recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Dissosiasjon** i kjemi og biokjemi i ein generell prosess der ioniserte stoff (kompleksar eller saltar) som vert skild frå kvarandre eller delt inn i mindre partiklar, ion eller radikalar. Vanlegvis er prosessen reversibel. Når ein set ei Bronsted-Lowry-syre i vatn, vil den kovalente bindinga mellom eit elektronegativt atom og eit hydrogenatom verte broten ved heterolyse, som fører til eit proton og eit negativt ion. Dissosiasjon er det motsette av **assosiasjon** og **rekombinasjon**. Prosessen vert ofte forveksla med ionisering.

Dissosiasjonskonstanten
-----------------------

For revisible dissosiasjonar i kjemisk likevekt er

AB er i likevekt med A + B
Dissosiasjonskonstanten *K*d er forholdet mellom dissosiert og udissosiert stoff

{\displaystyle K\_{d}=\mathrm {\frac {[A][B]}{[AB]}} }
der klammeparentesane syner til likevektskonsentrasjonane av kvar art.

Sjå òg
------

* Ionisering
* Syre
* Base i kjemi

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dissociation (chemistry)» frå Wikipedia på engelsk, den 9. november 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
*Sjå òg fylkesveg 956 (fleirtyding)*
**Fylkesveg 956 i Nordland** går mellom Vikosen og Bremnes i Sortland kommune. Vegen er 16 km lang og går for det meste flatt langs Sortlandssundet, med høgste punkt ca 30 moh på Nevernes.

Opphavleg vart det bygd små kjerrevegar mellom gardane i området, slik det også var mange andre stader i Vesterålen. Samanhengande veg mellom gardane og rundt Gåsfjorden vart bygd på 1930-talet. Seinare fekk vegen status som fylkesveg. Også vegen til Holm hadde status som fylkesveg, men den vegbiten vart klassifisert ned til kommunal veg på 1980-talet. I siste halvdel av 1980-talet og fyrste halvdel av 1990-talet fekk vegen fast dekke. Vegen til Holm har framleis grusdekke.

Vegen på sørsida av Gåsfjorden vart tidlegare sperra av snøras fleire gonger om vinteren. På byrjinga av 1990-talet vart vegen utbetra og eit par rasvollar vart bygd, noko som gjorde at ein ikkje lenger har måtta stenge vegen grunna snøras.

Fylkesveg 956 har ein del tungtrafikk grunna transport av søppel til søppelplassen til avfallsselskapet Reno-Vest på Bremnes.

Kommunar og knutepunkt
----------------------

Krysset ved Vikosen

 **Sortland**

* **820** Vikosen
* Privat veg til (nedlagde) Maskinførerskolen for landbruk, Vikeid
* Vik
* Fagernes
* Gåsfjorden
* Gåsbøl
* Nevernes
* Bogen
* Kommunal veg frå Bremnesvatnet til Holm (6,0 km)
* Endepunkt Bremnes
* Privat veg vidare til søppelplassen åt Reno-Vest på Bremnes

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens vegvesen – trafikkmeldingar Fv956
* Statens vegvesen – trafikkmeldingar
**Hov i Ålen** er ein gard i Holtålen kommune i Trøndelag fylke. Det har vore skyss-stasjon, kyrkje, gilde og tingstad på garden og han er det gamle senteret i rørosregionen. Han blei senter for Ålen kommune i 1854 og er i dag skole- og adminstrasjonssenter for Holtålen kommune, med adresse Hovsletta.

På staden finst store felt med gravhaugar der det under krigane med Sverige frå 1573 til 1814 vart bygd skansar. Ein del av ei gammal stavkyrkje på garden står i dag på Trøndelag Folkemuseum i Trondheim, som del av Haltdalen stavkyrkje. Før koparmalmen som grunnla Røros Kobberverk vart funne av Hans Aasen i 1644 var det einast vidsveimde Ålen med *Tynset skog* der Røros bergstad seinare voks fram mellom gamle setervollar. I mellomalderen hadde Ålen høgaste prosent bondeodel i Trøndelag, med konsentrasjon kring Hov. Der gjekk vegen frå Härjedalen i aust saman med vegen frå Østerdalen i sør.

