recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jacob Le Maire** (1585–22. desember 1616) var ein nederlandsk sjøfarar og oppdagar som mellom anna oppdaga Kapp Horn og Tongaøyane. 

Le Maire var fødd i Antwerpen i Nederlanda. Han var son til Isaac Le Maire, ein rik kjøpmann med franske anar. Faren grunnla seinare Australische Compagnie, ein konkurrent til Det nederlandske austindiakompaniet.

Ekspedisjonen til Stillehavet
-----------------------------

Le Maire og Schoutens reise
Le Maire deltok åra 1615 til 1617 saman med Willem Schouten i ei verdsomsegling. Målet med ferda var å omgå Det nederlandske austindiakompaniet sitt monopol på handel med Nederlandsk Austindia. Ein sikta på å finne ein ny veg til Stillehavet, då austindiakompaniet hadde handelsmonopol på rutene rundt Kapp det gode håp, og Magellansundet. Ekspedisjonen kom i stand på initiativ frå Le Maires far og Australische Compagnie.

Ekspedisjonen la ut frå øya Texel den 14. juni 1615 med to fartøy, «Eendracht» under Le Maires kommando, og «Hoorn» under Schouten. Dei nådde Patagonia i desember der dei stogga for å vøle fartøya, under arbeidet tok «Hoorn» fyr og brann opp.

Dei runda Kapp Horn i 1616, som dei gav namn etter Schouten sin heimby. Dei følgde seinare dei nordlege kystane av Niu Ailan (New Ireland) og Ny-Guinea og oppdaga nærliggande øygrupper som Le Maireøyane, Schoutenøyane, Admiralitetsøyane, Wallis- og Futunaøyane, samt Tongaøyane som dei fann i mai 1616. Dei nådde Java i oktober 1616 og handla krydder. I november vart dei arrestert i 'Batavia' (dagens Jakarta) for brot mot handelsmonopolet, ingen trudde på den nyfunne ruta til Stillehavet. Le Maire og Schouten vart sende som fangar heim til Europa. Le Maire døydde under reisa på veg tilbake til Amsterdam.

Etterrakst
----------

Isaac Le Maire gjekk til domstolane og fekk etter tre år oppreisning og kompensasjon for tapet. Jacob Le Maire skildra verdsomseglinga i dagboka si, som vart publisert postumt i Amsterdam 1622 og i 1770 av Alexander Dalrymple i London.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jacob Le Maire» frå Wikipedia på svensk, den 22. mars 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BPN
* NLA

 |
**Grimsting** er eit honnørord brukt om personar frå Grimstad-slekta frå Hareid kommune. 
Det kan visa til «ein person som er sjøltrygg og ikkje er redd for å stikke seg ut.»

Grimstingar kan vera kjenneteikna med stor kulturinteresse. Mest kjende var dei som korsongarar. Dei har sitt eige kor, Grimstadkoret, der dei som er av slekta og inngifte er med. Folk frå denne slekta er ofte brukte som syttandemaitalarar i nærområdet. Dei er representantar for motkulturane, som stod sterkt på Sunnmøre tidlegare. Johan H. Grimstad starta Hareidstemna, som er ei veke med kultur på Hareid kvar haust. Arne O. Grimstad forfattar og NRK-mann. Han var ivrig debattant på nei-sida i striden om norsk medlemsskap i EU. Arnljot Grimstad har skrive bøker, skodespel, og var ein av stiftarane bak Kongens Ring. Oskar Grimstad har vore stortingsrepresentant for Framstegspartiet i Møre og Romsdal. Leif Arne Grimstad er forfattar. Ivar Grimstad var forfattar og redaktør.

Kjelder
-------

1. ↑  «Blaksetbygdar, liabygdar og ålfoting», *issuu*, henta 8. oktober 2020
|  |
| --- |
| ***«Feel Da Rush»***  Singel av Freddy Kalas |
|  |
| **Land** | Noreg |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 2. februar 2016 |
| **Lengd** | 3:02 |
| **Selskap** | Alter Ego Music |
| Låtskrivar(ar) | Fredrik Auke, Simen Auke, Mikkel Christiansen, Trond Opsahl og Christoffer Huse |
| Kritikk |
| * *Dagbladet* 4/6 stars
* *Verdens Gang* 2/6 stars
 |
| Freddy Kalas-kronologi |
| «Pinne for Sverige»(2015) | *«Feel Da Rush»* | 
 |

**«Feel Da Rush»**, opphavleg **«Happy Rush»**, er ein singel av Freddy Kalas som vart gjeven ut 2. februar 2016. Songen er skriven av Fredrik Auke, Simen Auke, Mikkel Christiansen, Trond Opsahl og Christoffer Huse.

Eurovision
----------

### *Melodi Grand Prix 2016*

«Happy Rush» vart presentert som eit av bidraga i *Melodi Grand Prix 2016*, den norske uttakinga til *Eurovision Song Contest 2016* i Stockholm i Sverige, på ein pressekonferanse hjå Norsk rikskringkasting 19. januar 2016. På pressekonferansen vart det òg kjend at Fredrik Auke, under namnet Freddy Kalas, vil framføre songen, på engelsk. Samstundes vart 15 sekundar av songen offentleggjort på NRK.no. 20. januar vart det kjend at «Happy Rush» var plagiat av Freddy Kalas sin eigen song frå 2011, «Cannabus». Songen vart diskvalifisert, men Freddy Kalas fekk likevel delteke i tevlinga trass i regelbrotet. 21. januar vart det kjend at Freddy Kalas hadde skrive om refrenget, og at den ny versjonen hadde fått tittelen «Feel Da Rush». 2. februar 2016 vart songen gjeven ut i full lengd.

Fotnotar
--------

1. ↑  «- Hadde låta vært et virus, ville WHO umiddelbart slått alarm». *Dagbladet*. 2. februar 2016. Henta 2. februar 2016.
2. 1 2  «VG anmelder Melodi Grand Prix-låtene». *Verdens Gang*. 2. februar 2016. Henta 2. februar 2016.
3. 1 2  «Nå kan du høre alle MGP-låtene». Norsk rikskringkasting. 2. februar 2016. Henta 2. februar 2016.
4. 1 2 3  «Her er alle artistene i årets MGP». Norsk rikskringkasting. 19. januar 2016. Henta 2. februar 2016.
5. 1 2  «Freddy Kalas får fortsette i MGP». Norsk rikskringkasting. 20. januar 2016. Henta 2. februar 2016.
6. ↑  «Freddy Kalas får delta i MGP med nytt refreng». Norsk rikskringkasting. 21. januar 2016. Henta 2. februar 2016.
| **Fehmarn** |
| --- |
| Nordaustsida av FehmarnNordaustsida av Fehmarn |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Austersjøen |
| **Koordinatar** | 54°26′15″N 11°11′49″E﻿Koordinatar: 54°26′15″N 11°11′49″E﻿

 |
| **Areal** | 185,45 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Hinrichsberg (27 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Tyskland |
| **Delstat  Landkreis** | Schleswig-Holstein  Ostholstein |
| **Største busetnad** | Fehmarn

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 13 036 (2006) |
| **Folketettleik** | 70 /km² |

**Fehmarn** (dansk *Femern*) er ei øy og ein by i Austersjøen utanfor austkysten av Schleswig-Holstein i Tyskland. Han ligg om lag 18 km sør for den danske øya Lolland og høyrer til *Landkreis* Ostholstein. Arealet er 185 km² og kystlinja 78 km. Den høgaste toppen på øya heiter Hinrichsberg og er 27 meter høg.

Sidan 1963 har Fehmarn vore forbunde til det tyske fastlandet via ei hengebru, Fehmarnsundbrua. Ho er 963 meter lang og 69 meter høg.

Fehmarn Bælt, sundet mellom Fehmarn og Lolland, vert kryssa av ei ferje mellom byane Puttgarden i Tyskland og Rødbyhavn i Danmark. Overfarten tar om lag 45 minutt. Eit fast samband (ei bru eller ein tunnel) er planlagt å erstatte ferja i framtida.

Den største delen av byen er Burg og har 6 000 innbyggjarar. I tillegg er det mange små landsbyar. Kysten er stoppestad for mange trekkfuglar, og derfor ettertrakta av ornitologar. I Burg ligg det eit stort akvarium, som består av 40 fisketankar.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Fehmarn**

* Turisme på Fehmarn

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Fehmarn frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Henrik Dagård** (fødd 7. august 1969) er ein svensk tidlegare friidrettsutøvar frå Halmstad som vann sølvmedaljen i tikampen under europameisterskapen 1994 i Helsinki.

### Aktiv

Dagård vart svensk meister 1989 i tikamp, ein prestasjon han gjentok i 1998. Toppen som utøvar nådde han i året 1994. I mars månad kom han på andreplassen i sjukampen ved innandørs-EM i Paris. Der etter fekk han same plassering ved meistermøtet i Götzis i Austerrike, før han tok sølvmedaljen i tikampen under europameisterskapen i Helsinki. Til sist i 1994-sesongen gjorde han ved Décastar-stemnet i franske Talence sitt livs beste tikampserie, han sanka der 8 403 poeng, svensk rekord til dess Nicklas Wiberg oppnådde 8 406 poeng under verdsmeisterskapen i Berlin i 2009.

Våren 1995 vann Dagård bronse i sjukamp under innandørs-VM i Barcelona. Sidan makta han ikkje å halde same høge nivået som før. Han avslutta med å verte nummer sju i Sevilla-VM 1999 og nummer ti Sydney-OL 2000.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1990 i Split: Nr 9 – 8 052 poeng
* VM 1991 i Tokyo: Braut
* VM 1993 i Stuttgart: Nr 12 – 7 838 poeng
* EM 1994 i Helsinki: Sølvmedalje – 8 362 poeng, bakom Alain Blondel (8 453)
* VM 1995 i Göteborg: Nr 16 – 7 899 poeng
* EM 1998 i Budapest: Nr 15 – 7 930 poeng
* VM 1999 i Sevilla: Nr 7 – 8 150 poeng
* OL 2000 i Sydney: Nr 10 – 8 176 poeng

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Henrik Dagård» frå Wikipedia på tysk, den 30. juni 2019.*

* *Denne artikkelen bygger på «Henrik Dagård» frå Wikipedia på engelsk, den 30. juni 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Henrik Dagård» (på engelsk). Olympedia. Henta 4. mars 2023.
**Henriette Killi Westhrin** (fødd 23. mars 1973 i Kragerø) er ein norsk politikar frå Sosialistisk Venstreparti. Frå 20. oktober 2009 var ho statssekretær for barneminister Audun Lysbakken, men etter at Lysbakken gjekk av 5. mars 2012, vart ho statssekretær for Kristin Halvorsen, som vart midlertidig statsråd etter Lysbakken.

Biografi
--------

Henriette Westhrin er utdanna vernepleiar ved Høgskolen i Akershus. Ho har yrkeserfaring både som miljøterapeut, fritidsleiar for funksjonshemma og frå kulturetaten, og har vore innvald i kommunestyret ved Bamble kommune. Frå 1991 sat ho i plan- og miljøutvalet ved Telemark fylkeskommune, og frå 1994 til 1997 var ho nestleiar i Sosialistisk Ungdom. Deretter var ho sentralstyremedlem i SV frå 1999-2001, og leiar i Telemark SV 2001-2002.

Frå 2001 til 2004 sat ho i pensjonskommisjonen. I 2002-2003 jobba ho i fellesorganisasjonen for vernepleiarar, sosionomar og barnevernspedagogar, og i 2003 vart ho nestleiar i Sosialistisk Venstreparti. I 2004-2005 sat ho i utvalet som skulle utreia rammevilkår for norsk industri. Frå 2005 til 2007 var ho statssekretær i Miljøverndepartementet under Helen Bjørnøy. Deretter vart ho statssekretær i Finansdepartementet 2007-2009. Her hadde ho ansvar for å fylgja opp næringsdepartementa.

Henriette Westhrin har også vore vararepresentant frå Telemark i 2 periodar: 1993-1997 og 2001-2005.

Kjelder
-------

* Biografi hjå Regjeringen.no
* *Bokmålswikipedia om Henriette Westhrin, henta inn 5. mars 2012.*

Fotnotar
--------

1. ↑   Dagbladet, 05.03.12: Audun Lysbakken trekker seg som statsråd.
2. ↑   VG, 05.03.12: Kirsti Bergstø slutter som statssekretær.
3. ↑   Dagbladet, 05.03.12: Kristin Halvorsen tar over midlertidig etter Lysbakken.
4. ↑   Henriette Westhrin hjå Stortinget.no
**Włodzimierz Lubański** (fødd 28. februar 1947) er ein polsk tidlegare fotballspelar frå Gliwice. Angrepsspelaren spelte 75 landskampar mellom 1963 og 1980 og skåra 48 mål. I 1972 vart han olympisk meister med Polen. Gjennom 11 sesongar var han ein flittig målskårar for Górnik Zabrze i polsk og europeisk klubbfotball.

### Klubbspel

Frå 1962 til 1975 spelte Lubański på Górnik Zabrze. Gjennom den perioden bidrog han til at klubben vann den polske toppserien 1964-67 og 1971-72. Fire sesongar i rad vart han toppskårar i den same serien. Sesongen 1969/70 var han også toppskårar i Cupvinnarcupen, ei turnering som Manchester City vann etter finalesiger 2-1 over Górnik i Wien. Sommaren 1975 fekk Lubański kontrakt med KSC Lokeren og var aktiv i den belgisk klubben fram til 1982. Han avslutta med spel i fransk 2. divisjon for fyrst Valenciennes og sidan Quimper.

### Landslagsspel

Lubański fekk sin landslagsdebut den 4. september 1963 i Stettin, 16 år og 188 dagar gammal. Han fekk då spele dei siste 30 minuttane i kampen mot Noreg, og det tok berre seks minuttar før han skåra Polens tredje mål. Den siste halvtimen rakna det heilt for dei norske gjestane, sluttsiffera vart 9-0. I løpet av det neste tiåret skåra Lubański fem hat-trick for Polen. Mellom anna presterte han å skåre fem mål i ein VM-kvalifiseringskamp mot Luxembourg i 1969. 

Under Sommar-OL 1972 i München var Lubański med om å vinne fotballturneringa, i finalen sigra Polen med 2-1 mot Ungarn. Den 6. juni 1973 skåra han det andre målet då Polen vann 2-0 over England i ein VM-kvalifiseringskamp i Chorzow, for så å verte alvorleg krossband-skada då han vart hardt takla av den engelske midstopparen Roy McFarland. Dermed kunne ikkje Lubański spele fotball på to år. Han kom tilbake til det polske landslaget hausten 1976, og deltok i VM 1978, men nådde aldri tilbake til tidlegare toppnivå.

### Merittar

* Olympisk meister: 1972 for Polen
* Polsk seriemeister: 1964, 1965, 1966, 1967, 1971, 1972 med Górnik Zabrze
* Polsk cupmeister: 1965, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972 med Górnik Zabrze
* Finaletap i cupvinnarcupen: 1970 med Górnik Zabrze

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Włodzimierz Lubański» frå Wikipedia på tysk, den 4. mai 2019.*

* eu-football

| * v
* d
* e
Polen sitt landslag – VM i fotball 1978 |
| --- |
| 
* 1 Tomaszewski
* 2 Mazur
* 3 Maculewicz
* 4 Szymanowski
* 5 Nawałka
* 6 Gorgoń
* 7 Iwan
* 8 Kasperczak
* 9 Żmuda
* 10 Rudy
* 11 Masztaler
* 12 Deyna (kaptein)
* 13 Kupcewicz
* 14 Justek
* 15 Kusto
* 16 Lato
* 17 Szarmach
* 18 Boniek
* 19 Lubański
* 20 Wójcicki
* 21 Kukla
* 22 Kostrzewa
* Landslagstrenar: Gmoch

 | Flagget til Polen |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
Hovudkontoret i Helsingfors.
Det tidlegare verftet og dieselmotorfabrikken til Wärtsilä i Åbo.
**Wärtsilä** er eit finsk industrikonsern som lagar komplette kraftforsyningssystem og smarte teknologiløysingar til marine- og energimarknadane. Wärtsilä-konsernet har operasjonar på over 200 lokasjonar i over 70 land, og har rundt 18 000 tilsette. I 2020 omsette konsernet, som er leia av Håkan Agnevall, for 4,6 milliardar euro.

I Noreg
-------

Wärtsiläs hovudaktivitetar i Noreg er utvikling og sal av framdriftssystem, elektro- og automasjonssystem og navigasjonssystem for skip og offshoreinstallasjonar til kundar over heile verda. Verksemda omfattar òg ei rekke servicetenester til norske kundar som opererer fartøy og boreriggar heime eller i utlandet. Vidare utviklar og tilbyr Wärtsilä i Noreg ei rekke miljøløysingar, for eksempel reinseanlegg for eksosgass og miljøombyggingar, og er leiande innan ulike system for gasshandtering i både marin og landbasert industri.

Den norske delen av Wärtsilä er blant anna ein pådrivar i ZEEDS, der fleire selskap jobbar saman for å utvikla framtidas løysing for produksjon og distribusjon av utsleppsfri energi til skipsfarten. Vidare er Wärtsiläs «norske» gass- og hybridteknologiar sentrale i Eidesvik Offshores banebrytande forskingsprosjekt for å gjera «Viking Energy» til verdas første utsleppsfrie forsyningsskip, samt i Teekays serie med nye, klimavenlege bøyelastarar.

Wärtsilä har fire dotterselskap i Noreg, med til saman rundt 1000 ansatte:

**Wärtsilä Norway AS** har hovudaktiviteten sin i nabokommunane Stord og Bømlo, med hovudkontor i sistnemnde. Selskapets verksemd omfattar elektriske framdriftsløysingar for alle typar skip, engineering til propellanlegg, samt omfattande servicetenester til norske skips- og riggkundar.

**Wärtsilä Gas Solutions Norway AS** i Asker tilbyr system og løysingar innan ei rekke gass-segment, inkludert marine lastesystem for flytande naturgass (LNG) og petroleumsgass (LPG), marine gassdrivstoffsystem, gassterminalar på land og biogass-system.

**Wärtsilä Moss AS** utviklar og tilbyr inertgass-system som sikrar lastetankar om bord i alle typar tankskip og flytande installasjonar for olje- og gassproduksjon, samt løysingar for eksosgassreinsing til alle typar skip.

**Wärtsilä Valmarine AS**, med hovudsete i Drammen, er ein global leverandør av skipsautomasjon og navigasjonssystem – med fokus på cruiseskipindustrien.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Wärtsilä» frå Wikipedia på bokmål, redigert den 12. mars 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* I Norge

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* NKC

 |
**Geir Anders Moen** (fødd 26. juni 1969) er ein tidlegare friidrettsutøvar frå Moss. 

Dei beste prestasjonane hans kom under europameisterskapen i friidrett i 1994, då han vann 200 meter og tok sølv på 100 meter. For desse prestasjonane fekk han Aftenpostens Gullmedalje. I 1995 blei han verdensmeister på 200 meter innandørs. 

Geir Moen dominerte norsk sprint i ei årrekke. I løpet av karrieren tok han 18 individuelle NM-titlar utandørs, den første i 1988 på 200 meter. 14 år seinare, i 2002, vann han både 100 og 200 meter.

Moen sine personlege rekordar er 10,08 sekundar på 100 meter og 20,17 sekundar på 200 meter. 10,08 på 100 meter var norsk rekord i elleve år fram til 7. august 2007, då den vart slått av norsk-gambiske Jaysuma Saidy Ndure med tida 10,07. 200 meter-tida var også norsk rekord, fram til Ndure den 23. september 2007 sette ny norsk rekord med 19,89 under verdscupfinalen i friidrett i Stuttgart, også den rekorden stod i 11 år.

Kjelder
-------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Hakallestranda** er ei bygd i Vanylven kommune. Bygda strekker seg 9,5 km langs dei indre delane av Haugsfjorden, på austsida av fjorden, og omfattar 15 heller små matrikkelgardar. Dei er, frå nord; Sætrevik, Nystøyl, Klovningen, Krakset, Kobbevik, Bergsnev, Nøre-Håberg, Hola, Søre-Håberg, Sandvik, Halsen, Hammaren, Molvik og Rønnestad.

Fram til 1971 var Hakallestranda eigen skulekrins, sidan då har det vore ein del av den nye og samaslåtte krinsen Åram. Folketalet på Hakallestranda auka frå 89 i 1801 til 275 i 1891. Sidan steig det til eit toppnivå med 368 ibuarar i 1960. I 1990 budde 299 menneske i bygda. Fram til utgangen av 2001 høyrde Hakallestranda og Åram krins til Sande kommune. Ei folkeavrøysting hadde gitt fleirtal for å byte kommune. 

Namnet på bygda skal skrive seg frå eit eldre namn på Nystøylhornet, før kalla Håkallen. På 1700-talet, fortel Hans Strøm, meinte ein bygdenamnet var etter kvinnenamnet Hakatle, eit personnamn som då endå var i bruk i bygda.

Kjelder
-------

* Sandesoga. band II*. Volda 1996*
**Erik Håker** (fødd 4. mars 1952 i Oppdal) er ein norsk tidlegare skiidrettsutøvar i alpine greiner. Han var den første norske alpinisten som vann eit verdscuprenn i alpint. Han representerte klubben Oppdal IL.

Håker gjorde seg internasjonalt kjend allereie i VM i 1970 då han som 17-åring kom på 10. plass i storslalåm og 13. plass i utfor. Gjennombrotet i verdseliten kom i sesongen 1971/72. Etter ein svak sesongstart med 33. plass i det første utforrennet i St. Moritz, vann han fire dagar seinare storslalåmrennet i Val-d'Isère med bestetid i begge omgangane. Dermed vart han den første norske utøvaren som nådde ein verdscupsiger. 

I vinter-OL i 1972 i Sapporo kom Håker på 5. plass i utforrennet. Han leia storslalåmrennet etter første omgang. Etter dåtida sine reglar skulle han starte som førstemann dagen etter fordi han var siste startande (altså nr. 15) i pulje 1. Etter 53 sekund, midt i bratthenget, køyrte han ut. Gullmedalja gjekk til italienaren Gustav Thöni. Håker deltok også i vinter-OL i 1976 i Innsbruck og i vinter-OL i 1980 i Lake Placid.

Håker var i verdseliten i storslalåm og utfor gjennom store delar av 1970-talet, og oppnådde totalt 20 pallplasseringar. Han kom på 5. plass samanlagt i verdscupen i alpint i 1975 (sesongen 1974/75). I 1978 fekk han Olavstatuetten og i 1979 Holmenkollmedalja.

Verdscupsigrar
--------------

| **Dato** | **Stad** | **Land** | **Disiplin** |
| --- | --- | --- | --- |
| 9. desember 1971 | Val-d'Isère | Frankrike | Storslalåm |
| 18. februar 1972 | Banff | Canada | Storslalåm |
| 12. mars 1973 | Naeba | Japan | Storslalåm |
| 21. januar 1975 | Fulpmes | Austerrike | Storslalåm |
| 17. desember 1978 | Gherdëina | Italia | Utfor |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Erik Håker» frå Wikipedia på bokmål, den 3. februar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* Munzinger (sport)

 |
Hyasintar.
*Boophone disticha* i Sør-Afrika.
**Laukplantar** er fleirårige plantar som lagrar næring i laukar under eller nær jordoverflata. I botanikken skil ein mellom om plantar dannar eigentlege laukar, jordstenglar eller rotknollar, medan plantar frå alle tre typane kan reknast som laukar innan hagebruk. 

Laukplantar vekslar mellom periodar der lauken veks og periodar der reproduksjonsdelen (blad og blomar) veks. Visse miljøfaktorar trengst for å gå frå den eine fasen til den andre, til dømes overgangen frå ein kald vinter til vår. Etter at blomstringa er over går laukplanten over til ein bladperiode på rundt seks veker der han tek opp næring frå jorda og energi frå sola før han set blomar for neste år. Etter at denne perioden er over kan laukane gravast opp og lagrast til hausten i ein hagebruksamanheng.

Typar
-----

Nesten alle laukplantar som dannar eigentlege laukar er einfrøblada plantar. Dei omfattar mellom anna:

* *Amaryllis*, *Hippeastrum*, svibelslekta, *Narcissus* og fleire andre medlemmer av påskeliljefamilien (Amaryllidaceae), som laukslekta og underfamilien Allioideae.
* Lilje, tulipan og fleire andre medlemmer av liljefamilien (Liliaceae).
* To grupper *iris* i sverdliljefamilien Iridaceae: Underslektene *Xiphium* og *hermodactyloides*.

Gaukesyreslekta *Oxalis* i gaukesyrefamilien (Oxalidaceae) er den einaste gruppa tofrøbladingar som lager eigentlege laukar.

Plantar som lagrar næringa i jordstenglar er fleire irisar, liljekonvall (*Convallaria majalis*) og Canna. Plantar som bruker rotknollar er mellom anna georginer, alpefiolar og *Ranunculus asiaticus*.

Kjelder
-------

1. ↑  Mishra, S.R. (2005). *Plant Reproduction*. Discovery Publishing House. s. 120–125. ISBN 978-81-7141-955-5.
2. ↑  Hartmann, Hudson Thomas; Dale E. Kester (2002). *Hartmann and Kester's Plant Propagation: Principles and Practices* (7 utg.). Prentice Hall. s. 561. ISBN 978-0-13-679235-2.
3. ↑  Oberlander, K. C.; Emshwiller, E.; Bellstedt, D.U. & Dreyer, L.L. (2009). «A model of bulb evolution in the eudicot genus *Oxalis* (Oxalidaceae)». *Molecular phylogenetics and evolution* **51** (1): 54–63. doi:10.1016/j.ympev.2008.11.022.
4. ↑  Stern, Kingsley R. (2006). *Introductory Plant Biology, 10th ed*. McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-111666-4.

* *Denne artikkelen bygger på «Bulb» frå Wikipedia på engelsk, og «Ornamental bulbous plant» frå Wikipedia på engelsk den 4. mars 2015.*
**Store Fatra** eller **Veľká Fatra** (slovakisk) er ei fjellkjede i Dei vestlege Karpatane i Slovakia. Fjellkjeda ligg i Fatra-Tatra-området, om lag langs byane Ružomberok, Harmanec, Turčianske Teplice og Martin. Turiecbekkenet og Vesle Fatra ligg i nordvest og Låge Tatra i aust. Fjella kan delast i sju delar: Šípska Fatra, Šiprúň, Lysec, Hôľna Fatra, Revúcke podolie, Zvolen og Bralná Fatra.

Det høgaste fjellet er Ostredok på 1592 moh. Andre toppar er Krížna på 1574 moh. og Ploská på 1532 moh. der hovudryggen deler seg i to. På den vestlege Turiecryggen ligg Borišov på 1509 moh. og på den austlege Liptovryggen ligg Rakytov på 1567 moh. I Bralná Fatra ligg Tlstá på 1373 moh. og Ostrá på 1247 moh. Zvolen-massivet (1402 moh.) knyter Store Fatra til Låge Tatra. Nokre av dei største skistadane i Slovakia, Skipark Ružomberok og Donovaly, ligg i fjella. Det er fleire andre turist- og skistader i fjella. 

Typiske berg ved Bralná Fatra
Ein stor del av fjella består av bergartar frå mesozoikum. Det sentrale området og hovudryggen består av lause bergartar (skifer). Dei sørlege og sørvestlege områda består av fastar kalkstein og dolomitt med skrentar og stup. Mellom ryggane ligg stort sett kløft-liknande dalar. Dei viktigaste av desse er Gaderskádalen (*Gaderská dolina*) og Blatnickádalen (*Blatnická dolina*). Den lengste dalen er Ľubochňadalen (*Ľubochnianska dolina*) med ei lengd på 25 km. Mange karstformasjonar finst i området, og Harmanecgrotta er ein av dei best kjende grottene i landet. 

Nesten 90 % av området er skogkledd med bøk- og granskog, og enkelte stader med granplantasjar og noko furu. Harmanecområdet er eit av dei rikaste barlind-områda i Europa. I dei høgareliggande områda finst mange beitemarker, der kyr beitar om sommaren. 

Det meste av området er verna som ein del av *Veľká Fatra verna landskapsområde* sidan 1972, og eit mindre område har høyrt til Veľká Fatra nasjonalpark sidan 2002. Resten av det tidlegare verneområdet fungerer no som ein buffersone. 

Ruinane av borgene Blatnický og Sklabinský ligg i området. Her finn ein òg den tradisjonelle arkitekturen i Vlkolínec (ein verdsarvstad) og kurstadane Ľubochňa og Turčianske Teplice.

Panorama av Veľká Fatra

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Greater Fatra» frå Wikipedia på engelsk, den 24. mars 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Brandos, Otakar (2004). *Veľká Fatra, Šípska Fatra*. Ostrava: SKY. ISBN 80-86774-02-3.
* VKÚ Harmanec (2003). *Veľká Fatra*. Edícia turistických máp 1:50000. Harmanec: VKÚ. ISBN 80-8042-044-0.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Lauda Air** er eit flyselskap med base I Wien i Austerrike. Selskapet har charterflygingar til destinasjonar i Europa, Nord-Afrika, Karibia og til søraust-Asia. høyrer til Austrian Airlines saman med Austrian Airlines og Austrian Arrows.

Det er den tidlegare formel 1-meisteren Niki Lauda som etablerte selskapet i 1979. I 1985 vart selskapet operativt, og i 1990 starta ein med internasjonale flygingar.

Flåte
-----

Lauda Air Boeing 737-700
Lauda Air Boeing 737-800
Ved årsskiftet 2008 opererte Lauda Air med følgjande flåte: 

* 2 Airbus A320-200
* 1 Boeing 737-600
* 2 Boeing 737-700
* 7 Boeing 737-800

Lauda har gjeve flya namna etter kjene personlegdomar som: Freddie Mercury, George Harrison, Gregory Peck, Frank Zappa, Miles Davis og Kurt Cobain for 737-800 flya, medan A320 flya er namngjevne etter Ray Charles og Frida Kahlo.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Lauda Air**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lauda Air» frå Wikipedia på engelsk, den 8. april 2008.*
Koordinatar: 65°2′S 63°50′W﻿

**False Cape Renard** er eit klippenes 1,5 nautiske mil sørvest for Cape Renard på nordvestkysten av Kiev Peninsula i Graham Land. Det vart kartlagd av Belgica-ekspedisjonen under Gerlache, 1897–99. Dette neset og Cape Renard vart i lag kalla «The Needles» av Henryk Arctowski, ein geolog, oseanograf og meteorolog med den belgiske ekspedisjonen. Sidan dei to nesa lett kan forvekslast og tren gå skiljast frå kvarandre, trong dei kvar sine namn. Namnet «False Cape Renard» vart gjeve av Den franske antarktisekspedisjonen, 1908–10, under Jean-Baptiste Charcot.

Kjelder
-------

1. ↑  «False Cape Renard». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 16. oktober 2012.

* SCAR Composite Gazetteer of Antarctica.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «False Cape Renard» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Sportskajakkpadling i Virginia i USA
Padling i tomannskajakk
**Kajakk** (av kalaallisut *qajaq*) er eit lite fartøy med dekk som vert padla med ei dobbel padleåre. Padlaren sit i ei opning i dekket som vert kalla sitjebrønnen, og denne har ofte eit spruttrekk som hindrar at det kjem inn vatn i kajakken. Storleiken på sitjebrønnen varierer – medan havkajakkar har god plass til føtene inne i skroget, har dei mindre flattvasskajakkane, som er bygde for fart, ikkje komfort og stabilitet, svært avgrensa plass, noko som medfører at padlaren ikkje kan sitje i kajakken med utstrekte føter. Den mest vanlege kajakktype er til éin person, men det finst utgåver med både to og fire roarar.

Kajakkar er oftast laga av glasfiber, karbonfiber eller kevlar, men finst også i utgåver laga i tre, ofte dekte av eit lag glasfiber som vert gjord gjennomsiktig under lamineringa. I sjeldne tilfelle er kajakken berre laga av tre. Ein del av dei meir hardføre havkajakkane vert dessutan laga i rein plast.

Opphavleg var ein *qajaq* ein fangstbåt frå dei arktiske områda i Nord-Amerika og på Grønland. *Qajaq* tyder «mannebåt» eller «jegerbåt». Tilsvarande fanst det ein «kvinnebåt» som ein kalla *umiaq*. *Baidarka* er ein liknande båt for 2–3 personar frå Aleutane i Alaska som fyrst og fremst vart brukt til transport.

Kjelder
-------

* «Kajakk» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 27. januar 2010.
* «Kajak» på Wikipedia på dansk, innhenta 27. januar 2010.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norges padleforbund
* Qajak.no
* Kajakknett.no
* Magasinet padling

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
|  |
| --- |
| **Medusahovud** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Pigghudingar Echinodermata |
| **Underrekkje:** | Asterozoa |
| **Klasse:** | Slangestjerner Ophiuroidea |
| **Orden:** | Phrynophiurida |
| **Underorden:** | Euryalina |
| **Familie:** | Gorgonocephalidae |
| **Slekt:** | **Medusahovud** *Gorgonocephalus*Leach, 1815 |

**Medusahovud** (*Gorgonocephalus*) er ei slekt av slangestjerner. Dei har sterkt greina armar, der alle dei fem armane til stjerna deler seg i to fleire gonger, ofte fleire fleire hundre gonger. Den samla omkrinsen av lekamen til medusahovudet kan verta over 50 centimeter. Namnet har slekta si frå Medusa i gresk mytologi, ei kvinne med levande ormar som hår.

I Noreg finst det fire artar av medusahovud. Dei lever på hard botn langs kysten frå Vestlandet til Trondheimsfjorden. Her finst dei ofte i samband med åttetalskorallar, særskilt sjøtre. *Gorgonocephalus caputmedusa* er den vanlegaste og har ei midskive på 90 millimeter med tettsitjande piggar. *Gorgonocephalus arctica* har ei arktisk utbreiing kring Svalbard og har færre piggar på midskiva.

Medusahovud lever av hoppekreps og andre planktoniske dyr i vatnet. Ved hjelp av tubeføter og flimmerhår vert maten ført inn til munnen på undersida av dyret.

Kjelder
-------

* «medusahode» av Lauritz S. Sømme i *Store norske leksikon*, snl.no. Henta 4. februar 2023.
Ei toaksla slepvogn til lastebil.
**Slepvogn** er ein tilhengar som vert slepa etter si trekkvogn, som til dømes ein lastebil eller ein traktor. Slepvogn vert også omtala som «toaksla» eller oftare som «firehjulshengar». Dette tykkjest vera historisk betinga med ein aksling bakerst, og ein aksling montert under ei svingskive fremst på tilhengaren. Draget er festa til denne fremste akslingen og dermed svingar hengaren etter trekkvogna.

Slepvogner oppnår svært bra sporing (fylgjer i same spora som trekkvogna) når dei vert dregne av ei trekkvogn med stort overheng (avstand mellom bakre aksling og tilhengarkroken). Dei er samstundes mogleg å manøvrere svært smidig ved til dømes rygging, men grunna det ekstra leddet samanlikna med ei påhengsvogn, krev det litt meir trening å rygge med ei slepvogn.

Slepvogn nytta som lastebilhengar
---------------------------------

Vogntog med fireaksla slepvogn, med boggi både framme og bak, i Villmanstrand i Finland.
Finsk vogntog med femaksla slepvogn, med boggi framme og trippelboggi bak.
Slepvogner vert vanlegvis nytta som slep etter lastebil. Tilhengarane har då gjerne tre eller fire akslingar, men prinsippet er framleis aksling(ar) fremst og bakerst på tilhengaren.

I Noreg er det svært utbreidd med treaksla slepvogner. Tradisjonelt har det vore vanleg med ein enkelt aksling fremst, og (lang-)boggi bakst. I dag ser ein stadig fleire 3-aksla tilhengarar med boggi fremst og ein enkelt aksling bakst. Føremonnen med dette er å kunne laste gods direkte mot framveggen i skåpbilar utan å overbelaste den fremste akslingen. Samstundes gjev det mindre spenn mot bakken ved manøvrering i krappe svingar, noko som sparar underlag, dekk – og gjer hengaren lettare å trekke.

Fireaksla slepvogner består av boggi framme og bak, noko som tilseier ei tillaten totalmasse på 36 tonn (18+18). Den bakre boggien er iblant av typen «langboggi», noko som tilseier ei enno høgare tillaten totaltvekt på 38 tonn (18+10+10). Samstundes avgrensar norske reglar maksimal tillaten totalmasse for fireaksla slepvogner til 30 tonn. Difor er det ikkje så populært å nytte slike tilhengarar i Noreg.

Kjelder
-------

1. ↑  Forskrift om nærmere bestemmelser om tillatte vekter og dimensjoner for offentlig veg, Lovdata, 31/3-2008.

* *Denne artikkelen er henta ut frå «Tilhengar», den 22. mars 2009.*

Sjå òg
------

* Tilhengar

| * v
* d
* e
Lastebil |
| --- |
| Påbygg | Plattbil **·** Tippbil **·** Skåpbil **·** Kapellbil |
| Vogntog | Vogntog **·** Trekkvogn **·** Påhengsvogn**·** Slepvogn **·** Semitrailer **·** Modulvogntog **·** Dolly |
| Spesialbilar | Tømmerbil **·** Tankbil **·** Mjølkebil **·** Dyretransport **·** Bulkbil **·** Frysebil **·** Biltransporter **·** Bergingsbil **·** Kombinertbuss |
| Anleggsbilar | Grusbil **·** Dumparbil **·** Betongbil **·** Kranbil |
| Vekselsystembilar | Kontainerbil **·** Vekselplatt **·** Opptrekksplatt **·** Krokløftbil **·** Løftekontainerbil |
| Kommunalbilar | Brøytebil **·** Strøbil **·** Brannbil **·** Feiebil **·** Spylebil **·** Søppelbil **·** Slamsugar |
| Spesialtransport | Spesialtransport **·** Svanehalshengar **·** Ballasttrekkvogn |
Koordinatar: 59°53′7.0728″N 10°30′10.238″E﻿

Slependen stasjon, teikna av arkitekt Arne Henriksen ved NSBs arkitektkontor.
**Slependen stasjon** er ein haldeplass i Bærum kommune for lokaltrafikken på Drammensbanen. 

Den opphavlege haldeplassen, Slæbende Platformstoppested, vart opna 11. september 1873, og låg ein annan stad enn noverande haldeplassen, rett på austsida av jarnbanebrua over Slependveien. På 1890-talet vart det bygd ein liten ekspedisjonsbygning i tre ved Slæbende Platformstoppested, slik at haldeplassen vart som ein stasjon.

I samband med utbygginga av strekninga mellom stasjonane i Sandvika og på Asker til dobbeltspor, vart det bygd ein ny Slependen stasjon. Ny, dobbel bru måtte byggjast over Slependveien, altså ei bru for kvart spor, og den nye stasjonen vart lagt på vestsida av bruene, med ein ekspedisjonsbygning bygd i mur og ei plattform som ein eining plassert mellom dei to spora. Inngangen til ekspedisjonsbygningen, som for ei tid òg hyste eit postkontor i tillegg til jarnbanens eige kontor for billettsal og anna, låg under og midt mellom dei to bruene. På grunn av den store høgdeskilnaden frå vegen under brua og opp til linene, var det laga ei tilkomstrampe under den eine og øvre brua opp til inngangen, og ei trapp opp under den andre brua, og dessutan ramper og ei trapp vidare opp inne i sjølve bygningen. Stasjonen vart opna 17. desember 1958. I 1969 vart det slutt på alle former for billettsal og anna ekspedisjon i bygningen, slik at stasjonen frå då av berre fungerte som ein stoppestad.

Særleg av di stasjonen låg i ei kurve, slik den fyrste stasjonen òg hadde gjort, vart det etter kvart naudsynt å få han avløyst av ein ny haldeplass som kunne leggjast på ei rak strekning. Den einaste strake strekninga som var aktuell, låg fire hundre meter nordover, nærare Sandvika, og den nye stasjonen måtte soleis plasserast der. Denne haldeplassen kunne dessutan erstatte Jong haldeplass rett i nærleiken, slik at eitt stopp på ruta vart eliminert.

Denne nye haldeplassen skulle òg ha plattforma liggjande mellom dei to spora, og med tilkomst utan å krysse spora. På grunn av den store høgdeforskjellen det var mellom lina og terrenget på austsida, vart det bygd eit sylindrisk tårn på plattforma, med ein indre rampe forma som ein spiral, for slik å kunne gje tilkomst til haldeplassen frå bustadområda på denne sida med ei bru høgt over det eine sporet. Denne nye Slependen haldeplass, teikna av arkitekt Arne Henriksen ved NSBs arkitektkontor, vart opna for trafikk 21. mai 1993. 

Den nedlagde Slependen stasjon vart deretter riven. Ekspedisjonshuset vart jamna med jorda, plattforma graven vekk og omforma til ein langstrekt haug med masse mellom dei to spora, og den utvendige trappa og rampa under brua fjerna, slik at så å seie alle spor etter det som i 1958 hadde vore ein moderne, såkalla høgstasjon, vart heilt og fullt utsletta.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Opplysningar om Slependen stasjon på Jernbaneverkets internettsider Arkivert 2013-03-28 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Det kinesiske slektsnamnet Li er det vanlegaste i verda.
**Slektsnamn** eller **familienamn** er den delen av ein person sitt namn som er felles for slekta hans. I Noreg og dei fleste vestleg land kjem slektsnamnet sist, etter førenamn og mellomnamn, og blir derfor som regel bruka synonymt med etternamn. Andre stader, særleg i Asia, er det vanleg å ha slektsnamnet først.

Det har vore ein tradisjon mange stader i Vesten, og er framleis vanleg mange stader, at kvinnene tek slektsnamnet til mannen når dei giftar seg. Det etternamnet kvinnene hadde før dei gifta seg, vert gjerne kalla «jentenamn» eller «pikenavn». I dag vel mange å ikkje skifte slektsnamn i det heile når dei giftar seg, nokre kvinner tek slektsnamnet til mannen, men har framleis det gamle slektsnamnet som mellomnamn, og i nokre tilfelle tek mannen og kvinna kvarandre sitt slektsnamn og slår dei i lag til eit nytt «bindestreknamn».

Bruk av slektsnamn i Noreg
--------------------------

I gammal tid var det berre nokre få norske slektar som hadde slektsnamn. Slektsnamn vart først og fremst bruka blant borgarlege familiar. Etter namnelova av 1923 vart det i Noreg påbode med slektsnamn. Som slektsnamn kunne ein bruke opphavlege slektsnamn (av typen Falk, Tanke, Winther), ein kunne bruke gardsnamn eller bruksnamn (av typen Mo, Li, Haugen) eller ein kunne bruke opphavlege patronym (som Hanssen, Bjørnson). Ein har òg kunne få godkjent nylaga namn. Denne retten er ytterlegare liberalisert ved namnelova av 2002. 

Om ein vil ta eit nytt slektsnamn, så kan ein velje nesten heilt fritt, så lenge ikkje færre enn 200 personar i Noreg frå før brukar det same etternamnet.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Namnelova Arkivert 2014-07-07 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC

 |
Heksekost på ei bjørk i Corsehillmuir i Skottland
Heksekostar på ei gammal bjørk i Uleåborg i Finland.
Heksekost på ei furu i Gran kommune i Oppland.
**Heksekost**, **huldrelime**, **marakvist** eller **trollkost** er fellesnamn for utvekstar på buskar eller tre som av grunn av ulike grunnar har unormalt tett vekst av knoppar eller kvistar. Utvekstane kan minna om reir eller sopelimar. Den noko unaturlege utsjånaden kan ha gjeve namna som knyter vekstane til trolldom.

Ein finn ofte heksekostar på bjørk, som kan ha fleire duskar over store delar av krona.

Årsaker
-------

Heksekostar kan skapast ved ein ubalanse i plantehormon, der cytokinin, som påverkar til meir celledeling, hindrar auxin i å regulera veksten. Ein har funne heksekostar forårsaka av bakteriar, fytoplasma, insekt, midd, parasittplantar som misteltein, rundorm, sopp og virus. 

Feil utført poding kan gjera tre meir mottakelege for framandelement som kan føra til heksekost. Inngrep som styving kan også gje liknande resultat i friske tre.

| Plantetype | Årsak til heksekost |
| --- | --- |
| Bjørk | Soppen *Taphrina betulina* |
| Eple | Fytoplasmaen *Apple proliferation phytoplasma* |
| Sølvgran | Rustsoppen *Melamsporella caryophyllacearum* |
|  | *Corynebacterium fascians* |

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Heksekost» frå Wikipedia på bokmål, og «Witch's broom» frå Wikipedia på engelsk den 26. januar 2009.*

### Fotnotar

1. 1 2  Botanisk og plantefysiologisk leksikon ved uio.no
2. ↑  Heksekost på eple Arkivert 2007-10-13 ved Wayback Machine. ved Landbrukstilsynet
3. ↑  Plantevekststimulerende forbindelser utviklet ved Kjemisk Institutt ved uio.no
Eit **fonologisk ord** er eit ord definert som ei fonologisk eining, i motsetnad til eit grammatisk ord, som er eit ord definert som ei grammatisk eining. Ut frå fonologiske kriterium inneheld den søraustlandske setninga **²çenerʉake** 'kjenner du ho ikkje?' eitt einaste fonologisk ord, men ikkje mindre enn fire grammatiske ord, her åtskilde med bindestrek: **²çene-rʉ-a-ke**. Ei språkleg eining som er eit grammatisk ord men ikkje eit fonologisk ord, er eit klitikon.

Eit fonologisk ord i norsk
--------------------------

Det fonologiske ordet må definerast ut frå særskilde fonologiske tilhøve i det einskilde språket eller målføret. På norsk gjeld mellom anna dette:

* Eit fonologisk ord inneheld minst éi trykksterk staving.
* Ein ustemd plosiv fremst i eit fonologisk ord er aspirert.

Sidan setninga **²çenerʉake** [ˈçɛ̂nˑɛ̀ɾʉ̀àcɛ́] berre inneheld éi trykksterk staving (nemleg den fyrste), kan ho ikkje innehalde meir enn eitt fonologisk ord. Korkje **rʉ**, **a** eller **ke** inneheld ei trykksterk staving, og difor kan ingen av dei vere fonologiske ord. Sidan **ke** [cɛ] tek til med ein ustemd plosiv som er uaspirert, kan ikkje **ke** vere eit eige fonologisk ord.

Eit fonologisk ord i andre språk
--------------------------------

Andre språk har andre kriterium som kan nyttast til å definere eit fonologisk ord. Til dømes har finsk mellom anna desse kriteria:

* Eit fonologisk ord inneheld minst éi trykksterk staving.
* Eit fonologisk ord er domenet for vokalharmoni.

Dei finske setningane nedanfor inneheld fire grammatiske ord, **sinä** 'du', **puhut** 'snakkar (2sg)', **suomea** 'finsk' og **ko**~**kö** (spørjepartikkel):

1. **Puhut-ko sinä suomea?** 'Snakkar du finsk?'
2. **Sinä-kö puhut suomea?** 'Er det du som snakkar finsk?'
3. **Suomea-ko sinä puhut?** 'Er det finsk du snakkar?'

Spørjepartikkelen **ko**~**kö** er eit klitikon, med andre ord eit grammatisk ord men ikkje eit fonologisk ord. Han er ikkje eit suffiks, for han kan mellom anna hengjast på ord av (meir eller mindre) alle ordklassar. Han er heller ikkje eit fonologisk ord, for han inneheld inga trykksterk staving. Som eit typisk klitikon utgjer han eit fonologisk ord i lag med ein "vert", og må veksle mellom formene **ko** og **kö** etter kva slags vokalar verten har.
Denne framstillinga av **fonologien i prærie-cree-språket** beskriv stavings-struktur, vokalar, konsonantar og konsonant-grupper.

Stavingsstruktur
----------------

Prærie-cree har desse seks stavings-typane, der C = einskild-konsonant, V = kort eller lang vokal:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * 1 V
* 2 VC
 |  | * 3 CV
* 4 CVC
* 5 CVCC
 |  | * 6 CCV
* 7 CCVC
* 8 CCVCC
 | 

 |

Stavingstype 1 og 2, som manglar opptakt, finst berre i framlyd (dvs. fremst i ord), slik at vokalane i to stavingar som fylgjer rett etter einannen, alltid er skilde med éin eller to konsonantar. Stavingstype 5 og 8, med to konsonantar i koda, finst berre i utlyd (dvs. i slutten av ord). Her er nokre døme på ulike stavings-typar, der stavingsgrenser er markerte med eit punktum:

* V.CVC **a.tim** 'hund'
* CV.CVC.CVC **pi.mih.kān** 'pemmikan'
* V.CVCC **a.misk** 'bever'
* VC.CCV.CVC **os.pwā.kan** 'pipe'
* CCVC.CV.CVC **kwah.ko.tēw** 'det står i brann'

Vokalar
-------

Prærie-cree har tre korte og fire lange vokal-fonem; vokallengd er markert ortografisk med ein makron over vokal-symbolet:

* **Vokalar**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | **Fremre urunda** | **Sentral urunda** | **Bakre runda** |
| **Trong** | **i** **ī** |  |  |
| **Midtre** | **ē** |  | **o** **ō** |
| **Open** |  | **a** **ā** |  |
|

Av di det ikkje finst nokon kort **e**, er det vanleg å utelate makronen på **ē**. I denne artikkelen tek vi makronen med også på **ē**.

Konsonantar
-----------

Språket har ti konsonant-fonem, som her er attgjevne ortografisk:

* **Konsonantar**

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Labial** | **Alveolar** | **Postalveolar** | **Palatal** | **Velar** | **Glottal** |
| **Plosiv/affrikat** | **p** | **t** | **c** |  | **k** |   |
| **Frikativ** |  | **s** |  |  | **h** |  |
| **Nasal** | **m** | **n** |  |  |  |  |
| **Halvvokal** | **w** |  |  | **y** |  |  |
|

Plosivane og affrikatane **p t c k** er stemde mellom vokalar og mellom ein vokal og ein halvvokal, og ustemde elles. **C** blir uttala [ʧ] eller [ʦ] når han er ustemd og [ʤ] eller [ʣ] når han er stemd, som vist i desse døma:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **p** | **t** | **c** | **k** |
| **I framlyd(fyrst i ord)** | **pahki** 'delvis'[pahki] | **tahki** 'heile tida'[tahki] |  |  |
| **Mellom vokalar ogmellom vokal og halvvokal** | **wāpamēw** 'han ser han'[waːbameːw] | **atim** 'hund'[adim] |  |  |
| **Etter frikativ** | **ospwākan** 'pipe'[ospwaːgan] |  |  |  |
| **I utlyd(sist i ord)** | **nīsosāp** 'tolv'[niːsosaːp] | **mihcēt** 'mange'[mihʧeːt] |  |  |
|

Konsonantgrupper
----------------
**Barneombodet** er eit offentleg ombod, skipa med heimel i Lov om barneombod av 6. mars 1981. Ombodet si oppgåve er å sjå til at lovgjeving som gjeld barn sine interesser blir etterlevde. Barneombodet blir utnemnt av Kongen i statsråd for ei fireårsperiode, og kan maksimalt sitje i to periodar. Barneombodet er ein fagleg autonom institusjon, men er administrativt underlagt Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet.

Historie
--------

I boka «Umyndige personer» lanserte Anders Bratholm tanken om eit barneombod i Noreg allereie i 1969. Etter debatt utover på 1970-talet blei Barnelovutvalet sett ned i 1975, leia av Frederik Beichmann. Ved opprettinga i 1981 blei Målfrid Grude Flekkøy det første barneombodet i verda. 

### Barneomboda

* 1981–1989: Målfrid Grude Flekkøy
* 1989–1995: Trond-Viggo Torgersen
* 1996–2004: Trond Waage
* 2004–2012: Reidar Hjermann
* 2012–2018: Anne Lindboe
* 2018–2024: Inga Bejer Engh

Ida Hjort Kraby blei utnemnd 8. februar 2008, og skulle etter planen tiltre som nytt barneombod i april 2008, men trekte seg allereie 14. februar 2008 etter at det blei kjent at det hadde vore personleg kontakt med barne- og likestillingsminister Manuela Ramin-Osmundsen, sjå Barneombodsaka. Reidar Hjermann hadde sin siste arbeidsdag på kontoret 11. april 2008, og nestleiar hos barneombodet Knut Haanes tok til 14. april 2008 som fungerande barneombod medan arbeidet med å tilsette ein etterfølgjar heldt fram. Reidar Hjermann blei så gjenoppnemd 20. juni 2008.

Kjelder
-------

1. ↑  «Om Barneombudet». barneombudet.no. Henta 17. august 2018.
2. 1 2  Talet på tilsette i følge Norsk samfunnsvitenskapelig datatjenestes forvaltningsdatabase

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BR orgnr

 |
Inngangen til Barne- og likestillingsdepartementet m.fl. i Oslo 
Foto:
Alejandro Decap
 

**Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet** er eit tidlegare norsk departement som blei oppretta 1. januar 2006 frå Barne- og familiedepartementet. Ved regjeringsomdanninga 20. oktober 2009 blei det bestemt at også integrering skulle leggjast under departementet med verknad frå 1. januar 2010. Departementet skifta då namn frå Barne- og likestillingsdepartementet til Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet. Andre arbeidsområde var styrking av forbrukarrettar, trygg oppvekst og høve til deltaking og medbestemming i samfunnet for barn og unge, at familiar skal leve trygt, både økonomisk og sosialt og at det skal bli full og verkeleg likestilling mellom kvinner og menn og for minoritetsgrupper. Det er Barne- og likestillingsdepartementet som løyver storbymidlar til dei 23 bykommunane som er peika ut.

Historie
--------

Barne- og likestillingsdepartementet blei oppretta 1. januar 2006 med oppgåver frå Barne- og familiedepartementet, som blei lagt ned samtidig. Namnet Barne- og familiedepartementet blei innført 1. januar 1991. Eitt år tidlegare blei Familie- og forbrukardepartementet oppretta ved kongeleg resolusjon av 22. desember 1989. Det nye departementet fekk overført saksområde frå det nedlagde Forbrukar- og administrasjonsdepartementet, Sosialdepartementet, Kommunal- og arbeidsdepartementet, Justisdepartementet, Miljøverndepartementet (SFT) og Kulturdepartementet.

Grunngjevinga for å opprette departementet var at ein ønskte å styrke innsatsen for barn og familiar. Arbeidsfelta skulle særleg vere likestilling, produktsikring, forbrukarvern og trygging av barn sine rettar.

Departementet skifta namn og delvis oppgåver gjennom tidene:

* Familie- og forbrukardepartementet (1956–1972 og 1990)
* Barne- og familiedepartementet (1991–2005)
* Barne- og likestillingsdepartementet (2006–2009)
* Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet (2010–2016)
* Barne- og likestillingsdepartementet (2016–2019)
* Barne- og familiedepartementet (2019–)

Kjelder
-------