recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Måndalen Idrettslag** (skipa 18. januar 1922) er eit idrettslag i Måndalen i Rauma kommune, Møre og Romsdal. Laget har grupper som driv fotball, tennis, friidrett og skiidrett.

Anlegg
------

Laget sitt første anlegg var hoppbakken Skarebakken, men denne vart lagt ned på 1930-talet.

I 2009 stod Måndalshallen, som er ein idrettshall med kunstgras, klar til bruk. Denne var den første innandørs fotballbanen i kommunen.

I 2011 vart idrettsbanen frå 1952 oppgradert med fast dekke. Banen har 8 løpebanar og kan arrangere nasjonale friidrettsstemne. Banen har òg ny grasmatte der laget spelar sine heimekampar. 

I tillegg har laget eiga lysløype og tennisbanar. Alle anlegg ligg ved idrettsplassen ved Vemora i enden av Volladalen.

Fotball
-------

Måndalen idrettslag har hatt ei aktiv fotballgruppe. På sitt beste i sesongene 2007-2009 spelte herrelaget i 3. divisjon. I 2011 spelte laget i 4. divisjon. Etter det har laget veksla mellom 5. og 6. divisjon.

På barne- og ungdomsnivå samarbeider laget med Innfjorden idrettslag.

Friidrett
---------

I åra 2019 til 2021 arrangerte klubben *Moon Valley Run Festival* med løpa *Klauva opp*, *7 Lakes Run* og *17 Lakes Run*.

Kjende utøvarar
---------------

* Søren Wold, langrenn og hopp
* Ivar Samseth Vold, langrenn
* Gunnar Skeie, langrenn
* Lars Berild, alpint

Referansar
----------

1. ↑  Fotballforbund, Norges, «Måndalen IL - Hjem», *fotball.no - Norges Fotballforbund* (på norsk), henta 15. juli 2023
2. ↑  «Måndalen IL», *Måndalen IL* (på norsk), henta 15. juli 2023
3. ↑  Oppdatert, Publisert av Bjørn Johannessen | (11. august 2021), «Moon Valley Run Festival arrangeres til lørdag», *www.kondis.no* (på norsk), henta 15. juli 2023
|  |
| --- |
| **Falsk pussarfisk** |
| Falsk pussarfiskFalsk pussarfisk |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Orden:** | Blenniiformes |
| **Familie:** | Tangkvabbefamilien Blenniidae |
| **Slekt:** | *Aspidontus* |
| **Art:** | **Falsk pussarfisk** *A. taeniatus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Aspidontus taeniatus***Quoy & Gaimard, 1834 |

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Falsk pussarfisk |
| Engelsk | Sabre-toothed blenny |
| Tysk | Falscher Putzerfisch |
| Fransk | Faux labre nettoyeur, blennie mimétique |

**Falsk pussarfisk** (*Aspidontus taeniatus*) er ein slimfiskart som lever i tropisk vatn i Indiahavet. Namnet sitt har han fått fordi han liknar på ein pussarfisk som han òg imiterar dansen til. På denne måten får han koma tett inntil store fisk som han bit kjøt- og finnebitar av før han pilar av garde for å gøyma seg. Dette er eit døme på mimikry. Fisk som har vorte lurt ein gong, vil derimot gå til åtak på falske pussarar ved seinare høve.

Dei falske pussarane lever i hol og tomme røyr etter børstemakk.

Kjenneteikn
-----------

Falsk pussarfisk liknar svært på pussarfisken *Labroides dimidiatus*, med lys over- og underside og ei svart, langsgåande stripe på begge sider. Den lettaste måten å sjå skilnad på artane er å sjå på munnen; pussarfisken sin sit ytst på dyret medan den falske pussarfisken har han plassert under snuta. Maksimal kroppslengd er 11 cm.

Kjelder
-------


* Meulengracht-Madsen, Jens: *Akvariefisk i farger*, Cappelen 1976
* FishBase


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ITIS

 |
| **Falster** |
| --- |
| Marielyst på FalsterMarielyst på Falster |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Austersjøen |
| **Koordinatar** | 54°48′N 11°58′E

 |
| **Areal** | 514 km²

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Danmark |
| **Region** | Region Sjælland |
| **Største busetnad** | Nykøbing Falster (16 859 innb.)

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 43 537 |
| **Folketettleik** | 85 /km² |

**Falster** er ei dansk øy. Ho har eit areal på 514 km² og eit folketal på 43 537, der 40 % bur i den største byen på øya, Nykøbing Falster. På øya finn ein òg det sørlegaste punktet i Danmark, Gedser Odde.

Ho er forbunde til Sjælland i nord via to bruer - Faröbruene er ein del av europaveg E47 frå København (og Helsingborg) til Lübeck (og vidare til Hamburg). E47 held fram via ein tunnell under Guldborgsund og vestover til naboøya Lolland. Frå her går det ferje vidare til Tyskland, men planar er lagt for at Femern Bælt-brua skal erstatte ferja. Bygginga av brua skal starte i 2008, og ho skal stå ferdig i 2015, då med ei lengd på 19 km. Farøbrua går til den litle øya Farø, og frå her går det ei ny bru vidare til den austlege naboøya Møn.

Det er to andre brusamband til Lolland, Guldborgsundbrya i den nordlege enden av sundet, og Frederik IX-bru ved Nykøbing Falster.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Falster» frå Wikipedia på engelsk, den 25. mars 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over Lolland og Falster Arkivert 2006-08-22 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Fonologi i fulfulde**

Stavingsstruktur
----------------

Fulfulde har stavingar av typane *CV*, *CVV*, *CVC* og *CVVC*, der *C* = konsonant, *V* = stutt vokal og *VV* = lang vokal. Med andre ord byrjar alle stavingar med éin og berre éin konsonant. Typologisk høyrer til fulfulde dei språka der stavinga har ei obligatorisk opptakt; jamfør artikkelen staving.

Vokalar
-------

Fula har fem stutte og fem lange vokalfonem:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | **Fremre urunda** | **Sentral urunda** | **Bakre runda** |
| **Trong** | **i** /i/ - **ii** /iː/ |  | **u** /u/ - **uu** /uː/ |
| **Midtre** | **e** /e/ - **ee** /eː/ |  | **o** /o/ - **oo** /oː/ |
| **Open** |  | **a** /a/ - **aa** /aː/ |   |
|

I mange dialektar varierer uttalen av dei midtre vokalane *e*, *ee*, *o* og *oo* allofonisk mellom dei trong-midtre [e], [eː], [o] og [oː] på den eine sida og dei open-midtre [ɛ], [ɛː], [ɔ] og [ɔː] på den andre. Det er ein tendens til at dei stutte vokalane har ein litt meir sentral artikulasjon enn dei lange vokalane.
Fula har ingen diftongar.

