Tenorsaksofon
Tenorsaksofonmunnstykke. Den til venstre er av ebonitt og er for klassisk musikk og korps, den til høgre er laga av metall og vert brukt i jazz.
Ein **tenorsaksofon** er eit middels stort musikkinstrument i saksofonfamilien som vart oppfunne av Adolphe Sax i 1840-åra. Saksofonen er stemd i H, og er dermed eit transponerande instrument.

Han kling éin oktav mørkare enn sopransaksofonen, men har ein meir jazz-aktig klang.

Utsjånad
--------

Tenorsaksofonen består hovudsakleg av eit langt, bøygd messingrøyr med fleire runde hol på, og over desse ligg klaffar til å avgjera kva for ein tone som vert spelt. Klaffane er i eit nettverk av stenger slik at musikaren kan spela instrumentet med ni fingrar (høgre tommel brukast for å støtta saksofonen) på minst 23 av klaffane på instrumentet. Saksofonen mæler mellom 80 og 85 cm, og er synleg større enn altsaksofonen

Tenor er delt opp i tre delar: Munnstykket, halsen og kroppen. 

* *Munnstykket* er oftast laga av ebonitt eller metall, og er den delen som lagar lyden til instrumentet; resten av instrumentet forsterkar berre og forandrar tonehøgda. Materialen munnstykket er laga i spelar mindre rolle, det er den interne arkitekturen som utgjer skilnad i klangen. Marcel Mule brukte metallmunnstykke i store delar av sin karriere, medan til dømes Stan Getz og Gerry Mulligan brukte munnstykke av ebonitt. Det vert montert på eit røyrblad på munnstykket, røyrbladet vibrerer, og lagar lydar.
* *Halsen* på tenorsaksofonen er både bøygd og knokke, til skilnad frå alt- og sopransaksofonen der han er høvesvis berre knokken og rett.
* *Kroppen* på instrumentet er frå der halsen sluttar og heilt til slagstykket, altså der lyden kjem ut. Kroppen har dei aller fleste klaffane, og har ein baud omtrent to tredelar ut i røyret.

Historie og bruksområde
-----------------------

Tenorsaksofonen vart oppfunnen av Adolphe Sax i midten av 1840-åra. Frå byrjinga av vart ikkje tenorsaksofonar og saksofonar generelt akseptert, men etter kvart fekk instrumentet meir og meir heider. I byrjinga på 1900-talet vart ein ny tenorsaksofon laga, ein såkalt C melody, eller C-saksofon, og denne var vanleg i 1920-åra. Fordelen med ein C melody-saksofon var at han var stemd i C, det same som mellom anna piano er, og då kunne piano og saksofon spela saman frå same note utan å transponere. Men brått i år 1929 slutta saksofonprodusentane å laga desse saksofonane, og i dag er det svært uvanleg å bruka C melody-saksofonar i nokon som helst form for musikk. 

Tenorsaksofonen vert brukt til mange ulike former for samspel, som janitsjarkorps, storband, danseband og jazzensemble. I nokre tilfelle vert tenorsaksofonen òg brukt i symfoniorkester og kammermusikk, som i Maurice Ravel sin *Bolero*. I orkester spelar tenorsaksofonen vanlegvis ei slag støtterolle saman med eufonium, valthorn og trombone. I jazzband er tenorsaksofonen meir framtredande, og spelar ofte melodien og dessutan at den brukast som improviseringsinstrument.

Jazz og populærmusikk
---------------------

Tenorsaksofonen vart betre kjent gjennom den hyppige nytta av instrumentet i jazzmusikk. Coleman Hawkins gav tenorsaksofonen nytt liv i 1930-åra frå å vera eit «hjelpeinstrument» saman med blant anna valthorn til å verta eit fullverdig melodi- og improviseringsinstrument. 

Mange kjende jazzmusikarar frå 1940-talet og utover har vore tenorsaksofonistar. Dei spelte i ulike jazz-artar, alt frå den sterke, klangfulle lyden til Coleman Hawkins og hans tilhengarar, til den muntra og lystige stilen til Lester Young og hans følgje. Under bebop-tida kom den meste framståande tenorsaksofonen-musikken frå jazz-standardar (som *Four Brothers*) frå Woody Herman sitt orkester, og seinare på 1960-talet fekk Stan Getz stor suksess ved å spela bossa nova-musikk på hornet. 

Som eit resultat av framgangen i amerikansk jazz, fekk instrumentet òg hovudroller i andre sjangrar. Tenorsaksofonen er svært vanleg i rhythm and blues, og vert òg brukt i rock and roll og den nyare rocken. Instrumentet vert òg nytta i afroamerikansk musikk, latinmusikk og afrikansk musikk. Nokre gonger har den òg vorte brukt i post-punk og eksperimentelle band rundt om i Storbritannia i 80-åra, nokon gonger òg atonalt.

Utvida register
---------------

På alle saksofonar, og då spesielt tenor, er det vanleg å spela i utvida register. Kjende saksofonistar, som John Coltrane, Michael Brecker, James Haulik, Sonny Rollins og Lenny Pickett, brukte alle eit register som vert kalla *altissimo*, og er tonar som ligg høgare enn f3. Ton*a*r i altissimo held fram heilt til dei ikkje kan høyrast, men dei vanle*g*aste på saksofonen er *trestrøken fiss*, g, *giss*, *a, b, h,* og *firstrøken c*, *ciss*, *d*, *ess*, *e* og *f*. På tenorsaksofon kan ein òg gå nedanfor *b* (vesle *b*) ved å spela *b* og sette låret inntil slagstykket på instrumentet. Det vil då klinge a.

Sjå òg
------

* Sopransaksofon
* Altsaksofon
* Barytonsaksofon

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tenorsaksofon» frå Wikipedia på bokmål, den 2. november 2020.*