recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Tor og Hyme på fisketur etter Midgardsormen
Midgardsormen blir fiska av Tor, med eit oksehovud som åte. Illustrasjon frå eit islandsk manuskript frå 1600-talet.
**Hymiskviða** (nynorsk **Hymeskvida** eller **Hymeskvæde**) er eit kvad i den eldre Edda, kvadet om Hyme (Hymir). Mellom anna handlar kvadet om guden Tor, som heldt på å dra opp Midgardsormen. Innhaldet i kvadet kan verka forvirrande, men handlinga kan oppsummerast slik:

Æsene vitja Ægir, og fann ut at han hadde mange gryter, og difor kunne vera vertskap for dei frametter. Ægir måtte gå med på dette, men stilte eit vilkår. Vilkåret var at æsene måtte ta med seg ei gryte som var stor nok til at mat nok til dei alle kunne varmast. Slik ei stor gryte kunne ikkje skaffast utan vidare. Týr kom på at faren Hyme eigde ei slik gryte. Elles er Týr rekna å vera son av Odin. Æsene reiste av garde til Hyme sin bustad. Tor åt der så mykje at Hyme og gjestane måtte ut på fisketur. I løpet av fisketuren fekk Tor sjølvaste Midgardsormen på kroken. Tor fekk syna fram styrken sin, men Hymir erta han og sa at han kunne ikkje verta kalla sterk om han ikkje kunne knusa Hyme sitt drikkebeger. Begeret var magisk, og kunne berre knusast ved å hiva det mot hovudet til Hyme. Tor fekk til slutt vita om dette, og ynskte å prøva det ut. Hyme sa då at æsene kunne ta med seg gryta og reisa derifrå.

Utdrag frå Hymeskvæde
---------------------

Omsett av Ivar Mortensson-Egnund

Egnde han ongul
med ukse-hovud,
mannheims bergar,
orme-banen.
Då gein yver kroken
han som gudar hatar,
som seg ringar
rundt um land.
Drog då djerveleg
dådraske Tor
eitrande ormen
upp i vass-målet.
Hamaren skrall
i håberget
på den òv-ljote
ulve-frenden
Uvettet ylte,
det óma i fjell,
heile utgamle
jordi ho skalv.
[Men Hyme tok kniven
og kipte av snøret.]
Og fisken han kvarv
i kav so fort.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hymeskvæde på
* Hymiskviða Arkivert 2006-04-30 ved Wayback Machine. Kritisk utgåve og omsetjing av Eysteinn Björnsson, med tekst frå fleire manuskript
* Hymiskvitha Omsetjing og kommentar av Henry A. Bellows
* Hymiskviða Arkivert 2006-05-01 ved Wayback Machine. Omsetjing av Benjamin Thorpe
* Hymiskviða Omsetjing av W. H. Auden og P. B. Taylor
* Hymiskviða Omsetjing av Lee M. Hollander
* Song of Hymer Arkivert 2006-02-18 ved Wayback Machine. Omsetjing av A. S. Cottle
**Jean Bart** (21. oktober 1650–27. april 1702) var ein flamsk sjømenn som hovudsakleg tente den franske krona som admiral og kaper.

Som ung tente Bart i den nederlandske marinen under admiral Michiel de Ruyter. Då krigen braut ut mellom Frankrike og Dei sameinte Nederlanda i 1672 gjekk han inn i fransk teneste. Sidan personar som ikkje var fødd inn i adelen på denne tida kunne bli offiserar i marinen, vart han kaptein for Dunkerque-kaperane. I denne stillinga synte han så stort mot at Ludvig XIV sendte han på eit spesialoppdrag til Middelhavet, der han utmerkte seg stort. Han vart ein terror for den nederlandske marinen og ein alvorleg trugsel for handelen til Holland. Ved eitt høve braut han gjennom ein blokade, smadra fleire fiendtlege skip og frakta mykje korn trygt til Dunkerque. Han steig raskt i gradene til kaptein og så til admiral.

Han oppnådde stor suksess under niårskrigen (1688–1697). I 1689 vart han likevel kapra av engelskmennene og i lag med Claude de Forbin vart han ført til Plymouth. Men tre dagar seinare klarte han å rømme til Bretagne i lag med 20 andre sjømenn i ein robåt. Han oppnådde stor suksess i kamphandlinga den 29. juni 1694, der han kapra ein stor konvoi nederlandske kornskip og redda Paris frå hungersnaud. I 1696 råka han nederlendarane i slaget ved Dogger Bank i 1696.

Freden i Ryswick (1697) avslutta den aktive tenesta hans. Han kapra totalt 386 skip og søkkte eller sette i brann mange fleire. Det vart reist ein statue i Dunkerque av han og han fekk eit torg kalla opp etter seg. I andre verdskrigen, då 70 % av Dunkerque vart øydelagd, overlevde statuen. Meir enn 27 skip i den franske marinen, over ein periode på 200 år, vart kalla oppe etter Bart, mellom anna ein fregatt som framleis er i teneste.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jean Bart» frå Wikipedia på engelsk, den 28. januar 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Gilman, D. C.; Peck, H. T.; Colby, F. M. red. (1905). «Barth, Jean». *New International Encyclopedia* (1. utg.). New York: Dodd, Mead.
2. ↑  Tekst frå *Encyclopædia Britannica* si 11. utgåve, eit leksikon som i dag er offentleg eigedom.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Jean Bart**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BPN

 |
**Johan Jørgen Lange Schaanning** (18. august 1818–8. mai 1889) var ein norsk lege og stortingsmann frå Gjerpen i Telemark. Jens Schaanning var halvbror hans.

Han vart student frå Skiens skole i 1835 og cand. med. i 1840. Frå 1841 var han privatlege i Porsgrunn, til Skien i 1847. Etter bybrannen 1886 flytta han praksisen tilbake til Porsgrunn. Elles skipsreiar frå 1848.

Schaaning var medlem av bystyret i Skien i mange år frå 1855. Han var direktør i det første norske skipsassuranseselskapet i 1860. Han deltok i stiftinga av Det Norske Veritas, der han sidan var med i representantskapen. Sidan 1865 var han med i styret for Porsgrunn mekaniske verksted, oftast som styreformann. 

Schaanning representerte Skien på Stortinget 1871-76. I begge periodane var han medlem av næringskomite nr 1, sekretær for komiteen i den første perioden. 1874-76 var han også medlem av Lagtinget. 

