recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Skilt som opplyser om ei minstehøgde på 120 cm.
Samanlikning av høgda til ulike statuar.
**Høgd** eller **høgde** er den vertikale utstrekkinga til noko, til dømes avstanden frå nedst til øvst av noko som er ståande. Det kan også vera den vertikale avstanden til eit visst punkt, som bakken eller havoverflata.
Som med lengde og breidde er høgda målt i einingar for lengde.

I geodesi er høgde den metriske, vertikale avstanden eit punkt (vanlegvis i terrenget, som til dømes ein fjelltopp) har over ei *referanseflate*, som til dømes gjennomsnittleg havnivå. Ein meir presis definisjon av ei referanseflate er ein geoide, som er ekvipotensialflata til geopotensialet som i gjennomsnitt fell saman med gjennomsnittleg havnivå. Ei høgde som er målt i forhold til ein geoide kallar ein ortometrisk høgde.

Høgda til menneske er noko ein studerer innanfor antropometri. Som det har blitt påpeikt i ein artikkel i *The New Yorker* er gjennomsnittshøgda til menneskepopulasjonar eit greitt mål på alle faktorane som påverkar ei velværet til ei gruppe. Mens variasjonar i høgde i ein populasjon er avhengig av genetikk, så er variasjonar i høgde mellom populasjonar fyrst og fremst avhengig av miljøet. FN brukar høgde som eit av fleire mål til å overvake ernæringsforhold i utviklingsland. I menneskepopulasjonar kan høgde uttrykke komplekse data om oppveksten, dei sosiale forholda, ernæringa og helseforholda til ei gruppe.[*treng kjelde*]

Sjå òg
------

* Djupne
* Høgdeskrekk
* Meter over havet

Kjelder
-------

1. ↑  «høgde» i Nynorskordboka.
2. ↑  «høyde». *Store norske leksikon*. Henta 5. juli 2021.
3. ↑
*Projekt Zikkurat* av Ed og Tomas Hoke og Armin Guerino i Rosental i Kärnten i Austerrike.
*Spiral Jetty* av den USA-amerikanske kunstnaren Robert Smithson (1938-1973) var bygd i 1970 i Store Saltsjø i Utah i USA av 6500 tonn basalt, jord og salt. Kunstverket eksisterer framleis, sjølv om det ofte har vorte overflauma av vatnet i innsjøen.
**Land art** er ei internasjonal (engelsk) nemning på ei retning i moderne kunst som vart etablert på slutten av 1960-åra i USA, og som går ut på å nytte naturen og prosessane i naturen som ein integrert del av eit kunstverk. Andre nemningar for det same er *stadkunst*, *jordkunst*, *landkunst*. Prosjekta var gjerne avgrensa i tid ved å vere utforma som teikn og symbol i snø, i vegetasjonen i åkrar og liknande, eller som meir varige konstruksjonar, ofte i stort format, som skulle utsetjast for vêr og vind utan å verte halde ved like eller reparert. Eit viktig aspekt ved slike kunstverk er dokumentasjonen av dei i form av fotografi og omtale.

Kjelder
-------

* snl.no: Land art

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BNE

 |
Koordinatar: 55°35′N 3°50′W﻿

Lanarkshire i Skottland.
**Lanarkshire** eller **County of Lanark** (skotsk-gælisk *Siorrachd Lannraig*) er eit tradisjonelt grevskap i Skottland. Det ligg sentralt i Lowlands (Midlands Valley), sør for Stirlingshire og ein del av Dunbartonshire, sørvest for West Lothian, vest for Peeblesshire, nord for Dumfriesshire og søraust for Ayrshire og Renfrewshire. Glasgow er ein del av Lanarkshire.

Lokalt styre
------------

I 1975 blei det lokale styret for Lanarkshire erstatta av regionsstyret for Strathclyde-regionen. I 1996 blei denne vidare erstatta ved ei reform der Lanarkshire blei delt i områda North Lanarkshire, South Lanarkshire og City of Glasgow.

North Lanarkshire og South Lanarkshire har i dag eit utbreidd samarbeid, mellom anna innen manntalføring, helse og anna.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lanarkshire» frå Wikipedia på engelsk, og «Lanarkshire» frå Wikipedia på bokmål den 8. januar 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames
* BBC Things

 |
| **Landau** |
| --- |
| RettslokaletRettslokalet Rettslokalet |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Landau | 

Landau is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Rheinland-Pfalz   Kreisfreie Stadt |
| Oberbürgermeister | Hans-Dieter Schlimmer |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  82.94 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007) | 43048 |
| Koordinatar | 49°11′58″N 8°7′23″E﻿Koordinatar: 49°11′58″N 8°7′23″E﻿ |
| Høgd over havet | 142 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| **Heimeside:** www.landau.de |

**Landau** eller **Landau in der Pfalz** er eins sjølvstendig by (*kreisfrei*) kring Südliche Weinstraße (den sørlege vin-vegen) i Rheinland-Pfalz i Tyskland. Han har vore ein universitetsby sidan 1990 og har litt over 40 000 innbyggjarar. Byen har lenge vore eit kultursenter og ein marknadsby og kjøpstad, omgjeve av vingardar og landsbyar som baserer seg på vindyrking i Pfalz vinormåde. Landau ligg aust for Pfalz-skogen, den største samanhengande skogen i Europa, like ved den tyske vinruta.

Landau vart først nemnd som busetnad i 1106, og fekk byrettar i 1274. Landau var okkupert av Frankrike frå 1680 til 1815, då han var ein av *Décapole*, ti frie byar i Alsace. Vauban bygde eit moderne festningsverk her i 1688-1699 for Ludvig XIV og gjorde den vesle byen til ein av dei sterkaste citadellane i Europa. Etter Napoleon overgav seg, vart byen gjeven til Kongedømet Bayern i 1816.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Landau» frå Wikipedia på engelsk, den 20. mai 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Bilete Arkivert 2011-05-22 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Peder Nilsen** (22. februar 1846–25. juli 1921) var ein norsk offiser, jarnbanemann, stortingsmann og statsråd for Høgre.

Nilsen var fødd i Tønsberg, far hans var kasserar i sparebanken. Sjølv tok han eksamen ved krigsskulen 1867 og den militære høgskulen i 1871. Han var assistent og seksjonsingeniør ved anlegg på Rørosbanen, Jærbanen og Jarlsbergbanen frå 1872 til 1878. Distriktsingeniør og styrar for Hamar-Tynsetbanen 1878-93. Frå 1897 til 1911 var han overstyrar ved Hovedbanen.

Han var medlem 1882-89 av formannskapet i Hamar. Perioden 1889-91 var Nilsen 
stortingsmann for valkrinsen Lillehammer, Hamar og Gjøvik. 1889-sesjonen var han medlem og 1889-91 formann i jarnbanekomiteen.

Emil Stangs andre regjering. Ståande frå venstre: Johannes Winding Harbitz, Peder Nilsen, Wilhelm Olssøn og Peter Birch-Reichenwald. Sitjande frå venstre: Anton Christian Bang, Ole Andreas Furu, Emil Stang d.e. Gregers Gram, Ernst Motzfeldt og Francis Hagerup.Foto: Ludwik Szacinski ca. 1894–95

Nilsen var statsråd og sjef for Arbeidsdepartementet frå 1893 til 1897, i regjeringar leia av Emil Stang d.e. og Francis Hagerup. I ein kort periode i 1897 var han statsråd ved Statsrådsavdelinga i Stockholm. Han var formann i ingeniørkommisjonen av 1905.

Han vart utnemnd til riddar av St. Olavs Orden i 1893 og forfremja til kommandør av 1. klasse i 1896.

Nilsen døydde 1921 på Hamar.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* *Den Kongelige norske Sankt Olavs orden 1847-1947*, utgitt av ordenskanselliet ved O. Delphin Amundsen, Grøndahl & Søns Forlag, Oslo, 1947

Bakgrunnsstoff
--------------

* www.samfunnsveven.no om Peder Nilsen[*daud lenkje*]
**Polarkvervelen** er ein vedvarande, storskala syklon som ein finn nær polane i den midtre og øvre troposfæren og i stratosfæren. Kvervelen er kraftigast på vinterhalvkula når temperaturgradienten er størst, og blir liten eller kan forsvinne om sommaren. Polarkvervelen over Antarktis er meir tydeleg og vedvarande enn den over Arktis. Dette kjem av at fordelinga av landmassar på høge breiddegrader på nordlege halvkule fører til rossbybølgjer som medverker til å bryte ned kvervelen. På sørlege halvkule er kvervelen meir eller mindre uforstyrra. Kvervelen over Arktis er òg meir langstrakt og har to senter, eitt om lag over Baffin Island i Canada og det andre over det nordaustlege Sibir. 

Kjemiske prosessar i den antarktiske polarkvervelen har ført til kraftig nedbryting av ozon. Salpetersyre i perlemorskyer reagerer med KFK-gassar og dannar klor, som er ein katalysator for fotokjemisk nedbryting av ozon. Klormengda bygger seg opp om vinteren, og ozonnedbrytinga blir dermed størst når sollyset kjem tilbake om våren (september/oktober). Desse skyene kan berre dannast i temperaturar rundt -80 °C, så sidan Arktis er varmare, er det ikkje ozonhol her. 

Andre planetar og månar i solsystemet er òg kjend for å ha polarkvervlar, inkludert Venus, Mars, Jupiter og Saturnmånen Titan.
**Jakob Bernoulli** (17. september 1655–16. august 1705) var ein sveitsisk matematikar, ein av åtte frå den kjende Bernoulli-familien. 

Jakob studerte teologi, i tråd med ynsket til faren, og vart prest. Han studerte derimot òg matematikk og astronomi, noko som var i strid med viljen til faren. Frå 1676 til 1682 reiste han gjennom Europa og lærde om dei siste oppdagingane i matematikk og vitskap. Dette inkluderte arbeida til Robert Boyle og Robert Hooke.

Gjennom brevveksling med Gottfried Leibniz vart han kjent med matematisk analyse, og han samarbeidde med broren Johann Bernoulli om fleire bruksområde for teoriane. Dei publiserte blant anna artiklar om transendentale kurvar (1896) og isoperimetri (1700 og 1701). I 1690 vart Jakob den første som utvikla teknikkar for å løyse separable differensiallikningar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jakob Bernoulli» frå Wikipedia på bokmål, den 14. september 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jacob Bernoulli - MacTutor History of Mathematics archive

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Peder Nicolai Sjursen** (1. oktober 1858–3. august 1915) var ein lege, gardbrukar og stortingsmann frå Eigersund. Han representerte Venstre på Stortinget.

Far til Sjursen var handelsreisande. Sjølv gjekk han skulevegen, vart student frå Qvams skule i 1875, og avla eksamen som reserveoffiser i 1879. I 1885 vart han cand. med. og tok til som kommunelege i Våler i Hedmark. I 1909 vart han distriktslege for Sør-Østerdal.

Sjursen kjøpte og busette seg i 1898 på garden Lønnerud i Våler. Han var medlem av heradsstyret i Våler frå 1895 og vart ordførar i heradet i 1905. Elles hadde han ei mengd verv som politikar og som yrkesmann.

På Stortinget representerte Sjursen Hedmark i perioden 1900-03 og einmannskrinsen Solør i 1906-09. I den fyrste bolken var han medlem av militærkomiteen, i den andre av Lagtinget og jarnbanekomiteen. Han var i 1906 utsending frå Hedmark amt ved kongekroninga i Trondheim.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Land's End
**Land's End** (kornisk *Penn an Wlas*) er eit nes på Penwithhalvøya nær Penzance i Cornwall i England. Det et det vestlegaste punktet på det engelske fastlandet. Det vestlegaste punktet på heile øya Storbritannia er Corrachadh Mòr i Ardnamurchan i Skottland som ligg 35 lenger vest. Det sørlegaste punktet i Storbritannia er heller ikkje Land's End, men Lizard Point, som ligg nokre kilometer lenger søraust. 

Frå Land's End kan ein sjå Longships fyr. Longships, eit par kilometer ute i havet, er ei serpentin- og kvartsøy. Midt mellom Land's End og Isles of Scilly ligg det segnomsuste tapte landet Lyonesse, som vert omtalt i litteratur om Kong Arthur. 

Land's End er eit kjent landemerke i Storbritannia og vert i lag med John o' Goats i Skottland (det mest nordaustlege punktet på det britiske fastlandet) ofte omtalt i kappløp, turar og veldedige hendingar. Uttrykket *Land's End to John o' Groats* (Frå Land's End til John o' Goats) vert nytta både som ei bokstavleg reise og som ein metafor for lange reiser, på liknande måte som «frå Lindesnes til Nordkapp» i Noreg. 

I 1987 kjøpte Peter de Savary Land’s End.. Han reiste to nye bygningar og det meste av den noverande temaparken. Han selde både Land's End og John o' Groats til føretaksmannen Graham Ferguson Lacey i 1991. Sidan 1996 er Land’s End eigd av Heritage Attractions Limited.

Galleri
-------

* Land's End, det vestlegaste punktet i CornwallLand's End, det vestlegaste punktet i Cornwall
* Turistsenteret på Land's EndTuristsenteret på Land's End
* Turistsenteret på Land's EndTuristsenteret på Land's End
* Fyret utanfor Land's EndFyret utanfor Land's End
* Sørover frå Land's EndSørover frå Land's End
* Vestover frå Land's EndVestover frå Land's End
* Nordover frå Land's EndNordover frå Land's End

Sjå òg
------

Eit kart over neset frå 1946
* John o' Groats

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Land's End» frå Wikipedia på engelsk, den 17. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Lands End Landmark, Landsend. | South West Cornwall Holidays | The history of Land's End*, arkivert frå originalen 25. desember 2009, henta 17. januar 2010
2. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

* "Walking the length of Britain" Lands'End to John O'Groats - e-bok om denne reisa

Koordinatar: 50°4′7″N 5°42′58″W﻿
**Charles de Rohan, prince de Soubise** (16. juli 1715–4. juli 1787) var hertug av Rohan-Rohan, seigneur av Roberval og marskalk av Frankrike frå 1758, ein militær mann og minister for kongane Ludvig XV og Ludvig XVI og ein frykta libertin. Han var den siste mannen i familien Huset Rohan og var oldefar til duc d'Enghien som avretta Napoleon i 1804.

Han vart fødd i Versailles den 16. januar 1715, og var son til Jules François Louis de Rohan, prince de Soubise, kapteinløytnant i gendarmes i Den kongelge garden. Foreldra døydde i Paris av koppar i 1724 og han og systera, Madame de Marsan, vart foreldreløyse. Han vart oppfostra av bestefaren Hercule i hoffet, der han vart ven med Ludvig XV, som var på same alder. 

Han var med Ludvig XV i felttoget i den austerrikske arvefølgjekrigen i 1744-1748 og fekk ein høg militær rang, meir på grunn av at han var hoffmann enn på grunn av dugleiken. Like etter starta sjuårskrigen og han fekk kommandoen over eit korps på 24 000 mann. I november 1757 vart han knust i slaget ved Rossbach.

Han var meir heldig seinare i militærkarrieren sin fram til den generelle freden i 1763. Etter dette levde han vidare som hoffmann og moteskapar i Paris.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Charles de Rohan, prince de Soubise» frå Wikipedia på engelsk, den 9. oktober 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:* 
		- Tekst frå *Encyclopædia Britannica* si 11. utgåve, eit leksikon som i dag er offentleg eigedom.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* ICCU

 |
**Peder Ferdinand Reinhardt** (19. mars 1836–6. februar 1908) var ein norsk forretningsmann og politikar frå Kristiansand.

Han var son til den rike forretningsmannen O. C. Reinhardt i Kristiansand. I yngre år gjekk han handelsakademiet i Lübeck. Han overtok handelshuset etter far sin, med skipsverft, reiarlag, dampskipsekspedisjon, kolimport mm. I fleire år var han formann i børskomiteen i byen, og i handelsforeininga. Reinhardt var medlem av bystyret 1871-1904, ordførar i 1874.

Reinhardt vart vald til 1. representant for heimbyen på Stortinget 1877-1882, møtte ikkje i 1882, og 2. representant 1889-91. Heile tida på tinget var han medlem av jarnbanekomiteen. Han var medlem av mellomrikskommisjonen av 1889.

Han døydde i heimbyen 1908.

Kjelde
------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arkiv etter Peder Reinhardt på Arkivportalen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Målestasjon for aksellast i Rouffignac-Saint-Cernin-de-Reilhac i Dordogne i Frankrike.
Teleskade i Puolanka i Finland.
**Aksellast** er massen som kviler på kvar aksling på eit køyretøy. Denne massen er avgrensa for å unngå skade på vegbanen. Eigentleg er skaden på vegen proporsjonal med marktrykket (eining Pa), men ettersom gravitasjonen er tilnærma konstant på jordoverflata er vekta (ei kraft, med eining N) tilnærma proporsjonal med massen. Dessutan er arealet til anleggsflata mellom dekka og marka tilnærma konstant. Marktrykket er difor proporsjonalt med massen som kviler på kvar aksling. Massen er enklare å måla enn marktrykket og det er massen, med eining kilogram, eller metrisk tonn, som vert regulert av myndigheitene.

Klassifisering av vegane
------------------------

I Noreg er største tillatne aksellast på offentlege vegar regulert gjennom køyretøyforskrift og vegforskrift. Største tillaten aksellast har vegar i brukarklasse (Bk) 10. Her kan aksellasta på ein enkel aksling vere inntil 10 tonn, aksellasta på ein boggi 16 tonn og aksellasta på ein trippelboggi 22 tonn. To akslingar vert i denne samanhengen rekna som boggi når avstanden mellom dei er frå 1,2 til 1,79 m. Tre akslingar vert rekna som trippelboggi når avstanden mellom kvart par av dei ikkje overstig 1,8 m. 

Bilen kan likevel ha éin drivaksling med aksellast inntil 11,5 tonn. Buss med luftfjøring eller tilsvarande fjøring kan ha noko høgre aksellast enn 10 t også på dei frittrullande akslingane.

Variasjonar med årstida
-----------------------

Vegstyremaktene i Noreg utarbeider veglister med oversikt over tillaten aksellast på ulike vegar til ulike årstider. Nokre vegar har auka tillaten aksellast når marka er frosen (vinteraksellast), og nokre vegar har redusert aksellast under teleløysinga på våren.

Kontrollar og gebyr
-------------------

Skilt som syner maksimal tillaten aksellast.Skilt som syner maksimal tillaten aksellast.
Statens vegvesen har fleire bilvekter og utfører frå tid til anna kontrollar av aksellasta, der dei ilegg gebyr for overlast. Gebyr for overlast vert ilagt eigaren av køyretøyet og kan koma opp i store summar. I tillegg risikerer føraren bot.

Aksellast på jarnbane
---------------------

Jarnbanelinjer har òg strenge reglar for aksellast. På norske jarnvegar er maksimal aksellast mellom 20,5 og 22,5 tonn

Kjelder
-------

1. 1 2  *Forskrift om nærmere bestemmelser om tillatte vekter og dimensjoner for offentlig veg*, Lovdata.no.
2. ↑  *Vekter, dimensjoner og spesialtransport på riksveger - veglister* Arkivert 2011-06-10 ved Wayback Machine. Statens vegvesen.
3. ↑  *FOR 1971-12-17 nr 01: Forskrift om gebyr for overlasting*, Lovdata.no.
4. ↑  Høgseth, V.L. *Ti tonn i overlast*, Rana blad.no, 13/11-2009.
5. ↑  *Network Statement 2012*[*daud lenkje*], Jernbaneverket, 9. utg. 2011.

Sjå òg
------

* Marktrykk
* Nyttelast
**Jakob Jenssen Anderssen** (fødd 2. mai 1850) var ein prest og stortingsmann frå Brevik i Telemark. På tinget representerte han Venstre.

Anderssen var son til ein skipper. Sjølv gjekk han Kristiania katedralskole der han vart student i 1870. 1871-72 var han huslærar i Storelvdal, år 1875 vart han cand. theol. Deretter var han ei tid lærar ved skular i hovudstaden, før han vart stiftskapellan i Troms i 1877. Frå 1879 var han sokneprest i Ofoten heilt fram til 1908, då han vart utnemnd til prost i Nordre Salten.

Anderssen var medlem av heradsstyret 1881-1910, ordførar 1884-1910. Han var med i forlikskommisjonen frå 1881, ei tid formann i amtsskulestyret. Frå opninga av Ofotbanen i 1902 var han formann i tilsynskommisjonen for bana. I 1906 var han Nordland amt sin utsending til kroninga av den nye kongen i Trondheim.

Valbolken 1886-88 var Anderssen 1. varamann til Stortinget frå Nordland. 1887-sesjonen møtte han frå 18. juni i staden for Carl Ellingsen, 1888 frå 15. mars i staden for Christian Havig. I 1887 var han medlem av tollkomiteen, året etter av jarnbanekomiteen. Perioden 1900-03 var han amtet sin 3. representant, sat då i kyrkjekomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Aksumriket og sørlege Arabia mot slutten av styret til GDRT på 200-talet.
**Aksumriket** (ge'ez አክሱም) var eit rike nord i Aust-Afrika som hadde ei stordomstid på 200-500-talet. Det låg nord i dagens Etiopia, der ein finn den gamle hovudstaden Aksum. Aksum var eit viktig handelsrike med kontroll over store delar av Raudehavet. Det sende handelsfolk så langt nord som til Alexandria, og hadde handelssamband både med Romarriket og med oldtidsrika i India. Herskarane i Aksum tilrettela handelen ved å prega sine eigne myntar. Riket brukte namnet «Etiopia» så tidleg som på 300-talet.

Historie
--------

Ruinar i Aksum.
Aksumriket voks medan kongeriket Kusj var i tilbakegang. Det fekk også politisk innflyting over fleire riker på Den arabiske halvøya, og erobra Himjarriket, eit sørarabisk kongedøme i dagens Jemen. 

Ifølgje lokal tru er den jødiske Paktarken no i Aksum. *Kebra Nagast* fortel korleis arken kom til Etiopia i følgjet til Menelik I, sonen til dronninga av Saba og kong Salomo.

Aksum er nemnd i den greske oldtidsteksten *Periplus Maris Erythraei* frå det første hundreåret som ein viktig handelsstad for elfenbein. Ifølgje denne teksten var den dåverande herskaren av Aksum Zoskales, som også kontrollerte to hamner mot Raudehavet: Adulis (nær Massawa) og Avalites (Assab), no i Eritrea. Det blir også sagt at Zoskales var kjend med gresk litteratur.
Profeten Mani på 200-talet kalla det eitt av fire store statsmakter i hans tid, saman med Persia, Roma og Kina. 

Mynt prega i Aksum. Riket var eitt av dei første i verda til å bruka kristne symbol på myntane sine.
Landet hadde nære band til Austromariket. Under Ezana blei Aksum det første betydelege riket som konverterte til kristendommen i 333.

På 600-talet søkte muslimar som opphavleg var samla i Mekka tilflukt i Aksum for å unngå forfølgingar frå Qureisjstammen (stammen til profeten Muhammed). I muslimsk historie er dette kjend som *første hijra*. 

Aksum tapte gradvis posisjon i løpet av 500-talet, då Persarriket invaderte Sør-Arabia og gjorde slutt på herredømet deira der. I løpet av 600- og 700-talet overtok arabarar kontrollen over handel med Middelhavet. Etter Aksum voks det fram eit nytt rike i Etiopia, Abyssinia.

Kulturell innverknad
--------------------

Aksumriket utvikla eit eige skriftspråk, fidel, for språket sitt ge'ez. Skrifta blir framleis brukt til å skriva moderne etiopiske språk.

Kjelder
-------

1. ↑  Munro-Hay, Stuart (1991): *Aksum: An African Civilization of Late Antiquity*. Edinburgh: University Press, s. 57.
2. ↑  Henze, Paul B. (2005): *Layers of Time: A History of Ethiopia*
3. ↑   Paul Raffaele, «Keepers of the Lost Ark?», *Smithsonian magazine*, December 2007
4. ↑  Periplus of the Erythreaean Sea, kapitla 4 og 5.
5. ↑  Aksum - historie i Store Norske Leksikon

* Aksum (2011), *Encyclopædia Britannica*, Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Aksumriket**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Jakob Krefting Bonnevie** (15. april 1814–17. oktober 1881) var ein norsk embetsmann, stiftamtmann og amtmann i Lister og Mandals amt frå 1871 til han døydde.

Bonnevie var fødd på storgarden Falkensten, ein såkalla herregard i Borre i dagens Vestfold, der faren sat proprietær. Sjølv vart han student frå katedralskulen i Christiania i 1831, og cand.jur. på universitetet i same byen.

Frå 1837 arbeidde Bonnevie i kyrkjedepartementet, fyrst som kopist, seinare fullmektig og frå 1841 byråsjef. I 1856 fekk han stilling som «2den raadmand» i Bergen. Fem år seinare flytta til Kristiansand, der han var borgarmeister i ti år. År 1871 tok han over embetet som stiftmann i Kristiansand og amtmann i Lister og Mandal, posisjonar han sat i til han døydde i 1881.

Bonnevie var i 1844 sekretær i komiteen som kom med framlegg om dissenterlova. Han var fleire gongar aktuell til stortingsplass, både ved valtinget 1856 i Bergen, og valtinga 1858, 1864, 1867 i Kristiansand, men hamna alle gongane på varamannsplassar. Valperiodane 1871-73 og 1874-76 vart han derimot kåra til stortingsrepresentant for Kristiansand. Alle seks tingsesjonane var han medlem i Protokollkomiteen.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Jakob Krefting Bonnevie NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
***Polarium*** er eit hjernetrimspel utvikla av Mitchell Corporation. Det vart utgjeve av Nintendo til Nintendo DS i 2004 i Japan og i 2005 i Europa og Nord-Amerika. I spelet bruker spelaren ein penn til å teikne samanhengande linjer på trykkskjermen på DS-konsollen, for å snu om på svarte og kvite fliser på eit brett. Dersom spelaren klarer å lage horisontale rekker med berre svarte eller kvite fliser, blir dei fjerna frå brettet.

Spelet har ulike modusar. I modusen «Puzzle» har spelaren uavgrensa tid og skal fjerne fliser frå eitt brett ved å teikne ei samanhengande linje. I modusen «Challenge» fell fliser konstant ned frå toppen av skjermen. Spelaren skal her eliminere flisene ved å teikne linjer for å snu om på dei og danne horisontale rekker med same farge, før skjermen blir heilt fylt opp av fliser.

Ei Game Boy Advance-utgåve av spelet, titulert *Polarium Advance*, vart utgjeven i 2006 i Europa.

Kjelder
-------

1. ↑  «ANMELDELSE: Polarium». Gamer.no. Henta 8. februar 2020.
2. ↑  «Polarium Advance og Drill Dozer til Europa». Gamer.no. 8. mars 2006. Henta 8. februar 2020.
Aksling til eit sykkelhjul.
Ein **aksling** er ein maskindel som vert nytta for å festa/bera roterande delar som hjul, reimskiver, og så vidare. Akslingar kan vera fast monterte eller rotera. Fast monterte akslingar kan vera direkte festa, eller opphengt i fjører. Roterande akslingar er opplagra i ei eller anna form for lager, som til dømes glidelager eller kulelager.

Akslingar på køyretøy
---------------------

Bakakselen til ein Jaguar XJ6.
Akslingar vert nytta for å festa hjula på køyretøy. Vogner for hest har ofte akslar festa direkte til ei ramme, eller ved hjelp av fjører. På traktorar, skogsmaskinar, anleggsmaskinar og liknande er akslingane sjeldan avfjøra, men den eine akselen er pendlande opphengt. Lastebilar og terrengbilar har avfjøra stive akslingar, der fjørene kan vera bladfjører eller luftfjører. Personbilar har uavhengig fjøring på kvart hjul, med stutte akslingar som kvart hjul er festa til.

Akslingar nytta i motorar
-------------------------

Kamaksel.
Veivaksel til ein firesylindra stempelmotor.
Veivakselen i stempelmotorar vert utsett for store bøyekrefter og er opplagra på fleire stader, som oftast er det eit lager på kvar ende og mellom kvar råde. Veivakslar må lagast med høg presisjon er og eit døme på kompliserte akslingar. Firetaktsmotorar, og nokre totaktsmotorar, har ein kamaksel som syter for å opna og stenga ventilane i topplokket til rett tid.
**Jakob Kristoffer Johansson Inderberg** (16. september 1852–18. februar 1932) var ein norsk offiser, bankmann, gardbrukar og Venstre-politikar frå Beitstad i Nord-Trøndelag.

Inderberg var son til ein gardbrukar i Beitstad. Han tok i 1873 eksamen ved underbefalsskulen i Trondheim. Frå 1876 var han sersjant og steig vidare i gradane til furer 1888, kommandersersjant 1897, og til sist fanejunker 1902-12. Inderberg var kasserar i Vikna sparebank 1878-1932, lensmannsdreng i Nærøy 1878-84 og gardbrukar på Ålvik i Vikna 1883-1932. Han var medlem av Vikna heradsstyre 1884-1928, varaordførar 1886-97 og ordførar 1900-22.

Inderberg var vararepresentant 1898-1900 for Nordre Trondhjems amt. I 1900 møtte han for Hans Konrad Foosnæs frå 25. april. Han representerte same krinsen på Stortinget 1903-06 og Namdalen krins på Stortinget 1910-18. I 1900 var han medlem av Lagtinget og landbrukskomiteen, 1903-06 av militærkomiteen. Bolken 1910-12 var han medlem av næringskomite nr 1, 1913-18 sekretær i same. Periodane 1922-24 og 1925-27 var Inderberg 1. varamann for Nordre Trondhjems amt. Han møtte i den fyrste perioden fram til mars 1923, då den valde representanten Håkon Five tok plass, kom inn att i juli 1924 for same representanten. Det same gjentok seg i den siste perioden, då møtte Inderberg for Five fram til mars 1926. 1922-24 var han medlem av sosialkomiteen, og 1925-26 av finanskomiteen.

Inder var medlem av Den departementale hærordningskomite av 1908-09 og av Lønnskommisjonen av 1919.

Kjelder
-------


* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jakob Christoffer Inderberg[*daud lenkje*] hos Norsk samfunnvitenskapelig datatjeneste

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Puffa ris
 Puffa ris til sals på Ulsoor Market i Bangalore.
**Puffa ris** er ein puffa korntype laga av puffa riskorn.

Ein vanleg metode for å puffa ris er å varma han opp under trykk saman med damp, og deretter la risen tørka, men det finst mange ulike teknikkar. Nokre gjev sprø puffa riskorn, andre gjev seigare korn. Puffa ris er kjend frå Sør-Asia, og blir ofte brukt til frukostblandingar og søtsaker. Han er vanleg i ulike rettar og gatemat i India, Bangladesh og Nepal, i tillegg til i Korea.

At puffa ris er populært i den vestlege verda blir vanlegvis tilskrive den amerikanske botanikaren Alexander P. Anderson, som fann opp ein puffemetode då han skulle finna mengda væske i stive. Han introduserte den første rispuffemaskinen i 1904 på  verdsutstillinga i Saint Louis.

Puffa ris blir mellom anna brukt i riskaker, rissjokolade og frukostblandingar.

Galleri
-------

* Matretten Bhelpuri.Matretten Bhelpuri.
* Krydra puffa ris.Krydra puffa ris.
* Sjokolade med puffa ris og peanøtt.Sjokolade med puffa ris og peanøtt.

Kjelder
-------

1. ↑  «What is a Rice Krispy? What is it made out of and how do they make it?». howstuffworks.com. Henta 19. januar 2019.
2. ↑   Frederick L. Johnson (2012)  Anderson Alexander P (1862-1943), <[http: //www.mnopedia.org www.mnopedia.org]>, les 2019-01-19

* *Denne artikkelen bygger på «Puffa ris» frå Wikipedia på svensk, den 2. august 2021.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:* «Puffed rice». 19. januar 2019.
Polarcella fører kald luft i retning tropane, og varmare luft frå midlare breidder mot polane for å jamne ut temperaturskilnadane mellom pol og ekvator.
**Polarcella** er ein del av den atmosfæriske sirkulasjonen som fører energi frå tropane mot polane. Sjølv om lufta som når 60 ºN/S er kald og tørr samanlikna med den ekvatoriale lufta, er ho framleis varm og fuktig nok til at konveksjonen kan drive ein termal sirkulasjon. Den varme lufta stig og flyttar seg mot polane når ho når den øvre troposfæren rundt 8-10 km over overflata. Når lufta kjem over polområda er ho blitt avkjølt, og derfor tyngre, og søkk ned og dannar kalde, tørre høgtrykksområde. Lufta strøymer vekk frå polane langs overflata, og på grunn av corioliseffekten dannar denne lufta polar austavind.

Luftstraumen mot polane dannar harmoniske bølgjer i atmosfæren kalla rossbybølgjer. Desse svært lange bølgjene spelar ei viktig rolle i retninga til jetstraumen, som ein finn i overgangen mellom tropopausen og ferrelcella i samband med polarfronten. Polarcella er svært viktig i transport av varme og balanserar hadleycella i jorda sin energibalanse ved å sende kald luft i retning ekvator.

Hadleycella og polarcella liknar kvarandre på den måten at begge er driven av termale krefter. Altså eksisterer begge som følgje av overflatetemperaturen. Dei enorme energimengdene som er involvert i desse cellene påverkar vêrmønsteret i desse områda, og hindrar til og med visse værsituasjonar frå å oppstå. Den endelause rekka av høgtrykk og lågtrykk som passerer forbi på mildare breiddegrader, er noko folk på høge og låge breiddegrader ikkje merkar noko særleg til. 

Desse atmosfæriske systema er stabile, så sjølv om styrken kan variere frå område til område over tid, vil dei aldri forsvinne heilt.

Sjå òg
------

* Polarvirvel
**Jakob Mathias Antonsson Lothe** (14. november 1881–17. juni 1975) var ein norsk skulemann, gardbrukar og politikar frå Lote i dåverande Gloppen, i dag i Eid kommune. Han var stortingsrepresentant for partiet Venstre 1925-27 og 1931-53.

Lothe vart uteksaminert frå Volda lærarskule i 1901, og var så eitt år lærar i Leikanger. Frå 1902 var han lærar rundt om i Gloppen herad, mellom anna på Gloppen folke- og framhaldsskule. I tillegg underviste han i mellomskulen på Sandane. Åra 1916-28 var han medlem av heradsstyret. I 1925 tok han over farsgarden på Lote og dreiv garden jamsides læraryrket til 1940. Han slutta formelt i skulen i 1949.

Perioden 1925-27 var Lothe vald inn på Stortinget for Venstre frå Sogn og Fjordane. Han stilte til val hausten 1927, men nådde ikkje heilt opp og vart vararepresentant. Etter representanten Per Hestetun omkom hausten 1928, møtte Lothe på Stortinget både i 1929 og 1930. Ved stortingsvalet hausten 1930 vart Lothe sikra plass for ein ny periode, ein plass han beheldt til 1953. På Stortinget var han formann i Kyrkje- og undervisningskomiteen frå 1934 til 1953. Frå 1945 til -51 var han parlamentarisk leiar i Venstre. Elles var han lagtingspresident og medlem i både Fullmaktskomiteen og Valkomiteen i alle sesjonane han var tingmann etter 2. verdskrigen.

Lothe var også aktiv i fråhaldsrørsla og i mållagsarbeid.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957
* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
*Denne artikkelen handlar om vêrfronten. For vêrskipet, sjå MS «Polarfront».* 

  

**Polarfronten** er grenseområdet mellom dei polare cellene og ferrelceller på kvar halvkule. Denne grensa markerer eit skarpt temperaturskilje mellom den kalde polarlufta og varm subtropisk luft. Denne temperaturskilnaden inneber mykje potensiell energi som kan gje energi til lågtrykk og vind (kinetisk energi). I desse frontsonene er det òg mykje fuktig luft som kan dannast om til nedbør. Dette òg frigjer energi som blir brukt til å drive lågtrykkssystema. 

Når det oppstår eit lågtrykk i frontsona på nordlege halvkule vil vinden alltid blåse mot klokka rundt lågtrykket, medan det er motsett på sørlege halvkule. Vanlegvis vil den varme lufta ligge på ekvatorsida av lågtrykket, medan kaldlufta er på polsida. På den nordlege halvkula betyr det at det blir danna ein varmfront aust for lågtrykket, og ein kaldfront i vest.

Ved polarfronten konvergerer (møtes) polarlufta og den subtropiske lufta ved overflata. Dette fører til stigande luftrørsler i fronten, som først stoppar å stige når dei når toppen av troposfæren. I dette nivået blir luftstraumen bøygd av, og på grunn av Corioliskrafta vil lufta her strøyme austover. Denne kraftige luftstraumen blir kalla den polare jetstraumen. Denne kraftige vestavinden er hovudårsaka til at lågtrykk som oppstår i polarfronten vanlegvis blir førte austover. 

Det var Vilhelm Bjerknes og Bergensskulen som først påviste polarfronten og rolla han har i utviklinga av lågtrykk tidleg på 1900-talet, og danna med det grunnlaget for moderne vêrvarsling.

Sjå òg
------

* Den antarktiske konvergensen
Eit **aksiom** eller eit **postulat** er ei utsegn som ikkje er bevist eller demonstrert, men rekna for å vere sjølvinnlysande. Derfor vert utsegna teken for gitt og fungerer som eit utgangspunkt for å utleie og dedusere andre (teoriavhengige) sanningar. 

I matematikk vert uttrykket *aksiom* nytta på to måtar som er knytt til kvarandre: Logiske aksiom og ikkje-logiske aksiom. Begge desse aksioma er matematiske uttrykk som fungerer som eit utgangspunkt for å logisk utleie andre utsegner. I motsetnad til teorem, kan ein ikkje finne aksioma ved hjelp av deduksjonsprinsippa, og dei kan heller ikkje bevisast matematisk, rett og slett fordi dei er dei grunnleggande utsegnene som all matematikk baserer seg på. Dei følgjer ikkje logisk frå noko anna. Om dei hadde gjort det hadde dei vorte klassifisert som eit teorem. 

Logiske aksiom er vanlegvis utsegner som vert rekna som universelt sanne (t.d. (A ∧ B) → A), medan ikkje-logiske aksiom (t.d. = *a* + *b* = *b* + *a*) er faktiske grunnleggande eigenskapar for eit område innan spesifikk matematisk teori (som aritmetikk). Når ein nyttar det på denne måten, vert «aksiom», «postulat» og «teoriar» nytta om ein annan. Generelt er ikkje ikkje-logiske aksiom sjølvinnlysande sanningar, men heller formelle logiske uttrykk brukt i grunnlaget for å byggje ein matematisk teori. Å aksiomisere eit kunnskapssystem er å vise at det som vert hevda kan leiast ut frå små veletablerte sett av setningar (aksioma). Det er vanlegvis mange måtar å aksiomisere eit visst matematisk område på. 

Utanom logikk og matematikk vert uttrykket «aksiom» stundom nytta for alle slags grunnleggande prinsipp innan eit felt.
Puckbukta og Helahalvøya
Puckbukta og Helahalvøya sett frå satellitten Landsat i 2000
Kitesurfarar, strand i Puck
**Puckbukta** (polsk *Zatoka Pucka*; kasjubisk *Pùckô Hôwiga*), historisk kalla *Putzigbukta* (tysk *Putziger Wiek*), er ei grunn bukt vest i Gdańskbukta sør i Austersjøen, utanfor kysten av Pommerellen i Polen. Mellom bukta og det opne havet ligg Helahalvøya.

Bukta har stort sett eit djup på 2 til 6 meter. Det er ein grunn sandbanke frå Rewaneset til Kuźnica midt på Helahalvøya. Sidan ho er så grunn kan berre små fiske båtar og andre fritidsbåtar køyre her, og desse må halde seg til dei djupare områda. Det er førekomstar av kaliumsalt under Puckbukta. 

Dei største byane her er Puck, Jastarnia og Hel.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bay of Puck» frå Wikipedia på engelsk, den 8. mai 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Puckbukta**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
Maple Leaf ved Union Station i Toronto.
**Terrorplanlegginga mot Maple Leaf** vart gjort kjend 22. april 2013 av Royal Canadian Mounted Police. Chiheb Esseghaier og Raed Jaser skulle bruke eksplosivar for å spore av Via Rail/Amtrak-toget Maple Leaf som går mellom Toronto i Canada og New York i USA.

Bakgrunn
--------

Dei to mennene var knytte til ein al-Qaida-gruppe i Zahedan i Iran. Esseghaier, ein student ved Institut National de la Recherche Scientifique utanfor Montreal, og Jaser, busett i Toronto, vart arrestert etter ei eitt år lang felles gransking mellom kanadiske og amerikanske tenestemenn, inkludert medlemmar frå RCMP, Canadian Security Intelligence Service (CSIS), Canada Border Services Agency (CBSA) og Federal Bureau of Investigation (FBI).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Toronto train bombing plot» frå Wikipedia på engelsk, den 29. april 2013.*

Fotnotar
--------

1. ↑  Rocha, Euan; Alastair Sharp (22. april 2013). «Canada thwarts "al Qaeda-supported" passenger train plot» (på engelsk). Reuters Canada. Henta 29. april 2013.
2. ↑  Macdonald, Alaistair; Siobhan Gorman; David George-Cosh (22. april 2012). «Canada Thwarts Alleged Plot to Attack Train». Wall Street Journal. Henta 29. april 2013.
Hayes var avbilda på Iwo Jima-minnesmerket som ein av seks menn som reiste det amerikanske flagget på Iwo Jima.
«**The Ballad of Ira Hayes**» er ein song skriven av visesongaren Peter La Farge. Teksten handlar om Ira Hayes, ein av seks amerikanske marinesoldatar som vart kjend for å reise flagget på Suribachi under slaget om Iwo Jima i andre verdskrigen. Medlemmar av Western Writers of America valde ut songen som ein av dei 100 beste Western-songane gjennom tidene.

Songen er blitt spelt inn mange gonger. Populære versjonar er gjort av Johnny Cash, som nådde tredjeplassen på Billboard Country Singles-lista i 1964. Patrick Sky, Hamilton Camp, Pete Seeger, Smiley Bates, Bob Dylan, Townes Van Zandt, Kinky Friedman, Hazel Dickens og Kris Kristofferson har òg alle spelt songen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «The Ballad of Ira Hayes» frå Wikipedia på engelsk, den 15. november 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Western Writers of America (2010). «The Top 100 Western Songs». American Cowboy. Arkivert frå originalen 10. august 2014.
**Peder Martin Ottesen** (17. september 1783–18. mars 1852) var ein norsk jurist, embetsmann og stortingsmann.

Ottesen var fødd på Høyland prestgard. Han vart student i 1804 og cand. jur. i 1807. 1807-10 var han byråsjef i den norske regjeringskommisjonen, kansellisekretær i 1811. I 1813 vart han sorenskrivar i Inderøy, og i 1818 assessor i Akershus stiftsoverrett. 1826-28 var han amtmann i Stavanger amt, deretter borgarmeister i Kristiania frå 1828. I 1836 vart han assessor i høgsterett, og var såleis medlem av riksretten både i 1836 og i 1845.

Ottesen var 1. representant frå Nordre Trondhjems amt på Stortinget i 1818. Han var visesekretær i Lagtinget og medlem av 17 komitear. I ein av komiteane var han formann, sekretær i fire andre. Han var formann i komiteen om søndagsfiskje, sekretær i mellom anna komiteen om seminar og lærarløner og i komiteen om geistlege embetsmenns løn.

Han døydde i Kristiania i 1852.

Kjelder
-------


* Lindstøl, Tallak (1914). «Ottesen, Peder Martin». *Stortinget og statsraadet: 1814-1914*. B. 1 D. 2 : Biografier L-Ø : samt tillæg. Kristiania: [Steen'ske bogtrykkeri]. s. 677.

* Biografisk informasjon om Peder Ottesen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
Puffin Island sett frå Penmon Point
**Puffin Island** (walisisk *Ynys Seiriol*) er ei folketom øy utanfor austenden av Anglesey i Wales. Ho vart tidlegare kalla *Priestholm* på engelsk og *Ynys Lannog* på walisisk.

Geografi
--------

Puffin Island er den niande største øya utanfor kysten av Wales. Ho består av kalkstein og det høgaste punktet er 58 meter over havet. Øya har bratte klippesider på alle sider. Øya har eit areal på 0,28 km² og er i privat eige.

Historie
--------

Kart over øya frå 1947
Det walisiske namnet *Ynys Seiriol* syner til St. Seiriol, som grunnla eit klostersamfunn på øya, og på *Trwyn Du* (Penmon Point) på fastlandet like ovanfor øya, på 500-talet. Seiriol skal visstnok vere gravlagd på øya. 

Det låg eit kloster på øya seint på 1100-talet og dette vart nemnd av Giraldus Cambrensis, som vitja området i 1188. Han hevda at når det var ein strid i munkesamfunnet, kom ein flokk mus og åt opp all maten deira. Kong Cadwallon ap Cadfan av Gwynedd skal ha søkt ly her rundt år 640 då han flykta frå ein invasjon frå Northumbria. Llywelyn den store gav ut to privilegium i 1221 og 1237 som stadfesta augustinarkorherrene sin rett til øya og eigedomen på Penmon. Ruinane av klosteret er framleis synlege på øya, mellom anna restane etter ei kyrkje frå 1100-talet. 

Mykje seinare vart det bygd ein telegrafstasjon nordaust på øya.

Dyreliv
-------

Øya har status som *Special Protection Area* (SPA, særskild verneområde), særleg på grunn av den store storskarv-kolonien på over 750 par som hekkar her. Dette er ein av dei største koloniane i Storbritannia. Her finst òg ein del teist, alke, skarv og krykkje som hekkar, samt eit fåtal ærfugl og lomvi. Lundefuglen som øya er kalla opp etter vart det tidlegare langt fleire av, opp mot 2000 par. Brunrotte vart innført på øya ved eit uhell på 1800-talet, og dette reduserte denne kolonien til eit fåtal. Etter at rottene meir eller mindre vart utrydda frå øya frå 1998, har lundefuglbestanden auka att.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Puffin Island, Anglesey» frå Wikipedia på engelsk, den 25. mars 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Faster Than The Wind, The Liverpool to Holyhead Telegraph*, Frank Large, ISBN 0952102099
2. ↑  Skildring av UK SPA

Koordinatar: 53°19′7″N 4°1′47″W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| **Puffin Island****Lokalt namn: Oileán na gCánóg** |
| --- |
| Puffin Island med Skelligøyane i bakgrunnenPuffin Island med Skelligøyane i bakgrunnen |
| Geografi |
| 

Puffin Island is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 51°50′N 10°25′W﻿Koordinatar: 51°50′N 10°25′W﻿ |
| **Øygruppe** | Skelligøyane

 |
| **Høgaste punkt** | Puffin Island (159 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Republikken Irland |
| **Grevskap** | Kerry

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

**Puffin Island** (*Oileán na gCánóg* på irsk) er ei øy med bratte klipper utanfor kysten av halvøya Iveragh i County Kerry i Irland. Øya er om lag 1,5 km lang og 0,7 km brei og har ei høgd på 159 meter. Ho er skild frå fastlandet ved Puffinsundet, som er om lag 250 meter breitt. Mange viktige sjøfuglar hekkar på Puffin Island, inkludert lundefugl (*puffin* på engelsk), havlire og havsvale, og øya vart av den grunn eit naturreservat tidleg i 1980-åra. 

Øya er i dag ikkje busett, men har teikn etter busetnadar frå gamal tid.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Puffin Island frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Moderne «3D-Lichtenbergfigurar» i ei blokk gjennomsiktig akryl. Fraktalmønsteret trur ein strekkjer seg heilt ned til molekylnivå.
Ein person råka av eit lynnedslag. Merk den svake forgreininga av det raude mønsteret på foten.
**Lichtenberg-figur**, **lichtenbergsk figur** eller **elektrisk figur** er ein figur som oppstår på overflata av ei isolerande plate når ho vert utsett for ein punktladning. Ein kan påvise figuren ved å drysse elektrisk ladd pulver ned på plata. Pulveret ordnar seg då i eit mønster som syner ladingsfordelinga. 

Fenomenet kan nyttast til å studere eigenskapane til isolator. Tilsvarande figurar kan ein òg få fram i fotografiske emulsjonar og kan då framkallast på vanleg måte. 

Figurane vart oppdaga av tyskaren Georg Christoph Lichtenberg i 1777. Då dei først vart oppdaga trudde ein at den karakteristiske forma kunne nyttast til å finne positive og negative elektriske «væsker». I 1777 bygde Lichtenberg ein stor elektrofor for å generere statisk elektrisitet med høg spenning gjennom induksjon. Etter å ha utladd ei kraftig punktlading til overflata av ein isolator, fann han mønsteret ved å drysse pulver oppå flata. Oppdaginga var forgjengaren til dagens plasmafysikk.

Kjelder
-------

* 

* «elektrisk figur» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Lichtenberg figure» frå Wikipedia på engelsk, den 26. februar 2011.*
Romersk relieff av Saturn med sigd.
**Saturn** var den romerske guden for jordbruk, særleg såing. Han var først ein relativt uviktig gud for dei fleste romarane, men populariteten voks då han blei identifisert med greske guden Kronos, og plutseleg blei ein tidlegare gudekonge. Saturn overtok fleire av mytane kring Kronos. Laurdagen er kalla opp etter han i mange kulturar, til dømes engelsk *Saturday*.

Høgtida til Saturn var Saturnalia, som fann stad frå 17. desember og utover. Eit tempel til Saturn, som er eitt av dei eldste templa i Roma, låg i Forum Romanum.

Saturn var gift med anten gudinna Ops eller Magna Mater. Han var far til Jupiter, Ceres, Juno, Veritas og mange fleire. Ei legende seier at han vart jaga heimanfrå av Jupiter og måtte søka tilflukt hos Janus i Latium. Der lærte han innbyggjarane å dyrka jorda og laga vin, og introduserte ein gullalder av fred, rikdom og lykke for dei. Saturnalia vart feira for å minnast denne tida. Legenda var opphavleg fortald om greske Kronos, men skal òg ha vore brukt som forklaring på korleis Saturn kom frå Hellas til Romarriket.

Saturn var rekna som far til dei same gudane som greske Kronos. I tillegg var han far til Veritas.

Bakgrunnsstoff
--------------