recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Saddam Hussein** (28. april 1937–30. desember 2006), fødd nær Tikrit i Irak, var eineveldig president og diktator i Irak frå 1979 til 2003. 

Sadam Hssein tek imot Donald Rumsfeld i Bagdad i 1983.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Hussein vart som ung gut medlem av Baathpartiet i Irak, og han deltok i 1956 i eit mislukka kuppforsøk mot kongen i Irak. To år seinare avsette ei anna gruppe, med general Abd al-Karim Qasim, kongen. Hussein deltok deretter i eit kuppforøk mot Qasim, men då det var mislukka, flykta han til Egypt. Der las han jus og egyptologi. Etter revolusjonen i Irak den 8. februar 1963 vende han attende til Irak, men vart fengsla året etter, og sat i fengsel i tre år.

Hussein var gift tre gonger og hadde seks barn.

### Statsleiar

I 1968 leidde han Baathpartiet til makta gjennom nok eit kupp. Han vart forfremja til general i 1973, og vart president i 1979, då Ahmad Hasan al-Bakr trekte seg som president, i ein alder av 65 år.

Med basis i oljeinntektene gjorde Hussein Irak til ei regional stormakt. Han gjekk til krig mot Iran med støtte frå USA i 1980, etter at islamistar med Ayatollah Khomeini i spissen hadde avsett sjahen og tatt makta året før. Denne krigen varte i åtte år, og Irak nytta masseøydeleggingsvåpen fleire gonger i løpet av denne tida. Derimot hadde dei ingen i 2003, slik USA påstod dei hadde prov for.

Etter krigen mot Iran var Irak eit fattig land, som hadde gjeld til mellom anna Kuwait. Den store gjelda førte til at Irak under Hussein starta ein ny krig i 1990, då dei hærtok Kuwait. Dette førte til den første Golfkrigen, der ein koalisjon med USA i spissen jaga styrkane til Hussein tilbake til Irak. Hussein var skulda for undertrykking og drap på meiningsmotstandarar. Særleg hard var han mot kurdarar og sterkt religiøse grupper, særleg blant sjiamuslimane, og massegraver særleg frå 1980-talet er funne fleire stader.

### Pågripinga

USA med koalisjonen av viljuge hærtok Bagdad 7. april 2003 og den 9. april gjekk Hussein under jorda. Amerikanske styrkar fann og fengsla han 13. desember 2003. Han vart stilt for retten, skulda for massemord. Hausten 2006 blei Hussein dømd til døden ved henging for drapet på 148 sjiamuslimar i Dujail i 1982. Denne saka vart vald fordi det var den enklaste å prove direkte involvering frå Hussein sjølv. Det kanskje verste brotsverket til Hussein var gassåtaket på den kurdiske byen Halabja i mars 1988 som førte til at om lag 5 000 menneske døydde og mange tusen fekk store skader. På 1980-talet, under krigen med Iran, var Hussein elles velsedd i vestlege land, trass i overgrep som det i Halabja.

Hussein vart hengd tidleg på morgonen den 30. desember 2006.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Saddam Hussein**

 Commons har multimedium som gjeld: **Saddam Hussein**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Handkvern av stein med ein fast underliggjar og ein overliggjar som vert dreid rundt med handemakt, fotografert i bruk i Tibet i 1938. Handkverner lagd etter det same prinsippet har òg vore nytta i Noreg i vikingtida og frametter.
Mølle i Albania av liknande type som vart nytta i norske bekkekvernar drivne av kvernkall eller vasshjul.
Skjematisk teikning av ein møllestein.
**Møllesteinar** eller **kvernsteinar** er runde steinskiver nytta i vindmøller og vassmøller, inkludert tidvassmøller, eller kverner for å male korn og andre material.

Steintypen som høver seg best til møllesteinar er ein kiselstein, som har ein open struktur som er porøs, men hard, og består av finkorna sandstein eller kiselhaldig kalkstein med forsteiningar.

I Noreg har ein nytta staurolittførande granat-glimmerskifer frå Klæbu, kyanittførande granat-glimmerskifer frå Hyllestad og gneis frå Ryfylke som materiale for møllestein.

Sjå òg
------

* Slipestein

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Millstone» frå Wikipedia på engelsk, den 8. september 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene: 
		1. ↑  Bucksch, Herbert (1997). *Dictionary Geotechnical Engineering, Vol. 1*. Springer-Verlag. s. 80. ISBN 978-3540581642.*

* 

* «møllestein» av Inge Bryhni i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ein database over europeiske steinbrot for møllesteinar
* Nasjonalt kulturminneprosjekt om kvernstein i Selbufjellet
* Forskning.no: Kvernsteinsbrudd som historiebok[*daud lenkje*], 06. juli 2009
* Forskning.no: Selbu-stein ga brød til folket Arkivert 2007-03-01 ved Wayback Machine. 22. november 2006
* Kvernstein.no: Kvernstein i Hyllestad
**Borno** er ein av 36 delstatar i Nigeria. Han ligg nordaust i landet og grensar til Kamerun, Niger og Tsjad i tillegg til delstatane Yobe, Adamawa og Gombe. Maiduguri er administrasjonssenter i Borno.

Borno blei grunnlagd i 1976 gjennom delinga av North-Eastern State. I 1991 blei Yobe skild ut frå Borno.

Det blei erklært unntakstilstand i Borno og nabodelstatane Adamawa og Yobe i mai 2013 på grunn av konflikten mellom den militante islamistgruppa Boko Haram og det nigerianske militæret. I juli 2014 erklærte delstatsguvernøren Kashim Shettima at 176 lærarar var blitt drepne og 900 skular øydelagde her sidan 2011.

Kjelder
-------

1. ↑  «Nigeria: State of Emergency Declared». *New York Times*. 14. mai 2013. Henta 6. juni 2013.
2. ↑  «Army crackdown on Nigeria's Islamist militants». *BBC News*. 17. mai 2013. Henta 6. juni 2013.
3. ↑  Ola' Audu (26. juni 2014). «Nigeria: Shettima Orders Investigation Into Mass Abduction of Women». *Premium Times - allAfrica.com*. Henta 1. juli 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Borno State» frå Wikipedia på engelsk, den 8. desember 2014.*
**Birka as** er eit nasjonalt senter for kunst og handverk. Senteret blei etablert i 2003, på initiativ frå arrangøren av Rennebumartnan (salsutstilling for husflid og handverk). Birka held til på Berkåk i Rennebu kommune, og har i dag tre tilsette. Arbeidet er mellom anna støtta av Kultur- og kyrkjedepartementet og Sør-Trøndelag Fylkeskommune. 

Noko av Birka si målsetjing er å vera eit senter for kompetanseheving, utvikling og formidling av kunst og handverk. Hovudmålet kan kort seiast å vera det å gjera kvardagen til handverksnæringa lettare, til dømes gjennom hjelp til marknadsføring, og kursing i tema som rekneskap/økonomi, regelverk, data/internett, og salsteknikkar. 

På Birka si nettside finn du ei oversikt over næringsutøvande inna kunst og handverk, organisert under 15 fagkategoriar: filting, glas, interiør/bilete, interiør/tekstilar, keramikk, klede, knivar, lysstøyperi, metall/smedarbeid, rose- og dekormåling, samisk duodji, skinn og lêr, smykke, treprodukt og vev.

Bakgrunnsstoff
--------------

*
Kart frå 1755 over James Island og det britiske fortet.
**Kunta Kinteh-øya**, tidlegare kalla *James Island*, er ei lita øy midt i Gambiaelva. Ho ligg 30 km frå elvemunninga, nær byen Juffure i Gambia. Som senter for europeisk innmarsj og slavehandel på det afrikanske kontinentet er ho peikt ut av UNESCO som ein del av verdas kulturarv.

Historie
--------

Dei første europearane som busette seg på øya, i 1651, var kurlendarar, som kalla henne opp etter den heilage Elisabeth. Ho blei deretter innteken av britane i 1661. Namnet blei endra til James Island, etter den seinare engelske kongen James.

Britane bygde Fort James på den strategisk plasserte øya som gav dei kontroll over det meste av handelen på Gambiaelva. James Island blei stasjon for handel med gull, elfenbein, krydder, voks, tømmer og pels. Seinare samla ein slavar på fortet før ein sende dei til Amerika. Rundt 600 slavar blei frakta derfrå kvart år. 

Sjølve fortet var ein firkanta bygning med kanonar i kvart hjørne. Det hadde lagerbygningar og bustader for 60-70 soldatar og fastbuande slavar. 

Øya og fortet opplevde stadig uro, og blei øydelagd og gjenoppbygd fleire gonger. Fleire slaveopprør fann stad der, og britane var stadig i konflikt med franskmennene, som hadde ein koloni i Albreda. Franske troppar tok kontroll over øya i 1695, men gav henne tilbake to år etter før dei tok henne nok ein gong i 1702. Under den amerikanske sjølvstendekrigen tok franske styrkar øya og brann fortet ned til grunnen.

Då Storbritannia forbaud menneskehandel i 1807 tok dei i bruk James Island igjen, og fortet blei no eit senter for soldatar som hadde i oppdrag å stoppa andre land frå å eksportera slavar. Øya blei fråflytta for siste gong i 1829, då vaktarane blei flytta til den endå meir strategiske St. Mary's Island, som er blitt til dagens Banjul.

Kulturhistorisk område
----------------------

På grunn av den historiske tydinga innan kolonisering og slavehandel blei James Island og tilsvarande område langs elva rekna av UNESCO som verdsarv i 2003. Dette var den første staden i Gambia som kom med på UNESCO-lista.

Over 15 000 turistar, hovudsakleg afro-amerikanarar og europearar, vitjar den vesle øya kvart år.

Litteratur
----------

I Alex Haley sin roman *Roots* (*Røtter*) blir forfaren til forfattaren og hovudpersonen i boka, Kunta Kinte, send som slave til USA frå denne øya.

Bakgrunnsstoff
--------------

* UNESCO om James Island

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
I Indonesia skjedde i 1965 ein av dei største massakrane i verdshistoria. Det var motsetningar innan det indonesiske militæret, der nokre støtta den venstreorienterte nasjonalisten Sukarno, som var statssjef, medan andre var høgre-orienterte anti-kommunistar. Ein av dei var general Suharto. 

Etter at nokre av Sukarno sine tilhengarar skal ha drepe 6 anti-kommunistiske generalar 1. oktober, sette Suharto og hærleiinga i gang ei utreinsking av alle venstreorienterte i hæren og tvinga Sukarno til å gå av. Forfølginga spreidde seg over landet, og omfatta systematisk massedrap på om lag 500.000 mistenkte kommunistar, dei fleste småbønder, og overgrep mot den kinesiske etniske minoriteten i landet. Det finst bevis på at Suharto fekk støtte frå CIA. Amerikanske diplomatar har sidan innrømt at dei hadde laga lister over «kommunistar» som dei gav til dei indonesiske militære. *Howard Fenderspiel*, Indonesia-eksperten i utanriksdepartementet i 1965 sa: «*Ingen brydde seg, så lenge dei var kommunistar, om at dei blei slakta ned. Ingen hissa seg opp over det*.»

General Suharto etablerte det han kalla *Den Nye Orden*. Han reinska kommunistane ut av parlamentet, eliminerte fagorganisasjonane og auka pressesensuren. Alle viktige politiske avgjerder blei tatt av han personleg. Han gav meir pengar til militæret, og oppretta to spesialeiningar, som avretta til saman om lag 2 millionar menneske på mistanke om at dei var «kommunistar». Støtta frå USA var fast og sterk gjennom heile perioden, jamvel da Suharto invaderte Aust-Timor i 1975 og utrydda ein tredel av folket der. Den amerikanske støtta vara heilt til slutten av 1990-åra. Det økonomiske samarbeidet var nært og Suhartos hær fekk amerikanske våpen. Da Suharto var på besøk i Washington i 1995 skal ein embetsmann i Clinton-administrasjonen ha sagt at Suharto «*er vår type mann*» («*our kind of guy*»). Indonesia under Suharto var også eit av grunnleggjarlanda av militæralliansen ASEAN.
**Reformisme** betyr generelt å vere for reformer av eit eller anna slag, i ein eller annan kontekst (samanheng). Ei reform er ei *endring* på eit område, men utan å avskaffe det beståande heilt og begynne på nytt. Ordet reform seier i seg sjølv ikkje noko om *retninga* på endringa.

Nemninga reformisme blir likevel i hovudsak bruka om historia til den sosialistiske arbeidarrørsla, om ein bestemt strategi for omdanning av samfunnet i sosialistisk lei. Den reformistiske strategien avviser vald anna enn i sjølvforsvar, og under føresetnad av demokratiske og frie tilhøve, vil ein endre samfunnet gradvis og med lovlege middel. 

I praksis har alle sosialistiske parti som har fått massetilslutning i demokratiske land ført ein reformistisk politikk, også dei som har kalla seg kommunistiske og revolusjonære, som kommunistpartia i Italia og Frankrike. 

Ein praktisk reformisme heng ofte i hop med ein teoretisk revisjonisme, det vil seie revisjon (endring) av ideane til Karl Marx. Men det har også vore tilfelle der sosialistiske parti har halde på dei revolusjonære teoriane, men ført ein reformistisk praksis. Dette gjeld til dømes det tyske sosialdemokratiske partiet før første verdskrigen, og dei største kommunistpartia i Vest-Europa og Latin-Amerika etter andre verdskrigen.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**Kunstrock** er ein undersjanger av rock som generelt reflekterer ein utfordrande eller avantgardistisk tilnærmingsmåte til rock, eller brukar modernistisk, eksperimentelle eller ukonvensjonelle element. Kunstrock aspirerer til å heve rock frå underhaldning til ei kunstnarisk melding, og gå inn for eit meir eksperimentelt eller konseptuelt syn på musikk. Sjangeren har trekk frå sjangrar som eksperimentell rock, avantgarde-musikk, klassisk musikk og jazz.

Musikken vart skapt med føremålet å lytte og tenkje i staden for å danse, og skil seg ofte ut ved hjelp av elektroniske effektar med easy listening-teksturar langt bort frå dei drivande rytmane i tidleg rock. Omgrepet vert stundom nytta om ein annan med «progressiv rock», men sistnemnde er i staden karakterisert av virtuositet på instrumenta og symfoniske teksturar. 

Sjangeren var mest populær tidleg i 1970-åra gjennom britiske artistar. Musikken, og dei teatralske framføringane ofte knytte til sjangeren, appellerte til unge vaksne, særleg på grunn av virtuositeten og dei komplekse tekstane og musikken. Kunstrock er ofte knytt til ein særskild periode i rocke, frå og med rundt 1966-1967 og fram til punken kom midt i 1970-åra. Sidan vart sjangeren blanda inn i andre popsjangrar i 1970- til 1990-åra.

Blant kunstrockartistar finn ein 10cc, Can, Devo, Electric Light Orchestra, Emerson, Lake & Palmer, Genesis, King Crimson, The Moody Blues, The Nice, Pink Floyd, Procol Harum, Queen, Roxy Music, Styx, David Bowie, Kate Bush, Captain Beefheart, Brian Eno, Lou Reed, Van der Graaf Generator, The Velvet Underground og Yes. 

Seinare kom band som Alt-J, Animal Collective, Florence and the Machine, Franz Ferdinand, Fugazi, Muse, Pere Ubu, Radiohead, Simple Minds, Talking Heads, Television, Ultravox, Wilco og XTC.

Kjelder
-------

1. ↑  O'Brien, Lucy M. «psykedelisk rock». *Encyclopædia Britannica*. Henta 3. desember 2016.
2. 1 2 3 4 5  «Art Rock». Encyclopædia Britannica. Henta 15. desember 2011.
3. ↑  «Art-Rock». Merriam Webster. Henta 15. desember 2011.
4. ↑  Anon (n.d.). «Kraut Rock». *AllMusic*. Henta 25. januar 2017.
5. ↑  Hegarty & Halliwell 2011, s. 224.
6. ↑  Reynolds 2005, s. 4.
7. 1 2  Campbell 2012, s. 393.
8. ↑  Jones 2008, s. 49.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Art rock» frå Wikipedia på engelsk, den 8. oktober 2019.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Campbell, Michael (2012). *Popular Music in America:The Beat Goes On*. Cengage Learning. ISBN 1-133-71260-6.
* Jones, Carys Wyn (2008). *The Rock Canon: Canonical Values in the Reception of Rock Albums*. Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 978-0-7546-6244-0.


| * v
* d
* e
Rock |
| --- |
| Alternativ rock • Beatmusikk • Bluesrock • Boogaloo • British Invasion • Canterbury scene • C-rock • Countryrock • Folkrock • Fratrock • Garasjerock • Glamrock • Hardrock • Heavy metal • Humorrock • Instrumental rock • Jam • Krautrock • Kristen rock • Kunstrock • Poprock • Powerpop • Progressiv rock • Psykedelisk rock • Pub rock i Australia • Pub rock i Storbritannia • Pønkrock • Rap-rock • Rockabilly • Rock ’n’ roll • Sambarock • Softrock • Southern rock • Stardionrock • Stonerrock  • Surferock • Tyrkisk rock |
Verneklede for arbeide med motorsag.
Kvinner i arbeidsklede til fabrikkarbeid i 1917.
**Arbeidsklede** er klede ein nyttar i samband med ulike former for arbeid. Formålet med arbeidsklede kan vera å verna arbeidstakaren, syta for god hygiene eller å identifisere arbeidstakaren i høve til andre. Når formålet berre er å identifisere den tilsette er nemninga uniform gjerne meir passande. Arbeidsklede er ofte utforma for å vera praktiske i yrket ein brukar dei i. Dei er ofte laga av eit sterkt stoff som toler høgare slitasje enn andre klede. Spesialsko og hovudplagg er også ofte inkluderte.

Folk som jobbar med næringsmiddel eller innanfor helse- og omsorgsyrke ber gjerne spesielle arbeidsklede av hygieniske grunnar. Sjukepleiaruniformer har utvikla seg frå ønske om at berarane skulle sjå reine og skikkelege ut, til meir praktiske og hygieniske plagga frå midten av 1900-talet av.

På verkstader og i handverksyrke nyttar ein ofte arbeidsklede som kan verna dei tilsette frå skadar. Nokre døme er kjeledress, forklede, vernehanskar og hjelmar.

Arbeisklede kan òg vera viktige verneplagg, som varselplagg som gjer at ein syner betre i utsette arbeidsmiljø, som på byggeplassar, flyplassar eller i trafikken. Det blir òg brukt verneklede i særskilde materiale som kan verna mot til dømes elektrisitet, sterke kjemikaliar, gnistar og varme.

Tilsette på hotell, restaurantar og liknande kan ha ulike typar uniform som arbeidsklede, til dømes serveringsdrakt eller ei bestemt samansetjing av skjørt eller bukse og bluse eller skjorte.

Døme
----

* Brannuniform
* Flygardrakt
* Lagerfrakk
* Romdrakt

Galleri
-------

* Le Chef de l’Hôtel Chatham (1921), måla av William Orpen*Le Chef de l’Hôtel Chatham* (1921), måla av William Orpen
* Kvinne i arbeidsklede for matlaging.Kvinne i arbeidsklede for matlaging.
* Kvinner i sjukepleiekledeKvinner i sjukepleieklede
* Kvinne i serveringskledeKvinne i serveringsklede
* Mann i verneklede for arbeid i eit laboratoriemiljø.Mann i verneklede for arbeid i eit laboratoriemiljø.

Kjelder
-------

1. ↑  Fjelltveit, Ingvild (9. mars 2017), ««Sykepleiersken skal være ren og pen og appetittlig.»», *NRK* (på norsk bokmål), henta 22. juli 2022
2. ↑  Jan Sundberg (2013). «Hembiträde hos Åbo stadsdirektör» (PDF) (på svensk). Ro hit. s. 8. Arkivert frå originalen (PDF) 25. november 2015. Henta 25. oktober 2015.
3. ↑  Henrik Brandão Jönsson (9. februar 2012). «Ingen vill bli hembiträde längre» (på svensk). Helsingborgs dagblad. Arkivert frå originalen 14. juli 2012. Henta 25 oktober 2015.  Arkivert 2012-07-14 ved Archive.is

* *Denne artikkelen bygger på «Arbetskläder» frå Wikipedia på engelsk, den 21. juli 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Arbeidsklede**

* Søk etter arbeidsdrakt ved DitigaltMusuem

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BBC Things

 |
**Kuopio** er ein by og ein kommune i Finland, i landskapet Norra Savolax. Kuopio er den åttande folkerikaste byen i Finland, med vel 97 000 ibuarar. Byen har eit samla areal på 2 317 km², etter at Karttula kommune var ein del av bykommunen frå 1. januar 2011.

Kuopio er omgjeven av innsjøen Kallavesi, og fleire delar av byen er bygde på øyar.

Soge
----

Rådhuset i Kuopio er frå 1882-86
Kuopio vart grunnlagd i 1653 av den finske riksdrotten Per Brahe, men den offisielle grunnleggjingsdatoen er 17. november 1775, då den svenske kongen Gustav III av Sverige gav staden fulle byrettar.

Gjennom perioden 1809–1917 vart Kuopio utvikla til ein skule- og kulturstad.

Næring
------

40 prosent av arbeidsstokken arbeider i offentleg sektor, 17 prosent i finansnæringar, 16 prosent innan handel- og hotellnæring, 12 prosent med tillverknad, el- og vassforsyning, 7 prosent i transportnæringar, 6 prosent i bygg og anlegg og 2 prosent med jord- og skogbruk.

Kuopio universitet vart grunnlagt i 1966 har om lag 6000 studentar spreidd på fem fakultet.

Erkebiskopen i den ortodokse kyrkja i Finland har setet sitt i Kuopio, til liks med ein av biskopane i den *Evangelisk-lutherska kyrkan i Finland*.

### Kjende folk frå Kuopio

* Martti Ahtisaari, president av Finland
* Minna Canth (1844-1897), forfattar, fødd i Tammerfors
* Olli Jokinen, hockeyspelar
* Hannes Kolehmainen, gullmedaljist i OL
* Risto Laakkonen, skihoppar
* Paavo Lipponen, statsminister (1995–2003)
* Sirpa Kähkönen, romanforfattar

### Venskapsbyar

* Flagget til Noreg Bodø i Noreg
* Flagget til Sverige Jönköping i Sverige
* Flagget til Ungarn Győr i Ungarn
* Det amerikanske flagget Minneapolis i USA
* Flagget til Canada Winnipeg i Canada

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Kuopio» frå Wikipedia på finsk, den 8. september 2012.*
* *Denne artikkelen bygger på «Kuopio» frå Wikipedia på svensk, den 8. september 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Teikning av ei arawakkvinne av John Gabriel Stedman frå 1818
**Arawakfolk** er ei urfolksgruppe frå Sør-Amerika og Karibia. Omgrepet blei opphavleg nytta om arhuaco- og lokonofolk frå det nordlege søramerikanske fastlandet, som tradisjonelt tala språka arhuaco og arawak. Det er også blitt brukt til å omfatta dei nærskylde øykaribiske tainofolka, som også tala arawakspråk.

Arawakar heldt hovudsakleg til langs Orinoco-elva aust i dagens Colombia og i Venezuela, men også vidare austover i Surinam, Guyana og Fransk Guyana. Folkegruppa spreidde seg ut på Dei karibiske øyene og busette seg på alle øyene like nord til Bahamasøyene. Medan arawakane på Dei små Antillane blei erstattat av karibar, som følgde i spora til arawakane, var det arawakane som møtte spanjolane på Dei store Antillane i nordvestlege Karibia i 1492. Nesten alle arawakfolk blei utsletta frå Karibia i løpet av 1500-talet av spanjolane, eller dei gifta seg med spanjolar og tapte kulturen sin. Søramerikanske arawakfolk har derimot overlevd kulturelt i større grad. Mange etterkomarar av arawakar og spanjolar - såkalla *mestizo* eller mestisar - reknar seg framleis som tainofolk eller lokono.

Arawakfolk samla for eit møte med den nederlanske guvernøren i Paramaribo i Surinam i 1880
På 2000-talet fanst det rundt 10 000 lokonofolk, hovudsakleg i kystområde av Venezuela, Guyana, Surinam og Fransk Guyana. Til forskjell frå mange andre søramerikanske urfolksgrupper er talet på lokonofolk aukande.

Kjelder
-------

1. ↑  Olson, James Stewart (1991). *The Indians of Central and South America: An Ethno-historical Dictionary*. Greenwood. s. 211. ISBN 0313263876. Henta 16. juni 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Arawak» frå Wikipedia på engelsk, og «Arawak (folk)» frå Wikipedia på bokmål den 10. juli 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Frå Coimbatore
**Coimbatore**, òg kjend som **Kovai** er den nest største byen i den indiske delstaten Tamil Nadu. Byen er administrativt sentrum i distriktet Coimbatore og eit viktig sentrum for vevnad og ingeniørvitskap i Sør-India. 

Coimbatore utgjer ein del av den gamle Kongu Nadu-regionen i Sør-India, der menneske frå byen var dei første som etablerte ein territorial delstat. Byen vart erobra av britane i 1799. Coimbatore by med forstadsområde har ein folkesetnad på 2 millionar innbyggjarar. Innanfor næringslivet vert byen ofte kalla *Sør-Indias Manchester.*

Byen ligg langs breiddene av Noyyal-elva og ved den austre delen av fjellpasset Palghat Gap. Han er godt kjend for sine mange tekstilfabrikkar, ingeniørselskap, bildelprodusentar, helsefasilitetar, utdanningsinstitusjonar, behageleg vêr, gjestfrie folk og for den lokale dialekten *kongutamil* (òg kjent som kovaitamil). Faktisk er området rundt Coimbatore blant dei mest industrialiserte i delstaten. Ooty, Coonnor og Valparai ligg i nærleiken av Coimbatore og gjev god utsikt over heile byen, noko som trekkjer mange turistar til byen gjennom heile året.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Coimbatore» frå Wikipedia på bokmål, den 1. oktober 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettside for Coimbatore kommunestyre (engelsk)
* Coimbatore på Open Directory Project (engelsk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
x

**Col du Tourmalet** er med 2 115 moh. den høgaste vegovergangen i dei franske Pyreneane. Passet ligg i Département Hautes-Pyrénées og knyter saman Luz-Saint-Sauveur og Campan.

Frå vestsida startar oppstigninga i Luz-Saint-Sauveur og går over Barèges. På 18,4 km stig vegen 1 405 høgdemeter med ein gjennomsnittleg stigning på 7,6 %. Frå vest startar oppstigninga i Sainte-Marie-de-Campan og går over La Mongie, og stig 1 270 høgdemeter over 17,1 km, dvs 7,4 % i snitt.

Col du Tourmalet er framfor alt kjent på grunn av Tour de France. Etter eit initiativ av Alphonse Steines blei passet tatt inn i rittprogrammet i 1910; og er det første høgfjellspasset i Touren si historie. Den gongen gjekk det berre ein sti over høgda og i tillegg var det ville bjørnar i fjellsidene. Under inspeksjonen av passet heldt Steines på å sette livet til, men likevel telegraferte han til sin overordna, Henri Desgrange: *«Kom greit over Tourmalet. Stop. Vegen var i god stand. Stop. Ingen vanskar for ryttarane.»* Octave Lapize, som seinare vann samanlagd, var førstemann over. På grunn av vanskane i fjella sa han til rittkontrollørane ei klatring seinare, ved Col d'Aubisque: *«Vous êtes des assassins. Oui, des assassins!»* («De er mordarar. Ja, mordarar!») Det kjende dramaet frå 1913 då gaffelen på sykkelen til Eugène Christophe brotna og han etter ei lang fotvandring sjølv måtte reparere han i ei smie i Sainte-Marie-de-Campan, gjekk òg føre seg på Tourmalet.

I dag blir Col du Tourmalet, Alpe d'Huez, Col du Galibier og Mont Ventoux rekna som dei vanskegaste og mest kjende klatreetappane i Tour de France. Tourmalet er ikkje berre det eldste, men er òg det mest brukte høgfjellspasset under touren. 

I nærleiken av passhøgda står det ein minnestein over Jacques Goddet som leia Tour de France frå 1947 til 1986.

* Utsyn over austsida frå passhøgdaUtsyn over austsida frå passhøgda
* Minnesteinen over Jacques GoddetMinnesteinen over Jacques Goddet
* Utsyn frå Col du Tourmalet til Route du Pic du MidiUtsyn frå Col du Tourmalet til *Route du Pic du Midi*

Litteratur
----------

* Kristian Bauer: *Roadbook Tour de France*, Bruckmann Verlag 2006, ISBN 978-3-765444-77-7
* Peter Leissl, *Die legendären Anstiege der Tour de France*, Covadonga 2004, ISBN 978-3-936973-09-9
* Philippe Bouvet, Philippe Brunel, Serge Laget, Philippe Le Men, Christian Naitslimane: *Cols mythiques du Tour de France*, L’Équipe 2005, ISBN 978-2-915535-09-9 (französisch)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Informasjon for syklistar (høgdeprofil, vanskegrad, bilete) på climbbybike.com]
* Tourmalet i Tour de France-historia)
* Høgdeprofilen til vestsida Arkivert 2012-03-04 ved Wayback Machine.
* Høgdeprofilen til austsida Arkivert 2012-03-04 ved Wayback Machine.
* Høgdeprofilen til Les Lacquets Arkivert 2012-03-04 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |
Statue av John Knox, leiar av den skotske reformasjonen
**Reformasjonen i Skottland** var det formelle brotet mellom kongedømet Skottland og paven i 1560, og hendingane knytte til dette. Han var ein del av den europeiske reformasjonen, og i Skottland førte dette fram til ein presbyteriansk protestantisme og blei eit politisk verkemiddel der England sigra over den franske politiske innverknaden i landet.

Det skotske parlamentet i 1560, som gjennom vedtaket om å bryta med paven, la ned forbod mot å halda katolske messar og vedtok dei nye vedkjenningsskriftene, la slik også grunnen for eit brot med det franske politiske hegemoniet i Skottland. I forkant av dette hadde Skottland vore styrt av Maria av Guise på vegner av dottera si Maria I (som då også var dronning av Frankrike).

Scots Confession
Reformasjonen i Skottland skapte òg Den skotske kyrkja, og gjennom dette òg andre presbyterianske kyrkjer rundt om i verda.

John Knox var sentral under den skotske reformasjonen. *Scots Confession* var ei truvedkjenning utforma av Knox og fem kollegaer på fire dagar. I struktur speglar ho Den apostoliske truvedkjenninga. Ho blei brukt av den skotske kyrkja fram til ho blei erstatta av Westminstervedkjenninga etter den engelske borgarkrigen i 1647. Trusvedkjenninga var sterkt kalvinistisk. Ho la vekt på det uforklarlege forsynet til Gud, som hadde fastlagt allting. Menneskja var syndefulle og fortente uendeleg fordømming, men ein del av dei var valde ut for frelse gjennom Guds nåde. Vedkjenninga fornekta transsubstansiasjon, men heldt på ein realpresens av Kristus i nattverden.

Kjelder
-------

1. ↑  J. Rogers, *Presbyterian Creeds: A Guide to the Book of Confessions* (Westminster: John Knox Press, 1985), ISBN 0-664-25496-9, pp. 79–80.
2. ↑  Brown 2012, s. 80.

* *Denne artikkelen bygger på «Reformasjonen i Skottland» frå Wikipedia på bokmål og «Scottish Reformation» frå Wikipedia på engelsk, den 3. september 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «The Reformation», nettside frå BBC om reformasjonen i Skottland

Litteratur
* Bain, Joseph, red. *Calendar of the State Papers relating to Scotland and Mary Queen of Scots 1547–1603*, vol. 1, H.M. General Register House Edinburgh, vol. 1, (1898)
* Burleigh, J. H. D *A Church History of Scotland* Hope Trust, Edinburgh, 1988.
* Cross, F.L. and Livingstone, E.A. (eds), "Scotland" in *The Oxford Dictionary of the Christian Church*, pp. 1471–73. Oxford University Press, Oxford, 1997. ISBN 0-19-211655-X.
* Kirk, J,, *Patterns of Reform* T&amp;T Clark, Edinburgh, 1989 ISBN 0-567-09505-3.
* Kirk, J.*Reformation, Scottish* in Cameron, Nigel M. de S. *et al.*, *Dictionary of Scottish Church History and Theology*, pp. 693–98. T & T Clark, Edinburgh 1993. ISBN 0-567-09650-5.
* Lamont, Stewart *The Swordbearer: John Knox and the European Reformation* Hodder and Stoughton, London 1991
* Lynch, Michael, "Reformation" in *The Oxford Companion to Scottish History*, pp. 500–4. Oxford University Press, Oxford, 2001. ISBN 0-19-211696-7.
* Todd, Margo, The Culture of Protestantism in Early Modern Scotland. Yale University Press, 2002.
| Kyrkslätt |
| --- |
| Horisonten til Kyrkslätt |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Kyrkslätt** |

 |
| Styresmakter |
| LandskapLän | NylandSödra Finlands län |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  393,3 km² |
| Innbyggjarar  - By | 33568 |
| Diverse anna |
| **Nettstad:** www.kirkkonummi.fi |
| Plassering |
| Plassering av Kyrkslätt |

**Kyrkslätt** (finsk: **Kirkkonummi**) er ein kommune i det finske landskapet Nyland i Södra Finlands län. Kommunen har ein folkesetnad på 33 568 og eit areal på 393,3 km², av dei er 365 km² land. Kyrkslätt grensar til kommunane Ingå, Sjundeå, Vichtis, og Esbo.

Kommunen er ein tospråkleg kommune med finsk som majoritetsspråk (77,9 %) og svensk som minoritetsspråk (18,5 %).

Kyrkslätt var tidlegare ei jordbruksbygd med betydeleg dyreavl. Fisket var òg ein viktig næringsveg. På 1960- og 1970-talet vart Kyrkslätt ein moderne industristad med vekt på teknisk industri. Dei største arbeidsgjevarane i kommunen er L M Ericsson, Danisco, Prysmian Cables and Systems, Nordic Aluminium, Varuboden, Fibox, Johtamistaidon opisto og Gyproc.

I Kyrkslätt ligg arkitekturmuseet *Hvitträsk*. Det vart bygd av arkitektane Herman Gesellius, Armas Lindgren og Eliel Saarinen på byrjinga av 1900-talet.

Kyrkslätt kyrkje

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kyrkslätts kommun

| * v
* d
* e
Kommuner i landskapet Nyland |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Askola • Borgnäs • Borgå • Esbo • Grankulla • Hangö • Helsingfors • Hyvinge • Högfors • Ingå • Kervo • Kyrkslätt • Lappträsk • Lojo • Lovisa • Mäntsälä • Mörskom • Nurmijärvi • Pukkila • Raseborg • Sibbo • Sjundeå • Träskända • Tusby • Vanda • Vichtis |  |

 |
| Landskap i Finland • Len i Finland • Finland |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Kyrkjesteinen på Vartdal** er ei stor steinblokk som ligg i ei røys frå bronsealderen. Han ligg i utmarka til matrikkelgarden Nøre Vartdal i Ørsta, nær bytet til garden Masdal. 

Historikaren Bendix Bendixen omtala Kyrkjesteinen i 1880. Han skreiv at den store midtsteinen var om lag 6,5 meter høg og like brei. Røysa var oppkasta som ein voll kring, men ikkje heilt inntil, sjølve steinen. Frå denne vollen gjekk det som ei steinbru mot den nordaustlege kanten av steinen «de eneste sted, hvor den ved nogle sprekker kan, om enn med vanskelighed, bestiges.» Dei andre sidene var glatte og halla innover. Om sjølve vollen skreiv han at han «bestaar av jevntstore steiner, av mands løfte»

Sjølv om steinen ruva meir i landskapet tidlegare, er nok Bendixen sin oppgidde mål vel rause.

I dag har Kyrkjesteinen vorte utsett for vegbygging og granplanting. Då den nye riksvegen skulle byggast, seint på 1950-talet, såg det ut til at Kyrkjesteinen måtte vike. Iherdige forkjemparar hindra at han vart sprengd, men vegen kom heilt inntil. Seinare sette grunneigarane i gang med granplanting. Etter kvart som grana har vakse til har steien vorte endå meir bortgøymd. 

No er steinen grei å få auge på, om ein veit om han. Han ligg heilt opp til vegen på nordsida av E 39, 10 km frå Festøya ferjekai. 

Sjølve steinen har fått smågran på toppen. Og mannsløftsteinane synest som store mosekuler.

Kyrkjesteinen ligg omlag 30 meter frå det freda kulturminnet St. Olavs-steinen

Bilete av Kyrkjesteinen
-----------------------

* Lyftingsteinane har vorte mosegrodde klumpar.Lyftingsteinane har vorte mosegrodde klumpar.

Kjelder
-------

* Kyrkjesteinen på Vartdal i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Johannes Buset: *Vartdalssoga Første bandet*. Vartdal bygdeboknemnd 1964
Kvinner med kyser på fiskartorget på Gammel Strand i København ca. 1815.
**Kyse** eller **køyse** er ei hette med band ein kan knyte under haka. Kysa er eit hovudplagg som ikkje sit fast i andre klesplagg. Det dekkjer gjerne nakken og øyrene og toppen av hovudet, men ikkje panna. Det kan ofte vera vattert. Plagget er i dag særleg utbreidd blant småbarn, men kan også vera del av uniformer og tradisjonelle drakter.

Barnekyser
----------

For barn kan ein bruka kyser til å halda hovudet varmt og til å pynta med. Det er til dømes vanleg å bruka kyse saman med dåpskjole.

* Baby med enkel kyse.Baby med enkel kyse.
* Ludvig XIV av Frankrike som barn med amma si. Han er svøypt og har på kyse.Ludvig XIV av Frankrike som barn med amma si. Han er svøypt og har på kyse.
* Storhertuginne Tatjana Nikolajevna av Russia som baby i 1898, med dekorert kyse.Storhertuginne Tatjana Nikolajevna av Russia som baby i 1898, med dekorert kyse.

Kvinnekyser
-----------

I europeisk mote var det lenge eit kvinneplagg som fanst i ulike utformingar. Enkle kyser var vanlege blant bondefolk, medan damemote på 1800-talet kunne omfatta store kyser med brei brem framfor og på sidene, også kalla «kysehatt» eller «capote». Kvinnemoten gjekk seinare over til hattar før hovudplagg i stor grad forsvann i vestleg klesskikk. Kyser blir framleis brukt i ein del folkedrakter og blant mellom anna amishfolk. I ein del uniformer utforma for kvinner på 1800- eller 1900-talet, til dømes hjå sjukepleiarar og tenestejenter, blei kyse ein viktig del. Denne kysa blei med tida kraftig redusert i storleik, slik at ho gjerne enda opp som berre eit smalt tøystykke rundt hovudet.

* Tre kvinner med kyser. Teikning frå USA i 1884.Tre kvinner med kyser. Teikning frå USA i 1884.
* Vallonsk kvinnekyse med brem (vallonsk hålete).Vallonsk kvinnekyse med brem (vallonsk *hålete*).
* Sjukepleiarar med kyser i Newtown i Australia rundt 1914.Sjukepleiarar med kyser i Newtown i Australia rundt 1914.
* Sjukepleiar frå Thailand med forenkla kyse.Sjukepleiar frå Thailand med forenkla kyse.
* Tenestejente med uniform som omfattar kyse. Amerikansk plakat frå rundt 1939.Tenestejente med uniform som omfattar kyse. Amerikansk plakat frå rundt 1939.

Kjelder
-------


* «kyse» i Nynorskordboka.
* «Kyse» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «Kyse» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kyse**

* Inga Gullhav, Klær og sykepleie
**Kyrkjestaten** eller **Pavestaten** er eit område under det verdslege herredømet til paven. Kyrkjestaten er i dag den vesle Vatikanstaten, men riket har tidlegare vore mykje større.

Kyrkjestaten
Opphavleg dekte omgrepet berre den private eigedommen til kyrkja, *Patrimonium Sancti Petri* eller kyrkjegodset til St. Peter. Men frå 754 tok kyrkja meir tydeleg kontroll, særleg over hertugdømet Roma. På 800-talet omfatta Kyrkjestaten ein stor del av midtre Italia. På 1400-talet var Kyrkjestaten ei viktig politisk og militær makt i området. Medan paven tidlegare hadde halde til i område kontrollert av verdslege herskarar, som den tysk-romerske keisaren og den franske kongen, hadde nå paven sjølvstendig land og makt.

Det var først på 1800-talet at denne pavemakta blei truga. 1848-revolusjonen førte til at han blei avsett, og Republikken Roma utropt, men franske troppar kom raskt til og gjeninnsette pave og Kyrkjestaten.

Samlinga av Italia førte igjen til at Kyrkjestaten blei truga. Roma blei erklært som hovudstaden til den nye nasjonen i 1860. Franske troppar verna paven sin stat fram til 1870, då dei måtte dra tilbake til Frankrike for å stå imot den prøyssiske invasjonen under Bismarck. Etter ei folkeavstemming i 1870 blei Kyrkjestaten annektert av kongeriket Italia. I protest låste Paven seg inne i Lateranpalasset. 

Eit konkordat mellom paven og den italienske staten i 1929 skapte ein ny, mindre Kyrkjestat som blei kalla Vatikanstaten. Denne staten fekk murane til Lateranpalasset som grense.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC
* NDL

 |
**Carl-Gustaf Arvid Rossby** (fødd 28. desember 1898 i Stockholm, død 19. august 1957 i Stockholm) var ein svensk-amerikansk meteorolog som først forklarte dei storskala rørslene i jordatmosfæren ved hjelp av væskemekanikk.

Rossby kom inn i meteorologi og oseanografi medan han studerte under Vilhelm Bjerknes i Bergensskulen i meteorologi i 1919, der gruppa til Bjerknes utvikla eit konsept for polarfronten og på Universitetet i Leipzig. han studerte òg ved Lindenberg observatorium i Brandenburg der det vart forska på målingar i høgda med drakar og ballongar. I 1921 kom han attende til Stockholm for å arbeide ved SMHI som meteorolog på forskjellige oseanografiske ekspedisjonar. Medan han var heime mellom ekspedisjonane studerte han matematisk fysikk ved Universitetet i Stockholm.

I 1925 fekk Rossby medlemskap i Den svensk-amerikanske stiftinga for å studere «korleis polarfrontteorien påverka amerikansk vêr». I U.S. Weather Bureau i Washington, DC kombinerte han det teoretiske arbeidet på atmosfærisk turbulens med opprettinga av den første vêrtenesta for luftfart. 

I 1928 vart han professor i Luftfartsdepartementet i Massachusetts Institute of Technology. Kort tid etter vart dette det første amerikanske meteorologidepartementet. I 1931 vart han òg forskar på Woods Hole Oceanographic Institution. Interessa hans på denne tida varierte frå atmosfærisk termodynamikk, miksing og turbulens og vekselverknaden mellom hav og atmosfære. 

I 1938 vart han amerikansk statsborgar og året etter assisterande direktør for forskinga ved U.S. Weather Bureau. Frå 1940 leia han meteorologiavdelinga på University of Chicago der han starta å fokusere på storskala atmosfæriske rørsler. Han identifiserte og karakteriserte både jetstraumen og rossbybølgjer i atmosfæren. 

Under den andre verdskrigen organiserte Rossby opplæring av miliære meteorologar, og rekrutterte mange av dei til avdelinga si i Chicago etter krigen. Her starta han den matematiske skildringa av dynamikken i atmosfæren som vart brukt i dei første datamaskinane som vart nytta i vêrvarsling. I 1947 grunnla han det svenske meteorologiske instituttet i Stockholm, og var delvis her, i Chicago og Woods Hole.

Mellom 1954 til han døydde i Stockholm i 1958 utvikla han feltet atmosfærisk kjemi. Bidraga hans til meteorologien vart minna i Time Magazine i 1956 og biletet av han var på framsida av magasinet.

Sjå òg
------

* Rossbytal
* Rossbyparameter
* Rossby deformasjonsradius
* Rossbybølgje

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carl-Gustav Rossby» frå Wikipedia på engelsk, den 14. juli 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Rhett Lawrence** er ein USA-amerikansk plateprodusent og låtskrivar. Gjennom karrieren har Lawrence delteke på innspelingar som har gjeve eit sal på over 225 millionar plater og medført til over 725 gull-, platina- og diamantplater verda over. Han har produsert, vore mentor og lansert karrieren til fem artsitar som har seld meir enn 350 000 000 plater verda over.

Han vart først kjend for å ha produsert singelen «Vision of Love» for Mariah Carey. Han produserte og skreiv den første singelen til Kelly Clarkson etter ho vann American Idol, «Miss Independent», og han har skrive og produsert songar som «Request + Line» for The Black Eyed Peas med Macy Gray, «Never Be The Same Again» med Melanie C. frå The Spice Girls og Lisa «Left Eye» Lopes frå TLC, «Angel of Mine» av Monica og Eternal, «I Wanna Be the Only One» for Eternal, trommeloopen i Bee Gees sin «You Win Again», i tillegg til songar for Whitney Houston, June Pointer frå The Pointer Sisters, Crystal Lewis, Enrique Iglesias, Victoria Beckham, Paula Abdul med Ofra Haza, Selena, Earth, Wind and Fire, Little Richard, Philip Bailey, Gladys Knight, Hilary Duff, Jessica Simpson, 98 Degrees, Crystal Bernard, Jon Anderson (Yes), Anderson Bruford Wakeman Howe, Carola Häggkvist, BeBe & CeCe Winans og Kirk Franklin.

Før han vart produsent var Lawrence ein mykje nytta syntheziser-programmerar, arrangør og studiomusikar i Los Angeles og New York og somme av artistane han arbeidde med då var Michael Jackson, Van Halen, Crosby, Stills, Nash and Young, Stevie Wonder, Barbra Streisand, Billy Preston, Gladys Knight, Anderson Bruford Wakeman Howe (Yes), The Bee Gees, Roger Hodgson (Supertramp), Julio Iglesias, Belinda Carlisle, Richard Marx, Earth, Wind and Fire, Phil Keaggy, The Gap Band, The Dazz Band, Chicago, Larry Carlton, George Benson og Earl Klugh, Boz Scaggs, Neil Diamond, David Foster, Andrae Crouch og Quincy Jones.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rhett Lawrence» frå Wikipedia på engelsk, den 30. oktober 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 10. mai 2013, henta 30. oktober 2015
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
Den sentrale delen av Cape Town sett frå Table Mountain.
Cape Town og Table Mountain - Landsat-bilete
**Cape Town** (**Kaapstad** på afrikaans, **eKapa** eller **SaseKapa** på xhosa, også kjend som **Kappstaden** på norsk) er med sine rundt tre millionar innbyggjarar den nest mest folkerike byen i Sør-Afrika. Byen er sete for den sørafrikanske nasjonalforsamlinga (Den sørafrikanske regjeringa held til i Pretoria) og hovudstaden i provinsen Western Cape. Cape Town er mellom anna kjend for den 1000 meter høge karakteristiske fjellformasjonen Table Mountain og fangeøya Robben Island der store delar av leiinga i frigjeringsrørsla ANC sat fengsla under apartheid.

Historie
--------

Waterfront hamn. Ei av dei fire hamnene i Cape Town.
Det nederlandske austindiske kompaniet skipa byen nær Kapp det gode håp i 1652 som ein stad for forsyningar til dei nederlandske koloniane i Asia. Dei opphavlege bebuarane i området, khoisanfolk, av nederlendarane omtala som hottentottar, blei i løpet av få år underlagt den nederlandske kolonimakta. Det nederlandske ostindiske kompaniet innførte også slavar frå Asia (særleg Indonesia) og andre delar av Afrika). Slavane smelta etter kvart saman med den opphavlege folkesetnaden og delar av dei nederlandske kolonistane til ei ny underklasse i det nederlandske kolonisamfunnet, dei såkalla «farga» (Coloureds) som enno er den dominerande folkegruppa i Cape Town.

Cape Town og resten av Kappkolonien blei annektert av britane i 1805. I 1833 blei alle slavane i byen frigjevne.

I 1910 blei byen legislativ hovudstad i den nydanna sørafrikanske unionen. Nasjonalistpartiets siger i dei «kvite» sørafrikanske vala i 1948, og innføringa av apartheid førte med seg at bybiletet i Cape Town blei søkt forma etter raseskilje. Tusenar av farga og svarte (hovudsakleg xhosa) blei flytta ut av dei sentrale byområda til såkalla townships i utkantane av byen. Trass opphevinga av raseskiljelovane gjer denne delinga av byen seg til ein stor grad også gjeldande i dag.

Aukande innvandring, særleg av xhosaar frå provinsen Eastern Cape, har i dei siste åra auka folketalet kraftig og endra den etniske samansetjinga av byen. I dag har 41 % av folkesetnaden afrikaans, 29 % xhosa og 28 % engelsk som morsmål.

Referansar
----------

1. ↑  photojournal.jpl.nasa.gov

Bakgrunnsstoff
--------------

* capetown.gov.za - byen sin offisielle nettstad

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Cape Town**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* NKC
* GeoNames

 |
**Øvstepresten Aron** er ein person i det gamle testamentet. Han er viktig i både kristendommen og jødedommen. Han blir også nemnd i Koranen. Ifylgje Andre mosebok var han ein eldre bror av Moses, og var ein av leiarane for israelsfolket då det vart ført ut av slaveriet i Egypt og inn i Kana'an. Systera hans var profetkvinna Miriam.

Historia om Aron i Mosebøkene
-----------------------------

Ein skulptur av Aron frå Frauenkirche i Dresden.
I Andre mosebok talte Gud til Moses gjennom ein brennande busk og bad han gå til farao for å be han frigjera folket hans. Då Moses svara at han var både «tungmælt og seinmælt», bad Gud han ta med seg broren Aron. Moses var 80 og Aron 83 år då dei snakka med farao. Då farao gjorde seg hard og ikkje ville la folket fara, varsla Moses og Aron han om ti plager som Gud ville senda over landet viss dei ikkje fekk dra. Enno ville ikkje farao la folket dra, men då den tiande plaga var komen og alle dei fyrstefødde borna samt alle dei fyrstefødde dyra til egyptarane var blitt drepne, sa farao til Moses og Aron at dei fekk reisa. Etter dette brukte israelsfolket 40 år i øydemarka før dei kom inn i det lova landet, Kana'an.

Aron var levitt, dvs. ein av etterkomarane etter Levi, son til Jakob. I øydemarka på vegen til Egypt, vart Aron utnemnd til øvsteprest for Gud og gjeven mange føreskrifter for korleis prestegjerninga skulle utførast. Detaljar om desse føreskriftene står både i Andre og Tredje mosebok. Sønene til Aron vart også prestar, og Aron vart stamfar for alle prestane i Israel. Aron fekk sønene Nadab, Abihu, Elasar og Itamar.

Korkje Aron eller Moses fekk koma inn i det lova landet sjølve. I Fjerde mosebok klaga folket til dei fordi dei ikkje har vatn, og Gud seier til Moses: «Ta staven! Så skal du og Aron, bror din, kalla folket saman og tala til berget medan dei ser på. Då skal det gje frå seg vatn.» I staden sa Moses til folket: «Høyr no, de stridnakkar! Trur de at vi kan få vatn til å strøyma fram åt dykk frå dette berget?» Gud lèt det likevel strøyma fram vatn, men lèt ikkje Moses og Aron koma inn i landet fordi dei ville ta æra for vass-underet sjølvet og ikkje lét israelittane sjå kor heilag Gud var.

Etter dette leidde Gud Moses, Aron og Elasar opp på Hor-fjellet, der Aron skulle døy. Etter at Moses hadde teke prestekleda av Aron og lagt dei på sonen Elasar, døydde Aron på fjellet. Israelsfolket heldt syrgjehøgtid over Aron i tretti dagar.

Kjelde
------

* Nettbibelen hjå Bibel.no i 1978-omsetjinga. Arkivert 2012-01-28 ved Wayback Machine.

Referansar
----------

1. ↑  Nettbibelen, 2. mosebok 4,10, 1978-omsetjinga[*daud lenkje*]
2. ↑  Nettbibelen, 2. Mosebok, 7,7[*daud lenkje*]
3. ↑  Nettbibelen, 4. mosebok 20, 8[*daud lenkje*]
4. ↑  Nettbibelen, 4. mosebok 20, 9b[*daud lenkje*]
5. ↑  Nettbibelen, 4. mosebok 20, 12b[*daud lenkje*]
6. ↑  Nettbibelen, Fjerde mosebok 20, 27-29[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NLA
* NKC
* BNE

 |