|  |
| --- |
| **Svartaugebønne** |
| SvartaugebønneSvartaugebønne |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Orden:** | Erteblomordenen Fabales |
| **Familie:** | Erteblomfamilien Fabaceae |
| **Underfamilie:** | Faboideae |
| **Stamme:** | Phaseoleae |
| **Slekt:** | *Vigna* |
| **Art:** | *V. unguiculata* |
| **Underart:** | **Svartaugebønne** *V. u. unguiculata* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Vigna unguiculata unguiculata*** |

Mogen, opna svartaugebønne i belg og belg i utvikling.
Svartaugebønner i og ute av belgar.
**Svartaugebønne** er ei bønne som blir dyrka til mat over heile verda. Det er ein underart av augebønne, ein plante frå den gamle verda som blei domestisert i Afrika.

På engelsk er det vanleg å kalla bønnene *black-eyed pea* eller *black-eyed bean.* Ein utbreidd kommersiell variant er California Blackeye, som er bleikfarga med ein tydeleg svart flekk. Det finst talrike sortar i Sørstatane, mange av dei rekna som arveplantar, med bønner som varierer i storleik frå små «lady peas» til svært store bønner. Fargen på «augo» kan vera svart, brun, raud, rosa eller grøn. Alle ertene er grøne når dei er nyskrelte og brune når dei er tørre. Ein populær variasjon av bønna er *purple hull pea* eller *mud-in-your-eye pea*; denne er vanlegvis grøn med ein framståande lilla eller rosa flekk. Det som for tida er akseptert botanisk namn for bønna er *Vigna unguiculata* subsp. *unguiculata*, men tidlegare var ho klassifisert i slekta *Phaseolus*. *Vigna unguiculata* subsp. *dekindtiana* er den ville slektningen og *Vigna unguiculata* sub sp. *sesquipedalis* er slektningen meterbønne. Andre bønner med litt liknande utssjånad, som *frijol ojo de cabra* (‘geiteaugebønner’) i nordlege Mexico, som av og tid blir omtalt som svartaugebønner, og omvendt.

Historie
--------

Svartaugebønna stammar frå Vest-Afrika, men er blitt dyrka så langt unna som i India og Kina sidan forhistorisk tid. Frå 1600-talet blei ho dyrka i Virginia av afrikanske slavar som var blitt førte til Amerika i lag med innfødde plantar frå heimlandet sitt. Avlinga kom òg til å bli utbreidd i Texas. George Washington Carver promoterte dyrking av bønna fordi ho som ei belgfrukt kunne tilføra nitrogen til jorda, samstundes som ho har høg næringsverdi. I heile sørstatsområdet av USA er svarteaugebønna framleis ein utbreidd ingrediens i tradisjonell matlaging, som soul food.

Dyrking
-------

Bønneplanten er varmeelskjande, og må fyrst såast etter at all fare for frost er forbi og jorda er varm. Frø som er sådde for tidleg vil rotna før dei spirer. Svartaugebønne er ekstremt tørketolerante, så ein bør unngå overdriven vatning.

Etter at ein har planta eit bønnefrø skal det byrja å veksa etter 2-5 dagar.

Lukkebringande nyttårsmat
-------------------------

Nyttårsdagen i Alabama: svartaugebønne, skinke og peparsaus.
### Sørstatane i USA

I Sørstatane i USA finst det ein tradisjon for at å eta svartaugebønner eller ein rett med dei, Hoppin' John, på nyttårsaften vil føra til velstand i det nye året. Bønnene blir vanlegvis tilreidde i lag med svinekjøt for å gje smak (som flesk, fatback, skinkebein eller svinekjakar) og hakka lauk, og servert med ein sterk chilisaus eller ein sterk eddik. Det tradisjonelle måltidet inkluderer også kål, collard, nepe sennepsblad og skinke. Sidan bønnene svulmar opp når ein kokar dei, symboliserer dei velstand, dei grøne blada symboliserer pengar, og svinekjøt representerer positiv rørsle, fordi grisar rotar framover når dei leitar etter mat. Cornbread, som representerer gull, blir ofte servert til dette måltidet.

*Lobia*-karri, ein rett med svartaugebønne frå India.
Svartaugebønner inneheld mellom anna kalsium (41 mg), folat (356 μg), protein (13,22 g), fiber (11,1 g) og vitamin A (26 IE), med mindre enn 840 kilojoules (200 kilocalorie) matenergi i ein porsjon på 170 gram (6 oz).

### Afrika og Midtausten

I Egypt blir bønnene kalla *lobia*. Dei kan kokast med lauk, kvitlauk, kjøt og tomatjus til ein kjent rett, servert med egyptisk ris med litt pastina (minipasta) kalla *shaerya* i.

I Jordan, Libanon og Syria blir *lobya* eller grøne svartaugebønner kokt med lauk, kvitlauk, skrella og hakka tomat, olivenolje, salt og svart pepar.

I Nigeria og Ghana i Vest-Afrika og i Karibia finn ein tradisjonelle retter som blir kalla *akara* eller *koose*. Dette er små frityrsteikte kaker eller bollar av moste svartaugebønner. I Nigeria finst ein pudding kalla 'moin-moin' laga av mosa bønner med krydder og nokre planteingrediensar som blir dampa. Denne blir servert i lag med til dømes pap, ris eller garri.

### Asia og Stillehavet

I Indonesia blir svartaugebønner kalla kacang *tunggak* eller *kacang tolo*. Dei blir vanlegvis brukt i karri-rettar som *sambal goreng*, ein sterk raudfarga karrirett, *sayur brongkos* eller *sayur lodeh*.

Bønna blir brukt over heile India. I Nord-India blir ho kalla *lobia* eller *rongi* og kokt som dal, servert med kokt ris. I Maharashtra blir bønna kalla *chawli* og brukt til ein karri kalla *chawli amti* eller *chawli* *usal*. I Karnataka blir bønna kalla *alsande kalu* og blir brukt til *huli*, ein populær type karry. I Sør-Kanara-distriktet blir ho kalla *lathanay dha beeja* og blir kokt i krydra kokosnøttpasta til å laga ein sausete eller ein tørr karrirett. I Tamil Nadu blir bønna kalla *karamani* eller *thattapayaru* og blir brukt i ulike rettar, mellom anna ein salataktig *sundal* (ofte under høgtidene Ganesj tsjaturthi og navaratri). I Andhra Pradesh er bønna kjend som *alasandalu* og blir brukt til ulike rettar, med vada som den mest populære. I Kerala er dei ein del av sadhya-retten olan.

I Vietnam blir svartaugebønner brukt i ein søt dessert som blir kalla *chè đậu trắng* (svartaugebønner og klissete ris med kokosmjølk).

### Europa

Blansjerte svartaugebønner blir brukte på Kypros (φρέσκο λουβί, fresko luvi), i Hellas (μαυρομάτικα) og i Tyrkia (börülce salatası) til salat med dressing av olivenolje, salt, sitronsaft, lauk og kvitlauk.

I Portugal blir svartaugebønner serverte med kokt torsk og potatar, med tunfisk og i salatar.

### Amerika

Nord-Amerika
"Hoppin' John", som er laga av svartaugebønner eller andre belgfrukter, ris og svinekjøt, er ein tradisjonell retter i delar av sørlege USA.

*Texas caviar*, ein annan tradisjonell rett, er ein bønnesalat laga av svartaugebønner som er marinerte i ei vinaigrette-aktig dressing og hakka hvitløk.

Sør-Amerika
I den nordaustlege delstaten Bahia i Brasil, særleg i byen Salvador, blir svartaugebønner (*feijão fradinho*) brukt i ein tradisjonell gaterett av vestafrikansk opphav som blir kalla *acarajé*. Bønnene blir skrelte og moste, og mosen av dei blir forma til ballar og frityrsteikte i palmeolje (*dendê*). Typisk blir ein *acarajé* delt i to og servert med fyll av *vatapá*, *caruru*, hakka grøna og raude tomater, steikt soltørka reker og heimelaga chilisaus.

I nordlege delar av Colombia blir bønnene brukte til å laga ei steikt kake kalla *buñuelo*. Ein har bønnene i vatn i nokre timar for å lausna skalet og mjukna dei. Skalet blir så fjerna for hand eller ved hjelp av ei manuell kvern. Deretter blir bønnene moste og ein tilset egg til ein får ei mjuk blanding. Blandinga blir steikt i varm olje. Retteen kan vera eit nærande frukostmåltid.

I Guyana og på Trinidad og Tobago er dette ein av den mest populære bønnetypen som blir servert med ris. Dei kan også lagast til for seg som ein smårett eller forrett. På nyttårsdagen (som i Guyana og Surinam blir kalla ‘Gamleårskvelden’) lagar familiar ofte ein tradisjonell rett som blir kalla *cook-up rice*. Retten består av ris, svartaugebønner og andre belgfrukter og ulike kjøtslag som er kokte i kokosmjølk og krydra. Etter tradisjonen skal denne retten vera det første ein et i det nye året fordi han bringer lukke. Cook-up rice er òg ein vanleg kvardagsrett.

Kjelder
-------

1. ↑  West, Michael O. (1. mars 2019), «Afterword Quilting the Black-Eyed Pea», *To Turn the Whole World Over* (University of Illinois Press): 257–272, ISBN 9780252042317, doi:10.5622/illinois/9780252042317.003.0013, henta 31. mars 2022
2. ↑  West, Michael O. (1. mars 2019), «Afterword Quilting the Black-Eyed Pea», *To Turn the Whole World Over* (University of Illinois Press), s. 257–272, ISBN 9780252042317, doi:10.5622/illinois/9780252042317.003.0013, henta 31. mars 2022
3. ↑  «variation | Definition, Examples, & Facts | Britannica». *www.britannica.com* (på engelsk). Henta 10. mars 2022.
4. ↑  Stephanie (6. august 2015). «Measures of Variation: Definition, Types and Examples». *Statistics How To* (på engelsk). Henta 9. mars 2022.
5. ↑  «Showing Food Black-eyed pea - FooDB». *foodb.ca*. Henta 17. september 2021.
6. ↑  «Showing Food Black-eyed pea - FooDB». *foodb.ca*. Henta 17. september 2021.
7. ↑  «Are black-eyed peas really peas?». *Library of Congress*. Henta 17. september 2021.
8. ↑  «Cultivation - Definition, Meaning & Synonyms». *Vocabulary.com* (på engelsk). Henta 10. mars 2022.
9. ↑  «Area - Definition, Meaning & Synonyms». *Vocabulary.com* (på engelsk). Henta 11. mars 2022.
10. ↑  Joseph E. Holloway. «African Crops and Slave Cuisine». California State University Northridge. Arkivert frå originalen 19. september 2009. Henta 31. januar 2010.
11. ↑  «Eventually - Definition, Meaning & Synonyms». *Vocabulary.com* (på engelsk). Henta 10. mars 2022.
12. ↑  «Ingredient - Definition, Meaning & Synonyms». *Vocabulary.com* (på engelsk). Henta 11. mars 2022.
13. ↑  «soul food | Description, History, & Ingredients». *Encyclopedia Britannica* (på engelsk). Henta 17. september 2021.
14. ↑  Avery, Dennis T. «Drought-tolerant Black-eyed Peas at Center Stage - by Dennis T. Avery». *www.hudson.org* (på engelsk). Henta 17. september 2021.
15. ↑  Ellner, Rachel (31. desember 2008). «Celebrate New Year's with black-eyed peas». *Nashua Telegraph*.
16. ↑  Greene, Teri (2. januar 2009). «A Tasty Tradition: New Year's meal means good luck, good eats». *Montgomery Advertiser*: 2, 3A. Arkivert frå originalen 24. oktober 2014. Henta 2. januar 2009.
17. ↑  Patillo, Dennis (1. januar 2019). «Black-eyed peas, collards, cornbread ring in a prosperous new year». *Victoria Advocate, The (TX)*. Henta 2. desember 2019.
18. ↑  «Show Foods». Ndb.nal.usda.gov. Arkivert frå originalen 18. desember 2012. Henta 4. juni 2014.
19. ↑  Noha (27. januar 2020). «Loubiya (Egyptian Black Eyed Pea Stew)». *Sugar & Garlic* (på engelsk). Henta 24. mai 2022.
20. ↑  
Compare:
Houston, Lynn Marie (2005). *Food Culture in the Caribbean*. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. s. 99. ISBN 978-0-313-32764-3. «Fritters [...] are common [...]. Made from peas in the Dutch Caribbean, they are called cala, and in the French and English Caribbean they are called by their Yoruban name, akkra (or accras). They are most often made from mashed black-eyed peas, spiced with hot peppers, and then deep fried.»
21. ↑  «Black Eye Bean Curry - Punjab Chawli, Rongi Masala - Recipes Shop, Buy Online». Store.indianfoodsco.com. Arkivert frå originalen 6. juni 2014. Henta 4. juni 2014.
22. ↑  «Black eyed beans curry». Chakali. 3. september 2014. Henta 4. juni 2014.
23. ↑  «Alasande Kalu Huli /Curried Black eyed Peas And Soppina Palya/Stirfried Amaranth». Taste of Mysore. 11. september 2008. Henta 4. juni 2014.
24. ↑  «Karamani Sundal/Lobia Sundal Recipe - Ganesha Chaturthi Naivedyam Recipes». Indian Khana. 6. september 2013. Henta 5. september 2016.
25. ↑  «Swiss Chard and Black Eyed Beans». Thursdayfordinner.com. 19. desember 2008. Arkivert frå originalen 25. desember 2014. Henta 4. juni 2014.
26. ↑  Joyce Sáenz Harris. «Try Some Texas Caviar». The Dallas Morning News. Henta 19. oktober 2008.

* *Denne artikkelen bygger på «Black-eyed pea» frå Wikipedia på engelsk, den 24. juli 2023.*