recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ein modell av eit oktogen-molekyl
**Oktogen**, òg kalla **HMX**, er eit svært kraftig sprengstoff. Det er eit såkalla nitroamin. Kjemisk formel er C4H8N8O8. Det er det kraftigaste sprengstoffet som er kjent, med unntak av octanitrocuban og HNIW. 

Det har ein detonasjonsfart på 9100 meter/sek.

Historie
--------

Oktogen vart første gong laga i 1930. I 1949 vart det oppdaga at oktogen kan lagast ved såkalla nitrolyse av heksogen.
I denne prosessen vert heksogen oppløyst  i 55 % salpetersyre, og vert deretter plassert over eit vassdamp-bad i 6 timar.

Framstilling
------------

Oktogen er eit av dei vanskelegaste sprengstoffa å produsere. Det oppstår som eit biprodukt av heksogenproduksjonen. Det kan framstillast ved å nitrera heksametylentetramin i konsentrert salpetersyre, tilsett eddiksyre-anhydrid (acetic anhydride), paraformaldehyd eller ammoniumnitrat. Heksogen som vert produsert med den såkalte Bachmann-prosessen, inneheld ca. 8-10 % oktogen.

Bruk
----

Oktogen vert stort sett brukt berre til militære føremål, og som detonator i atomvåpen for å komprimera plutonium og uran til kritisk masse. Det vert òg brukt til såkalt retningsbestemte sprengladningar (holladninger), og i blandingar med trinitrotoluen (TNT).

Kjelder
-------

Referansar
----------

1. ↑

* Urbanski, Tadeusz. *Chemistry and Technology of Explosives. Vol.* III. Warszawa: Polish Scientific Publishers, 1967
* Cooper, Paul W. *Explosives Engineering*, New York: Wiley-VCH, 1996. ISBN 0-471-18636-8

* *Denne artikkelen bygger på «Oktogen» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
Koordinatar: 40°14′21″N 49°38′07″E﻿

**Khazar Islands**, også kjend som **Caspian Islands**, er eit ufullført byggeprosjekt i Aserbajdsjan, kring 23 km sørvest for sentrum av hovudstaden Baku. 

Prosjektet går ut på å byggje ein ny by på 41 menneskeskapte øyar i Kaspihavet.

Bygginga starta i 2011 og var venta å stå ferdig i 2020-2025. Byen skulle då kunne romme ein million menneske og omfatte det som ville bli den høgaste skyskraparen i verda, med det foreløpige namnet «Azerbaijan Tower». Khazar Islands ligg kring 23 km sørvest for sentrum av Baku. Den nye byen skulle strekkje seg langs to rekkjer av øyar og bygningar, 7 km utover i havet. Øyane ville dekkje kring 2000 hektar. Kring 60 hengebruer skulle gå mellom øyane, som i tillegg til bustader skulle bestå av 150 skular, 50 sjukehus, mange parkar, kjøpesenter, kultursenter, stadion, veddeløpsbane, ein Formel 1-bane og ein internasjonal flyplass, i tillegg til Azerbaijan Tower.. Byen vil verte bygd for å stå imot kraftig jordskjelv, som stundom råkar dette området. 

Avesta var entreprenør for prosjektet, som var venta å koste kring 100 milliardar dollar.
Direktøren for selskapet, Ibrahim Ibrahimov, skal ha fått ideen til prosjektet då han flaug mellom Baku og Dubai.

Då oljeprisen gjekk ned i 2015 fekk prosjektet problem. I mai 2015 blei Ibrahimov arrestert etter at selskapet ikkje kunne betala gjelda si til International Bank of Azerbaijan, ei gjeld som då var rekna til å vera på rudnt 57 millionar dollar. Ibrahimov blei sett fri, og selskapet heldt føre at prosjektet framleis ville bli ferdig mellom 2020 og 2025 med kinesiske investeringar. I ei intervju i april 2017 insisterte Ibrahimov på at det forseinka arbeidet kom til å byrja att seinare det året. I oktober 2017 blei det rapportert at Ibrahimov hadde byrja å arbeida med Avesta att og at han ikkje kom til å forlata Aserbajdsjan, men det blei sådd tvil om arbeidet med Khazar Islands kom til å halda fram.

Kjelder
-------

1. ↑  Evgrashina, Lada; Antidze, Margarita (11. april 2012). «Azerbaijan aims to put up world's tallest building». Reuters. Arkivert frå originalen 11. oktober 2014. Henta 28. juni 2020.
2. ↑  azer news[*daud lenkje*]
3. ↑  Alexander, Anila (April 13, 2012). «Azerbaijan Plans World's Tallest Tower At 'New Venice' (PHOTOS)». International Business Times.
4. ↑  Valiyev, Anar (1. april 2013). «Baku». *Cities* (på engelsk) **31**: 625–640. ISSN 0264-2751. doi:10.1016/j.cities.2012.11.004.
5. ↑  *Azerbaijan News*, arkivert frå originalen 8. mars 2012, henta 19. juni 2012
6. ↑  New York Times article on Ibrahimov's vision for the islands
7. ↑  ViaTechnik report on the islands
8. ↑  «Haji Ibrahim Nehramli - Dream Big, Dream Tall.». Arkivert frå originalen 6. mars 2014. Henta 1. februar 2018.
9. 1 2  Milli.az report on Avesta and the Khazar Islands
10. ↑  Reports of April 2017 interviw with Ibrahimov
11. ↑  Xural Report October 2017

* *Denne artikkelen bygger på «Khazar Islands» frå Wikipedia på engelsk, den 28. juni 2020.*
|  |
| --- |
| **Gjørs** |
| GjørsGjørs |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Orden:** | Piggfinnefiskar Perciformes |
| **Familie:** | Åborfamilien Percidae |
| **Slekt:** | *Sander* |
| **Art:** | **Gjørs** *S. lucioperca* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Sander lucioperca***Linnaeus, 1758 |

**Gjørs** er ein stor ferskvassfisk i åborfamilien. Han er utbreidd i varmt ferskvatn og brakkvatn i Aust-Europa, Sverige og Finland. I Noreg førekjem arten i Austfold og sør i Akershus til Øyeren i Glomma.

Norsk raudliste reknar arten som sterkt truga på grunn av endringar i habitat. Han er følsom overfor forsuring.

Kjenneteikn
-----------

Gjørs kan likna åbor, men er slankare og meir langstrakt med mindre kjeft. Fargen er grønaktig, med mørkare rygg og nesten sølvglinsande buk. I munnen har han eit stort tal på små, kvasse tenner.

Gjørs kan bli 130 cm lang med ei vekt på opp til 20 kg, men er vanlegvis mykje mindre. Dei eldste registrerte eksemplara har vore 16 år gamle.

Levesett
--------

Gjørs lever for det meste pelagisk, men jaktar òg langs botnen i område med lite vegetasjon. Yngelen et vasslopper, hoppekreps og fjørmyggpupper, medan den vaksne fisken stort sett berre et andre fisk. Undersøkingar viser at arten føretrekk ulike habitatar til ulike tider av året.

Gjørsen gyter ved 11 °C i stilleflytande elver med grusbotn. Etter at egga er befrukta, hender det foreldra vaktar dei. Yngelen klekkar etter om lag ei veke, og målar då om lag 6 mm. Dei lever pelagisk nær overflata den første tida.

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Gjørs |
| Svensk | Gös |
| Dansk | Sandart |
| Engelsk | Zander |
| Tysk | Zander, Sander, Schill, Hechtbarsch, Zahnmaul, Fogasch |
| Fransk | Sandre |
| Spansk | Lucioperca |
| Russisk | Sudak (Судак) |

Kjelder
-------

* Brabrand, Åge: «Gjørs» i *Norges dyr - Fiskene 2* Cappelen 1992
* Artsdatabanken Arkivert 2010-07-23 ved Wayback Machine.
* FishBase

Bakgrunnsstoff
--------------

* (no) *Gjørs* hos ArtsdatabankenRedigere på wikidata
* (en) *Gjørs* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasenRedigere på wikidata
* (en) *Gjørs* i Global Biodiversity Information FacilityRedigere på wikidata
* (sv) *Gjørs* hos DyntaxaRedigere på wikidata
* (en) *Gjørs* hos Fauna EuropaeaRedigere på wikidata
* (en) *Gjørs* hos FishBaseRedigere på wikidata
* (en) *Gjørs* hos ITISRedigere på wikidata
* (en) *Gjørs* hos NCBIRedigere på wikidata
* (en) *Kategori:Sander lucioperca* – bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* (en) *Sander lucioperca* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* *Sander lucioperca* – detaljert informasjon på WikispeciesRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur

 |
**Ingjald Illråde** var ein konge av Ynglingeætta, og den siste kongen av den ætta som rådde for Sveaveldet. Soga om han finst i Ynglingesoga.

Ingjald var son av Braut-Ånund, og tok riket etter far sin.Han fekk namnet sitt av di han var hardhjarta og førte ille råd. Styret hans var så hjartelaust at ætta hans vart driven frå Sveaveldet.

Då Ingjald var liten, tapte han i ei tevling mot ein ven, og fosterfar hans, Svipdag Blinde, gav han hjartet av ein ulv å eta. Etter dette vart han hardare og meir hjartelaus enn andre menn, fortel Snorre Sturlason. Han vart gift med Gauthild, dotter av kong Algaute (i Gautland). Ho vart mor til Olav Tretelgja og Åsa Illråde. Åsa var vel så hardhuga som faren, og mot slutten av livet slog dei seg saman og fekk born, er det sagt.

Snorre fortel at Sveariket på denne tida var delt opp i mange herad med ulike heradskongar. Ingjald svor på å samle riket att, og brann seks andre kongar inne i ei gildehall. Berre ein konge kom frå det med livet, og svor hemn på Ingjald. Kong Granmar, og mågen hans, Hjørvard, gjekk til fleire slag mot Ingjald, og med tida laut Ingjald gje seg. Granmar fekk hjelp av Ivar Vidfadme, som sidan rådde for sveaveldet. Ingjald og Åsa, dotter hans, brann seg sjølve inne i ei gildehall då dei såg at all von var ute.

Sonen Olav Tretelgja laut sidan rømme frå Svealand.

### I Den eldste Noregshistoria

Den eldste Noregshistoria fortel berre om Ingjald at han var så redd Ivar Vidfadme at han valde å brenne seg sjølv inne med hirda si. Namnet Illråde finst berre hjå Snorre og Are Frode.
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå symre.* 
***Symra*** er den einaste diktsamlinga Ivar Aasen gav ut medan han levde. Samlinga er eit prov på at det let seg gjera å skrive lyrikk på landsmål. *Symra* var den første diktsamlinga på nynorsk. Attåt gir det eit bilete av Aasen som diktar. Mange av dikta vart snøgt folkeeige, og vart tekne opp i folketradisjonen som viser. Om lag halvparten av dikta lever vidare som songar.

Første utgåva gav han ut i 1863. Den hadde tittelen: *Symra, Tvo Tylvter med nya Visor*. Den endelege utgåva kom i 1875. Då hadde Aasen brigda ho to gonger.

Aasen nyttar kjende folkeviseformar i desse dikta, mellom anna nystev-forma, og byggjer ofte på gamle ordtak og folkelege uttrykk. Visene har ofte vore med i dei klassiske skolesongbøkene, og nokre av dei, som «Nordmannen», er rekna som nasjonalsongar.

Innhald
-------

* «Fyrestev»
* «Gamle Norig»
* «Nordmannen» («Millom bakkar og berg»)
* «Dei gamle Fjelli»
* «Heimvegen»
* «Gamle Grendi»
* «Vaardagen»
* «Sumarkvelden»
* «Haustvisa»¨
* «Hugen»
* «Von og Minne»
* «Saknad»
* «Elskug-kvæde»
* «Det einlege standet»
* «Ymse Vasarlag (1875)»
* «Tolugd Mod»
* «Tjon og Von»
* «Fals og Fusk»
* «Uvitingskap»
* «Høgferd»
* «Hugen til Rikdom»
* «Att og fram»
* «Gløymska»
* «Livet»
* «Vit og Tru»
* «Etterstev»

Tonsetting av dikt
------------------

Nokre av dikta er tonsette av kjende komponistar som David Monrad Johansen, Sparre Olsen og Eivind Groven. I høve Aasen-jubileet i 1996 vart fleire av visene i samlinga sunge inn på folketonar av kvedargruppa Dvergmål. Henning Sommerro har òg sunge inn nokre av dei på plata *Neonlys på Ivar Aasen* frå 1983.

Kjelder
-------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | **Symra** på Wikikilden (frie originaltekstar) |

1. ↑  *Norsk Tidend* nr 5 2013.

* Reidar Djupedal: Etterord i *Symra og andre dikt*. Noregs Boklag. 1963.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | **Symra** på Wikikilden (frie originaltekstar) |
*Dronning Ingerid og Gregorius egger kong Inge*, teikning av Erik Werenskiold. Ingerid var mor til den norske kongen Inge Krokrygg. *Haraldssønenes saga* fortel om korleis Ingerid og lendmannen Gregorius Dagsson var rådgjevarar i regjeringa til Inge.
**Ingerid Ragnvaldsdotter** (fødd ca. 1105) var dronning i Noreg i 1130-åra, da ho var gift med kong Harald Gille (norsk konge 1130-1136). Ingerid var dotter av den svenske stormannen Ragnvald Ingesson, som kan ha høyrt til den kongelege Stenkilætta.

Ingerid var gift med og hadde forhold til fleire framståande skandinaviske menn, og ho fekk minst ti born. Blant borna hennar vart to av dei kongar, to jarlar, to hertugar og ein biskop.

Biografi
--------

Ingerid vart fyrst gifta med Henrik Skadelår, soneson av den danske kongen Svein Estridsson. Med Henrik fekk Ingerid sonene Magnus Henriksson (svensk konge 1160-1161), Ragnvald Henriksson (svensk riksjarl), Knut Henriksson og Buris Henriksson (begge hertugar av Slesvig). Ekteskapet kan ikkje ha vore lukkeleg, for Ingerid freista å rømme frå mannen, men vart avsløra. Henrik Skadelår døydde i 1134, og same år gifta Ingerid seg med den norske kongen Harald Gille. Med Harald fekk Ingerid sonen Inge Krokrygg (norsk konge 1136-1161). Året etter at sonen var fødd vart Harald drepen av den norske tronkrevaren Sigurd Slembe. Etter mannens død fekk Ingerid sonen Inge og stesonen Sigurd Munn (Haralds son med ei frille) godkjente som norske tronfølgjarar, og var politisk rådgjevar for sonen. Eit par år etter mannens død fekk ho sonen Orm Ivarsson med ein høvding frå Opplanda, Ivar Sneis. Ho vart seinare gift med den norske lendmannen Ottar Birting, men dei fekk ingen born. Den siste ektemannen hennar var enda ein norsk lendmann, Arne på Stårheim. Med Arne fekk Ingerid mellom anna sonen Nikolas Arnesson, biskop i Oslo og ein av leiarane for baglarane, og dottera Margret. Margret vart seinare mor til baglarkongen Filippus Simonsson.

Etter at sonen Inge vart drepen i eit slag utanfor Oslo i 1161, forlét Ingerid Noreg. Ho døydde truleg omkring 1170.

Kjelder
-------

* Nils Petter Thuesen: Ingerid Ragnvaldsdatter, artikkel i Norsk biografisk leksikon
* Snorre Sturlasson: Soga um Inge, omsett av Steinar Schjøtt, 1900

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki

 |
**David Vikøren** (26. september 1926–28. mars 2022) var administrerande direktør i Norges Rederiforbund frå 1. januar 1977 til 1992. Han er cand.oecon. frå Universitetet i Oslo 1951. Deretter arbeidde han eit år i Statistisk sentralbyrå før han vart knytt til Rederforbundet i 1952. Han vart assisterande direktør i 1964 og direktør i 1969. Han har hatt ei rekkje offentlege verv og vore rådgjevar ved norske delegasjonar til OECD og UNCTAD.

Far hans, Olav Vikøren (1884-1964), var folkehøgskolerektor og forfattar. Då David vart fødd, var han rektor på Nordhordland folkehøgskole, men i 1928 flytta familien til Gjøvik der han vart rektor på Viken folkehøgskole.

Verv
----

* Styreleiar for Filharmonisk Selskaps Orkester og Hardanger Musikkfest
* Styremedlem i Fridtjof Nansens Institutt og Sjøfartsmuseet

Heider
------

* Kommandør av første klasse av St. Olavs Orden
* Kommandør av Finlands løves orden

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «David Vikøren» frå Wikipedia på bokmål, den 30. juli 2020.*

1. ↑  Om David Vikøren i Store norske leksikon.
2. ↑  *David Vikøren hos Forvaltningsdatabasen*, arkivert frå originalen 5. april 2016, henta 30. juli 2020
3. ↑  Omtale i *Hvem Hva Hvor 1987* side 97
4. ↑  Om Olav Vikøren hos allkunne.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Ingerid Gjøstein Resi** (15. juli 1901–6. august 1955) var ein norsk filolog, Venstrepolitikar og kvinnesaksforkjempar. Ho var formann for Norsk Kvinnesaksforening frå 1952 til ho døydde i ein flystyrt i Sovjetunionen i 1955 saman med resten av ein kvinnedelegasjon på ti kvinner. Ho var også medlem av landsstyret i Venstre.

Bakgrunn
--------

Gjøstein Resi var dotter av politikaren Johan Gjøstein og kvinnesakskvinna Anna Gjøstein, som stifta Stavanger Kvinnesaksforening. Ho gifta seg med sokneprest Oscar Resi og var mor til journalisten Kjell Gjøstein Resi og professor Heid Gjøstein Resi. Hennas eldre bror var tidlegare byrettsjustitiarius og ordførar i Stavanger, Tjalve Gjøstein.

Karriere
--------

Gjøstein Resi var elev ved Kongsgård skole i Stavanger der ho var med i Iduns Julekomedie. Ho arbeida som stortingsstenograf frå 1921, tok artium i 1929 og blei cand.philol. i 1931. Ho var tilsett som forskar i Det norske litterære ordboksverk (no Institutt for litteratur, områdestudier og europeiske språk ved UiO) frå 1931, og forska bl.a. på ordforrådet i dei eldste norske handskrifter. Samstundes arbeida ho i Stortinget, der ho blei referentrevisor.

Politisk virke
--------------

Gjøstein Resi var engasjert i Norsk Kvinnesaksforening (NKF) og Venstre. Ho var leiar i Oslo Kvinnesaksforening 1948–1950, 1. nestleiar i NKF på nasjonalt nivå 1948–1952 og leiar i NKF frå 1952 til sin død i 1955.

Gjøstein Resi var medlem av landsstyret i Venstre og representerte partiet i kommunestyre og formannskap i Oppegård frå 1952. Ho var også stortingskandidat for Venstre i Akershus.

Død
---

Gjøstein Resi døydde i Voronezj-ulukka i Sovjetunionen i 1955 saman med resten av ein kvinnedelegasjon på ti kvinner.

Kjelder
-------

1. ↑  1910 census for Stavanger
2. ↑  "Kongsgaard skole 1824-1924 ",1925 s.171.
3. ↑  Elisabeth Lønnå (1996). *Stolthet og kvinnekamp: Norsk kvinnesaksforenings historie fra 1913*. Gyldendal Norsk Forlag. s. 335. ISBN 8205244952.
4. ↑  *Studentene fra 1920*. Bokkomiteen for studentene fra 1920. 1970.
5. ↑  *De 10 omkomne kvinner minnes ved høytidelighet på Akershus. Urnene og kistene til Fornebu kl. 16 i dag* i VG den 11. august 1955.

* *Denne artikkelen bygger på «Ingerid Gjøstein Resi» frå Wikipedia på bokmål, den 25. mars 2023.*


| * v
* d
* e
Leiarar for Norsk Kvinnesaksforening |
| --- |
| 
* Hagbard Emanuel Berner
* Anna Stang
* Ragna Nielsen
* Anna Bugge
* Ragna Nielsen
* Randi Blehr
* Fredrikke Marie Qvam
* Randi Blehr
* Aadel Lampe
* Fredrikke Mørck
* Anna Hvoslef
* Kitty Bugge
* Margarete Bonnevie
* Dakky Kiær
* Ingerid Gjøstein Resi
* Marit Aarum
* Signe Swensson
* Eva Kolstad
* Clara Ottesen
* Kari Skjønsberg
* Karin M. Bruzelius
* Sigrun Hoel
* Irene Bauer
* Siri Hangeland
* Bjørg Krane Bostad
* Kjellaug Pettersen
* Siri Hangeland
* Berit Kvæven
* Torild Skard
* Margunn Bjørnholt
* Marit Nybakk
* Karin M. Bruzelius
* Anne Hege Grung

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister

 |
Koordinatar: 53°36′N 6°00′W﻿

| **Rockabill** |
| --- |
|  |
| Geografi |
| **Stad** | Irskesjøen

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Irland |
|

Rockabill is located in
Plasseringa i Irland

**Rockabill** (irsk *Carraig Dá Bheola*) er ei øy, eller eigentleg dei to øyane The Rock og The Bill, vest i Irskesjøen, om lag 6 kilometer nordaust for Skerries i County Dublin i Republikken Irland. Det irske namnet, *Carraig Dá Bheola*, tyder «To lepper-skjeret».

Sundet mellom dei to granittøyane er 20 meter breitt. På The Rock står det eit fyr, bygd i 1855–1860 og automatisert i 1989, fleire murar og uthus. Desse oppmurte områda har ført til oppbygging av jord og etter kvart vegetasjon, hovudsakleg lavatera, som fuglar hekkar i. Den mindre øya The Bill har lite vegetasjon. 

Rockabill er eit viktig område for hekkande sjøfugl, særleg for terner. Her ligg den største kolonien av rosenterne i Europa, over 600 par i 2003, og staden er derfor internasjonalt viktig. Det finst om lag like mange vanlege terner og av anna sjøfugl finn ein teist og krykkje.

Rockabill er eigd av Commissioners of Irish Lights og er eit verna område under EU sitt fugledirektiv.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rockabill» frå Wikipedia på engelsk, den 29. februar 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Inger Solveig Sitter** (fødd 18. oktober 1929 i Trondheim, død 11. mars 2015 på Tjøme) var ein norsk prisløna grafikar og målar.

Biografi
--------

Inger Sitter si mor kom frå Viborg i Finland; faren var derimot trøndar og utdanna styrmann. Ho voks opp i Antwerpen og lærte dermed flamsk på skulen. I tenåra var det tydeleg at jenta hadde kunstnartalent, og ho vart difor teken inn på ulike kunstskular, både i Noreg og Antwerpen. Også i vaksen alder har ho veksla mellom å bu i Noreg og i Europa, mellom anna i Antibes i Frankrike. Dei siste åra av livet sitt budde ho på Tjøme i Vestfold.

Allereie i 1948 var ho representert ved Statens høstutstilling. I 1950-åra vart kunsten hennar prega av såkalla lyrisk (naturbasert) abstraksjon. Saman med Irma Salo Jæger og Berit Soot Kløvig danna ho kunstprosjektet *Park 62* frå 1973-1976. Frå 1981-1984 var ho professor ved Statens Kunstakademi, og har i tillegg hatt ei rekkje høgtståande verv. Inger Sitter var også oppteken av å betra kåra for norske kunstnarar, og mykje på grunn av innsatsen hennar vart det innført ordning med *garantiinntekt*.

Kunstverket hennar, *In The Picture* (1964) vart kåra til eitt av Morgenbladets tolv viktigaste norske kunstverk 1945-2005. Sitter har også laga skulpturar.

Inger Sitter var gift to gonger; fyrste gong med kunstnaren Carl Nesjar, andre gongen med forfattaren Rolf Dahlström.

Prisar og utmerkingar
---------------------

* 1978: Oslo bys kunstnerpris
* 1983: Prins Eugen-medaljen
* 1998: Riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden
* 2010: Forfremja til kommandør av St. Olavs Orden
* 2011: *Vestfold fylkeskommunes kunstnerpris*
* 2011: Norsk kulturråds ærespris

Kjelder
-------

* NBL-artikkel om Inger Sitter, skriven av Ole Henrik Moe. Henta inn 11. mars 2013.

### Fotnotar

1. ↑   Tone Staude og Øystein Windstad, 11.03.15: Nrk.no: Inger Sitter er død.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
*Kharkov er òg det russiske namnet på den ukrainske byen Kharkiv.*

**Kharkov** (russisk Харьков; ukrainsk Ха́рків - *Kharkiv*) er ei elv i Ukraina og Russland og ei av sideelvane til Lopan frå venstre.

Elva er 71 km lang med eit nedslagsfelt på 1160 km². Elva har utspring i Krivenkovom Jaru mellom landsbyane Boldyrevka, Saltykovo og byen Oktiabrskij i Belgorod oblast i Russland. Langs elva ligg tettstadane Kharkiv Liptsy og Tsirkuny og elva munnar ut i Lopan ved byen Kharkiv i Ukraina. Ved munningen har elva ei middelvassføring på 2,62 m³/s. Kharkov munnar ut i Lopan 10 km før ho igjen munnar ut i Udy. Kharkov har ei gjennomsnittleg helling på 0,80 meter per kilometer. Breidda på elva varierer frå 2 meter i starten til 20 meter ved munningen, medan djupna varierer frå 0,3 til 0,3 meter. Under vårflaumen stig vassnivået til 2-4 meter. Elva kan derimot tørke heilt inn om sommaren. 

Elva frys til i slutten av november eller tidleg i desember og vert isfri att i starten av mars.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Харьков (река)» frå Wikipedia på russisk, den 19. oktober 2008.*
**Rockbridge County** er eit county i den amerikanske delstaten Virginia. Ved folketeljinga i 2010 hadde det eit folketal på 22 307. Administrasjonsstaden og den største byen i fylket er Lexington.

Historie
--------

Maple Hall, antebellumhus i Rockbridge County nord foe Lexington.
Rockbridge County blei skipa i oktober 1777 av delar av Augusta og Botetourt, som no er nabocounty. Det fekk namn etter steinformasjonen Natural Bridge, eit landemerke i sørdelen av countyet. 

Countyet blei skipa for å redusera reisetida til den næraste domstolen, for å sikra rettvise rettsakar haldne blant kjentfolk. Det fyrste rettsmøtet i Rockbridge County blei halde heime hjå Samuel Wallace den 7. april 1778. Det var færre slavar i Rockbridge County enn i mange andre delar av Virginia, og motstanden mot slaveriet var dermed sterkare her enn elles. Til dømes var fleire medlemmar av fakultetet ved Washington College (no Washington and Lee University) sterke slaverimotstandarar. Mange av dei rikaste innbyggjarane i Rockbridge County var likevel slaveeigarar som testamenterte slavane til enkjene og barna sine.

Cyrus McCormick fann opp sjølvavleggaren i nærleiken av Steele's Tavern nord i countyet.

Kjelder
-------

1. ↑  «State & County QuickFacts». US Census Bureau. Arkivert frå originalen 7. juni 2011. Henta 5. januar 2014.
2. ↑  «Find a County». National Association of Counties. Arkivert frå originalen 31. mai 2011. Henta 7. juni 2011.
3. ↑  Sjå t.d. Alfred L. Brophy & Douglas Thie, "'Land, Slaves, and Bonds': Trust and Probate in the Pre-Civil War Shenandoah Valley," West Virginia Law Review vol. 119 (2016):345. Arkivert 8. februar 2018 ved Wayback Machine.

* *Denne artikkelen bygger på «Rockbridge County, Virginia» frå Wikipedia på engelsk, den 29. juli 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

 Commons har multimedium som gjeld: **Rockbridge County**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* GeoNames

 |
Koordinatar: 84°41′S 96°30′W﻿

**Davis Promontory** er eit lågt forberg, nesten heilt dekt av snø, nær Havola Escarpment. Forberget vender sørover og vart vitja av gruppa frå US Antarctic Research Program som vitja Horlick Mountains i 1960–61. Det vart namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names etter Walter L. Davis, sjefsmekanikar i U.S. Navy, som overvintra ved Ellsworth-basen i 1957, og Byrd-stasjonen i 1960. Davis var medlem av eit 11 mann stort traktorlag, leia av major Antero Havola, som reiste frå Byrd-stasjonen til Amundsen-Scott-stasjonen, 1960–61. Den 25. desember 1960 passerte gruppa nokre få kilometer nord for dette forberget.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Davis Promontory» frå Wikipedia på engelsk, den 30. april 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Davis Promontory» (innhald frå Geographic Names Information System).



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Inger Pedersen** (fødd 3. mai 1936) er ein norsk politikar frå Flekkefjord i Vest-Agder. Ho representerte Nordland og Arbeidarpartiet på Stortinget i tida 1985-93, og var vararepresentant i perioden 1981-85.

Pedersen tok examen artium i 1955. Dei neste to åra var ho journalistlærling i avisa Nybrott i Larvik. Skuleåret 1957/58 gjekk ho på Journalistakademiet, og arbeidde så eitt år ved Flekkefjord-kontoret til avisa Sørlandet. I 1959 vart ho tilsett i avisa Fremover i Narvik, der ho var journalist i 26 år.

I Narvik engasjerte Pedersen seg i partipolitisk arbeid for Arbeidarpartiet. Ho var medlem i bystyret 1968-71 og 1983-87, siste perioden med plass i formannskapet. Frå 1968 til -77 var ho elles medlem i skulestyret, og 1968-79 med i barnehagenemnda, formann i nemnda dei siste åtte åra. Seksårsperioden 1975-81 var ho landsstyremedlem i Arbeidarpartiet og 1979-82 nestformann i Rikstrygdeverket sitt styre.

Stortingsperioden 1981-85 var Pedersen vararepresentant til Stortinget frå Nordland, og møtte ved enkelte høve. Etter stortingsvalet 1985 var ho fast stortingsrepresentant, attvald i 1989. På Stortinget var ho til 15. mai 1986 medlem i Finanskomiteen. Ho vart så flytta over i Justiskomiteen, ein komite ho leia ut tingperioden. Dei siste fire åra på Stortinget, 1989-93, var ho medlem i Kommunal- og miljøvernkomiteen.

Då Pedersen gjekk ut av Stortinget hausten 1993 fekk ho stilling som informasjonssjef i Narvik kommune, ein jobb ho hadde til ho pensjonerte seg i 1998.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
|  |
| --- |
| **Gjødselmygg** |
| Reichertella geniculata*Reichertella geniculata* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Seksfotingar Hexapoda |
| **Klasse:** | Insekt Insecta |
| **Infraklasse:** | Neoptera |
| **Orden:** | Tovenger Diptera |
| **Infraorden:** | Bibionomorpha |
| **Familie:** | **Gjødselmygg** ScatopsidaeNewman, 1834 |

**Gjødselmyggar** (*Scatopsidae*) er ei gruppe flugeliknande myggar som helst lever i tilknytnad til møk og kompost. Familien omfattar ganske små insekt (om lag 0,5-4 mm) og lever over heile verda. Det er på verdsbasis skildra ein 350 artar fordelt på 30 slekter; 44 av desse er kjende frå Noreg.

Dei eldste gjødselmyggane me kjenner til er fossil frå krit-tida i Sibir.

Kjenneteikn
-----------

Gjødselmyggar har robust kroppsbygnad med tydeleg runde hovud. Fargen er som regel einsfarga svart til brun, men dette varierer noko. Fest på dei to grunnleggjande antennesegmenta har dei 5-10 såkalla *flagellomerar* (trådforma antennesegment) i følehorna. Desse er korte, tjukke og klumpute og kan likna på ein stabel tallerkar. For dei fleste artane støyter augo over i kvarandre bak antennene.

Mellomkroppen til gjødselmyggen er noko forlenga, og til ein viss grad flatklemt frå sidene. Somme artar har særleg godt utvikla *coxa* (=«hoftefeste») på første beinpar. Hjå underfamilien *Aspistinae* går det ein tverrgåande kant på dette kroppsområdet. Vengjene har tydelege *costa*- og *radius*-årer, men har elles eit ganske utydeleg mønster. Korleis årene er lagt opp er viktige karakterar for å bestemma dyra til slekt.

Dei fleste artane har særskild utvikla kjønnsdelar. Det kan ofte vera naudsynt å kika på desse i mikroskop for å fastslå kva for art dyra høyrer til.

### Larvar

Larvane til gjødselmyggen er lange og har klart markerte hovud med sterk kitinisering. Munndelane er tyggande og raspande og følehorna er velutvikla, men augo manglar heilt. Dei har som larvar ni bakkroppssegment og tre mellomkroppssegment, hjå somme artar med børster. Fargen er kvit til lys grå.

Levesett
--------

Biologien til gjødselmyggen er generelt sett dårleg kjend. For dei kjende artane vert egga plasserte på fuktig substrat kort tid før hoa døyr. Larvane kan leva på mange ulike måtar, men mest vanleg er det at dei et på rotnande planterester. Det er òg kjend artar som lever på sopp, i gjødsel eller åtsel eller som parasittar hjå maur. Livssyklusen kan ta alt frå tre-fire veker til eit år avhengig av art.

Kjelder
-------

* Jensen, Lita Greve: *Gjødselmygg (Scatopsidae) - kompostbingens hemmelighet* i Insekt-Nytt #4 1999

1. ↑  Ottesen, P.S. (red) :Norske insektfamilier og deres artsantall Norsk Entomologisk Forening 1999

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL

 |
|  |
| --- |
| **Pigghaiar** |
|  |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** EX Utdøydd |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Underrike:** | Bilaterale dyr Bilateria |
| **Infrarike:** | Deuterostome dyr Deuterostomia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Infrarekkje:** | Kjevemunnar Gnathostomata |
| **Klasse:** | †**Pigghaiar** AcanthodiiOwen, 1846 |

**Pigghaiar** eller **taggpansarhaiar** (**Acanthodii**) (av gresk: *akantha* - «torn», «pigg») er ein klasse av fiskar som levde frå silur til og med perm. Pigghaiane ser ut til å ha felles forfedrar med dagens beinfiskar. Klassen hadde både ferskvass- og saltvassartar. Namnet pigghai fekk dei fordi finnane framme var støtta av ein pigg. Pigghaiane er den einaste fiskegruppa som har opp til seks par finnar mellom bryst- og bukfinnane.

Hovudet var dekt av små beinplater, medan kroppen hadde eit dekke av små, tjukke og firkanta skjel. Finnane var i forkant støtta av ein kraftig pigg, som har gjeve dei namnet. Hos dei fleste artane fanst det mellom bryst- og bukfinnane frå eitt til seks par små, finnepar med pigg i forkant. Ein del arter hadde utvikla gjellelokk. 

Ein har funne finnepiggar i devon-avsetjingar i Noreg og på Svalbard. 

Kjende slekter av taggpanserhaiar er *Acanthodes* og *Climatius*.

Kjelder
-------


* «Acanthodii», *Store norske leksikon*, 9. september 2014, henta 17. juli 2016
* caplex.no
Bilete av Skylab teke av Skylab 4, det siste mannskapet som besøkte stasjonen
Mannskapen på Skylab 2 tek til seg eit tyngdelaust måltid
**Skylab** var den fyrste romstasjonen som amerikanarane sende i omlaup rundt jorda. Den 75 tonn tunge stasjonen sveiv rundt jorda frå 1973 til 1979, og fekk besøk av mannskap frå jorda 3 gonger frå 1973 til 1974.

Historie
--------

Skylab vart skoten opp utan mannskap den 14. mai 1973 av ein totrinns Saturn V-rakett. Knapt eit minutt hadde gått før restar frå beskyttelseskjolden sleit av det eine solpanelet og skadde det andre panelet. Etter di det skadde solpanelet ikkje folda ut skikkeleg, fekk romstasjonen dimed eit alvorleg underskot av elektrisitet. Då mannskapen på Skylab 2(sjølve stasjonen bar namnet Skylab 1 då han vart skoten opp) vart send opp den 25 mai 1973, freista mannskapen å manuelt rette ut solpanelet. Då dette ikkje gjekk, sette dei i staden opp ein medbrakt "parasoll" som gav nok elektrisitet til å få ned temperaturen i romstasjonen, slik at mannskapen kunne gå om bord.

Etter at den siste besetninga forlét Skylab den 8. februar 1974, var meininga att Skylab skulle fortsetja å kretse runt jorda fram til byrjinga av 1980-talet, men på grunn av auka solaktivitet ekspanderte jordatmosfæren og banen til Skylab sokk dimed raskare enn det ein hadde rekna med. Skylab styrta den 11. juli 1979.

Skylab-ferdene
--------------

| Skylab 1 var oppskytinga av sjølve romstasjonen |
| --- |
| **Oppdrag** | **Frå** | **Til** | **Total tid** | **Omlaup rundt jorda** | **Besetning** | **Forskningsoppgåver** |
| **Skylab 2** | 25. mai 1973 | 28. juni 1973 | 28 dagar, 50 minutt | 404 | Charles ConradPaul J. WeitzJoseph P. Kerwin | SolobservasjonarJordfotograferingBoimedisinske eksperiment |
| **Skylab 3** | 28. juli 1973 | 25. september 1973 | 49 dagar, 11 timer | 858 | Jack L. BeanJack R. LousmaOwen K. Garriott | Biologiske eksperimentRom-medisinSolfysikkAstrofysikkJordobservatsjonarTeknologi |
| **Skylab 4** | 16. november 1973 | 8. februar 1974 | 84 dagar, 1 time | 1 214 | Gerald P. Carr William R. PogueEdward G. Gibson | Biologiske eksperimentRom-medisinSolfysikkAstrofysikkJordobservasjonerTeknologi |

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Skylab**
**Pietro Anastasi** (7. april 1948–17. januar 2020) var ein italiensk fotballspelar som spela midtspiss frå Catania på Sicilia. Han vart europameister for Italia i 1968, og trefaldig seriemeister med Juventus, ein klubb som han også vann eit cupgull med.

### Klubbspel

Etter å ha spela for Serie D-klubben Massiminiana i heimbyen fekk Anastasi kontrakt med Varese i 1966, ein klubb som då deltok i Serie B. Varese rykte opp i Serie A året etter. Sommaren 1968 vart han overført til Juventus for 650 millionar lire. Gjennom åtte sesongar med Torino-klubben var han med å vinne tre seriemeisterskap; 1972, 1973 og 1975. I 1976 gjekk han over til Inter, ein klubb han spela for i to sesongar og som han vann sitt einaste cup-gull med. Tida 1978-81 var han i Ascoli si teneste, før han avslutta fotballkarrieren med ein sesong i sveitsiske FC Lugano. Han spela i alt 338 serie A-kampar, og skåra 105 mål i dei kampane.

### Landslagsspel

Anastasi debuterte for Italia i finalen i EM i fotball den 8. juni 1968, ein kamp som enda uavgjort 1-1 mellom Italia og Jugoslavia. To dagar seinare var det klart for omkamp, der Anastasi var mellom dei som fekk tillit på ny. I den kampen skåra Anastasi og Italia vann EM-tittelen etter siger 2-0. Han fekk ikkje plass i VM-troppen i 1970, men deltok i VM 1974. Hausten 1975 spela han sin 25. og siste landskamp. Han skåra åtte mål.

### Merittar

* EM-gull 1968 for Italia
* Italiensk seriemeister 1972, 1973 og 1975 med Juventus
* Italiensk cupmeister 1978 med Inter

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pietro Anastasi» frå Wikipedia på tysk, den 8. juni 2013.*


| * v
* d
* e
Italia sitt landslag – EM i fotball 1968 (europameistrar) |
| --- |
| 
* 1 Albertosi
* 2 Anastasi
* 3 Anquiletti
* 4 Bercellino
* 5 Burgnich
* 6 Bulgarelli
* 7 Castano
* 8 De Sisti
* 9 Domenghini
* 10 Facchetti (lagkaptein)
* 11 Ferrini
* 12 Guarneri
* 13 Juliano
* 14 Lodetti
* 15 Mazzola
* 16 Prati
* 17 Riva
* 18 Rivera
* 19 Rosato
* 20 Salvadore
* 21 Vieri
* 22 Zoff
* Landslagstrenar: Valcareggi

 | Flagget til Italia |
|  |


| * v
* d
* e
Italia sitt landslag – VM i fotball 1974 |
| --- |
| 
* 1 Zoff
* 2 Spinosi
* 3 Facchetti (kaptein)
* 4 Benetti
* 5 Morini
* 6 Burgnich
* 7 Mazzola
* 8 Capello
* 9 Chinaglia
* 10 Rivera
* 11 Riva
* 12 Albertosi
* 13 Sabadini
* 14 Bellugi
* 15 Wilson
* 16 Juliano
* 17 Re Cecconi
* 18 Causio
* 19 Anastasi
* 20 Boninsegna
* 21 Pulici
* 22 Castellini
* Landslagstrenar: Valcareggi

 | Flagget til Italia |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Discogs (artist)

 |
|  |
| --- |
| ***Piggies***  Song av The Beatlesfrå albumet *The Beatles* |
|  |
| **Utgjeve** | 22. november 1968 |
| **Innspelt** | 19–20. september og 10. oktober 1968, EMI Studios, London |
| **Sjanger** | Barokk pop, folk |
| **Lengd** | 2:04 |
| **Selskap** | Apple |
| Låtskrivar(ar) | George Harrison |
| **Produsent** | George Martin |
|
|

|  |  |
| --- | --- |
| Have you seen the little piggies crawling in the dirt?
And for all the little piggies life is getting worse,
Always having dirt to play around in.

George Harrison   |  |

«**Piggies**» er ein song av The Beatles på dobbeltalbumet *The Beatles (White Album)* frå 1968. Han er hovudsakleg skriven av George Harrison og har ein cembalo i barokkstil og ein strykekvartett – som tar ei uventa vending ved å spele blues. Teksten er ein sosial kommentar om lyst og marknadsgrådigskap.

«Piggies» starta som ein Harrison-song og er òg tilskriven han, men han etterlét songen uferdig. Då mor hans oppdaga han eit år etter, hjelpte John Lennon til med å gjere songen ferdig. I Harrison-boka *I Me Mine* frå 1982, skriv han at mor hans hjelpte han med ei strofe; *What they need is a damn good whacking!* Han skriv vidare at songen absolutt ikkje har noko med amerikanske politimenn å gjere, som ofte vart kalla «pigs» på 1960-talet. I tillegg hadde songen eit ekstra vers som ikkje vart nytta:

*Everywhere there’s lots of piggies*
*Playing piggie pranks*
*You can see them on their trotters*
*At the piggy banks*
*Paying piggy thanks*
*To thee pig brother*

Feiltolkingar
-------------

Charles Manson, som feiltolka fleire songar frå *Det kvite albumet* til å rettferdiggjere morda hans, tok særskild verselinja *What they need is a damn good whacking!* som forsvar for å gå til åtak på politiet. Då Sharon Tate, Leno og Rosemary LaBianca og andre vart myrda den 9. august 1969, vart knivar og gaflar nytta sidan desse var nemnde i songen. Orda «pig» og «piggy» vart skrivne med blodet til offera på veggane. Harrison vart forskrekka og forferda over at songen hans skulle få ei slik meining.

Eit anna band som har nytta ordet «piggies» på bortimot tilsvarande måte er Death In June. Teksten på tittelsongen knyter seg seg til Manson-drapa i refrenget, *All pigs must die, this ain’t August ’69*.

Medverkande
-----------

I følgje Ian MacDonald:

The Beatles
* George Harrison – solo- og harmonivokal, akustisk gitar, korvokal
* John Lennon – lydbandefektar, vokalistert grynting, korvokal
* Paul McCartney – bass, korvokal
* Ringo Starr – tamburin

Andre musikarar
* Chris Thomas – cembalo
* Henry Datyner – fiolin
* Eric Bowie – fiolin
* Norman Lederman – fiolin
* Ronald Thomas – fiolin
* John Underwood – bratsj
* Keith Cummings – bratsj
* Eldon Fox – cello
* Reginald Kilbey – cello
* George Martin – strykearrangement

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Piggies» frå Wikipedia på bokmål, den 8. februar 2009.*
* MacDonald, Ian (1998). *Revolution in the Head: The Beatles' Records and the Sixties*. London: Pimlico. ISBN 978-0-7126-6697-8.

1. ↑  MacDonald 1998, s. 278.
2. 1 2  Everett 1999, s. 199.
3. 1 2 3  Winn 2009, s. 218.
Forsvaret sin medalje for falne og såra i strid
**Forsvaret sin medalje for falne og såra i strid** vert delt ut av Forsvarssjefen. Den vart innstifta 1. januar 2005, men er gjeldande frå 1. januar 2004. Medaljen vert delt ut til norsk militært personell eller sivilt personell under militær kommando som har vorte såra eller drepne i kamphandlingar, og som må ha vore årsaka av ein av partane i ei konflikt. Medaljen vert delt ut post mortem til næraste pårørande etter personell som har vorte drepne i kamphandlingar eller som har mista livet på grunn av skader årsaka av ein av partane i konflikten. Dersom ein person vert dekorert fleire gonger, berast medaljen med ei forsølva stjerne.

Medaljen er forma som ein kross omgitt av ein krans. Den er i to variantar, ein for såra og ein for falne. Advers: Medaljen for såra har ein purpurfarga kross med eit opphøgd, nedoverpeikande og brote sverd i gylt metall. Kransen er i gylt metall og ligg bak krossen. Medaljen for falne har same utforming, men med svart kross. Revers: Medaljen har påskrifta «FOR LAND OG FOLK» og i tillegg namnet på mottakaren gravert inn på ei horisontal stripe. Medaljen skal berast i eit raudt band med to loddrette striper i svart for falne og i purpur for såra.

Det har ikkje tidlegare vore ein liknande medalje i Noreg.

Bakgrunnsstoff
--------------

Statuttar
**Pieter Cornelis Mondrian** (7. mars 1872–1. februar 1944) var ein nederlandsk målar, ein viktig banebrytar for abstrakt kunst. Han er særleg kjend for sine *Komposisjonar*, måleri som består av strenge geometriske former og grunnfargar.

*Kveld, det raude treet*, 1908-10
*Kai og hav*, 1915
*Komposisjon i raudt, blått og gult*, 1930
*Broadway Boogie Woogie*, 1942

Liv og gjerning
---------------

Mondrian var fødd i Amersfoort. Opphavleg måla han realistisk, for så å lage symbolistiske verk då han vart kjend med teosofien. I Paris kom han 1912 i kontakt med kubismen og utvikla eit heilt abstrakt måleri. Han ville skildre den reine røyndomen, som han oppfatta som noko universelt, og som einast kunne uttrykkast med hjelp av rette linjer og grunnfargane raudt, blått og gult mot svart og kvitt.

I lag med mellom andre Theo van Doesburg danna Mondrian i 1917 gruppa de Stijl, dei danna eit miljø som gav ut eit tidsskrift og elles tok aktivt del i kunstlivet med sine idear. Kunstnargruppa, som også bestod av arkitektar og musikkinteresserte, fremja ein anti-individualistisk og anti-ekspresjonistisk tendens og streva mot objektivitet i sine verk.

Mondrian gav i 1920 ut eit manifest om det han kalla *neo-plastisisme*. Her hevda han at formene, linjene og fargane i naturen har sine eigne absolutte, sjølvstendige verde og tilhøve seg i mellom, fullstendig fri frå ei rolle som kan beskrivast. Om ein lukkast skape, eller gjenskape desse elementa og tilhøva ville ein kunne nå eit idealsamfunn der røyndomen erstatta kunsten. Måleria han laga på basis av desse tankane, er kjenneteikna av horisontale og vertikale linjer i ulike, varsame fargemønster.

Verk av Piet Mondrian kom i 1937 med på den nazistiske kunstutstillinga *Entartete Kunst* i München.

Etter mange år i Paris, flytta Mondrian i 1938 til London. To år seinare flytta han vidare til USA og New York. Der skapte han abstrakte komposisjonar som reflekterte storbyen New York og pulsen og rytmane i jazzmusikken. I 1944 døydde han i storbyen.

Kjelder
-------

* *Store norske leksikon*.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Piet Mondrian» frå Wikipedia på svensk, den 5. oktober 2013.*

Notar

1. ↑  Store norske leksikon

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Piet Mondrian**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Rockall avmerkt på kart
Steinen som er lykjelen til olja
**Rockall** er ein del av eit undersjøisk fjell som stikk opp av havet Nordaust i Atlanterhavet. Det bur ingen menneske der, og det er ikkje ofte nokon går i land. Rockall er nok for dei fleste mest kjend frå vêrmeldingar. Rockall ligg 407 kilometer vest av Hebridane. Posisjonen er 57°35’48"N-13°41’19"V. Fjellet stikk 23 meter opp av havet, med eit tverrmål på kring 27 meter. I 1955 gjekk britiske soldatar i land og erklærte fjellet som ein del av det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland. Dei sette opp ein plakett på fjellet. På plaketten står det:

*«By authority of Her Majesty Queen Elizabeth II, by the Grace of God of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and of her other realms and territories Queen, Head of the Commonwealth, Defender of the Faith etc, etc. etc. and in accordance with Her Majesty's instructions dated the 14th day of September, 1955, a landing was effected this day upon this island of Rockall from HMS Vidal. The Union flag was hoisted and possession of the island was taken in the name of Her Majesty. [Signed] R H Connell, Captain, HMS Vidal, 18th September, 1955.»*
I 1969 vart det oppdaga store petroleumsressursar i området kring. Det er ikkje starta med utvinning av petroleum, men ressursane gjer det attraktivt å ha rettane til kontinentalsokkelen ved Rockall. 
Fleire andre land gjer krav på Rockall. Danmark hevdar krav i høve til Færøyane. I tillegg har Island og Republikken Irland gjort krav på Rockall. 

Miljøorganisasjonen Greenpeace gjekk i 1997 i land på Rockall. I protest mot planane om petroleumsutvinning grunnla dei staten Waveland. 

Det har vore mange skipsforlis ved Rockall. 28. juni 1904 rende D/S «Norge» på St. Helens-revet like nordaust om Rockall, og 610 av dei 765 som var om bord mista livet.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Waveland-nettstad Arkivert 2009-08-21 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Eit **forsvinningspunkt** er eit punkt der to eller fleire parallelle linjer ser ut til å møte kvarandre når dei flyttar seg bort frå observatøren. 

Om ein har eitt forsvinningspunkt vert det kalla *eittpunktsperspektiv* eller *sentralperspektiv*. Alle linjene som fjernar seg vinkelrett i forhold til eit biletplan, møter kvarandre i eit forsvinningspunkt i horisonten. Dette er ikkje eit fotografisk korrekt perspektiv, men gjev god djupneverknad. 

Om ein ser to sider av ein lekam samstundes, må ein nytte to forsvinningspunkt for å få eit fotografisk korrekt perspektiv. Dette kjem av at dei to sidene dannar forskjellige vinklar i forhold til observatøren og heiter *topunktsperspektiv*. 

Om ein ser på høge bygningar, eller viss ein står så nær ein lågare bygning at ein må kikke opp for å sjå toppen, vil dei loddrette linjene sjå ut som dei forsvinn uendeleg langt opp. Dette kallar ein *trepunktsperspektiv*, og ein må då tenkje seg at ein har eit tredje forsvinningspunkt høgt oppe. 

  

* Eittpunktsperspektiv
* Eit rulleband ved Frankfurt internasjonale lufthamn som syner forsvinningspunktet i enden av tunnelen.
* Perugino nyttar perspektiv i fresken *Kristus leverer nøklane til Peter* i Det sixtinske kapellet (1481–82) og var med på å føre renessansen til Roma.
* Eit døme på perspektiv med to forsvinningspunkt.

Kjelder
-------

* forsvinningspunkt. (2011-11-13) I *Store norske leksikon*. Henta frå
Ein **link** er ein sendar + mottakar som vidaresender eit signal han har motteke til eit nytt område.

Ein kald link er av dei enklaste formene av link. Enkelt forklart er det 2 retningsverkande antenner som peikar i kvar sin retning samankopla med ein koakskabel, for å motta eit signal i den eine antenna og vidaresende det i den andre (ein slik link vert ofte kalla ein spegel).

Ein TV-omformar er ein linkstasjon som mottek eit radiosignal frå ein annan fjernsynsomformar eller fjernsynssendar, til dømes på kanal 7 og vidaresender det til dømes på kanal 9. Ein slik linktype vert definert som simpleks.

Kommunikasjonssatellittar er den mest effektive linken som finst. Den kan sende til dømes tv og radiokanalar til dei fleste husstandar i eit område større enn Europa ,med ei sendeeffekt på under 100 watt.

### Bruk innan data

Innan data vert link brukt i fleire samanhengar. Ein link som vidaresender internett og andre datanettverk blir difor her nesten alltid kalla ein radiolink. Ein slik link er halv eller full dupleks. Link blir òg brukt om ein peikar / kopling som vidaresender ein frå ei side på pcen til ei anna side eller fil, både lokalt og på internett. I HTML blir og orda link og hyperlink mykje brukt, men hyperkopling er nok rettare her.