Konsonantar
-----------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Labial** | **Apikal** | **Laminal** | **Dorsal** | **Glottal** |
| **Nasal** | *m* /m/ | *n* /n/ | *ny* /ɲ/ | *ŋ* /ŋ/ |   |
| **Prenasal plosiv** | *mb* /mb/ | *nd* /nd/ | *nj* /ndʒ/ | *ng* /ŋɡ/ |   |
| **Stemd plosiv** | *b* /b/ | *d* /d/ | *j* /dʒ/ | *g* /ɡ/ |   |
| **Implosiv** | *ɓ* /ɓ/ | *ɗ* /ɗ/ | *ƴ* /ʄ, j̰/ |   |   |
| **Ustemd plosiv** | *p* /p/ | *t* /t/ | *c* /tʃ/ | *k* /k/ |  *'*  /ʔ/ |
| **Ustemd frikativ** | *f* /f/ |   | *s* /s/ |   | *h* /h/ |
| **Rotikon** |   | *r* /r/ |   |   |   |
| **Approksimant** | (*v* /ʋ/) | *l* /l/ | *y* /j/ | *w* /w/ |   |
|

Frå Maasina og vestover blir *ƴ* uttala som ein palatal implosiv og austanfor Maasina blir han uttala som ein knirkestemd halvvokal.   

Alle implosivane kan alternativt uttalast som knirkestemde plosivar.  

Skiljet mellom *v* og *w* finst berre i nokre dialektar i Aadamaawa. Alle andre dialektar har berre *w*. Jamfør artikkelen Fulfulde: framlydsveksling.

Fonotaks
--------

Som tidlegare nemnt, inneheld konsonantposisjonane (opptakt og koda) berre éin konsonant. Alle konsonantane i konsonanttabellen ovanfor kan stå i opptakt, medan fleire ikkje kan stå i koda. For Aadamaawa-dialekten gjeld desse reglane:

* 1. Alle konsonantar utanom *nb nd nj ng h v* kan stå i koda.
* 2. *c* og *g* finst i koda berre som fyrste del av ein geminat.
* 3. Halvvokalen *w* finst ikkje som koda etter *u / uu*.
* 4. Halvvokalen *y* finst ikkje som koda etter *i / ii*.

Maasina-dialekten skil seg frå Aadamaawa-dialekten ved at frikativane *f s* heller ikkje kan stå i koda. Til Aadamaawa-former som *nofru* 'øyra', *deftere* 'bok', *lesdi* 'land, jord' og *hesre* 'ny' (i NDE-klassen) svarar Maasina-formene *nowru* 'øyra', *dewtere* 'bok', *leydi* 'land, jord' og *heyre* 'ny' (i NDE-klassen).

Prosodi
-------

Fotnotar
--------

1. ↑  Ladefoged, P. 1964. *A phonetic study of west African languages.* Cambridge: Cambridge University. Reprinted 1968. ISBN 0-521-06963-7
**Barne- og familiedepartementet** er eit tidlegare norsk departement.

Det vart oppretta frå 1. januar 1991 under Regjeringa Brundtland III. Det var for ein stor del basert på overføring av oppgåver frå Familie- og forbrukardepartementet som vart lagt ned 31. desember 1990.

Matz Sandman var den første statsråden i departementet. Han hadde då vore statsråd i Forbrukar- og familiedepartementet sidan 3. november 1990.

Departementet vart lagt ned den 31. desember 2005, under Regjeringa Stoltenberg II. Dåverande statsråd i departementet, Karita Bekkemellem, blei den første statsråden i det nyoppretta Barne- og likestillingsdepartementet.

Historie
--------

Departementet har fleire gongar skifta namn og delvis oppgåver.

* Forbrukar- og administrasjonsdepartementet 8. mai 1972 - 31. desember 1989
* Familie- og forbrukardepartementet 1. januar 1990 - 31. desember 1990
* Barne- og familiedepartementet 1. januar 1991 - 31. desember 2005
* Barne- og likestillingsdepartementet 1. januar 2006-31. desember 2009
* Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet 1. januar 2010–2016
* Barne- og likestillingsdepartementet 2016–2019
* Barne- og familiedepartementet 2019–

Kjelder
-------

* Familie- og forbrukardepartementet hos Regjeringen.no
**Føderalisme** (av latin *foedus*, *foedera*, «forbund») er eit organisasjonsprinsipp og ein politisk filosofi. Som organisasjonsprinsipp inneber føderalisme at organisatoriske einingar med ein viss grad av autonomi er bundne saman med ei felles leiing. Mange statar i verda har ein føderal struktur, t.d. Sambandsstatane og Tyskland. Mange meiner òg at EU liknar ein føderalstat.

I ein føderalstat er føderalisme ei politisk retning som vil ha større grad av sentralstyring og tettare integrasjon.

Anarkistisk føderalisme
-----------------------

Det føderative organisasjonsprinsippet i anarkismen inneber at ulike grupper samorganiserer seg til ein føderasjon når dei har felles trong for det. Dette medfører at nokre føderasjonar har kort levetid, medan andre har lang levetid. Ikkje alle føderasjonar er geografiske, men er sette saman av folk frå ulike geografiske område som har felles interesse(r). 

Ei gruppe har rett til å stille seg utanfor (derfor blir òg ordet konføderasjon nytta), og ho held på retten til eigne avgjersler innanfor føderasjonen i alle spørsmål med unnatak frå dei som føderasjonen er laga for. Inga gruppe kan handle i strid med avgjersler som er tatt i fellesskap, på ei anna side kan ikkje eit sentralt organ tvinge eller stenge vegen for dei lokale gruppene så lenge dei handlar i eigne saker, under eige ansvar og med eigne ressursar. 

Ein konsekvens av føderalisme er mangel på standardprosessar som passar for avgjersler for kvar type spørsmål, men ein samarbeider i kvar einskild sak med dei som har interesse av nettopp den aktuelle saka.

Ikkje alle saker kan finne ei løysing på lik linje lokalt, i lokale institusjonar og prosessar, i alle kommunar, ─ det finst også nasjonale oppgåver, regionale oppgåver, kommunale oppgåver, grendeoppgåver, bydelsoppgåver, og individuelle oppgåver.

Målet er at menneske og grupper sluttar seg saman kor dei finn det ønskeleg og naturleg, at dei sluttar seg saman i større einingar og *delegerer noko av makta si oppover* om nødvendig. Det er altså ikkje sentrale organ som delegerer makt til lokale organ, men folk frå lokale organ som kjem saman og delegerer noko av makta si til felles organ; til dømes eit interkommunalt busselskap, eit nasjonalt kredittfond, eit nasjonalt arbeidarråd osb. 

«Anarkiet» er da eit fritt samfunn bygd på samvirke, arbeidarane sin kontroll over produksjonen, føderalisme og desentralisering som middel til å omforme samfunnet, kommunen og arbeidarkollektivet som sentrale sosiale einingar, avskiping av landegrenser og nasjonalstatar.

Kjelder
-------

* snl.no
* caplex.no
* Artikkelen «Anarkisme» på bokmålprosjektet av Wikipedia, slik artikkelen var der 2. september 2007. Han viser vidare til desse kjeldene:
	+ Frihetlig.org – Norsk nettstad med libertært lesestoff
	+ Harald Fagerhus, Anarkismen og syndikalismen i Norge gjennom 150 år.
**Haag-traktaten** eller **den første delingsavtalen** vart signert 11. oktober 1698 mellom England og Frankrike. Avtalen prøvde å løyse problemstillinga om kven som skulle arve den spanske trona og foreslo hertug Josef Ferdinand av Bayern som arvingen. Avtalen fastsette derimot òg at Louis, *le Grand Dauphin*, skulle få Napoli, Sicilia og Toscana og den tysk-romerske keisaren Karl VI skulle få Nederlanda. Hertug Leopold av Lorraine skulle få Milano mot at han avstod Lorraine og Bar til dauphinen. 

Den første delingsavtalen vart ugyldig då Josef av Bayern døydde. Det vart gjort forsøk på ein andre delingsavtale i 1699, som erkehertug Karl avslo fordi Italia ikkje vart gjeven til Austerrike. Kong Karl II av Spania godtok ikkje avtalen, sidan avtalen delte opp Det spanske imperiet, og han testamenterte alle områda sine til den andre sonen til dauphinen, Filip, hertugen av Anjou. Då Karl døydde, gav kong Ludvig XIV av Frankrike opp denne avtalen, testamentet vart motarbeidd (med tvang) og ein lang og kostbar krig som involverte heile Europa, den spanske arvefølgjekrigen, starta i 1701.

Sjå òg
------

* London-traktaten i 1700, den andre delingsavtalen
**Haakon Sæmingsen Grindalen Finstad** (10. november 1860–20. mars 1943) var ein norsk lærar og politikar frå Øvre Rendalen i Hedmark. Han vart stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet i åra 1913-18.

Finstad var son til ein gardbrukar. Sjølv vart han seminarist frå Hamar i 1882, og student i Kristiania 1884. I 1892 tok han språkleg-historisk lærareksamen ved universitetet i Kristiania og var det neste året lærar ved Nordstrand middelskole og underviste så 1893-97 ved Gundersens skole, også desse i hovudstaden. Han flytta så til Nord-Noreg, arbeidde fyrst to år ved Bodø middelskole, medan han i tida 1899-1908 var lærar ved Vadsø høgre allmennskule. Åra 1909-18 var han overlærar og styrar av den høgre allmennskulen i Hammerfest. Til sist var han styrar og lektor ved Kragerø kommunale høgre allmennskule fram til 1931.

Finstad var formann i Fisker- og arbeiderforeningen i Vadsø 1904-08, og i Hammerfests arbeider- og fiskerforening 1911-13. Ved stortingsvalet 1912 vart han vald til representant for kjøpstadene i Finnmark, attvald tre år seinare. På tinget var Finstad medlem 1913-15 i Protokollkomiteen og 1916-18 i Konstitusjonskomiteen og Utanrikskomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Stortingsbiografi Arkivert 2015-08-01 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Meg Ryan
**Margaret Mary Emily Anne Hyra** (fødd 19. november 1961 i Fairfield i Connecticut), kjend som **Meg Ryan**, er ein amerikansk skodespelar som fekk gjennombrotet sitt i romantiske komediar som *Då han møtte henne* (1989), *Søvnlaus i Seattle* (1993) og *Du har m@il* (1998).

Karriere
--------

Ryan studerte journalistikk ved New York University. Ho byrja som skodespelar for å tena ekstra pengar ved sida av skulen. Etter den første filmrolla hennar spelte Ryan (som no brukte dette som kunstnarnamn) Betsy i dramaserien *As the World Turns* frå 1982 til 1984. Produsentane for denne serien likte spesielt å jobba med henne fordi ho kunne gråta på kommando.

Etter fleire TV-filmar og mindre kinofilm-rollar, fekk Ryan den første suksessen sin med hovudrolla i den romantiske komedien *Då han møtte henne.* Filmen vart særs godt motteke og manifesterte Ryans filmpersonifika som boblande, sjarmerande og furiøs, men samstundes uhelbredelig romantisk, ei rolle ho har spila i fleire roller seinare. Mange av filmane hennar frå 1990-talet har ikkje berre slått igjennom i Nord-Amerika, men har òg vorte store suksessar andre stadar i verda.

I 2003 braut Ryan med dei vanlege rollene sine og spila i *In the Cut*, ein erotisk thriller. Her spelar ho ein ung universitetslærar som utforskar eigne grenser og set tryggleiken sin på spel når ho innleier eitt risikabelt seksuelt forhold.

Privatliv
---------

Ryan gifta seg med skodespelaren Dennis Quaid på valentinsdagen i 1991 etter at dei hadde spelt saman i to filmar. Dei tok ut skilsmisse 16. juli 2001 etter at ho hadde hatt eit forhold til skodespelar Russell Crowe, som ho spelte saman med i ein film. Quaid og Ryan har eitt barn saman; Jack Henry (f. 24. april 1992).

Filmar
------

* *Rich and Famous* (1981)
* *Amityville 3-D* (1983)
* *Top Gun* (1986)
* *Armed and Dangerous* (1986)
* *Promised Land* (1987)
* *Innerspace* (1987)
* *D.O.A.* (1988)
* *The Presidio* (1988)
* *Da han møtte henne* (1989)
* *Joe Versus the Volcano* (1990)
* *The Doors* (1991])
* *Prelude to a Kiss* (1992)
* *Søvnløs i Seattle* (1993)
* *Flesh and Bone* (1993)
* *A Century of Cinema* (1994). Dokumentar.
* *When a Man Loves a Woman* (1994)
* I.Q. (1994)
* *French Kiss* (1995). Også produsent.
* *Restoration* (1995)
* *Tapperhet i strid* (1996)
* *Addicted to Love* (1997)
* *Anastasia* (1997). Røyst.
* *Englanes by* (1998)
* *Hurlyburly* (1998)
* *Du har m@il* (1998)
* *Hanging Up* (2000)
* *Livstegn* (2000)
* Kate & Leopold (2001)
* *Searching for Debra Winger* (2002). Dokumentar
* *In the Cut* (2003)
* *Against the Ropes* (2004)
* *In the Land of Women* (2007)
* *Homeland Security* (2007)
* *The Deal* (2008)
* *The Women* (2008)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Meg Ryan på Internet Movie Database

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Megatonn** er eit mål på masse, og tilsvarar ein million metriske tonn. Symbolet for megatonn er *Mt*. 

**Megatonn** (og kilotonn) vert òg brukt som mål på energi, spesielt ved måling av sprengkraft for eksplosive stoff, spesielt for kjernefysiske våpen. Grunnlaget for denne nytta er sprengkraft omrekna til mengd TNT. Denne nytta av måleininga Megatonn har som utgangspunkt at eitt gram TNT gjev energi som tilsvarar 1000 termokjemiske kaloriar, som på si side tilsvarar 4184 Joule. Den verkelege målte energien frå eit gram TNT er noko lågare, 652 kaloriar eller 2724 J.

