|  |
| --- |
| **Falkefamilien** |
| Brunfalk, Falco berigoraFoto: John O'NeillBrunfalk, *Falco berigora*Foto: John O'Neill |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Underklasse:** | Neognathae |
| **Overorden:** | Neoaves |
| **Orden:** | **Falkefuglar** Falconiformes |
| **Familie:** | **Falkefamilien** FalconidaeVigors, 1824 |

**Falkar og karakaraer** er rundt 64 artar av dagaktive rovfuglar som utgjer falkefamilien Falconidae og er utbreidd over det meste av verda. Familien er einaste medlemen i ordenen **Falconiformes**. Fuglar i falkefamilien liknar haukar. Dei har skarpe klør, krumt nebb og godt syn.

Skildring
---------

Falkar og karakaraer er små til mellomstore rovfuglar, som varierer i storleik frå svartflankefalkonett, på 35 gram, til jaktfalk, som kan vege så mykje som 1 735 gram. Dei har sterkt krumt nebb, kraftig bøygde klør og framifrå syn. Fjørdrakta er vanlegvis i fargene brunt, kvitt, kastanje, svart og grått, ofte med spraglete mønster. Det er liten skilnad i fjørdrakta mellom kjønna, sjølv om nokre artar har noko kjønnsdimorfisme i klårleik i fjørdrakta.

Dei skil seg frå haukefuglar ved å avlive byttet med nebben i staden for med føtene sine. Dei har ei «tann» på sida av nebben som medverkar til eigenskapen.

Utbreiing og habitat
--------------------

Familien har ein nær kosmopolitisk distribusjon, fråverande berre frå den tettaste skogen i Sentral-Afrika, nokre avsidesliggande oseanisk øyar, Arktis og Antarktis. Nokre artar har ei særs vid utbreiing, spesielt den kosmopolitiske vandrefalk, som strekkjer seg frå Grønland til Fiji, og har den vidaste naturlege hekkedistribusjon av alle fuglar. Andre artar har meir avgrensa distribusjonar, særleg øyendemiske artar som mauritiusfalk. Dei fleste naturtypar blir utnytta, frå tundra til regnskog og ørkenar, sjølv om det generelt finst fleire fuglar i ope lende og til og med skogartar har ein tendens til å velje seg øydelagd skog og utkant av skog. Nokre artar, hovudsakleg i slekta *Falco*, er fullt ut trekkfuglar, der nokre artar i Eurasia overvintrar så langt borte som i Afrika, andre artar kan vere delvis trekkfuglar. Amurfalk har ei av dei lengste migrasjonsrutene og flyg frå Aust-Asia til det sørlege Afrika.

Åtferd
------

### Føde

Falkar og karakaraer er predatorar, nyttar fuglar, små pattedyr, krypdyr, insekt og åtsel som matkjelder. Ei vanleg førestilling er at fuglar i falkefamilien er raske rovfuglar. Dette er tilfelle for slekta *Falco* og nokre falkonettar og andre artar, men spesielt karakaraer er meir langsame i søk etter føde. Neotropiske skogsfalkar er mangslungne skogsjegerar. Fleire artar, særleg av slekta *Falco*, vil hamstre føde. Dei er einsame jegerar eller vaktar territorium i par, sjølv om dei kan danne store flokkar under trekket. Somme artar er spesialistar, til dømes er latterfalk spesialist på slangar, men andre artar er meir mangslungne.

### Hekking

Falkar og karakaraer hekkar generelt parvis, men rundt 10 % av artane er kolonihekkarar, til dømes kveldsfalk. Dei er monogame, sjølv om nokre karakaraer òg kan bruke fadderstrategiar, der yngre fuglar hjelper vaksne, i regelen foreldra, i å få fram eit neste kull med ungar. I regelen byggjer ikkje falkar reir, med unnatak av karakaraer, men tek over reir frå andre fuglar, til dømes hekkar afrikapygméfalk i reir lagde av vevarar, eller legg egg på berghyller. Eit eggkull er på 2-4 egg, for det meste ruga av hoa. Rugetidene varierer frå art til art og er korrelert til kroppsstorleik, frå 28 dagar for mindre artar og opp til 35 dagar for dei største. Ungar er flygedyktige etter 28-49 dagar, igjen varierande med artsstorleik.

Relasjonar til menneske
-----------------------

Falkar og karakaraer har eit komplisert tilhøve til menneske. I oldtidas Egypt vart dei guddommeleggjorte i form av Horus, himmelgud og solgud, og var stamfar til faraoane. Karakaraer var òg ein del av aztekarane sine legender, nordkarakara er i dag meksikansk nasjonalfugl. Falkar vart viktige i den tidlegare ofte kongelege sporten falkoneri. Dei har òg vorte forfylgde for predasjonen sin på vilt og husdyr, og forfylging har ført til utrydding av minst éin art, guadalupekarakara. Fleire isolerte artar har gått kraftig tilbake, ingen meir enn mauritiusfalk, som ein gong talte berre fire individ. IUCN reknar at rundt fem falkeartar er trua av utrydding, inkludert tartarfalk.

Artslista
---------

Afrikapygmefalk, *Polihierax semitorquatus*Foto: Steve Garvie

Falkar og karakaraer i rekkjefylgje etter Clementslista versjon 6.8 frå august 2013 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*.

**Slekt *Micrastur***

* Haukskogfalk, *Micrastur ruficollis*, Barred Forest-Falcon, LC, Vieillot, 1817
* Blyskogfalk, *Micrastur plumbeus*, Plumbeous Forest-Falcon, VU, Sclater, 1918
* Kvitaugeskogfalk, *Micrastur gilvicollis*, Lined Forest-Falcon, LC, Vieillot, 1817
* Panskogfalk, *Micrastur mintoni*, Cryptic Forest-Falcon, LC, Whittaker, 2002
* Gråryggskogfalk, *Micrastur mirandollei*, Slaty-backed Forest-Falcon, LC, Schlegel, 1862
* Halsbandskogfalk, *Micrastur semitorquatus*, Collared Forest-Falcon, LC, Vieillot, 1817
* Loretoskogfalk, *Micrastur buckleyi*, Buckley's Forest-Falcon, LC, Swann, 1919

**Fem slekter karakaraer:** *Daptrius*, *Ibycter*, *Phalcoboenus*, *Caracara* og *Milvago*

**Slekt *Herpetotheres***

* Latterfalk, *Herpetotheres cachinnans*, Laughing Falcon, LC, Linné, 1758

**Slekt *Spiziapteryx***

* Parakittfalk, *Spiziapteryx circumcincta*, Spot-winged Falconet, LC, Kaup, 1852

**Slekt *Polihierax***

* Afrikapygmefalk, *Polihierax semitorquatus*, Pygmy Falcon, LC, Smith, 1836
* Orientpygmefalk, *Polihierax insignis*, White-rumped Falcon, NT, Walden, 1872

**Slekt *Microhierax***

* Halsbandfalkonett, *Microhierax caerulescens*, Collared Falconet, LC, Linné, 1758
* Svartflankefalkonett, *Microhierax fringillarius*, Black-thighed Falconet, LC, Drapiez, 1824
* Kvitpannefalkonett, *Microhierax latifrons*, White-fronted Falconet, NT, Sharpe, 1879
* Filippinarfalkonett, *Microhierax erythrogenys*, Philippine Falconet, LC, Vigors, 1831
* Sløyfefalkonett, *Microhierax melanoleucos*, Pied Falconet, LC, Blyth, 1843

**Slekt *Falco*** 38 typiske falkar, inkludert dei fem artane som hekkar i Noreg: tårnfalk, dvergfalk, lerkefalk, jaktfalk og vandrefalk. Kveldsfalk er ein gjest.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Falconidae» frå Wikipedia på engelsk, den 17. april 2011*

### Referansar

1. ↑  Tordoff, Andrew (2002). «Raptor migration at Hoang Lien Nature Reserve, northern Vietnam» (pdf). *Forktail* **18**: 45–48.
2. ↑  Collopy, M.W. (1977). «Food Caching by Female American Kestrels in Winter». *Condor* **79** (1): 63–68. doi:10.2307/1367531.
3. ↑  Ille, R.; Hoi, H.; Grinschgl, F.; Zink, F. (2002). «Paternity assurance in two species of colonially breeding falcon: the kestrel *Falco tinnunculus* and the red-footed falcon *Falco vespertinus*». *Etologica* **10**: 11–15.
4. ↑  Clements, J.F.; T.S. Schulenberg; M.J. Iliff; B.L. Sullivan; C.L. Wood; D. Roberson (august 2013), *The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.8* (CSV), Cornell Lab of Ornithology, henta 10. august 2014
5. ↑  Syvertsen, P. O. Ree, V. Hansen, O. B. Syvertsen, Ø. Bergan, M. Kvam, H. Viker, M. & Axelsen, T. 2008. *Virksomheten til Norsk navnekomité for fugl (NNKF) 1990-2008. Norske navn på verdens fugler.* Norsk Ornitologisk Forening sin nettstad (publisert 22.5.2008)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar av falkar hos Internet Bird Collection

| * v
* d
* e
Fuglar |
| --- |
| Anatomi | Fugleanatomi |
| Åtferd | Læte**·** Maurfølging**·** Maurbad**·** Fuglebølging**·** Trekk**·** Omvendt trekk**·** Stasjonær åtferd |
| Evolusjon | Fugleevolusjon**·** Utrydding av fugleartar |
| Taksonomi:            Basale fuglar | Strutsar**·** Nanduar**·** Kiviar**·** Kasuarfuglar**·** Tinamuar |
| «Avanserte»fuglar | Andefuglar**·** Hønsefuglar**·** Natteramnar**·** Feittfugl**·** Potuar**·** Froskemunnar**·** Uglesvaler**·** Seglarfuglar**·** Turakoar**·** Trappar**·** Gaukefuglar**·** Mesittar**·** Sandhøns**·** Duefuglar**·** Tranefuglar**·** Dukkarar**·** Flamingoar**·** Vade-, måse- og alkefuglar**·** Solrikser og kaguar**·** Tropikkfuglar**·** Lommar**·** Pingvinar**·** Stormfuglar**·** Storkar**·** Sulefuglar**·** Pelikan- og hegrefuglar**·** Hoatzin**·** Haukefuglar**·** Ugler**·** Musfuglar**·** Kurolar**·** Trogonar**·** Horn- og hærfuglar**·** Råkefuglar**·** Spettefuglar**·** Seriemaer**·** Falkefuglar**·** Papegøyefuglar**·** Sporvefuglar |
| Fossile fuglar | Archaeopteryx |
| Menneske og fuglar | Ornitologi |
| Oversyn | Fuglar etter klassifisering**·** Fuglar etter biogeografi**·** Fugleslekter**·** Rovfuglar**·** Sjøfuglar**·** Petrellar**·** Symjefuglar**·** Vadefuglar**·** Vassfuglar |