Han døydde i Porsgrunn i 1889.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Johan Schaanning NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Jean-Claude Killy** (fødd 30. august 1943) er ein fransk tidlegare alpinist og seinare idrettsleiar som vann alle tre gullmedaljane i dei alpine øvingane for menn under Vinter-OL 1968. To år tidlegare vart han verdsmeister i utfor og i kombinasjonen, med sine OL-sigrar i slalåm og utfor i 1968 fekk han VM-gull i kombinasjonen også då. Han vann verdscupen i alpine greiner både i 1967 og i 1968, dei fyrste to åra turneringa var i gang.

### Utøvar

Killy er fødd i Saint-Cloud i departementet Hauts-de-Seine, men voks opp i Val-d’Isère. I 1964 vart han nummer fem i storslalåm under vinterleikane i Innsbruck. Sommaren 1966 kopierte han plasseringa i same øvinga under alpin-VM i Portillo, hadde då allereie vunne utforrennet framfor landsmannen Léo Lacroix. Ein åttandeplass i den avsluttande slalåmtevlinga var nok til at Killy sikra seg gullmedaljen også i kombinasjonen, endå ein gong med Lacroix på sølvplass.

I 1967 gjekk Killy til topps i den fyrste verdscupen i alpine greiner. Han var heilt suveren og vann pokalen i alle tre øvingane; slalåm, storslalåm og utfor. Også i 1968 triumferte Killy i verdscupen, då han i tillegg var den beste storslalåmrennaren gjennom sesongen. I alt vann Killy 18 renn i verdscupen dei to sesongane han deltok.

Toppen for Killy kom under Vinter-OL 1968, på fransk heimegrunn i Grenoble. Han vann OL-gull i alle dei alpine greinene; både slalåm, storslalåm og utfor. Killy var suveren i storslalåm-tvelinga, men vann med knapp margin i både utfor og slalåm, i utfor var han åtte hundredels sekund føre landsmannen Guy Périllat og i slalåm slo han Herbert Huber frå Austerrike med ni hundredels sekund. Killy vart automatisk verdsmeister i kombinasjonen med sine sigrar i utfor og slalåm.

### Leiar

Killy var nestleiar for Vinter-OL 1992 i Albertville, og deretter leiar av *Société du Tour de France* frå 1992 til 2001. Sidan 1995 har Killy vore medlem av den internasjonale olympiske komiteen (IOK).

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
**Johan Edvind Pettersen** (5. april 1887–juni 1964) var ein norsk fabrikkarbeidar og politikar frå Sarpsborg. Han representerte Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1931 til -45.

Pettersen var son til ein tomtearbeidar. Sjølv arbeidde han til 1932 ved De Norske Melkefabrikker i Sannesund til 1932. Frå 1938 var han tilsynsassistent i arbeidsinspektoratet.

Pettersen engasjerte seg i politisk arbeid og var medlem i Sarpsborg bystyre frå 1919 til 1940, også medlem i fattigstyret i byen. Etter å ha vore fagforeiningsleiar ved mjølkefabrikken, vart han vald til formann i Norsk Nærings- og Nydelsesmiddels-arbeiderforbund. Frå 1930 til -33 var han landsstyremedlem i Arbeidarpartiet. Han vart vald til stortingsrepresentant hausten 1930 for dei fire byane i Østfold og Drøbak i Akershus, og vart attvald i 1933 og -36. På Stortinget var han 1931-33 og 1937-45 medlem i Administrasjonskomiteen, i den mellomliggande perioden, 1934-36, hadde han plass i Skog- og vassdragskomiteen.

Kjelder
-------

1. ↑  «Johan E. Pettersen død», *Sarpsborg Arbeiderblad*, 26.06.1964

* Stortingsbiografi Arkivert 2016-11-14 ved Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
|  |
| --- |
| **Fløyelskrabbe** |
| 

Fløyelskrabbe  Fløyelskrabbe |
| **Systematikk** |
| **Rekkje:** | *Arthropoda* |
| **Underrekkje:** | *Crustacea* |
| **Klasse:** | *Malacostraca* |
|
|
| **Orden:** | *Decapoda* |
| **Underorden:** | *Pleocyemata* |
| **Infraorden:** | *Brachyura* |
| **Familie:** | *Portunidae* |
| **Slekt:** | *Necora* |
|
| Vitskapleg namn |
| Necora puber

Linné , 1758 |

**Fløyelskrabbe** (*Necora puber*) er ein stor symjekrabbe som finst langsetter atlanterhavskysten på den nordlege halvkula frå Nord-Afrika til Nord-Noreg. Ein finn han òg i Middelhavet og Svartehavet. Ved norskekysten er arten kjend frå Vestlandet frå Rogaland til Sogn, og med Lofoten.

Arten finst helst på steinbotn på nokså grunt vatn, men førekjem ned til ein 70 m djupn. Han er den raskaste og mest aggressive i den norske symjekrabbefaunaen, og kan godt finna på å gå til åtak på dykkarar.

Kjenneteikn
-----------

Fløyelskrabben høyrer til dei større symjekrabbane, og kan bli over 80 mm brei over skalet. Han er dekt med små hår som gjev han ein skittenbrun farge, bortsett frå nokre hårlause blå eller raude område på beina. Augo er karakteristisk raude.

Det ytste leddet på dei bakerste to beina er årebladforma, og på skalet mellom augo har han opp mot 7-10 små tenner.

Kjelder
-------

* Moen, Frank Emil & Svensen, Erling: *Dyreliv i havet - nordeuropeisk marin fauna* Kom forlag 2003
**Hylte kommun** er ein kommune i Hallands län i Sverige. Kommunen grensar innanfor Hallands län til Falkenbergs kommun og Halmstads kommun. Vidare grensar han til Gislaveds kommun i Jönköpings län i nord og Ljungby kommun i Kronobergs län i aust og sør. Administrasjonssenteret i kommunen er Hyltebruk.

Kommunen har eit sterkt kupert landskap med mange mellomliggjande innsjøar og myrområde. Han er ein industrikommune med mange småføretak, og har mykje verkstad- og treforedlingsindustri. Vidare er det stor produksjon av avispapir i Hylte kommun.

Administrativ historikk
-----------------------

Den fyrste kommunen med namnet *Hylte* var ein *storkommune* som vart oppretta ved kommunereforma i 1952 gjennom samanslåing av dei tidlegare kommunane Femsjö, Färgaryd og Långaryd i Jönköpings län. Samtidig vart på same måten Unnaryd oppretta i Jönköpings län gjennom samanslåing av Bolmsö, Jälluntofta og Södra Unnaryd. I Hallands län vart også Torups *landskommun* oppretta gjennom samanslåing av dei tidlegare kommunane Drängsered, Kinnared og Torup. 

