recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Akhenaton**, òg kjend som **Akhnaton**, **Akhenaten**, **Ekhnaton** eller **Ikhnaton**, var farao i Egypt. Han var kjend som Amenhotep IV ved dei fyrste fem åra som farao. Han rikte i 17 år, og døydde år 1336 f.Kr. eller 1334 f.Kr.

Liv og virke
------------

### Regjeringstid

Akhenaton gjennomførte særs omfattande reformer då han rikte i det gamalegyptiske kongedømet. Som farao kvitta han seg med den egyptiske polyteismen til fordel for hans nye tru; trua på éin gud som viste seg i solskiva: Aton. Atonismen er det fyrste kjende dømet på monoteisme i religionshistoria.

Reformene møtte sterk motstand i det konservative riket, særleg frå presteskapet knytt til den tidlegare riksguden Amon-Ra. Reformene, som også inkluderte endringar av skriftspråket og bygginga av ein ny egyptisk hovudstad, til heider for solguden Aton: Akhetaton, tok fokuset vekk frå imperiet.

Egypt missa dimed dei fleste av koloniane sine i Nubia og Levanten som hadde vore viktige inntektskjelder. Etter at Akhenaton døydde, vart polyteismen teke fram att, og tida hans som farao vart fortrengt og gløymd. Den nyoppretta hovudstaden Akhetaton vart forlaten i laupet av berre somme tiår etter.

### Familie

Akhenaton hadde fleire koner, deriblant Kiya og Nefertiti. DNA-test frå 2010 synte at Tutankhamon var son til Akhenaton.

Kjelder
-------

1. ↑  «Akhenaten | Biography, Mummy, Accomplishments, Religion, Statue, & Facts | Britannica», *www.britannica.com* (på engelsk), 18. august 2023, henta 20. august 2023
2. 1 2 3 4  Bettum, Anders: *Akhenaten* i *Store norske leksikon* på snl.no. Henta 20. august 2023.
3. ↑  «Amenhotep IV (Akhenaton) | eHISTORY», *ehistory.osu.edu*, henta 20. august 2023

* *Denne artikkelen bygger på «Akhenaten» frå Wikipedia på islandsk, den 21. august 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Akhenaton**

Vidare lesing
-------------

* Taronas, L. «Akhenaten: The Mysteries of Religious Revolution» (på engelsk). American Research Center in Egypt.
* Hornung, E. 1999: *Akhenaten and the religion of light*. Ithaca og London: Cornell University Press.
* Reeves, C. N. 2001: *Akhenaten, Egypt's false prophet.* New York: Thames & Hudson.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* ULAN
* NKC

 |
**Universitetet i Witwatersrand** (engelsk: *University of the Witwatersrand*), forkorta **Wits** er eit universitet i byen Johannesburg i Sør-Afrika. Det har bakgrunn frå gruveverksemda og eit historisk fokus på teknologiske fag. 

Grunnlegginga skjedde som ein gruveskole i Kimberley –  *South African School of Mines* – i 1896. Universitetsstatusen og dagens namn vart tildelt i 1922. Studenter og lærarar ved Wits har vore nokre av dei mest sentrale motstandarane av apartheid. Skulen har òg leia dei arkeologiske utgravingane av tidlege hominine fossil frå Sterkfontein og Swartkrans.

*Wits* består av fem fakultet:

* Faculty of Commerce, Law, and Management
* Faculty of Engineering and Built Environment
* Faculty of Health Sciences
* Faculty of Humanities
* Faculty of Science

Blant tidlegare studentar finn vi nobelprisvinnarane Aaron Klug (1982 kjemi), Nadine Gordimer (1991 litteratur), Nelson Mandela (1993 fred), Sydney Brenner (2002 medisin).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Universitetet i Witwatersrand» frå Wikipedia på bokmål, den 8. april 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Romain Barras** (fødd 1. august 1980) er ein fransk tidlegare mangekjempar frå Calais. Han vart i 2010 europameister i tikamp.

Barras vann i 2003 tikampen Universiaden i Daegu med personbeste 8 196 poeng. Året etter vart han nummer 13 i Sommar-OL 2004 i Aten med sine 8 067 poeng. I 2005 deltok han i fem tikamp-tevlingar og sanka over 8 000 poeng i alle. I Angers vart han fransk meister for fyrste gong, medan han i VM i friidrett 2005 i Helsinki enda han med 8 087 poeng på sjuandeplass. Dei neste sesongane vart han nummer 8 i Göteborg-EM 2006 med 8 093 poeng og nummer 7 i Osaka-VM 2007 med 8 262 poeng. Sommaren 2008 vart han femtemann under Sommar-OL i Beijing med 8 253 poeng.

Etter tolvteplass med 8 204 poeng i verdsmeisterskapen 2009 i Berlin, forbetra han sitt personbeste til 8 313 poeng i juni 2010.Ved EM i friidrett 2010 i Barcelona låg han før den avsluttande 1500-meteren 5 poeng over nederlendaren Eelco Sintnicolaas. Sintnicolaas låg i rygg på Barras gjennom løpet, heilt til Barras spurta i frå på oppløpssida og vann gullmedaljen på livsbeste 8 453 poeng. Sidan vart han nummer 11 i Daegu-VM 2011 og nummer 6 i EM i friidrett 2016 i Amsterdam.

Kjelder
-------

* Romain BARRAS | Profile | World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Romain Barras» frå Wikipedia på tysk, den 21. august 2023.*
**Iwan Gwyn Thomas** (fødd 5. januar 1974) er ein britisk tidlegare sprintar som i 1998 vart europameister på 400 meter. I 1997 sette han britisk rekord på distansen med tida 44,36 sekund, ein rekord som gjeld også i 2023.

Aktiv
-----

Thomas deltok i 1996 i dei olympiske leikane i Atlanta. Han vart nummer fem på 400 meter med tida 44,70, medan det vart sølv i 4 x 400 meter stafett i lag med Jamie Baulch, Mark Richardson og Roger Black. 13. juli 1997 i Birmingham sprang Thomas i mål på 44,36 og sletta dermed Roger Black sin britiske rekord med eit hundredels sekund. I VM i friidrett 1997 i Aten vart Thomas sjettemann på 44,52. Deretter la han og dei tre same utøvarane frå Atlanta-OL beslag på ein ny sølvplass i den lange stafetten. Elleve år etterpå vart resultatet til USA sitt vinnarlag annullert av IAAF, grunna i at USA-amerikanaren Antonio Pettigrew var dopa.

I Budapest-EM 1998 vann Thomas ein suveren siger på 400 meter på 44,52 sekund. To dagar seinare tok han seg av den tredje etappen då Storbritannia sigra i 4 x 400 meter stafett. Under samveldeleikane ein månad seinare i Kuala Lumpur vann Thomas på 44,52, landsmannen Mark Richardson fekk 44,60.

Thomas gjekk skadd i 1999. Han kom tilbake i 2000, men ikkje på sitt tidlegare nivå. Han var del av dei britiske stafettlaga som kom i mål til sjetteplassar i både Sommar-OL i Sydney og Friidretts-VM i Edmonton. Under verdsmeisterskapen i Canada vart han elles slått ut i semifinalen på 400 meter.

Kjelder
-------

* Iwan THOMAS | Profile | World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Iwan Thomas» frå Wikipedia på engelsk, den 22. august 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Tom Courtney i 1956
**Tom Courtney**, fullt namn **Thomas William Courtney**, (17. august 1933–22. august 2023) var ein friidrettsutøvar frå Newark i delstaten New Jersey som i 1956 vart olympisk meister både på 800 meter og i 4 x 400 meter stafett.

### Aktiv

Courtney vart i 1955 nordamerikansk studentmeister (NCAA) på 880 yards. Same sommaren sette han USA-rekord på 800 meter med tida 1.46,8 i finske Koivula. Sommaren 1956 vann han 440 yards ved USA-meisterskapen (AAU) og forbetra i Los Angeles landsrekorden på 800 m til 1.46,4.

På ein vindfull, kjølig dag under sommarleikane 1956 i Melbourne spurta Courtney inn til gullmedalje på 800 meter, sterkt pressa av Derek Johnson frå Storbritannia. Vinnartida 1.47,7 var olympisk rekord, Johnson fekk 1.47,8 og norske Audun Boysen, som ikkje var i si beste form, kom på bronseplassen med 1.48,1. Fem dagar seinare, den 1. desember 1956, sprang Courtney som ankermann USA inn til suverent gull i 4 × 400 m stafett, etter at Lou Jones, Jesse Mashburn og Charlie Jenkins hadde gitt laget hans ei solid leiing på dei tre fyrste etappane.

Den 24. mai 1957 sette Courtney verdsbestetid på 880 yards med eit løp på 1.46,8. Både i 1957 og 1958 sigra han på den same distansen under AAU-meisterskapen. I slutten av juli 1957 flytta han den nasjonale 800-meterrekorden til 1.46,0 ved eit stemne i Gävle i Sverige. Fem dagar seinare vart han på Bislett stadion i Oslo klokka i mål på 1.46,2, men måtte sjå seg slått av verdsrekordhaldaren, Roger Moens frå Belgia, med 0,2 sekund. Ni dagar etter gjorde Courtney sitt livs raskaste 800-meterløp på det same stadion i Oslo, vinnartida 1.45,8 var einast eitt tidels sekund bakom verdsrekorden til Moens.

Courtney la opp etter 1958-sesongen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tom Courtney» frå Wikipedia på engelsk, den 25. august 2018.*

* Track&Field
Inuittiske snøbriller laga av reingevir, festa med band av reinsener
Inuittiisk snøbriller frå Alaska. Øvst eit par av tre frå 1880–1890, under av reingevir frå 1000–1800.
**Snøbriller** (Inuktitut: *ilgaak* eller *iggaak*, stavingsskrift ᐃᓪᒑᒃ eller ᐃᒡᒑᒃ, alaskayupik nigaugek, *nigauget*) er utstyr tradisjonelt nytta av inuittar og yupikfolk for å verna augo mot snøblinde.

Vernebrillene blei tradisjonelt laga av rekved (særleg frå gran), bein, kvalrosstenner og reingevir, eller i nokre høve strandgras. Dei er skorne ut for å passa rundt fjeset til brukaren, med ei eller fleire utskorne smale horisontale spalter. Brillene sit tett rundt fjeset slik at lys berre kjem inn gjennom spaltene, og av og til blir det brukt sot på innsida for å redusera gjenskin. Spaltene er laga smale ikkje berre for å redusera mengda av lys som kjem inn, men også for å betre visus eller synsskarpleiken. Vidare spalter gjev eit større synsfelt.

Ordsoge
-------

Som med andre inuittiske ord finst det ulike nemningar ulike stader, som med inukhuk/inuksuk. I Kivalliq blir dei kalla *ilgaak* (ᐃᓪᒑᒃ) medan dei på Nord-Baffinøya blir kalla *iggaak* (ᐃᒡᒑᒃ). Begge orda kan også brukast om solbriller.

På alaskayupik blir snøbruller kalla *nigaugek*, medan på cup'ig blir dei kalla *igguag*. På sibirsk yupik er nemninga *iyegaatek*.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  Inuit Snow Goggles ved Vancouver Maritime Museum
2. ↑  «Things Made from Grass». Arkivert frå originalen 14. november 2017. Henta 4. desember 2022.
3. ↑  Smithsonian Institution, St. Lawrence Island Yupik Snow Goggles Arkivert 2015-08-10 ved Wayback Machine.
4. ↑  «Snow goggles helped Arctic people survive». December 2007.
5. ↑  «Yup'ik Snow Goggles». Smithsonian Institution. Arkivert frå originalen 29. november 2014. Henta 4. desember 2022.
6. ↑  «inuksuk». *Asuilaak Living Dictionary*. Arkivert frå originalen 15. juni 2020. Henta 22. november 2012.
7. ↑  Ohokak, G.; M. Kadlun; B. Harnum. *Inuinnaqtun-English Dictionary*. Kitikmeot Heritage Society.
8. ↑  *Asuilaak Living Dictionary - snow goggles*, arkivert frå originalen 14. april 2020, henta 4. desember 2022
9. ↑  Smithsonian Institution, St. Lawrence Island Yupik Snow Goggles Arkivert 2015-08-10 ved Wayback Machine.

* *Denne artikkelen bygger på «Snow goggles» frå Wikipedia på engelsk, den 4. desember 2022.*
Koordinatar: 66°19′25″N 23°31′25″E﻿
**Armasjärvi** er ein innsjø og ein tettstad i Övertorneå kommun i Norrbottens län. Plasseringa er sørvest for Övertorneå og vest for Torne älv. Innsjøen er lang og smal i nordnordvestleg retning. Elva Puostijoki renn inn i det sørvestre hjørnet av Armasjärvi. I det søraustre hjørnet renn så elva Puostijoki ut, då kalla Armasjoki. Innsjøen ligg 49 meter over havet.

Folke Pudas som sveltestreika i ein kasse på Sergels torg i 1983 kom frå Armasjärvi.

Armasjärvi er finsk og tydar *Kjærleikssjøen*.

Armasjärviulukka
----------------

Den vondaste ulykka som råka det svenske forsvaret under beredskapstida skjedde om kvelden den 24. oktober 1940 på denne innsjøen då ei ferje forliste og 46 menn omkom.

Ulukka skjedde då eit ingeniørkompani skulle fraktast med ferje frå den vestre sida av innsjøen til den austre, der forlegningen til soldatane låg. To troppar, om lag 100 menn, vart beordra ombord i ferja, til trass for at ferjemannen protesterte og hevda at ferja berre var dimensjonert for om lag halvparten. Ferja havarerte halvveges ute på den kilometerbreie innsjøen. Det var iskaldt i vatnet, soldatane var tungt utrusta og det var dessutan sterk vind. 46 menn omkom, 44 soldatar og to sivile. Dei to sivile var den 18-årige ferjemannen og broren hans som rodde ut til ulukkesstaden for å redde forulukka i vatnet. Ofra vart ført i kister til jernbanestasjonen i Övertorneå og derfrå til sine heimstader. Mange av dei forulukka høyrte til Västernorrlands län. Ein minnestein med namna til dei omkomne og heimstadane deira er reist ved innsjøen.

Bodens ingenjörregemente (Ing 3) og etter det ingeniørkompaniet ved Norrbottens regemente (I 19) gjennomfører årleg ein seremoni for å minnast dei omkomne.

Ulukka er filmatisert i filmen *1939*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Armasjärvi» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* *Beredskapsminnen från övre Norrland 1939-1944*, Tornedalica nr 12
* Tekst og bilete frå ulukkesstaden, Försvarsmuseet i Boden

1. ↑  nsd.se (2009-09-12) Katastrofen i Armasjärvi[*daud lenkje*]
2. ↑  forsvarsmakten.se (2009-10-23) Stämningsfull åminnelse

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel frå avisa *Dagens Nyheter*
**Frank McCourt** (19. august 1930–19. juli 2009) var ein irsk-amerikansk lærar og forfattar.

McCourt vart fødd i Brooklyn i New York, foreldra var irske immigrantar. På grunn av depresjonstidene flytta familien attende til Irland då Frank var fire år gammal, og han voks opp i byen Limerick.

I nittenårsalderen vende han attende til USA der han livnærte seg med tilfeldig arbeid inntil han vart innrullert i dei militære styrkane i samband med utbrotet av Koreakrigen. Den militære tenesta si hadde han i Tyskland. Etter krigen oppnådde han, delvis gjennom *the G.I. Bill* (ei særordning for studieplassar for tidlegare militært personell), å verta godteken som student ved New York University, sjølv om han ikkje hadde den formelle grunnutdanninga. Han underviste dei siste 18 åra som lærar i engelsk (*creative writing*) ved Stuyvesant High School i New York .

McCourt fekk Pulitzerprisen (1997) og National Book Critics Circle Awards (1996) for memoarromanen *Angela's Ashes* som han gav ut i 1997.

Bror hans, Malachy McCourt, er også forfattar.

Utgjevingar
-----------

* *Angela’s Ashes* (1997, norsk utgåve: *Engelen på det sjuende trinn : en irsk barndom*, 2000)
* *’Tis* (1999, norsk utgåve: *Ja så menn*, 2001)
* *Teacher Man* (2004, norsk utgåve: *Lærer’n*, 2006)
* *Ireland Ever* (2004) (medforfattar saman med Jill Freedman og Malachy McCourt)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Frank McCourt - biografi/intervju

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Ralph Tambs Lyche** (6. september 1890–15. januar 1991) var ein norsk matematikar.

Han vart fødd i Macon i den amerikanske delstaten Georgia av ein norsk far og ei amerikansk mor, men flytta til Noreg då han var to år gammal. Under studietida jobba han blant anna som assistentlærer ved NTH. Han vart uteksaminert frå Det Kongelege Frederiks Universitet i 1916, og vart tilsett som dosent i matematikk ved NTH i 1918. Han tok doktorgraden sin i Strasbourg i 1927 etter eit toårig opphald der. I 1937 vart han forfremma til professor, ei stilling han hadde til 1950, då han vart professor ved Universitetet i Oslo, der han arbeidde fram til han vart pensjonert i 1961. Arbeidsfelta hans var matematisk analyse, funksjonsteori, algebra og talteori. Han skreiv omkring 60 matematiske verk og òg nokre få publikasjonar i botanikk. Lyche hadde eit herbarium som visstnok var det største i Noreg, og var òg ein periode formann i Norsk botanisk forening. Han vart kjent for sine matematiske lærebøker, både for den vidaregåande skulen og ein annan for tekniske høgskular og universitet. Han var òg redaksjonelt styremedlem i tidsskriftet Nordisk Matematisk Tidsskrift.

Lyche var medlem av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab frå 1927, og av Det Norske Videnskaps-Akademi frå 1946. Frå 1946 til 1950 var han generalsekretær i Det Kongelege Norske Videnskabers Selskab. Han var formann i Norsk matematisk forening 1953–1959. Han vart vald til formann på Studentersamfundet i Trondhjem i 1920 og han heldt blant anna foredrag under politiske møte der. Han var medlem av Clarté og tilknytt Mot Dag. Under unntakstilstanden til nazistane i Trondheim i 1942 vart han fengsla på Falstad fangeleir. Han sat i fangenskap resten av andre verdskrigen. Lyches villa i Jonsvannsveien vart brukt av Rinnanbanden og er kjend som «Bandeklosteret».

Ralph Tambs Lyche var far til aktivisten Guri Tambs-Lyche. Kona hans Else Alvilde Rasmussen var òg politisk aktiv, og starta Mødrehygienekontoret i Trondheim. Tambs Lyche døydde tidleg i 1991, 100 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ralph Tambs Lyche» frå Wikipedia på bokmål, den 15. september 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* Ingrid J. Brissach (21. april 2009). «Ga navn til Kafé Lyche». adressa.no. Henta 15. september 2011.
* Aftenposten, 6. februar 1991, s. 13: Ralph Tambs Lyche (nekrolog)
* Aftenposten, 6. september 1990, s 14: Ralph Tambs Lyche 100 år. Av Karl Egil Aubert.
* Kilden, 26. februar 2008: Guri Tambs-Lyche
* Folketellingen 1910: [*daud lenkje*]


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* ISNI
* SUDOC

 |
Klippedomen.
**Klippedomen** (arabisk قبة الصخرة *Qubbat As-Sakhrah*, hebraisk כיפת הסלע *Kippat ha-Sela*) er ein muslimsk heilagdom i Gamlebyen i Jerusalem. Han er ein åttekanta bygning med forgylla kuppel som er reist på staden profeten Muhammed skal ha reist til himmelen frå. Bygningen blei opphavleg fullført under omajadekalifen Abd al-Malik, og er med dette eit av dei eldste døma på islamsk arkitektur.

Klippedomen er eit kjennemerke for Jerusalem, og er som del av Gamlebyen med på UNESCO si liste over verdsarv, saman med mellom anna Vestmuren (Klagemuren) og Gravkyrkja i nærleiken.

Domen blir ofte omtalt som Klippemoskeen, men er ikkje eigentleg ein moské. Han ligg like ved al-Aqsa-moskeen på Tempelhøgda, som er den tredje mest heilage staden i islam, etter Mekka og Medina, i tillegg til å vera heilag også for jødar og kristne. Staden han er bygd på husa tidlegare eit romersk tempel til Jupiter Capitolinus, og før dette Det andre jødiske tempelet i Jerusalem. Ifølgje jødisk tradisjon er domen reist over klippa patriarken Abraham ville ofra Isak på.

Bygget blei truleg reist frå 687 til 691. Den opphavlege kuppelen kollapsa i 1016 og blei bygd opp att i 1021.

Galleri
-------

* Klippa i Klippedomen.Klippa i Klippedomen.
* Nedredelen av klippa.Nedredelen av klippa.
* Mosaikk inne i Klippedomen.Mosaikk inne i Klippedomen.
* Mosaikk på utsida.Mosaikk på utsida.

Kjelder
-------

1. ↑  Slavik, Diane (2001). *Cities through Time: Daily Life in Ancient and Modern Jerusalem*. Geneva, Illinois: Runestone Press. s. 60. ISBN 978-0-8225-3218-7.
2. ↑  Goldberg, Jeffrey (29 January 2001). «Arafat's Gift». *The New Yorker*. Henta 11 July 2015.
3. ↑  «UNESCO World Heritage».
4. ↑  Sidsel Wold, *– Å bygge et nytt tempel er å be om en katastrofe*, NRK.no

* *Denne artikkelen bygger på «Klippedomen» frå Wikipedia på bokmål, og «Dome of the Rock» frå Wikipedia på engelsk den 19. desember 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Klippedomen**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* GeoNames
* BBC Things

 |
**Laug** er ei nemning på ei lokal samanslutning av kjøpmenn eller handverkarar i byar. Laug var særleg utbreidd i mellomalderen og fram til 1800-talet. På norsk vart ordet nytta om eit samband av handverkarar, og ordet *gilde* om kjøpmennene og handverkarane sine sosiale lag. I nyare tid vert laug nytta om om lokale lag av handtverksmeistrar.

Frå kring 1100-talet voks desse organisasjonane fram, både for å fremja medlemmene sine interesser og for å driva sjølvregulering og opplæring innan faga. Til dømes vart det avgjort kven som skulle takast opp som læresvein, og korleis ein kunne arbeida seg fram til eit meisterbrev.

Frå slutten av 1700-talet vart lauga sterkare og sterkare kritisert for å driva proteksjonisme, hindra nyskaping og teknisk utvikling og å ha feidar med kvarandre. Kritikarane kom både frå venstresida og høgresida i politikken. Til dømes kom det kritikk frå så ulike folk som Jean-Jacques Rousseau, Adam Smith og Karl Marx.

Den sterkare makta statane fekk, mellom anna til å regulera patent og opphavsrett, gjorde at lauga fekk mindre makt. Etter den franske revolusjonen vart laugsvesenet oppløyst over store delar av Europa.

Sjå også
--------

* Sint-Lucasgildet

Bakgrunnsstoff
--------------

* Laug Arkivert 2006-01-04 ved Wayback Machine. Pax leksikon

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Zunftwappen**

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Zunfthaus**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* HDS
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
| **Hamm** |
| --- |
| Pauluskirche i HammPauluskirche i Hamm Pauluskirche i Hamm |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Hamm | 

Hamm is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Nordrhein-Westfalen  Arnsberg  Kreisfri by |
| Grunnlagd | 1226 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  226,26 km² |
| Innbyggjarar  - By (2007)   - folketettleik | 183 672   812/km² |
| Koordinatar | 51°40′57″N 7°49′13″E﻿Koordinatar: 51°40′57″N 7°49′13″E﻿ |
| Høgd over havet | 38-102 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 59000-59077 |
| Telefon-retningsnummer | 02381, 02382, 02383, 02384, 02385, 02388, 02389, 02307 |
| Bilnummer | HAM |
| **Heimeside:** www.hamm.de |

**Hamm** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 185 000 innbyggjarar. Byen ligg nordaust i Ruhr-området ved elva Lippe mellom autobahnane A1 og A2. Jernbanestasjonen er eit viktig knutepunkt og kjend for den spesielle stasjonsbygningen. 

Jernbanestasjonen i Hamm (Hauptbahnhof Hamm / Bahnhofshalle )

Historie
--------

Namnet *Hamm* tyder «hjørne» i ein gamal plattysk dialekt som vart snakka her i tidlegare tider. Før vart byen òg kalla *thom Hamme*, som etter kvart endra seg til den moderne forma *Hamm*. Han fekk dette namnet fordi han låg ved eit hjørne ved elva Lippe og den smale sideelva Ahse. 

Byen vart grunnlagd på oskeonsdag i mars 1226 av Grev Adolf I av Mark. 

Gründungsprivileg, byrettane til Hamm
I 1350 tok Svartedauden livet av nesten heile byen. Berre sju familiar overlevde. Hamm vart medlem av Hansaen i 1469 og ein av dei mektigaste byane i området, medan dagens storbyar i Ruhr framleis berre var små landsbyar. Under trettiårskrigen vart Hamm fleire gongar erobra av forskjellige styrkar. Nesten alle bygningane vart øydelagd, bortsett frå kyrkjene St. Georg (i dag Pauluskirche) og St. Agnes.

I 1847 stoppa det første toget på stasjonen i Hamm, og i 1914 stod Datteln-Hamm-kanalen ferdig og det første skipet kom til hamna i byen. 

55 bombetokt frå dei allierte under den andre verdskrigen øydela om lag 80 % av gamlebyen og berre eit par historiske bygningar stod att.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hamm**

* Bilete frå Hamm Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
* Michel Muth: Historie om Hamm, del 1 Arkivert 2007-10-01 ved Wayback Machine. del 2[*daud lenkje*]
* Hammona - historiske bilete frå Hamm

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Hamm frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 37°23′58″N 33°8′49″E﻿

**Karadağ** (tyder «Svartfjellet») er ein utdøydd vulkan i provinsen Karaman i Tyrkia.

Vulkankrater, som no er ei lavaslette, ligg om lag 25 km nord for Karaman med ei høgd på 1610 meter over havet. Toppen ligg 2,25 km aust for denne sletta på 2271 meter over havet. Sidan høgda på Karamanslettene kring fjellet ligg kring 1010 meter ovar het, ligg toppen av fjellet kring 1200 meter over sletta. 

Fjellet har ei grov kjegleform med ei diameter på kring 15 km ved foten av fjellet. 

Sidene av vulkanen har vore busett i lange tider. Çatalhöyük (kring 7500 fvt.), ein av dei tidlegaste steinalderbusetnadane i Anatolia, ligg nordvest for vulkanen, og det er hitittiske inskripsjonar i åsane søraust for fjellet. Det antikke Derbe, som er ein av byane som apostelen Paulus vitja, ligg i austsida av fjellet. I den første tida til kristendomen , var byane i fjellet her religiøse senter. Ruinane av tidlege austromerske busetnader ligg kring heile fjellet og regionen vert kalla Binbirkilise, som tyder «tusen og ei kyrkje».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karadağ Mountain» frå Wikipedia på engelsk, den 9. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «History of the city». Karaman Belediyesi.
2. ↑  Lloyd, Seton (1998). *Ancient Tyrkia(Trans: Ender Varinlioğlu)* (på tyrkisk). Ankara: Tubitak Yayınları. s. 269.
3. ↑  *Derbe*, arkivert frå originalen 7. september 2009, henta 9. august 2012

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
**Karl Georg Büchner** (17. oktober 1813–19. februar 1837) var ein tysk forfattar som trass den tidlege døden sin blir han rekna som ein av dei viktigaste politiske forfattarane under Vormärz.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Karl Georg Büchner voks opp i Darmstadt, og studerte medisin ved Universitetet i Strasbourg frå 1831. Her budde han hos ein av professorane, Johann Jakob Jaeglé. Etter kort tid blei Büchner hemmeleg forlova med dottera til Jaeglé, Wilhelmine eller «Minna», og dei heldt saman heilt til Büchner døydde.

### Diktar og forfattar

Det fyrste manus hans, *Dantons død*, blei skrive og gjeve ut (i ei sterk redigert form) i 1835. *Lenz* blei skrive same året. I 1836 fullførte han *Leonce og Lena* og eit medisinskfagleg verk, som han blei tildelt doktorgrad for ved Universitetet i Zurich same året. Han byrja òg på manuset *Woyzeck* dette året.

2. februar 1837 fekk Georg Büchner tyfus. Han blei sengeliggande fram til 17. februar, då Minna kom for å vitja han. To dagar seinare døydde han, berre 23 år gammal.

Det mest spelte dramaet hans i dag er *Woyzeck*, som er eit ufullført fragment, og aldri blei oppført i levetida til Büchner. Dramaet kom fyrst ut i 1877. På 1900-talet blei stykket særleg kjent gjennom Alban Berg sin opera *Wozzeck* frå 1926. Både operaen og originalversjonen høyrer i dag til standardrepertoaret på europeiske scener.

Det einaste stykket som Büchner fekk trykt i si levetid var dramaet *Dantons død* i 1835, og då i ein nedskoren versjon. Heller ikkje dette blei uroppført før lenge etter at han var død, i 1902

Adaptasjonar av tekstane til Büchner
------------------------------------

Operaen *Wozzeck* med musikk av Alban Berg vekte mykje oppsikt ved fyrsteoppføringa i 1926, med den nyskapande librettoen sin og tolvtonemusikken komponisten hadde nytta. Han er i dag ein av dei mest spelte operaene frå 1900-talet.

*Woyzeck* er filmatisert fleire gongar; den mest kjente versjonen er truleg Werner Herzog sin frå 1979 med Klaus Kinski i hovudrolla.

Büchner blir rekna av Arbeitsgemeinschaft Orte der Demokratiegeschichte for å vera blant dei 100 viktigaste personane som i løpet av dei siste 200 åra har bidratt til danninga av demokratiet i Tyskland.

Verk
----

* *Der Hessische Landbote*, politisk pamflett, 1834 (saman med Friedrich Ludwig Weidig)
* *Dantons Tod*, drama, 1835
* *Lenz*, fortelljng, 1835
* *Leonce und Lena*, komedie, 1836
* *Woyzeck*, drama, 1837
* *Pietro Aretino* drama (tapt)

Kjelder
-------

1. 1 2  «100 Köpfe der Demokratie». *demokratie-geschichte.de*. Henta 23. juli 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Georg Büchner» frå Wikipedia på bokmål, den 18. september 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Vegusdal kyrkje** er ei krosskyrkje frå 1867 på Engesland i Birkenes kommune i Agder.

Vegusdal har hatt kyrkje sidan mellomalderen, og den gamle kyrkjestaden er ved garden med same namn. Der stod det to forskjellige kyrkjer før ein valde å flytte kyrkjestaden til Engesland, som stod fram som bygdas sentrum, og oppføre ei ny kyrkje. I 1974 vart så Vegusdal kapell oppført på den gamle kyrkjestaden, som hadde vore halden i hevd i mellomtida.

Vegusdal kyrkje vart teikna av Conrad Fredrik von der Lippe, oppført i 1866–67 under arkitekt Schauffert frå Arendal og innvigd av biskop Jacob von der Lippe (far til arkitekten) den 23. juni 1867. Denne krosskyrkja har ei noko uvanleg form ved at saltaket over skipet fortset ned over tverrskipet som om det skulle vere ei langkyrkje. Elles har kyrkja innslag av romanske og gotiske stiltrekk. Ho har vesttårn, og koret i aust er smalare og lågare enn resten av bygningskroppen.

Dagens altartavle kom til i 1920 og har eit bilete som er måla av Lars Osa. Biletet viser Jesus og Peter på Genesaretsjøen idet Jesus strekk ut handa for å redde Peter. Under biletet finner vi Peter sine ord: «Herre, frels meg!» Den romanske klebersteinsdøypefonten er overført frå dei tidlegare kyrkjene og er truleg laga i verkstedet ved Stavanger domkyrkje på 1100-talet. Dåpsfatet i messing er frå 1400- eller 1500-talet. Orgelet har 12 stemmer (2 manual og pedal) og er frå 1968.

Kyrkjegarden måtte drenerast før han kunne takast i bruk rundt 1938–39. I mellomtida vart det brukt ein kyrkjegard ved Haugvadbakken, om lag 500 meter unna.

Litteratur
----------

* Nenseter, Bjarne (1992). «Vegusdal kyrkje». *På kirkevandring i Aust-Agder*. Arendal: Kilden forlag. s. 86-87. ISBN 82-7627-003-4.
* Rasmussen, Alf Henry (1993). *Våre kirker. Norsk kirkeleksikon*. Kirkenær: Vanebo forlag. s. 470. ISBN 82-7527-022-7.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk nettskole
* «Vegusdal kyrkje». *Kirkesøk*. Den norske kyrkja.
* 

* Vegusdal kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vegusdal kyrkje» frå Wikipedia på bokmål, den 15. januar 2014.*

1. ↑  Avbilda her Arkivert 2014-01-16 ved Wayback Machine.
2. ↑  Jf. Matt. 14.30

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Vest-Nedenes prosti |
| --- |
| Birkenes • Eide • Fevik • Fjære • Grimstad • Herefoss • Høvåg • Justøy • Landvik • Lillesand • Vegusdal kapell • Vegusdal kyrkje • Vestre Moland • Østerhus |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Independent Labour Party**, Det uavhengige arbeidarpartiet, var eit tidlegare politisk parti i Storbritannia. Partiet blei danna i 1893, og første leiaren var James Keir Hardie frå Skottland. 

ILP spelte ei sentral rolle i danninga av Labour Party, ein gradvis prosess frå 1900 til 1906, og slutta seg kollektivt til dette. På denne måten kunne ILP halde fram med å ha sine eigne konferansar og sin eigen politikk, som ILP-medlemmene argumenterte for i Labour Party. ILP utgjorde mykje av aktivistbasen for Labour Party i åra fram til 1918. 

Mange i ILP meinte Labour Party var altfor forsiktig i politikken sin, og somtid heilt prinsipplaus, som da det støtta første verdskrigen. I 1920 blei eit forslag om tilslutning til Tredje Internasjonalen likevel nedstemt i ILP. I 1922 blei mange frå ILP valde inn i parlamentet, men den første Labour-regjeringa i 1924 var skuffande for mange i ILP. Det same gjeld den andre Labour-regjeringa 1929-1931. ILP utgjorde hovudtyngda av den venstresosialistiske opposisjonen mot Labour-leiinga. 

Det blei stadig klarare at ILP og leiinga i Labour Party stod i politisk motsetning til kvarandre, og det blei diskutert, særleg i Skottland, om ILP framleis skulle vere tilslutta Labour Party eller ikkje. I 1932 vedtok fleirtalet i ILP å forlate Labour Party. Dette førte til nedgang i medlemstalet i ILP, men større aktivitet, og ei klar venstredreiing i ILP si politiske linje. ILP var særleg aktive i støttearbeidet for venstresida i Spania under den spanske borgarkrigen, særleg partiet POUM. Mange ILP-medlemmer, mellom dei George Orwell, for til Spania for å ta del i krigen mot Franco og fascismen. På denne tida var også trotskistiske grupper med i ILP. 

Etter den karismatiske leiaren James Maxton frå Skottland døydde i 1946, gjekk det nedover for ILP. Dei hadde likevel ein viss aktivitet i 1950-åra og 1960-åra, da dei særleg arbeidde for av-kolonisering og atomnedrusting. Nokre av dei som gjekk ut av det britiske kommunistpartiet i denne perioden slutta seg til ILP.

I 1970-åra var det likevel berre ein veik rest av ILP som på ny slutta seg til Labour Party, og la ned ILP som politisk parti i 1975. 

Det kan tenkast at det relativt vellykka skotske sosialistpartiet SSP som finst i dag skuldar noko av suksessen sin den radikale demokratisk-sosialistiske tradisjonen ILP var eit uttrykk for, ikkje minst i Skottland.

Kjelder
-------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Nærgrottene** eller **St. Anton-grotta** (ukrainsk Ближні печери, *Blyzjni petsjery*}}; russisk Ближние пещеры, *Blizjnije pestsjery*) er historiske grotter og eit nettverk av tunnelar i grotteklosteret Kiev Petsjersk Lavra frå mellomalderen i Kiev, hovudstaden i Ukraina. Nærgrottene har ei samla lengd på 383 meter og er 5 til 20 meter djup.

Nærgrotta ved Kiev Petsjersk Lavra. Teikna av forfattaren Abraham van Westerveld i 1651.
Den udødelegel leivninga av sankt Ilja Muromets i Nærgrotta.
Nærgrottene vart skapte i 1057 då St. Varlaam vart peikt ut til den første hegumen (*abbed*) i Kiev Petsjersk Lavra av St. Anton. Munken Anton trekte seg sjølv attende frå klosteret og slo seg sidan ned på ein ny ås, der han grov ut ei ny undergrunnescelle som no fekk namnet Nærgrottene-

Nærgrottene består av undergrunnskyrkja St. Anton, Kyrkja for entrèen til Guds mor i Tempelet og St. Varlaam-kyrkja. Grottene har òg totalt 79 gravkammer, mellom anna Nestor krønikaren, ikonkunstnaren Alipy og Grigorij, doktoren Agapit, den heilage martyren Kuksja, samt leivningane til den episke helten Ilja Muromets. Under utforskinga av leivningane vart det funnen ut at Ilja Muromets vart stukken i hel I følgje ei segn skal ein engel ha transportert han til staden der han skal ha døydde i Lavra-grottene.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Near Caves» frå Wikipedia på engelsk, den 5. september 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Kolpakova, Valentyna. «Підземна обитель». *Ukraina-today* (på Ukrainian). Arkivert frå originalen 7. mars 2002. Henta 23. november 2006.  CS1 maint: Unrecognized language (link)
* «Cave city». *Interesniy Kiev* (på Ukrainian). Arkivert frå originalen 19. april 2013. Henta 23. november 2006.  CS1 maint: Unrecognized language (link)
* «Near Caverns of the Lavra». *National Kiev Pechersk Lavra Preserve* (på Ukrainian). Arkivert frå originalen 18. juli 2011. Henta 23. desember 2008.  CS1 maint: Unrecognized language (link)
* lavra.ua - Map of Kiev Pechersk Lavra near grotterns, in Ukrainian

1. 1 2 3  Malikenaite, Ruta (2003). *Guildebook: Touring Kyiv*. Kyiv: Baltia Druk. ISBN 978-966-96041-3-2.
2. ↑  «Monastery of the Kiev Caves». *Orthodox Wiki*. Henta 23. november 2006.
**Det chilenske sosialistpartiet PS** blei danna i 1933. Det var frå starten eit ganske samansett parti, både sosialt og politisk. Hovudskilnaden i høve til kommunistane var at PS insisterte på å vere heilt uavhengig av Sovjetunionen. Partiet sitt symbol er ei kvit indianarøks på ein raud profil av Latin-Amerika i ein kvit sirkel med raud rand. På kvar si side av det søramerikanske kontinentet står bokstavane P og S i raudt.

I 1970 blei Salvador Allende frå PS vald som president i Chile i brodden for ein venstreallianse med namnet Unidad Popular (UP), Folke-Einskapen. Viktige reformer blei gjennomførte, mellom anna nasjonal kontroll med koparindustrien, landet sin viktigaste eksportindustri, som hadde vore på US-amerikanske hender. 

Den 11. september 1973 blei UP-regjeringa styrta i eit militærkupp støtta av USA, og president Allende døydde same dag under åtaket på presidentpalasset. Medlemmene av PS og andre venstreparti blei utsette for sterk forfølging, mange blei drepne, torturerte, eller måtte flykte frå landet. 

PS delte seg i denne tida i ulike fraksjonar som hadde ulike syn på korleis diktaturet best kunne bekjempast, og kva linje partiet skulle stå for. Ei gruppe som stod for ein moderat sosialdemokratisk kurs blei etter kvart dominerande. Frå denne tendensen kjem både noverande president Ricardo Lagos og noverande partileiar Ricardo Nunez. 

I 1988 danna folk frå PS eit nytt Parti for Demokrati PPD med Ricardo Lagos i brodden, for å få med fleire i opposisjonen mot Pinochet-styret, som var på hell. PPD var vellykka som eit «utvida PS» i vala på 1990-talet etter at sivilt styre var gjenoppretta, men PS måtte velje, anten å satse på PPD eller gjenreise PS. Det enda med at PS sameinte dei viktigaste fraksjonane sine og heldt fram som PS. Men PPD heldt også fram som sjølvstendig parti med sosialdemokratisk profil. Desse to partia arbeider saman, men det er også eit visst konkurranseforhold. 

PS, danna i 1933, forbode 1973-1990, er eit av dei viktigaste partia i chilensk politikk, ein del av den sentrum-venstre-koalisjonen som dominerer politikken i landet. Salvador Allende er framleis partiet sitt fremste person-symbol, og minnet om den falne presidenten blir halde høgt i ære. Den nye stjerna i PS i førstninga av det 21. hundreåret, er ei kvinne, Michelle Bachelet. Ho er frå mars 2006 president i Chile. Ho kjem truleg til å spele ei viktig rolle i chilensk politikk i åra som kjem.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* SUDOC

 |
**Det føderale distriktet i Brasil**, portugisisk ***Distrito Federal***, er ein av 27 føderative einingar i landet. Han er den den minste brasilianske føderale eininga og den einaste som ikkje har nokon kommune, men er delt inn i 33 administrative regionar. Brasil sin føderale hovudstad, Brasília, som også er regjeringssetet i det føderale distriktet, ligg innanfor territoriet til Det føderale distriktet. Det føderale distriktet er nesten fullstendig omgjeve av delstaten Goiás, men det deler ei kort grense med Minas Gerais.

Historie
--------

Den første hovudstaden i Brasil var Salvador i Bahia. Frå 1763 overtok Rio de Janeiro. Ideen om å flytte den føderale hovudstaden frå Rio de Janeiro til det indre av Brasil går tilbake til slutten av 1800-talet. 
Avgjersla om å byggje Brasília som den nye hovudstaden vart tatt i 1955. I april 1960 overtok Brasília rolla frå Rio de Janeiro som føderal hovudstad i Brasil.

Geografi
--------

Det føderale distriktet er relativt stort, med eit areal på 5802 km2, tilsvarande 60 % av arealet til Rogaland fylke. Klimaet er eit tropisk savanneklima, med ein tydeleg våt og tørr sesong.
Bygginga av Paranoá-sjøen bidreg til å redusere tørke- og brannrisiko i den tørre årstida.

Politisk struktur
-----------------

Det føderale distriktet er styrt av ei organisk lov i staden for ei statsforfatning.
Det har eit lovgjevande kammer, den utøvande makta blir halden av guvernøren.

Ein del av budsjettet til det føderale distriktet kjem frå eit konstitusjonelle fond, med ein stor del avsett til offentlege tryggingsutgifter.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen inneheld omsett tekst frå «Goiás» frå Wikipedia på engelsk, den 4. oktober 2023*


| * v
* d
* e
Delstatar i Brasil |
| --- |
| Nord | Acre**·** Amazonas**·** Amapá**·** Pará**·** Rondônia**·** Roraima**·** Tocantins |  Brasil |
| Nordaust | Alagoas**·** Bahia**·** Ceará**·** Maranhão**·** Paraíba**·** Pernambuco**·** Piauí**·** Rio Grande do Norte**·** Sergipe |
| Sentralt vest | Goiás**·** Mato Grosso**·** Mato Grosso do Sul**·** Distrito Federal |
| Søraust | Espírito Santo**·** Minas Gerais**·** Rio de Janeiro**·** São Paulo |
| Sør | Paraná**·** Rio Grande do Sul**·** Santa Catarina |
**Anders Jørgensen Reitan** (26. juli 1826–30. august 1872) var ein norsk diktar, målmann, lærar og politikar. 

Reitan var fødd i Ålen i Sør-Trøndelag fylke, bror til heimbygdas ordførar og stortingsmann Jon Jørgensen Reitan, farbror til lokalhistorikaren Anders Reitan og dialektgranskaren Jørgen Reitan. I 1846 kom han inn på Klæbu seminar, der presten Frederik Wexelsen vekte han til grundtvigianisme og folkeopplysing.

1848 var han huslærar i Tolga, omgangsskulelærar i Horg like etter. Her heldt han skule på søndagar i feriar for unge gutar. Frå 1853 av var han lærar og kyrkjesongar i Kvikne i Nord-Østerdal. Også her dreiv han privat skule om sommaren, og verka for folkeopplysinga gjennom foredrag og som skribent.

Reitan var 1871-72 stortingsmann for Hedmark fylke. Han var medlem av konstitusjonskomiteen. Grunna sjukdom vart han permittert 24. april 1872. Han var eit av dei første små bygdepust i det som skulle verta den politiske stormen Venstre banebrytande tordna over landet. Soleis vil han verte hugsa.

I 1866 gav Reitan ut den vesle diktsamlinga *Fjeldljom* med dei kjende songane *Målet hennar mor* og *Bondestanden er mig kjær*, og då han døydde, trøytt etter stendig strid med ein ikkje altfor progressiv kyrkjelyd ,trådde Bjørnstjerne Bjørnson til ved båra med avskilslinene *Hans milde store øyne lo mot himlen og mot landet, ti i hans sjel var folk og tro i evig jubel blandet.*

Reitan døydde på rikshospitalet i Kristiania i 1872.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Utdjupande artikkel om Reitan på snl.no, skriven av Aud M. Tretvik

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF
* KulturNav

 |
**Plazović** eller **Kiđoš** (på serbisk, kyrillisk Плазовић) eller **Kígyós** (på ungarsk) er ei elv sør i Ungarn og nord i Serbia, som renn innanfor regionen Bačka. Ho har ei lengd på 129 km, og på eit berre 15 km langt stykke kryssar ho grensa mellom dei to landa åtte gonger. 92 km av elva renn i Ungarn, medan 37 km renn i Serbia. 

Kigyós har opphav i Ungarn frå to elvar. Den eine, Bokodi-Kígyós-csatorna, har igjen utspring frå to mindre elvar vest for byen Baja. Den eine av desse har sitt utspring ved landsbyen Rém og den andre ved Borota. Elvane renn saman ved Felsőszentiván, og renn sørover. Den andre elva, Mátételke-Kígyós-csatorna, har utspring nord for landsbyen Tataháza. Denne elva renn nesten over den serbiske grensa før ho snur vestover. Aust for Katymár, like før dei kryssar grensa til Serbia, møter dei to elvane kvarandre og etter dette møtet vert elva hovudsakleg kalla Plazović.

I Serbia renn elva ut i kanalen Veliki Bački (Велики бачки канал, 'Store Bačka kanal').

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Plazović» frå Wikipedia på engelsk, den 25. september 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Ralph Myerz and the Jack Herren Band** er eit norsk electronicaband.

Historie
--------

Gruppa vart danna i 1997 då Erlend Sellevold spurte etter folk som ville spele slagverk saman med han på ein fest i Bergen. Thomas Lønnheim og Tarjei Strøm møtte opp via ein kombinasjon av felles vener og venskap frå vidaregåande. Dette skulle eigentleg vere eit eingongstilfelle, men dei hadde det så moro med å spele saman at dei bestemte seg for å danne eit band, og Ralph Myerz and the Jack Herren Band vart danna. Dei lanserte ein 7" og ein 12" på plateselskapet Tellé Records, som vart etterfylgt av ein del merksemd frå blad og DJ-ar rundt i Europa, inkludert Dimitri from Paris som brukte låten «*Nikita*» på ein av sine «Playboy Mansion CD-samlingar». I 2002 signerte Ralph Myerz ei kontrakt med det amerikanske plateselskapet Emperor Norton Records, og dei lanserte sin fyrste EP, *A Special EP*. Albumet *A Special Album* fylgde eit år seinare. Det inneheldt blant anna spora «Casino» og «Think Twice», som begge vart slagarar i klubbar rundt omkring i Europa, og kommersielt i Noreg, og gjekk rett inn på 2. plass på VG-lista Topp 20. I løpet av turnéane der dei promoterte albumet, slo gitarist Mads Berven seg saman med dei på liveshow.

I 2005 kom albumet *Your New Best Friends*, og vart godt moteke av kritikarar i Europa. Blad som Mixmag, Djmag og Sunday Times lovprisa det nye albumet som «Downtempo Heaven». Liveshowa deira fekk eit stort rykte på seg både i Noreg og resten av Europa om at dei kombinerte diverse slaginstrument og pyroteknikk. Medlemmene i bandets har uttala i mange intervju at dei er fans av rockegruppa KISS, og at dette har hatt stor innverknad på liveshowa deira. Namnet til bandet er teke frå B-filmregissøren Russ Meyer, og Jack Herren er ein fiktiv kameramann.

Både i 2004 og 2005 vann dei Alarmprisen i klassen elektronika.

Diskografi
----------

* *A Special EP*
* *A Special Album*
* *Your New Best Friends* (2005)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Ralph Myerz and the Jack Herren Band**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* NKC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
*For namnet, sjå Lydia.* 
Oldtidsriket Lydia låg i det noverande Tyrkia.
**Lydia** var eit oldtidsrike som låg nær byen Izmir i det som no er Tyrkia. Landet var også kjend som **Mæonia**, truleg eit eldre namn som mellom anna er brukt av Homer.

Lydia blei grunnlagd som rike om lag 700 f.Kr. av Gyges og hadde stordomstida si på 600-talet f.Kr. under han og sonen Alyattes. På denne tida hadde Lydia ein blomstrande økonomi på grunn av ein godt utvikla administrasjon. Riket var blant dei første til å prega myntar i metall, og handelen med Hellas var livleg. Alyattes tok kontroll over naboregionen Frygia, og sonen hans Kroisos (Krøsus) utvida riket til Halys.

Lydia blei okkupert av Persia under Kyros den store i 546 f.Kr. Det blei den viktigaste persiske satrapien i Vesleasia, med hovudstad i Sardes/Sardis. Området blei erobra av Aleksander den store og kom etter at han døydde inn under selevkidane. Det låg under Pergamon frå 189 f.Kr.. I 133 f.Kr. blei det ein del av Romarriket som provinsen Asia, og frå slutten av 200-talet blei det eigen provins.

Lydiarane var i slekt med hetittane. Det lydiske språket høyrde til den anatoliske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Etter kvart gjekk lydiarane opp i dei greske innvandrarane til landet.

Gymnasium i Sardis.
Hovudstaden i Lydia, Sardis, blei rekna som ein av dei vakraste byane i antikken. Mange bygningar frå det gamle Lydia finst endå, og er velkjende tyrkiske turistmål.

Landet har gjeve opphav til namnet Lydia.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6  Andersen, Øivind. «Lydia» (14. februar 2009). *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 8. juli 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Oldtidsriket Lydia» frå Wikipedia på bokmål, den 23. november 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Oldtidsriket Lydia**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC

 |