recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Franziska Preuß** (fødd 11. mars 1994) er ein tysk skiskyttar frå Wasserburg am Inn i Bayern. Ho gjekk den andre etappen for det tyske kvinnelaget som vann stafettgull under VM i skiskyting 2015 i Kontiolahti. I den same meisterskapen vann Preuß sølvmedaljen på fellesstarten, året etter sikra ho seg sølv og bronse i ulike stafettøvingar under verdsmeisterskapen i Oslo.

### Aktiv

Preuß viste talentet sitt då ho vart trefaldig tysk meister i 2013-sesongen. Under verdsmeisterskapen i Kontiolahti i mars 2015 var ho med om å vinne gull i 4 x 6 km stafett, saman med Franziska Hildebrand, Vanessa Hinz og Laura Dahlmeier. På avslutningsøvinga i meisterskapen, 12, 5 km fellesstart, gjekk Preuß inn til sølv, 6,2 sekundar bakom Valj Semerenko frå Ukraina, ein einsleg bom kosta Preuß gullet, Semerenko skaut feilfritt. Under VM i skiskyting 2016 i Oslo tok Preuß seg av startetappen for dei tyske mannskapa både på mixstafetten og kvinnestafetten. Det tyske mixlaget enda opp med sølv, medan kvinnelaget kom på bronseplassen. I dei olympiske vinterleikane 2018 i Pyeongchang enda ho på fjerdeplassen i 15 km normalprogram, trass feilfri skyting. 

Den 20. januar 2019 tok Preuß sin fyrste individuelle siger i verdscupen i skiskyting, med di ho vann fellesstarten under renna i Ruhpolding framfor norske Ingrid Tandrevold.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Franziska Preuß» frå Wikipedia på tysk, den 20. mars 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Holmane Plentingen og Natvigs Minne inst i Byfjorden.Foto: Michael Spiller

**Byfjorden** er ein fjord på austsida av Randaberg og søraustover til sentrum av Stavanger. Han har innløp frå Kvitsøyfjorden mellom Tungeneset i Randaberg og Bruholmen vest for øya Bru. Frå innløpet og sør til Vågen i sentrum av Stavanger er fjorden om lag 10,5 km lang. 

Frå Randaberg går den nesten 6 km lange Byfjordtunnelen under fjorden og vidare til Rennesøy som ein del av Rennfastsambandet langs E39. Sør for Bru ligg øya Hundvåg. Mellom Hundvåg og Bru går Åmøyfjorden austover til Horgefjorden. 

Fleire bukter og viker ligg langs vestsida av fjorden. Tungvika ligg like sør for Tungeneset, Randabergbukta ligg like ved Randaberg, Ladbergvika er ei anna vik i Randaberg, Harastadvika ligg lenger sør. Dusavika er eit industri- og baseområde for petroleumsverksemda i Stavanger. Sør for Dusavika ligg Tasta, ein bydel i Stavanger. På Buøy, ei halvøy på Hundvåg, ligg Rosenberg Verft.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
***Französische Suiten*** (*Franske suitar*), BWV 812-817, er ei samling av seks suitar som Johann Sebastian Bach skreiv for klaver (cembalo eller klavikord) mellom 1722 og 1725.. Suitane vart seinare gjeven namnet «Fransk» (først nytta av Friedrich Wilhelm Marpurg i 1762) for å skilje dei frå *Englische Suiten*. Namnet vart popularisert av Bach-biografen Johann Nikolaus Forkel, som skreiv i biografien sin om Bach frå 1802, «Ein kallar dei vanlegvis Franske Suitar fordi dei vart skriven på ein fransk måte.» Dette er derimot ein upresis påstand. Som dei andre suitane til Bach, følgjer dei i stor grad den italienske forma..

Det finst ikkje noko original manuskript av desse suitane og ornamenteringa varierer frå kopi til kopi.

To tilleggssuitar, ein i a-moll (BWV 818), og ein annan i Ess-dur (BWV 819), er knytt til dei kjende seks suitane i nokre manuskript. *Ouverture i fransk stil*, BWV 831, som Bach publiserte som den andre delen av Clavier-Übung, er ein suite i fransk stil, men som ikkje er knytt til *Franske suitar*.

Dei franske suitane
-------------------

### Suite No. 1 i d-moll, BWV 812

1. Allemande
2. Courante
3. Sarabande
4. Menuett I/II
5. Gige

Sjølv om suitane 1-4 er typisk datert til 1722, er det mogeleg at denne suiten vart skriven noko tidlegare.

### Suite No. 2 i c-moll, BWV 813

1. Allemande
2. Courante
3. Sarabande
4. Air
5. Menuett
6. Menuett - Trio (i BWV 813a)
7. Gige

### Suite No. 3 i h-moll, BWV 814

1. Allemande
2. Courante
3. Sarabande
4. Menuett
5. Trio
6. Anglaise—Bach kalla opphavleg denne satsen Gavotte (ein dans som liknar mykje på Angloise). Han kan ha endra namnet fordi satsen manglar den karakteristiske oppslaget til gavotten.
7. Gige

### Suite No. 4 i Ess-dur, BWV 815

1. Allemande
2. Courante
3. Sarabande
4. Gavotte
5. Air
6. Gige

### Suite No. 5 i G-dur, BWV 816

1. Allemande
2. Courante
3. Sarabande
4. Gavotte
5. Bourrée
6. Loure
7. Gige

Dei første taktane I denne suiten vart skriven I 1722, men ikkje gjort ferdig før i 1723.

### Suite No. 6 i E-dur, BWV 817

1. Allemande
2. Courante
3. Sarabande
4. Gavotte
5. Polonese
6. Bourrée
7. Menuett
8. Gige

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «French Suites, BWV 812-817» frå Wikipedia på engelsk, den 25. april 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3 4 5  Bach. *The French Suites: Embellished version*. Barenreiter Urtext
2. ↑  Christophe Rousset, om innspelinga av *French Suites*, Ambroisie AMB9942
3. ↑  Hans-Joachim Schulze, *The French Influence in Bach's Instrumental Music*, Early Music, 13:2, 1985 (*J. S. Bach Tercentenary Issue*, 180-184.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Franske Suitar: Fritt tilgjengelege notar på International Music Score Library Project.
* Franske suitar på Mutopia Project (gratis notar)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NLA
* BNE

 |
|  |
| --- |
| ***Colour My World***  Singel av Petula Clarkfrå albumet *Colour My World* |
|  |
| B-side | «I'm Begging You (Take Me Home Again)» |
| **Utgjeve** | Desember 1966 |
| **Innspelt** | 1966 |
| **Sjanger** | pop, |
| **Lengd** | 2:51 |
| **Selskap** | Pye 7N 17218 (Storbritannia) Warner Bros. 5882 (USA) Vogue DV 14609 (GER) Vogue STU 44460 (DEN) Vogue VN 1004 (NOR) |
| Låtskrivar(ar) | Tony Hatch, Jackie Trent |
| **Produsent** | Tony Hatch |
|
| Petula Clark-kronologi |
| «Who Am I?»(1966) | *Colour My World* | «This Is My Song»(1967)
 
 |

«**Colour My World**» er ein song skriven av Tony Hatch og Jackie Trent spelt inn av Petula Clark i 1966.

Songen følgde den same hitformelen som Hatch hadde nytta på tidlegare songar for Clark, og var særleg lik «My Love» frå 1965, men var oppdatert med lyden av ein sitar.

Songen var spelt inn i New York City, og kom ut på singel i desember 1966 i eit forsøk på å gjere det betre enn den skuffande førre singelen, «Who Am I?», som ikkje nådde Topp 20 i USA. Det var òg den første singelen hennar i Sstorbritannia som ikkje gjekk inn på Topp 50 der sidan 1964. «Colour My World» nådde 16. plassen på den amerikanske sinellista og nådde topp 10 i Australia, men berre 52. plassen i Storbritannia. 

I 1972 vart songen ein countryhit for Barbara Fairchild som nådde 32. plassen på countrylista i USA.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Colour My World (Petula Clark song)» frå Wikipedia på engelsk, den 3. april 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Big Jim Sullivan - The Hits». *Overzeal.co.uk*. Arkivert frå originalen 5. oktober 2013. Henta 3. april 2018.
**Dieter Fromm** (fødd 21. april 1948) er ein tysk tidlegare mellomdistanseløpar frå Bad Langensalza i Thüringen som representerte Aust-Tyskland. Han vart europameister på 800 meter i 1969 og nummer to på same distansen i EM 1971.

Aktiv
-----

Fromm stega inn i verdseliten på 800 meter då han 14. juli 1968 vann distansen under landskampen Sovjetunionen – Polen – Aust-Tyskland i Leningrad, tida 1.46,1 var den tredje beste i verda i OL-sesongen føre sommarleikane i Mexico-byen. Etter å ha vorte sjettemann i Sommar-OL 1968, sprang han i Friidretts-EM 1969 inn til gullmedalje på personbeste 1.45,9.

I 1970-sesongen fekk Fromm notert 1.47,0 i sitt beste 800-meterløp. Under europameisterskapen 1971 i Helsinki viste han atter evna til å ta ut sitt beste i dei største tevlingane. Sluttida 1.46,0 var årsbeste og sikra han sølvmedaljen, tidelen bakom Jevgenij Arzjanov frå Sovjetunionen. 

Den 14. juni 1972 sletta Fromm den austtyske 800-rekorden til Manfred Matuschewski. Ved eit stemne i Aust-Berlin vart han klokka inn på 1.45,4, ei tid han sjølv tangerte i landskampen mot Frankrike nokre veker seinare. I september kvalifiserte han seg til OL-finalen i München, i finalen gav han opp og vart sist i feltet. To år seinare vart nummer sju og nest sist i EM-finalen i Roma.

Sommaren 1976 kvalifiserte Fromm seg til Sommar-OL 1976 på 1500 meter, etter eit løp på 3.39,9. To veker før sommarleikane tok til i Montreal, fekk han skadd ei akhilles-sinje då ein annan løpar trakka på foten hans. Han la deretter opp.

Fromm var austtysk meister på 800 meter i 1968, 1971, 1972 og 1975. I 1968 var han dobbelmeister med di han han også sigra på 1500 meter.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1968 i Mexico-byen: Nr 6 – 1.46,2. Utslått i 4 x 400 m stafett (3.07,0=nr 12)
* EM 1969 i Aten: Gullmedalje – 1.45,9, framom Jozef Plachý (1.46,2)
* EM 1971 i Helsinki: Sølvmedalje – 1.46,0, bakom Jevgenij Arzjanov (1.45,9)
* OL 1972 i München: Nr 8 – 1.48,0
* EM 1974 i Roma: Nr 7 – 1.46,29

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dieter Fromm» frå Wikipedia på tysk, den 13. september 2019.*
**Pol Pot** (19. mai 1928–15. april 1998), eigentleg **Saloth Sar** og også kalla «bror nr. 1» og «kamerat Pol», var leiar av Raude Khmer og statsminister i Kambodsja (offisielt Demokratisk Kampuchea under hans diktatur) frå 1976 til 1979. 

Pol Pot tok makta som statsminister den 13. mai 1976 og innleidde eit blodig styre, der svært mange menneske vart drepne. Estimata over talet på drepne i dette folkemordet varierer mellom 1,5 og 2,3 millionar, av ei befolkning på 8 millionar. Eit svært høgt prosenttal. 

Spesielt vart buddhistiske munkar, vestleg utdanna intellektuelle, personar som let til å vere intelligente (f.eks. personar med briller), personar med fysiske handikap og etniske minoritetar utrydda. Ideologien var ein slags maoisme, der bøndene av khmer-folket vart oppfatta som det einaste sunne elementet i landet, medan byane var dekadente og langt på veg skulle tømmast for folk. 

Pol Pot vart avsett 7. januar 1979 av den vietnamesiske hæren, men heldt fram med å føre geriljakrig mot den nye regjeringa til han vart arrestert i 1981, med støtte frå mellom anna Thailand, USA og Kina. Med støtte frå Kina og vestlege land kunne Pol Pot sitt regime òg halde på plassen sin i FN, og representere det kambodsjanske folket der. Dei fleste av geriljasoldatane hans la ned våpna eller gjekk over til regjeringssida i 1996. Minene Pol Pot sine geriljasoldatar la ut, tar framleis livet av folk i landet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pol Pot» frå Wikipedia på bokmål, og «Pol Pot» frå Wikipedia på svensk den 30. mai 2006.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
|  |
| --- |
| ***«Colored People»***  Singel av dc Talkfrå albumet *Jesus Freak* |
|  |
| **Utgjeve** | 1996 |
| **Innspelt** | 1995 |
| **Sjanger** | Pop, rock |
| **Lengd** | 4:26 |
| **Selskap** | ForeFront Records, Virgin Records |
| Låtskrivar(ar) | Toby McKeehan, George Cocchini |
| **Produsent** | Toby McKeehan, Mark Heimermann, John Mark Painter |
|
| dc Talk-kronologi |
| «Like It, Love It, Need It» (1996) | *«Colored People»* | «In the Light» (1996)
 
 |

**«Colored People»** er ein song av det USA-amerikanske bandet dc Talk. «Colored People» var med på plata Jesus Freak frå 1995 og kom ut på singel i 1996.

Musikk og tekst
---------------

«Colored People» er ein pop-rocksong som startar med eit elektrisk gitarriff. El-gitaren går meir i bakgrunnen når songen tek til, og songen blir basert på akustisk gitar med innslag av strykarar innimellom. Kevin Max Smith syng versa, medan alle tre medlemmene syng refrenget saman, med Michael Tait på melodistemma. Etter to vers og to refreng kjem ein bridge, og etter det, ein kort rap av Toby McKeehan før refrenget blir gjenteke endå ein gong.

Teksten handlar om å setja pris på variasjon av alle slags hudfargar og å fremja einskap og likskap. Det menneskelege samfunnet blir samanlikna med eit kaleidoskop med hudfargar i andre verset. Refrenget understrekar at det ikkje berre er "dei farga" som er farga, men at vi alle er farga menneske - «colored people», som alle må dela på denne jorda og alle er avhengige av ein heilag nåde.

dc Talk, som var ein trio med to kvite og ein afro-amerikanar, tok ofte for seg antirasistiske bodskapar i songane sine.

Respons
-------

Då singelen kom ut i 1996 fekk han positiv omtale frå musikkritikarane. Redaktøren i Entertainment Weekly, Laura Jamison skreiv at Jesus Freak «kombinerer røff vokal, aggressivt gitarspel og solid tekstforfattarskap, særleg på «Colored People» og på det hese, rustne tittelsporet.» *Magasinet Billboard* rekna «Colored People», «Between You and Me» og «Jesus Freak» som avgjerande for å skubba dc Talk ut i mainstream-musikken i USA.

Andre versjonar
---------------

På Welcome to the Freak Show tok dc Talk med ein live-versjon av «Colored People». Songen er også med på samleplata *Intermission: the Greatest Hits* og på fleire seinare plater. 

I 2006 vart det gjeve ut eit tributtalbum til dc Talk med tittelen *Freaked!*. Her syng Ayiesha Woods, The Gotee Brothers og John Reuben ein coverversjon av «Colored People».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Colored People (song)» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juli 2012.*

### Fotnotar

1. ↑   Teksten til Colored People på Lyricsfreak.com
2. ↑  *Omtale av Jesus Freak av Laura Jamison frå 22.12.1995. (Engelsk)*, arkivert frå originalen 13. oktober 2012, henta 25. juli 2012
3. ↑   Jars and Butterflies: The Joys of Mainstreaming. Billboard, 25.04.1998
*Collins English Dictionary Complete and Unabridged 13th edition*
***Collins English Dictionary*** er ei engelsk ordbok som kjem ut på trykk og på nett. Ho blir gjeven ut av HarperCollins i Glasgow.

Den 12. utgåva av ordboka kom ut i november 2018. Den føre utgåva, den 12. kom ut i oktober 2014. Det blei gjeven ut ei spesiell «30th Anniversary» 10. utgåve i 2010. Tidlegare utgåver kom ut kvart 3–4 år.

*Collins English Dictionary* blei fyrst gjeven ut på internett 31. desember 2011 på CollinsDictionary.com, i lag med ordbøker på fransk, tysk, spansk og italiensk. Nettstaden inneheld også setningar med døme på ordbruk frå Collins Bank of English Corpus, ordfrekvens og trendar frå Google-prosjektet Ngrams, og bilde knytte til ord frå Flickr.

Kjelder
-------

1. ↑  «History». *www.harpercollins.co.uk*. Glasgow: HarperCollins. 2015. Arkivert frå originalen 11. juni 2019. Henta 11. juni 2019.
2. ↑  «Collins English Dictionary [13th edition]». *collins.co.uk*. HarperCollins. Henta 16. november 2018.
3. ↑  Collins launches free dictionary site*Wired UK*, 3 January 2012. Arkivert 4. mars 2016 ved Wayback Machine.

* *Denne artikkelen bygger på «Collins English Dictionary» frå Wikipedia på engelsk, den 12. desember 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* CollinsDictionary.com – *Collins English Dictionary*, *American English Dictionary*, Thesaurus (in American English, French, German, Italian, and Spanish).
|  |
| --- |
| **Colombiadukkar** |
|  |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** EX UtdøyddUtbreiinga av colombiadukkar Utbreiinga av colombiadukkar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Podicipediformes |
| **Familie:** | Dukkarfamilien Podicipedidae |
| **Slekt:** | *Podiceps* |
| **Art:** | †**Colombiadukkar** *P. andinus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Podiceps andinus*** |

**Colombiadukkar** (*Podiceps andinus*) er ein utdøydd fugleart som var ein medlem av dukkarfamilien. Han levde i Bogotá-våtmarkene på sletteland i austlege Andes i Colombia, ca. 2600 moh. Arten var framleis rikeleg på Totasjøen i 1945. Tidvis vart han vurdert som ein underart av svarthalsdukkar (*P. nigricollis*). Han var utan evne til å flyge.

Colombiadukkaren var 33 centimeter i kroppslengde. Hekkedrakta var i stor grad svart slik som svarthalsdukkar, men framsida av halsen og brystet var kastanjefarga, øyretufsane var mørkare og nebbet litt kraftigare enn hos svarthalsdukkar som han elles likna.

Landskap ved Totasjøen i 2012
Nedgangen til colombiadukkaren blir tilskriven drenering av våtmarker, tilslamming, ureining frå plantevernmiddel, uro på grunn av sivhausting, jakt, konkurranse og predasjon av innført regnbogeaure (*Oncorhynchus mykiss*) som åtok ungar. Den primære årsaka var tap av habitat: drenering av våtmarker og siltasjon resulterte i høgare konsentrasjonar av ureiningar og gjødning, noko som forårsaka eutrofiering (gjengroing) ved Totasjøen. Dette øydela den opne, nedsenka naturlege vegetasjonen og resulterte i danninga av ein tett monokultur av vassgras, *Elodea*. 

Innan 1968 hadde populasjonen gått ned til omtrent 300 individ. Berre to registreringar av arten vart gjort på 1970-talet; ein sett i 1972, og den siste stadfesta observasjonen frå 1977 då tre fuglar vart sette. Intensive studiar i 1981 og 1982 klarte ikkje å finne arten, og han blir no rekna som utdøydd.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Colombian grebe» frå Wikipedia på engelsk, den 12. juni 2022.*
* Llimona, F. J. del Hoyo, D. A. Christie, F. Jutglar, og G. M. Kirwan (2020). *Colombian Grebe (Podiceps andinus)*, version 1.0. I Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, og E. de Juana, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Colombiadukkar**

* BirdLife International (2022) Species factsheet: *Podiceps andinus*. Henta 12. juni 2022
* Fjeldså, Jon (September, 1993). «The decline and probable extinction of the Colombian Grebe *Podiceps andinus*». *Bird Conservation International* (Cambridge University Press) **3** (3): 221–234. doi:10.1017/S0959270900000915.
* Illuastrasjon gjort av Benjamin Cardenas Valderrama på Flickr.com
* El Pato Zambullidor extinto de Colombia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS
* EOL

 |
Pokémon Go-spelarar i Espoo i Finland
***Pokémon Go*** er eit dataspel utvikla og utgjeve av Niantic for iOS, Android og Apple Watch-einingar. Spelet bruker lokaliseringsfunksjonen i mobileininga til å plassere virtuelle figurar, kjend som pokémonar, på ulike stader i den verkelege verda. Spelarane bruker den mobile eininga til å lokalisere, fange, kjempe mot og trene opp pokémonane. Skapningane kjem fram på skjermen på mobileinigna, som om dei skulle vere på den same plassen som spelaren. Spelet lèt spelarane kjøpe ekstra utstyr i spelet mot pengar. 

Pokémon Go kom først offisielt ut i Australia, New Zealand og Nord-Amerika 6. juli 2016. Spelet kom offisielt ut i Noreg 16. juli 2016, og var då tilgjengeleg i dei fleste landa i Europa.

Pokémon Go vart etter lanseringa raskt eit globalt fenomen og ein av dei mest lønnsame mobilappane i 2016. Spelet har vorte lasta ned meir enn 500 millionar gonger. Pokémon Go har hausta ros for å fremje fysisk aktivitet og for å vere ein inkluderande sosial arena, men har også vore kontroversielt ved å vere årsak til ulukker og utvikle seg til ei offentleg plage enkelte stader.

Kjelder
-------

1. ↑  «Pokémon GO er lansert i Norge». TV2. Henta 24.09.2015.
2. ↑  «"Privat område, ingen Pokemon Stop"». NRK. Henta 24.09.2015.
3. ↑  «Huseier lei av pokémonjegere - saksøker spillprodusenten». Bergens Tidende. Henta 24.09.2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
**Lengdekontraksjon** eller **Lorentzkontraksjon** er eit fysisk fenomen skildra av Hendrik Lorentz der lengda som ein observatør observerer av ein lekam i fart minkar. Denne kontraksjonen, òg kalla **Lorentz–FitzGerald-kontraksjon**, er vanlegvis først merkbar når lekamen kjem opp i ein vesentleg fart som nærmar seg lysfarten. Effekten kan neglisjerast for snøggleikar ein opplever i kvardagen og kan derfor ignorerast for dei fleste føremål. Effekten vert først viktig i stor fart. Med ein fart på 13 400 000 m/s (0,0447*c*) er lengda 99,9% av lengda til lekamen i ro; med ein fart på 42 300 000 m/s (0,141*c*), er lengda framleis 99%. Etter kvart som farten nærmar seg lysfarten vert effekten meir dominerande, som ein kan sjå av formelen: 

{\displaystyle L={\frac {L\_{0}}{\gamma (v)}}=L\_{0}{\sqrt {1-v^{2}/c^{2}}}}
der

*L*0 er eigenlengda (lengda til lekamen i ro),
*L* er lengda ein observatør observerer når dei to er i rørsle i forhold til kvarandre,
*v* er den relative snøggleiken mellom observatøren og lekamen,
*c* er lysfarten,
og *Lorentzfaktoren*, *γ(v)*, er definert som

{\displaystyle \gamma (v)\equiv {\frac {1}{\sqrt {1-v^{2}/c^{2}}}}\ }.
I denne likninga seier ein at lekamen er parallell med linja han flyttar seg langs.

Sjå òg
------

* Tidsdilatasjon
* Ehrenfest-paradokset
* Stigeparadokset
* Lorentztransformasjon
* Kennedy–Thorndike-eksperimentet
* Trouton–Rankine-eksperimentet
* Michelson–Morley-eksperimentet

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Length contraction» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juni 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
*Europarådet er ikkje knytt EU, og må ikkje bli forveksla med Rådet for Europaunionen og Det europeiske rådet, som begge er organ i EU.*

**Europarådet** er ein internasjonal organisasjon med 46 medlemsstatar med 800 millionar innbyggjarar i og omkring Europa, i tillegg er fem asiatiske land tatt opp som medlemer: Armenia, Aserbajdsjan, Georgia, Kypros og Tyrkia. Organisasjonen blei grunnlagt i London 5. mai 1949, og har sete i Strasbourg i Frankrike. Organisasjonen arbeider hovudsakleg med å fremje demokrati, menneskerettar og rettsstatsutvikling i medlemslanda.

Eit av dei viktigaste resultata til Europarådet er vedtaket av Den europeiske menneskerettskonvensjonen, som dannar grunnlaget for Den europeiske menneskerettsdomstolen. Rettspraksisen til domstolen har fått stor betydning for utviklinga av stillinga til menneskerettane i Europa, og den har tent som modell for menneskerettsdomstolar i andre delar av verda.

Europarådet vedtar både konvensjonar, anbefalingar (rekommendasjonar) og resolusjonar. Dei to offisielle språka til organisasjonen er engelsk og fransk. Den norske regjeringa legger årleg fram ei stortingsmelding om arbeidet i Europarådet. Sekretariatet i Europarådet har om lag 1 800 tilsette.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Europarådet» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS

 |
**Santiago Carillo** (18. januar 1915–18. september 2012) var ein spansk politikar som var generalsekretær i kommunistpartiet (Partido Comunista de España) frå 1960 til 1982. Han var først medlem i sosialistpartiet (Partido Socialista Obrero Español), men vart medlem i PCE under Den spanske borgarkrigen, i 1936. 

Etter borgarkrigen flykta han til Paris. Han var 38 år i eksil, mesteparten av tida i Frankrike. 

Han vart leiar i PCE i 1960. I 1968, då sovjetiske styrkar invaderte Tsjekkoslovakia, byrja Carillo å distansere partiet frå Moskva. 

Han vende attende til Spania i 1976 etter at Francisco Franco var død. I lag med Georges Marchais og Enrico Berlinguer lanserte Carillo eurokommunismen på eit møte i Madrid i 1977. 

Carillo spela ei viktig rolle i den vellykka overgangen til demokrati i Spania. Han vart vald inn i nasjonalforsamlinga ved vala i 1977, 1979 og 1982. Dette året måtte han gå av som partileiar etter eit dårleg val for partiet. I 1985 vart han og nokre tilhengarar ekskluderte frå PCE. Dei danna ei ny moderat kommunistisk gruppe, men denne vart ikkje nokon suksess, og gruppa gjekk i 1991 inn i PSOE. 

I 2005 vart han gjeven eit æresdoktorat ved Det autonome universitetet i Madrid. Høgrevridde kommentatorar kritiserte dette sterkt, og høgreekstremistar laga bråk ved seremonien, noko som i sin tur vekte motreaksjonar i mainstream-media. 

Carillo skal i 1991 ha sagt: *«Kommunistrørsla har fullført den historiske syklusen sin, og det gjev inga meining å prøve å forlenge denne.»*

Verk
----

* "Adónde va el Partido Socialista? (Prieto contra los socialistas del interior)" (1959)
* "Después de Franco, ¿qué?" (1965)
* "Problems of Socialism Today" (1970)
* "Eurocomunismo y Estado" (1977) English edition: *Eurocommunism and the State*, Lawrence and Wishart, 1977, ISBN 0-85315-408-2
* "El año de la Constitución" (1978)
* "Memoria de la transición: la vida política española y el PCE" (1983)
* "Problemas de la transición: las condiciones de la revolución socialista" (1985)
* "El año de la peluca" (1987)
* "Problemas del Partido: el centralismo democrático" (1988)
* "Memorias" (1993)
* "La gran transición: ¿cómo reconstruir la izquierda?" (1995)
* "Un joven del 36" (1996)
* "Juez y parte: 15 retratos españoles" (1998)
* "La Segunda República: recuerdos y reflexiones" (1999)
* "¿Ha muerto el comunismo?: ayer y hoy de un movimiento clave para entender la convulsa historia del siglo XX" (2000)
* "La memoria en retazos: recuerdos de nuestra historia más reciente" (2004)

Sjå òg
------

* Eurokommunisme
* Den spanske borgarkrigen

Kjelde
------

Den engelskspråklege wikipediaen, art. *Santiago Carillo*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Leninordenen
**Leninordenen** (russisk *Орден Ленина*) var ein orden som vart utdelt i Sovjetunionen. Ordenen vart innstifta 6. april 1930 og fekk namn etter revolusjonshelten Lenin. Den var den høgste sivile prisen i Sovjetunionen. Ordenen blei avkaffa saman med Sovjetunionen i 1991.

Inndeling
---------

Leninordenen bestod av ei klasse, som svara til mange riddarordenar i monarki, til dømes Elefantordenen i Danmark eller Hosebandsordenen i Storbritannia.

Insigniar
---------

Ordensteiknet for Leninordenen var ein medaljong i gull med Lenins portrett i midten, omgitt av ein krans av kornaks der kommunistiske symbol var sett inn: det raude flagget, den raude stjerna, hammar og sigd. Namnet til Lenin er innskrive med kyrilliske bokstavar i flagget. Ordensbandet var raudt med to smale gule striper langs kantane. Fargane er dei same som i flagget til Sovjetunionen.

Tildeling
---------

Leninordenen vart tildelt sovjetborgarar og organisasjonar, institusjonar, militære einingar, kommunale einingar, kollektiv og verksemder for særleg innsats i bygginga av sosialismen, framifrå kunstnarisk, vitskapleg eller teknisk innsats og for ærleg viktig, innsats på det politiske feltet. Folk som vart utnemnde til Helt av Sovjetunionen og 'Helt av det sosialistiske arbeid' vart samstundes også tildelt Leninordenen. 

Leninordenen vart også tildelt utanlandske borgarar som hadde arbeidd for å styrke sambandet mellom Sovjetunionen og andre land og for vennskap mellom folka.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Leninordenen» frå Wikipedia på bokmål, den 18. september 2010.*

Litteratur
----------

* Poul Ohm Hieronymussen og Jørgen Lundø: *Europæiske ordner i farver*, København: Politikens forlag, 1966.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Sölden
Söldens plassering (raud) i Imst og i Tirol
**Sölden** er ein kommune øvst i Ötztal i forbundslandet Tirol i Austerrike. Kommunen dekker ei flatevidd på 466,9 km² og er såleis den største kommunen i heile Austerrike. Folketalet er i vekst og har nådd 3 500. Kommunen består av landsbyen Sölden og fire bygder. Kommunen, som i sør grensar mot Italia, høyrer til distriktet Imst.

Sölden har 15 000 gjestesenger og årleg over to millionar overnattingar. Turismen er særleg basert på vintersport, med nær ein tredel av flatevidda dekt av isbrear kan vintersesongen strekkast i begge endar. Sidan midt på 1990-talet har det vore vanleg å opne verdscup-sesongen i alpine greiner med renn i Sölden i slutten av oktober månad.

Preget av å vere ein landsby med fjellbønder og ein særleg byggestil, som rådde i heile Ötztal til 1970-åra, har forsvunne, trengt til sides av ein turistisk-alpin byggestil.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sölden (Ötztal)» frå Wikipedia på tysk, den 16. april 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Koordinatar: 54°22′S 36°18′W﻿

**Sörling Valley** er ein isfri dal mellom Cumberland East Bay og Hound Bay på nordsida av Sør-Georgia. Ho vart kartlagd av South Georgia Survey i perioden 1951-57. Ho vart namngjeven av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) etter Erik Sörling på Riksmuseum i Stockholm, som henta zoologiske prøvar på Sør-Georgia i 1904-05.

Den 21. april 1982 under Falklandskrigen gjekk britiske SBS i land ved Hound Bay frå helikopter frå *HMS «Endurance»*, og prøvde å krysse over til dei argentinske stillingane gjennom Sörling Valley og Cumberland East Bay .

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Sörling Valley» (innhald frå Geographic Names Information System).

* *Denne artikkelen bygger på «Sörling Valley» frå Wikipedia på engelsk, den 29. november 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Bicheno, Hugh (2006) *Razor's Edge: The Unofficial History av Falklandskrigen*. London. Weidenfield & Nicholson. ISBN 978-0-7538-2186-2
|  |
| --- |
| **Santamartatyrann** |
| Illustrasjon av George Miksch Sutton, 1922Illustrasjon av George Miksch Sutton, 1922 |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av Santamartatyrann Utbreiinga av Santamartatyrann |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Tyrannfamilien Tyrannidae |
| **Slekt:** | *Myiotheretes* |
| **Art:** | **Santamartatyrann** *M. pernix* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Myiotheretes pernix***Bangs, 1899 |

**Santamartatyrann** (*Myiotheretes pernix*) er ein fugl i tyrannfamilien som er endemisk for Colombia med utbreiing avgrensa til eit lite område lengst nord i landet, Sierra Nevada de Santa Marta.

Skildring
---------

Santamartatyrannen er ein stor tyrann på ca. 21 centimeter. Han har ei fjørdrakt med kjedeleg brunleg overside og rustfarga underside. Brystområdet er olivenfarga med streker, strupen kvit med mørke streker. Han har ei kvit stripe frå den øvre nebbrota til oversiden av auget. Halen er svart.

Han lever i utkanten av eller inne i skog i små område på nordlege skråningar av Sierra Nevada de Santa Marta, 2100 til 2900 moh. Føda er insekt.

Storleiken på populasjonen er estimert til mellom 1000 og 2 500 individ og er trudd å vere minkande. Trugsmåla er styresmakta si sprøying av ugrasmiddel frå fly, utviding av jordbruksområde, skogfelling og nedbrenning av vegetasjon etterfølgt av planting av framande artar.

Kjelder
-------

* Farnsworth, A. & Langham, G. (2004). *Santa Marta Bush-Tyrant (Myiotheretes pernix)* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 8. juli 2015
* BirdLife International (2015) Species factsheet: *Myiotheretes pernix*. Henta frå  den 8. juli 2015

Referansar

1. ↑  BirdLife International (2015)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Santamartatyrann**
| **Arranmore****Lokalt namn: Árainn Mhór** |
| --- |
| Fastlandet i Donegal sett frå ArranmoreFastlandet i Donegal sett frå Arranmore |
| Geografi |
| 

Arranmore is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet, vest for Irland |
| **Koordinatar** | 54°59′N 08°32′W﻿Koordinatar: 54°59′N 08°32′W﻿

 |
| Administrasjon |
| **Land** | Irland |
| **Grevskap** | County Donegal

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 528 (2006)
 |

**Arranmore** (*Árainn Mhór* på irsk) er den største busetta øya i County Donegal, og den nest største i heile Irland. I 2006 hadde øya 528 innbyggjarar. Øya er ein del av Gaeltacht, området på Irland der ein framleis snakkar irsk. På engelsk vert øya òg kalla Aran Island. På irsk vert øya vanlegvis kalla *Árainn*, og adjektivet *mór* (stor) vart lagt til ganske nyleg. Ho vert òg stundom kalla *Árainn Uí Dhomhnaill* på irsk, som tyder «O'Donnells si Aran».

Øya ligg 5,5 km utanfor Burtonport og to ferjer går regelmessig frå fastlandet til øya. Turen tar om lag 25-30 minutt, men i 2007 vart ei ny ferje sett i drift, som gjer unna turen på berre 5 minutt. Turen ut til øya går forbi mange småøyar og kryssa eit stykke med ope hav i Atlanterhavet.

Innbyggjarar
------------

Dei fleste innbyggjarane bur sør og aust på øya. Ho har vore busett sidan førkeltisk tid og ei av dei få restane etter den tidlege busetnaden er ei festning på eit av nesa (så kalla *promontory fort*) og møddingar på strendene. Sidan øya ligg nær skipsrutene i Atlanteren vart det bygd ein kystvaktstasjon og eit fyr heilt nordvest på øya. Under den andre verdskrigen vart det sett opp ein stasjon får å halde utkikk etter u-båtar.

Mange husa på øya er sommarhus og om sommaren stig derfor folketalet ofte til godt over 1000 menneske.

Infrastruktur og økonomi
------------------------

Øya vart den første øya i Republikken Irland som fekk elektrisitet, i 1957, men var av dei siste stadane i landet som fekk påliteleg innlagd vatn (i 1980-åra).

Hovudnæringa på øya er hovudsakleg turisme. Fiske var opp til 1980-åra den viktigaste næringa, men er ikkje i dag ein særleg stor industri.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Arranmore» frå Wikipedia på engelsk, den 14. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Irsk språkkurs på Árainn Mhór

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* SUDOC
* GeoNames

 |
Koordinatar: 65°3′50.494″N 12°15′2.8296″E﻿

 Flyfoto av Sørfjorden framfor fjellet Heilhornet, bak fjellet kan ein sjå fjorden Kjelda
Foto:
Erlend Bjørtvedt
 

**Sørfjorden** er ein fjord i Bindal kommune i Nordland og Nærøysund kommune i Trøndelag. Fjorden strekkjer seg 19 km sørvestover til Simle i botn av fjorden.

Fjorden har innløp mellom Terråk i søraust og Hjartøya i nordvest. Grenda Breivika ligg på sørsida av fjorden og frå dette punktet vert fjorden smalare. Ved Årsandøya stikk fjordarmen Kollbotnet sørover. Riksveg 801 følgjer sørsida av fjorden frå Terråk og går over Kollstraumen, innløpet til Kollbotnet, på Kollstraumen bru. På andre sida møter han Fylkesveg 17 som følgjer fjorden vidare vestover på sørsida. 

Ved Djupvikvågen snur fjorden nordvestover og ved Kvitnesodden vestover igjen. Har smalnar fjorden enno meir inn og ved Simlestraumen går Fylkesveg 17 over fjorden og held fram nordover. Frå her og inn Simlebotn følgjer fjorden fylkesgrensa mellom Nord-Trøndelag og Nordland.

Bakgrunnsstoff
--------------

1. ↑  *Nasjonal verneplan for veger, bruer og vegrelaterte kulturminner, sjå eign bolk om Kollstraumen bru.* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 11. november 2007, henta 12. mars 2008

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Frå norddelen av Sørfjorden, med utsyn retning sør
**Sørfjorden** er ein 38 kilometer lang sidefjord av Hardangerfjorden i Hardanger i Vestland fylke. Fjorden strekkjer seg frå der Utnefjorden deler seg i Sørfjorden og Eidfjorden og sør til Odda. 

Fjorden har innløp mellom Trones i nordvest, rett sør for Utne, og Kyrkjenes i søraust, rett nord for Kinsarvik. Ved innløpet stikk Kinsarvikbukti sørover til Kinsarvik og frå her går det ferje nordover til Utne og Kvanndal i Granvin lenger nord. 

Sørfjorden i Hardanger og Sørfjorden ved Osterøy
Odda ligg inst i Sørfjorden. *(Foto: Gunleiv Hadland)*
Langs fjorden finn ein på vestsida frå nord til sør Grimo, Jåstad, Aga og Agatunet, Syreflot, Vikebygd med Bleie og Nå, Eitrheim og Tokheim. Mellom Eitrheim og Tokheim ligg industriområdet Norzink. På austsida av fjorden ligg mellom anna Kinsarvik, Lutro, Lofthus, Børve, Sekse, Segelgjerd, Fresvik, Hovland og Tyssedal. Inst i fjorden finn ein Odda sentrum.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Kommunane som offisielt er ein del av Satander *comarca* er i raudt; I lyst raudt er dei kommunane som administrativt ikkje er ein del av denne *comarcaen*, men som naturleg høyrer til området.
**Santanderbukta** er både ein *comarca* i Cantabria og det største estuaret på nordkysten av Spania, med eit areal på 22,42 km², ei lengd på 9 km og ei breidde på 5 km. Sidan byen Santander og storbyområdet til byen  ligg ved bukta, bur nesten halvparten av folkesetnaden i regionen rundt bukta.. Den menneskelege påverknaden på bukta er derfor stor. 

Ved munningen av bukta ligg Sardinero-strendene og Mouroøya med eit fyr. Innløpet til den indre delen av bukta er mellom Magdalenahalvøya og sandbankane på El Puntal, ei lang rekkje strender og sanddyner som vernar dei indre områda av bukta. 

Store myrområde rundt bukta er drenerte og i dag nytta som grassletter, hamneområdet i Santander og nye industri- og bustadområde.

Elvar og riaer
--------------

Fleire elvar munnar ut i Santanderbukta. Dei viktigaste av desse er Solia, San Salvador, Astillero, Ria del Carmen, Ria del Roas, Ria de Cubas og Miera. 

Utsyn over Santanderbukta.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Webkamera over Santanderbukta
* HD-kamera over bukta
* Bilete av Santander og Cantabria, inkludert Santanderbukta

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bay of Santander» frå Wikipedia på engelsk, den 26. september 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *El Diario Montañés* *El área de la bahía estará integrada por nueve ayuntamientos según la Universidad de Cantabria*
2. ↑  *El Diario Montañés* *El 50 por ciento de la población*

Koordinatar: 43°28′N 3°48′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Santamartastifthale** |
| SantamartastifthaleSantamartastifthale |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** NT Nær trugaUtbreiinga av Santamartastifthale Utbreiinga av Santamartastifthale |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Omnfuglar Furnariidae |
| **Slekt:** | *Synallaxis* |
| **Art:** | **Santamartastifthale** *S. fuscorufa* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Synallaxis fuscorufa***P.L. Sclater, 1882 |

**Santamartastifthale** (*Synallaxis fuscorufa*) er ein fugl i omnfuglfamilien som er endemisk for Colombia med utbreiing avgrensa til eit lite område lengst nord i landet, Sierra Nevada de Santa Marta.

Skildring
---------

Santamartastifthalen er ein omnfugl med rund kroppsform og mykje lang hale på totalt ca. 17 centimeter. Han veg rundt 16 gram. Skuldrene er gråolivenfarga, noko av kroppssidene olivenfarga, elles er fjørdrakta mykje lys raudbrun. Både nebbet og beina er mørke.

Han kan treffast så lågt som 760 moh. men lever helst mellom 2000 og 3000 moh. Her beitar dei insekt og anna leddyr i kratt og tett underskog og rører seg mest ein til to meter, men òg opptil 7 meter over bakkenivå. Dei kan beite i familiegrupper og i fleirartsflokkar, men mest vanleg parvis.

Storleiken på populasjonen er estimert til under 10 000 individ og er minkande. Trugsmåla er utviding av jordbruksområde, skogfelling og nedbrenning av vegetasjon.

Kjelder
-------

* Remsen, J.V. Jr (2003) *Rusty-headed Spinetail (Synallaxis fuscorufa)* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 8. juli 2015
* BirdLife International (2015) Species factsheet: *Synallaxis fuscorufa*. Henta frå  den 8. juli 2015

Referansar

1. 1 2 3  BirdLife International (2015)
2. ↑  Remsen, J.V. Jr (2003)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Flickr.com Bilete på flickr.com, frå ProAves, Colombia
**Kalevi Oikarainen** (fødd 27. april 1936) er ein finsk tidlegare langrennar frå Kuusamo som vart verdsmeister på 50 km i 1970.

Oikarainen slo gjennom då han i 1959 vann ein klar siger på 15 km i Holmenkollen. Tre år seinare vart han nummer tre på 15 km i Lahti. I 1965 vann han nettopp 15 km i Lahti.

Fyrst under Ski-VM 1966 i Oslo fekk Oikarainen sin meisterskapsdebut, med ein 11. plass på 30 km. Ei veke etter gjekk han den fyrste etappen for det finske laget som sikra seg sølvmedalje i 4 x 10 km stafett, klart slått av Noregs fire utvalde løparar. Laget bestod elles av Hannu Taipale, Kalevi Laurila og Eero Mäntyranta. Dei same fire utøvarane vann bronsemedaljar på stafetten under Vinter-OL 1968 i Grenoble, der Oikarainens beste individuelle plassering var sjuandeplassen på tremila. Seinare i OL-sesongen vart han andremann på 30 km i Svenska skidspelen i Falun og i 1969 kom han på tredjeplass på 15 km i Lahti.

Ved Ski-VM 1970 i Strbske Pleso i dåverande Tsjekkoslovakia vart Oikarainen nummer 12 på opningsdistansen 30 km. Avslutningsdagen i meisterskapen overraska han med å vinne gullmedaljen på femmila, eit halvt minutt framom Vjatsjeslav Vedenin. Med tredjeplass på 15 km og andreplass på 50 km stadfesta Oikarainen den gode forma då Lahti-spelen 1970 gjekk av stabelen få veker etter verdsmeisterskapen. Han fekk gå 50 km under Vinter-OL 1972 i Sapporo, men braut løpet.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
Forskjellige eigensvingingar for eit 1D-gitter.
Ei **eigensvinging**, ein **normalmodus** eller ei **normalsvinging** til eit oscillerande system er eit rørslemønster der alle delar av systemet har ei sinusforma svinging med same frekvens. Frekvensane til normalmodusane i systemet er kjend som naturlege frekvensar eller resonante frekvensar. Ein fysisk lekam, som ein bygning, ei bru eller eit molekyl, har fleire normalmodusar (og samsvarande frekvensar) som er avhengig av struktur og samansetting. 

Eigensvingingane til eit mekanisk system er enkle frekvensløysingar av rørslelikningane; den mest generelle rørsla til eit system er ei superponering av eigensvingingane. Modusane er normale på den måten at dei kan flytte seg sjølvstendig, altså at å utløyse ein modus aldri vil påverke røsla i ein annan modus. I mange system svarar dette til å redusere ei rekkje kopla osillatorar, til ei gruppe dekopla, effektive osillatorar. 

Det er vanleg å nytte eit fjør-masse-system for å syne ein deformbar struktur. Når eit slikt system svingar med desse naturlege frekvensane, vil alle mssane flytte seg med same frekvens. Fasane til massane er dei same, slik at dei alle passerer både likevektspunktet (nullpunktet) og den maksimale amplituden samstundes. Den praktiske sida ved dette kan kome til syne for bygningar under jordskjelv. Om eit jordskjelv fører til at eit system svingar nær dei naturlege frekvensane, kan ein få ei maksimal forskyving av ein etasje i forhold til ein annan etasje, avhengig av modusen. Bygningar kan sjølvsagt berre tole ein viss grad av forskyving før han rasar saman. Ein kan køyre modellar av bygningar for å finne eigensvinginga deira for slik å sjekke om utforminga er trygg eller ikkje. 

Eigensvingingar vert nytta i bølgjeteori, optikk, kvantemekanikk og molekylar dynamikk.

Sjå òg
------

* Spesifikke former:
	+ Langsgåande modus
	+ Transvers modus
* Innan fysikk:
	+ Bølgjer
	+ Optikk
	+ Harmonisk svinging
	+ Vibrasjonsspektroskopi
	+ Kvantemekanikk
		- Schrödingerlikninga
		- Bølgjefunksjon
	+ Harmonisk serie
	+ Seismologi
	+ Jordskjelvvern
	+ Modusform
	+ Romakustikk
* Matematisk verktøy:
	+ Lineær algebra
	+ Normalvektor
	+ Differensiallikning
	+ Fourieranalyse
	+ Sturm-Liouville-teori
	+ Grenseverdiproblem

Bakgrunnsstoff
--------------

* Javasimulering av kopla oscillatorar.
* Bilete av ein kaffikopp som som vibrer med normalsvinging Arkivert 2010-01-13 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Normal mode» frå Wikipedia på engelsk, den 24. november 2009.*
Kaldfront. Den kalde lufta presser den varme lufta oppover, og det blir danna skyer.
Ein **kaldfront** er definert som grensa mellom to luftmassar av ulik temperatur, der den kaldare lufta erstattar den varmare lufta. Fronten er nesten alltid knytt til eit lågtrykk. Den kaldare lufta er tyngre, og kiler seg dermed inn under den varme lufta. Den varme lufta blir løfta, kondenserer og dannar skyer, hovudsakleg av type cumulus. Ein kaldfrontpassasje fører oftast til at vinden endrar styrke og dannar vertikale rørsler (turbulens) som kan føre til atmosfæriske forstyrringar føre og like bak kaldfronten som regnbyer, torebyer, byelinjer og i verste fall tornadoar. Lufta bak kaldfronten er vanlegvis tørrare og kaldare enn lufta den byter ut, så i det ein kaldfront passerer vil temperaturen som regel falle. Om vinteren kan det derimot skje at lufta nær overflata er kaldare enn lufta som blir bytta ut i samband med ein kaldfront. Då vil temperaturen stige i luftlaga nær overflata. Dette blir kalla ein maskert kaldfront. 

Frontsystem med varmfront (raud), kaldfront (blå) og okkludert front (lilla) i samband med eit lågtrykk.
Kaldfrontar er kjenneteikna ved kraftige vertikale luftrørsler. Og dei konvektive skyene som oppstår fører ofte til regnbyer eller torevêr. På baksida av ein kaldfront blir det ofte oppklåring før ustabil luft overtar i kaldsektoren eit stykke bak fronten. Her blir det ofte danna cumulusskyer og byevêr. Kaldfrontar er òg assosiert med vindskjer (endring av vindretning og vindstyrke), der vinden ofte dreiar med klokka etter at fronten har passert (t.d. frå sørvest før fronten til nordvest bak fronten). Dette vindskjeret fører til ein konvergens (opphoping) av luft nær fronten, som også er med på å bidra til at lufta stig. I tillegg vil vindstyrken som regel auke gradvis etter kvart som kaldfronten nærmar seg med rolegare vind bak fronten. 

Ein skil mellom to typar kaldfrontar, *anafront* og *katafront*. Anafront er den «klassiske» skildringa av ein kaldfront, der kaldlufta presser den varmelufta oppover og det blir danna skyer og nedbør. Ein katafront er ein front der lufta ofte søkk langs frontflata. Visst kaldlufta trenger igjennom ei kaldfrontflate i høgare nivå kan det føre til kraftig instabilitet som kan gje byger eit godt stykke føre bakkefronten. Dette vert kalla ein «split front» eller dobbel kaldfront. Katafrontar har ofte mindre nedbør og svakare vindskjer i sjølve fronten enn anafrontar, i tillegg til raskare oppklåring etter fronten. 

Ein kaldfront oppstår som regel i eit frontsystem i lag med ein varmfront. Kaldfronten flyttar seg raskare enn varmfronten, og den delen av varmfronten som kaldfronten har innhenta blir kalla ein okkludert front eller okklusjon. 

På vêrkart er kaldfronten markert med blå linjer og trekantar som viser retninga fronten flyttar seg.
**Dartmoor** er eit høglandsområde i Devon i England. Dartmoor og området rundt er verna som nasjonalpark med eit areal på 954 km².

High Willhays er det høgaste punktet
Området består av myrlandskap med fleire hundre granittoppar, kjent som *tors*. Det høgaste punktet er High Willhays, 621 moh. Det er svært mange fornminne i området.

Delar av Dartmoor har vorte brukt som militær skytebane i meir enn 200 år. Resten er ope for fri ferdsel, og området tiltrekker mange turistar.

Nasjonalparken blir styrt av eit *National Park Authority* med 22 medlemmar.

Dartmoor var med i fjernsynsserien *Seven Natural Wonders* som det fremste av dei sju i det sørvestlege England.

### Elvar

River Erme ved Ivybridge
Dartmoor er nedslagsfelt for mange elvar i Devon. Dart-elva, som har gjeve namn til området, byrjar med dei to elvane East Dart og West Dart, som renn saman ved Dartmeet. Andre elvar som renn ut frå Dartmoor er Teign, Taw, Tavy, Avon og Lyd. 

Nokre av elvane i Dartmoor er blitt demma opp for å laga drikkevassreservoar, som Avon og South Teign (Fernworthy Reservoir).

Kjelder
-------

1. ↑  «General Information Factsheet». Dartmoor National Park Authority. Arkivert frå originalen 8 September 2008. Henta 12. juli 2009.
2. ↑  «Avon Dam, Devon». *South West Lakes Trust*. Henta 22. april 2022.
3. ↑  Gearing, David. «Source Area». *The Teign Catchment*. Henta 24. april 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Dartmoor» frå Wikipedia på bokmål, den 29. juni 2011.*

* *Denne artikkelen bygger på «Dartmoor» frå Wikipedia på engelsk, den 7. januar 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Dartmoor**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |