recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**John Clayton** (10. juni 1792–14. juli 1890) var ein britisk oldkunnig og byfullmektig (*town clerk*) for Newcastle upon Tyne i England. Han samarbeidde med byggherren Richard Grainger og arkitekten John Dobson om å byggja ut bysentrumet i nyklassisistisk stil (Grainger Town). Clayton Street i Newcastle er kalla opp etter han. Clayton gjorde også mykje for å ta vare på restane av den romerske Hadrianmuren.

*Building the Roman Wall* av William Bell Scott, ved Wallington Hall; fjeset til centurionen er det til John Clayton.
John Clayton etterfølgde far sin som byfullmektig i 1822. Han arva eigedommen Chesters i Humshaugh frå far sin i 1832. Denne omfatta restane av den romerske festningen Cilurnum, som faren hadde dekt over med jord for å utvikla eit parklandskap. John Clayton engasjerte ei gruppe arbeidarar til å grava ut igjen ruinane av festningen. Han skipa også eit lite museum til å visa fram funna. Clayton engasjerte seg også i utgravingar og ruinvern andre stader, og kjøpte Housesteads Fort, Carrawburgh Mithraic Temple, Magnis i Carvoran og andre historiske stader.

Han bestilte eit museum ved Chesters i 1895 som opna i 1903. Bygningen er utforma av Richard Norman Shaw, og viser nokre av dei romerske funna til John Clayton.

John Clayton er avbilda som ein centurion i eit måleri av William Bell Scott ved Wallington Hall i nærleiken av Morpeth som framstiller bygginga av muren.

Kjelder
-------

1. ↑  «Chesters Roman Fort: Acquisition/Disposal Policy (2001-2006):». Henta 26. november 2007.  [*daud lenkje*]

* *Delar av denne artikkelen bygger på «John Clayton (town clerk)» frå Wikipedia på engelsk, den 27. juni 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Ardittikvartetten** er ein av verdas leiande strykarkvartettar, særleg kjend for samtidsmusikk. Kvartetten vart starta opp av fiolinisten Irvine Arditti i 1974, og har sidan gått gjennom mange utskiftingar. I dag består kvartetten av Arditti sjølv, Ashot Sarkissjan (fiolin), Ralf Ehlers (bratsj), Lucas Fels (cello). Dei er det einaste ensemblet som har vunne Ernst von Siemens' musikkpris fram til i dag.

Kvartetten har ei lang liste med komponistar som dei har urframført verk av. Ensemblet har som prinsipp å samarbeida med kvar einskild komponist dei framfører musikk av for å kunna tolka musikken best mogleg. Til dømes har Ardittikvartetten framført den illgjetne *Helikopterkvartetten* av Karlheinz Stockhausen. Fram til 2013 har kvartetten gjeve ut over 190 cd-plater. Ardittikvartettens komplette arkiv ligg lagra i Basel, Sveits.

Prisar og utmerkingar
---------------------

* Deutsche Schallplatten Preis
* Ernst von Siemens' musikkpris 1999 for livslangt bidrag til musikk.
* Gramophone Award (1999) for musikk av Elliott Carter
* Gramophone Award (2002) for musikk av Harrison Birthwistle
* Coup de Coeur'-prisen av Academie Charles Cros

Kjelde
------

* Den offisielle nettsida til kvartetten. (Engelsk, fransk, tysk, spansk. Arkivert 2013-10-20 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE

 |
Framsida til ein dalar frå Böhmen.
**Dalar** var opphavleg sølvmyntar prega i Joachimsthal i Böhmen, med verdi jambyrdig med rhinsk gylden. 

Dei første joachimstalarane vart prega i 1519, og snart vart liknande mynt prega over heile Europa. Dalar frå Austerrike, Tyskland og Nederland vart mykje bruka i Danmark-Noreg, og i 1537 vart det for første gong slått Joachimsdalarar i Danmark. Frå 1544 vart riksdalar species utgangspunktet for myntsystemet i riket. Den første norske dalaren, gimsøydalar, vart prega i 1546 under Kristian III av Danmark-Noreg på Gimsøy kloster ved Skien. Riksdalaren vart bruka i Danmark-Noreg heilt til riksbankdalaren vart innført i 1813.

Dalaren vart ein populær mynt, og fekk si form i mange eurpeiske land: (Tyskland: *Taler*; Holland: *Daler*, seinare *Daalder*; Portugal: *Dolera*; England/USA: *Dollar*; Tsjekkia: *Tolar*; Slovenia: *Tolar*; Kviterussland: *Талер, Таляр*).

Norsk dalar
-----------

Om norske dalarar, sjå riksdalar (1514–1813), riksbankdalar (1813–1816) og spesidalar (1816–1875).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sølvgylden, dalar prega 1546 under Kristian III
* Norsk mynthistorie, nettutstilling

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC

 |
**Wilhelm Henie** (7. september 1872–10. mai 1937) var ein norsk forretningsmann (pelshandlar og sykkelforhandler) og idrettsutøvar. Han representerte Oslo Velocipedklub og Oslo Skøiteklub.
Han er mest kjend som manager og far til Sonja Henie.

Wilhelm Henie vann VM i banesykling (1894)), 100 km som gjekk i Antwerpen. Han vart rett nok påmeld via det danske forbundet sidan Noreg ikkje var medlem av det internasjonale sykkelforbundet på den tida. Tidlegare same året hadde han gjort det veldig bra under nokre baneritt i England. 

I 1896 vart han nummer to i EM 1896 på skøyter.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wilhelm Henie» frå Wikipedia på bokmål, den 19. september 2018.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

* 500 som preget Norge : norske kvinner og menn i det 20. århundre, side 46-47 ISBN 82-517-8789-0 Forfatter/redaktør: Andersen, Alf G. og Hansen, Hans-Erik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister

 |
Koordinatar: 63°43′56″N 8°53′50″E﻿
**Inntian** er ei øy i Frøya kommune i Trøndelag. Ho ligg vel 300 meter aust for kommunesenteret Sistranda. Lenge var det snakk om å etablere ferjesamband til øya, men det vart med ein innkjøpt ferjelem som i dag vert nytta som kai på Inntian. Øya hadde 200 fastbuande på det meste, men husar i dag berre nokre få fastbuande, men godt over 100 ferierande om sommaren. 

Nord på øya ligg naturreservatet «Stormyra» som har vore freda sidan 1990. Det er ei lita kystmyr på vel 0,5 km². Øya generelt er verna mot tekniske inngrep.

Ved Lamøyvågen vest på øya vart det i 1990 reist ein bauta laget av Petter Reppe til minne om dei 50 åra det var gått sidan ein tredel av av Noregs Bank si gullbehaldning vart lasta om på *M/K Alfhild* og *M/K Stølvåg* før den vidare transporten nordover. Noregs Bank medverka til at bautaen vart reist.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Inntian Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine. (Frøya kommunes nettsted)
* Det store gulleventyret - Artikkel i Aftenposten

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
Jarnvegen: jarnbaneskjener med betongsviller på pukkstein.
**Jarnbaneskjena** er togets veg. Dette gjer at tog kan køyra. Ei jarnbane består normalt av to parallelle skjener (vanlegvis av stål), som oftast med eit underlag av tverrliggande sviller av tre eller betong på eit lag med grus eller pukk (knust stein), såkalla ballast. Svillene held skjenene fast i ein konstant og standardisert avstand frå kvarandre, kalla sporvidd.

### Sporvidder

Sporvidd er målet mellom dei parallelle skjenene. Denne må i dei fleste tilfella vera konstant, slik at toget ikkje sporar av. Det nasjonale jarnbanenettet i Noreg har ei sporvidd på 1435 mm, ei sporvidd som er kjend som normalspor Dersom sporvidda er smalare enn 1435 mm vert det kalla smalspor, i motsett fall heiter det breispor.

### Leieskjener

På enkelte jarnbanestrekningar (hovudsakleg over bruer) kan det vera eit ekstra sett med skjener i midten, desse vert kalla for leieskjener. Leieskjenene skal halda toget på plass i sporet i tilfelle ei avsporing. Dersom eit tog hadde spora av på ei bru utan leieskjener kunne det hamna så langt utanfor profilet at det i verste fall ramla i elva.

### Profil og masse

Jarnbaneskjener finst i ulike vektklassar. Di høgare massen er, di tyngre og raskare tog kan nytta sporet. Til gjengjeld er skjener med stor masse dyrare å anlegga. (merk: også andre forhold enn skjenemassen avgjer farten og massen til toget).
Masseen til skjener vert oppgjeven i kg/m. Vanleg skjenemasse på norske hovudlinjer er 49 kg/m.

Sjå òg
------

* Sporvidd
* Jarnbane
* Tog
**Kvarken** eller **Norra Kvarken** (finsk *Merenkurkku*) er eit smalt område som skil Bottenviken frå Bottenhavet. Avstanden frå det svenske til det finske fastlandet er kring 80 km, medan avstanden mellom dei ytste øyane på kvar side berre er kring 25 km. Vassdjupna i Kvarken er berre kring 25 meter. Regionen har òg ei uvanleg høg landheving på kring 1 cm i året. 

Norra Kvarken
På den finske sida av Kvarken er det ei stor øygruppe. Dei fleste øyane er små og aude. Øygruppa er mindre på den svenske sida av Kvarken og øyane her har brattare sider. Kvarken er òg historisk viktig, fordi det vart frakta post over Kvarken når havet var isdekt. Postruta vart særleg mykje nytta i perioden under svensk styre av Finland. 

På øyane i «midten» var Kvarken, på svensk kalla Valsörarna og på finsk *Valassaaret*, står eit 36 meter høgt fyr laga av Henry LePaute, som arbeidde for ingeniørbyrået til Gustave Eiffel. Stukturmessig er det store likskapar mellom fyrtårnet (bygd i 1885) og Eiffeltårnet (bygd 1889). Fyret er no automatisert som dei fleste fyra i Finland er. 

Koordinatar: 63°30′N 21°0′E﻿

Verdsarv
--------

I 2006 vart Kvarkenøyane lagt til verdsarvstaden Höga kusten (som dekkjer vestsida av Bottenviken og Kvarken) i Sverige, sidan området er eit «typeområde» for forsking på isostasi, landheving. Fenomenet vart først oppdaga og studert her.

Bru
---

Det har vore gjort forslag om å byggje ei bru over sundet, til ein kostnad på kring 1,5 til 2 milliardar euro. Det er mange øyar i sundet og den samla lengda på det som truleg kan verte tre øyar er kring 40 km. Den svenske fiansministeren har vist interesse for ideen, men prosjektet er framleis på eit særs tidleg planleggingsstadium. Foreløpig meiner både svenske og finske styresmakter at det er for dyrt, i tillegg til at ei bru kan gå utover naturverdien i området.

Kjelder
-------

1. ↑  Kvarken verdsarvstad
2. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

| * v
* d
* e
Verdsarven i Finland |
| --- |
| Gamle Raumo (1991)**·** Sveaborg (1991)**·** Petäjävesi gamle kyrkje (1994)**·** Verla tresliperi og pappfabrikk (1996)**·** Bronsealdergravrøysane i Sammallahdenmäki (1999)**·** Struvemeridianen1(2005)**·** Höga kusten/Kvarken arkipel2 (2006) |  |
| Årstalla angjev når staden vart teken opp på verdsarvlista 1: Delt mellom Estland, Finland, Hviterussland, Latvia, Litauen, Moldova, Noreg, Russland, Sverige og Ukraina2: Delt med Sverige |


| * v
* d
* e
Verdsarven i Sverige |
| --- |
| Drottningholms slott (1991)**·** Birka og Hovgården (1993)**·** Engelsbergs bruk (1993)**·** Helleristingsområdet i Tanum (1994)**·** Skogskyrkogården (1994)**·** Hansabyen Visby (1995)**·** Gammelstads kyrkstad (1996)**·** Laponia (1996)**·** Orlogsbyen Karlskrona (1998)**·** Höga kusten/Kvarken arkipel1 (2000)**·** Kulturlandskapet på Södra Öland (2000)**·** Falun og Kopparbergslagen (2001)**·** Grimeton kringkastar (2004)**·** Struvemeridianen2(2005)**·** Hälsingegårdar (2012) |  |
| Årstalla angjev når staden vart teken opp på verdsarvlista1 Delt med Finland 2 Delt mellom Estland, Finland, Hviterussland, Latvia, Litauen, Moldova, Noreg, Russland, Sverige og Ukraina |
**John Blackwood McEwen** (13. april 1868–14. juni 1948) var ein skotsk komponist, rektor, professor, pianist, lærar og forfattar.

McEwen var fødd i Hawick i Skottland. Han studerte komposisjon på Det kongelege Musikkonservatoriet i London (1898-1924). Her blei han seinare rektor, professor og lærar i komposisjon og klaver, og var lærar for mange av den komande generasjonen av engelske komponistar, som William Alwyn og Priaulx Rainier. 

Han skreiv fem symfoniar, tre konsertar, ulike orkesterverk, kammermusikk, suitar, scenemusikk, korverk, songar og solostykke for ulike instrument. 

McEwen var medstiftar av den engelske komponistforeininga, og var òg leier av Incorporated Society of Musicians. McEwen skreiv òg to musikalske lærebøker, *Exercises on Phrasing in Pianoforte Playing* og *The Principles of Phrasing and Articulation in Music*.

Utvalde verk
------------

* 5 symfoniar (1892-1922), mellom anna Symfoni nr. 5 «Solway», for orkester
* Bratsjkonsert (1901), for bratsj og orkester
* *Hills o'Heather* (1918), eit tilbakeblikk, for cello og orkester
* *Prins Charlie* (1924, Rev. 1941), ein skotsk rapsodi, for fiolin og orkester

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «John Blackwood McEwen» frå Wikipedia på dansk, den 25. april 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NLA
* NKC
* MusicBrainz (artist)

 |
Den trojanske hesten vert dregen fram. Måleri av Giovanni Domenico Tiepolo.
Det brennande Troja, måleri av Johann Georg Trautmann (1713-1769).
**Den trojanske hesten** er ei nemning på ein hest som, i fylgje Æneiden og Odysseen, vart bygd i løpet av den trojanske krigen. Etter 10 år med omlægring av byen Troja, byggjer grekarane ein hul hest av tre. Odyssevs gøymer seg inne i hesten saman med nokre utvalde krigarar, medan resten av styrkane gøymer seg eit stykke vekk frå byen. Nokre få menn vart sett til å ro skipa eit stykke vekk. Trojanarane trur då at grekarane har gjeve opp åtaket, og sett att hesten som ei siste gåve. Byporten vert opna, og hesten trekt inn, og så er det fest i gatene. Seint same kveld, då trojanarane er trøytte etter feiringa, listar Odyssevs menne seg ut av hesten og opnar byporten for resten av hæren. Dei utkvilde greske soldatane sigrar då lett over trojanarane, og inntek byen.

Annan bruk av omgrepet
----------------------

Metaforisk kan meininga av uttrykket «ein trojansk hest» visa til ein taktikk eller strategi som går ut på å invitere ein fiende inn i eigen bastion eller tryggingsområde.

Uttrykket «trojansk hest» er òg brukt om skadevare eller datavirus.

Sjå òg
------

* Den trojanske krigen
* Trojansk hest - ein type datavirus

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Den trojanske hesten**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**Trekanten** er namnet på eit stort bygningskompleks på Asker i Asker kommune. Her er kjøpesenter, ymse kontor, restaurantar og kafear, og dessutan eit større parkeringshus. Namnet Trekanten skriv seg frå det trekanta, hallande jordet som låg her tidlegare.

Komplekset ligg i skråningane nedanfor Asker rådhus, og er for ein stor del bygd nede i ei grop som vart teke ut i sjølve skråninga, slik at mykje av det ligg under terrengnivået. Så jamvel om komplekset er i fleire høgder, dominerer det ikkje så mykje i høve til omgjevnaden som volumet skulle tilseie.

Asker kulturhus ligg i tilknyting til dette komplekset, men har eigen hovudinngang.

Kommunen kjøpte det trekanta jordet i 1979 av eigaren av garden Østre Asker, og utgravinga av tomta vart sett i gang same året. I 1980 tok sjølve byggjearbeidet til på det som vart det største byggjeprosjektet i Sør-Noreg på denne tida. Komplekset stod ferdig i 1982, og kjøpesenteret vart opna sjuande mai dette året. Seinare har Trekanten vorte utvida i fleire byggjesteg, og eit «Nye Trekanten» stod ferdig i 1997. Nye utvidingar vart gjort 1998-99 og i 2003, slik at Trekanten vart til saman på 18800 rutemeter til utleige til forretningsdrift og liknande, og 8800 rutemeter kontorlokale. I tillegg var det i bygningskomplekset eit parkeringshus med 800 plassar som hadde beinveges tilknyting til kjøpesenteret.

Det var i si tid stor motstand i Asker mot å byggje Trekanten, og jamvel kravd at spørsmålet skulle leggjast fram i ei rådgjevande folkerøysting. Men kravet om folkerøysting vart avvist i kommunestyret med 35 mot 12 røyster.

Litteratur
----------

* Per Otto Borgen. 2006. *Asker og Bærum leksikon*, side 514. Forlaget for by- og bygdehistorie, Drammen. ISBN 82-91649-10-3.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjøpesenterets internettside
Koordinatar: 66°16′S 110°31′E﻿

**Kilby Island** er ei klipperik øy i Antarktis som ligg nordaust for McMullin Island i innløpet til Newcomb Bay i Windmill Islands. Ho vart først kartlagd frå flyfoto teken av US Navy Operasjon Highjump og Operasjon Windmill i 1947 og 1948. Ho vart namngjeven av US-ACAN etter Arthur L. Kilby, som var fotograf under begge operasjonane.

Kilby Reef
----------

Kilby Reef er eit lite, isolert rev som kjem til syne ved fjøre sjø, og som ligg 200 meter søraust for øya. Denne vart først kartlagd i februar 1957 av eit lag leia av løytnant R. C. Newcomb i US Navy på USS «Glacier». Det vart kartlagd på ny av ANARE i 1962, under ei sjømåling av Newcomb Bay av d'A. T. Gale, og då kalla opp etter Kilby Island.

Sjå òg
------

* Composite Antarctic Gazetteer
* Antarktiske og subantarktiske øyar
* Antarktiske øyar sør for 60 °S
* SCAR
* kravområde i Antarktis

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kilby Island» frå Wikipedia på engelsk, den 15. november 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Tundra-vegetasjon i Alaska.
Alpin tundra
**Tundra** er eitt av hovudøkosystema eller biomane på jorda. Han består av trelause område nord og sør for den polare skoggrensa. Omgrepet *tundra* kjem frå kildinsamisk, der det er genitivsforma av *tundar*, som tyder 'trelaus slette'.

Det er lite tundra på den sørlege halvkula fordi det er lite land på breiddegradene det er snakk om. Det meste av dette økosystemet ligg i Russland, Canada og Alaska.

Miljø
-----

Tundraen har som regel permafrost, og berre dei øvste jordlaga tinar om sommaren. Tele i undergrunnen hindrar drenering, slik at jorda blir vassmetta i vekstsesongen sjølv om nedbøren er liten. Våtmarker er svært vanlege på tundraen.

I sørvendte og lune hellingar kan ein finna krattskog av vier og bjørk. Ellers dominerer grasartar og starr. Tundraen har ein rik lavflora. Store pattedyr som rein, moskus, bjørn, ulv og fjellrev set preg på dyrelivet. Hare og smågnagarar som lemen er viktige byttedyr. Om sommaren finst ein rik fauna av hekkande trekkfuglar, særleg ender. Om vinteren er fuglelivet sparsamt, med rype, snøugle og jaktfalk som karakteristiske artar. 

Få artar som er avhengige av det særskilde klimaet gjer tundraen særs sårbar for menneskeleg aktivitet og global oppvarming.

Klimatologi
-----------

Tundraklima er ein type polarklima som i Köppens klimainndeling er kjenneteikna ved at middeltemperaturen for den varmaste månaden ligg mellom 0 og 10 °C. Klimasonen er utbreidd i den nordlegaste delen av Asia, Europa og Amerika, samt i nokre fjellområde, mellom anna i tropane. Svalbard og norske høgfjellsområde har tundraklima.

Sjå òg
------

* Alpin tundra
* Arktisk tundra

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tundra» frå Wikipedia på bokmål, den 27. desember 2005.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tundra**

| Klimasoner i Köppen si klimaklassifisering |
| --- |
| **Gruppe A: Tropisk** — Regnskog (Af) - Monsun (Am) - Savanne (Aw, As) |
| **Gruppe B: Tørt** — Ørkenklima (BW) - Steppe (BSh, BSk) |
| **Gruppe C: Temperert** — Fuktig subtropisk (Cfa, Cwa) - Maritimt (Cfb, Cwb, Cfc) - Middelhavsklima (Csa, Csb) |
| **Gruppe D: Kontinentalt** — Fuktig kontinentalt (Dfa, Dwa, Dfb, Dwb) - Subarktisk (Dfc, Dwc, Dfd) |
| **Gruppe E: Arktisk** — Tundra (ET) - Permafrost (EF) - Alpint (ETH) |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
Dei karakterisktiske årringane i veden er tydeleg å sjå i denne trekolbiten.
Glødande trekol.
Trekolfabrikk i Coulombiers i Vienne i Frankrike.
Kolmile.
**Trekol** er eit porøst materiale som inneheld frå 85 % til 98 % karbon (kolstoff), framstilt ved at ved av høvelege tresortar vert varma opp utan at oksygen slepp til, til dømes i ein lukka dunk. Dei andre emna i treet enn karbon vert skilde ut av treet under denne prosessen, som vert kalla tørrdestillasjon. Hundre kilo med tre vil gjeve om lag 25 kilo trekol, 46 kilo vatn, 23 kilo gass (for det meste karbonmonoksid), 4 kilo tjøre og dessutan små mengder av somme andre emne.

I tidlegare tider vart trekol framstilt etter det same prinsippet i kolmiler. Veden vart stabla opp etter eit fastsett mønster i ein kuppelforma haug, dekt til med eit ytre lag av jord, grastorv og liknande, og tent på i midten under streng overvaking av lufttilgangen, slik at noko av den inste veden brann opp på kontrollert vis og varma opp resten av veden til den temperaturen som var naudsynt for at tørrdestilasjonen skulle gå føre seg.

Temperaturen under produksjonsprosessen er avgjerande for kva slags kvalitet trekolet får. Er temperaturen 300 °C, vil trekolet verte brunleg, bøyeleg, og lett kunne tennast på ved 380 °C, medan trekol laga ved høgare temperatur vert hardt og porøst og tek ikkje fyr før ved om lag 700 °C.

Andre organiske råstoff enn tre kan òg nyttast til å framstille trekol på den same måten, som til dømes knoklar av slakta dyr, slik at ein får knokkeltrekol (som vil ha stort innhald av kalsiumfosfat), sukker som gjev sukkertrekol, og så bortetter.

Trekol brenn og gløder nesten utan røyk, og gjev ein sterk varme som kan nyttast både til matlaging og husoppvarming. Ved å tilføre oksygen til glødande trekol ved hjelp av blåsebelgar gjev kolet varme som er sterk nok for smedarbeid og metallstøyping. Pulverisert trekol er dessutan eit viktig emne i krut (saman med svovel og salpeter), og små stavar av trekol er nytta av kunstnarar til å teikne med. Trekol har òg vore nytta som varmekjelde og reduksjonsmiddel under smelting av malm, men er no erstatta av koks, som er framstilt av steinkol.

Trekol har evna til å dra til seg gassar og væsker, og vert difor nytta i mange samanhengar til reinsing og oppsuging, som til dømes i filter i gassmasker for å dra til seg gass som ikkje skal pustast inn, eller som aktivt kol som folk får å ete dersom dei har fått i seg gift eller andre farlege emne.

Sjå òg
------

* Kolmile
* Kølabonn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
Anwar Sadat ved Camp David i 1978

Nobelprisen  

Nobels fredspris  
1978

**Anwar Sadat** (25. desember 1918–6. oktober 1981) var ein egyptisk offiser og politikar, og tok over som president av Egypt etter at Gamal Abdel Nasser døydde i 1970.

Begin, Carter og Sadat ved Camp David i 1978.
Egypt under Sadat og Syria starta Jom kippur-krigen mot Israel i 1973. Det overraskande åtaket gav den egyptiske hæren eit fotfeste på Sinai-halvøya, og gjorde Sadat til ein helt i Egypt og den arabiske verda. Medan Israel prøvde å driva dei ut att, innførte Tryggingsrådet i SN våpenkvile. Egypt og Israel gjekk deretter inn i forhandlingar som til slutt førte til at dei to landa anerkjende kvarandre og inngjekk fred. I 1977 reiste han sensasjonelt til Israel, som den første egyptiske leiaren. Sadat vitja Jerusalem og heldt tale for den israelske folkeforsamlinga Knesset. For fredsavtalen fekk Sadat og den israelske statsministeren, Menachem Begin, Nobels fredspris.

Sadat fjerna seg frå Nasser-politikken gjennom å innføra fleirpartisystem og økonomisk liberalisering, noko som opna for privat investering, men også førte til folkeoppstand då priskontrollen på brød vart oppheva i 1977. Under Sadat braut Egypt med Sovjetunionen og knytte seg tettare til USA. Landet, som tidlegare hadde vore sett på som ein leiar av arabarverda, blei ekskludert frå Den arabiske ligaen.

I februar 1981 fekk egyptiske styresmakter nyss om planar frå *Al-Jihad* eller Egyptisk islamsk jihad om å utføra ein islamistisk revolusjon i landet. I september det året gav Sadat ordre om å arrestera over 1&nbso;500 menneske, både medlemmer av *Al-Jihad* og koptiske leiarar, aktivistar og intellektuelle med ulik ideologisk bakgrunn.

Sadat vart drepen den 6. oktober 1981 under ein militærparade i Kairo til minne om sigeren i 1973. Fleire attentatsmenn kasta granatar og skaut mot plattforma han stod på. Elleve andre blei drepne i åtaket og tjueåtte blei skadde. Drapsmennene var leidd av Al-jihad medlemmen Khalid Islambouli.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anwar Sadat» frå Wikipedia på engelsk, den 28. oktober 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Anwar Sadat**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Skriptfeil: funksjonen «sammenlignMedWikidataValgtBilde» finst ikkje.**

Koordinatar: 60°17′16″N 6°12′26″E﻿
**Jondal-Tørvikbygd** er eit ferjesamband på riksveg 550 over Ytre Samlafjorden mellom kommunesenteret Jondal i Jondal og Tørvikbygd i Kvam herad i Ytre Hardanger. Strekninga vert betjent av Norled med opptil 16 daglege avgangar med MF «Bømlo». Overfarten tar om lag 20 minutter.

Ferjesambandet starta opp i 1972 som ei sommarrute, før det i 1973 vart eit fast samband. Den første ferja i ruta var MF «Hatvik». Før det vart vegsamband mellom Jondal og Torsnes, gjekk ferja òg nokre gonger om dagen innom Torsnes. Sidan det ikkje var ferjelem her, så måtte ombord og ilandkøyring skje ved hjelp av slisker.

Ferjer
------

* MF «Hatvik»: 1972 og 1973
* MF «Huglo»: 1973
* MF «Rosendal»: 1973; 1974 - ?
* MF «Strandebarm»: 1980-åra
* MF «Jondal»: 1996-2006
* MF «Bømlo»: 2008 (vinteren), januar 2011 -
* MF «Ølen»: 2007 - desember 2010

Kjelder
-------

1. ↑  ; utgjevar: Statens vegvesen.

* Fjordfähren

Bakgrunnsstoff
--------------

* Privat video av M/F «Herdla» på strekninga Jondal-Tørvikbygd i 2012.
Trehytte for barn.
Trehus som høyrer til korowai-folket
**Trehytte** er ein bygning som er heva over bakken, og som er bygd i eller rundt eitt eller fleire tre. Trehytter kan verte nytta til leik eller friluftsliv, til bustadføremål eller som observasjonsplattform.

Bruk og føremål
---------------

Trehytter gjer det mogleg å byggje øko-venlege hus i fjerne skogstrok, sidan dei ikkje krev fjerning av skog. Ville skapningar, klima og lystilhøve kan gjere bakkenivået i tett skog ueigna for menneskeleg busetjing. tett skog. I nokre delar av tropane vert vanlege bustadhus bygde i trea eller på stolpar for å sleppe unna farar på bakkeplan, eller for å halde folk og matlager unna rovdyr. 

Korowai-folket frå Papua-provinsen på Ny-Guinea lever i trehytter. Hyttene er opptil 40 meter over bakken, og er meint som vern mot citak-folket som lever i same området.

Materialval
-----------

Trehytter kan byggast av mange ulike materiale. Treverk er vanleg i struktuelle deler og kledning, sidan det er stekt, lett og billig. Stål vert ofte brukt til forsterking og til delar som held konstruksjonaen saman. Gjenbruksmateriale vert ofte nytta, både av miljøgrunnar og økonomiske grunnar.

Førekomst
---------

Sidan midt på 90-talet har trehusbygging vorte meir vanleg i mange delar av Europa og i USA. Grunnar til dette er mellom anna betre personleg økonomi, betre byggjeteknologi og auka fokus på miljø og berekraft. Oppsvingen har i sin tur ført til auka etterspurnad etter tenester som har med trehyttebygging å gjere. Det er no over 30 selskap i Europa og USA som spesialiserar seg på trehyttebygging- og design, frå enkle hytter for barn til trehytter med bustadhusstandard.

Byggjeforskrifter
-----------------

Mange stader er bygging av trehytter ei gråsone utan klare reglar. Dette kan føre til forvirring og konfliktar mellom styresmaktene og dei som byggjer trehytter.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tree house» frå Wikipedia på engelsk, den 22. mars 2011.*

Referansar

1. ↑  Head-Hunters Drove Papuan Tribe Into Tree-Houses
2. ↑  Henderson, Paula; Adam Mornement (2005). *Treehouses*. London: Frances Lincoln Ltd. s. 7. ISBN 0 7112 2437 4.
3. ↑  «Commercial treehouse builder list». Henta 20. november 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* The Treehouse Guide
* Elevated Living Tree Houses
* Tree House Holidays

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
|  |
| --- |
| ***«Anyway»***  Singel av Pegasus |
|  |
| **Land** | Noreg |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 2. februar 2016 |
| Låtskrivar(ar) | Tommy Nilsen og Ronny Nilsen |
| Kritikk |
| * *Dagbladet* 3/6 stars
* *Verdens Gang* 2/6 stars
 |
|

**«Anyway»** er ein song av Pegasus, gjeven ut 2. februar 2016. Songen er skriven av Tommy Nilsen og Ronny Nilsen.

Eurovision
----------

### *Melodi Grand Prix 2016*

«Anyway» vart presentert som eit av bidraga i *Melodi Grand Prix 2016*, den norske uttakinga til *Eurovision Song Contest 2016* i Stockholm i Sverige, på ein pressekonferanse hjå Norsk rikskringkasting 19. januar 2016. På pressekonferansen vart det òg kjend at Tommy Nilsen, Ronny Nilsen, Arne Kolsrud Overen og Sjur Andreas Lundstein, under namnet Pegasus, vil framføre songen, på engelsk. Samstundes vart 15 sekundar av songen offentliggjort på NRK.no. 2. februar 2016 vart songen gjeven ut i full lengd.

Fotnotar
--------

1. ↑  «- Hadde låta vært et virus, ville WHO umiddelbart slått alarm». *Dagbladet*. 2. februar 2016. Henta 3. februar 2016.
2. 1 2  «VG anmelder Melodi Grand Prix-låtene». *Verdens Gang*. 2. februar 2016. Henta 3. februar 2016.
3. 1 2  «Nå kan du høre alle MGP-låtene». Norsk rikskringkasting. 2. februar 2016. Henta 3. februar 2016.
4. 1 2 3  «Her er alle artistene i årets MGP». Norsk rikskringkasting. 19. januar 2016. Henta 3. februar 2016.
**Rune Blix Hagen** (fødd 3. november 1951 i Bodø) er ein norsk historikar. Han er spesialist på hekse- og trolldomsprosessane i tidleg nytid. 

Hagen var leiar av Arkivet til arbeidarrørsla for Nord-Noreg frå 1979 til 1987. Han tok hovedfag på ein historiografisk oppgåve om fransk mentalitetshistorie i 1987. Deretter var han arkivar ved Statsarkivet i Tromsø fram til 1994, så jobba han som fagreferent for historie og arkeologi ved Universitetsbiblioteket i Tromsø frå 1995 til 2006. Sidan 2006 har han vore førsteamanuensis ved Institutt for historie og religionsvitskap ved Universitetet i Tromsø. Hagen har vore svært aktiv med å driva forskningsformidling om trolldomsprosessane frå 1590 til 1695 i Nord-Noreg og har bidrege med ei stor mengd populærhistoriske bøker, foredrag og artiklar om dette emnet. Han har òg arbeidd med utgjeving av historiske arkivkjelder, blant anna første trykte utgåve av 1600-talhandskriftet *Trolldom og ugudelighet i 1600-talet sitt Finnmark* av Hans H. Lilienskiold. Han har òg forska på korleis teologisk inspirerert lære om trolldom (demonologi) spreidde seg i dei kristne landa i århundra rundt reformasjonen. Han har særleg løfta fram tydinga av den franske juristen og demonologen Jean Bodin. 

Hagen har vore styremedlem i Norsk faglitterær forfattar- og omsetjarsamskipnad (NFF) sidan 2006.

Bibliografi
-----------

* Hekser: fra forfølgelse til fortryllelse Humanist forlag 1. utg 2003, 2. utgave 2010 ISBN 978-82-92622-63-6
* Dei europeiske trolldomsprosessane (Historiografisk orientert innføringsbok i trolldomsprosessane) Samlaget 2007 ISBN 9788252170160
* Rune Blix Hagen, Per Einar Sparboe, Helge Salvesen, Jonas Carisius, Sivert Grubbe Kongens reise til det ytterste nord. Dagbøker fra Christian IVs tokt til Finnmark og Kola i 1599 Ravnetrykk 2004
* Hans H. Lilienskiold Trolldom og ugudelighet i 1600-tallets Finnmark redigert og bearbeidet av Rune Hagen og Per Einar Sparboe etter håndskrift fra 1600-tallet av Lilienskiold ISBN 82-91378-19-3

Referansar
----------

1. ↑  Rune Hagen
2. ↑  uit.no

* *Denne artikkelen bygger på «Rune Blix Hagen» frå Wikipedia på bokmål, den 2. april 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesider med lenkjer til nettressursar om trolldomprosesser
* Publikasjonar av Rune Blix Hagen i BIBSYS
* Publikasjonar av Rune Blix Hagen i forskingsdokumentasjonssystemet Cristin
**Jonatan Johansson** (fødd 16. august 1975 i Stockholm) er ein finsk fotballspelar, som har spelt for fleire klubbar i England, Skottland og Sverige. I 2010-sesongen skal han spela for TPS i den finske fotballigaen. I 2009 spelte han sin landslagskamp nummer 100 for det finske landslaget.

Klubbkarriere
-------------

Johansson debuterte i den finske toppserien for klubben TPS frå Åbo (Turku) i 1995. I 1997 spelte han ei kort tid for Flora i Tallinn i Estland, før han drog til den skotske toppklubben Rangers. I 2000 vart han kjøpt av London-klubben Charlton Athletic i engelsk Premier League. Han spelte for Charlton i Premier League i fem sesongar, før han vart lånt ut til Norwich City i den nest høgste divisjonen i 2005-06. Sommaren 2006 forlet Johansson dei britiske øyane og drog til den svenske toppserien og Malmö FF. I 2009 hadde han eit nytt opphald i Skottland der han spelte for dei to klubbane Hibernian og St. Johnstone. Etter dette vende han heim til Finland, der han skal spela for gamleklubben TPS i 2010-sesongen.

Landslagskarriere
-----------------

Johansson har vore ein viktig spelar for det finske landslaget. Han fekk A-lagsdebuten sin mot Kuwait 16. mars 1996, og passerte i 2009 hundre landskampar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen begynte med omsetjing av stoff frå svensk wikipedia 11. april 2010.*
Koordinatar: 55°40′53″N 12°34′33″E﻿

Rundetårn sett frå gata.
**Rundetårn** (eldre staving *Runde Taarn*) er eit tårn som vart bygt på 1600-talet i København i Danmark. Tårnet er ein del av Trinitatisanlegget, som som vart byd for å gje datidas elever og studenter eit astronomisk observatorium, eit universitetsbibliotek og ei studentkyrkje, Trinitatis kyrkje (*Treeiningskyrkja*).

Adi Holzer: *Rundetårn* 1999.
Rundetårn er ein av Københavns mest kjende bygninger. Tårnet vart bygd på oppdrag frå kong Kristian IV og vart teikna av arkitekt Hans van Steenwinckel den yngre. Grunnsteinen vart lagt ned 7. juli 1637 og tårnet vart ferdig i 1642. Trinitatis kyrkje vart ikkje ferdig før i 1656, og biblioteket i 1657.

Tårnet er 36 meter høgt og 15 meter i diameter. Det har ikkje trapper, men har i staden ei 5,6 meter bred, spiralforma gang som leier opp til observasjonsplattformen på taket. Peter den store reid i 1716 opp til toppen av tårnet, og gemalen hans, Katarina tok same vegen med fire hester.

Galleri
-------

* Inngangsdøra til RundetårnInngangsdøra til Rundetårn
* Spiralgangen i RundetårnSpiralgangen i Rundetårn
* Rundetårn sett frå KrystalgadeRundetårn sett frå Krystalgade
* Utsikt frå Rundetårn mot Rosenborg slottUtsikt frå Rundetårn mot Rosenborg slott

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell heimeside Arkivert 2015-09-05 ved Wayback Machine.
**Jonathan Tetteh Quarcoo** (fødd 13. oktober 1996) er ein norsk friidrettsutøvar fødd i Bodø. Han vart norsk meister på 200 meter i 2015, 2017 og 2018, dei to siste åra vann han NM-gull også på 100 meter. Quarcoo er medlem i FIK Orion.

Aktiv
-----

Quarcoo fekk bronsemedaljen på 200 meter ved NM 2014, einast sju tidels sekund bakom vinnaren. Tidlegare i sesongen vart nordisk juniormeister på distansen. I 2015 vart han norsk meister på 200 meter, året etter kom han på andreplass i NM, veteranen Jaysuma Saidy Ndure sikra seg sitt siste NM-gull. 

Både i 2017 og 2018 vart Quarcoo dobbelmeister i noregsmeisterskapen, han vann med tildels stor margin på 100 m så vel som 200 m. Den 15. juli 2017 sprang han i Bydgoszcz sitt livs beste løp, sette presonbeste på 200 meter med tida 20,39 sekund og vann gullmedaljen i U-EM. Knapt eitt år seinare presterte han også livsbeste på 100 meter då han på Bislett stadion kom i mål etter 10,22 sekund. Innandørs-sesongen 2018 vart han nordisk meister på 60 meter. 

I 2019 plagast Quarcoo med skade og vart tredjemann på 100 m i noregsmeisterskapen. Han stod over heile 2020-sesongen, kom tilbake i tevling i 2021.

Kjelder
-------

* World Athletics

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Morgonsgudsteneste ved delstatskrigsminnesmerket for Vest-Australia på Anzac-dagen.
**Anzac-dagen** den 25. april er ein dag til minne om soldatar frå dei australske og newzealandske militæra som har kjempa i krigar. Han er offentleg høgtidsdag i Australia og New Zealand, men også på Cookøyane, Niue, Samoa og Tonga.

Dagen blei først markert til ære for medlemmene av Australian and New Zealand Army Corps (ANZAC) som kjempa i slaget ved Gallipoli under første verdskrigen. Seinare tok ein også med soldatar som hadde kjempa i Frankrike og Belgia, og deretter er alle krigsveteranar blitt æra.

Markeringar på Anzac-dagen kan vera militærparadar, veteransamlingar, minnesgudstenester og kransnedlegging på minnesmerke for falne og liknande seremoniar. Det er også vanleg å drikka kaffi med rom, ein såkalla *gunfire breakfast* som mange soldatar drakk før dei gjekk ut for å kjempa.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «ANZAC-dagen» frå Wikipedia på bokmål, og «Anzac Day» frå Wikipedia på engelsk den 25. april 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Anzac-dagen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things

 |
| Heathcote Valley |
| --- |
| Utsikt frå Christchurch gondolbane ned i Heathcote Valley.Utsikt frå Christchurch gondolbane ned i Heathcote Valley. Utsikt frå Christchurch gondolbane ned i Heathcote Valley. |
| Styresmakter |
| Land New Zealand New Zealand | Region: Canterbury City: Christchurch |
| Geografi |
| Flatevidd - Forstad |  7,3746 km² |
| Innbyggjarar  - Forstad (2006) | 1983 |
| Koordinatar | 43°35′″S 172°43′″E﻿Koordinatar: 43°35′″S 172°43′″E﻿ |
| Tidssone | +12 (UTC) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 8022 |
| **Nettstad:** heathcotevalley.communityspot.org.nz/ |

**Heathcote Valley** er ein forstad i Christchurch på New Zealand.

Geografi
--------

Bydelen er dominert av nærleiken til vegtunnelen Lyttelton road tunnel, ei stor trafikkåre som går gjennom Port Hills. Vegen er ein del av riksveg *State Highway 74*. Jarnvegslinja *Main South Railway line* går gjennom forstaden før ho når Lyttelton rail tunnel som fører til hamna i Lyttelton.

Forstaden ligg ved foten av dei bratte vulkanske knausane som dannar den nordlege kanten av åsane, om lag åtte kilometer søraust for bysentrum. Frå Heathcote Valley startar også gondolbanen Christchurch Gondola, som går opp til Mount Cavendish på Port Hills. Gondolbanen opna offisielt den 24. november 1992.

Historie
--------

Heathcote Valley har ei lang historie med produksjon av malt, den siste verksemda var Canterbury Malting Company. Dei utrangerte fabrikkbygningane, som vart stengde i 1999, dominerer horisonten.

Namn
----

Trass i namnet ligg Heathcote Valley om lag to kilometer sør for Heathcote River, som ikkje renn gjennom forstaden, men over ei vid slette austover.
Forstaden har fått namn etter sir William Heathcote, sekretær i Canterbury Association.

Kjelder
-------

1. ↑  QuicStats About Heathcote Valley, Statistics New Zealand, folketeljinga i 2006.
2. ↑   Når opna gondolbanen?
3. ↑   Orientering om årsakene til nedlegginga av Canterbury Malting Company.

* *Denne artikkelen bygger på «Heathcote Valley» frå Wikipedia på engelsk, den 12. februar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heathcote Valley Online website: Nytt og informasjon frå lokalsamfunnet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Rundsoldogg** |
| RundsoldoggRundsoldogg |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig**Status i Noreg:** LC LivskraftigUtbreiinga av Rundsoldogg Utbreiinga av Rundsoldogg |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Nellikordenen Caryophyllales |
| **Familie:** | Soldoggfamilien Droseraceae |
| **Slekt:** | *Drosera* |
| **Art:** | **Rundsoldogg** *D. rotundifolia* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Drosera rotundifolia***L. 1753 |

**Rundsoldogg** (*Drosera rotundifolia*) er ein 5-15 cm høg myrplante med runde, lyse blad i rosett. Blada har raude kjertelhår som skil ut ei væske som løyser opp insekt som set seg fast i blada. Frå midten av bladrosetten går det opp eit blomestandskaft med 6 til 10 blomar. Dei små, kvite blomane er opne berre ein i gongen, og ikkje meir enn eit par timar på solrike dagar.

Skildring
---------

Blomane har fem begerblad, fem kronblad, fem pollenblad og tre fruktblad. Kapselen inneheld svært små og lette frø som kan bli ført langt av stad med vinden eller flyte på vatn. 

Når sprellande insekt set seg fast i kjertelhåra, vert produksjonen av slim stimulert. Samtidig bøyger fleire kjertelhår seg mot insektet, og bladet krøller seg saman. Etter eit døgn vil bladet ha krølla seg saman kring byttet, og etter endå eit døgn, vil det meste av insektet vere oppløyst, slik at berre hudskjelletet er tilbake. Dei fordøyelege delane av insektet vert take opp av planten som næringstilskot. 

Rundsoldogg veks på sure, næringsfattige myrer, i Noreg nord til Troms. Han veks frå havnivå og opp til over skoggrensa, men ikkje på høgfjellet. Elles har han sirkumboreal utbreiing.

Bruk
----

Soldogg er brukt i folkemedisinen mot mange ulike plagar, frå augesjukdommar til liktornar.

Namnet
------

Det latinske slektsnamnet *Drosera* , gresk *droseros*, kjem frå gresk *drosos*, ’dogg’, og vart brukt som namn på soldogg av Matthias Lobelius i 1581. *Rotundifolia* tyder ’med runde blad’.

Sjå òg
------

* Smalsoldogg *Drosera longifolia*

Kjelder
-------

* C.A.M. Lindman *Nordens Flora* Gyldendal Norsk Forlag 1977 ISBN 82-05-08681-8
* Johannes Lid *Norsk flora* Det Norske Samlaget 2004 ISBN 82-521-6029-8
* Knut Fægri: *Norges planter* J.W. Cappelens Forlag 1958

Referansar

1. ↑  Solstad H, Elven R, Arnesen G, Eidesen PB, Gaarder G, Hegre H, Høitomt T, Mjelde M og Pedersen O (24. november 2021). «Karplanter: Vurdering av rundsoldogg Drosera rotundifolia for Norge. Norsk rødliste for arter 2021.». Artsdatabanken. Henta 13. mars 2022.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
2. ↑  «Artsdatabankens artsopplysningar». Artsdatabanken. 13. mars 2022. Henta 13. mars 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Voss offentlege landsgymnas**, oftast avkorta til **Voss off. landsgymnas** var eit landsgymnas på Voss i Hordaland som vart tufta i 1916 som det første av sitt slag i Noreg.

Skulen heldt dei første åra til i Folkeskulebygningen. Voss kommune gav frå seg ei tomt til eige skulebygg på Skulehaugen på Vangen. Staten medverka på si side ved å finansiere ein tre-etasjes murbygning med mansardtak, heil- og halvvalmstak, gymnastikksal i eit tilbygg i vest og festsal på loftet.

Første rektor ved skulen var Peder Blix som sat frå 1916 til 1931.

Mange seinare kjende personar har gått på Voss Landsgymnas, desse inkluderer mellom anna Olav Dalgard, Kjell Bondevik, Olav Meisdalshagen, Klaus Sunnanå, Aslaug Låstad Lygre, Magne Skodvin, Alfred Hauge og Bergfrid Fjose.

Skulen vart overteken av Hordaland fylke i 1965, og skifta då namn til Voss gymnas. Dette heiter den framleis.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Voss Landsgymnas» frå Wikipedia på bokmål, den 21. juli 2009.*

.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida for Voss gymnas Arkivert 2009-11-20 ved Wayback Machine.
* Otto Hageberg: *Vi var priviligerte*. I: Gudleiv Forr og Helge Vold (red.): *Landsgymnaset*. Samlaget 2007. ISBN 978-82-521-7138-9

Fotnotar
--------

1. ↑  Gunnar A. Schei, red. (1991). *Voss Gymnas 75 år*. Voss. s. 26. ISBN 82-992425-0-9.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* BR orgnr

 |
**Jan Henrik Fasmer Prahl** (20. februar 1833–4. juni 1921) var ein norsk målmann, forfattar og lege.

Liv
---

Jan Prahl var fødd i Bergen og tok studenteksamen i 1855. Han vart med i målrørsla i Bergen, der mange medlemmer ønskte eit landsmål som låg nært gammalnorsk. 

I 1860 hadde Prahl reist til Nederland for å få behandling for ein augesjukdom. Der vart han immatrikulert ved Universitetet i Utrecht i 1861 og studerte medisin. I 1865 vart han medisinsk kandidat, og tok doktorgraden i 1868. Kring 1872 vanta han å reise opp det gamle handelshuset til familien saman med broren og vende attende til Noreg. Då dette mislukkast, slo han seg ned i Amsterdam som bylege, og budde der resten av livet. Då Prahl døydde i 1921 vart urna hans ført tilbake til Bergen og sett i slektsgrava på St. Jakobs kyrkjegard. Grava har seinare vorte sletta.

Verk
----

|  |  |
| --- | --- |
| Visindin hava heimlat Nordmonnum eitt gullaldarbokverk og eitt mál.

Opningsorda i *Ny Hungrvekja* (1858)  |  |

I 1858 gav Prahl ut boka *Ny Hungrvekja*, ein anonym pamflett der han tok til orde for ei radikal målreising med norrønt som førebilete. Prahl ville fornye det norrøne målet og gjere det til ei overbygnad for alt framtidig mål. Bondemålet var ifylgje Prahl ikkje brukande for å konstruere eit skriftspråk, medan norrønt mål var eit skikkeleg føredøme andsynes både ordtilfang, bøying og setningsbygnad. Sjølve boka var skrive på eit slikt språk, med tyske ordforklaringar. Namnet *Hungrvekja* kom frå bispesoga *Hungrvaka* frå 1200-talet. Boka møtte kritikk frå personlegdomar innan målrørsla, som Aasmund Olavsson Vinje og Ivar Aasen. Prahl tok Aasen si melding av *Ny Hungrvekja* i *Dølen* ille opp, jamvel om Aasen meinte at Prahl viste vidfemnande kunnskapar om emnet. Seinare vart han negativ til det allmugemålet som målrørsla gjekk inn for.

*Sjoslaget paa Vaagen i Bjørgvin*, som Prahl gav ut i 1907, var ei omsetjing (eller attforteljing) frå nederlandsk om eit slag mellom nederlandske handelsskip og engelske krigsskip i Bergen under den andre engelsk-nederlandske krigen (1665–1667). Wouter Schouten, som hadde vore lege på den nederlandske flåten og var augevitne til slaget, hadde skrive forteljinga. Den norske utgåva ved Prahl følgde hovudsakleg det tidlege målet til Ivar Aasen.

Bibliografi
-----------

* *Ny hungrvekja* (1858)
* *De invloed der zwervende zenuw op de hartsbeweging* (1868)
* *Sjoslaget paa Vaagen i Bjørgvin i August Maanad 1665 millom ein hollendsk og engelsk Flote* (1907)

Kjelder
-------

* «Jan Prahl» av Jon Grepstad i Allkunne, innhenta 5. juli 2010.
* Olaf Almenningen et al.: *Målreising i 75 år: Noregs mållag 1906-1981* (Oslo: Fonna forlag, 1981), s. 318–319.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | **Jan Prahl** på Wikikilden (frie originaltekstar) |

* Jan Prahl hjå Bibsys[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
**Jan Bo Otto Ottosson** (fødd 10. mars 1960) frå Högsäter i Dalsland er ein svensk, tidlegare langrennsløpar som tevla for Åsarna IK. 

Ottosson vann to OL-gull i stafett, 1984 og 1988. Hans beste plasseringar individuelt i ski-VM og vinter-OL er to sjetteplassar; fyrst på 50 km under OL 1988 og sidan på 15 km under VM 1991.

Han vann eitt renn i verdscupen i langrenn, då han 14. januar 1983 sigra i ein 15 km i Reit im Winkl. Ottosson sikra seg åtte SM-titlar i tida mellom 1983 og 1994.

Ottosson vann Vasaloppet fire gongar; 1989, 1991, 1992 og 1994.

### OL-medaljar

* Vinter-OL 1984 i Sarajevo: Gullmedalje på 4 x 10 km stafett
* Vinter-OL 1988 i Calgary: Gullmedalje på 4 x 10 km stafett

### Gullmedaljar i svenske meisterskap

* 1983: 30 km og 50 km
* 1985: 30 km
* 1988: 15 km og 50 km
* 1990: 15 km
* 1994: 50 km og 25/15 km jakstart

I perioden 1980-94 vann Åsarna IK elleve av dei femten SM-stafettane over 3x10 km. Ottosson var med på ti av dei elleve triumfane, og gjekk mange gongar i lag med langrennarar som Thomas Wassberg (7 gonger) og Torgny Mogren (5).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jan Ottosson» frå Wikipedia på tysk, den 16. juli 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |