recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Flåm** er ei bygd og eit kyrkjesokn i Aurland kommune i Vestland. Bygda ligg inst i Aurlandsfjorden og er mest kjend for Flåmsbana som går mellom Fretheim, som området nedst ved fjorden eigentleg heiter, og Myrdal. Frå fjordbotn strekkjer Flåmsdalen seg oppover mot høgfjellet. Gjennom dalen renn Flåmselvi. Den eigentlege Flåmsgrenda ligg eit stykke oppe i Flåmsdalen, kring tre kilometer frå fjorden, og her ligg Flåm kyrkje frå 1670.

Frå Flåmsdalen
Flåm kyrkje ligg ved Flåmselvi oppe i Flåmsdalen. 
Foto:
Jenni Douglas
 

Flåmsbana er populær mellom turistar og mange kombinerer turen med bana med ein båttur på Nærøyfjorden. Flåm mottok i 2012 200.000 cruisepassasjerar, og Flåm er dermed landets femte største cruisehamn (bak Bergen, Geiranger, Oslo og Stavanger).

Mikrobryggeriet Ægir Bryggeri starta i Flåm i 2007.

Samferdsle
----------

Europaveg 16 går gjennom Flåm nede ved fjorden, på vestsida fortset vegen gjennom den fem kilometer lange Flenjatunnelen til Langhuso. Frå Langhuso går Riksveg 601 nord til Undredal, medan E16 fortset vestover gjennom den vel elleve kilometer lange Gudvangatunnelen til Gudvangen inst i Nærøyfjorden. Frå Gudvangen fortset vegen opp Nærøydalen og via Stalheim og Voss til Bergen. Nordaustover frå Flåm går E16 langs Aurlandsfjorden til kommunesenteret Aurlandsvangen og fortset derfrå gjennom den 24,5 kilometer lange Lærdalstunnelen til Tønjum i Lærdal kommune, og så via Borgund over Filefjell til Valdres. Frå Aurlandsvangen går Riksveg 50 opp Aurlandsdalen og over fjellet til Hol kommune i Hallingdal.

Det går båtrute mellom Flåm og Gudvangen, på sommaren går det òg båtrute mellom Flåm og Balestrand og Bergen.

Flåm sokn
---------

Flåm er eit kyrkjesokn i Indre Sogn prosti. Soknet har ei kyrkje, Flåm kyrkje frå 1670. Det hadde vore kyrkje på staden føre dagens kyrkje vart bygd, ho er fyrste gong nemnd i kjeldene i 1340. Fram til kring 1670 var det òg ei kyrkje på Fretheim nede ved fjorden. Dette kan i utgangspunktet ha vore eit privat kapell.

Fotnotar
--------

1. ↑  Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Flåm kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
2. ↑  *Dagens Næringsliv* 12.oktober 2012, s.26.
3. ↑  «Riddarkappa på Flåms-altaret» på NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Flåm sokn på nettstadet til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Flåm**

| * v
* d
* e
Sokn i Sogn |
| --- |
| Arnafjord • Balestrand • Borgund • Dale • Feios • Fet og Joranger • Fjærland • Flåm • Fortun • Fresvik • Gaupne • Hafslo • Hauge • Jostedal • Kaupanger • Leikanger • Nedre Årdal • Nes • Norum • Nærøy • Solvorn • Stedje • Tønjum • Undredal • Vangen • Vangsnes • Vik • Øvre Årdal |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Dag Dygveson** var ein halvmytisk konge av ynglingeætta, far til Agne. Han er nemnt i Ynglingatal, og meir utførleg i Ynglingesoga, og i Den eldste Noregshistoria.

Snorre fortel at Dag var så klok at han skjøna fuglemål. Han åtte ein sporv som for ikring med bod for han, og som fortalte han om alt som hende i verda. Ein gong flaug denne sporven til Hreidgotaland (i denne soga truleg Jylland), og flaug i åkeren til bonden på ein gard som heitte Vorve. Bonden lika ikkje dette og drap sporven med ein stein. Kong Dag blota for å få visse om kva som hadde hendt, og gjekk sidan på hærferd til Gotaland. Han var sigersæl og tok mykje folk og hærfang, men vart drepen av ein arbeidstræl som kasta ein høy-gaffel inn i flokken og råka dag i hovudet. 

Ynglingatal fortel det slik:

det veit eg, at til Dag
kom daudens ord;
til Hel fór hovdingen
huga på storverk,
då til Vorve kom
den vise kongen,
han som sverdet kan svinga,
vilde sporven hemna.
Og det ord
i austerveg
stridsmennar
frå slaget bar
av høy-tjuga gav
gramen dauden,
ho som åt sleipne
slengjer fóret.
Hreidgotaland ligg austpå iflg Ynglingatal, noko som rimar heller dårleg med plasseringa av Jylland, som ligg *vest* for Sverige, der Dag skal ha vore konge. 

Den eldste Noregshistoria nemner at danene fellte Dag i "open strid" då han freista å hemne drapet på sporven. Motivet med ein fugl som kjem til kongen med bod kan minne noko om ramnene til Odin og deira funksjon. Ein annan segnhelt som skjøna fuglemål var elles Sigurd Fåvnesbane. Etter Historia Norvegiæ er Dag far til Alrek.
**Cairngorms** er ei fjellkjede aust i Dei skotske høglanda i Skottland. 

Cairngorms er ein del av Cairngorms nasjonalpark, som dekkjer eit større område enn sjølve fjellkjeda. 

Sør for Cairngorms ligg ei anna fjellkjede, The Grampians.

Fjell
-----

Cairngorms består av nokre av dei høgaste fjella på Dei britiske øy ane og fem av dei seks høgaste fjella i Skottland ligg her: 

* Ben Macdhui (1309 m)
* Braeriach (1296 m)
* Cairn Toul (1293 m)
* Sgor an Lochain Uaine (1258 m)
* Cairn Gorm (1245 m)

Desse fjella er alle munroar, og det finst 13 fjell til med denne statusen i området. I tillegg til desse fem er det ytterlegare fem fjell her som er av dei 20 høgaste toppane i landet. 

Området vert drenert av elvane Dee og Spey.

Busetnader i Cairngorms
-----------------------

* Aviemore
* Tomintoul
* Dulnain Bridge
* Newtonmore
* Dalwhinnie
* Kingussie
* Boat of Garten
* Nethy Bridge
* Ballater
* Braemar
* Carrbridge

Cairngorms frå Càrn Liath i Grampians

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cairngorms» frå Wikipedia på engelsk, den 4. april 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* The Cairngorm Club
* Cairngorms National Park
* Cairngorms Park Info and Accommodation site
* Cairngorm Mountain
* Cairngorms Climate Arkivert 2013-06-25 ved Archive.is

Koordinatar: 57°05′N 3°40′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**International Exhibition Centre** (**IEC**) er det største utstillingssenteret i Ukraina. Arenaen har kapasitet til 15 000 tilskodarar og ligg i den vestre delen av Livoberezjna-distriktet i Kyiv. Bygginga starta i 2002, og arenaen vart opna i oktober same år. Arenaen husa Eurovision Song Contest i mai 2017.

Bakgrunn
--------

Det var forretningsmogulen Viktor Tkatsjenko som fekk sett i gang bygginga, og som i dag eig senteret. Tkatsjenko var tidlegare direktør for Sportspalasset, ein annan arena i Kyiv. Direktør for senteret er Janosj Vih, som også er arkitekten bak bygningen. Sjef for bygginga var Eduard Sfronov. 

Det internasjonale utstillingssenteret har tre hovudpaviljongar på til saman 58 000 kvadratmeter. Av dette er 28 018 kvadratmeter tilgjengeleg for utstillingsformål. Senteret har ein stor kongressal og dessutan 14 konferansesalar med alt frå 90 til 600 plassar. I tillegg finst det ulike kafear og spisestadar, fleire møterom, lagerrom for verdisaker og våpen, toalett og forskjellige tekniske rom.

Vertskap for Eurovision Song Contest
------------------------------------

9. september 2016 vart senteret vald som arena for den 62. tilskipinga av Eurovision Song Contest 9. 11. og 13. mai 2017. Dei to semifinalane og finalen vart haldne i senteret.

Arenaen er tilknytt det offentlege transportsystemet i Kyiv, mellom anna Livoberezjna metrostasjon på metrolinje 1. Frå stasjonen tek det rundt ti minutt å gå til arenaen.

Kjelder
-------

1. ↑  «International Exhibition Centre – History and perspective». Henta 9. september 2016.
2. ↑  «About IEC». International Exhibition Centre. Arkivert frå originalen 1. februar 2017. Henta 12. januar 2017.
3. ↑  Jordan, Paul (9. september 2016). «Kyiv to host Eurovision 2017!». Den europeiske kringkastingsunion. Henta 9. september 2016.
4. ↑  område rundt International Exhibition Centre på Google Maps

* *Denne artikkelen bygger på «International Exhibition Centre» frå Wikipedia på bokmål, den 11. mars 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Arkivert 2022-03-11 ved Wayback Machine.
**Internettkjendis** er ein kjendis som har oppnådd eller utvikla kjennskap ved hjelp av internett. Framveksten av sosiale media har hjelpt folk til å auka rekkevidda si til eit globalt eller nasjonalt publikum, og folk som er kjende via sosiale media blir ofte kalla påverkarar eller influensarar. Internettkjendisar kan bli rekrutterte av verksemder til markndsføring av produkt til tilhengjarane og følgarane sin på dei sosiale plattformene sine. Mange internettkjendisar kan fungerera som livsstilsguruar som fremjar ein bestemt livsstil eller haldning. I denne rolla kan dei vera viktige pådrivarar for trendar på felt som mote, teknologi, dataspel, politikk og underhaldning. Nokre av dei mest brukte sosiale plattformene er YouTube, Instagram og TikTok.

Kjelder
-------

1. ↑  Geyser, Werner (19. mai 2019). «Top Influencer Marketing Platforms to Boost your Campaigns (2021)». *Influencer Marketing Hub* (på engelsk). Henta 4. september 2021.
2. ↑  «Most used social media 2021». *Statista* (på engelsk). Henta 4. september 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Internettkjendis» frå Wikipedia på bokmål, den 15. november 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* NKC

 |
**Internationaler Volkssportverband** (IVV) eller det *internasjonale folkesportforbundet* har sete i München i Tyskland.

IVV vart stifta i 1968 av representantar frå Tyskland, Austerrike, Sveits og Liechtenstein. 
Folkesport vart tidleg utbreidd i store delar av Vest-Europa. Frå 1990 nådde sporten òg Aust-Europa, Nord-Amerika og delar av Asia.

Medlem
------

Følgjande land (forbund) er (2011) tilslutta IVV: 

Europa:
Belgia, Danmark, Estland, Finland, Frankrike, Hellas, Island, Italia, Luxemburg, Nederland, Noreg, Polen, Slovakia, Sveits-Liechtenstein, Sverige, Sør-Tyrol, Tsjekkia, Tyskland, USA, Ungarn, Austerrike, Storbritannia og Tyrkia.

Asia:
Japan, Kina, Sør-Korea og Taiwan.

Amerika:
Brasil, Canada og USA.

Dessutan er arrangørar i Andorra, Argentina, Australia, Kroatia, Kypros, Irland, Latvia, Litauen, Malta, Mongolia, Namibia, New Caledonia, New Zealand, Paraguay, Romania, Russland, Saipan, Slovenia, Sør-Afrika, Spania og Thailand direkte medlem av IVV. 

Norges Turmarsjforbund er medlem i forbundet.

Referansar
----------

1. ↑   Arkivert 2010-11-19 ved Wayback Machine. IVV medlem

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside til IVV (tysk og engelsk)
* Heimeside til DVV (Deutsche Sektion)
* Heimeside til Österreichischen Volkssportverbandes (ÖVV) im IVV (Österreichische Sektion)
Detalj frå ein jødisk mellomalderkalender.
**Det jødiske året** er eit kombinert sol-/måneår — det vil seie at månadene blir rekna ut frå månefasar, og at justeringar er innlagde over tid for å sikre samsvar med solåret og årstidene.

Det jødiske året har desse månadene:

1. **Nisán** eller **abíb** (*aviv*)
2. **Ijár**
3. **Siván**
4. **Tammúz**
5. **Ab** (*av*) eller **menahém ab** (*menahém av*)
6. **Elúl**
7. **Tisjré** (*tisjri*)
8. **Hesjván** eller *marhesjván*
9. **Kislév**
10. **Tebét** (*tevét*)
11. **Sjebát** (*sjvat*)
12. **Adár** (i jødiske skotår: *Adár I*)
13. (I jødiske skotår: *Adár II*)

Opphavleg vart månadene referert til med nummer («den sjuande månaden»), med unntak av den første månaden som er månaden for pesah (jødisk påske); denne månaden vart allereie i *Mosebøkene* kalla abíb. Dei noverande månadsnamna vart tekne i bruk under det babylonske eksilet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
Koordinatar: 33°14′25.44″N 35°40′40.07″E﻿

**Snir** er ein kibbutz nord i Israel. Han ligg i Huladalen nær Kiryat Shmona, og høyrer til Øvre Galilea regionale kommune. I 2006 hadde han eit folketal på 424.

Landsbyen vart grunnlagd den 26. september 1967 som ei Nahal-busetjing i det som tidlegare hadde vore ein demilitarisert sone fram til seksdagarskrigen. Han vart omgjort til ein sivil kibbutz i 1968 av Hashomer Hatzair-medlemmar. Namnet kom frå det hebraiske namnet for den nærliggande elva Hasbani (Nahal Snir), som til dømes er nemnt i Bibelen.

Den velta syriske stridsvogna
-----------------------------

Under seksdagarskrigen prøvde ein mindre syrisk styrke å ta eit vassverk ved Tel Dan, Kibbutz Dan og She'ar Yashuv. Fleire syriske stridsvogner skal ha søkkt i elva Banias.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Snir» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mars 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*


| * v
* d
* e
Øvre Galilea regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzim | 
* Ami'ad
* Amir
* Ayelet HaShahar
* Bar'am
* Dan
* Dafna
* Gadot
* Gonen
* HaGoshrim
* Hulata
* Kadarim
* Kfar Blum
* Kfar Giladi
* Kfar HaNassi
* Kfar Szold
* Lehavot HaBashan
* Mahanayim
* Malkia
* Manara
* Ma'ayan Barukh
* Misgav Am
* Neot Mordechai
* Sasa
* Sde Nehemia
* Shamir
* Snir
* Tziv'on
* Yiftah
* Yir'on

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**International Society for Human Rights** (**ISHR**) (engelsk; tysk *Internationale Gesellschaft für Menschenrechte* (**IGFM**)) er ein internasjonal menneskerettsorganisasjon med konsultativ status i Europarådet. Han har sete i Frankfurt am Main.

Organisasjonen vart grunnlagd i Vest-Tyskland i 1972 som *Gesellschaft für Menschenrechte* (GFM) med formålet å fremma internasjonal forståing og toleranse innan alle aspekt ved kultur og samfunn. I 1982 endra organisasjonen namn til det noverande, i samband med at det vart grunnlagt avdelingar i Austerrike, Sveits, Storbritannia og Frankrike. Organisasjonen er i dag aktiv i 35 land.

International Society for Human Rights/Internationale Gesellschaft für Menschenrechte har særleg lagt vekt på menneskerettsbrot i austblokklanda i Europa, særleg under den kalde krigen, og overvaka religionsfridom i land som Vietnam og Kina.

Organisasjonen gjev ut tidsskrifta *Human Rights Worldwide* (engelsk) og *MenschenRechte* (tysk).

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «International Society for Human Rights» frå Wikipedia på bokmål, den 8. oktober 2021.*

Litteratur
----------

* Jürgen Wüst: *Menschenrechtsarbeit im Zwielicht. Zwischen Staatssicherheit und Antifaschismus*, (Schriftenreihe Extremismus und Demokratie, 13), Bouvier, Bonn 1999, ISBN 3-416-02861-9
* Jürgen Wüst: *«Imperialistisches Menschenrechtsgeschrei». Der Kampf des MfS gegen die Internationale Gesellschaft für Menschenrechte (IGFM) und Amnesty International (AI)*, in: *Deutschland Archiv (ru)*, Nr. 3/1998, S. 418—427
* Günter Platzdasch unter Mitwirkung von Rainer Fromm: *Die sogenannte Internationale Gesellschaft für Menschenrechte Eine rechte Grauzonenorganisation* Wiesbaden (Hrsg. Büro der Stadtverordnetenversammlung), 1990. Mit einem aktuellen Vorwort 2009

Bakgrunnsstoff
--------------

* ISHRs internasjonale sekretariat

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **International Society for Human Rights**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* SUDOC

 |
Signet - av sølv med initialar «G.G.»
**Signet** (av latin *signetum*) er eit stempel til å lage avtrykk, spesielt i voks eller brevlakk. Avtrykka vert kalla «sigill eller segl». Signet kan ha ulike storleikar, og vere laga av ulike materiale. Eit signet har ei flate med inngravering som vert brukt til å laga avtrykk. Signet kan elles ha mindre eller større handtak, vere ein ring *(signetring)*, henge i eit kjede, vere ein slipt stein eller anna.

Tidlegare var signet og sigill viktige innan rettsstellet, men i dag er dei for det meste til pynt. Signetet var viktigast før skrivekunsten vart utbreidd. Før det var det vanleg at også personar som representerte offentlege styresmakter ikkje kunne skrive namnet sitt på dokument og anna. Skikken i mellomalderen var at eit signet skulle bli øydelagt når eigaren døydde. Bønder peikt ut som lagrettemenn, hadde plikt til å ha signet for å kunne sette sigillavtrykk på dokument.

Sjå òg
------

* Sigill

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Signet» frå Wikipedia på bokmål, den 5. mai 2011.*
Illustrasjon av IUE i bane kring jorda
**International Ultraviolet Explorer** (**IUE**) var eit romteleskop som observerte i det ultrafiolette. Det var eit samarbeidsprosjekt mellom NASA, ESA og Storbritannia. Teleskopet hadde ein spegel på 45 cm og vart skote opp i 1978. Det var verksamt til det vart sett ut av drift i 1996, noko som gjer det til mellom dei lengstlevande astronomiske romfartøya nokosinne.

Teleskopet gjekk i ein elliptisk geosynkron bane i ei høgd på mellom 26000 og 45000 km og med ei helling på 28,4° til ekvator. I fyrstninga vart observasjonstida delt mellom deltakarlanda etter bidrag; NASA fekk to tredelar av tida medan ESA og Storbritannia fekk ein sjettedel kvar. Etter 1981 vart den felleseuropeiske observasjonstida tildelt etter vitskapleg tyngd åleine.

Då prosjektet var over hadde teleskopet utført 104 000 ultrafiolettte observasjonar. IUE observerte mellom anna mange kometar og atmosfærane til dei store gassplanetane i solsystemet. Teleskopet gav i tillegg innsikt i stjernevinden og energitransporten i atmosfærane til varme og massive stjerner, og andre astronomiske fenomen som til dømes Seyfert-galaksar og kvasarar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «International Ultraviolet Explorer» s. 201 i **Philip's Astronomy Encyclopedia** gjeven ut i 2002.*
| Internett-protokollfamilien |
| --- |
| Applikasjonslaget |
| * DHCP
* DHCPv6
* DNS
* FTP
* HTTP
* IMAP
* IRC
* LDAP
* MGCP
* NNTP
* BGP
* NTP
* POP
* RPC
* RTP
* RTSP
* RIP
* SIP
* SMTP
* SNMP
* SOCKS
* SSH
* Telnet
* TLS/SSL
* XMPP
* (meir)
 |
| Transportlaget |
| * TCP
* UDP
* DCCP
* SCTP
* RSVP
* (meir)
 |
| Nettverkslaget |
| * IP
	+ IPv4
	+ IPv6
* ICMP
* ICMPv6
* ECN
* IGMP
* IPsec
* (meir)
 |
| Datalinklaget |
| * ARP/InARP
* NDP
* OSPF
* Tunnels
	+ L2TP
* PPP
* Media access control
	+ Ethernet
	+ DSL
	+ ISDN
	+ FDDI
* (meir)
 |
| Det fysiske laget |
| * RS232
* IEEE 802.3
	+ CSMA/CD
 |
| * v
* d
* e
 |

**Internett-protokollfamilien** er samlinga av protokollar som nyttast på nettverk av 
datamaskinar for at dei ulike nodene skal kunne kommunisere. Samlinga av protokollar
omtalast ofte som «TCP/IP» sidan TCP og IP er dei vikigaste protokollane. På engelsk kallast
samlinga for «Internet Protocol Suite». 

Protokollane har røter attende til 1960-talet og «Arpanet» som var eit forskningsnett sponsa av forsvarsdepartementet i USA. Arbeidet med «Arpanet» gav grunnlaget for Internett som er det mest
kjende av nettverka som nyttar desse protokollane. 

Arbeidet med standardisering av protokollane blir gjort av IETF og
offentleggjort i dokument kalla Requst For Comments eller i kortform *RFC*.
| **Witten** |
| --- |
|  |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
| Byvåpenet til Witten | 

Witten is located in Tyskland

 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis | Tyskland Tyskland  Nordrhein-Westfalen  Arnsberg  Ennepe-Ruhr-Kreis |
| Først nemnd i | 1214 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  72,40 km² |
| Innbyggjarar  - By (2006)   - folketettleik | 101 165   1 397/km² |
| Koordinatar | 51°26′0″N 07°20′0″E﻿Koordinatar: 51°26′0″N 07°20′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 104 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 58401 - 58456 |
| Telefon-retningsnummer | 02302 |
| Bilnummer | EN |
| **Heimeside:** www.witten.de |

**Witten** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 100 000 innbyggjarar. Witten/Herdecke Universitet, det første private universitetet i Tyskland, ligg i byen. 

Witten ligg i Ruhrdalen sør i Ruhrområdet.

Historie
--------

Witten vart først nemnd i 1214, men bydelen Herbede (som vart ein del av byen i 1975) går heilt tilbake til 851. Byen vart ein gruveby frå 1578. I 1975 vart Witten ein del av Ennepe-Ruhr-Kreis og er i dag den største byen her. 1975 var òg første året Witten fekk meir enn 100 000 innbyggjarar, grensa for ein storby (Großstadt) i Tyskland. 

Seint på 1800-talet vart Witten kjend for Roburit-dynamitten. Denne dynamitten vart ein gong nytta i kolgruver over heile verda. I 1906 oppstod det derimot ein eksplosjon i fabrikken og 41 menneske omkom.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Witten» frå Wikipedia på engelsk, den 15. juli 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Witten**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**Lasse Ellingsen** (9. oktober 1825–27. juni 1905) var ein norsk lærar, lensmann og lokalpolitikar frå Grinde ved Eidsfjorden i Gulen. Ellingsen var ein av dei som fekk lærarutdanning av prost Niels Griis Alstrup Dahl i prestegarden i Eivindvik. Som syttenåring vart Ellingsen lærar i heimbygda ved Eidsfjorden. I 1850 vart han så lærar i Brekke, og han bygde eit nytt skulehus på Nedre Haugland i 1852 for eigne middel. Han busette seg etter kvart på Haugland i Brekke.

Frå 1862 - 1873 var Ellingsen ordførar i Lavik og Brekke kommune. Deretter, frå 1873, hadde Ellingsen stillinga som lensmann i kommunen, ei stilling han heldt på til han døydde i 1905. I fleire periodar var han varamann til Stortinget: 1862-1863, 1865-1866, 1868-1869 og 1871-1873. I åra 1874-1876 og 1877-1879 var han fast stortingsrepresentant.

I 1886 kjøpte Ellingsen opp det gamle sorenskrivarsetet og handelsstaden Lovisendal frå eit konkursbu. Etter dette dreiv Ellingsen-slekta handel og skipsekspedisjon i Brekke.

Kjelder
-------

* Sogn og Fjordane Fylkesleksikon om Lasse Ellingsen.[*daud lenkje*] død lenkje
* Lindstøl, Tallak (1914). «Ellingsen, Lasse». *Stortinget og statsraadet: 1814-1914*. Kristiania: [Steenske bogtrykkeri]. s. 213.
* Biografisk informasjon om Lasse Ellingsen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* PolSys
* VIAF

 |
**International Cognitive Linguistics Association** (ICLA), som er den internasjonale sambandet for kognitiv lingvistikk, blei skipa i 1990. Planane om å skipe ICLA blei lagde fram på eit symposium i Duisburg våren 1989, organisert av René Dirven. På dette symposiet blei det òg teke initiativ til å starte tidsskriftet *Cognitive Linguistics* og monografserien Cognitive Linguistics Research (CLR). I ettertid har Duisburg-symposiet blitt kalla *First International Cognitive Linguistics Conference*, og seinare har ein International Cognitive Linguistivs Conference (ICLC) blitt halden annakvart år.

Presidentar i ICLA
------------------

Dette er presidentane i ICLA frå og med skipinga i 1990:

* 1990–1993 George Lakoff
* 1993–1995 Eve Sweetser
* 1995–1997 René Dirven
* 1997–1999 Ronald W. Langacker
* 1999–2001 Dirk Geeraerts
* 2001–2003 Suzanne Kemmer
* 2003–2005 Suzanne Kemmer (attvald)
* 2005–2007 Klaus-Uwe Panther
* 2007–2009 Laura Janda

Bakgrunnsstoff
--------------

* International Cognitive Linguistics Association
* International Cognitive Linguistivs Conference[*daud lenkje*]
* Tidsskriftet *Cognitive Linguistics* Arkivert 2012-06-15 ved Wayback Machine.
* Monografserien *Cognitive Linguistics Research* Arkivert 2008-06-20 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* BNF
* BNF (data)

 |
**Marta Tomac** (fødd 20. september 1990) er ein norsk og kroatisk handballspelar frå Trondheim som spelar på IK Våg/Vipers. Våren 2021 var ho med då laget frå Kristiansand vann EHF-meisterligaen.
Ho vart verdsmeister med Noreg i 2015 og europameister i 2016 og 2020. Tomac er rykkromspelar og utmerker seg som spelstyrar.

### Landslagsspel

Tomac er både fødd og oppvaksen i Noreg, men deltok på kroatiske landslag i ungdomsåra og spelte 11 kampar på det kroatiske A-landslaget, mellom anna under kvalifiseringa til Handball-EM 2010.

Hausten 2015 fekk Tomac norsk statsborgarskap og allereie den 26. november 2015 debuterte ho på det norske landslaget under Møbelringen Cup 2015 mot Russland. Her overbeviste ho og vart teken ut til handball-VM 2015 i Danmark, der ho var med å vinne gull. Til Sommar-OL 2016 kom ho ikkje med, derimot deltok ho på det norske laget som vann EM 2016 i Sverige. Under europameisterskapen 2020 vart ho utteken til reserve, deltok i 1 gruppespelkamp og fekk dermed gullmedalje. Sommaren 2021 var ho med på det norske laget som under dei olympiske sommarleikane i Japan sikra seg bronsmedalje. Ved utgangangen av 2021 har ho delteke i 88 landskampar for Noreg og skåra 78 mål.

### Merittar landslag

* VM 2015: Gullmedalje etter 31–23 mot Nederland
* EM 2016: Gullmedalje etter 30–29 mot Nederland
* EM 2018: Nr 5 etter 38–29 mot Sverige
* VM 2019: Nr 4 etter 28–33 mot Russland
* EM 2020: Gullmedalje etter 22–20 mot Frankrike
* OL i 2021: Bronsemedalje etter 36–19 mot Sverige

Kjelder
-------


* Landskampar
* *Denne artikkelen bygger på «Marta Tomac» frå Wikipedia på bokmål, den 14. januar 2017.*


| * v
* d
* e
Handball Det norske kvinnelandslaget i handball under Sommar-OL 2020 Dei olympiske ringane |
| --- |
| 2: Henny Reistad**·** 4: Veronica Kristiansen**·** 5: Marit Malm Frafjord**·** 7: Stine Skogrand**·** 9: Nora Mørk**·** 10: Stine Oftedal**·** 12: Silje Solberg**·** 13: Kari Brattset Dale**·** 16: Katrine Lunde**·** 20: Marit Røsberg Jacobsen**·** 23: Camilla Herrem**·** 24: Sanna Solberg-Isaksen**·** 25: Kristine Breistøl**·** 26: Marta Tomac**·** 34: Vilde Johansen**·** landslagssjef: Thorir Hergeirsson**·** assistenttrenarar:**·** Tonje Larsen**·** Mats Olsson |
**Marte Eliasson** (fødd 27. september 1969) er ein norsk tidlegare handballspelar frå Trondheim. Kantspelaren vann OL-sølv 1988 og bronsemedalje i VM 1993 og EM 1994. Eliasson spelte dei fyrste ungdomsåra på Utleira, sidan var ho aktiv på norsk toppnivå i Sverresborg IF og i Sjetne IL.

Eliasson fekk sin landslagsdebut 7. august 1987 då Noreg møtte Vest-Tyskland. Året etter var ho med å vinne sølv under Sommar-OL 1988 i Seoul. Ho deltok i Handball-VM 1990, men måtte sjå Sommar-OL 1992 heimafrå. Under Handball-VM 1993 på norsk heimebane skåra ho to mål då Noreg vann 20-19 over Romania i bronsefinalen. Eitt år seinare stod ho for tre nettkjenningar då Noreg sikra ein ny bronsemedalje med 24-19 mot Ungarn i Handball-EM 1994, hennar siste kamp i landslagsdrakta. Eliasson spelte 145 landskampar og skåra 179 mål.

### Merittar

* OL 1988: Sølvmedalje etter 20–23 mot Sør-Korea
* VM 1990: Nr 6 med Noreg
* VM 1993: Bronsemedalje etter 20–19 mot Romania
* EM 1994: Bronsemedalje etter 24–19 mot Ungarn

Kjelder
-------

* handball.no

| * v
* d
* e
Handball Det norske kvinnelandslaget i handball under Sommar-OL 1988 Dei olympiske ringane |
| --- |
| 1: Johnsen**·** 2:Svendsen**·** 3: Sundal**·** 4: Hegh**·** 5: Goksør**·** 6: Hogness**·** 7: Singstad**·** 8: Haltvik**·** 9: Digre**·** 10: Steen**·** 11: Pettersen**·** 12: Skotvoll**·** 13: Midthun**·** 14: Eliasson**·** 16: Andersen**·** Landslagssjef: Jacobsen |
**Larvik Håndballklubb** er eit idrettslag, ein rein handballklubb, heimehøyrande i Larvik. Klubben vart stifta 31. mai 1990 etter at årsmøta i Larvik Turn og Halsen Idrettsforening begge vedtok å etablere ein frittståande elitestasingsklubb.

### Soge

Larvik HK sitt kvinnelag rykte opp i eliteserien i 1992. Frå sist i 1990-åra til 2017 dominerte Larvik-mannskapet norsk handball, i mange sesongar heilt utan reell konkurranse frå andre lag. Gjennom denne lange perioden spelte eit stort fleirtal av norske landslagsspelarar for Larvik HK, i lange eller korte bolkar. Våren 2011 gjekk Larvik HK heilt til topps i meisterligaen.

Etter fleire år med økonomiske underskot vart det 25. februar 2019 innført betalingsstopp. Alle tilsette i Larvik HK vart stilt frie. Klubben fekk då ikkje eliteserielisens for 2019/20-sesongen og degradert til 1. divisjon. Allereie i 2020 rykte Larvik HK oppatt i eliteserien.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Larvik Håndballklubb» frå Wikipedia på bokmål, den 3. oktober 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* BR orgnr

 |
Det kiribatiske flagget
**Det kiribatiske flagget** er sett saman av ein raud øvre halvdel der ein fregattfugl flyg over ei stigande sol, begge i gull. Den nedre halvdelen 
har tre kvite og tre blå vassrette band i bølgjeform. Symbola blei utforma av Arthur Grimble i 1932 for den britiske kolonien Gilbert and Ellice Islands.

Dei tre bølgene står for dei tre øygruppene som utgjer staten Kiribati: Gilbert-, Line og Phoenixøyane. Dei sytten solstrålene står for dei 16 Gilbertøyane og Banaba.

Fregattfuglen (*Fregata minor*) heiter *te eitei* på kiribatisk, den stigande sola heiter *otintaai*.

| * v
* d
* e
Oseaniske nasjonalflagg |
| --- |
| Suverene statar | Australia**·** Fiji**·** Kiribati**·** Marshalløyane**·** Mikronesiaføderasjonen**·** Nauru**·** New Zealand**·** Palau**·** Papua Ny-Guinea**·** Salomonøyane**·** Samoa**·** Tonga**·** Tuvalu**·** Vanuatu |
| Territorium | Amerikansk Samoa**·** Cookøyane**·** Fransk Polynesia**·** Niue**·** Norfolkøya**·** Guam**·** Nord-Marianane**·** Ny-Caledonia**·** Pitcairnøyane**·** Tokelau**·** Wallis og Futuna |
**Fagottkonsert** i B-dur (K. 191), skriven i 1774 av Wolfgang Amadeus Mozart, er det vanlegaste stykket for fagott som er skrive. Nesten alle profesjonelle fagottistar speler dette stykket ein eller annan gong i karrieren sin, og det er dette stykket som ofte vert spelt under prøvespelingar. 

Sjølv om det signerte manuskriptet er tapt, veit ein at det vart fullført den 4. juni 1774.

Mozart skreiv fagottkonserten då han var 18 år gammal, og det var den første solokonserten han skreiv for eit blåseinstrument. Sjølv om ein trur at det vart bestilt av den aristokratiske amatørfagottisten Thaddäus Freiherr von Dürnitz, som eigde 74 verk av Mozart, har ein få bevis som støttar dette. Forskarar trur at Mozart kanskje skreiv tre fagottkonsertar, men at berre denne har overlevd.

Instrumentering
---------------

Konserten er skriven for solo fagott og eit orkester som består av to oboar, ein fagott, 2 valthorn i F og strykarar.

Struktur
--------

Stykket er delt inn i tre satsar: 

* I. Allegro
* II. Andante ma Adagio
* III. Rondo: tempo di menuetto

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bassoon Concerto (Mozart)» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juni 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Eisen, Cliff: 'Concerto', Grove Music Online ed. L. Macy (Accessed 6 august 2006), <>
2. ↑  Sleeve note of the Supraphon CD (SU 3678-2 001)
3. ↑  Mozart, W. A.; Giegling, Franz (forord) (2003). *Konzert in B für Fagott und Orchester*. Kassel: Bärenreiter-Verlag. s. VII.  ISMN M-006-45809-7
4. ↑  Waterhouse, William: 'Fagott', Grove Music Online ed. L. Macy (Accessed 6 august 2006), <>

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bassoon Concerto: Fritt tilgjengelege notar på International Music Score Library Project.
Gullmalm frå Witwatersrandbassenget
**Witwatersrandbassenget** er eit sedimentasjonsbasseng i Witwatersrand i Gauteng-provinsen i Sør-Afrika med den største førekomsten av gull i verda. Hjartet av afrikansk gullgruveindustri finst i Johannesburg-området og strekkjer seg over i Free State-provinsen.

Berggrunnen i Witwatersrand består av prekambrisk konglomerat og sandstein. Sedimenta er avsett i grunthav- eller kystmiljø. Forvitringsprodukt av avsetningane er transportert med elvar til eit nytt, resyklert sedimentasjonsbasseng slik at metalla er oppkonsentrert.

Nesten halvparten av alt gull kjem frå Witwatersrand. Førekomsten vart først påvist nær Johannesburg i 1886. Gullet finst i tynne band. Gruvene er opptil 3050 meter djupe. Savukagruva er den djupaste gullgruva i verda på 3777 meter. 

Sjølv om mange av gruvene er uttømt i dag, produserer Witwatersrandførekomsten framleis mesteparten av gullet i Sør-Afrika, i tillegg til mesteparten av dei totale uttaka i verda. I 1998 vart det utvunne 474 tonn gull (20 % av verdsproduksjonen), som var det lågaste sidan 1956. Sølv og iridium er biprodukt, og området har òg kolgruver.

Kjelder
-------

* Askheim, Svein. (29. april 2013). Witwatersrandbassenget Geologi. I Store norske leksikon. Henta 8. februar 2014 frå .
**Opphavet til skaldskapen:** i ørne-ham stal Odin skaldskapsmjøden frå jotnen Suttung, og gav han til æsene og dei folk som kan dikte.  
(Illustrasjonen er frå ein biletstein på Gotland)

**Halle Stirde** (norrønt: *Halli stirði*) var ein islandsk skald som levde på midten av 1000-talet.

I *Skaldatal* er han ført opp som skald hos kong Harald Hardråde (1015-1066), men elles kjenner vi ikkje til noko om livet hans. Tilnamnet *stirði* kan ha tydinga «den stivsinna» eller «den strenge», men kan òg tyde på at han gjorde dikt som var stivt og tungt å seie fram (*stirðkveðinn*).

I soga om Harald Hardråde (kapittel 71) siterer Snorre vers frå ein flokk, som handlar om fredssemja mellom kong Harald Hardråde og kong Svein Estridsson (truleg i 1064). Snorre nemner ikkje namnet til diktaren, men skriv berre at «ein skald fortel». Det er blitt drøfta om versa kan ha blitt gjort av skalden Tjodolv Arnorsson, men blir i dag tillagt Halle Stirde.

Referansar
----------

1. ↑  Skáldatal på norrønt, frå is.wikisource
2. ↑  HeimskringlaSoga om Harald Hardråde, kapittel 71
3. ↑  Flokk av Halli stirði (Skaldic Project)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Finnur Jónsson (1910). *Den oldnorske og oldislandske litteraturs historie* **1**. København: G.E.C. Gads Forlag. s. 624.
* Bjarne Fidjestøl (1982). *Det norrøne fyrstediktet*. Øvre Ervik: Alvheim & Eide. ISBN 8290359071.
|  |  |
| --- | --- |
| Tidi ho renn som elv mot os,Fort skiftar sumar med vetter.Fader, ver alltid Noregs los,Radt til dei seinaste ætter;

Frå 4. verset av salmen, etter *Nynorsk Salmebok*   |  |

**Fagert er landet** er ein norsk salme og fedrelandssong, skriven av Anders Hovden og utgjeven i 1907. 

Songen vart fyrste gongen trykt i diktsamlinga *Solhov*, under overskrifta «I kyrkja», i 1907, men Anders Hovden har sagt at songen vart skriven mykje tidlegare. I 1911 sende han salmen til Gustav Jensen, i håp om at han skulle komme med i den nye salmeboka han arbeidde med. Gustav Jensen tok han likevel ikkje med i sitt framlegg i 1915, men i *Landstads reviderte salmebok* kom songen med, med fem vers, som i *Nynorsk salmebok* og *Norsk Salmebok*. 

Anders Hovden skreiv songen til ein tone av L.M. Lindeman, den same tonen som vert nytta til salmen «Kyrkja ho er eit gamalt hus». Dette var den *norske* tonen, sa Hovden, i motsetnad til tonen av Melchior Vulpius frå 1609, som oftest vart nytta. Heilt mot slutten av livet, etter ei gudsteneste i Melhus i 1942, skal Hovden likevel ha vedgått at den tonen som vart nytta i kyrkja, høvde godt til songen.

Konjunktiv eller imperativ
--------------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Signe då, Gud, vårt folk og land,signe vårt strev og vår møda,signe kvar ærleg arbeidshand,signe vår åker med grøda!

Frå 5. verset av salmen, etter *Den nynorske songskatten*   |  |

I sisteverset brukte Hovden konjunktivforma *Signe*, slik han òg brukte forma *varde* i fjerdeverset. I *Nynorsk salmebok*, som Hovden var med å redigere, vart den audmjuke konjunktivforma bytta ut med imperativ: *signa, varda*. Sidan har denne verbforma vore bruka i salmebøkene og i mange songbøker. Hovden sjølv heldt likevel på konjunktivforma då han gav ut *Dikt i utval* i 1937.

Kjelder
-------

* *Kristen sang og musikk* Runa forlag 1962
* Anders Hovden: *Attersyn* ut. 1993 Det Norske SamlagetISBN 82-521-4162-5

1. ↑  «Etterjulsvinteren 1906 er meir rimeleg», skriv Terje Aarset i *Den nynorske songskatten*, og held fram: «Full visse om når diktet er skrive, får vi nok aldri, sidan kladden ikkje er datert.» Aarset viser vidare til at sonen Øysten Hovden heldt på vinteren 1907 som rett tidspunkt.
2. ↑  Terje Aarset i *Den nynorske songskatten* (Fagbokforlaget 2009) ISBN 978-82-450-0905-7
**Halfdan Cleve** (5. oktober 1879–6. april 1951) var ein norsk pianist og komponist, fødd og oppvaksen i Kongsberg. Han var ei tid busett i Tyskland. Han komponerte mellom anna fem klaverkonsertar, andre klaverstykke og ein del kammermusikk.

Cleve var son av organisten i Kongsberg kyrkje, Andreas Johan Julius Kleve (1832–1903), og vart kalla eit vedunderbarn. Han fekk statens kunstnarløn frå 1946, og vart av enkelte kalla «Nordens Brahms». Han gifta seg i 1904 med pianisten Berit Winderen (1878–1964), som han fekk fire døtrer med.

Han fekk først undervisning av faren, og frå 1895 studerte han i Kristiania under Otto Winther-Hjem. I 1898 flytta han til Berlin, og studerte der under Oscar Raif og Scharwenka-brørne.

I 1902 debuterte Cleve i Berlin med sin eigen pianokonsert i A-dur. Han heldt fram med å bu i Berlin, og fastsette ryktet sitt som ein glitrande pianist og ein lovande komponist. Han gav konsertar både i Tyskland og andre stader. I 1907 var han solist ved ein konsert for å heidre Edvard Grieg – med Grieg sjølv på dirigentpodiet.

Cleve budde så ein kort periode i København, men flytta i 1909 tilbake til Noreg, og busette seg i hovudstaden og konsentrerte seg om komposisjon. Musikken hans kan best kallast seinromantisk. Etter kvart fekk han eit norskare preg.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Halfdan Cleves vei i Kongsberg

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
**Edgar Helge Bruun** (4. august 1905–30. oktober 1985) var ein norsk friidrettsutøvar frå Oslo som i 1938 vann bronsemedaljen i 50 kilometer kappgang under europameisterskapen i Paris. Han var medlem i idrettslaga Frogg og Hero.

Bruun gjekk den 28. juni 1936 inn til verdsbestetid i 50 km kappgang ved eit stemne i Oslo. Tida 4.26.41 galdt som verdsrekord i fem år. Fem veker etter rekordganga i Oslo deltok Bruun på same distansen ved dei olympiske sommarleikane i Berlin, der han med tida 4.34.53 vart femtemann i tevlinga, fire minuttar bakom vinnaren og etter å ha vore «til skogs tre ganger under konkurransen» grunna «trøbbel med maven». To år etter gjekk han i mål som bronsevinnar på 50-kilometeren då Friidretts-EM 1938 fann stad i Paris, 41 sekundar bakom toraren, Herbert Dill frå Tyskland. Bruun var ein av åtte deltakarar i kappgang-tevlinga ved EM i friidrett 1946 i heimbyen, der han opplevde å verte diskvalifisert etter 39 km. I Sommar-OL 1948 vart han fjerdemann på 50 km, nærare fem minuttar unna bronseplassen.

Brunn vann seks norske meisterskapstitlar på 50 kilometer, til saman vann han 20 NM-gull i kappgang på bane og på landeveg.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1936 i Berlin: Nr 5 - 4.34.53
* EM 1938 i Paris: Bronsemedalje - 4.44.35
* EM 1946 i Oslo: Diskvalifisert
* OL 1948 i London: Nr 4 - 4.53.18
* OL 1952 i Helsinki:Nr 17 - 4.52.48
* EM 1954 i Bern: Nr 9 - 4.52.13

Kjelder
-------

* Magnus Breili: *Sport i navn og tall*, 1971.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Ladejarlane** var ei norsk stormannsætt i tidleg mellomalder. Ætta har namn etter den gamle storgarden Lade i Trondheim. Opphavleg må ladejarlane stamma frå ei ætt som budde oppe ved grensa for den norske
vikingtidsbusettinga i Malangen. Mange meiner og at ætta stammer frå Andøya og det gamle riket Omd. Ætta vert difor òg kalla Håløygætta. Mange av jarlane fekk ein heller uroleg daude. Riket deira tykkjest ha vore ein heller laust samanhengande «stormannsrepublikk», ein konføderasjon med dei sjølve på toppen. Dei første ladejarlane forsvarte heidendomen mot dei nye kristenkongane. I jarlane sitt kjerneland er gardsnamn på Hov vanlege, same samfunnsstruktur som i det gamalnorske jarleriket på Orknøyane. I enkelte soger vert Ladejarlane sagt å stamma frå sjølvaste Odin.

Dei mest kjende av jarlane var Håkon jarl Sigurdsson, som etter Snorre si skildring vart drepen av trælen sin Kark på Rimol i Gauldalen
i 995, og sønene Eirik Håkonsson jarl og Svein Håkonsson jarl. I deira tid var dynastiet på Lade eit internasjonalt fyrstehus, nær knytt til den danske kongsætta. Etter dansk tradisjon, attgjeve av Adam av Bremen, var Håkon jarl den fyrste som tok kongsnamn i Noreg.
Fyre det var han danekongens jarl, og drog i leidang saman mot keisar Otto I av Det tysk-romerske riket.
Kring 974 sa Håkon seg laus frå danskane, og sigra over Jomsvikingane i slaget ved Hjørungavåg.
Sonen Eirik, som leia slaget, hemna ved Svolder i år 1000 far sin og følgde seinare danskekongen Knut den mektige til England, der Eirik vart jarl av Northumberland. Einast når
jarlane var utanlands, kunne Heilag-Olav freista vera konge i Noreg. I norsk sogeskriving er ladejarlane fortrengde av den kristne tradisjonen frå Snorre Sturlason av. Snorre teikna likevel i stuttmål eit både skarpt og levande bilete av jarlane. Truleg er Snorre si skildring tufta både på munnleg tradisjon frå sin ven hertug Skule, siste representant for jarletradisjonen i rikspolitikken, og på den no tapte soga om dei. Halvdan Koht hevda at dei fleste norske stormennene i mellomalderen som
kjempa mot kongsmakta, var ætta frå ladejarlane.

Litteratur
----------

* Artiklar om emnet av Halvdan Koht og Oscar Albert Johnson
* Sir Francis Stanton: *Anglo-Saxon England*

Sjå òg
------

* Ynglingeætta
* Hårfagreætta
* Slaget ved Stiklestad
* Slaget i Hjørungavåg
**Fagott** er eit treblåseinstrument som gir ein djup tone. Ein speler på fagotten med eit dobbelt røyrblad. Ulike tonar blir til ved at ei opnar eller tettar fingerhol og klaffar. Fagotten er eit ganske stort instrument, ca 1,3 meter høgt. Det har stort toneomfang, 3,5 oktavar, og det finst òg ein kontrafagott som kling ein oktav djupare enn ein fagott, men har nesten same omfang. I undervisninga av barn kan ein nytta ein fagottino, ein liten fagott, som enten er stemt ein kvart, ein kvint eller ein oktav høgare enn ein vanleg fagott.

Luftstraumen gjennom ein fagott
Fagotten har utvikla seg frå eit instrument som blei kalla «curtal» eller «dulcian». Ein har veldig lite konkret kunnskap om opphavet til instrumentet. Ein trudde lege at den fyrste fagotten blei konstruert på 1400-talet under namnet bombard, men ein har seinare funne ut at dette var ei slags sekkepipa. Det er i alle fall klart at forgjengarane til dagens instrument kom til Europa med tyrkarane, som organiserte militærkorps der musikarane blei kalla janitsjarar.

Dei fleste fagottistar produserer sine eigne røyrblad. Emnet blir trekt i vatn, fasongskore og høvla før det blir vika saman og bunde opp i fuktig tilstand (fukta gjer at ein unngår sprekkdanningar). Til slutt må ein skrapa eller pussa røyrblada og justere wirane slik at røyrblada får passe motstand og passar fagottistens personlege klangideal og spelestil. Det tar minst 2-3 dagar å spela inn eit nytt røyrblad, og ein kan bruka det intensivt i 1-3 veker.

Fagottsolo frå Nikolaj Rimskij-Korsakov sitt *Scheherazade*

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Fagott» frå Wikipedia på bokmål, den 23. juni 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Fagott**

| * v
* d
* e
Instrumenta i symfoniorkesteret |
| --- |
| Strengeinstrument: | Fiolin • Bratsj • Cello • Kontrabass • Harpe |
| Treblåseinstrument: | Fløyte • Pikkolofløyte • Klarinett • Bassklarinett • Obo • Engelsk horn • Fagott • Kontrafagott |
| Messinginstrument: | Valthorn • Trompet • Trombone • Tuba |
| Perkusjon: | Pauke • Trommer • Triangel • Cymbal |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
**Halfdan Fredrik Sibbern Møller** (22.mai 1862–1925) var ein norsk prest som gav ut fleire skrift på nynorsk.

Møller var fødd i Brønnøy, son til ein distriktslege. Sjølv vart han student 1880 og cand.theol. seks år seinare. Han var residerande kapellan i Volda frå 1887 og i Stavanger frå 1890. Frå 1891 til -98 var han reisesekretær i Norges kristelige ungdomsforbund. Sidan var han residerande kapellan i Sagene sokn i Kristiania. Frå 1918 til han døydde var han sokneprest i Ullern. Møller var mykje aktiv i kristelege og sosiale foreiningar og lag, så som Sagenes ungdomsforening, soldatheimen på Gardermoen og i Norsk søndagsskoleforening.

I 1899 gav Møller ut det nynorske skriftet *Norsk huspostil: sundagstankar aat alle sundagar og festdagar i kyrkjeaaret* og i 1902 *Huspostil til dei gamle teksterne*, også det på nynorsk. Elles omsette han utdrag frå norrøn litteratur, mellom anna fyrste delen av Kongsspegelen.

Kjelder
-------

Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958

* *Denne artikkelen bygger på «Halfdan Møller» frå Wikipedia på bokmål, den 3. mai 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* LCCN

 |
Teddybjørn som opphavleg tilhøyrde Kermit Roosevelt, barnebarnet til Theodore Roosevelt.
Theodore Roosevelt karikert av Berryman
**Teddybjørn** eller **bamse** er eit mjukt leiketøy som førestiller ein bjørn. Det blei utvikla ved byrjinga av 1900-talet, med to omtrentleg samtidige opphavsstader: Leiketøyprodusenten Morris Michtom i USA og Richard Steiff, som arbeidde for verksemda til tanta si Margarete Steiff, i Tyskland. Teddy-namnet er avleidd frå det til den amerikanske presidenten Theodore Roosevelt. Teddybjørnar blei populære leiker for barn som opptredde i soger, songar og filmar.

Soge
----

Theodore Roosevelt hadde tilfeldigvis vore innblanda i ei jakthistorie med ein bjørn i 1902. Han nekta å skyta ein bjørn som andre hadde fanga for han. Karikaturteiknarar elska å framstilla hendinga, og då dei fyrste teddybjørnane blei lagt ut for sal i USA blei dei kalla *Teddy's Bear* etter presidenten. Dette blei etterkvart til *Teddy bear*, eller teddybjørn på norsk.

Kongeparken i Rogaland har ein egen temapark vigd teddybjørnar og andre kosedyr. To av heltane i parken er Brumle og Brumleline.

Lunds Tivoli er det selskapet som deler ut flest teddybjørnar i året i Noreg. Lunds Tivoli blei skipa i 1895, og var ein av dei fyrste importørane av bamsar til Noreg.

Teddybjørnar i kulturen
-----------------------

Teddybjørnar har inspirert songar, forteljingar og andre medium, mellom anna:

* Ole Brumm
* SuperTed
* «Teddyen min» – Lille Grethe
* «Teddybjørnens vise» – Alf Prøysen
* «Teddybjörnen Fredriksson» – Lasse Berghagen

Kjelder
-------

1. ↑  David Cannadine (1. februar 2003). «A point of view - The Grownups with teddy bears». *BBC News*. Arkivert frå originalen 5. juni 2020. Henta 1. februar 2013.
2. ↑  Ove Heimsvik (20. mai 2014). «Norrønaprisen til Kongeparken». *Stavanger Aftenblad*. Arkivert frå originalen 26. november 2016. Henta 25. november 2016.

* *Denne artikkelen bygger på «Teddybjørn» frå Wikipedia på bokmål, den 17. oktober 2021.*

Litteratur
----------

 Commons har multimedium som gjeld: **Teddybjørn**

* Marcel Gauts, *Kronen på merket*, 2005, Spartacus Forlag ISBN 82-430-0334-7

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things

 |
**Haldor Virik** (3. juli 1880–17. august 1958) var ein norsk skipsreiar og politikar frå Sandar i Vestfold. Han representerte Frisinna Venstre på Stortinget 1922-24, vald frå Vestfold fylke.

Bondesonen Virik utdanna seg til forretningslivet, arbeidde utanlands i fleire år. I 1907 byrja han som meklar heime i Sandar, tre år seinare grunnla han sitt eige reiarlag. Allereie før 1914 disponerte han ein stor kvalfangarflåte. Frå 1920-åra vart han meir og meir reiar innom skipsfart. 

Tingperioden 1922-24 var han stortingsmann frå Vestfold. På Tinget var han medlem i Næringskomite nr 1. Han var også aktiv i lokal samfunnsstyring, såleis formannskapsmedlem 1920-25 i Sandar, ordførar i heradet 1938-40 og 1945-47. I tillegg var han formann i «en rekke kommunale komiteer»[*treng kjelde*] og med styreverv i private verksemder. Etter Frisinna Venstre gjekk i oppløysing, sokna han til partiet Høgre.

Kjelder
-------

* Stortinget : 1922-24
* Sandefjords Blad 18. august 1958

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |