recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qian Xuesen** (fødd 11. desember 1911 i Hangzhou i Kina, død 31. oktober 2009 i Beijing,) var ein kinesisk vitskapsmann som var aktiv i missilprogrammet til både USA og Folkerepublikken Kina.

Qian studerte først ved Jiaotong-universitetet i Shanghai, der han tok ein eksamen i maskinteknikk i 1934. Han kom til USA i 1936 for å studere ved California Institute of Technology, der han fekk doktorseksamenen sin i 1939. Etter at han hadde undervist ved Caltech og MIT vart han tilsett av krigsprogrammet til USA og bestod den naudsynte tryggleiksklareringa.

Han vart ein av grunnleggjarane av Jet Propulsion Laboratory i 1943, som arbeidde med å utvikle våpen mot det tyske V-2-programmet. Etter slutten av andre verdskrigen vart han send til Tyskland av den amerikanske regjeringa for å intervjue og lære av tyske vitskapsmenn som Werner von Braun. Etter tilbakekomsten sin til USA i 1949 vart Qian skulda for kommunistiske sympatiar. Han vart fengsla og vart lauslaten først i 1955 i byte mot amerikanske krigsfangar frå Koreakrigen.

Etter heimkomsten til Kina vart han engasjert i rakett- og missilprogrammet til staten, og han vart medlem av Kinas kommunistiske parti i 1958. Han blir òg rekna som opphavet til det kinesiske romfartprogrammet.

I 1980-åra vart Qian kjent som ein varm talsmann for qigong, som etter meininga hans kunne vidareutviklast med hjelp av marxistisk filosofi.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Qian Xuesen» frå Wikipedia på bokmål, den 21. februar 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  "Father" of China's space program dies aged 98, Reuters.
2. ↑  David A. Palmer, *Qigong fever: body, science, and utopia in China* (New York : Columbia University Press, c2007), s.108f.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* MGP

 |
**Jan Fjærestad** (fødd 28. februar 1954) er ein norsk tidlegare orienteringsløpar og friidrettsutøvar. I orientering tok han individuelt VM-sølv i 1974 og vart stafett-verdsmeister i 1978, medan han som friidrettsutøvar vart nordisk meister i maraton 1977 og sikra seg til saman ni NM-titlar i ulike lange løpstevlingar som landevegsløp, maraton og terrengløp. Han var i alle år medlem i Fana Idrettslag.

Aktiv
-----

### Orientering

Fjærestad byrja tevle som orienteringsløpar. Under VM i orientering 1974 overraska han og tok sølvmedaljen i den individuelle tevlinga. Han deltok også på dei norske VM-stafettlaga som tok høvesvis bronse i 1974, sølv i 1976 og gull i 1978.

### Friidrett

Frå 1976 tok Fjærestad så smått til å satse på friidrett. I tida 1949 til 1981 vart annakvart år arrangert nordisk meisterskap i maraton. Fjærestad vann 1977-meisterskapen, etter ein tett tvekamp med svenske Lars Enquist. Han slo Enquist med fire tidels sekund, og vart dermed den einaste nordmannen som vann nordisk meisterskap i maraton. I 1978-sesongen nærma han seg den norske eliten på langdistansane på bane, med personleg rekord på 5000 meter på 13.37,2 og på mila med 28.34,7. Han deltok i maraton under friidretts-EM 1978, men braut løpet grunna ein skade han hadde plagast med ei tid.

I 1981 gjorde Fjærestad sitt livs beste milløp då han vart nummer fem i Bislett Games på tida 28.25,5, årsbeste i Noreg det året. To år seinare deltok han i VM i terrengløp og under det fyrste friidretts-VM på bane i maraton, og hamna langt nede på resultatlistene.

### Medaljar i norske meisterskap

* Noregsmeister i 20 km terrengløp: 1977
* Noregsmeister i 25 km landevegsløp: 1977, 1978, 1980, 1982 og 1984 (5 sigrar)
* Noregsmeister i maraton: 1978, 1979, 1982 (3 sigrar)
* 1981: Bronsemedalje på 5000 m – 13.59,5
* 1983: Sølvmedalje på 10 000 m – 29.22,5, og bronsemedalje på 5000 m – 14.04,0

Etter han trappa ned på eigenaktiviteten sist i 1980-åra, har Fjærestad vore trenar i BFG Fana, mellom andre for langdistanseløparen Kirsten Melkevik.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jan Fjærestad» frå Wikipedia på bokmål, den 6. august 2016.*

* friidrett.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Qikiqtaq** (engelsk *King William Island*) er ei øy i kanadisk Arktis, i regionen Kitikmeot i Nunavut. Ho dekker ei flatevidd på mellom 12 516 km² og 13 111 km², og er dermed den 15. største øya i Canada. Folketalet er 1064, ifylgje 2006-folketeljinga. Alle innbyggjarane held til i Gjoa Haven.

Geografi
--------

Mot aust er Qikiqtaq skild frå halvøya Boothia av James Ross-sundet og Rae-sundet. I vest går Viktoriasundet og bort om det ligg Kitlineq. I Simpsonsundet ligg Toddøya, vidare mot sør ligg Adelaidehalvøya, medan Dronning Maud-golfen ligg i sørvest.

På nordkysten av øya ligg Victory Point. Gore Point, Point Le Vesconte, Erebus Bay og Terror Bay er alle på vestkysten. Douglas Bay, Booth Point og Gjoa Haven ligg alle på sørkysten.

Landskapet er småkupert, høgste punktet på øya er 137 moh. Det finst mange små vatn på øya, desse er knapt synlege om vinteren.

Historie
--------

Inuittar har hatt tilhald på øya sidan uminnelege tider.

Fleire polarforskarar har, under søk etter Nordvestpassasjen, lege i vinteropplag på Qikiqtaq. John Franklin sin ekspedisjon låg innefrosen i drivisen nordvest for øya. Etter dei hadde forlate skipa, kreperte størsteparten av mannskapet gradvis av utmatting og svolt med dei prøvde å gå sørover til vestkysten. To av Franklins menn er gravlagde ved Hall Point på sørkysten av øya.

I 1903 segla oppdagaren Roald Amundsen, på leit etter Nordvestpassasjen, gjennom James Ross-sundet og stoppa i ei naturleg hamn på sørkysten av øya. Der, ute av stand til å halde fram grunna istilhøva, låg han vintrane 1903/4 og 1904/5. Under dette opphaldet lærde han polart levevis av Netsilik Inuitane, noko som han seinare hadde avgjerande nytte av på sin ekspedisjon til Sørpolen. Han brukte skipet sitt, «Gjøa», som base for oppdagingsturar sommaren 1904. Ein sledetur gjekk til halvøya Boothia og ei reise til den magnetiske nordpolen. Amundsen drog vidare vestover i august 1905, etter 22 månader på Qikiqtaq. Hamna der dei budde, hyser i dag den einaste busetnaden på øya, Gjoa Haven.

Øya er kjend for dei store flokkane med karibu som har sommarbeite der, før dei om hausten dreg mot sør over sjøisen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Qikiqtaq» frå Wikipedia på engelsk, den 4. november 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Wilfried Pallhuber** (fødd 4. august 1967) er ein italiensk tidlegare skiskyttar frå Rasen ved Antholz i provinsen Bolzano som vann fire VM-gull i tida 1991-97.

Karriere
--------

Den 18. mars 1990 overraska det italienske laget i 4 x 7,5 km stafett stort då VM-stafettten vart arrangert i finske Kontiolahti. Stafettevlinga var ei av øvingane som vart utsett då VM i skiskyting 1990 fann stad i Minsk i februar månad, og i staden sett på programmet under verdscuprenna i Kontiolahti i midten av mars. Etter at Pieralberto Carrara hadde opna for Italia, la Pallhuber og Johann Passler grunnlaget for at Andreas Zingerle kunne føre Italia til sin fyrste VM-triumf i skiskyting, med over to minuttars margin til sølvvinnarane frå Frankrike.

Året etter, under VM i skiskyting 1991 i Lahti, var Pallhuber med i det italienske mannskapet som vart verdsmeistrar i lagtevlinga på 20 km, dei andre på laget var Hubert Leitgeb, Gottlieb Taschler og Simon Demetz. Men sidan fleire land satsa lite på lagtevlinga, var det ein større prestasjon når staettheltane frå 1990; Pallhuber, Passler, Carrara og Zingerle vann ein ny gullmedalje i 4 x 7,5 kilometer stafett då VM i skiskyting 1993 fann stad i Borovets i Bulgaria.

Pallhubers største stund i skiskyting kom då han lukkast vinne 7,5 km sprint i VM i skiskyting 1997 i Osrblie i Slovakia, knapt 17 sekund føre landsmannen René Cattarinussi. 

Pallhuber deltok i verdscupen i skiskyting frå 1988 til 2007. Han vann sin fyrste av seks verdscupsigrar då han på tampen av 1992-sesongen gjekk til topps på 7,5 km sprint i Novosibirsk. Sidan vann han eitt verdscuprenn i kvar av sesongane 1993, 1944 og 1995, i tillegg til to i 1997. I sin poengmessig beste sesong, 1993-sesongen, enda han på tredjplass i verdscupen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wilfried Pallhuber» frå Wikipedia på tysk, den 23. januar 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Wilfried Pallhuber». olympedia.org. Henta 12. januar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Gon** (av gresk γωνία (*gōnía*), *vinkel*) er ei måleining av ein vinkel i planet, og svarer til 1⁄400 av ein full sirkel og dermed 1⁄100 av ein rett vinkel. Ein gon er lik 9⁄10 av ein grad eller π⁄200 av ein radian. Gon vart tidlegare kalla **nygrad** og skriven med g, ein heva minuskel *g*. Vanlege inndelingar av ein gon er centigon og milligon.

Eininga har opphavet sitt i Frankrike som ein del av det metriske systemet. På grunn av samanblanding med den eksisterande eininga *grad* – spesielt i Nord-Europa – vart namnet *gon* innført.

Sjølv om det vart gjort forsøk på ei generell innføring av eininga, var det berre nokre land som byrja å bruke han og då innanfor spesialiserte område som landmåling (og orientering). Ein av fordelane ved å bruke gon, er at ein skilnad i breidde på éin centigon (1⁄100 gon) svarer til omtrent éin kilometer (1000,1966 m (WGS 84) i gjennomsnitt; 995,1687 m (WGS 84) ved ekvator, 1005,2456 m (WGS 84) ved polane). (Dette ville gjort at nautisk mil vart overflødig.)

Den meir kjente eininga *grad*, 1⁄360 av ein sirkel, eller den matematisk meir laglege eininga *radian*, 1⁄2π av ein sirkel (som nyttast i SI-systemet), vert vanlegvis heller brukt enn *gon*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gon» frå Wikipedia på bokmål, den 9. november 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* *Ordbok for kart og oppmåling*, RTT57, Statens kartverk, Norges karttekniske forbund, Rådet for tekniske terminologi, 1989. ISBN 82-90408-97-8

1. ↑  jorda i følge WGS 84.
Koordinatar: 26°7′48″N 50°33′18″E﻿

**Riffa** (arabisk الرفاع, *Ar-Rifāʿ*) er den nest største byen i kongedømet Bahrain. Riffa er delt i to delar, Aust-Riffa og Vest-Riffa. Byen lig hovudsakleg i Sentralguvernementet, medan mindre område lig i Sørguvernementet. Dei fleste av innbyggjarane i byen er sunnimuslimar. 

Byen veks raskt. I folketeljinga i 2001 hadde byen 79 550 innbyggjarar og i 2008 vart folketalet estimert til 111 000.

Aust-Riffa
----------

Aust-Riffa har mange attraksjonar, som Riffa Fort. Byen har fleire kjøpesenter og to store handlegater; Souk Ar Rifa og Bukuwara.

Vest-Riffa
----------

Vest-Riffa er hovudsakleg eit bustadområde. Det meste av den regjerande familien, ministrar og forretningsfolk bur der. Kong Hamad Bin Isa Al Khalifa av Bahrain bur der, og det same gjer statsministeren, sjeik Khalifa Bin Salman Al Khalifa. Det kjende klokketårnet i Riffa står midt i Vest-Riffa.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Riffa» frå Wikipedia på engelsk, den 2. september 2017.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Bahrain cities population». Arkivert frå originalen 9. februar 2013. Henta 2. september 2017.
2. ↑  National Geospatial Intelligence Agency
3. ↑  World gazetteer[*daud lenkje*]

Bakgrunnsstoff
--------------

* Satellite map at Maplandia.com

| * v
* d
* e
Store byar i Bahrain |
| --- |
| Al Hidd**·** Hamad by**·** Isa by**·** Jidd Haffs**·** Manama**·** Muharraq**·** Riffa**·** Sitra |
**Steventon** er ein liten landsby som ligg nord i Hampshire i England i Storbritannia. Han har rundt 250 innbyggjarar. Steventon ligg sørvest for Basingstoke, nær småbyane Overton, Oakley og North Waltham. Landsbyen er eit verdsleg sokn og høyrer til distriktet Basingstoke and Deane.

Kyrkja i Steventon.
Steventon er best kjend som fødestaden til forfattaren Jane Austen. Ho budde dei første 25 åra av livet sitt her, seinare i Chawton i nærleiken. Prestegarden der ho skreiv romanane *Stolthet og fordom*, *Northanger Abbey* og *Fornuft og følelser* blei riven i 1823. Det einaste som står att er ei gammal pumpe ved eit lindetre som ein trur eldstebroren til Austen, James Austen, har planta.

St. Nicholas-kyrkja i Steventon er frå 1100-talet, og er nesten uforandra sidan då. I kyrkja finst minneplakettar over James Austen, som tok over soknet frå far sin, dei to konene hans og nokre av slektingane hans. Deira graver finst også på kyrkjegarden.

Kjelder
-------


* steventon Arkivert 2013-05-24 ved Wayback Machine. ja-steventon.co.uk
* Unlocking secrets from Jane Austen's Steventon home, bbc.co.uk
* Jane Austen at Steventon, seekingjaneausten.com

---

* *Denne artikkelen bygger på «Steventon» frå Wikipedia på svensk, den 25. mai 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Steventon i Hampshire**

* «Steventon - Jane Austen's home» Arkivert 2013-02-25 ved Wayback Machine. hants.gov.uk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Unggut med vesjti, skjorte, *angavastram* og solbriller.
Vesjti bretta opp av ein mann som klatrar opp i ein palmyrapalme.
**Vesjti** eller **vetti** (engelsk skrivemåte *veshti*) er eit sørindisk klesplagg brukt av menn. Ein vesjti er eit rektangulært tøystykke som blir drapert om underkroppen og festa i livet som ein sarong. Vesjtiar er som regel einsfarga kvite (eller naturfarga) og har ofte ein bord nedst.

Plagg til daglegbruk er laga av bomull og kan ha ein farga bord. Plagg til høgtidsbruk er av silke og har ofte gullbord. Vesjti-klede kan vera 2, 4 eller 8 yard lange - dei lengre versjonane er gjerne meir formelle. Ein vesjti kan vera ankelsid, men kan også brettast opp slik at han berre når knea. Vesjtien kan brukast saman med skjorte, kurta, eit tøystykke drapert over overkroppen (*angavastram*) eller med berr overkropp.

Vesjti er kvardagsplagg i Sør-India, sjølv om bukser også er mykje brukt. Politikarar kan bruka har for å visa at dei er ein del av foket. Det kan vera påkravd å bruka vesjti i tradisjonelle bryllaupsseremoniar og i tempel. Andre stader kan plagget vera uvanleg eller til og med forbode, som i fornemme klubbar frå kolonitida.

Plagget har mykje til felles med dhoti, som blir brukt nord og aust i India, og blir tidvis omtalt som «dhoti» eller «South Indian dhoti». Bruken skil seg likevel gjennom at vestji blir bore som eit skjørt og dhoti meir som ei bukse. Vesjti kan også minna om lungi, men er ikkje sydd saman i sida slik denne er. Sarong blir brukt på om lag same måte, men er som regel stormønstra medan vesjtiar er einsfarga kvite med enkle bordar. Namnet «vesjti» blir brukt på tamil og malayalam. Andre namn som kan brukast om plagget er *panche* (kannada), *pancha* (telugu) og *mundu* (malayalam).

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  
Reshmi R Dasgupta. «Cocktail Conversations: Veshti Vs Dhoti», *Economic Times* (15 May, 2011)
2. ↑  
«Temples of Kerala: Trichambaram Shree Krishna Temple, Kannur», myyatradiary.com (June 10, 2013)
3. ↑  
Sushini Raj. «Indian Club’s Ban on Dhotis in Favor of Western Attire Draws Protests». *New York Times* (July 16, 2014)
4. ↑  «South Indian Dhoti« Arkivert 2015-03-02 ved Wayback Machine. ramrajcotton.com

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Vesjti**
**Stevo Pendarovski** (fødd 3. april 1963) er ein akademikar og sosialdemokratisk politikar frå Nord-Makedonia som 12. mai 2019 vart president i landet sitt.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Pendarovski vart fødd i Skopje. Han har universitetsutdanning frå St. Kyrill og St. Method-universitetet i Skopje. Han studerte først ved juridisk fakultet og tok bachelorgraden i 1987. I 2006 tok han mastergrad i statsvitskap ved same universitet. Han vart ph.d. i 2008 med ei avhandling om EU sin utanriks- og tryggingspolitikk sett i forhold til små statar.

### Karriere

Frå 1998 arbeidde han i innanriksdepartementet, før han frå 2001 til 2004 var tryggleikspolitisk rådgivar for presidenten. Etter ein periode som leiar for valkommisjonen i landet frå 2004 til 2005, var Pendarovski utanrikspolitisk rådgivar for presidenten frå 2005 til 2009. Etter avlagt ph.d.-grad, byrja han i 2008 å arbeida ved University American College i Skopje.

Pendarovski er aktiv i det sosialdemokratiske partiet SDSM. Han var koordinator for NATO-medlemskap under regjeringa til Zoran Zaev.

### President

I 2014 stilte han til presidentval, men tapte i andre valomgang for Gjorge Ivanov. Han stilte på nytt i presidentvalet i 2019, fekk 42,81 % av stemmene og kom òg denne gangen til andre valomgang. I andre valomgang kjempa han mot Gordana Siljanovska-Davkova støtta av VMRO-DPMNE. Pendarovski er tilhengar av avtalen med nabolandet Hellas som førte til at landet endra namn til Nord-Makedonia. Han såg på avtalen som ein føresetnad for at Nord-Makedonia kunne vera medlem i NATO. Kandidaturet hans vart støtta av det sosialdemokratiske partiet, det albanske Demokratisk union for integrasjon og 29 mindre parti. I andre valomgang fekk Pendarovski 51,66 % av stemmene, mot 44,73 % til Siljanovska-Davkova.

Pendarovski vart innsett som president 12. mai 2019, og tok dermed over presidentembetet etter Gjorge Ivanov.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  CV Arkivert 2022-03-08 ved Wayback Machine. University American College Skopje.
2. ↑  «SDSM nominates Stevo Pendarovski for President again», *Republika*, 1. mars 2019. Lesen 5. mai 2019.
3. ↑  «iVote Demokra». Makedonias valgkommisjon. Henta 6. mai 2019.
4. ↑  Matamoros, Cristina Abellan (12. mai 2019). «North Macedonia's new president Stevo Pendarovski takes office» (på engelsk). Henta 12. mai 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Stevo Pendarovski» frå Wikipedia på bokmål, den 16. november 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (iba)

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå 1525 Savonlinna.* 
Koordinatar: 61°52′05″N 28°53′10″E﻿

**Nyslott**, på finsk **Savonlinna** er ein by og kommune i Södra Savolax i Finland. Byen blei grunnlagd i 1639 av Per Brahe. Han er kjend for festningen St. Olafs slott (Olavinlinna), der Nyslotts operafestival blir halden kvar sommar.

Nyslott er ein finskspråkleg kommune som grensar til kommunene Enonkoski, Heinävesi, Kitee, Liperi, Rantasalmi, Ruokolahti, Rääkkylä, Sulkava og Varkaus. Han har rundt 36 414 innbyggjarar og dekkjer 3 597 km² etter at han blei slått sammen med Savonranta kommune 1. januar 2009. 1. januar 2013 blei også Kerimäki og Punkaharju slått saman med Nyslott.

Byen er bygd på holmar og oddar i Saimen-sjøsystemet. Han ligg ved innsjøen Pihlajavesi i landskapet Savo, 9 mil nordaust for St. Michel. Han voks opp rundt St. Olavsslottet, som var svensk grensefestning mot aust. Byen var under russisk styre 1714-1721 og frå 1743-1812.

Nyslott er ein skuleby og har tre- og lêrindustri. Turisttrafikken er også svært viktig, med den internasjonale operasfestivalen som ei viktig årleg hending.

Sidan 2000 har ein også halde årlege verdsmeisterskap i mobiltelefonkasting *Mobile Phone Throwing World Championships*.

* St. Olafs slottSt. Olafs slott
* Nyslott jernbanestasjonNyslott jernbanestasjon
* Nyslott kyrkjeNyslott kyrkje
* Nyslott rådhusNyslott rådhus

Venskapsbyar
------------

* Flagget til Noreg Arendal
* Flagget til Danmark Silkeborg
* Flagget til Tyskland Detmold

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nyslott[*daud lenkje*] i *Uppslagsverket Finland*

Kjelder
-------

1. ↑  Offisiell nettstad for VM i mobiltelefonkasting

* Savonlinna (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 22. februar 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Nyslott» frå Wikipedia på bokmål, den 22. februar 2014.*


| * v
* d
* e
Kommunar i landskapet Södra Savolax i Finland |
| --- |
| Enonkoski · Heinävesi · Hirvensalmi · Jorois · Juva · Kangasniemi · Kerimäki · Mäntyharju · **Nyslott** (Savonlinna) · Pertunmaa · **Pieksämäki** · Punkaharju · Puumala · Rantasalmi · Ristiina · **S:t Michel** (Mikkeli) · Sulkava |
|  |
| --- |
| ***Riella*** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Levermosar Marchantiophyta |
| **Klasse:** | Marchantiopsida |
| **Underklasse:** | Sphaerocarpidae |
| **Orden:** | Sphaerocarpales |
| **Familie:** | Riellaceae |
| **Slekt:** | ***Riella***Mont. |

**Riella** er ei levermoseslekt. Riella er den einaste levermoseslekta som lever under vatn. Det er ca. 20 artar i slekta.

Kjenneteikn
-----------

Thallus hjå *Riella* er forma som ein vengje utifrå stilken. Stilken har bladlikande utvekstar langs båe sider. Antheridia sit langs kanten av vengjen. Thallus veks vertikalt, ikkje horisontalt, som elles er vanleg hjå levermosar. Kvart antheridium sit i ei eiga flaske. Archegonia sit tilsvarande langs stilken. 
Sporofyttane sit på stutte seta. Sporane sit i tetradar, men bryt laus når dei er ferdig utvekla.

Leveområde
----------

Riella finst på alle kontinent unnateke Antarktis. Dei lever heilt under vatn, i stilleståande ferskvatn. Flestalle artar lever i midlertidige vatn. Nokre få lever i permanente vatn. Dei kan ikkje tola uttørking (til skilnad frå mange andre levermosar), og overlever turre periodar som sporar.

Klassifisering
--------------

Riella er einaste slekt i familien *Riellaceae*.

Riella er inndelt i to underslekter, *Riella* og *Trabutiella*. *Trabutiella* har vengjer på archegonieflaska, medan *Riella* har glatte flasker.

Artar
-----

* *R. affinis*
* *R. alatospora*
* *R. americana*
* *R. bialata*
* *R. capensis*
* *R. cossoniana*
* *R. cyrenaica*
* *R. echinospora*
* *R. halophila*
* *R. helicophylla*
* *R. indica*
* *R. notarisii*
* *R. numidica*
* *R. parisii*
* *R. paulsenii*
* *R. purpureospora*
* *R. sersuensis*
* *R. spiculata*

Kjelder
-------


* Riellaceae i Bryophyta flora of North America Vitja 28. juli 2008
* Howe, M. A. & Underwood, L. M. (1903) *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 30(**4**), 214-24.
* Porsild, M. P. (1902) "Sur une nouvelle espèce de *Riella* (subgen. nov.: *Trabutiella*) de l’Asie centrale". *Bot. Tidsskr*. **24**: 323–327.
Vesle Skaugum
**Vesle Skaugum** var ein norsk rekreasjonsleir for personell knytt til RNAF (Royal Norwegian Air Force) i Canada under andre verdskrig. Leiren låg i Finlayson township nordaust for Huntsville, Ontario.
Frå 1942 var leiren òg nytta som rekruttskole. Initiativet til etableringa var dåverande major Ole Reistad.

Staden vart kjøpt inn ved hjelp av innsamla pengar seint på våren 1941, sett i stand og nye bygg vart ført opp. 

Vesle Skaugum låg på ei landstripe eller eid, mellom to innsjøar, dåverande Dotty lake og Oxbow lake (tidlegare Fatty lake), om lag 25 norske mil nord for Toronto. Då leiren i Toronto vart lagt ned, vart radio/telegrafiskolen der flytta hit. 

Då krigen var over, vart Vesle Skaugum i 1945 seld til Kiwanis Club i Toronto, som nytta plassen til leirstad for barn og ungdom i fleire år. I 1979 vart plassen seld og er i dag staden for Olympia sports Camp.

Pengane som kom inn ved salet vart seinare nytta til å skaffe eit nytt Vesle Skaugum på Golsfjellet.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Foto Vesle Skaugum på ourontario.ca
* Bilde frå Vesle Skaugum i dag
* Olympia sports Camp Arkivert 2013-12-09 ved Wayback Machine.
* Vesle Skaugum på Golsfjellet Arkivert 2011-09-05 ved Wayback Machine.

Litteratur
----------

* Per Conradi Hansen, Little Norway - A message of Liberty to the Hills of Home, ISBN 978-82-997663-0-2

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Little Norway» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2013.*
*Denne artikkelen er om eit epleslag. For det russiske distriktet og byen med liknande namn, sjå Astrakhan*
Raud Astrakan
**Astrakan** er ein type epletre som truleg har opphav i Sverige.

Skildring
---------

Astrakan er eit kraftig og ganske stort epletre. Treet er breitt, gjerne breiare enn det er høgt. Dei største trea kan bli ca. 8 meter høge. Blominga finn stad svært tidleg. Samstundes med lauvspretten utviklar treet blomar med store kvite kronblad. 

Astrakan er ein hardfør tresort som kan dyrkast i nær heile Norden. Treslaget har og lang levetid. Det finst 150 år gamle tre som framleis blømer.

Astrakan kan også podast i andre tresortar.

### Frukt

For tre som veks i Norden vert epla mogne i september. Frukta er større på yngre tre enn på eldre. På unge tre når frukta gjerne ei høgd på 5,5 cm og ei breidd på 6,5 cm. Epleskalet er middels tjukt med ei voksa overflate. Kjøtet er kvitt, nesten luktfritt og nokså tørt, men med ein fyldig, krydra og syrleg smak.

Det er dyrka fram ulike sorter astrakaneple:

* Klar astrakan, som har gule eple med enkelte raude prikkar.
* Raud astrakan, som har jamnt raude eple.
* Kvit astrakan, som har klargrøne eple.
* Gyllenkroks astrakan, som har eple som gjerne er halvt raude (på solsida) og halvt gule.

Historie og utbreiing
---------------------

Av namnet kan ein tru at epletreet stammer frå Astrakhan-området nord for Svartehavet, men treslaget er nemnd for fyrste gong av den svenske botanikaren P.J Bergius i 1780. Epleslaget breidde seg fyrst i Sverige, Noreg og England, men er nå dyrka over mest heile Europa. Av historia om korleis slaget breidde seg og av genetikken kan det sjå ut til at treslaget er svensk og ikkje russisk.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av raud Astrakan Arkivert 2008-01-18 ved Wayback Machine.
**Christian Ludvig Jensen** (17. november 1885–4. september 1978) var ein norsk jurist og politikar. Han var stortingsrepresentant for partiet Høgre i Oslo frå 1937 til -45. Statsråd Christian Jensen var farfar hans.

Far til Jensen var byrettsjustitiarius i Kristiania, og han sjølv vart cand. jur. i 1909. Deretter arbeidde han som dommarfullmektig ved Moss sorenskrivarembete i to år til 1911. I 1912 og -13 studerte han i Tyskland.

Frå 1913 var Jensen fullmektig hos Oslo-advokatane Fredrik Stang Lund og Jens Michael Lund. Etter at han sjølv tok advokaturen i 1917 var han kompanjong i same advokatfirmaet. Han arbeidde i firmaet til 1976. Perioden 1946-63 var han redaktør i *Norsk Retstidende*.

Jensen var ordførar i Aker kommune frå 1935 til han i 1941 vart avsett av okkupasjonsstyret. Etter den tyske kapitulasjonen kom han tilbake i ordførarombodet våren 1945 og var ordførar ut året. Frå 1937 til 1945 representerte han partiet Høgre på Stortinget. På Tinget var han medlem i Kommunalkomiteen.

Jensen hadde ei lang rekke styreverv og tillitsverv både på nasjonalt og lokalt plan. Han var styreformann i Norges Kommunalbank frå 1945 og for Oslo bymuseum frå 1946. Ei tid var han styreleiar i forsikringsselskapet Eidsvold, og av AS Buskerud Papirfabrikk. På fritida var Jensen ein mykje aktiv friluftsliv-mann, mellom anna styremedlem og 1926-28 formann i Norsk Tindeklub og sidan styremedlem og 1933-40 formann i Den Norske Turistforening. Også formann i Christiania Skiklubb.

Kjelder
-------


* Stortingsbiografi Arkivert 2012-10-29 ved Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
**Jule Gregory Charney** (1. januar 1917–16. juni 1981) var ein amerikansk meteorolog som spelte ei viktig rolle i utviklinga av vêrvarslinga. Han utvikla eit likningssett (den kvasi-geostrofiske virvlingslikninga) for utrekning dei storskala rørslene til planetære bølgjer. Han gav den første overtydande fysiske forklaringa på utviklinga av syklonar på midlare breidder, kjend som teorien kring baroklinsk instabilitet. Han vert rekna som skaparen av den moderne dynamiske meteorologien og var òg ein pioner innan numerisk vêrvarsling. I tillegg gav han viktige bidrag til tropisk meteorologi og teorien for havstraumar. 

Charney var professor ved Massachusetts Institute of Technology frå 1956 til 1977. Han var mange gonger ved Universitetet i Oslo som forskar, og var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi.

American Meteorological Society har ein pris kalla «The Jule G. Charney Award» som vert gjeven til personar som «anerkjennelse for viktige forskingsbidrag eller utvikling innan atmosfæriske vitskapar eller hydrologi».

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jule Gregory Charney på agu.org Arkivert 2009-10-08 ved Wayback Machine.
* The Quasi-Geostrophic Vorticity Equation

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MGP

 |
|  |
| --- |
| ***Boulder to Birmingham***  Song av Emmylou Harrisfrå albumet *Pieces of the Sky* |
|  |
| **Utgjeve** | 1975 |
| **Sjanger** | Country |
| **Lengd** | 3:33 |
| Låtskrivar(ar) | Emmyloy Harris og Bill Danoff |
|

|  |  |
| --- | --- |
| I would rock my soul in the bosom of Abraham
I would hold my life in his saving grace
I would walk all the way from Boulder to Birmingham
If I thought I could see, I could see your face

Emmylou Harris (1975)   |  |

**«Boulder to Birmingham»** er ein song av Emmylou Harris frå 1975 på albumet *Pieces of the Sky*. Songen vart skriven av Harris og Bill Danoff. Han har vorte ein av kjenningsmelodiane hennar og fortel om sorga i åra etter at countryrockestjerna og mentoren hennar Gram Parsons døydde. Tidleg i karrieren hennar turnerte Harris med Gram Parsons og song på albumet hans *GP* i 1973. Songen er kjend for refrenget «I would rock my soul in the bosom of Abraham/I would hold my life in his saving grace/I would walk all the way from Boulder to Birmingham/If I thought I could see, I could see your face.»

Danoff spelte inn songen med gruppa si, Starland Vocal Band, på debutalbumet deira med same namn som bandet. Ein versjon av songen vart ein hit på New Zealand for The Hollies, med ein tiandeplass der, og kom sidan ut på albumet deira *A Crazy Steal*. Ein versjon spelt inn i 1975 av Scott Walker og The Walker Brothers vart gjeven ut på albumet deira *No Regrets* album. I 2012 spelte det amerikanske alternative rockebandet The Fray inn songen i lag med Harris som eit bonusspor på plata deira *Scars & Stories*.

Dolly Parton spelte songen i 1976 på albumet hennar *All I Can Do*. 

Joan Baez spelte songen live og gav han ut på albumet *Joan Baez: The Complete A&M Recordings*, som kom ut i 2003.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Boulder to Birmingham» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Boulder to Birmingham». *Songfacts.com*. Henta 1. oktober 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Emmylou Harris - Sweetheart of the Rodeo Arkivert 2009-02-05 ved Wayback Machine. – ein biografi av Bill DeYoung med bakgrunnen til songen.
*
**Christian Horrebow Homann** (16. august 1826–11. mars 1880) var ein norsk lege og stortingsmann, fødd og død i Kragerø.

Homann, som var son til ein distriktslege, vart student i 1842 og cand.med. i 1849. Deretter arbeidde han i teneste hos far sin til denne døydde i 1860, tok då over som distriktslege etter faren. Han deltok i 1867 på den internasjonale legekongressen i Paris, og seks år seinare som Noregs delegat ved den tredje internasjonale kongressen i Wien. «Homann var føre si tid når det galdt å finna årsaka til dei epidemiske sjukdomane, som han hevda kom av levande smittestoff». Han granska også utbreiinga av tuberkulosen.

Homann var i årevis medlem av Kragerø bystyre og ei tid ordførar. Han representerte Kragerø på Stortinget 1874-76. I 1874 var han medlem av bankomitteen, 1875-76 av næringskomite nr 1. Han sa frå seg attval.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Norsk Allkunnebok. VI. Bandet. 1955
* Biografisk informasjon om Christian Horrebow Homann NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
|  |
| --- |
| **Bountyskarv** |
| BountyskarvBountyskarv |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** VU Sårbar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sulefuglar Suliformes |
| **Familie:** | Skarvefamilien Phalacrocoracidae |
| **Slekt:** | *Leucocarbo* |
| **Art:** | **Bountyskarv** *L. ranfurlyi* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Leucocarbo ranfurlyi***Ogilvie-Grant, 1901 |

**Bountyskarv** (*Phalacrocorax ranfurlyi*) er ein kystbunden sjøfugl og ein mellomstor skarv. Han er endemisk til Bountyøyane på New Zealand.

Skildring
---------

Eksemplar frå Auckland Museum.
Bountyskarvar er ca. 71 centimeter med kroppssvekt på 2,5 kilogram. Fjørdrakta er i svart, med kvit underside frå strupen til undergumpen. Kvite flekker på vengfjørene utgjer eit kvitt band på vengen når fuglen sit. Beina er lyseraude og auga har blå augering. Strupe og andlet får ein raud hudpose i hekketida. 

Denne arten finst berre rundt øygruppa Bountyøyane, dei er trudd å beite opp til 24 kilometer ut frå land av øygruppa.

Bountyskarvar hekkar i koloniar i øygruppa, inkludert øya Lion Island. Reira er bygd av tang, fjører og småstein. Dei legg 2, nokre gonger 3 egg i oktober til november. 

Dei kan samle seg i flokkar på opptil 300 fuglar når dei søkjer føde, og i føda kan det inngå kråkebollar, sniglar, isopodar, småfisk og blekksprutar.

Arten har status som sterkt trua, og bestanden er estimert til 410 kjønnsmodne individ (2005), og er rekna som stabil.

Kjelder
-------

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005
* BirdLife International (2013) Species factsheet: *Phalacrocorax ranfurlyi Arkivert 2012-10-09 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 17. januar 2013.

### Referansar

1. 1 2  BirdLife International 2013

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Bountyskarv**
**Christian Torber Hegge Geelmuyden** (16. oktober 1816–13. mai 1885) var ein norsk marineoffiser og politikar, fødd i Trondheim. Ivar Geelmuyden var ein yngre bror.

### Liv og gjerning

Etter å ha gått ut av realskulen i Trondheim i 1828, reiste Geelmuyden ei par turar til sjøs. I 1830 byrja han på sjøkadettskulen i Fredriksvern og tok offiserseksamen i 1835 og høgskuleeksamen året etter. Frå 1836 var han sekondløytnant i marinen og studerte åra 1838-40 ved bergverket i Falun og kanonstøyping på Finspång og Stavsjö. Frå 1841 underviste han i fleire år i matematikk og navigasjon ved sjøkadettskulen i Fredriksvern til 1852. I 1845 gav han ut *Lærebog i Navigationen* , eit verk som kom i fleire opplag.

Frå 1852 stod Geelmuyden føre planlegginga av den tekniske skulen i Horten på oppdrag frå marinedepartementet, ein skule der han sjølv fekk stillinga som førstelærar i 1854. I 1872 vart han tilsett som direktør og lærar i matematikk og fysikk ved den nyoppretta tekniske skulen i Trondheim. År 1874 vart han kommandør i marinen, gjorde frå 1876 teneste i marinestaben og vart i 1882 sjef for marineverftet i Horten.

Geelmyuden var stortingsmann i 1857 og deltok på det overordentlege storting i 1858, vald frå Jarlsberg og Larvik amt. I 1864 møtte han på Tinget som varamann i staden for Nils Nilsen Enge. Han var i 1857 medlem av militærkomiteen og sekretær i jarnbanekomiteen, samt komiteen om slottsbygninga. I 1864 var han med i komiteen om løner til hæren. Frå 1877 var han formann i kommisjonen for tilsynet med dampskip. Geelmyuden var ordførar i Horten frå 1857 til 1864.

Kjelder
-------

Stortingsbiografi Arkivert 2016-03-03 ved Wayback Machine.
Koordinatar: 58°2′59″N 7°50′50″E﻿

Hellevardane 2009
Hellevardane i kommunevåpenet til Søgne**Hellevardane** er to vardar i Ny-Hellesund i Kristiansand kommune i Vest-Agder. Vardane står på høgste punktet på Helgøya, vel 50 moh. Dei er oppsette som eit losmerke for å vise sjøfarande kvar Ny-Hellesund er å finne. 

Vardane er svært gamle. Peder Claussøn Friis skriv om dei 1613 i *Norriges og Omliggende Øers sandfærdige Bescriffuelse*. Han skriv at det «sigis at S. Oluff Haralssøn hafver ladet dennem bygge». Alderen på vardane kan ikkje stadfestast ut frå dette, men det syner at dei var gamle på Friis si tid. Han skriv at vardane er «12 Alne høye», om lag sju og ein halv meter, og at eit kompass er uthogge i berget. Dette var ein kross som viste dei fire himmelretningane og var helst tillaga for å fastsette vindretninga. Denne vindrosa kunne ein sjå til 2. verdskrigen. Da vart vardane vekksprengde under arbeidet med det tyske krigsfortet. Under dette vart toppen av Helgøya oppbygd nokre meter. 

Etter krigen vart det reist to nye vardar. Dei er i betong, er innhola og mindre enn dei gamle. Dei er kvitkalka. Tidlegare vart dei gamle vardane i periodar dekte av kvite bord på den sida som vende mot sjøen. Det skriv den tyske oppdagingsreisande Leopold von Buch om i *Reise durch Norwegen und Lappland*. Han vitja Hellevardane i 1807. Det kan sjå ut som dei kvite borda vart fjerna i ufredstider, som under Napoleonskrigane.

Ein finn Hellevardane i Søgne sitt kommunevåpen. Det er teikna av Ulf Skauge, og vart godkjent 24. mai 1985

Kjelder
-------

* Jostein Eriksen: Hellevarane: Opprinnelig bygd omkring år 1000 av Hellig Olav? i *KYSTEN* nr 1 1988
Dei **lukka ordklassane** er ordklassar der det er mogleg å telje kor mange medlemmer dei har, til skilnad frå dei opne ordklassane, der det er umogleg. Lukka ordklassar har framfor alt ein grammatisk funksjon i språket. 

Fleire av dei lukka ordklassane inneheld berre ubøyelege ord. Morfologisk sett er det umogleg å skilje dei lukka ordklassene preposisjonar og konjunksjonar frå kvarandre, ingen av dei har nemleg morfologi i det heile. Skilnaden er syntaktisk, dvs. kor i setninga desse orda kan opptre, og kva funksjon dei har. Andre lukka ordklasser har morfologiske særtrekk, som t.d. pronomen, i norsk blir dei fleste pronomena bøygd i kasus, ingen andre norske ordklasser har kasusbøying. Nokre pronomen har ikkje bøying (t.d. *det, kvarandre*), dei blir likevel rekna som pronomen av syntaktiske grunnar.

Dei lukka ordklassane vert dermed delte inn etter kva funksjon dei har i setninga.

**Lukka ordklassar:**

* Konjunksjonar (til dømes *og*, *eller*)
* Subjunksjonar (til dømes *men*, *som*, *at*)
* Preposisjonar (til dømes *på*, *under*, *i*)
* Pronomen (til dømes *ho*, *han*, *dei*)
* Determinativar (til dømes *ein, den, dei*)
**Stavenes** er ein gard i Askvoll kommune i Vestland. Han ligg ytst i Stongfjorden. Staveneshamn ligg på Stavenes.

På Stavenes ligg det 30 gravrøyser og 11 helleristingar, som skriv seg frå tida 1800 f.Kr. til 500 e.Kr.

29. oktober 1929 grunnstøytte hurtigruteskipet DS «Haakon VII» ved Stavenes og velta 90 grader. Akterenden sokk, medan baugen låg langt inne på land. 18 personar omkom og 55 overlevde. I 1930 vart skipet slept til Bergen, og vart kondemnert og hogge opp.

23. juni 1943 vart to nordmenn, løytnant Anton Christopher Hagerup og kvartermeister og navigatør Just Wiide Meinche Friis, nedskotne på staden då dei i eit Mosquito-fly gjekk til åtak på ein tysk konvoi. To britiske flygarar vart også nedskotne der. Det er sett opp to minneplatar, og mellom dei står emblemet til Royal Air Force. I 1944 vart lasteskipa DS «Lynx» og DS «Tyrifjord» bomba av allierte fly utanfor Stavenes. 

Namnet Stavenes vart godkjent av Statens kartverk 1. januar 1985.

Kjelder
-------

1. ↑  «Stavenes». Statens kartverk. Henta 15. februar 2015.

* fylkesarkiv.no/staveneset
* Skotne ned ved Staveneset
* Hurtigrutetragedien ved Staveneset
* Telegrafistar og tortur på Staveneset
* Fornminne på Stavenes og Atløy
* fylkesarkiv.no/staveneshamnen


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
«1863 Polonia» måla av Jan Matejko. Polen og Litauen, symbolisert av to unger kvinner, blir lenka.
**Januaroppreisten** (polsk *powstanie styczniowe*, litauisk *1863 m. sukilimas*, kviterussisk Паўстанне 1863-1864 гадоў) var ein oppreist i det tidlegare polsk-litauiske samveldet (dagens Polen, Litauen, Kviterussland, Latvia og delar av Ukraina og vestlege delar av Russland). Oppreisten braut ut 22. januar 1863 og varte fram til dei siste opprørarane blei fanga i 1865.

Oppreisten byrja som ein spontan protest frå unge polakkar mot militærteneste i den russiske hæren. Dei fekk snart støtte frå høgtståande litauiske offiserar og politikarar. Opprørarane var likevel i mindretal og hadde underlegne våpen, og måtte falle tilbake på geriljataktikk. Dei klarte ikkje å vinna nokre store slag eller ta større byar eller russiske festningar. Oppreisten blei slått ned med harde represaliar, som offentlege avrettingar og deportasjon til Sibir. Den mislukka oppreisten fekk mange polakkar til å oppgje væpna makt mot styresmaktene og heller fokusera på såkalla organisk arbeid (*praca organiczna*) som skulle byggja nasjonen frå grunnen av.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «January Uprising» frå Wikipedia på engelsk, og «Januaroppstanden» frå Wikipedia på bokmål den 28. desember 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
**Autoritær** er den som (urett eller upåkalla) krev autoritet, vanlegvis med illegitime middel som til dømes vald eller trugslar. Ordet blir òg bruka om personar som er overdrive dominante, kompromisslause, diktatoriske og maktfullkomne. Dessutan blir det bruka om grupper med eit autoritært leiarskap og om samfunn med maktmisbruk, myndigheitskontroll og absolutte reglar, og som ikkje er demokratiske. 

Dette i motsetning til uttrykket *autorisert*, som er det å ha fått ein rettmessig autoritet på eit gjeve område (av nokon annan, gjennom prøving). Dette blir då noko heilt anna. 

Autoritært leiarskap er leiarskap som krev lydnad. Ordet blir såleis bruka om ein leiarstil der éin person bestemmer og det ikkje blir gjeve rom for debatt.

Autoritær oppseding av barn byggjer på absolutte normer og eit straffesystem som det ikkje kan stillast spørsmål ved.

Når det gjeld ulike diktatur-regime skil ein gjerne mellom *autoritære* regime, som i regelen lèt folk leve sine private liv i fred, så lenge dei ikkje gjer aktiv motstand mot makthavarane og prøver å endre maktforholda, og *totalitære* regime, som krev aktiv oppfølging frå samfunnsmedlemene og som blandar seg inn i alle forhold, også dei ein elles reknar som å høyre til privatsfæren. Ein annan måte å seie det på er denne: Autoritære regime følgjer regelen «den som ikkje er mot oss er med oss», medan totalitære regime følgjer regelen «den som ikkje er med oss er mot oss».

Kjelder:
--------

Svensk wikipedia, og Pax Leksikon, bind 1, side 253.
Koordinatar: 61°28′9.1236″N 16°22′31.058″E﻿

Frå Åsparken i det sentrale Arbrå.
Vasskraftverket i Arbrå
**Arbrå** er ein svensk tettstad i Bollnäs kommun i Gävleborgs län i landskapet Hälsingland. I 2005 hadde tettstaden 2 262 innbyggjarar. 

Fram til 1961 var Arbrå eigen kommune og municipalsamhälle i Hälsingland.

Historie
--------

Arbrå kommune vart danna i 1863. I 1907 vart kommunen delt i to, då stasjonsbyen danna eit municipalsamhälle i samband med at jarnbana vart lagt. Nabokommunen Undersvik blei i samband med storkommunereformen i 1952 ein del av Arbrå kommune. Ni år seinare, i 1961, blei Arbrå municipalsamhälle lagt ned, og stasjonsbyen vart igjen ein del av Arbrå.

Industri
--------

Arbrå var lenge åstad for ulike industriar, mellom anna fleire verkstader, ein skapprodusent og Forsbro textil. Arbrå ligg i Ljusnandalen og fekk tidleg sitt eige vasskraftverk. Sporane av vasskrafta er framleis godt synlege i dei nesten tørrlagde bekkene som omgjev Forsön i det sentrale Arbrå. Det finst spor av tidlege demningar, og sidan 1900-åra, har eit relativt stort vasskraftverk, Norränge kraftstation, lege like nord for tettstaden. Derfrå blir vatnet leidd frå Ljusnan ned i ein tunnel som har utløpet sitt på sørsida av Forsön. Fortums kundeservice har hovudkvarteret sitt i Arbrå. Dette kontoret var tidlegare hovudkontor for Hälsingekraft. Her arbeider i dag ca 200 personar.

Idrettsliv
----------

Idrettslivet i Arbrå har sterke tradisjonar, mest kjend er handballklubben, der damelaget spelar i 2. divisjon (2009). I tillegg er det både ski- og fotballklubbar. ikkje langt unna ligg hoppbakken Koldemoåsen, ein av dei første i Hälsingland.

Kjende personar frå Arbrå
-------------------------

* Peter Stormare, skodespelar
* Anna-Clara Tidholm, forfattar og kunstnar (innflytta)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Arbrå» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arbråbygden sin nettstad
* Arbrå hembygdsförening Arkivert 2009-09-23 ved Wayback Machine.
* Bollnäs kommune

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Martti Juhani Miettunen** (17. april 1907–19. januar 2002) var ein finsk byråkrat og politikar frå Simo i Lappland, medlem av Centerpartiet. Han var Finlands statsminister i to periodar; 14. juli 1961 til 13. april 1962 og på ny frå 30. november 1975 til 15. mai 1977.

Gjennom 1950-åra var Miettunen med i fleire regjeringar, og var både samferdsleminister, landbruksminister og finansminister. Frå 1958 til 1973 var han landshøvding i Lapplands län. Miettunen danna sommaren 1961 ei mindretalsregjering med statsrådar frå Agrarförbundet (Centerpartiet). Seinare var han i 1968-70 landbruksminister.

Etter ei langvarig regjeringskrise i Finland danna Miettunen 30. november 1975 ei flertalsregjering bestaande av Centerpartiet, Socialdemokraterna, Svenska folkpartiet, Liberala folkpartiet og Demokratiska Förbundet för Finlands Folk (DFFF). Sosialdemokratane og venstreorienterte DFFF forlet regjeringa hausten 1976, så 29. september 1976 danna Miettunen ei mindretalsregjering med representantar frå Centerpartiet, Svenska folkpartiet og Liberala folkpartiet. Regjeringa gjekk av 15. mai 1977.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Martti Miettunen» frå Wikipedia på bokmål, den 29. oktober 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (iba)

 |
Ein **autotrof** eller **produsent** er ein organisme som sjølv kan byggje opp organiske stoff, slik som karbohydrat, feitt og protein, ved hjelp av energi. Organismen skaffar seg sjølv det stoffet og den energien som er naudsynt for å oppretthalde livet. Orda er samansett av to greske ord: *auto* som tyder «sjølv» og *trophein* som tyder «nært». Den direkte tydinga av omgrepet er *sjølvnærande* og difor òg *sjølvforsynt*.

Tidleg i Jorda si geologiske historie oppstod det autotrofe organismar som utnytta den kjemiske energien frå oksygenfattige karbon- eller svovelbindingar til å byggje opp naudsynte sukkerstoff. Dei finst enno i oksygenfrie eller oksygenfattige omgjevnader, og produksjonsmetoden deira kallast kjemosyntese.

Seinare oppstod det eincella organismar, cyanobakterier eller blågrønalgar som hadde utvikla ein ny metode til å skaffe seg stoff og energi på, nemleg fotosyntesen. Det ser ut til at fotosyntesen seinare er vorte overført til grøne planter ved at dei har teke til seg blågrønne bakteriar utan å fordøye dei. I alle fall er det tankevekkjande at kloroplastane, organellene som utfører fotosyntesen, har sitt eige DNA.

Sjå òg
------

* Økologi
* Heterotrofi
* Autotrof innsjø

Kjelder
-------

* Dieter Heinrich og Manfred Hergt, *Munksgaards Økologiatlas* ISBN 87-16-10775-6