje og avatar conquest.

Slag kan man spele både aleine eller med ein eller fleire spelera over nett. Du kan også spele historiske scenario og brukardefinerte scenario. Slaga skjer på eit 3D-areal der spelaren og motstandaren kan bevege troppar rundt. Det kan vere opptil 3 spelarar på kvar side.

Kampanjen let spelaren ta over ein av dei spelbare nasjonane og prøve å bli shogun. Spelaren må bruke både hæren og flåten sin for å vinne over dei andre klanane. Ein må erobre Kyoto og halde eit visst tal byar og festningar for å bli shogun. Man kan også spele med andre i fleirspelarkampanjer. Spelerane kan både spele på lag eller mot kvarandre.

Avatar conquest er ein fleirspelarmodus der spelaren tar over eit brett av japan. Spelaren tar over territorium ved å sigra over andre spelarar.

Utvidingar
----------

### Rise of the Samurai

Rise of the samurai er satt 400 år før Sengoku-perioden. 

### Fall of the Samurai

Fall of the Samuraier ei uavhengig utviding for Shogun 2. Det betyr at du ikkje treng å eige Shogun 2 for å spele Fall of the Samurai. Utvidinga starter i 1864. Det er over 30 nye tropper som er delt inn i kategoriene tradisjonelle og moderne. Spelaren må enten ta side med shogunen eller keisaren. Spelaren kan også erklære ein sjølvstendig republikk som er ekstra vanskeleg.

Kjelder
-------

1. ↑  Froholt, Joachim (15. november 2010), «Shogun 2 får dato», *Gamer.no* (på norsk), henta 27. oktober 2020
2. ↑  Kjørmo, Marius (15. mars 2011), «ANMELDELSE: Total War: Shogun 2», *Gamer.no* (på norsk), henta 27. oktober 2020
3. ↑  Jentoftsen, Marius (11. april 2012), «ANMELDELSE: Total War: Shogun 2: Fall of the Samurai», *Gamer.no* (på norsk), henta 27. oktober 2020
*Denne artikkelen handlar om blåseinstrumentet. For elva i Russland, sjå Tubaelva.* 

**Tuba** er det største blåseinstrumentet i messing og det av alle messinginstrumenta som kling djupast. Det er òg eitt av dei siste instrumenta som vart tekne inn i symfoniorkesteret. Til vanleg er det berre éin tuba i eit orkester, og den vert bruka som bass i seksjonen av messinginstrument. 

Tubaen har konisk boring, og 3–6 ventilar.

Det har med kvart vorte vanleg å bruka tuba til soloinstrument, og dei mest kjende konsertane for tuba og orkester er skrivne av Ralph Vaughan Williams, Edward Gregson og John Williams. Tuba finst dertil med i både militærkorps, janitsjarkorps og brassband, i sistnemnde vert dei kalla Ess-tuba og B-tuba, og det er vanlegvis to av kvar.

Dei mest ålgjengde tubaene som vert laga i dag, har grunntonen F, Ess, C, eller B. F- og Ess-tubaer vert gjerne kalla *basstuba*, medan C- og B-tubaer vert kalla *kontrabasstuba*. Somtid møter ein namnet *tenortuba*; dette er det same som eufonium.

Richard Wagner fekk sett i stand ein særleg tuba kalla Wagnertuba som var laga i tenor- og bass-storleik.

Tuba vert sjeldan nytta i pop- og rockemusikk, men det finst unntak som tubasoloen i songen «Lydia» av Morten Abel.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tuba**

| * v
* d
* e
Instrumenta i symfoniorkesteret |
| --- |
| Strengeinstrument: | Fiolin • Bratsj • Cello • Kontrabass • Harpe |
| Treblåseinstrument: | Fløyte • Pikkolofløyte • Klarinett • Bassklarinett • Obo • Engelsk horn • Fagott • Kontrafagott |
| Messinginstrument: | Valthorn • Trompet • Trombone • Tuba |
| Perkusjon: | Pauke • Trommer • Triangel • Cymbal |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
**Chester Kamen** (fødd 1. januar 1953) er ein engelsk studiogitarist som har spelt med artistar som Paul McCartney, Bryan Ferry, Bob Geldof, Madonna, Duran Duran, Robbie Williams, Roger Waters, David Gilmour, Seal, Massive Attack, Kirsty MacColl, Belouis Some og Gabrielle.

I 1985 stod Kamen på scenen på Live Aid i lag med Pink Floyd-gitaristen David Gilmour som ein del av bandet til Bryan Ferry, etter å ha først spelt med Ferry på albumet hans *Boys and Girls* i 1985. Han fortsette å arbeide med Ferry inn i 1990-åra, inkludert turenane hans i denne perioden. Kamen var òg med å skrive og produsere somme av songane på albumet *Bête Noire*, inkludert «Seven Deadly Sins» i lag med Guy Pratt.

I 2002, då Roger Waters held fram In The Flesh-turneen sin, vart Kamen henta ombord for å erstatte Doyle Bramhall II. Kamen fortsette å spele med Waters, då han sidan erstatta Andy Fairweather-Low på gitar og korvokal. Kamen spelte òg i lag med Waters og David Gilmour då dei spelte eit kort sett i lag for Hoping Foundation i Oxfordshire i England den 11. juli 2010. 
I 2016 turnerte Kamen med bandet til David Gilmour.

I mai 2021 gav Kamen ut songen «Stories», framført med bandet hans The Twins.

Utvald diskografi
-----------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| År | Tittel | Artist |
| --- | --- | --- |
| 1985 | *Boys and Girls* | Bryan Ferry |
| 1985 | *Some People* | Belouis Some |
| 1987 | *Bête Noire* | Bryan Ferry |
| 1988 | *Big Thing* | Duran Duran |
| 1989 | *Like a Prayer* | Madonna |
| 1990 | *Wild and Lonely* | The Associates |
| 1991 | *Seal* | Seal |
| 1993 | *Symphony or Damn* | Terence Trent D'Arby |
| 1994 | *Mamouna* | Bryan Ferry |
| 1994 | *Protection* | Massive Attack |

Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Chester Kamen» frå Wikipedia på engelsk, den 23. juli 2021.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «The Pink Floyd Who is who - K». Pinkfloydhyperbase.dk. Henta 23. juli 2021.
2. ↑  «Chester Kamen | Credits». AllMusic. Henta 23. juli 2021.
3. ↑  «Chester Kamen Discography at Discogs». Discogs.com. 28. februar 2012. Henta 23. juli 2021.
4. ↑  «Chester Kamen Music Videos». Ovguide.com. Arkivert frå originalen 2. oktober 2013. Henta 23. juli 2021.
5. ↑  «Chester Kamen."Stories" by The Twins». YouTube. Henta 3. juni 2021.

Bakgrunnsstoff
* Chester Kamen ved The Internet Movie Database (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NKC
* ICCU
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |



 |
**Norges Kristelige Student- og Skoleungdomslag**, forkorta **NKSS** og ofte berre kalla **Laget**, er ein kristen ungdomsorganisasjon som driv arbeid på skular og studiestader i heile landet. Den blei skipa i 1924 av mellom anna Carl Fredrik Wisløff og Ole Hallesby i samband med den lange og pågåande kyrkjestriden. NKSS høyrte til den meir konservative og pietistiske fløya av Norges kristelige studentforbund, men braut ut fordi forbundet hella mot liberal teologi.

I Noreg er det om lag 165 registrerte skulelag på ungdomsskular, vidaregåande skular og høgskular, med til saman ca 5000 medlemmer. Generalsekretær er Tor Erling Fagermoen. Laget sin visjon er å gjere Jesus kjend på skular og studiestader, under parolen: «så Han blir trodd, elsket og etterfulgt». Laget er også ein del av den internasjonale lagsrørsla International Fellowship of Evangelical Students (IFES)

Lagsrørsla sitt litteraturarbeid
--------------------------------

Laget har gitt ut *Credo Studentmagasin* frå 1933. Same året blei også Credo Forlag etablert.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vidar Kristensen: *Lagsfolk - Norges Kristelige Student- og Skoleungdomslag 1924 - 1994*

* 
*
*«Karmøy» omdirigerer hit. For øya i kommunen, sjå øya Karmøy. For øya i Antarktis, sjå Karmøy i Antarktis.*

**Karmøy kommune** er ein kommune i Rogaland fylke. Kommunen grensar i nord til Haugesund. Aust for Førdesfjorden er Tysvær kommune, i sørvest er øykommunen Bokn, i sør Kvitsøy og vest til havs Utsira kommune. 

Karmøy kommune vart til i 1965 ved at kommunane Skudenes, Åkra, Kopervik, Stangaland, Torvastad, Skudeneshavn og delar av Avaldsnes vart slegne saman.

Karmøy har tre tettstadar som vert rekna som byar: Kopervik, Skudeneshavn og Åkra.

Karmøy har ein flyplass kalla Haugesund Lufthamn.

Historie
--------

Ved Avaldsnes låg Noregs første kongesete. Her hadde Harald Hårfagre sin hovudkongsgard. Avaldsnes er omtalt fleire stader i Snorres kongesagaer. Særleg kjent er historia om Asbjørn Selsbane i Olav han Heilagast saga. Det vart eit dramatisk møte mellom kongen og solahøvdingen Erling Skjalgson.

På Avaldsnes står i dag Avaldsnes kyrkje, som kong Håkon IV av Noreg lét byggje i 1250. Like inntil kyrkjeveggen mot nord og hellande inn mot veggen står Noregs høgaste bautasteinen, kjent som Jomfru Marias Synål. Segna fortel at den dagen toppen av steinen rører kyrkjeveggen, inntreffar dommedag. Kanskje er det eit snev av sanning i påstanden om at munkane i seinmiddelalderen hogg toppen av bautasteinen?

