|  |
| --- |
| **Krypdyr** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Infrarike:** | Deuterostome dyr Deuterostomia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Infrarekkje:** | Kjevemunnar Gnathostomata |
| **Megaklasse:** | Beinfiskar Osteichthyes |
| **Overklasse:** | Tetrapodar Tetrapoda |
| **Klasse:** | **Krypdyr** ReptiliaLaurenti, 1768 |

Ulike krypdyr, snitt av Ernst Haeckel
**Krypdyr** eller **reptil** er ein klasse virveldyr med ca 8000 artar i 4 ordenar. Dei var dei første virveldyra som utvikla egg som klarte seg utan vatn, og utvikla seg for omkring 300 millionar år sidan.

Skildring
---------

Krypdyr finst i mange ulike variantar, som alle har det til felles at dei er vekselvarme og har tørr hud kleidd med hornplater eller -skjel. Dei er utbreidd i alle slags biotopar i heile verda, og alle saman (sjølv dei havlevande) pustar med lunger.

Reptilane formeirar seg ved indre befruktning og legg egg. I egga ligg fosteret i ei væskefylt pose med ei amnionhinne og eit læraktig skal utanfor. Nokre artar skjelkrypdyr før levande ungar, men det er fordi egga ligg inne i kroppen (ofte utan skal) heilt til fosterutviklinga er ferdig.

Utvikling
---------

Krypdyra stammar frå amfibiane, som dei skilde seg ut frå for om lag 300 millionar år sidan. Det eldste kjende krypdyret vert kalla *Hylonomus* og høyrde med i underklassen *Anapsida*, som vert kjenneteikna av massive hovudskallar utan opningar for anna enn augo, nasebor, munn og ryggrad.

Tidleg i utviklinga skilde klassen seg i tre ulike underklassar. To av dei har overlevd fram til i dag. I tillegg til anapsidane (i dag representert ved skjelpadder) reknar ein med diapsidane (i dag krokodillar, skjelkrypdyr og bruøgler) og synapsidane (som seinare utvikla seg til pattedyra).

Dei mest kjende forhistoriske krypdyra var dinosaurane, som høyrde til diapsidane og døydde ut for 65 millionar år sidan. Det er brei semje om at fuglane utvikla seg frå denne gruppa for om lag 150 millionar år sidan.

Utbreiing
---------

Hoggorm er eit vanleg krypdyr i Europa, mellom anna i Noreg. Foto: Alastair Rae

Krypdyr finst i heile verda, men er mest utbreidd i tropiske og subtropiske strok. Ein kan finna dei i dei aller fleste biotopar, frå tørre ørkenar til ope hav. I Noreg finst fem artar: Hoggorm, buorm, firfisle, stålorm og slettsnok. I tillegg førekjem det ein sjeldan gong at havskjelpadder som uekte karett og havlærskjelpadde driv i land i norske farvatn.

Klassifisering
--------------

Krypdyra vert rekna som ei parafyletisk gruppe, det vil seie at organismane i gruppa ikkje naudvendigvis er nærare i slekt med kvarandre enn med medlemmar av andre grupper. T.d. er krokodillane nærare i slekt med fuglar enn med andre reptil.

* *Reptilia* eller *Sauropsida*
	+ *Parareptilia*
		- *Mesosauridae* (utdøydd)
		- *Procolophonomorpha* (utdøydd)
	+ *Diapsida*
		- *Lepidosauromorpha*
			* *Ichthyopterygia*? (fiskeøgler (utdøydd))
			* *Sauropterygia*? (svaneøgler (utdøydd))
			* *Lepidosauria*
				+ *Sphenodontia* (bruøgler)
				+ *Squamata* (skjelkrypdyr: slangar, øgler og ormeøgler)
		- *Archelosauria*
			* *Testudines* (skjelpadder)
			* *Archosauria*
				+ *Crocodilia* (krokodiller)
				+ *Pterosauria* (flygeøgler (utdøydd))
				+ *Dinosauria* (dinosaurusar (utdøydd))
					- *Saurischia* (utdøydd)
						* Fuglar *Aves*
					- *Ornitischia* (utdøydd)

Sjå òg
------

* Søvn hjå dyr

Kjelder
-------

* *Norges dyr*, Cappelen 1992]
* Krypdyr, engelsk wikipedia
* Synapsidar, engelsk wikipedia

Bakgrunnsstoff
--------------

* (no) *krypdyr* hos ArtsdatabankenRedigere på wikidata
* (en) *krypdyr* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasenRedigere på wikidata
* (en) *krypdyr* i Encyclopedia of LifeRedigere på wikidata
* (en) *krypdyr* i Global Biodiversity Information FacilityRedigere på wikidata
* (sv) *krypdyr* hos DyntaxaRedigere på wikidata
* (en) *krypdyr* hos Fauna EuropaeaRedigere på wikidata
* (en) *krypdyr* hos FossilworksRedigere på wikidata
* (en) *krypdyr* hos ITISRedigere på wikidata
* (en) *Kategori:Reptilia* – bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* (en) *Reptilia* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* *Reptilia* – detaljert informasjon på WikispeciesRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE
* Dyntaxa

 |