I 1974 vart deretter den noverande kommunen til, gjennom samanslåing av Hylte, Torup og Unnaryd (utanom Bolmsö *församling*), samt ein del av Lidhults församling frå Ljungby kommun i Kronobergs län. Den nyoppretta kommunen vart lagd i Hallands län.

Kommunevåpenet
--------------

Blasonering: *Skjold med bølgjer delt i gull, med eit oppstikkande raudt vasshjul, og blått, med to bjelkar av gull*.

Kommunen oppstod i den noverande forma si i 1974, men det drygde fram til 1987 før eit kommunevåpen kunne verte registrert i Patent- och registreringsverket. Ingen av dei tidlegare einingane i området hadde hatt våpen. Bølgjene er frå elva Nissan, bjelkane er trestokkar (frå skogbruket) og vasshjulet symboliserer industrien.

Tettstader
----------

Det er seks tettstader i Hylte kommun.

Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. Administrasjonssenteret er utheva.

| Nr. | Tettstad | Folketal |
| --- | --- | --- |
| 1. | **Hyltebruk** | 3 742 |
| 2. | Torup | 1 239 |
| 3. | Unnaryd | 760 |
| 4. | Rydöbruk | 385 |
| 5. | Landeryd | 372 |
| 6. | Kinnared | 297 |

Kjelder
-------

* «Hylte kommun» på Wikipedia på svensk, innhenta 22. januar 2010.
* «Hylte» hjå Store norske leksikon, innhenta 22. januar 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).

### Referansar

1. ↑  «*Sköld av en vågskura delad i guld, vari ett uppskjutande rött vattenhjul, och blått, vari två bjälkar av guld*».

| * v
* d
* e
Kommunar i Hallands län i Sverige |
| --- |
|  | Falkenberg  · Halmstad  · Hylte  · Kungsbacka  · Laholm  · Varberg |  |
| Sjå òg: Liste over Sveriges kommunar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* GeoNames

 |
**Johan Peter Nilsson Trøite** (22. mars 1880–14. mars 1977) var ein norsk gardbrukar og politikar frå Hegra i Nord-Trøndelag. Han representerte valkrinsen Nord-Trøndelag og partiet Venstre på Stortinget 1934-35 og 1937-45. Perioden 1938-41 og i 1945 var han ordførar i Hegra.

Trøite tok over slektsgarden i 1908 og dreiv garden til eldste sonen tok over i 1947. Gjennom desse tiåra utvikla han garden ved å dyrke nytt land og kjøp av skog.

Trøite var medlem av heradsstyret i Hegra frå 1917 til 1945, med unnatak for den NS-styrte perioden under andre verdskrigen. Han var ein periode varaordførar og ordførar 1938-41 og 1945. Fyrste gongen kom han inn i heradsstyret ved fleirtalsval, deretter på jordbrukarlister. Frå og med 1925 stilte han som Venstre-mann. 

Perioden 1934-46 var Trøite vararepresentant til Stortinget for Venstre Etter at Torgeir P. Lund døde i mai 1934, møtte Trøite i Finans- og tollkomitéen fram til mars 1935. Frå 1937 var Trøite stortingsrepresentant med plass i Landbrukskomitéen. I 1941 vart Trøite avsett som ordførar av okkupasjonsstyret. Den 9. mai 1945 fekk han tilbake ordførarvervet, og sat i posisjonen ut året.

Trøite hadde ei rekke tillitsverv innom skogdrift og elektrisitetsproduksjon. Han var såleis styreformann og driftsstyrar 1913-24 ved Hegra elektrisitetsverk, styremedlem i Nord-Trøndelag Elektrisitetsverk og formann i Sør-Trøndelag Tømmermåling. Elles var han styreformann 1925-35 ved Inntrøndelag Husmorskole, styreformann i AS Bøndernes Hus i Trondheim og styremedlem 1920-40 i AS Follafoss Tresliperi.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Johan Kristian Schjefloe** (15. august 1789–11. mars 1853) var ein norsk lærar, gardbrukar og stortingsmann frå Sparbu i Nord-Trøndelag.

Far hans var gardbrukar på Seim i Sparbu og styrar av eit verk. Schjefloe var skulehaldar i Sparbu frå 1809, frå 1814 var han også gardbrukar på farsgarden. Han var medlem av heradsstyret 1838-50, ordførar 1838-42. Vidare var han forlikskommissær 1841-45 og kyrkjeverje i 29 år, samt vaksinatør i over 20 år.

Schjefloe representerte Nordre Trondhjems amt på Stortinget 1824-28 og 1833-37. Både i 1824 og 1827 var han medlem av komiteen for jordbruk og fedrift. I 1833 var han medlem av komitear vedkomande gasjar, pensjonar, budsjett og skattestell, medan han i 1836 var med i budsjettkomiteen og på omframstortinget 1836-37 om utreiarlova av 1824.

Ved valet til 1830-stortinget vart det hindra at han vart vald.

Schjefloe døydde på garden sin i Sparbu i 1853.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Johan Schjefloe NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Kongedømet Valencia** (*Regne de Valencia* på valenciansk) var eit kristent kongedøme på austkysten av Den iberiske halvøya og låg under kongemakta Aragón. Då kongemakta Aragón oppstod som ein personalunion med kongemakta Castilla og danna Kongedømet Spania, vart Kongedømet Valencia ein del av Det spanske monarkiet. 

Kongedømet Valencia vart formelt skipa i 1237 då den mauriske taifaen Valencia vart erobra under reconquista. Kongedømet vart avskaffa av Filip V av Spania i 1707 med Nueva Planta-resolusjonen etter den spanske arvefølgjekrigen. 

Medan det eksisterte hadde Kongedømet Valencia sine eigne lover og institusjonar (*Furs de València*) som gav dei breitt sjølvstyre både i kongemakta Aragón og seinare i Kongedømet Spania. 

Grensene og identiteten til dagens spanske autonome region, regionen Valencia, er i stor grad basert på det tidlegare kongedømet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kingdom of Valencia» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
**Jorge Llopart Ribas**, katalansk; **Jordi Llopart Ribas** (5. mai 1952–11. november 2020) var ein spansk kappgjengar frå El Prat de Llobregat i Katalonia som spesialiserte seg på 50 km. Han vart europameister på distansen i 1978 og vann OL-sølv i same i 1980.

Aktiv
-----

Llopart gjekk heilt til topps då han i 1978 gjorde sin internasjonale meisterskapsdebut i Praha-EM. Han vann ein klar siger på 50 km, halvtanna minutt føre favoritten, Sovjetunionens Venjamin Soldatenko. Året etter presterte Llopart sin livsrekord på distansen då han 26. august vann ei tevling i Reus i Katalonia etter 3.44.33 tids gange. Under dei olympiske sommarleikane i Moskva i 1980 sikra han seg sølvmedaljen, frågått med to minuttar av Hartwig Gauder frå Aust-Tyskland. Sidan makta ikkje Llopart å vinne medaljar i dei store meisterskapane. Han kom på sjetteplass i EM 1982, sjuandeplass i Sommar-OL 1984 og vart niandemann i EM 1986.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1978 i Praha: Gullmedalje på 50 km – 3.53.29, framom Venjamin Soldatenko (3.55.12)
* OL 1980 i Moskva: Sølvmedalje på 50 km – 3.51.25, bakom Hartwig Gauder (3.49.24)
* EM 1982 i Aten: Nr 6 på 50 km – 4.08.28
* VM 1983 i Helsinki: Nr 28 på 20 km – 1.27.49. Braut 50 km
* OL 1984 i Los Angeles: Nr 7 på 50 km – 4.03.09
* EM 1986 i Stuttgart: Nr 9 på 50 km – 3.52.12
* VM 1987 i Roma: Diskvalifisert på 50 km
* OL 1988 i Seoul: Nr 13 på 50 km – 3.48.09
* EM 1990 i Split: Braut 50 km
* VM 1991 i Tokyo: Nr 17 på km – 4.16.36

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jorge Llopart» frå Wikipedia på tysk, den 21. juni 2019.*

* «Jorge Llopart» (på engelsk). Olympedia. Henta 10. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
|  |
| --- |
| **Kongealbatross** |
| Sørleg underart fotografert ved Tasmania Foto: JJ HarrisonSørleg underart fotografert ved Tasmania Foto: JJ Harrison |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** VU SårbarUtbreiinga av Kongealbatross Utbreiinga av Kongealbatross |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Albatrossfamilien Diomedeidae |
| **Slekt:** | *Diomedea* |
| **Art:** | **Kongealbatross** *D. epomophora* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Diomedea epomophora***Forster, 1785 |

**Kongealbatross**, *Diomedea epomophora*, er ein stor sjøfugl i albatrossfamilien. Med eit gjennomsnittleg vengespenn på rundt 3 meter, er dette den nest største albatrossen, berre vandrealbatrossen er større.

Clementslista, versjon 6,6 av august 2011, listar to underartar, nominatforma *D. e. epomophora* og *D. e. sanfordi*. BirdLife International, og andre, har lista desse opp som to artar, høvesvis ein sørleg og ein nordleg kongealbatrossart.

Skildring
---------

Kongealbatross har ei lengd på 112-123 cm. Vengespennet er frå 2,70 til 3,51 meter. Vandrealbatrossen overgår denne arten både i maksimal og gjennomsnittleg storleik, men storleik kan ikkje brukast til å skilje mellom artane. 
Det meste av fuglen er kvit, med mørkebrun overside av vengene. Men graden av mørke område varierer med alder, underart og kjønn. Nebbet har rosa farge med svart langs kanten av den øvre kjeven, og beina er kjøtfarga. Det er vanskeleg å skilje dei to underartane, men den nordlege, *epomophora* er mørkast på oversida av vengene. Den gjennomsnittlege levealderen er 42,3 år.

Utbreiing
---------

Begge underartane hekkar på øyar på New Zealand. Fuglar som ikkje hekkar gjer sirkumpolare reiser i Sørishavet.

*D. e. epomophora* (sør): Nær alle fuglar, 99 %, hekkar på Campbelløya, New Zealand, og nokre få par på øyar i Aucklandøyane, populasjonen er estimert til totalt 7 800 hekkande par. 

*D. e. sanfordi* (nord): Chathamøyane vest for New Zealand er hekkeplass for 99 % av alle para, populasjonen er estimert til 6 500-7 000 hekkande par.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Southern Royal Albatross» frå Wikipedia på engelsk, den 15. april 2012*

### Referansar

1. ↑  Clements, J.F.; T. S. Schulenberg; M.J. Iliff; B.L. Sullivan; C. L. Wood (august 2011), *The Clements checklist of birds of the world: Version 6.6* (Excel spreadsheet), Cornell Lab of Ornithology, henta 7. januar 2012
2. 1 2 3  BirdLife International (2012) Species factsheet: Diomedea epomophora Arkivert 2012-10-18 ved Wayback Machine.. Henta frå  on 15. april 2012
3. 1 2  BirdLife International (2012) Species factsheet: Diomedea sanfordi Arkivert 2014-03-04 ved Wayback Machine.. Henta frå  on 15. april 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar, bilete og lydopptak av kongealbatross hos Internet Bird Collection
Koordinatar: 62°44′25″ N 7°7′41″ E﻿

**Kongebjørka** ved Glomstua i Molde er eit norsk nasjonalsymbol og minnesmerke over den tyske okkupasjonen av Noreg. 
Bjørka var eit tre ved Glomstua  utanfor Molde som kong Haakon VII og kronprins Olav blei fotograferte ved i april 1940. Ho er sidan blitt erstatta av yngre tre.

Bakgrunn
--------

I slutten av april 1940 gøymde kong Haakon og kronprins Olav seg på Glomstua medan tyskarane bomba Molde. For å hindra rykte om at kongen hadde abdisert, døydd eller flykta frå landet blei Per Bratland frå pressetenesta til utanriksdepartementet henta til gøymestaden. Her tok han fleire bilde av kongen og kronprinsen. Kort tid etter drog kongen og sonen til Nord-Noreg. Bratland kom til Stockholm der bilda blei gjort offentlege.

Nokre månader seinare kom Bratland til Den norske legasjonen i London. Her fortalde han Nordahl Grieg historia bak fotografia, og Grieg blei inspirerte til å skriva diktet «Kongen». Diktet og bildet av kongen ved bjørka blei begge viktige symbol på norsk motstand. 

I 1955 avduka Kong Haakon ei minnetavle ved bjørka.
Relieffet var laga av Hjalmar Hansen med middel samla inn av Molde Lotteforening.

I 1981 blei treet forsøkt øydelagd med sag av ukjende gjerningsfolk. Det klarte seg, men året etter planta kong Olav eit nytt tre like ved. Også dette treet blei utsett for hærverk to gonger, men det overlevde.

Under Nyttårsorkanen 1. januar 1992 blei det gamle treet velta og øydelagd. I juni 1992 planta kong Harald si bjørk. Han avduka også ein ny minnestein med eit relieff av kong Olav og eit vers frå eit nytt kongedikt skrive av Knut Ødegård.

Fredslunden like ved bjørka blei innvigd i 1997. Han blei skipa til av Knut Ødegård, president for Bjørnsonfestivalen.

«Kongen»
--------

Utdrag frå «Kongen» av Nordahl Grieg:

*Slik vil kongen leve for oss:*
*Ved en sølvblek bjørkestamme,*
*mot en naken vårskogs mørke,*
*står han ensom med sin sønn.*
*Tyske bombefly er over.*
(...)
*Han og bjørken hører sammen.*
*Som de døde er med mulden*
*er hans sjel blitt ett med landet.*
(...)

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6  Molde kommunue, Kongebjørka og Fredslunden, Arkivert 2015-04-14 ved Wayback Machine. 2012.
2. ↑  VG – 05.05.1955 – Side: 1 og 8
3. ↑  VG - Ny bjørk (12.8.1982, side 11)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilde av «Kongebjørka» ved DigitaltMuseum.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Håkon jarl den mektige. Teikning av av Christian Krohg til Heimskringla i 1899
**Vellekla**
er eit islandsk skaldekvad – ei dråpa – dikta av skalden Einar Skålaglam , truleg gjort ferdig litt etter år 986. Det er eit hyllingsdikt til ladejarlen Håkon Sigurdsson den mektige. Namnet Vellekla blir oftast tolka til å bety *gull-mangel*.

Versemålet i Vellekla er *dróttkvætt*. Slik vi kjenner diktet i dag, er det ei samanstiling av vers som finst i Heimskringla, Fagerskinna, Den yngre Edda og Jomsvikingsoga. Truleg har diktet hatt deler som er komne bort.

Dei første versa fortel om kampane Håkon jarl hadde mot Eirikssønene, om korleis han tok hemn for drapet på faren og om korleis han fekk herredømmet over landet. Jarlen blir prisa fordi gudane har vendt attende til landet og det fred og gode år i riket:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *No ligg under jarlen*
*alt nordanfor Vika,*
*herredømet åt Håkon,*
*hærkjempa, vidt seg breier* | *Nú liggr allt und jarli*
*(ímunborðs) fyr norðan* 
*(veðrgœðis stendr víða)* 
*Vík (Hôkunar ríki).* |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *Ingen høgboren krigar* 
*på jorda er fødd*
*som gjorde slik fred,* 
*utanom Frode* |  *Engi varð á jǫrðu* 
 *ættum góðr nema Fróði*
 *gæti-Njǫrðr, sás gerði,*
 *geirbríkar, frið slíkan.*  |  |

Vidare i Danevirke-bolken blir det fortalt om striden i Danmark, der Håkon fekk siger og jaga den tyske keisaren Otto II på flukt. Dei siste versa har motiv som tyder på at dei kan ha vore lagt til etter at Håkon jarl fekk siger i slaget i Hjørungavåg (Jomsvikingslaget).

Notar
-----

1. ↑  Einar Helgason Skålaglam (norrønt: *Einarr Helgason skálaglamm*), var ein islandsk skald som levde på slutten av 900-tallet. Han var ein av hirdskaldane hjå Håkon Sigurdsson Jarl.

Referansar
----------

1. ↑  Einar Skålaglams Vellekla av Axel Olof Freuenthalöf (Helsingfors 1865)
2. ↑  Edda- og skaldekvad forarbeider til kommentar av Magnus Olsen (1962)
3. ↑  drottkvætt STORE NORSKE LEKSIKON

Bakgrunnsstoff
--------------

* Einar Skålaglam i NORSK BIOGRAFISK LEKSIKON
* Vellekla av Einar Skålaglam (Skaldic Project)
* Vellekla på dansk, frå heimskringla.no
* Einarr skálaglamm Arkivert 2006-07-21 ved Wayback Machine. Alle diktene til Einar med korte notiser om skalden på islandsk
|  |
| --- |
| **Teredinidae** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Blautdyr Mollusca |
| **Klasse:** | Muslingar Bivalvia |
| **Infraklasse:** | Euheterodonta |
| **Overorden:** | Imparidentia |
| **Orden:** | Myida |
| **Overfamilie:** | Pholadoidea |
| **Familie:** | **Teredinidae**Rafinesque, 1815 |

Treverk øydelagt av pålemakk.
**Teredinidae** er ein familie av makkliknande muslingar, med sterkt forkrøpla skal. Dei lever i saltvatn og er utbreidde over store deler av verda. Det finst rundt 65 ulike typar slike makkar, og av desse finst 4-5 i Noreg

Dei mest kjente artane, som høyrer til slekta pålemakk (*Teredo*), kalklegg gangane sine. Dei er vanlige ned til eit djup på rundt 30 meter. Pålemakk er eigentlig muslingar med skal som er redusert til ei slags borekrone, som sit fremst på kroppen og har ein storleik på omlag 1 cm. Pålemakken er ellers naken og den langstrakte forma gjer at han minner meir om ein mark enn om ein musling'. 

Dei borar lange gangar i trevyrke og kan gjera stor skade ved at angripa skip og båtar av tre, trestolpar under kaier og bryggjer, osb. Pålemakk lever berre i sjøvatn, så ein kan unngå han ved å fortøya båtar litt oppe i ein elveos.

### Slekter

Teredinidae omfattar fleire slekter, der pålemakk (*Teredo*) er den vanlegast nemnde. Den best kjende arten er *Teredo navalis*. Historisk har det vore større konsentrasjonar av *Teredo* i Det karibiske havet enn i dei fleste andre saltvassområde.

Slekter i familien Teridinidae er:

* *Bactronophorus* Tapparone-Canefri, 1877
* *Bankia* Gray, 1842
* *Dicyathifer* Iredale, 1932
* *Kuphus* Guettard, 1770
* *Lithoredo* Shipway, Distel & Rosenberg, 2019
* *Lyrodus* Binney, 1870
* *Nausitoria* Wright, 1884
* *Neoteredo* Bartsch, 1920
* *Nototeredo* Bartsch, 1923
* *Psiloteredo* Bartsch, 1922
* *Spathoteredo* Moll, 1928
* *Teredo* Linnaeus, 1758
* *Teredora* Bartsch, 1921
* *Teredothyra* Bartsch, 1921
* *Uperotus* Guettard, 1770
* *Zachsia* Bulatoff & Rjabtschikoff, 1933

Referansar
----------

1. ↑  *Pelemark*, Gyldendals store konversasjonsleksikon, Gyldendal norske forlag, 1972.
2. 1 2  *Om pælemark og andre boredyr*, Fartøyvernsentrenes fellesråd, desember 2011.
3. ↑  A. Melkild, *I baut og lens på Lofoten og Finnmarka*, Driva-trykk AS, 1984.
4. ↑  Mal:Cite WoRMS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Kong Oscar IIs kapell** er eit kapell som ligg i Grense Jakobselv i Sør-Varanger kommune i Finnmark. Kapellet vart reist for å markere grensa mot Russland, etter at russarane ikkje hadde respektert den norske grensa etter grenseoppgangen i 1826. Kapellet er ei langkyrkje i stein med 72 plassar. Det vart vigsla den 26. september 1869 av biskop Fredrik Waldemar Hvoslef, og ombygd i 1992. Arkitekt for kapellet var Jacob Wilhelm Nordan.

Kong Oscar IIs kapell is located in Finnmark
Plasseringa til Kong Oscar IIs kapell

Den første norske busetjinga i Grense Jakobselv kom i 1851. Etter grenseoppgangen i 1826 var det lenge usemje mellom norske styresmakter og russiske fiskarar om riksgrensa. Etter innrapportering av mange harde konfrontasjonar mellom norsk oppsyn og russiske fiskarar, foreslo Amtmannen i Finnmark å la eit orlogsfartøy frå marinen ta fiskerioppsynet dei månadene fiskeriet fann stad. Innanriksdepartementet ønskte ei uavhengig gransking av tilhøva og sende kapteinløytnant Heyerdahl nordover for å setje seg inn i saka. Heyerdahl foreslo å reise eit kapell ved Grense Jakobselv.

Parallellen til det russisk-ortodokse kapellet i Boris Gleb er slåande, ettersom nettopp det hadde vore avgjerande ved grenseoppgangen i 1826. Eit evangelisk-luthersk kapell ville vere ei udiskuterbar grensemarkering for grensa mellom Noreg og Russland. Dermed fall den nasjonale tryggingspolitikken og interessene til innbyggjarane i Grense Jakobselv saman. I 1865 vart det bestemt at det skulle byggjast eit kapell i «Grensen» og samtidig ein prestegard. Sommaren 1869 stod det nye kapellet bygd av gråstein ferdig, og i september same år vart det vigsla av biskop Fredrik Waldemar Hvoslef.

Namnet sitt fekk kapellet først då kong Oscar II vitja det 4. juli 1873. Til minne om besøket gav han kapellet ei marmorplate med innskrifta: «Kong Oscar II hörte Guds Ord her d. 4. Juli 1873» og på samisk: «Gonagas Oskar II gulai Jbmel sane dabe d. 4. Juli 1873». Samtidig ytra han eit ønske om å få kyrkja oppkalla etter seg.

Sidan kapellet vart eit viktig kjennemerke for sjøfolk og for at det skulle bli endå meir synleg frå sjøen, vart kapellet kvitkalka i 1883 og igjen i 1884. Denne kvitkalkinga vart fjerna i 1969 i samband med 100-årsjubileet til kapellet. 

Alt kyrkjesølvet vart stole under frigjeringa av Finnmark i 1944.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Kong Oscar IIs kapell». *Kirkesøk*. Den norske kyrkja.
* 

* Kong Oscar IIs kapell i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Arkitekturguide for Nord-Norge og Svalbard
* Den norske kyrkja: Kyrkjene i Sør-Varanger sokn
* Bilde av marmorplata gitt av Oskar II
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Finnmark» på nettstaden til Arkivverket Arkivert 2009-05-05 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Varanger prosti |
| --- |
| Berlevåg • Bugøynes • Båtsfjord • Hamningberg • Kiberg • Kirkenes • Kong Oscar IIs kapell • Kongsfjord • Neiden • Skallelv • Svanvik • Syltefjord • Tårnet • Vadsø • Vardø kapell • Vardø kyrkje • Vestre Jakobselv |
**Szinva** er ei elv nord i Ungarn og ei av sideelvane til Sajó. Elva har utspring i Bükkfjella og er 30 km lang. 20 km av elva renn gjennom byen Miskolc. Meir enn 70 bruer er bygd over elva og i delar av byen renn ho under bakken. 

Ei demning er bygd på Szinva og elva Garadna og dette danna Hámorisjøen i Miskolc-Lillafüred rundt 1770. Den høgaste fossen i landet (20 meter høg) høyrer til Szvina like i nærleiken og er ein stor turistattraksjon. Vatnet er ei viktig vasskjelde til byen og om sommaren kan derfor dei øvre dalen av ho stundom verte tørrlagd. Då vert det pumpa vatn frå innsjøen for å få vatn i fossefalla. Garadna renn ut i Szinva om lag 100 meter etter fossen. 

Szinva førte til ein stor flaum i 1878, ein av dei største flaumane på 1800-talet. Flaumen tok 400 liv og nesten øydela heile sentrum av Miskolc. 

Før 1990, då Miskolc vart eit senter for tungindustri, var elva svært forureina, hovudsakleg på grunn av papirfabrikken i Diósgyőr. I dag er ho mykje reinare og dette har ført til at det i dag er noko fisk i elva.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Szinva» frå Wikipedia på engelsk, den 25. september 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Szinva**

* Bilete av fossefall i elva Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Carlo Azeglio Ciampi** (9. desember 1920–16. september 2016) er ein italiensk politikar som var presidenten i Italia frå 13. mai 1999 til 15. mai 2006.

I 1941 tok han ein akademisk grad i litteratur frå Scuola Normale de Pisa, eit av dei mest prestisjetunge universiteta i Italia. Han studerte så jus ved Universitá de Pisa, og tok graden sin i 1946. Same år byrja han å jobbe for Banca d'Italia, den italienske sentralbanken.

I 1960 vart han tilsett sentraladministrasjonen i Banca d'Italia. Han vart generalsekretær i banken i 1973, visegeneraldirektør i 1976 og generaldirektør i 1978. I oktober 1979 vart han guvernør for banken, og president for Ufficio Italiano Cambi. Desse stillingane hadde han til 1993.

Frå april 1993 til mai 1994 var han statsminister i Italia, og leia ei teknisk koalisjonsregjering. Frå 1996 til 1999 var han finansminister i landet, og hadde blant anna ansvaret for innføring av euro som ny valuta.

Ciampi vart i 2001 tildelt storkrossen av St. Olavs Orden.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ICCU

 |
Koordinatar: 65°35′51.176″N 22°4′3.3060″E﻿
**Karlsvik** er ein svensk tettstad i Luleå kommun i Norrbottens län i landskapet Norrbotten. I 2005 hadde tettstaden 270 innbyggjarar. 

Karlsvik er først og fremst kjend for campingplass sin, idrettsanlegget Arcushallen og jernverksruinane. Spor etter det nedlagde jernverket kan ein sjå dels på sjølve ruinane, men òg i spor etter ein del mindre anlegg i skogane omkring tettstaden.

Campingplassen, som tidlegare var kommunal men no er i privat eige, blir i sommarhalvåret for ein stor del vitja av norske turistar. Strender og utandørsbad er òg populære utfartsmål for innbyggjarane i Luleå.

Arcushallen er eit viktig anlegg for fotball og annan idrett i vinterhalvåret. Om sommaren fungerer han hovudsakleg som konferansesenter, messehall, festlokale og konserthall.

I Karlsvik ligg òg Norrbottens Järnvägsmuseum.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karlsvik» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juli 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arcushallen (Luleå kommune) Arkivert 2008-05-24 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Kongedømet Portugal** var Portugal som monarki frå 1139 til 1910. Kongedømet låg vest på Den iberiske halvøya og vart erstatta av Den første portugisiske republikken etter det portugisiske kongenmordet i 1908 og 5. oktober-revolusjonen i 1910.

Opphav og slutt
---------------

*For meir om dette emnet, sjå Portugisisk historie.*
Det andre portugisiske grevskapet (1093-1139) var etterfølgjar etter Det første portugisiske grevskapet (868-1071), og vart ein kongedøme den 26. juli 1139 då Afonso I var erklært konge av Portugal.

I 1908 vart kong Karl av Portugal myrda i Lisboa. Det portugisiske monarkiet varte fram til 5. oktober 1910, då ein revolusjon styrta monarkiet og Portugal vart ein republikk. Dette førte til ein 16 år lang kamp for å oppretthalde parlamentarisk demokrati.

Det portugisiske imperiet
-------------------------

*For meir om dette emnet, sjå Det portugisiske imperiet.*
Gjennom historia bygde Kongedømet Portugal det som vart kjend som Det portugisiske imperiet frå 1415. Dette viste tradisjonelt til dei store koloniane dei hadde. Den største var Brasil (oppretta i 1500 og vart eit sjølvstendig land i 1822). Resten av riket kom inn under Republikken Portugal fram til seint på 1900-talet, då dei siste oversjøiske territoriet til Portugal vart slepte fri (mellom andre Portugisisk Afrika, som inkluderte Angola og Mosambik, i 1975, og til slutt Macau i 1999).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kingdom of Portugal» frå Wikipedia på engelsk, den 19. april 2009.*
Carlo Janka i 2010
**Carlo Janka** (fødd 15. oktober 1986) er ein sveitsisk skirennar frå Obersaxen i kantonen Graubünden.

Aktiv
-----

Janka debuterte i verdscupen i alpint i desember 2005, og tok sine fyrste poeng i desember 2006 med ein 20. plass i storslalåm i Alta Badia.

I utforrennet i Lake Louise i Canada 29. november 2008 suste Janka, frå startnummer 65, inn til ein overraskande andreplass. To veker seinare, 13. desember 2008, tok han steget heilt til topps i storslalåmrennet i Val-d’Isère og sikra seg dermed sin fyrste siger i verdscupen. Under alpin-VM i Val-d’Isère i februar 2009 vart han verdsmeister i storslalåm og fekk bronse i utfor. I 2008/09-sesongen vann han også pokalen som bestemann i den alpine kominasjonen av verdscupen.

Janka var i 2010-sesongen den beste skialpinisten i verda. Under vinter-OL i Vancouver vann han gull i storslalåm, kom på fjerdeplass i den alpine kombinasjonen, åttandeplass i super-G og på ellevteplass i utfor. Han vann verdscupen samanlagt og vart nummer to både i storslalåmcupen, utforcupen og kombinasjonscupen.

I 2011 vart han nummer tre i den totale verdscupen, bakom Ivica Kostelić frå Kroatia og sin eigen landsmann, Didier Cuche. Seks gongar kom han på pallen i verdscuprenn, hans einaste siger kom i storslalåm i Kranjska Gora i mars månad. 2012-sesongen vart heller mislukka for Janka, med ei einaste pallplassering.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

| Dato | Stad | Renn | Medalje/plassering |
| --- | --- | --- | --- |
| 13. februar 2009 |  Frankrike Val-d’Isère | Storslalåm | Gull Gull |
| 7. februar 2009 |  Frankrike Val-d’Isère | Utfor | Bronse Bronse |
| 23. februar 2010 |  Canada Vancouver | Storslalåm | Gull Gull |
| 9. februar 2011 |  Tyskland Garmisch-Partenkirchen | Super-G | Nr 7 |
| 18. februar 2011 |  Tyskland Garmisch-Partenkirchen | Storslalåm | Nr 7 |
|

### Verdscupsigrar

| Dato | Stad | Øving |
| --- | --- | --- |
| 13. desember 2008 |  Frankrike Val-d’Isère | Storslalåm |
| 16. januar 2009 |  Sveits Wengen | Superkombinasjon |
| 4. desember 2009 |  USA Beaver Creek | Superkombinasjon |
| 5. desember 2009 |  USA Beaver Creek | Utfor |
| 6. desember 2009 |  USA Beaver Creek | Storslalåm |
| 16. januar 2010 |  Sveits Wengen | Utfor |
| 7. mars 2010 |  Sveits Crans-Montana | Super-G |
| 12. mars 2010 |  Tyskland Garmisch-Partenkirchen | Storslalåm |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carlo Janka» frå Wikipedia på bokmål, den 27. oktober 2012.*

* *Denne artikkelen bygger på «Carlo Janka» frå Wikipedia på tysk, den 27. oktober 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Carlo Janka – Profil og resultatoversikt hos FIS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
Hamna i Karlshamn
**Karlshamn** er ein tettstad og administrasjonssenteret i Karlshamns kommun i Blekinge län i Sverige.

Karlshamn ligg der Mieån renn ut i Austersjøen og har ei av dei viktigaste, djupaste og største hamnene i Sverige. Europaveg 22 går gjennom byen, og det gjer også jernbana mellom Kristianstad og Karlskrona.

I Karlshamn ligg Aarhus Karlshamn (AAK) som produserer vegetabilsk feitt for næringsmiddel og kosmetikk. Før fusjonen med Aarhus United heitte føretaket Karlshamns AB, Sojan. Byen er òg kjend for meieriprodukta sine, som i dag ikkje vert laga i byen. Frå gammalt av har òg ein punsj namn frå byen.

Karlshamn var frå byrjinga av ei dansk fiskehamn med namn Bodekull. Kong Karl X Gustav grunnla ein by på denne staden grunna plasseringa ut mot Austersjøen, samt den vesle øya Frisholmen i hamneinnløpet i byen, der det seinare vart bygd ei borg som fungerte som forsvar. I 1664 fekk byen stadsprivilegium og i 1666 namnet Karlshamn etter grunnleggjaren. Staden voks, men levde delvis i skuggen av Karlskrona.

1800-talet innebar ein skikkeleg oppsving for byen, med mange innflytte tyske kjøpmenn og auka skipsfart og handel. På 1800-talet vart det bygd to jernbaner til byen, Blekingebanan og Karlshamn–Vislanda som var ei smalspora 1067 mm-bane. Også den fyrstnemnde bana var smalspora, men vart på 1950-talet bygd ut til ei normalspora bane. På same tid vart jernbanestasjonen flytt til ein ny stad i utkanten av sentrum, ved Pengaberget.

Austover langs kysten ligg Hällaryds skärgård.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Karlshamn» frå Wikipedia på svensk, den 6. mars 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| ***Homo erectus*** |
| Rekonstruksjon av eit Homo erectus-hovud.Rekonstruksjon av eit *Homo erectus*-hovud. |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Primatar Primates |
| **Familie:** | Hominidae |
| **Slekt:** | *Homo* |
| **Art:** | †***H. erectus*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Homo erectus***Dubois, 1893 |

***Homo erectus*** ('det oppreiste mennesket') er ein menneskeape i slekta Homo som levde for rundt 1-2 millionar sidan. Arten oppstod i Afrika og spreidde seg heilt til Kina og Java (i Indonesia). *Homo erectus* blir anten rekna som ein direkte stamart til det moderne mennesket, eller som ein separat art som levde samstundes som ein annan direkte stamart og *Homo neanderthalensis*.

Skallen til Pekingmennesket.
*Homo erectus* vart om lag 1,65 meter høgt og er dei første menneskeapane me kjenner til som gjekk heilt oppreist. Dei hadde eit hjernevolum på 750-1250 kubikkcentimeter. Kraniet er langstrakt men flatt, med utprega augebrynsrygger og ein utskytande underkjeve. 

Dei kan ha brukt eld og hadde ein verktøykultur som blir kalla acheuléen. Dei laga jaktvåpen for å felle dyr, men som òg kunne brukast til å knuse bein slik at dei kom til beinmargen. 

Originalfunnet frå Java.
Det første skjelettfunnet av *H. erectus* vart gjort av Eugène Dubois i Trinil på Java i Indonesia, og fekk namnet *Javamennesket*. 

Pekingmennesket *Sinantropus* (funne 1928) høyrer òg til *Homo erectus*. Nokre forskarar ser ein eigen art i Afrika, *Homo ergaster*, 'handverkarmennesket'. Dit høyrer òg det 1,6 millionar år gamle fullstendige skjelettet av *Turkana-guten*.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Homo erectus» frå Wikipedia på bokmål, den 11. oktober 2009.*
* *Denne artikkelen bygger på «Homo erectus» frå Wikipedia på engelsk, den 25. oktober 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Homo erectus**

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Homo erectus** 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* EOL

 |
Rådhuset i Baños.  
*Foto: Martin Zeise, Berlin* 
**Baños** ['βa.ɲoz] eller **Baños de Agua Santa** (spansk: *bada med heilagt vatn*) er ein by i austre del av Tungurahuaprovinsen i det sentrale Ecuador. Han er òg senter i kantonen med same namn. Baños er den mest populære byen i provinsen etter hovudstaden Ambato og eit vesentleg senter for turisme i Ecuador, kjent som porten til Amazonas. Byen har ein folkesetnad på nesten 20 000 (i 2001).

Baños ligg på 1820 moh i den øvre del av den tronge Pastazadalen ved foten til den aktive vulkanen Tungurahua. Pastazaelva renn gjennom byen. Klimaet i området er subtropisk på denne høgda, her er og grønt grøderikt. Fleire fossar ligg kring byen, 17 kilometer aust for byen finn ein Rio Verde-fossen, *El Pailón del Diablo*.

I oktober 1999 vart heile folkesetnaden i byen og i dei næraste landsbyar evakuerte etter at aktivitet med utslepp av røyk og oske frå Tungurahua truga områda nær vulkanen. Vegane til byen vart stengte. Tre månader seinare var det framleis ikkje større materielle skader i byen og nokre av dei fastbuande i Baños vart utolmodige. Etter eit samanstøyt med militærtroppar i januar 2000 fekk dei første 3000 flytte tilbake til heimane sine. Vegen frå Ambato til Puyo gjennom Baños vart opna att. Han er seinare oppgradert til ein god standard.

Byen er eit romersk-katolsk religiøst senter, nokre katolikkar seier at jomfru Maria ein gong viste seg nær ein foss. Ein skulptur av jomfrua, *Virgen de Agua Santa* er sett inn i katedralen.

Kjelder
-------

* Tilsvarande Wikipedia-artikkel på engelsk
* Tilsvarande Wikipedia-artikkel på tysk

Bakgrunnsstoff
--------------

* Baños Ecuador
* Satellittfoto frå Google maps viser Pastaza, Tungurahua og Baños

  

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Baños**
| Rochford  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Rochford is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Essex |
| Distrikt | Rochford |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 7 610 |
| Koordinatar |  51°35′″N 0°42′″E﻿Koordinatar: 51°35′″N 0°42′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | SS4 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1702 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Rochford**
 |

**Rochford** er ein liten by i Essex i England. Han er administrasjonssenter for distriktet Rochford, som har teke namn etter byen. Byen er kjernen i eit verdsleg sokn som òg omfattar Stroud Green og London Southend Airport. Byen grensar mot forstadsområde i Ashingdon og Hawkwell.

Namnet kjem frå *Rochefort*, som er gammalengelsk for *vadestaden til jakthundane*. Elva som renn gjennom byen heiter no Roach. Opphavleg heitte han Walfleet, men det var ei utbreidd oppfatning at Rochford måtte tyde «vadestaden i Roch/Roach», og elva fekk dermed nytt namn på grunn av ein mistyding.

Herregarden Rochford Hall er i privat eige, og blir brukt som bustad. Familien eig òg golfbanen ved huset. Henrik IV gifta seg der i 1380, og i 1525 utnemnde Henrik VIII Thomas Boleyn til vicomte Rochford.

Det er jernbanesamband til Liverpool Street stasjon i London, og mange innbyggjarar pendlar til arbeid i hovudstaden.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rochford» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |