recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Kratthumleblom** |
| KratthumleblomKratthumleblom |
|
| **Status** |
| **Status i Noreg:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Roseordenen Rosales |
| **Familie:** | Rosefamilien Rosaceae |
| **Slekt:** | Humleblom *Geum* |
| **Art:** | **Kratthumleblom** *G. urbanum* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Geum urbanum***L. 1753 |

**Kratthumleblom**, **benediktinarrot** eller **nellikrot** er ei fleirårig urt i rosefamilien. Arten er utbreidd i Europa, Vest-Asia og Nord-Afrika. 

Blome og borre.

Skildring og veksestad
----------------------

Planta vert kring 30-70 cm høg og har ein mjukhåra stengel med sprikjande greiner. Han har grøne begerblad og gule kronblad. Den nedre griffeldelen er fire gonger så lang som den øvre dunhåra delen. Frukta er ei slag lita nøtt med lange, krøkande hår som kan festa seg i pels og klede, slik at frøa blir spreidde.

Kratthumleblom blomstrar kring juni-juli i ur, turre stader i skogen og elles på solrike stader. 

Planta finst i Noreg nord til Lofoten, og er funnen opp til 1000 m i Valdres. Ho er sjeldan i innlandet.

Botanisk teikning av kratthumleblom.

Kratthumleblom i kulturen
-------------------------

Planta er blitt dyrka som nytteplante sidan mellomalderen. Kratthumleblom blei kalla *benedicta* ('den signa') av Hildegard av Bingen på 1100-talet, og blei rekna både som ei lækjande plante og ein amulett som kunne forvisa djevelen - rota til all sjukdom. Urtemedisinsk har planta mellom anna vore brukt ved problem med fordøyingssystemet.

Både rot og plantedelar blir brukte som ingrediensar i matlaging og brygging. Rota minner om kryddernellik i smak og lukt. Ho kan sankast om våren når ho inneheld mykje eterisk olje og brukast til avkok eller ekstrakt. Kratthumleblomrot har vore brukt til å smaksetja både øl, vin, snaps og likør. Plantedelane kan sankast i juli. Blada kan gje ein svak smak til salatar, supper eller stuingar.

Sjå òg
------

* Enghumleblom

*

Kjelder
-------

* «KRATTHUMLEBLOM», *Urtekildens planteleksikon*. Henta 22. juli 2014.
* Geum urbanum, artsdatabanken.no
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
* Svensk Wikipedia.

Referansar

1. ↑  Solstad H, Elven R, Arnesen G, Eidesen PB, Gaarder G, Hegre H, Høitomt T, Mjelde M og Pedersen O (24. november 2021). «Karplanter: Vurdering av kratthumleblom Geum urbanum for Norge. Norsk rødliste for arter 2021.». Artsdatabanken. Henta 14. mars 2022.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
2. ↑  «Artsdatabankens artsopplysningar». Artsdatabanken. 14. mars 2022. Henta 14. mars 2022.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kratthumleblom**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
Løvetann er eit vanleg ugras.
**Ugras** er planter som veks ein stad dei er uynskte. Ein kan ha ugras i hagar, i jordbrukssamanheng, i bygd landskap eller vilt i naturen i samanheng med invasive artar.

I åker og eng konkurrerer ugras med nytteplanter ved at dei brukar opp næringsstoff som nytteplantene var tiltenkt og skygger for dei. Ugras fører òg til mat- og fôrplanter vert forureina. I hagar og bed kan ugras i tillegg til å konkurrera bort planter øydeleggja den planlagde utsjånaden. Typiske døme på ugras i Noreg er løvetann, høymol, åkersennep, floghavre, kveke og så bortetter.

Ugrashandtering
---------------

Den mest brukte metoden, særleg innanfor økologisk landbruk mot rot-ugras som kveke, er å harve jorda ofte om våren, slik at kvekerøtene brukar opp energien sin på å nett spire på ny, før han vert harva ned att. 

Ein vanleg metode for å drepa ugras i konvensjonelt landbruk er å nytta plantevernmiddel, med dette fører til spreiing av gift i naturen. 

I radkulturar, som potet og kålrabi, vert ugraset ofte fjerna mekanisk ved hypping og harving med høveleg reiskap. I moderne jordbruk vert dette arbeidet utført med traktor, noko som fører til at jorda vert pakka saman i botnen på rennerne. Dette fører til at regnvatn renn av i staden for å siga ned i jorda. I bratt terreng kan det òg føra til erosjon ved at vatnet fører med seg matjord.

Kjelder
-------


* Ugras hagegal Arkivert 2016-03-15 ved Wayback Machine.
* «ugras» i Nynorskordboka.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Ugras**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
**Väinö Viktor Muinonen** (30. desember 1898–10. juni 1978) var ein finsk langdistanseløpar frå Lauritsala i Södra Karelen som i 1938 vart europameister i maratonløping.

Muinonen vart femtemann i maratonløpet under dei olympske sommarleikane 1936 i Berlin. To år seinare vann han gullmedaljen på distansen ved europameisterskapen i Paris. I den fyrste internasjonale meisterskapen etter andre verdskrigen, friidretts-EM i Oslo, sikra han seg sølvmedaljen i maraton, 13 sekundar føre Jakov Punko frå Sovjetunionen, hans eigen landsmann Mikko Hietanen vann løpet og syrgde for at den finske dominansen i maraton heldt fram, til dess sprang finske løparar inn til siger i maraton under europameisterskapane.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* Sommar-OL 1936 i Berlin: Nr 5 – 2.33.46
* EM 1938 i Paris: Gullmedalje – 2.37.28, framom Squire Yarrow (2.39.03)
* EM 1946 i Oslo: Sølvmedalje – 2.26.08, bakom Mikko Hietanen (2.24.55)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Väinö Muinonen» frå Wikipedia på tysk, den 25. august 2018.*

* *Denne artikkelen bygger på «Väinö Muinonen» frå Wikipedia på finsk, den 25. august 2018.*
**Hilde Gjermundshaug Pedersen** (fødd 8. november 1964), er ein norsk tidlegre langrennsløpar og skiorienterar, medlem i Nybygda IL. Ho vann to gullmedaljar i 4 x 5 km stafett for Noreg og fleire individuelle sølv- og bronsemedaljar i verdsmeisterskap og olympiske leikar.

### Langrenn og skiorientering

Gjermundshaug debuterte i verdscupen i langrenn 3. mars 1984. Etter nokre års satsing på langrenn trappa ho ned, og konkurrerte i fleire år berre i skiorientering, der ho tok 7 individuelle NM-gull i løpet av åra 1994-98, og vart vinnar av verdscupen i 1997.

### Langrenn

I langrenn gjorde Gjermundshaug Pedersen comeback i verdscupen i 1997. Ho gjekk på det norske stafettlaget som tok sølv under Lahti-VM i 2001. 

I VM 2003 i Val di Fiemme vann Gjermundshaug Pedersen dei første individuelle VM-medaljane sine i langrenn. Det vart bronse både i sprinten og på den klassiske 10-kilometeren. I tillegg gjekk ho for det norske laget som tok bronsemedaljane på stafetten.

Under VM 2005 i Oberstdorf tok ho sin tredje VM-medalje på stafetten, denne gongen gull.

I estiske Otepää vann ho 10 km klassisk 7. januar 2006, og tok dermed sin aller første verdscupsiger i ein alder av 41 år. Under Ski-NM 2006 på Kongsberg tok Pedersen, saman med døtrene Eli og Ida, eit historisk NM-gull i stafett for Nybygda IL. Same år tok ho òg bronsemedaljen på 10 km klassisk i Torino.

### Ymse

I 2002 vart Hilde Gjermundshaug Pedersen tildelt Egebergs ærespris for prestasjonane i skiorientering og langrenn.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Resultatoversikt hos FIS Arkivert 2006-03-10 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Utsnitt av Michelangelos målarstykke i Det sixtinske kapellet der Gud skaper liv i Adam
**Kreasjonisme** (av latin *creatio* = skaping) er det filosofiske synet at verda og livet på jorda er skapt av ei eller fleire guddommeleg(e) makter gjennom éi eller fleire særskilte, medvitne skapingshandlingar.

Kreasjonisme står i motsetnad til den darwinistiske utviklingslæra og vert ikkje teken seriøst som forklaringsmodell i vitskapen. Med «intelligent design» er det forsøkt å få kreasjonismen til å framstå som ei vitskapleg lære.[*treng kjelde*]

Tradisjonelt har den kristne kyrkja stått på eit kreasjonistisk verdsbilete, men i dag vert retninga identifisert med fundamentalistiske grupperingar. I fleire andre religioner finst det tilsvarande syn og kløyvingar.[*treng kjelde*]

I nokre land har det vore diskutert om skolane skal undervise i kreasjonisme, utviklingslære, eller begge delar. Debatten har vore særleg hard i USA; dette har samanheng med at kreasjonismen er blitt ståande som ei symbolsak for somme fundamentalistiske grupper.

Dei fleste større protestantiske kyrkjer og i den katolske kyrkja har per i dag ikkje større problem med evolusjonsteorien: Dei ser for seg at kimen til evolusjonen var innebygd i verda slik ho var skapt av Gud.
Dermed er ikkje motstanden mot evolusjonsteorien nå stor lenger i dei største kyrkjesamfunna. Desse tolkar forteljinga om skapinga, slik ho er gjengjeven i Fyrste mosebok, allegorisk heller enn bokstaveleg.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Samleside med artiklar om kreasjonisme frå nettavisa forskning.no Arkivert 2005-11-26 ved Wayback Machine.
* Norsk kreasjonistisk nettstad
* Temaside med artiklar frå nettsidene til Skepsis
* Dansk kreasjonistisk nettstad
* Evolution Sciences versus Doctrines of Creationism and Intelligent Design

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
Kratt danna av gulltorn ved havet på Great Orme i Wales.
**Kjerr, kratt** eller **snar** viser til tettvaksne buskar eller småtre som kan danna landskap eller småskogar.

Krattskog finst mest i særskilde klima, gjerne der tre ikkje kan veksa. Ein finn han mykje i område som har middelhavsklima, det vil seia område med milde vintrar og tørre somrar. Slike område med sine særskilde vegetasjonstypar finn ein mellom anna rundt Middelhavet, med maquiskratt, i Sør-Afrika (fynbos), California (chaparral), Chile (matorral) og sør i Australia (mallee, kwongan). Ein finn også krattlandskap i halvtørre tropiske område, i kystlandskap og i stader med arktisk eller alpint klima.

Kratt i middelhavsklima ser ut til å ha utvikla seg frå ulike utgangspunkt til liknande endepunkt, typisk frå plantar tilpassa fuktige klima til mykje tørrare tilhøve.
Slike kratt veks typisk mellom 20. og 40. breiddegrad både nord og sør for ekvator, og kan opptre som eit belte mellom ørken på lågare og skogdekke på høgare breiddegrader.
Mange krattlandskap blir regelmessig utsett for eld som drep eller held tre i sjakk og ofte også hjelper krattvekstane til å formeira seg.

Menneskeleg påverknad kan også ha ført til vekst av krattskog, til dømes gjennom avskoging, beite eller eldbruk som forringer jordsmonnet. Kratt kan oppstå som del av attgroing på ein stad som tidlegare er blitt rydda for tre. I nokre få høve kan det også koma av innføring av invasive krattdannande planteartar.

Kjelder
-------

1. ↑  «kratt» i Nynorskordboka.
2. 1 2 3 4 5 6  
Jeremy M.B. Smith, «scrubland», *Encyclopædia Britannica*
**Radioaktive mineral** er ei nemning for mineral som inneheld dei radioaktive grunnstoffa uran og thorium, og dotterprodukt som blir danna ved nedbryting av desse.

Somme kaliumhaldige mineral, som kalifeltspat og glimmer, som begge er av dei vanlegaste minerala i jordskorpa, er òg radioaktive på grunn av kaliumisotopen 40K, men blir likevel ikkje rekna med til dei radioaktive minerala då radioaktiviteten er særs svak.

Ein deler mineral som inneheld uran og thorium inn i to grupper, dei primære og sekundære minerala. Dei sekundære minerala vert danna ved forvitring av dei primære minerala og omfattar for det meste berre uranmineral.

Primære radioaktive mineral
---------------------------

Dei primære radioaktive minerala er stort sett mørke og svarte og særs tunge oksid og silikat. Desse minerala har som regel mista krystallstrukturen sin på grunn av den radioaktive strålinga. Dette vert kalla metamikt tilstand.

Det viktigaste primære uranmineralet er uraninitt og varietetane bekblende, brøggeritt og cleveitt. Desse finst alle fleire stader i Noreg på granittpegmatittgangar. 

I tillegg finst thorianitt, thoritt, thucholitt, daviditt, pyroklor, polymignitt, fergusonitt, euxenitt, samarskitt, yttrotantalitt, allanitt, monazitt og coffinitt.

Sekundære uranminerar
---------------------

Sekundære uranmineral finst gjerne i livlege fargar i gult, grønt, oransje og raudt. I ultrafiolett lys vil desse ofte fluorescere kraftig. Dette kan vere nyttig i søkinga etter uranførekomstar, sidan dei sekundære minerala indikerer kvar dei primære minerala ligg. Leitinga føregår elles ved hjelp av geigerteljarar og scintillometer, både frå bakken og fly. 

Dei viktigaste sekundære uranminerala er vasshaldige oksid, hydroksidar, karbonat, fosfat, arsenat og silikat. Dei fleste inneheld det komplekse uranyl-ionet (UO2)2+ med seksverdig uran. Thorium dannar ikkje noko tilsvarande kompleks-ion, og dette forklarar kvifor det finst så få sekundære thoriumminerala. 

Viktige sekundære uranmineraler er autunitt, torbernitt, carnotitt og tyuyamunitt. Det siste har særskild tyding for uranproduksjonen.

I Noreg kjenner ein til dei følgjande sekundærminerala av uran: becquerelitt, boltwooditt, carnotitt, clarkeitt, fourmarieritt, joliotitt, kamotoitt-(Y), kasolitt, liebigitt, rutherfordin, schoepitt, schröckingeritt, studtitt, torbernitt, tyuyamunitt og meta-tyuyamunitt, uranofan og uranofan-beta og vandendriesscheitt.

Kjelder
-------

* Raade, Gunnar. (3. april 2009). Radioaktive mineral. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå .
**Hilde Sandvik** (fødd 30. april 1970) er ein norsk journalist og tidlegare kultur- og debattredaktør i *Bergens Tidende*. Sandvik er fødd i Erfjord i Suldal kommune og utdanna cand.philol. frå Universitetet i Bergen.

Journalist og redaktør
----------------------

Sandvik var i perioden 2003-06 redaktør i tidsskriftet *Syn og Segn* saman med Marit Eikemo.

Ho var sommaren 2005 debattredaktør i *Dagbladet*. Ho har òg vore spaltist i *Klassekampen* og dessutan skribent i fleire andre publikasjonar. I perioden frå 2006 til 2016 var ho i Bergens Tidende, først som journalist, så som debattredaktør, og i 2010–16 var ho kultur- og debattredaktør.

I 2012 fekk Sandvik Kulturdepartementet sin nynorskpris for journalistar, saman med Katrine Sele.

I 2016 lanserte Sandvik Broenxyz, eit nordisk mediehus, med seg sjølv som redaktør.

I 2020 lanserte NRK P2 i lag med SR og DR radioprogrammet «Norsken, svensken og dansken», eit skandinavisk samarbeid med Hilde Sandvik som programleiar.

Styreverv
---------

Hilde Sandvik er medlem av Utvida Råd i Studentersamfunnet i Bergen. Utvida Råd består av ressurspersonar frå akademia, mediebransjen og kulturlivet i Bergen, og er eit kompetanseorgan for Studentersamfunnet. Ho har tidlegare vore styremedlem i samtidsmusikkfestivalen Borealis og nestleiar i Norsk Tidsskriftsforening.

Sandvik har sidan 2016 vore styremedlem i Amedia, og er i 2020 nestleiar i styret.

Forfattar
---------

Våren 2007 kom Sandvik ut med boka *Hersketeknikk*, skriven i lag med Jon Risdal. I *Diverse teikningar*, òg frå 2007, stod Marvin Halleraker i Bergens Tidende for teikningane og Hilde Sandvik for teksta. Hausten 2008 kom boka *Traktorland* saman med Knut Egil Wang.

Bibliografi
-----------

* *Hersketeknikk*, saman med Jon Risdal, Spartacus (2007)
* *Diverse teikningar*, saman med Marvin Halleraker, Bergens Tidende (2007)
* *Traktorland*, saman med Knut Egil Wang, Cappelen Damm (2008)

Referansar
----------

1. ↑  Garvik, Olav (15. november 2019). «Hilde Sandvik». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). Henta 3. september 2020.
2. ↑  «Hilde Sandvik, Litteratursymposiet i Odda 2020». Henta 03.09.2020.
3. 1 2  «Hilde Sandvik - Allkunne» (på norsk). Henta 3. september 2020.
4. ↑  «2012 - Katrine Sele og Hilde Sandvik | NRK Nynorsk mediesenter». Henta 3. september 2020.
5. ↑  Michalsen, Gard L. (17. desember 2016). «Nå har Hilde Sandvik åpnet broen. «Det er ikke en avis å abonnere på, men et samfunn å være medlem i»» (på norsk). Henta 3. september 2020.
6. ↑  Framnes, Andreas (2. mars 2020). «Skandinavisk samarbeid: Premiere på Norsken, svensken og dansken i NRK P2» (på norsk bokmål). Henta 3. september 2020.
7. ↑  «Studentersamfunnet H16» (på engelsk). Henta 3. september 2020.
8. ↑  «Styret». Arkivert frå originalen 15. august 2020. Henta 3. september 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Hilde Sandvik (journalist)» frå Wikipedia på bokmål, den 27. august 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
Koordinatar: 68°41′36.6″N 15°26′11.1″E﻿
**Sortlandssundet** er sundet mellom Langøya og Hinnøya i Vesterålen. Sortlandsbrua går over sundet, mellom Sortland på Langøya og Strand på Hinnøya.

Sør for Sortlandssundet skil Hadselfjorden Hadseløya på den eine sida og Hinnøya og Austvågøya på den andre sida. Nord for Sortlandssundet skil Gavlfjorden Langøya og Andøya, og Risøysundet skil Andøya og Hinnøya.

Hurtigruta går gjennom Sortlandssundet, med anløp på Sortland mellom Stokmarknes og Risøyhamn.

Før bruene i Vesterålen blei bygde gjekk det fleire ferjer over Sortlandssundet. I tillegg til ferja mellom Sortland og Strand, gjekk det ferje mellom Sortland og Maurnes, og mellom Sortland og Djupfjorden.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sortland Havn: Seilingsforhold i Sortlandssundet[*daud lenkje*]

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sortlandssundet» frå Wikipedia på bokmål, den 25. november 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 14°12′N 43°19′E﻿

**Zabid** (arabisk زبيد, òg skrive **Zebid**) er ein by på den vestlege kystsletta i Jemen med kring 52 590 innbyggjarar. Byen er kalla opp etter Wadi Zabid, ein dal i sør og er ein av dei eldste byane i Jemen. Han var hovudstaden i landet frå 1200- til 1400-talet og eit senter for den arabiske og muslimske verda på grunn av det kjende Universitetet i Zabid og er eit senter for islamsk utdanning. Han var hovudstaden i Ziyadide-dynastiet frå 819–1018 og Najahide-dynastiet frå 1022–1158.

Zabid er innskriven på verdsarvlista til UNESCO. Den store moskeen er godt synleg i byen.

Trugslar til Zabid
------------------

Zabīd
I 2000 vart Zabid oppført på truga verdsarvstader, fordi staden var dårleg vedlikeheldt. Om byen ikkje utbetra bevaringa av kulturarva si, kan dei miste status som verdsarvstad.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zabid» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juni 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  population of Zabid
2. ↑  "Najahid Dynasty." Encyclopædia Britannica Online, 14 April 2006.
3. ↑  UNESCO World Heritage Site in Danger 2000: Historic Town of Zabid
4. ↑  Ahmad al-Aghbari and Mohammad al-Ulofi (15. februar 2009). «Is Yemen Able to Keep Zabid Listed in World Heritage?». Saba News.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Zabid**

* UNESCO
* Encyclopaedia Britannica, Zabid
**Snapphanar** var det skjellsordet den svenske krigsleiinga på 1600-talet bruka om både landevegsrøvarar, dansksinna skånske bønder og dei skånske styrkane som kjempa på dansk side i dei dansk-svenske krigane i perioden, framfor alt under den skånske krigen 1675–1679. 

Ordet snapphane kjem truleg frå tysk, avleia frå «schnappen», 'røva'. I Tyskland blei ordet brukt om landevegsrøvarar og fredlause.

Det var tre ulike kategoriar. Ein kategori var skåningar (og danskar) som tok verving i eitt av dei friskyttarkompania som blei organisert på ordre av den danske kongemakta. Desse kompania var ridande forband på 100-200 friskyttarar som opererte over store område og først og fremst angreip den svensk arméen sine forsyningslinjer. Altså eit slags geriljasoldatar. Den andre kategorien var heilt vanlege bondeoppbod, der den skånske befolkninga tok til våpen mot svenske styrkar, denne kategorien forekom berre i innleiingsfasen av krigen. Den tredje kategorien var dei eigentlege snapphanane, det vil seie røvarar som strauk omkring i skogstraktene. Deira plyndringar retta seg ikkje berre mot den svenske arméen men òg mot sivilbefolkninga i Skåne, Halland, Småland og Blekinge. Også friskyttarar var nøydde til å skaffe seg forsyningar frå sivilbefolkninga, noko som med tida blei ein stor byrde for bøndene i grenseområda og innebar at skilnaden mellom friskyttarar og snapphanar blei mindre tydeleg etter kvart som krigen heldt fram.

Danske samtidige historikarar skilde mellom friskyttarar og landevegsrøvarar, i motsetning til dei svenske, som ikkje gjorde det på den tida. Alle tilfangetekne motstandarar blei kalla snapphanar av svenskane, og dei blei utsette for den same nådelause behandlinga. Og bønder kunne bli dømde til døden berre for samrøre med mistenkte snapphanar. Avrettingsmetodane mot snapphanar og bønder som samarbeidde med dei var somtid svært pinefulle.

**Kjelde:** Svensk wikipedia, artikkel med same namnet.
**Sosial mobilitet** er mogleiken eit individ har til å gå bort frå den sosiale klassa ein er fødd inn i. Omgrepet vert nytta hovudsakleg innanfor sosiologi. Det inneber noko meir enn berre flytting til nytt strøk, det omfattar inkorporering av andre normer og aksept hjå den nye klassa ein kjem inn i. Skifte av politisk eller religiøs tilhøyrsle er vanlegvis rekna som horisontal mobilitet, medan endring i sosial status, t.d. ein jobb med høgare hierarkisk status, er vertikal mobilitet. Dersom eins foreldre var bønder, og ein sjølv vart direktør i eit selskap, har ein hatt ein positiv vertikal mobilitet.

I ein velferdsstat freistar ein å hjelpa innbyggjarane sine til å tileigna seg godar som kan hjelpa dei til sosial mobilitet. Noreg er ein velferdsstat der den vanlegaste sosiale mobiliteten er frå «arbeidarklassa» til «akademikarklassa». Dette heng saman med utviklinga Noreg har hatt igjennom interessa for meir kunnskap i arbeidssektoren og den teknologiske utviklinga elles. Samstundes har det òg med mogleiken til å taka høgare utdanning som ein får gratis på bakgrunn av velferdstaten.

Måling av sosial mobilitet føregår ofte ved å telja kvar mange individ frå ei gitt gruppe som byter gruppe og tilhøyrsle over eit visst tidsrom. Ein del samfunn i verda har tilnærma null-mobilitet (engelsk *Social immobility*). Kastesystemet, slik t.d. India praktiserer, forhindrar sosial mobilitet.

Sjå òg
------

* Klasse
* Kastesystem
* Klasselaust samfunn

Kjelder
-------

1. ↑  *Dictionary of Sociology and Related Sciences*, 1966 Edition (Social mobility) Littlefield, Adams & Co (se også: Social immobility

* *Denne artikkelen bygger på «Sosial mobilitet» frå Wikipedia på bokmål, den 19. november 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS
* NKC
* BNE

 |
**Uratom** (*primeval atom*) er ei eldre nemning på tilstanden til universet ved starten av utvidinga, like etter big bang. Omgrepet vart innført av den belgiske kosmologen Georges Lemaître (1894–1966), som føresilte seg at dette uratomet bestod av elementærpartiklar. 

På same måte syner **ureldkula** (*primeval fireball*) til den same tilstanden. Heile universet var då fylt av ei «eldmørje» som bestod av særs energirike elementærpartiklar og stråling. Tettleiken og temperaturen i denne eldmørja var særs høg, men på grunn av utvidinga minka både tettleiken og temperaturen. 

Ein har rekna ut at den opphavlege strålinga (gamma- og røntgenstråling) framleis fyller heile verset i form av kosmisk bakgrunnsstråling, men er no blitt «avkjølt» til berre kring 3 grader over det absolutte nullpunktet (mikrobølgjestråling). Denne strålinga med bølgjelengder i mm- og cm-området vart første gongen påvist i 1965.

Kjelder
-------


* «Primeval fireball», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
* «Primeval atom», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
**Lille Presteskjær fyrstasjon** er eit innseglingsfyr ved innseglinga til Rekefjord i Sokndal kommune i Dalane i Rogaland fylke. Fyret vart automatisert og avfolka i 1973. 

Lille Presteskjær fyrstasjon is located in Rogaland
Plasseringa til Lille Presteskjær fyrstasjon

Fyrstasjonen vart oppretta i 1895 og forutan sjølve fyrtårnet høyrer det eit naust og eit uthus til stasjonen. Fyrtårnet er eit støypejarnstårn. Gjennom 60 år gjekk arbeidet som fyrvaktar på Lille Presteskjær i arv frå far til son gjennom tre generasjonar, familien heitte Gjertsen. Fyrvaktarfamilien budde i sjølve tårnet, nedst var det kjøken, i etasjen over var det stove og over det igjen var det soverom. I etasjen like under fyrlykta, i det minste rommet, budde reserveassistenten.

I 1973 vart sjølve fyrlykta fjerna frå tårnet og erstatta med ei lanterne. Grunnen var at aktiviteten i steinbrotet like ved laga så mykje støv, risting og steinsprut at det vart for mykje ekstraarbeid med vindaugsvasking og ruteskifting.

Staten eig fyrstasjonen og han er ikkje freda. Det vert no drive catering- og hotelldrift på fyrstasjonen.

Kjelder
-------

* Red. Bjørn Arild Ersland: *En kjede av fyr* – Randaberg kommune, Kulturavdelingen 2004.
* Norsk fyrhistorisk forrening si nettside om Lille Presteskjær fyrstasjon.

| * v
* d
* e
Fyr i Rogaland |
| --- |
| Eigerøy • Feistein • Fjøløy • Flatholmen • Geitungen • Høgevarde • Kvassheim • Kvitsøy • Lille Presteskjær • Obrestad • Røværsholmen • Skudenes • Sørhaugøy (Tonjer) • Tungenes • Utsira • Vibberodden • Vikeholmen |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Kredittkort
**Kredittkort** er eit plastkort som nyttast i staden for kontante pengar ved kjøp av varer eller tenester. Selskapet som har gjeve ut kortet står ansvarleg for oppgjeret med brukarstaden, mens brukaren i sin tur gjer opp med kortselskapet. 
Storleiken på korta fylgjer ISO/IEC 7810-standarden som ID-1. Denne er definert som 85.60 × 53.98 mm.

Kredittkort i omløp
-------------------

I Noreg finst 2,4 millionar kredittkort i omløp. 1,9 millionar er VISA eller Mastercard som vert gjeve ut av selskapet Teller AS. Diners Club har ca 200 000 kort i omløp, American Express om lag 90 000. 10 % av Visa-korta i Noreg er kredittkort, mens 90 % er debetkort.

American Express og VISA i Noreg
--------------------------------

American Express var det første kredittkortet i Noreg. Det blei introdusert på marknaden på byrjinga av 70-talet. VISA blei lansert i Noreg i 1977. VISA Norge AS opererte på lisens frå det USA-amerikanske selskapet. Etter nokre år var det over 500 000 VISA debet- og kredittkort i omløp. Styret i Visa Norge meinte då at marknaden var metta. I dag er det over 4,5 millionar VISA-kort på den norske marknaden. Dei fleste er debetkort som er gjevne ut av norske bankar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Teller/VISA in historie i Noreg Arkivert 2009-02-27 ved Wayback Machine.
* Forbrukarrådet om kredittkort

Referansar
----------

1. ↑
Trikk mot sentrum på Lilleaker haldeplass på Lilleakerbanen.
Ein trikk på Lilleakerbanen på haldeplassen på Jar på veg inn mot Oslo sentrum over Lilleakerbanen før Kolsåsbanen vart T-baneline. Trikken er to motorvogner, såkalla «gullfiskar», samankopla i tog. Attom står ei av dei tidlegare blåmåla vognene som gjekk i trafikk på den dåverande Kolsåsbanen mellom Kolsås og Nationaltheatret stasjon.
Lilleakerbanen i 1920.
Haldeplassen for trikken på Jar, med spor og plattformar skilde frå spora og plattformane på T-banelina på haldeplassen. Plattformane for T-banetoga ligg i framgrunnen, og er ikkje kome med på fotografiet.
**Lilleakerbanen** er ei trikkelinje som opna som forstadsbane på eigen trasé over Skøyen fram til Lilleaker i Oslo i 1919, og som no er ei trikkelinje for bytrikken i Oslo fram til Jar i Bærum kommune, der banen møter T-banens linje Kolsåsbanen. Her har trikken sams stasjon med T-banen, men eigne plattformar på grunn av ulik storleik på vognene. Frå Jar går trikken vidare på T-banelinja fram til Bekkestua i Bærum, der trikken har endestasjon på eigne sidespor på T-banestasjonen. Køyrestraumen, som er 750 volt likestraum, får trikken frå kontaktleidning over sporet, òg på den strekninga av T-banelinja der T-banetoga nytter straumskjene.

Soga
----

Lilleakerbanen var opphavleg ei dobbeltspora linje i nettet til Kristiania Elektriske Sporvei (Blåtrikken), og vart trafikkert med toaksla og moderniserte bytrikkar etter at banen var opna til Lilleaker i 1919. I 1924 vart banen lengd innover i Bærum, fyrst til Bekkestua, deretter til Avløs, der det vart bygd vognhall og verkstad, og i 1930 var banen lengd heilt til Kolsås, men berre som enkeltspora linje. På 1930-talet var denne strekninga gjort dobbeltspora fram til Valler, og fram til Kolsås i 1941.

Lilleakerbanen vart halden utanfor samanslåinga som fylgde av at Oslo kommune i 1924 gjorde gjeldande sin rett til å løyse inn sporvegsselskapa Kristiania Elektriske Sporvei og Kristiania Sporveisselskab (Grønntrikken) og skipa AS Kristiania Sporveier, og selskapet som dreiv Lilleakerbanen fekk namnet Bærumsbanen.

Sjå òg
------

* Bærumsbanen
* Kolsåsbanen

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lilleakerbanen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Koordinatar: 39°55′N 28°10′E﻿

**Susurluk** er ein liten by og eit distrikt i provinsen Balıkesir nordvest i Tyrkia. Han er kjend for produksjonen av såpe og mjølkeprodukt. Vegen mellom İstanbul og İzmir passerer gjennom Susurluk. Byen har kring 25 000 (2010) innbyggjarar. 

I 1996 var det ei bilulukke i byen, der fire personar miste livet. Dei omkomne var eit varamedlem for paralmentet, ein kjend høgreekstremistisk leiar, ein tidlegare venleiksdronning og ein overbetjent. Resultatet vart ein politisk skandale og sosial uro sidan det vart rekna som det endeleg beviset på at det var eit samband mellom politikk, organisert kriminalitet og byråkratig, på tyrkisk kalla *derin devlet* den djupe staten. Fleire personar vart arresterte og dømde etter ulukka.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Susurluk» frå Wikipedia på engelsk, den 28. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Lee, Martin A (12. april 1998). «Turkish Dirty War Revealed, but Papal Shooting Still Obscured». *Los Angeles Times*. s. M-2. Henta 28. august 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Stardust-bilete av Wild 2
Prøvekapselen like etter landing i Utah-ørkenen.
**Stardust** er ein interplanetarisk NASA-sonde. Den hadde som hovudmål å samla inn små støvpartiklar frå komaen til kometen 81P/Wild (ber òg namnet Wild 2) under ei nærpassering av kometkjernen. Passeringa skjedde den 2. januar 2004 ved ein avstand på 240 km. 

Den 15. januar 2006 returnerte sonden prøvane til jorda i form av ein kapsel som landa i ørkenen i Utah. 

Sjølve Stardust-sonden styrte unna jorda og har fått utvida oppdraget sitt til å vitja kometen Tempel 1 som Deep Impact-sonden sendte eit koparprosjektil inn i. Den utvida delen av ferda har fått namnet NExT (New Exploration of Tempel 1) og vil bli den første gongen ein komet har blitt vitja meir enn èin gong. Passeringa skjer den 14. februar i 2011.

På sin veg mot Wild 2 passerte Stardust den 2. november 2002 hovudbelteasteroiden 5535 Annefrank. Sonden tok detaljerte bilete av asteroiden og kunne testa ut observasjonsprogram som skulle brukast under nærpasseringa av Wild 2. Nærpasseringa gav òg ny kunna om sjølve asteroiden.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Prosjektet si heimesida
* Bilete og illustrasjonar hjå NASA Photojournal

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Romsonden Stardust**

Kjelder
-------

1. ↑  
«NASA Spacecraft Makes Great Catch...Heads for Touchdown». 2. januar 2004. Henta 16. juni 2008.
2. ↑  
«NASA's Comet Tale Draws to a Successful Close in Utah Desert». 15. januar 2006. Henta 16. juni 2008.
3. ↑  
«NASA gives two successful spacecraft new assignments». 3. juli 2007. Henta 16. juni 2008.
4. ↑  
«Stardust Successfully Images Asteroid Annefrank During Dress Rehearsal». 4. november 2002. Henta 16. juni 2008.
Koordinatar: 63°55′S 57°40′W﻿

**Herbert Sound** er eit sund i Antarktis som strekkjer seg frå Cape Lachman og Keltie Head i nordvest til passasjen mellom The Naze og False Island Point i søraust, mellom Vega Island og James Ross Island og frå Prince Gustav Channel til Erebus and Terror Gulf. Den 6. januar 1843 oppdaga kaptein James Clark Ross ei vid bukt aust for sundet, som han kalla «Sidney Herbert Bay» etter Sidney Herbert, førstesekretær i Admiralitetet. Sjølve sundet vart oppdaga og kartlagd av Den svenske antarktisekspedisjonen, 1901–04, under Otto Nordenskjöld, som saman med den vide bukta kalla det «Sidney Herbert Sound». Det tilrådde namnet er berre Herbert Sound og gjeld for området vest for passasjen mellom The Naze og False Island Point. Bukta som Ross oppdaga er den vestlege delen av Erebus and Terror Gulf.

Kjelder
-------

1. ↑  «Herbert Sound». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 19. oktober 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Herbert Sound» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Baffinbukta** er havområdet mellom den nordvestlege delen av Grønland og dei arktiske øyane i det austlege Canada. Den 70. breiddgraden er sett som grense mot Davissundet i sør. Mot nord vert Baffinbukta innsnevra til det smale Naressundet mellom Nordvest-Grønland og Ellesmereøya. Baffinbukta er opptil 2 905 meter djup, om lag midt mellom Diskoøya og Kapp Raper på Baffinøya. I norddelen, ved innløpet til Smithsundet, er eit 50 000 km² stort polynja, eit havstykke der det heile året er ope hav.

Labradorstraumen er ein arktisk havstraum som går mot sør frå Baffinbukta og langs kystane av Newfoundland og Labrador, og som lengre sør dreiar mot aust og går i hop med Golfstraumen. Vestis er den lokale nemninga for havis danna i Baffinbukta og Davissundet, vest for Grønland.

Isfjell ved Kapp York
På 1800-talet var Baffinbukta eit viktig område for kvalfangst, særleg av grønlandskval og narkval. Åra 1903-06 lukkast polarforskaren Roald Amundsen å sigle den lange vegen frå Baffinbukta til Alaska med «Gjøa»; han og mannskapet hans vart dermed dei fyrste som sigla gjennom heile Nordvestpassasjen.

Baffinbukta har namn etter den engelske sjøfararen William Baffin, som i 1616 sigla opp langs vestkysten av Grønland.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Baffinbugten» frå Wikipedia på dansk, den 30. juli 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Krattfuglar** |
| LarmkrattfuglAtrichornis clamosusLarmkrattfugl*Atrichornis clamosus* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Overorden:** | Neoaves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | **Atrichornithidae** |
| **Slekt:** | **Krattfuglar** *Atrichornis*Stejneger, 1885 |

**Krattfuglar** er sky, tilbaketrekte, bakkelevande sporvefuglar som utgjer den biologiske slekta *Atrichornis*, einaste slekta i familien Atrichornithidae. Det finst berre to artar. Rustkrattfugl er sjeldan med særs avgrensa distribusjon, og larmkrattfugl er så sjeldan at fram til 1961 trudde ein at arten var utdøydd. Begge er endemiske for Australia.

Krattfuglefamilien er gamal og blir forstått å vere nærast knytt til lyrehalar, og sannsynlegvis òg til gartnarfuglar og trekryparar. Alle desse fire familiane starta utvikling frå Australia-Ny-Guinea-regionen.

Populasjonen av larmkrattfugl blei estimert til 40-45 fuglar i 1962. Innsats for å verne fuglane klarte å auke bestanden til ca. 400 fuglar ved midten av 1980-talet, og dei har seinare vorte gjeninnført fleire stader, men er framleis trua. Pr. 2002 var populasjonen rekna til 1200 individ.

Skildring
---------

Fuglar av begge artar er omtrent på storleik med star, om lag 20 cm i lengd, og med kamuflerande farger i brunt og svart. Dei held begge til i tett underskog, rustkrattfugl i temperert regnskog i nærleiken av Queensland-New South Wales-grensa, og larmkrattfugl i lyngheier og i kløfter med småskog ved kysten av Vest-Australia. Begge er flinke til å smette ut av syne som mus gjer for å unngå merksemd. Dei spring fort, men dugleiken til å flyge er svak.

Hannane har kraftfulle lydytringar, metallisk, høgt ringande, så høgt at lyden trengjer gjennom tett kratt og er nesten smertefullt på nært hald. Hofuglane byggjer eit kuppelforma reir nær bakken og tar aleineansvar for avkomet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Scrub-bird» frå Wikipedia på engelsk, den 14. august 2010*

* Referansar:

1. 1 2  Smith. G.T. (1991). Forshaw, Joseph, red. *Encyclopaedia of Animals: Birds*. London: Merehurst Press. s. 170. ISBN 1-85391-186-0.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Krattfuglar**

* Lydopptak av krattfuglar hos Internet Bird Collection
**Eilif Dahl** (7. desember 1916–17. mars 1993) var ein norsk botanikar og politikar for Arbeidarpartiet.

Dahl tok examen artium i 1935. Allereie i 1936 var han med på ein ekspedisjon til Svalbard, og i 1937 drog han på ein ekspedisjon til Sørvest-Grønland. Temaet for hovudfagsoppgåva hans frå 1942 var lav frå Sørvest-Grønland.

Dahl kom tidlig med i motstandsarbeidet under andre verdskrigen og var med i etterretningsorganisasjonen XU. Han flykta til Sverige, og seinare til Storbritannia.

Etter krigen var han stipendiat ved Universitetet i Oslo og hadde forskingsopphald ved Cambridge, Yale og University of Michigan. Han blei stipendiat ved Noregs landbrukshøgskule i 1953, der han etterkvart blei dosent (1959) og professor i botanikk (1965).

Sjølv om Dahl starta med å studera lav, var det som økolog og plantegeograf han blei mest kjend. Han tok dr.philos.-graden i 1957 med ei avhandling om vegetasjonen i Rondane. Han var opptatt av innvandringshistoria til dei norske fjellplantane, og var ein av dei ivrigaste tilhengjarane av overvintringsteorien.

Dahl blei tidleg opptatt av miljøvern og engasjerte seg gjennom massemedia og føredragsverksemd. Undervisinga ved Landbrukshøgskulen var også viktig i dette arbeidet. Saman med vennen og kollegaen Olav Gjærevoll fekk han stor tyding for samfunnsutviklinga på dette feltet.

Han sat i landsstyret for Arbeidarpartiet 1965–77 og var medlem i Ås kommunestyre i tre periodar. Han var formann i styret for Norsk utenrikspolitisk institutt 1978–86. Dahl var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi frå 1959.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Eilif Dahl» frå Wikipedia på bokmål, den 28. januar 2017.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:* 
		- Olav Gjærevoll (1994). «In Memoriam Eilif Dahl» (PDF). *Blyttia* **52** (1): 3–4. ISSN 0006-5269.
		- Gro Gulden (1994). «Bibliografi Eilif Dahl» (PDF). *Blyttia* **52** (1): 5–12. ISSN 0006-5269.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
|  |
| --- |
| **Khazarisk** |
|
| **Klassifisering:** | Altaisk Tyrkisk  Oghur-språk   **Khazarisk** |
| **Bruk** |
| **Utdøydd:** | mellom 1000 og 1300 |
|
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-3:** | zkz |
|

**Khazarisk** er eit utdøydd tyrkisk språk. Det var språket til khazarane, eit halv-nomadisk folk som hadde opphavet sitt blant tyrkiske folkeslag i Sentral-Asia. Språket er òg omtalt som khazari.

Det har i lang tid vore diskusjon kva for ei grein av dei tyrkiske språka khazarspråket tilhøyrde, eller om det i det heile var eit tyrkisk tungemål. Nokre forskarar har kome med framlegg om ein iransk eller kaukasisk-språkleg tilknyting. Arabiske lærde i mellomalderen klassifiserte khazarisk som eit språk som likna på og likevel var klårt avgrensa frå den typen tyrkiske språk som vart snakka av andre tyrkiske folk dei kjende til, som til dømes oghuz-tyrkarar. I dag er forskarane samd at khazarene talte eit oghur-tyrkisk språk som tilsvarte hunisk og språket til dei tidlege bulgarerne, moglegvis påverka av gammal-tyrkisk og uigurisk.

I dag er det få attlevande døme på khazarisk språk, først og fremst det som har overlevd i dei historiske kjeldene.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Khazarisk» frå Wikipedia på bokmål, den 20. november 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

**Litteratur**

* Brook, Kevin Alan (2006): *The Jews of Khazaria.* 2nd eid. Rowman & Littlefield Publishers, Inc.
* Dunlop, Douglas Morton (1954): *The History of the Jewish Khazars*, Princeton, N.J.: Princeton University Press.
* Golb, Norman & Pritsak, Omeljan (1982): *Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.* Ithaca: Cornell Univ. Press.
* Golden, Peter B. (1980): Khazar Studie sin: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars. Budapest: Akademia Kiado.

**Nettstader**

* Khazaria.com
Occator fotografert av romsonden Dawn. Cerealia Facula er det lyse området i midten av krateret, og Vinalia Faculae dei lyse flekkane aust (til høgre) for dette
Nærbilete i kunstige fargar av Cerealia Facula og kvelvingen dess
**Occator** er eit krater på dvergplaneten Ceres med ein diameter på 91,99 kilometer. Krateret har fleire lyse flekkar, og det har vorte observert noko som kan vera dis i krateret på bilete frå Dawn-sonden. Dei lyse flekkane er truleg sette saman av heksahydritt.

Det sentrale lyse området i Occator, namnsett Cerealia Facula, har ein oppsprokken kvelving. Klyngja med lyse flekkar aust i krateret er namnsett Vinalia Faculae. Ein teori er at dei lyse områda i Occator er saltrestar etter flytande vatn frå indre delar av Ceres som kom opp til yta som ei fylgje av at krateret vart danna.

Kjelder
-------

1. ↑  *Planetary Names: Crater, craters: Occator on Ceres* - Gazetteer of Planetary Nomenclature
2. ↑  *Mystery haze appears above Ceres' bright spots* - Nature
3. ↑  *New Clues to Ceres' Bright Spots and Origins* - NASA
4. ↑  *Where is the Ice on Ceres? New NASA Dawn Findings* - JPL
Koreanske dessertpannekaker, *hwajeon* , laga med rhododendronblomar. Foto: Yeonjea Kim

Vietnamesisk rett med blomar frå *Sesbania sesban*. Foto: Son Coi

Matblomen blomkål er kjend som ein grønsak.
**Matblomar** er blomar brukte til mat som råvare, pynt eller smakstilsettar. Blomar kan brukast til matlaging like etter at dei er plukka eller etter oppbevaring gjennom tørking, frysing, kandisering eller lagring i olje. Dei kan brukast til drikkar, salat, supper, dessertar og i hovudretter.

Fleire blomar er lenge blitt brukte til å laga te, til dømes hibiskus og krysantemum.

I tillegg til det ein kan kalla typiske blomar, som gjerne er små, fargerike og skjøre, finst det nokre blomar som er så matfulle at dei er kjende som grønsaker, som artisjokk, blomkål og brokkoli.

Vanlege matblomar
-----------------

* Fiol (*Viola*), blomar
* Blomkarse (*Tropaeolum*), blomar
* Daglilje (*Hemerocallis*), blom og knoppar
* Graslauk (*Allium schoenoprasum*)
* Hibiskus (*Hibiscus*), blomar
* Kløver (*Trifolium*)
* Krysantemum (flower)
* Løvetann (*Taraxacum officinale*), blom og knoppar
* Ringblom (*Calendula officinalis*), kronblad utan kvit del
* Roser (*Rosa*), kronblad utan kvit del
* Solsikke (*Helianthus annuus*), blom og knoppar
* Sitrusblomar
* Kaprifol (*Lonicera/Caprifolium*), blomar
* Sjasmin (*Jasminum*), blomar
* Stemorsblom (*Viola x Wittrockiana*), blomar
* Syrin (*Syringa*), blomar
* Tusenfryd (*Bellis perennis*), berre kronblad
* Agurkurt (*Borago officinalis*)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Edible flowers» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Matblom**
| الخرطوم *al-Kharṭūm* |
| --- |
| Horisonten til KhartoumHorisonten til Khartoum |
| Styresmakter |
| Land  Delstat | Sudan  Khartoum |
| Grunnlagd | 1821 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By | 2 090 001 |
| Koordinatar | 15°36′″N 32°32′″E﻿Koordinatar: 15°36′″N 32°32′″E﻿ |
| Høgd over havet | 382 m |
| Plassering |
| Plassering av  KhartoumPlassering av Khartoum |

**Khartoum** (**الخرطوم**, **al-Kharṭūm** som tyder «elefantsnabel») er hovudstad i Sudan. Byen ligg ved møtestaden for Kvite-Nilen (som kjem frå Uganda), og Blå-Nilen (som kjem frå Etiopia), i det som poetisk vert kalla historias lengste kyss, Al mogran. Byen har eit folketal på om lag 2 millionar, og dannar saman med Omdurman eit storbyområde med om lag 4 millionar innbyggjarar. Dette området er delt av elvane i 3 delar: Khartoum, som er den tidlegare britiske delen, Omdurman, den sudanske hovudstaden som var Mahdien og Ansarrørsla sin hovudstad og skanse i striden med britane, og Khartoum North, som i dag er den bydelen som har utvikla seg i dei seinare åra og har vakse fram som nytt bu- og industriområde.

Byen vart grunnlagd i 1821, som ein utpost for den egyptiske hæren nord for oldtisbyen Soba. Medan Egypt var under britisk styre blei garnisonbyen teken av Mahdi-styrkar etter omleiringa av Khartoum i 1884. Han blei teken tilbake av britiske styrkar i 1898 og var administrasjonssenter for det anglo-egyptiske styret av Sudan fram til 1956, då byen blei hovudstad for eit sjølvstendig Sudan.

I byen ligg Khartoum universitet.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Khartoum | Location, Facts, & History», *Encyclopedia Britannica* (på engelsk), henta 9. juli 2020

* *Denne artikkelen bygger på «Khartoum» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juli 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* NKC
* GeoNames

 |
Ein **matematisk pendel** er ein idealisert pendel som består av eit massepunkt i enden av ei snor utan masse.

Ein matematisk pendel. Akselerasjonsvektoren**{\displaystyle {\overrightarrow {a}}}** er knytt til tyngdevektoren:{\displaystyle {\overrightarrow {g}}=G{\frac {mM}{r^{2}}}\ }  

... der  

**m** er massen massepunktet  

**M** er massen til jorda **M⊕**  

**r** er jordradien  

**G** er gravitasjonskonstanten.
For ein matematisk pendel tenkjer ein seg følgjande idealiserte eigenskapar: 

* Snora som loddet eller massepunktet heng i er masselauset og kan ikkje strekkjast.
* Rørsla skjer berre i to dimensjonar, t.d. følgjer ikkje loddet ein ellipsebane, men ein boge.
* Rørsla tapar ikkje energi i form av friksjon eller luftmotstand.

Differensiallikninga som skildrar rørsla til ein enkel pendel er 

{\displaystyle {d^{2}\theta \over dt^{2}}+{g \over \ell }\sin \theta =0}
der g er tyngdeakselerasjonen, {\displaystyle \ell } er lengda til pendelen, og \theta  er vinkelutslaget.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pendulum (mathematics)» frå Wikipedia på engelsk, den 18. mai 2013.*

* matematisk pendel. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå:
Kho-khospel på ein skule i Haryana i India.
Skisse av ein kho-khobane med spelarar.
**Kho-kho** er eit sørasiatisk lagspel med tikking. Det blir spelt på ein firkanta bane merkt opp med midt- og sidelinjer.

Spelet går føre seg i omgangar på rundt 7 minutt der kvart lag bytter på å vera inne og ute. Ved byrjinga av ein omgang sit typisk åtte spelarar frå eit lag langs midtlinja på banen med hovudet vend annankvar veg. Den niande byrjar som fangar.

Tre medlemmer frå det andre laget spring inn på banen og skal unngå å bli tikka av dei sitjande spelarane eller fangaren. Dei kan kryssa midtlinja, medan fangaren ikkje kan gjera det. Fangaren kan i staden bytta plass med ein sitjande spelar ved å røra han bakfrå og seia «kho» høgt og tydeleg.

Dersom alle dei tre som gjekk inn på banen blir tekne, må tre nye spelarar frå same laget koma inn på banen før fangaren som tikka den siste har sagt «kho» til ein av medspelarane sine.

Kho-kho er utbreidd i Sør-Asia, og blir spelt i friminutt og gymtimar. Det blir også halde turneringar i spelet. Spelet har også spreidd seg til Sør-Afrika gjennom den indiske befolkninga der.

Sjå òg
------

* kabbadi

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  Peter A. Hastie (1 July 2010). *Student-Designed Games: Strategies for Promoting Creativity, Cooperation, and Skill Development*. Human Kinetics. s. 52–. ISBN 978-0-7360-8590-8. Henta 7 March 2012.
2. ↑  *A trip through SA's indigenous games*. sowetanlive.co.za 14 March 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kho-kho**

* National Club Games Rule Book - Kho-Kho Arkivert 2014-12-22 ved Wayback Machine. (PDF), olympic.ind.in