Samanhengen mellom Megatonn og Joule vert dermed:

* Eit **gram TNT** vert definert til 1000 kaloriar, som tilsvarar 4,184 kilojoule (KJ).
* Eit **tonn TNT** (1000 kg) er dermed 4,184 x 109 J = 4,184 gigajoule (GJ).
* Eit **kilotonn TNT** (1000 tonn) er dermed 4,184 x 1012 J = 4,184 terajoule (TJ).
* Eit **megatonn TNT** (1000 000 tonn) er dermed 4.184 x 1015 joule = 4.184 petajoule (PJ).

Kjelder
-------

* Omsett frå Wikipedia på bokmål, innhenta tysdag 21. februar 2012, klokka 18:49.
Månen har gjeve namn og omtrentleg lengd til tidseininga månad.
**Månad** er ei tidseining mellom veke og år. I dei fleste kalendersystema varer ein månad om lag så lenge som ein månesyklus — derav namnet.

Månadstypar
-----------

### Borgarleg månad eller kalendermånad

#### Observasjonsbasert astronomisk månad

I samaritansk religion, karaisme og islam blir kvar månad primært rekna frå første dag av observert nymåne.

#### Justert astronomisk månad

I vanleg (rabbanittisk) jødedom følgjer månadene månefasen, men med mindre justeringar for å unngå uheldige kombinasjonar av sjabbát og heilagdagar. Månadslengda er 29 eller 30 dagar. Kalenderen er utrekna på grunnlag av astronomiske data.

#### Standardisert solår-basert lunær månad

I dei julianske og gregorianske kalendrane er månadene ikkje direkte grunna på månefasar, men på ei fast inndeling av solåret i tolv om lag jamlange månader som kvar varar i 28 til 31 dagar.

#### Ikkje-lunære månadssystem

Bahaikalenderen deler året inn i 19 månader som kvar inneheld 19 dagar, med fire til fem skotdagar på slutten av kvart år.

### Astronomiske definisjonar

#### Anomalistisk månad

Tida mellom to påfølgjande passasjar av månen gjennom perigeum til månen, som er det punktet då månen er nærast jorda. Denne lengda er 27 dagar, 13 timar, 18 minutt og 33 sekund.

#### Drakonisk månad

Syner til passasje gjennom den oppstigande knuten til månebanen. Denne tida er 27 dagar, 5 timar, 5 minutt og 36 sekund.

#### Siderisk månad

Ein siderisk månad er tida det tar for passasjen til månen gjennom timesirkelen til ei stjerne, som er eit fast punkt på himmelen. Denne tida tar 27 dagar, 7 timar, 43 minutt og 12 sekund.

#### Synodisk månad

Ein synodisk månad er tida for fasevekslinga til månen eller omlaupstida til månen i forhold til timesirkelen gjennom sola. Denne tida er 29 dagar, 12 timar, 44 minutt og 3 sekund.

#### Tropisk månad

Ein tropisk månad er tida mellom to påfølgjande passasjar av månen gjennom timesirkelen til vårjamdøgnspunktet. Denne tida er 27 dagar, 7 timar, 43 minutt og 5 sekund.

Sjå òg
------

* Bahaikalenderen
* Den gregorianske kalenderen
* Den julianske kalenderen
* Det muslimske året
* Det jødiske året

| * v
* d
* e
Måleiningar for tid |
| --- |
| mikrosekund << millisekund << sekund << minutt << kvarter << time << dag << døgn<< veke << månad << kvartal << år << tiår |

| * v
* d
* e
Månadene i den vestlege kalenderen |
| --- |
| januar**·** februar**·** mars**·** april**·** mai**·** juni**·** juli**·** august**·** september**·** oktober**·** november**·** desember |


| * v
* d
* e
Månadane i det jødiske året |
| --- |
| 1: Nisán 2: Ijár 3: Siván 4: Tammúz 5: Ab 6: Elúl 7: Tisjré 8: Hesjván 9: Kislév 10: Tebét 11: Sjebát 12: Adár |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Country folk** er ein musikksjanger og er som sjanger ganske diffus, men er eit omgrep som har vore i bruk sidan midten av 1970-åra. Kategorien omfattar som regel visesongarar som kom i kjølvatnet av Bob Dylan og som var påverka av han og countryrockartistar seint i 1960- og tidleg i 1970-åra, men som seinare føretrekte ein noko meir akustiskdominert stil med fokus på tekstar. Det viktigaste elementet som skil «country folk» frå «folk» var bruk av country- og bluegrass-instrument som mandolin, banjo, fele og resofoniske steel-gitarar. 

Kategorien har òg mykje til felles med post-countryrock-retninga fleire av artistane tok bort frå hovudstraumen mot slutten av 1970-åra. Emmylou Harris gjekk mot ein ny-tradisjonell country og Chris Hillman mot progressiv bluegrass. Mot starten av 1990-åra inspirerte desse stilane, i tillegg til andre, musikalske blandingar som alternativ country og americana, men «country folk» har likevel framleis blitt brukt som omgrep for å skildre songarar som Iris DeMent og Gillian Welch.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Country folk» frå Wikipedia på engelsk, den 12. september 2020.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*


| * v
* d
* e
Country • Countrysjangrar |
| --- |
| Bakersfield sound • Bluegrass • Close harmony • Countryblues • Honky tonk • Lubbock sound • Nashville sound • Neotradisjonell country • Outlaw country • Australsk country • Alternativ country • Country-metal • Countrypop • Countryrock • Psychobilly • Rockabilly • Country-rap • Texas-country |
Koordinatar: 60°10′57.007″N 5°32′33.371″E﻿

Fusafjorden sett sørover mot Bjørnafjorden og Tysnes
**Fusafjorden** er ein fjordarm av Bjørnafjorden i kommunen Bjørnafjorden i Vestland. Fjorden går nordover og deler seg i dei tre fjordarmane Samnangerfjorden i vest, Ådlandsfjorden i midten og Eikelandsfjorden i aust. Lengda inn til der fjordane deler seg er 12 km, men vidare til botn av Samnangerfjorden er det om lag 35 km. 

Fjorden har innløp mellom Bjørnetrynet ved Bjørnåsen like utanfor Halhjem i vest og Vinnes i aust, ein avstand på om lag 8 km. På vestsida av fjorden ligg Osøyro, kommunesenteret i Os kommune. Nordvest for Osøyro ligg Hattvik og frå her går det ferjesamband tvers over fjorden til Venjaneset og rett innanfor neset ligg Fusavika og bygda Fusa, som har gjeve namn til kommunen. Kommunesenteret til Fusa er derimot Eikelandsosen i botn av Eikelandsfjorden. Tre kilometer lenger nord deler Fusafjorden seg i dei tre nemnde fjordane.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Ein dykkande fugl skapar overflatebølgjer
Ei **overflatebølgje** er ei mekanisk bølgje som forplantar eg i grenseflata mellom to forskjellige media, vanlegvis to væsker med forskjellig tettleik. Ei overflatebølgje kan òg vere ei elektromagnetisk bølgje styrt av ein refraksjonsindeksgradient. Innan radio er ei **jordbølgje** ei overflatebølgje som forplantar seg nær jordoverflata.

Mekanisk bølgje
---------------

I seismologi kan ein kome borti fleire forskjellige overflatebølgjer. Overflatebølgjer i denne samanhengen vert ofte kalla **L-bølgjer** eller **rayleigh-bølgjer**. Ei seismisk bølgje er ei bølgje som forplantar seg gjennom jorda, ofte som følgje eit jordskjelv eller ein eksplosjon. L-bølgjer har transvers rørsle (rørsla er vinkelrett til retninga dei flyttar seg i, som lysbølgjer), medan rayleighbølgjer kan vere både longitudinale (flyttar seg parallelt til rørsleretninga, som lydbølgjer) eller transverse. Seismiske bølgjer vert studert av seismologar og målt av ein seismograf eller seismometer. Overflatebølgjer kan dekkje store frekvensområde periodane til bølgjene og det er bølgjeperiodane på over 10 sekund eller meir som vanlegvis gjer størst skade. Overflatebølgjer kan reise fleire gonger rundt jorda under dei største jordskjelva. 

«Overflatebølgje» kan òg skildre bølgjer over eit hav. Døme er bølgje ri flata mellom vatn og luft (havbølgjer) eller krusningar i sanden nær flata mellom vatn og luft. Eit anna døme er indre bølgjer, som kan forplante seg mellom to vassmassar med forskjellig tettleik.

Elektromagnetisk bølgje
-----------------------

*Jordbølgje* viser til forplanting av radiobølgjer ved eller nær jordoverflata. Desse overflatebølgjene vert òg kalla *nortonbølgjer*, *zenneckbølgjer*, *sommerfeldbølgjer* eller *glidande bølgjer*.

Sjå òg
------

* Seismisk bølgje
* P-bølgje
* S-bølgje
* Rombølgje
* Flyktig bølgje
* Havbølgje, indre bølgje, dispersjon og monsterbølgje
* L-bølgje og Rayleighbølgje
* Tyngdebølgje
* Stoneleybølgje
* Scholtebølgje

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Surface wave» frå Wikipedia på engelsk, den 23. juli 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  General Services Administration-artikkelen «Federal Standard 1037C Arkivert 2009-03-02 ved Wayback Machine.»
**Medvezjiøyane** eller *Bjørnøyane* (russisk Медвежьи острова; *Medvezji ostrova*) er ei øygruppe i Aust-Sibir-havet i republikken Sakha i Russland. Dei er dekte av tundravegetsajon og er ikkje busett. Øyane ligg om lag 100 km nord for munningen av elva Kolymaelva. Kysten av Sibir ligg 35 km sørvest for den største øya, som er 15 km lang. Øyane ligg omkring 70° 51' N og 161° 32’ E.

Havet omkring Medvezjiøyane er isdekt om vinteren og klimaet er hardt. Sjølv om sommaren er det pakkis rundt øyane, og på denne tida vert det drive kommersielt fiske her.

3. september 1878 noterte Adolf Erik Nordenskiöld at han segla nær *Bjørnøyane* med dampskipet «Vega». Dette var under den kjende ekspedisjonen då heile Nordaustpassasjen vart segla for første gong i historia. 

Øyane må ikkje forvekslast med den norske Bjørnøya som ligg mellom Noreg og Svalbard. Det finst òg to andre mindre russiske øyar kalla **Ostrova Medvezji** i Karahavet utanfor Dikson og utanfor sørenden Novaja Zemlja. Bortsett frå desse er det fleire småøyar i Kvitsjøen, Austersjøen og i elvar og innsjøar forskjellige stader i Russland som heiter **Ostrov Medvezji**.

Kjelder
-------

1. ↑  *Kommersielt fiske*, arkivert frå originalen 29. juni 2011, henta 4. august 2008

* *Denne artikkelen bygger på «Medvezhyi Islands» frå Wikipedia på engelsk, den 4. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Plassering[*daud lenkje*]
* Den arktiske hydrografiske ekspedisjonen1910-1915 Arkivert 2010-10-16 ved Wayback Machine.
* Albert Hastings Markham. *Arctic Exploration*, 1895


| * v
* d
* e
 Øyar i Aust-Sibir-havet |
| --- |
| Anzjuøyane  · Ajon  · Bennettøya  · Bolsjoj Fedorovskij  · Bolsjoj Ljakhovskij  · De Long-øyane  · Glavsevmorput  · Henriettaøya  · Jeannetteøya  · Kolesovskijøya  · Kolesovskaja Otmel · Kotelnyj  · Krestovij  · Malyj Ljakhovskij  · Medvezjiøyane  · Mikhalkino  · Nysibirøyane  · Novaja Sibir  · Ploskij  · Routanøyane  · Ryjanranot  · Sjalaurova  · Sukhornij  · Tsjengkuul  · Uparovskij  · Usun Ary  · Vilkitskijøya  · Vkhodnoj  · Vrangeløya  · Zjokhovøya |

Koordinatar: 70°52′N 161°26′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Chapel Island
Piel Island
**Furnessøyane** eller **Islands of Furness** er ei øygruppe sørvest og aust for Furnesshalvøya i England. Dei er den tredje største øygruppa i England, men er generelt små, berre totalt 12,99 km². Walney Island er den åttande største øya i England. Av øyane er berre Walney Island, Barrow Island, Roa Island og Piel Island busette. Totalt bur det kring 15 000 innbyggjarar på øyane, og 20 % av dei i Borough of Barrow-in-Furness. Dei er den største øygruppa mellom Anglesey i Wales og Firth of Clyde i Skottland.

Dei største øyane er: 

* Walney Island - 13 000 innbyggjarar (av busetnader finn ein Biggar, North Scale, North Walney og Vickerstown)
* Barrow Island - 2606 innbyggjarar
* Sheep Island - ingen innbyggjarar
* Roa Island - Kring 100 innbyggjarar.
* Piel Island - Kring 10 innbyggjarar.
* Foulney Island - ingen innbyggjarar.
* Chapel Island - ingen innbyggjarar.

I tillegg til desse finn ein småøyane Dova Haw og Headin Haw i Walneykanalen, medan gamle Ramsey Island i lag med Barrow Island er ein del av hamnesystemet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Islands of Furness» frå Wikipedia på engelsk, den 26. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3   The islands of Furness BBC Cumbria. 22-05-08.
2. ↑  
Beachcomber Arkivert 2011-06-04 ved Wayback Machine. The Furness and South Cumbria Beach Clean Group.

Koordinatar: 54°6′14″N 3°15′0″W﻿
**Stortingets kontrollutval for etterretnings-, overvakings- og sikkerheitsteneste** (EOS-utvalet) er eit permanent kontrollorgan underlagt Stortinget. Rapporteringa til Stortinget skjer i form av årsmeldingar.  

Utvalet vart etablert i 1996 etter avsløringane gjorde av den såkalla Lund-kommisjonen og debatten etterpå. Stortinget konkluderte med at Politiets tryggingsteneste hadde drive med ulovleg overvaking av organisasjonar og individer på venstresida i norsk politikk, særleg på 60- og 70-talet.

EOS-utvalet fører tilsyn med Etterretningstenesta (ETJ), Forsvarets tryggingsavdeling (FSA), Politiets tryggingsteneste (PST) og Nasjonal tryggingsmynde, i daglegtale ofte kalla «EOS-tenestene» eller Dei løynlege tenestane.  

I 2009 hadde utvalet 7 medlemmer, og vart leia av Helga Hernes.

I 2018 hadde utvalet sju medlemmar, og vert leia av Eldbjørg Løwer. Medlemmane er Svein Grønnern, Eldfrid Øfsti Øvstedal, Øyvind Vaksdal, Håkon Haugli, Theo Koritzinsky og Inger Marie Sunde.

Kjelder
-------

1. ↑  EOS Committee. «History». Arkivert frå originalen 19. juli 2011. Henta 14. oktober 2009.
2. ↑  Medlemmer Arkivert ved WebCite. Henta 1. august 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

* EOS-utvalet

| * v
* d
* e
Stortinget |
| --- |
| Presidentskapen | Riksvåpen |
| Fagkomitear: | Arbeid og sosial · Energi og miljø · Familie og kultur · Finans · Helse og omsorg · Justis · Kyrkje, utdanning og forsking · 
Kommunal og forvalting · Kontroll og konstitusjon · Næring ·Transport og kommunikasjon · Utanriks og forsvar |
| Andre komitear: | Fullmaktskomiteen · Valkomiteen · Arbeidsordningskomiteen · Utvida utanriks- og forsvarskomité |
| Etatar: | Sivilombodet · Ombodsmannen for forsvaret · Ombodsmannen for sivile vernepliktige · Riksrevisjonen · EOS-utvalet |
Operahuset Semperoper i Dresden.
Interiøret.
Den øydelagde Semperoper etter bombingane i februar 1954.
**Semperoper** (*Semperoperaen*) er eit vidgjete operahus i Dresden i Tyskland, der *Sächsische Staatsoper Dresden* (*Den sachsiske statsoperaen i Dresden*) har tilhald. Operahusets eige orkester har namnet *Sächsische Staatskapelle Dresden* (Det statlege sachsiske orkesteret). I tidlegare tider var dette operahuset staden for den keisarlege hoff- og statsoperaen i Sachsen. 

Namnet *Semperoper* har operahuset fått etter arkitekten som teikna det, Gottfried Semper. Huset stod ferdig i 1841, men har vorte skada fleire gonger seinare, under ein brann i 1869, og av dei alliertes bombingar av Dresden i februar 1945 (under den andre verdskrigen). Det vart oppattbygd og opna på nytt i 1985, men vart mykje skada enno ein gong under dei flaumane som råka Dresden og store lutar av Sentral-Europa i 2002.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Semperoper**

* Internettsidene til Semperoper
Opptog i Jerusalem under jerusalemdagen 2007.
**Jerusalemdagen** (hebr. *jom jerusjaláim*) er ein israelsk og ein mindre jødisk høgtidsdag til minne om gjenforeininga av Jerusalem i 1967. Under Seksdagarskrigen tok israelske styrkar kontrollen over Gamlebyen frå Jordan den 7. juni, eller den 28. ijjár etter den jødiske kalenderen. Dagen blir feira årleg på den jødiske datoen, tre veker etter den israelske sjølvstendedagen.

Dagen blir markert med offisielle seremoniar, minnestunder for israelske soldatar som døydde under kampane for byen, og opptog gjennom Jerusalem. Skuleborn i Israel og jødiske skular andre stader lærer om den jødiske tilknytinga til byen. Festlege samlingar, song og dans er òg del av feiringa.

Overrabbinatet i Israel har erklært Jerusalemdagen som ei mindre jødisk høgtid for å takka Gud for sigeren i Seksdagarskrigen. I synagogar les ein lovseiebøna hallél. Medan ei slik markering er vanleg blant religiøse sionistar, forkastar mange harediske jødar denne og andre israelske nasjonale feiringar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yom Yerushalayim» frå Wikipedia på engelsk, den 22. mai 2009.*

1. ↑  The Rebbe’s Hallel
**Fredrik IV av Holstein-Gottorp** (18. oktober 1671–19. juli 1702) var hertug av Holstein-Gottorp frå 1694. Han var son til hertug Christian Albrecht av Holstein-Gottorp.

Han hadde eit liv i stadig konflikt med Danmark. Då faren døydde i 1695, forsterka han banda til den svenske kongefamilien ved å gifte seg med syster til Karl XII, Hedvig Sophia av Sverige i 1698. Gjennom hustrua fekk hertugen eit sterkt grep om svogeren sin, den unge kongen av Sverige. Samstundes omdanna han dei militære styrkane sine til ein kopi av den svenske. Han ustyrte dei med blå uniformer og verva mange svenske offiserar og soldatar. I realiteten integrerte Frederik IV hæren sin i den svensken. Han oppførte festningar i strid med tidlegare inngåtte avtaler med Danmark.

Krigen i 1700 kunne ha utradert dei gottorpske delane av hertugdømet om det ikkje hadde vore for intervensjonen til stormaktene. Ved Altonaforliket i 1689 hadde dei påtatt seg å vere garantistar for freden. Nederlaget til Danmark-Noreg var audmjukande. 

Fredrik IV deltok i det polske felttoget til svogeren Karl XII under den store nordiske krigen, der dei hadde til hensikt å få avsett August den sterke. Polakkane og forbundsfellane deira frå Sachsen hadde gjort inntog i Svensk Livland med byen Riga. Hertugen av Holstein-Gottorp fall under slaget ved Kliszów den 9. juli 1702.

**Born:**

1. Den svenske tronpretendenten Karl Fredrik av Holstein-Gottorp, fødd 1700, død 1739.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fredrik IV av Holstein-Gottorp» frå Wikipedia på bokmål, den 4. desember 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)

 |
**Tapu** er eit omgrep innan maorikultur og mange beslekta polynesiske kulturar for noko som er heilag og omfatta av visse reglar og forbod. Tapu kan omfatta stader, levande vesen eller ting, som visse personar, hovudet, fisk, kvalar, kanoar, heilage vatn og fjell. Det kan også vera knytt til fødsel og død. Brot på tapureglar er gjerne knytte til ulukke.
Noko som det ikkje er knytt tapu til er rekna som *noa*. Visse handlingar og seremoniar kan oppheva tapu, til dømes etter dødsfall.

Omgang med tapu var ein viktig del av tradisjonell maorikultur, og er framleis ein del av det moderne newzealandske samfunnet i ein noko omforma utgåve. 
Ordet kan ha fleire former på ulike språk. Forma tabu er brukt i vestleg kultur om noko som er forbode (å gjera eller nemna), men ikkje nødvendigvis av åndelege eller heilage årsaker. 

Tapu byggjer på omgrepet mana, som kan tolkast som 'respekt' eller 'autoritet'. Mana er gjerne knytt til viktige gudar og det som er assosiert med dei.
Fisk er til dømes knytt til havguden Tangaroa, og fiske er dermed omfatta av tapureglar.

Kjelder
-------

1. ↑  «Traditional Māori religion – ngā karakia a te Māori», *teara.govt.nz*, henta 24. januar 2021
2. 1 2  «Tapu - sacred Māori code», *TNZ Media*, henta 24. januar 2021
3. ↑  «Tapu-lifting ceremony remembers accident victims», *Stuff* (på engelsk), 23. mai 2012, henta 24. januar 2021
4. ↑  «Tapu in modern world explored», *NZ Herald* (på engelsk), henta 24. januar 2021
5. ↑  Taonga, New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu, «Traditional practices», *teara.govt.nz* (på engelsk), henta 24. januar 2021
Koordinatar: 58°20′16.058″N 13°34′32.405″E﻿

Traner ved Hornborgasjön.
**Hornborgasjön** er ein innsjø i Västergötland i Sverige, ca. 15 km søraust for Skara. Frå å ha dekt eit areal på 28 km² vart han gjennom fem ulike senkingar i perioden 1933–35 til mindre enn 4 km². Føremålet var å skaffe dyrkbar mark, men på grunn av dei kraftige vårflaumane vart ikkje åkerlandet brukbart. Ein byrja ei restaurering av innsjøen i 1992, og ved ferdigstillinga i 1995 var vassflata heva nesten 1 meter, etter at ein hadde bygt ein dam ved utløpet og fylt att gamle kanalar. 

Om våren pleier tranene å raste ved Hornborgasjön før de flyr vidare til hekkeplassane. Iblant kan det vere over 10 000 traner der samstundes, noko som gjer staden populært for fuglekikkarar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hornborgasjön» frå Wikipedia på bokmål, den 13. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hornborgasjön si heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
**Seppo Tapio Aleksanteri Korjus** (fødd 10. februar 1961) i Vehkalahti er ein tidlegare finsk friidrettsutøvar. Han vart olympiameister i spydkast i 1988. Han er 196 cm høg, og hadde ei tevlingsvekt på 105 kg, nærast ein idealstorleik for ein spydkastar.

Korjus var mellom dei fremste spydkastarane i Finland i siste halvdel av 1980-åra. Med den gamle spydtypen passerte han 80-metersgrensa i 1983, og kasta som lengst 89,30 m (i 1985). Både i 1987 og -88 vart han finsk meister.

I 1988-sesongen viste han framifrå form i månadene føre dei olympiske sommarleikane. Han sette to finske rekordar; den første, 85,18 m, i friidretts-landskampen mellom Noreg og Finland, den andre, 86,50 m, under eit stemne i Lahti. Under OL 1988 i Seoul i Sør-Korea låg Korjus på andreplassen i det meste av spydkastfinalen. I sitt sist kast slengde han spydet 84,28 meter, seksten centimenter lengre enn det til då lengste kastet. Han sikra seg dermed gullmedaljen. Sølvmedaljen gjekk til den unge Jan Železný, som seinare skulle framstå som tidenes største spydkastar.

Etter at Korjus la opp som spydkastar, fungerte han som spydtrenar, bl.a. for den kvinnelege kastaren Mikaela Ingberg.

### Personlege rekordar og årsbeste

* 1981: 78,00 m
* 1982: 74,80 m
* 1983: 81,12 m
* 1984: 87,24 m
* 1985: 89,30 m
* 1986: 74,92 m
* 1987: 79,52 m
* 1988: 86,50 m
* 1989: 82,40 m

Den nye spydtypen, med tyngdepunkt nærare spissen, vart innført frå og med 1986-sesongen.

| * v
* d
* e
Dei olympiske ringaneOlympiske meistrar i spydkast, menn |
| --- |
| 1906: Eric Lemming**·** 1908: Eric Lemming**·** 1912: Eric Lemming**·** 1912: Juho Saaristo**·** 1920: Jonni Myyrä**·** 1924: Jonni Myyrä**·** 1928: Erik Lundqvist**·** 1932: Matti Järvinen**·** 1936: Gerhard Stöck**·** 1948: Tapio Rautavaara**·** 1952: Cy Young**·** 1956: Egil Danielsen**·** 1960: Viktor Tsybulenko**·** 1964: Pauli Nevala**·** 1968: Jānis Lūsis**·** 1972: Klaus Wolfermann**·** 1976: Miklós Németh**·**
1980: Dainis Kūla**·** 1984: Arto Härkönen**·** 1988: Tapio Korjus**·** 1992: Jan Železný**·** 1996: Jan Železný**·** 2000: Jan Železný**·** 2004: Andreas Thorkildsen**·** 2008: Andreas Thorkildsen**·** 2012: Keshorn Walcott**·** 2016: Thomas Röhler**·** 2020: Neeraj Chopra |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Tapio Räisänen** (fødd 10. mai 1949) er ein finsk tidlegare skihoppar frå Taivalkoski. Han vart verdsmeister i storbakken i 1978, i Lahti i heimlandet Finland.

Räisänen har dei seinare åra drive eit ferieanlegg i Kuuharju i Lappland.

Aktiv
-----

Räisänen debuterte internasjonalt 30. desember 1975 i Oberstdorf, utan å utmerke seg. Seinare i OL-sesongen vart han finsk meister i storbakken, og han vart beste finne med ein sjuandeplass i hopprennet i Lahti. I 1977 kom han på sjuandeplass i skiflygings-VM, som det året vart arrangert i Vikersund i Noreg.

Under VM 1978 i Lahti gjekk Räisänen overraskande heilt til topps i det jevne storbakkerennet; 0,3 poeng framom austerrikaren Alois Lipburger og 0,8 poeng føre aust-tyske Falko Weißpflog. Han gjorde eit godt renn også i normalbakken og kom då på sjetteplass.

Räisänens beste plassering i den tysk-austerrikske hoppveka kom i avslutningsrennet i Bischofshofen i 1979, der han vart nummer ni. Same sesongen vann han eit internasjonalt hopprenn i Sapporo i Japan. Han la opp som aktiv skihoppar i 1980.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Tapio Räisänen» frå Wikipedia på tysk, den 22. november 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Tapio Räisänen – Profil og resultatoversikt hos FIS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Subtraktiv fargeblanding
Fargefoto av Louis Ducos du Hauron frå 1877. Dei overlappande fargane gult, cyan og raudt (magenta) er godt synlege.
Ei **subtraktiv fargeblanding** er ei fargeblanding som primært byggjer på absorpsjonen av lys og refleksjon i materien, til dømes ved blanding av målarfargar. 

Subtraktive fargesystem byrjar med kvitt ljos. Frå kvitt ljos blir visse bølgjelengder subtrahert ved at pigmentert blekk, maling eller fotografisk film plasserast mellom observatøren og lyskjelda eller den reflekterande overflata.

Til skilnad frå subtraktiv fargeblanding byrjar additiv fargeblanding med fråvær av lys (svart). Lys med ulike bølgjelengder blir sendt ut i ulike grader av intensitet og blir oppfatta av auget som fargar. Det er dette som skapar inntrykket av fargar på til dømes ein TV-skjerm.

Ved fargetrykk brukast primærfargene cyan, magenta og gult (CMY). Cyan er komplementærfarge (motsett) til raudt, dvs at cyan virkar som eit filter som absorberer raudt. Mengda cyan vil avgjere kor mykje raudt som vil visast på biletet. Magenta er komplementærfargen til grønt, og gult er komplementærfargen til blått. Når ein blandar like delar av gult og magenta får eit raudt. Like delar gult og cyan gjev grønt, medan cyan og magenta gjev blått. Sekundærfargene raudt, grønt og blått (RGB) er primærfarger ved additiv fargeblanding. Ulike blandingsforhold av cyan, magenta og gult gjev uendeleg mange fargenyansar. Like delar av primærfargene blir i teorien svart farge - men i praksis er blandinga brunaktig. Difor er det vanleg å bruke svart som ein eigen farge. Denne blandinga av cyan, magenta, gult og svart blir kalla CMYK.

Sjå òg
------

* Additiv fargeblanding, det vil si blanding av farga lys

Kjelder
-------

* subtraktiv fargeblanding. I Store norske leksikon. Henta frå:

* *Denne artikkelen bygger på «Subtraktiv fargeblanding» frå Wikipedia på bokmål, den 20. februar 2013.*
**René François Ghislain Magritte** (21. november 1898–15. august 1967) var ein målar frå Lessines i Belgia, vide kjend for sine surrealistiske bilete. Måleriet *Biletets forråding* frå 1928/29 har oppnådd ein nærast ikonografisk status i modernistisk kunst.

Liv og gjerning
---------------

I sine tidlege verk var Magritte mykje påverka av futurismen og kubismen. Saman med den belgiske poeten og collage-kunstnaren Édouard Messens grunnla han i 1925 dei to tidsskrifta *Oesophage* og *Marie*, som begge lanserte den belgiske surrealismen. Frå og med det året, påverka av Giorgio de Chirico sine vyar om at «poesien er eineståande jamført måleriet», utvikla Magritte sin personlege stil. Han byrja lage litterære måleri, der dei figurative bileta uttrykte poetiske idear. Dei framviste objekta beheld utsjånaden, men eigenskapane deira vert endra, sameleis med den funksjonen og nytten dei har til dagleg. Bileta varslar noko mystisk og ukjent, eller gjev ei oppleving av meir enn det som er synleg, som i *Den truga mordaren* frå 1926. For Magritte var det viktigast å vise gåta, å gjere sjåaren merksam på det forunderlege og å skape bilete av det useielege.

Magritte reiste til Paris i 1927, der han budde i tre år og slo seg saman med andre surrealistar. Deretter busette han seg i Brussel og vart der verande resten av livet. Hans såkalla «magiske realisme» endra seg lite gjennom åra, til dømes *Biletets forråding*(1928-29) som stiller seg tvilande til identiteten gjennom påstanden om at «Dette er ikkje ei pipe»', *Menneskets vilkår I* (1933) som syner ei røynleg djupne opp mot ein måla illusjon av djup, *Trugande ver* (1929) og *Eldstigen I* (1933), *Slottet i Pyreneane* (1959) og *Stormannsgalskap* (1961).

Det var fyrst etter andre verdskrigen at Magritte sin kunst vart allment kjend. Den retrospektive utstillinga i 1965 på Museum of Modern Art i New York, samt etterfølgjande store utstillingar i London og Paris stadfesta inntrykket av han som ein av dei viktigaste surrealistiske målarane. Magrittes karakteristiske stil har hatt stort innverknad også på plakatkunst, reklame og grafisk formgjeving.

Han døydde i Brussel.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «René Magritte» frå Wikipedia på svensk, den 17. mars 2014.*
* *Denne artikkelen bygger på «René Magritte» frå Wikipedia på dansk, den 17. mars 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **René Magritte**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Frå ein Château de Fieuzal-vinkasse.
**Château de Fieuzal** er ein bordeauxvin frå Pessac-Léognan-appellasjonen, rangert mellom *Premiers Crus* for raudvin i klassifikasjonen av Gravesvin frå 1953 og 1959. Slottet produserer òg kvitvin som ikkje er klassifisert. Vinkjellaren og vinmarkene ligg sør for byen Bordeaux, i kommunen Léognan. Slottet har sidan 2008 nytta satellitt til å planlegge innhaustinga.

Historie
--------

Château de Fieuzal er eit gammalt slott som ei gong i tida høyrde til familien La Rochefoucauld. Det var svensken Erik Bocké, som var gift med slottsarvingen Odette etter andre verdskrig, som gjorde vinene frå slottet kjent. Château de Fieuzal vart overtatt av Lochlann og Brenda Quinn i 2001.

Produksjon
----------

Vinmarkene dekker 48 hektar, 39 hektar med raude vinstokkar med 60 % cabernet sauvignon, 33 % merlot, 4,5 % Cabernet Franc og 2,5 % petit verdot. Dei kvite vinstokkane dekker ni hektar med like delar av sémillon og sauvignon blanc.

Av *Grand vin* Château de Fieuzal og andrevin L'Abeille de Fieuzal er den typiske årlege produksjonen på 13 000 kassar raudvin og 4 000 kassar av tørr kvitvin.

Referansar
----------

1. 1 2  Peppercorn, David (2003). *Bordeaux*. London: Mitchell Beazley. s. 321–322. ISBN 1-84000-927-6.
2. ↑   [*daud lenkje*]
3. ↑  Lichine, Alexis (1967). *Alexis Lichine's Encyclopedia of Wines and Spirits*. London: Cassell & Company Ltd. s. 254.
4. 1 2 3  Kissack, Chris, thewinedoctor.com. «Chateau de Fieuzal».

* *Denne artikkelen bygger på «Château de Fieuzal» frå Wikipedia på engelsk, den 29. oktober 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Château de Fieuzal offisielle heimeside
* Château de Fieuzal foto galleri