Kjende personar frå Karmøy
--------------------------

* Leif Ove Andsnes, klassisk pianist

Galleri
-------

* Frå kommunesenteret KopervikFrå kommunesenteret Kopervik
* Åkrasanden ved ÅkrehamnÅkrasanden ved Åkrehamn
* Ferkingstad hamnFerkingstad hamn
* Avaldsnes kyrkjeAvaldsnes kyrkje
* Prinsehaugen på ReheiaPrinsehaugen på Reheia

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Karmøy kommune**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* dmoz: Karmøy-lenker Arkivert 2005-01-22 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Kommunar i Rogaland |
| --- |
| Bjerkreim  • Bokn  • Eigersund  • Gjesdal  • Haugesund  • Hjelmeland  • Hå  • Karmøy  • Klepp  • Kvitsøy  • Lund  • Randaberg  • Sandnes  • Sauda  • Sokndal  • Sola  • Stavanger  • Strand  • Suldal  • Time  • Tysvær  • Utsira  • Vindafjord | Rogaland fylke |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* GeoNames

 |
Mannens kjønnsorganer
  
Mannens kjønnsorgan 1. Urinblære, 2. Kjønnsbeinet,   
3. Penis, 4. Svamplekamen, 5. Glans penis, 6. Forhuden,   
7. Urinrøyrsopning, 8. Colon sigmoideum, 9. Endetarm,   
10. Sædblære, 11. Ductus ejaculatorius, 12. **Prostata**,   
13. Cowpers kjertel, 14. Endetarmsopning, 15. Sædleidar,   
16. Bitestikkel, 17. Testiklane, 18. Pungen

**Prostata** (norsk: *blærehalskjertel*) er ein kjertel hos menn og hanndyr, plassert under urinblæra og kring øvre del av urinrøyret. Kjertelen produserer eit sekret som inngår i sædvæska. Prostatasekretet blir blanda med spermie. Væska rommar mellom anna næring til sædcellene, slik at dei kan symje heile vegen for å befrukte eggcella.

Sjukdommar
----------

Akutt **prostatitt** er ein betennelse i prostatavevet som kan krevje antibiotikabehandling over nokre veker. Kronisk prostatitt er ein tilstand som vanlegvis ikkje vert behandla med antibiotika. Eit aktivt seksualliv/masturbasjon stimulerer slimavgang frå prostata, og kan kanskje på denne måten forebyggje tendensen til kronisk prostatabetennelse.

Dei vanlege prostataproblema er resultat av at kjertelen veks, **hyperplasi**, såkalla godarta prostataforstørring, ettersom individet vert eldre.

Referanser
----------

1. ↑  «Kronisk prostatitt». Pasienthåndboka.no. Arkivert frå originalen 29. november 2010. Henta 9. august 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Prostata-relaterte dokument i Pasienthåndboka.no[*daud lenkje*]
* Bjørklund G. Prostatitt. Sunnhetsbladet 1993; 113, nr. 1: 20, 30.

| * v
* d
* e
Helsemessige forhold |
| --- |
| **Bruk aldri helseinformasjon frå Internett, medrekna Wikipedia, utan å rådspørja helsepersonell.**
Informasjon på Wikipedia er ikkje naudsynlegvis sann, presis eller oppdatert. Hugs at Wikipedia er eit nettbasert leksikon som alle kan endre. Wikipedia er ikkje eit alternativ til profesjonell helsehjelp. Viss du treng medisinsk hjelp, venlegst ring ditt lokale nødnummer, eller rådfør deg med helsepersonell (lege, sjukepleiar, osb.).
Sjå **Wikipedia:Helsemessige forhold** for meir informasjon. |  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
**Norges Fiskarlag** er ein landsdekkjande fag- og næringsorganisasjon for norske yrkesfiskarar. Ved stiftinga i Bodø, 16. juli 1926, fekk organisasjonen namnet **Fiskernes Faglige Landslag**. Namnet vart endra til Norges Fiskarlag i 1930. Første formann var Mons A. Kårbø. Så lenge han var formann, til 1932, hadde laget kontoradresse i Bergen. Då Anders Næsset overtok som formann, vart hovudsetet flytt til Trondheim.

Heilt frå starten bygde organisasjonen på fylkes- og distriktslag. Fleire av desse var skipa før den landsdekkjande organisasjonen. Til distriktslaga var det knytt lokallag, der fiskarane var medlemar.
Dei første åra gjekk med til organisasjonsbygging. Første åra hadde laget ein sekretær på deltid. Frå 1930 var den heiltidstilsette sekretæren den einaste tilsette. I siste del av 1930-talet betra økonomien seg, og fiskarlaget fekk ein sterkare organisasjon. Første arbeidsprogrammet vart vedteke i 1935. Der vart spørsmål om minstepris, og regulering av fiskeomsetning og eksport, viktige punkt. Arbeidet med dette førte til at Norges Råfisklag vart oppretta i 1938.

I 1962 forhandla Norges Fiskarlag med staten om støtteordninga for fiskerinæringa. I 1964 vart Hovudavtalen mellom Fiskeridepartementet og Norges Fiskarlag godkjend. Denne avtalen vart oppsagd av staten i 2004.

Frå 1967 har gruppeorganisasjonar vorte inntekne som medlem av Norges Fiskarlag. I 2013 har organisasjonen sju distriktslag (tidlegare fylkesfiskarlag) og to gruppeorganisasjonar:

* Fiskarlaget Nord
* Nordland Fylkes Fiskarlag
* Fiskarlaget Midt-Norge
* Møre og Romsdal Fiskarlag
* Sogn og Fjordane Fiskarlag
* Fiskarlaget Vest
* Fiskerlaget Sør
* Sør-Norges Notfiskarlag
* Fiskebåtredernes Forbund

Formenn
-------

Desse har vore formenn i styret i Norges Fiskarlag:

* Mons A. Kårbø, 1926 – 1932
* Anders Næsset, 1932 – 1937
* Jens Steffensen, 1937 – 1944
* Ludvik Andersen, 1944 – 1945
* Jens Steffensen, 1945 – 1951
* Johannes Olsen, 1951 – 1955
* Magnus Andersen, 1955 – 63
* Einar Andreassen, 1963 – 1967
* Johan J. Toft, 1967 – 1984
* Einar Hepsø, 1984 – 1994
* Oddmund Bye, 1994 – 2001
* Reidar Nilsen, 2001 - 2013
* Kjell Ingebrigtsen, 2013 – 2021
* Kåre Heggebø, 2021–

Kjelder
-------

* Pål Christensen og Abraham Hallenstvedt: *I kamp om havets verdier. Norges Fiskarlags historie*. Norges Fiskarlag 2005

Bakgrunnsstoff
--------------

fiskarlaget.no
I januar 1905 arrangerte forbundet eit organisasjonskurs med 16 deltakarar.
**Lapparnas Centralförbund** var ein samisk interesseorganisasjon som vart grunnlagt i 10. august 1904 på Skansen i Stockholm i Sverige, som den første samiske organisasjonen i verda. Forbundet var kortliva og hadde ikkje noka verksemd etter årsmøtet i 1905.

I styret sat tre unge samar; studenten Elsa Laula – som vart den første leiaren, den seinare juristen og redaktøren Torkel Tomasson og Johan Enok Nilsson. I tillegg kom reindriftsekteparet Lisa og Lars Stinnerbom – som hadde ein sameleir som ein del av utstillingane på Skansen denne sommaren, og redaktøren Gustav Z. Hedenström, som vart sekretæren til forbundet og vert skildra som «den eigenlege igangsetjaren».

Den same veka utkom Elsa Laulas kampskrift *Inför lif eller död*. Same haust byrja Tomasson å utgje bladet *Lappernas egen tidning*. Bladet kom med 5 nummer i 1904–05 før det gjekk inn. Oppfølgjaren Samefolkets egen tidning byrja å utkoma i 1918, framleis med Tomasson som redaktør.

Kort tid etter etableringa av Centralförbundet vart det etablert lokale samesamskipnader. Først i Fabmie/Fatmomakke, ein samskipnad som framleis finst og som er kjent både som *Fatmomakke samesamskipnad* og som *Vilhelmina-Åsele sameförening*. Kort tid etter vart det òg danna samesamskipnader i Tärnaby, Glen og Sorsele.

Kjelder
-------

1. ↑  Samernas första folkbildningskurs i Stockholm, januari 1905; Jamtli bildarkiv
2. 1 2  Jernsletten, Regnor. «Trondheimslandsmøtet 1917 og samebevegelsen». *Åarjel-saemieh nr 4* (Saemien sijte): 75–81. Arkivert frå originalen 15. mai 2007.
3. ↑  Om Samefolket ; samefolket.se
4. ↑  Sameföreningar i Sverige; samer.se

* *Denne artikkelen bygger på «Lapparnas Centralförbund» frå Wikipedia på bokmål, den 19. oktober 2021.*
Utsikt over sjøen, foto: Marthinius Skøien, Ildjernet, Nesodden
**Ildjernet** er ei øy i Indre Oslofjord. Ho høyrer til Nesodden kommune og ligg rett ut for den bratte Vardåsen, sør for Flaskebekk og nord for Bjørnemyr og Sunnaas sykehus.

Ildjernet er berre 0,17 km² stor. Frå gammalt av har det vore drive jordbruk på øya, seinare - på 1800-talet – har det vore ein del busetnad. Ei tid vart det drive pensjonat der, og rundt hundreårsskiftet (om lag 1895-1903) til og med drive eit «forlystingsetablissement» med sjøbad, kurbad, revyscene, dansegolv og vinbodega under namnet Elgjarnes Bad.

I dag er det berre få fastbuande att, men ein del sommargjester vitjar hyttene på øya. Nesoddbåtane går ikkje lenger til kai ved Ildjernet brygge i dagleg rute. Ei helgerute langs Nesoddlandet til Drøbak og Son om sommaren sørgjer derimot for anløp fredagar og søndagar.

Ein del mindre øyar ligg rundt Ildjernet. På utsida av øya ligg Lindholmen, skild frå Ildjernet med eit 60 meter breitt og nokså grunt sund. Innanfor, mellom øya og den bratte åssida, ligg Sutern, og nord for Sutern ligg Kavringen, ein travel liten holme som husar båtverkstad og marina.

Ved grunnen Ildjernsflu i fjorden nord for øya, låg i mange år eitt av dei få fyrskipa i Noreg. Nå er dette erstatta av eit fast fyr.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ildjernet» frå Wikipedia på bokmål, den 8. april 2008.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Nesoddens historie bind II, av Christian Hintze Holm.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 63°25′44.533″N 10°23′14.953″E﻿

Den gamle hovudinngangen til Museet.
**NTNU Vitskapsmuseet** i Trondheim er eit universitetsmuseum under Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet (NTNU) med natur- og kulturhistoriske samlingar og utstillingar. Museet har forskings- og forvaltningsansvar innan arkeologi og biologi i Midt-Noreg. I tillegg driv museet ei omfattende formidlingsverksemd og har utstillingar i tre bygg på Kalvskinnet. 

Dei arkeologiske ustillingane viser funn frå stein-, bronse-, jernalderen og vikingtida i Midt-Noreg. I Suhmhuset ligg Trondheims mellomaldermuseum som vart nominert til Årets museum i Europa i 1997.
Vitskapsmuseet har òg ei utstilling som syner unik kyrkjekunst og kyrkjeinventar frå mellomalderen og fram til ca. 1700.

I Gunnerushuset er det utstillingar om natur og miljø, menneske, livet i havet, biologisk mangfald, DKNVS si historie og mykje meir. Museet har ei blanding av langtids- og kortidsutstillingar som stadig blir fornya. I 2010 vart utstillinga Kunnskapslarm 2010 synt i samband med 100-årsjubileet til Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet og 250-årsjubileet til Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab.

Vitskapsmuseet er ei eiga eining i Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet, direkte underlagt universitetsstyret på same måte som eit fakultet. 

Vitskapsmuseet kan føre si historie attende til 1767, då Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab (DKNVS) vart offisielt stifta (då hadde museumsverksemda pågått i sju år). Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab oppretta eigne samlingar, og dette vart etterkvart organisasjonen si hovudoppgåve. DKNVS Museet vart offisielt etablert i 1926 som eiga eining.

I 1968 gjekk DKNVS Museet inn som ein del av det nyetablerte Universitetet i Trondheim (UNIT), og vart seinare døpt om til Universitetet i Trondheim, Vitskapsmuseet (VM).

Sjå òg
------

* Gunnerusbiblioteket

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vitskapsmuseets heimeside.
*For kommunen med same namn, sjå Masfjorden kommune.* 

**Masfjorden** er ein fjord i Masfjorden kommune i Vestland og ein sidefjord av Fensfjorden. Han har ei lengd på 25 km inn til botn av Matresfjorden, som er ein arm av fjorden. Ved innløpet til Matresfjorden går ein annan arm nordaustover som Haugsværsfjorden. 

Fjorden har innløp mellom Kvamsøya og Holsøya og den ytste delen av fjorden vert kalla Sandensosen etter Sandens som ligg på sørsida av fjorden, like nord for Masfjordnes, kommunesenteret. Frå her går det ferje over til Skarvetangen på Duesundøyna ved Duesund, ei rute som berre er om lag 800 meter lang. Fjorden går frå her hovudsakleg nordover, men like aust for Duesund går det ei vik inn til grendene Totland og Andvika. Om lag 5 km lenger nord snur fjorden rett austover. Fylkesveg 379 følgjer den vestlege sida av fjorden nord til fjorden snur austover. 

Solheim ligg på nordsida av fjorden eit stykke austover og frå her stikk Haugsværsfjorden seg nordaustover til Haugsvær. Rett sør for Solheim, på andre sida av fjorden markerer Saltneset innløpet til Matresfjorden som går inn til Matre.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 77°26′S 163°50′E﻿

**Marble Point** i Antarktis, er eit klipperikt nes på kysten av Victoria Land. USA driv ein stasjon p åneset. Utposten vert nytta som drivstoffstasjon for helikopter som vert nytta til operasjonar i det indre av kontinentet, som i McMurdo Dry Valleys. Om vêret er godt nok kan helikoptera fly inn og ut av stasjonen 24 timar i døgnet om sommaren.

Utvikling
---------

Flymannskap og feltforskarar supplerer eit lager med brensel og varm mat ved Marble Point (2004).
Stoppestaden ved Marble Point ligg ved ei smal stripe land mellom Wilson forlandsbre og havet, kring 80 km frå McMurdo-basen. Militære styrkar frå USA bygde leieren på vestsida av McMurdo Sound i 1956 i samband med det komande Det internasjonale geofysiske året 1957-58 (IGY).

Førebuinga for IGY omfattar bygginga av flystripa ved Marble Point. Eit VX-6 Otter-fly vart det første flyet som landa på jord (og ikkje is elelr snø) ved Marble Point i 1957. EIt fly av typen de Havilland Canada DHC-3 Otter kræsja då det skulle ta av frå Marble Point 4. januar 1959 og to menn mista livet. Flyet var ein del av Operasjon Deep Freeze IV.

Edmund Hillary ved Marble Point, 1957
Marble Point er bemanna om sommaren med ein stasjonssjef, ein kokk og ein person som fyller drivstoff på helikoptera. 14 menneske kan overnatte på stasjonen. 

Stasjonen har òg ein automatisert vêrstasjon.

United States Antarctic Program (USAP) utførte opprydding ved stasjonen i 1989-1990 og 1990-1991. Det er kjend at det har vore utslepp av drivstoff i området. Så seint som i 2001 var meir enn 40 år gamle utslepp framleis synlege. I dag vert alt avfall ved stasjonen samla inn og transportert til McMurdo-basen.

Sjå òg
------

* McMurdo Dry Valleys
* McMurdo Sound
* Operasjon Deep Freeze
* Victoria Land
* Williams Field

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marble Point» frå Wikipedia på engelsk, den 4. januar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* *The Antarctic Sun*
* Marble Point - personal website
* THE «UNOFFICIAL» VXE-6 WEBPAGE for the (late-RIP) US Navy Squadron
* USA National Oceanic and Atmospheric Administration Photo Library
* USA National Science Foundation.
* USA Department of Agriculture.

1. ↑  «Gas, food and lodging: Marble Point serves up warmth and good cheer" Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine. *The Antarctic Sun*. November 28, 1999.
2. ↑  *History i Antarktis development Squadron Six.**THE «UNOFFICIAL» VXE-6 WEBPAGE for the (late-RIP) US Navy Squadron.*
3. ↑  «Storage Tanks-Marble Point,"[*daud lenkje*] National Science Foundation Division of Polar Programs, Office av Environment. October 23. 1992
4. ↑  «Antarktis research jigsaw piece in global puzzle," October 8, 2001, The University of Waikato news release.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Royal Society Range sett frå Rosshavet.
**Klimaet i Antarktis** er prega av kulde meir enn nokon annan stad i verda. Alt bortsett frå 2 % av landmassen på Antarktis er dekt av is, som er opp til 4,8 km tjukk på det meste. Det er så mykje is her at om all isen hadde smelta ville havnivået ha stige med 70 m over heile jorda. Pakkisen doblar om lag breidda av Antarktis om vinteren og våren. 

Nesten heile kontinentet ligg sør for den sørlege polarsirkelen, men er langt frå eit symmetrisk landområde. Dei fleste turistane kjem seg berre til Den antarktiske halvøya, eit smalt og vulkansk landområde som strekkjer seg mot Sør-Amerika. Midt på sommaren er temperaturen sjeldan langt frå 0 °C på halvøya, og ein kan ha både episodar med regn og snø. I Drakesundet mellom Antarktis og Sør-Amerika er vêret ustabilt, og ein kan ofte ha både tåke og stormar. Lufta som roterer i høgda over Antarktis, og som er med på å skape ozonholet her, styrer òg lågtrykka som krinsar rundt området der sjø møter is. Særleg om våren og hausten kan kaldluft strøyme frå det indre platået og ut mot lågtrykka til havs. Vinden kan lett nå orkan styrke, og i område der vinden strøymer gjennom smale dalar kan vindstyrken kome opp mot 90 m/s (325 km/t). Uvêr på kysten kan danne kraftige snøstormar med vind av orkan styrke og tornadoliknande kvervlar, som spinn opp i den ustabile lufta under ei kald kjerne i høgda. Luftstraumen ut frå land er òg med på å føre drivisen til sjøs. Dette er med på å føre vekk noko av den lette snøen som fell over innlandet, men som aldri smeltar. 

På ei øy utanfor Scottkysten ligg McMurdo- og Scottbasen (Amundsen-Scottbasen ligg på Sørpolen). Her kjem om lag tusen forskarar og andre vitjande kvar sommar, og eit par overvintrar. Basen ligg nær 78 °S, og er den næraste busetjinga til Sørpolen. Sommardagane kan få temperaturar over frysepunktet, men om vinteren er det nesten like kaldt som i indre område. 

Det meste av Antarktis ligg på den austlege halvkula, og dannar eit platå der om lag berre forskarar har vore. Sjølv med midnattssol kjem temperaturen her ofte ikkje ein gong i nærleiken av 0 °C. Vostok-stasjonen som ligg her har målt den lågaste temperaturen på jorda nokon sinne med -89,2 °C. Vintertemperaturane svingar ein del, men er sjeldan over -30 °C på det beste, og går under -70 °C på det verste. Det er ikkje nødvendigvis slik at det er kaldast midt på vinteren, og temperaturane forandrar seg lite frå april til september. Klårt og roleg vêr fører som regel til dei lågaste temperaturane. Det skal ofte ikkje mykje vind til for å bryte det tynne inversjonslaget og føre ned luft som er 25 °C varmare. Iskrystallar oppstår stundom i sjølve lufta, i staden for å falle frå himmelen, men sjølv om Antarktis er dekt av snø og is, er kontinentet i praksis ein ørken og somme område har kanskje ikkje hatt nedbør på fleire tusen år.

Kjelder
-------

* Henson, Robert: *The Rough Guide to Weather* (2002) - Penguin Group ISBN 1-85828-827-4

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Klima i Antarktis**
**Akrofoni** (gresk ἄκρος *akros* 'øvst' og φωνή *phon*, 'lyd') er namngjeving av bokstavar i eit alfabetisk skriftsystem der namnet på ein bokstav byrjar med denne bokstaven. Greske bokstavar har til dømes akrofoniske namn: Namna på bokstavane α, β, γ, δ, blir skrivne med bokstavane dei tilhøyrer fyrst: άλφα (*alfa*), βήτα (*beta*), γάμμα (*gamma*), δέλτα (*delta*).

Ein finn akrofoniske alfabet i proto-sinaittisk skrift og det etterfølgjande fønikiske alfabetet, der bokstaven A, som representerer lyden [ʔ], truleg er avleidd frå ein egyptisk hieroglyf som representerer ein okse, og blir kalla «okse», *ʾalp*, som byrjar med den glottale lukkelyden bokstaven representerer. Den andre bokstavet i det fønikiske alfabetet er bet (som tyder «hus», og ser litt ut som eit skjul) som representerer lyden [b], og frå *ālep-bēt* kom ordet «alfabet». Dette er eit anna døme på at byrjinga av ein ting gir namnet til heile.

Det glagolittiske alfabetet og dei tidlege kyrilliske alfabeta har òg bokstaver med akrofoniske namn, sjølv om dei ikkje består av ideogram. Bokstavane som representerer /a, b, v, g, d, e/ blir kalla *az*, *buky*, *vedi*, *glagol*, *dobro*, *est*. Når ein nemner bokstavane etter kvarandre blir det eit slags dikt, ei hugseregle som hjelper elevane og lærde til å læra alfabetet. «Az buky vedi, glagol’ dobro est» tyder ‘Eg kjenner bokstavane, [ordet] er godt’ på gammalkyrkjeslavisk.

På irsk og ogham hadde bokstavene namn etter tre, for eksempel var A var *ailm* (gran), B var *beith* (bjørk) og C var *coll* (hassel). I runealfabeta nytta av germanske folka hadde ein òg akrofoniske namn på runene; for eksempel blei dei tre fyrste bokstavane, som representerte lydane /f, u, þ/, kalla *fé*, ur, *þurs* på norrønt (rikdom, regn, rise) og *feoh, ur, Þorn* på gamalengelsk (rikdom, okse, torn). Begge namnesetta kom truleg frå proto-germansk *\*fehu, \*uruz, \*thurisaz*.

Moderne radiotelefoni og flyging bruker stavingsalfabet (der det best kjende er NATO-stavingsalfabetet, som byrjar med Alfa, *Bravo!*, Charlie, *Delta*...) der bokstavane i det engelske alfabetet blir tildelt vilkårlege ord og namn på akrofonisk vis for å unngå misforståingar.

Dei fleste notane i solfege-skalaen  –  do, re, mi, fa, sol og la  –  har namnet sitt frå den første stavinga i linjene til den latinske hymnen «Ut queant laxis».
|  |
| --- |
| **Inkaterne** |
| Bilete frå Lima, PeruFoto: Cristóbal Alvarado MinicBilete frå Lima, PeruFoto: Cristóbal Alvarado Minic |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** NT Nær trugaUtbreiinga av Inkaterne Utbreiinga av Inkaterne |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Vade-, måse- og alkefuglar Charadriiformes |
| **Familie:** | Måsefamilien Laridae |
| **Underfamilie:** | Sterninae |
| **Slekt:** | *Larosterna* |
| **Art:** | **Inkaterne** *L. inca* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Larosterna inca***Lesson, 1827  |

**Inkaterne** (*Larosterna inca*) er ein fugl i måsefamilien, Laridae, som lever langs kysten av Chile og Peru. Ho er einaste medlemmen av slekta *Larosterna*.

Skildring
---------

Denne ternearten har ein utsjånad som skil seg frå alle andre i måsefamilien, særtrekka som identifiserer arten er skiftergrå fjørdrakt med noko mørkare hovud, kvit mustasje, og sterkt raudfarga nebb og føter. Bakkanten av vengene er kvite. Inkaterna er knytt til Perustraumen, hekkar utelukkande innaskjers på kysten av Peru og Chile. Arten var først avgrensa til Peru, spreidde seg sørover i Chile og er vanleg sør til Valparaíso. Terna kan førekomme sjeldan og sparsamt på sørvestkysten av Ecuador, og har vore ein særs sporadisk streiffugl nord til Costa Rica. Inkaterna er elles ein standfugl.

Inkaterna er ei stor terne, ca. 40 cm lang med kroppsvekt rundt 190 gram. Kjønna er like.

Føda er primært småfisk, som ansjosarten som lever langs kysten. Dei kan beite i store flokkar rundt fiskebåtar. Dei kan plukke føde direkte frå overflata, men òg stupdukke. Andre matkjelder er avfall etter sjøløver og andre predatorar. Lætet er eit katteliknande 'mju'.

Hekkehabitata er bratte bergskrentar med avsatsar, opne hòler, sprekker eller overheng. Dei vil ofte hekke saman med humboldtdukkpetrellar og raudfotskarvar. Reirplassen kan òg ligge i menneskegjorte strukturar der dei finn dekning. 

BirdLife International klassifiserer arten som nær truga, jamvel om populasjonen har vore estimert til over 150 000. Bestanden er minkande, og det har vore sett saman med guanoindustrien, dessutan svingar ternebestanden med dei sterkaste periodiske El Niño-hendingane.

Kjelder
-------

* Gochfeld, M. & Burger, J. (2016) *Inca Tern (Larosterna inca)* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 27. oktober 2016

Referansar

1. ↑  BirdLife International (2016) Species factsheet: *Larosterna inca*. Henta frå  den 27. oktober 2016

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Inkaterne**
**Konglungen** er ei lita øy på vestsida av Holmenfjorden i Asker kommune, yst på halvøya Løkenes, som skil Leangbukta eller Leangen frå Blakstadbukta. Men mange nyttar namnet Konglungen ikkje berre om sjølve øya, men òg om mykje av halvøya Løkenes, eller om heile halvøya. Halvøya, som vart kalla Laukenes etter gamal uttale, og har gjeve namn til garden Løkens, som ligg på halvøya, skal ha fått namnet av di det veks vilt mykje lauk i området.

Øya Konglungen, som i tidlegare tider låg under garden Løkenes, er skild frå halvøya Løkenes med eit smalt sund som det er bygd ei bru over. Øya har ein særskild idyllisk karakter ved å vere dominert av gamle bustadhus etter farne tiders fiskarar, jakteskipparar, fraktemenn og andre sjøfolk, og kan til dels gje inntrykk av å vere ein tettbygd liten by av det slaget som finst på sørlandskysten. *Strandsitterhuset* er det eldste av husa på øya, flytta til hit i 1820 frå Ostøya (Oustøya) i Bærum kommune. Dette huset disponerast no av Asker museum, som har utstilling i huset, ope for publikum sommarstid.

På Konglungen budde los Arnt Nilsen, som i 1905 førte inn til byen skipet som kong Haakon 7. kom til Noreg med. 

Det kan vere at namnet Konglungen skriv seg frå ei samansetning av det gamle ordet «kuml», som tyder *gravhaug*, og «ungr», som tyder *vik*. To røyser som truleg har vore forhistoriske gravrøyser, har lege på øya, men vart fjerna ikring år 1914 utan å ha verte granska. Det finst elles andre forminne på øya, mellom anna ei rundrøys som kan ha vore opp mot 17 meter i tverrmål. 

Geologisk høyrer øya til Oslofeltet. Eit areal med fossilhaldige bergartar vart verna som naturminne i 1988.

Litteratur
----------

* Borgen, Per Otto. 2006. *Asker og Bærum leksikon*, side 290. Drammen: Forlaget for by- og bygdehistorie. ISBN 82-91649-10-3

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Thorleif Werner Olsen** (15. november 1921–11. mars 1996) var ein fotballspelar frå Oslo. Han var vinghalf på Vålerengen sitt fotball-lag frå etter verdskrigen til 1963. Over ein femårsperiode spelte han 34 landskampar for Noreg. «Toffa» Olsen var «en utrettelig sliter som aldri ga opp en ball».

### Klubbspel

Olsen var fast på Vålereng-laget i 18 sesongar. Frå Hovudserien kom i gong 1948, deltok han i 146 toppserie-kampar til arvtakaren 1. divisjon vart avslutta hausten 1963. Laget beste prestasjon kom allereie i 1948/49-sesongen, då Vålerengen vann A-avdelinga i Hovudserien. I seriefinalane mot Fredrikstad FK vart det tap både heime og borte. I NM-cupen kom ikkje Olsen og Vålerengen nokon gong forbi semifinalane. Han var 41 år og 332 dagar gammal då han i oktober 1963 på Brann stadion ikkje klarte hindre SK Brann verte seriemeister. Sidan har ingen i spelt kamp i norsk toppserie i høgare alder.

### Landslagsspel

Frå november 1950 til september 1955 spelte Olsen 34 kampar for Noregs landslag. Han var med då Noreg tapte OL-kampen mot Sverige i Tampere 21. juli 1952.

### Merittar

* Andreplass i Hovudserien: 1948/49 med Vålerengen IF

Kjelder
-------

* Magnus Breili: *Fotballboken*, 1967.
* eu-football
**Binærasteroidar** er asteroidar i par som går i bane rundt eit felles massesentrum, mykje likt dobbeltstjerner.

Binærasteroidar der begge asteroidane har omtrent same dimensjonar vert også kalla *dobbelasteroidar*. Eit eksempel 90 Antiope-systemet.  
 
System der den eine lekamen er ein mykje mindre satellitt, har blitt oftare observert i seinare år. Døme på slike system er 22 Kalliope, 45 Eugenia og 107 Camilla. 87 Sylvia har to satellittar.

Nedslagskrater som finst i par, slik som Clearwater Lakes i Kanada, er kanskje resultat av at binærasteroidar har slått ned.

| * v
* d
* e
Smålekamar i solsystemet |
| --- |
| 
* vulkanusasteroidar
* nærjordsasteroidar
* hovudbeltet
* jupitertrojanar
* kentaurar
* damokloidar
* neptuntrojanar
* kometar
* transneptunske objekt
	+ Kuiperbeltet
	+ den spreidde skiva
	+ Oortskya

 |
| 
* For andre objekt og regionar, sjå asteroidekategoriar
* binærasteroidar
* asteroidemånar
* meteoroidar og solsystemet.

* For ei komplett liste, sjå kjende småplanetar.

 |