Det gamle bygdesenteret har ned gjennom tidene vore opphavet for mange kjende ætter. Bergsvein var fornamnet mest nytta på sjølve Hov. I nyare tid er første offentlege person ein "Herr Bersuend Hoff" på 1600-talet. Han hadde kallsbrev på å verta prest i Holtålen, vart vraka av kyrkjelyden, slik Johan Falkberget fortel i "Nattens brød", der hovudpersonen An-Magritt køyrer med Hovistuten. Både ho og stuten har i dag statue i bygda, kapellanens namn vart ført vidare av fengselsdirektør Bergsvein Hov (1910-1992). Garden og folket er òg omtala i boka "Av jarleætt" kor Falkberget kallar garden for "Tun".

Kjelder
-------

* Jørn Sandnes: *Ødetid og gjenreisning*, 1971.
* Ole Stuevold Hansen: *Bygdefortællinger fra Tydalen*, 1870
* Eystein Eggen: *Litt om Hov i Ålen*, Gauldalsminne 1991
* Visted og Stigum: *Vår gamle bondekultur*, 1951
**Otto Dahl** (16. juni 1914–16. januar 1978) var ein norsk skatterevisor frå Hamar og stortingsrepresentant frå Arbeidarpartiet for Hedmark i tida 1954-69.

Dahl var son til ein barbermeister. Sjølv gjekk han ut av middelskulen i 1931 og ein handelsskule i 1933. Deretter var han i to år assistent på kemner- og borgarmeisterkontoret i Hamar, før han frå 1935 og fram til 1942 var assistent ved Hedmark skatteinspektørkontor. Sidan var han 1942-47 rekneskapkontrollør og 1947-70 bedriftsrevisor ved same kontoret. Frå 1970 til 1978 var han fylkesrevisor i Hedmark.

Frå 1945 til 1959 var Dahl medlem i Hamar bystyre, ein stor del av tida sat han i formannskapet. Hausten 1953 vart han vald inn på Stortinget frå valkrinsen Hedmark, og vart sidan attvald dei tre neste stortingsvala. Dei tolv fyrste sesjonane var han medlem i Militærkomiteen, nestformann i komiteen frå 1957 til -65. Siste fire åra på Tinget var han medlem i Sosialkomiteen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Otto Lous Mohr** (8. mars 1886–23. juni 1967) var ein norsk lækjar og universitetsrektor. Han var gift med Tove Mohr og bror til Hugo Lous Mohr. Tove Pihl var dotter hans.

Karriere
--------

Otto Lous Mohr tok medisinsk embetseksamen i 1917, og var professor i anatomi frå 1919 til 1952 ved Universitetet i Oslo. I tida frå 1938 var han styrar av Universitetets arvelighetsinstitutt, i tillegg var han frå 1946 rektor ved universitetet til han gjekk av i 1952. 

Attåt ei rad genetiske og biologiske avhandlingar skreiv Mohr fleire lærebøker og populærvitskaplege bøker. Hans *Arvelighet og sykdom* kom også ut i Sverige, USA og Kina. Han gav også ut publikasjonar om humanistiske og sosiale emne.

Mohr tok initiativet til at Norges almenvitenskapelige forskningsråd vart oppretta. Frå 1945 til 1957 var han styreformann i Norsk Rikskringkasting.

Kjelder
-------

* 

* «Otto Lous Mohr» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Dr. Otto Herschmann** (4. januar 1877–14. juni 1942) var ein austerriksk symjar og fektar. Han er ein av få som har vunne olympisk medalje i meir enn éin idrett.

Olympisk symjekarriere
----------------------

Herschmann deltok fyrst under sommar-OL 1896 i Aten på 100 meter fri. Han vann sølv med tida 1:22.8, seks sekund bak gullvinnaren Alfréd Hajós.

Olympisk fektekarriere
----------------------

Herschmann returnerte til sommar-OL i 1912 der han deltok som ein del av det austerrikske fektelaget. Laget vann sølv i sabelfekting.

På den tida var han president i den austerrikske olympiske komité. Han er den einaste presidenten i ein nasjonal olympisk komité som har vunne OL-medalje medan han innehadde stillinga.

Konsentrasjonsleir og død
-------------------------

Herschmann vart arrestert i Wien av nazistane, og deportert 14. januar 1942, til utryddingsleiren Sobibor. Han døydde i konsentrasjonsleiren Izbica i tysk-okkuperte Polen seinare same år.

Hall of Fame
------------

Herschmann, som var jøde, vart teken inn i International Jewish Sports Hall of Fame.

7. november 2001 vart ein vegstrekning, Otto-Herschmann-Gasse, i Simmering i Wien kalla opp etter han.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Otto Herschmann frå Engelsk Wikipedia .*

### Fotnotar

1. ↑  Jewishsports: Otto Herschmann
2. 1 2  *Sports-reference: Otto Herschmann Olympic Results*, arkivert frå originalen 26. oktober 2012, henta 15. august 2012
3. ↑  [ 209.85.165.104: INTERNATIONAL OLYMPIC COMMITTEE – OLYMPIC GAMES
4. ↑  Schaffer, Kay; Smith, Sidonie (2000). *The Olympics at the Millennium: Power, Politics, and the Games*. Rutgers University Press. s. 60—62. ISBN 978-0-8135-2820-5.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
Grava til Otto I i Magdeburg.
**Otto I** eller **Otto den store** (23. november 912–7. mai 973) var den første tysk-romerske keisaren etter gjenopprettinga av det tysk-romerske riket i 962.

Frå 936 var Otto I tysk (austfrankisk) konge og frå 951 konge av Italia. Han vart utnemnd til tysk-romersk keisar i 962, eit rike som offisielt bestod fram til 1806. I forsøka sine på å kristne Norden og dei slaviske folka, sende han ut mange misjonærar til område som seinare vart nasjonane Polen og Tsjekkia (tidlegare kjend som Bøhmen). Misjonen førte til at desse folka vart katolske og ikkje ortodokse slik som resten av dei slaviske folka. Otto vert også kalla «Europas befriar» etter å ha stått imot ungarske åtak, særleg ved Lechfeldslaget i 955.

Otto I var son av Henrik I fuglefangaren og den andre kona hans, Mathilda den heilage av Sachsen. Han var gift med Eadgyth eller Edith av England (død 946) og Adelheid av Burgund (død 999). Han hadde følgjande born:

1. Ludolf
2. Liutgard, gift med Konrad den raude av Lothringen
3. Mathilda, abbedisse av Quedlinburg
4. Otto II

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Otto I av Det tysk-romerske riket**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Trude Charlotte Gimle** (fødd 2. desember 1974) er ein tidlegare alpinist frå Aurskog som vann to NM-gull i 1997 og vart nummer fem i kombinasjonen under VM i alpine greiner 1999. Ho var medlem av Aurskog/Høland Alpinklubb.

Karriere
--------

Tre veker før dei olympiske vinterleikane 1994 tok til på Lillehammer overraska dei norske alpinkvinnene Marianne Kjørstad og Trude Gimle med å verte nummer fire og fem i eit verdscuprenn i slalåm i Maribor. Dermed fekk dei delta på Lillehammer, der Gimle kom på 15. plass i slalåm-tevlinga.

Gimle vann si fyrste NM-medalje då ho tok sølv i slalåm under NM i alpine greiner 1994 i Narvik, einast Trine Bakke rann fortare. Året etter kopierte Gimle slalåmsølvet i NM på Bjorli, og tok same sesongen bronsemedaljen i utfortevlinga i Melhus.

Under NM i alpint 1997 i Hemsedal vann Gimle både utforrennet og den alpine kombinasjon. Ho deltok i Vinter-OL 1998 i Nagano, med ein 16. plass i utfor som beste resultat. Seint i OL-sesongen vart toppen av resultatlista i NM-slalåm den same som i 1994, Bakke tok gullet og Gimle sølvet. 

Gimle opnnådde tre tredjeplassar i verdscuprenn, fyrst i slalåm i Maribor i 1995 og så i 1998/99-sesongen i to kombinasjonstevlingar. I VM i alpine greiner 1999 i Vail imponerte ho med å verte nummer fem i kombinasjonen.

Ho la opp i 2003, etter fleire magre sesongar.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Trude Gimle – Profil og resultatoversikt hos FIS
* Trude Gimle i olympedia.org
**Truels Wiel** (1744–1807) var ein norsk kanselliråd og handelsmann, og blir rekna som stamfar til Halden-greina av slekta Wiel. 

Truels Wiel og broren Claus vart oppfostra hjå den eldste broren deira, Peder Wiel som opphavleg kom frå Strømsø i Drammen. Medan både Peder og Claus døydde barnlause, var Truels opphavet til ein familie som markerte seg sterkt innan handelslivet i det som då heitte Fredrikshald.

Si første utdanning som handelsmann hadde Truels Wiel i forretninga til broren Peder før han reiste utanlands for vidare studier. Då han kom attende byrja han for seg sjølv med tømmer- og trelasthandel. Etterkvart som dette kasta av seg, kjøpte han seg gradvis opp med skog og jordeigedomar i området rundt Fredrikshald. På slutten av 1700-talet vart han rekna som ein av dei største jordeigarane i Sør-Noreg. Hovudparten av eigedomane låg i Idd og Enningdalen, og mange av dei vart halden på familien sine hender i lang tid.

I tillegg til jordland, åtte Truels Wiel fleire sagbruk og bygardar i Fredrikshald. Han var òg reiar og hadde 7 av byen sine største skuter som alle gjekk i jamn fraktefart. I byen si teneste var han ei årrekke som stadskaptein.

Han var gift med Elisabeth Sophie Arbo, dotter av Strømsø-kjøpmannen Johannes Arbo. Saman hadde dei 8 born, to søner og fem døtrer. Arveoppgjeret etter Truels Wiel tok heile fem år å sluttføre, men synte til slutt ein eigedom på over 530.000 riksdalar som vart fordelt med 106.300 riksdalar på sønene Johannes og Mads. Døtrene fekk 53.150 riksdalar kvar.
**Truls og Trine** var eit julehefte teikna av Arild Midthun. Teksten var forfatta av Terje Nordberg og Dag Kolstad. Det første heftet, *Truls og Trine redder julen*, vart utgjeve til jul i 1983. Det var det første nyskapte norske seriejuleheftet sidan 1956. Dette heftet har vorte rekna som innleiinga til ein periode med fleire nyproduserte norske teikneseriar.

Hovudpersonane i «Truls og Trine» er to sysken som er 10-12 år gamle. Av andre figurar møter ein mest nissar, troll og dyr.

Teikneserien «Truls og Trine» har kome berre som julehefte.

Utgåver
-------

* 1983: *Truls og Trine redder julen* - tekst av Terje Nordberg og Dag E. Kolstad, teikning Arild Midthun, utgjeve av Semic. Ny utgåve i 1998
* 1984: *Truls og Trine. Julemysteriet* - tekst av Terje Nordberg og Dag E. Kolstad, teikning Arild Midthun
* 1985: *Truls og Trine : Trolljul* - tekst av Terje Nordberg og Dag Kolstad, teikningar av Arild Midthun, Bladkompaniet

Kjelder
-------

* Haakon W. Isachen: *Ingen jul uten Juleheftene* Egmont serieforlag 2004

### Fotnotar

1. ↑  Haakon W. Isachen: *Ingen jul uten Juleheftene*. side 145
Truandedåp i Benin.
Truandedåp ved Guam.
**Truandedåp** (eller *truandesdåp, dåp av truande*) er i kristen samanheng dåp av menneske etter deira eige ønskje og i samsvar med hans eller hennar personlege vedkjenning av si kristentru. Dåpstypen blir også kalla **vaksendåp** for å skilja han frå barnedåp.

Innanfor kristendommen er dåpen eit sakrament som formidlar Guds nåde. Baptistane held fast ved at den einskilde sjølv må ville ta imot Guds nåde for at dåpen skal kunne gje noka meining. Pinsevennene praktiserer òg dåp av truande. Den som vil bli døypt, fortel forsamlinga korleis han eller ho kom til tru, og på denne kjenninga vert vedkomande døypt i eit offentleg møte i forsamlinga. Dåpen skjer ved heil neddykking under vatn ein augneblink, som eit symbol på at ein vert gravlagd til det nye livet i Jesus.

I Noreg vert dåp av truande praktisert mellom anna av Det norske baptistsamfunn og innan pinserørsla.

Kjelder
-------

1. ↑  *«Dåpen» i Det norske baptistsamfunn*, arkivert frå originalen 21. mai 2009, henta 22. januar 2009
2. ↑  *www.krlweb.net - om dåpen i pinserørsla*, arkivert frå originalen 28. oktober 2007, henta 22. januar 2009
**Tiksi** (russisk skrift Тикси, jakutisk Тиксии/Tiksii) er ein kommune og ei bymessig busetjing i republikken Sakha i Russland med hamn og stor flyplass. Hamna ligg til Laptevhavet nær ei av elveosane i Lenadeltaet. Innbyggjartalet var 4 557 (2015).

Historie
--------

I august 1901 leitte den russiske polarskipet «Zarya» i Laptevhavet etter det legendariske Sannikov Land (Zemlja Sannikova), men vart snart blokkert av drivisen omkring Nysibirøyane. Polarforskaren baron Eduard Toll forlét skipet saman med tre andre og forsvann. Skipet enda opp på øya Brusneva i Tiksibukta, og vart liggjande der.

Flylpassen i Tiksi.
Byen vart grunnlagd i 1933 med hamn som ein viktig stoppestad på den nordlege sjøruta, den russiske maritime transportlinja i Arktis halden open av isbrytarar. Ho hadde samband til ei handelsrute langs elva sørover til resten av Sakha og så langt sør som Ust-Kut ved Irkutsk. 
Sidan 1939 har staden hatt status som bymessig busetjing.

Flyplassen vart bygd 1 km lenger mot nord på 1950-talet med ein rullebane på 3000 m. Samstundes vart det laga to andre flystriper av same storleik lenger frå byen. Desse er seinare nedlagde. Plassane var framskotne basar for bombefly som skulle nå USA.

Ved samanbrotet av Sovjetunionen i 1989 og den økonomiske nedgangen som følgde, forsvann det meste av transportverksemda, og ein stor del av folka flytta.

Flyplassen er enno ein viktig base for det russiske luftforsvaret. På plassen er det mest stasjonert Tupolev Tu 95-MS-bombefly. Persontransport går med Antonov An-24.
I 2018 la Nordflåten fram planar om å bygge ein lite base i området med 11 bygningar som vil vere samanbundne med passasjer med tak over.

Folkesetnadsutvikling
---------------------

| År | Innbyggjarmengd |
| --- | --- |
| 1989 | 11 649 |
| 2002 | 5 873 |
| 2010 | 5 063 |

Tala er frå folketeljingar.

Kjelder
-------

1. ↑  ЧИСЛЕННОСТЬ ПОСТОЯННОГО НАСЕЛЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ПО МУНИЦИПАЛЬНЫМ ОБРАЗОВАНИЯМ на 1 января 2015 года (**komprimert fil, .rar**) Arkivert 2021-11-05 ved Wayback Machine. Innbyggjartal i russiske administrative einingar 1. januar 2015. Henta 25. august 2015.
2. ↑  Atle Staalesen (3. september 2018). «Russia builds another military base in East Arctic».
3. ↑  Том 1. Численность и размещение населения Arkivert 2013-03-15 ved Wayback Machine. gks.ru

* *Denne artikkelen bygger på «Tiksi» frå Wikipedia på bokmål, den 28. januar 2017.*
Dingeneset sett frå sjøen Foto: Bjarne Thune

Dingeneset sett frå sjøen Foto: Bjarne Thune

Dingeneset sett frå sjøen Foto: Bjarne Thune

**Dingeneset** er eit nes som ligg på nordsida av Dingjevågen ved Dingja i Gulen kommune i Vestland. På neset står Dingenes fyr. Dingeneset, ved innløpet til Sognefjorden, var i historisk tid grensa mellom Haurdafylket (Hordaland) og Sygnafylket (Sogn).

Historie
--------

Omkring 15 m frå fyrlykta finst ei røys som no er svært øydelagt. Det skal ha vore funne mannebein i røysa. I bronsealderen vart det ofte laga slike røyser over døde stormenn, men ein veit ikkje når røysa på Dingeneset stammer ifrå.
I sagaen er det fortalt om eit stort slag ved Dingeneset i år 978 mellom Håkon Ladejarl og kong Ragnfrød Eiriksson.

Fylkesgrense
------------

Dingeneset var frå eldgamle tider grense mellom Hordaland og Sogn. 
Den delen av nåverande Gulen kommune som ligg sør for Dingeneset, høyrte i dansketida inn under futen i Nordhordaland. Også Gulen kyrkje låg under Nordhordland prosti fram til 1773. Da vart Eivindvik prestegjeld, det vil seie det som no utgjer den søre delen av Gulen kommune, lagt under futen i Ytre Sogn og vart ein del av Sogn og Fjordane fylke ( Nordre Bergenhus amt).

Referansar
----------

1. ↑   Snorres kongesoger

Litteratur
----------

* Kleiva, Ivar; *Gulen i Gammal og ny tid*, Gulen kommune 1996,

Bakgrunnsstoff
--------------

* NRK fylkesleksikon: «Den gamle fylkesgrensa ved Dingeneset» besøkt 1. november 2010
* NRK fylkesleksikon: »Historia i Gulen» besøkt 1. november 2010

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
**Dingjaelva** er ei elv i Gulen kommune i Vestland. Ho er 0,5 km lang, og renn frå Dingevatnet (26 moh) til munning i Dingevågen ved bygda Dingja. Elva er den nedste delen av Dingjavassdraget, som er 11,1 km langt, med eit nedbørfelt på 28,0 km². Middelvassføringa ved munningen er 2,55 m³/s.

Elva har kjeldene sine i Bjørndalen, som ligg på den sørlegaste delen av Brossviksåta, og renn først mot vest til Risestølsvatnet. Her snur elva mot nord, og renn langs vestsida av Brossviksåta. Den renn gjennom Stølsvatnet (376 moh) og fortset nordover gjennom det tronge Tjørndalsgjelet ned til Brossvikvatnet. Mellom Brossvikvatnet og Dingevatnet renn den korte Eikedalselva mot vest, før vassdraget blir avslutta av sjølve Dingjaelva.

Dingjavassdraget ligg lågt og er prega av nærleiken til kysten. Det ligg i den smale kystsona kor plantelivet er dominert av oseaniske plantearter. Ein betydeleg del av nedbørfeltet er kledd med furuskog, og vassdraget er elles dominert av dei to store og djupe låglandsinnsjøane Dingevatnet og Brossvikvatnet, som begge har surt vann og er påverka av humus.

Dingjaelva vart verna mot kraftutbyggjing gjennom Verneplan IV for vassdrag.

Kjelder
-------

1. 1 2  NVE Atlas Arkivert 2011-03-06 ved Wayback Machine. *Norges vassdrags- og energidirektorat*
2. ↑  Jon Arne Eie, Per Einar Fauli, Jens Aabel: *Elver og vann. Vern av norske vassdrag*, Grøndahl og Dreyer, Oslo 1996, ISBN 82-504-2241-4

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Dingjaelva**

  

Koordinatar: 61°01′23″N 05°03′14″E﻿
**Dardiske språk** utgjer ein av dei fire hovudgreinene i den indoariske språkfamilien, som sjølv høyrer til dei indoeuropeiske språka. Språka blir snakka i austre Afghanistan, nordre Pakistan og dei omstridde, hovudsakleg indiske områda Jammu og Kashmir. Dei er alle lite kjende minoritetsspråk, bortsett frå kasjmiri, som er eit offisielt nemnd språk i India.

Omgrepet «dardisk» kjem frå Herodot sitt namn på landet i dagen nordaustre Afghanistan, *Dardikae*. Fleire folk som kjem frå nærliggande område er blitt kalla dardarar.

Dardiske språk er typisk blitt definerte som ei undergruppe av indoariske språk med sterk påverking frå nuristanske og iranske språk. Nuristanske språk blei lenge rekna med til den dardiske gruppa, men er etter studium av den norske lingvisten Georg Morgenstierne på 1970-talet blitt rekna som ei eiga gruppe. 

Alle dei dardiske språka har blitt påverka av mektigare nabospråk, slik at dei kan vera vanskelege å klassifisera samla. Dei blir gjerne tala av mindre grupper i område som kan vera uframkomelege på grunn av fjellterreng eller på grunn av væpna konfliktar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dardiske språk» frå Wikipedia på engelsk, den 10. juni 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Morgenstierne, G. *Irano-Dardica*. Wiesbaden 1973;
* Morgenstierne, G. *Die Stellung der Kafirsprachen*. In Irano-Dardica, 327-343. Wiesbaden, Reichert 1975
* Decker, Kendall D. *Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, Volume 5. Languages of Chitral.*
* National Institute of Pakistani Studies, Quaid-i-Azam University & Summer Institute of Linguistics  (PDF)
* Dardisk språkfamilietre på ethnologue.com

| * v
* d
* e
Dardiske språk |
| --- |
| kalasha**·** khowar**·** kasjmiri |
| Kohistanspråk | bateri **·** chilisso**·** gowro**·** indus-kohistani**·** kalami**·** kalkoti**·** tirahi**·** torwali**·** wotapuri-katarqalai |
| Kunarspråk | nordaustpashayi**·** nordvestpashayi**·** søraustpashayi**·** sørvestpashayi**·** dameli**·** gawar-bati**·** grangali**·** ningalami**·** zemiaki**·** shumashti |
| Shinaspråk | brokstat**·** domaaki**·** kohistani shina**·** phalura**·** savi**·** shina**·** ushojo |

| * v
* d
* e
Indoiranske språk |
| --- |
| indoarisk **·** dardisk **·** nuristansk **·** iransk |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
Garbadans på stranden i Gujarat.
**Garba** (gujaratiskrift ગરબા) er ein folkedans frå Gujarat vest i India. Dansen har namn etter *garbhadip*, der 'garbha' tyder 'krukke' eller 'livmor' og *dip* tyder 'lys'. Ei rund krukke med eit levande lys inni seg er tradisjonelt ein del av dansen. Tradisjonelt dansa ein garba ved kveldstid under høgtida navaratri ('ni netter').
Garba er blitt eit populært kjennemerke for gujaratikultur, og blir dansa fleire stader i India og resten av verda.

Garbadansarar i pynta læhnga tsjoliar ved eit Ambaji-tempel i Gujarat.
Garbakrukker med lys og hol.
Garba er tradisjonelt ein ringdans for kvinner til ære for gudinna Amba (Durga), og er særleg knytt til hinduhøgtida navaratri. Gudinna er symbolisert av garbakrukka, eit bilde eller ein skulptur i midten av ringen. Ved nokre høve held dansarane krukka på hovudet. Ei garbakrukke kan ha hol i sidene slik at lyset slepp ut. Ho kan elles vera måla i ein sterk farge, typisk kvit og raud, og pynta med blanke ting som speglar, perler, gullpynt eller zaritråd.

Deltakarane i dansen er typisk kledd i fargesterke klede som tradisjonell gudjaratisk læhnga tsjoli. Dei klappar rytmisk til dansen. 
Ein songar og trommar og eventuelt fleire musikarar akkompagnerer.

Garba er blitt påverka av fleire andre dansetypar, og blir i dag også dansa av menn. Han kan også dansast til andre høgtider og feiringar enn navaratri, som ved bryllaup.

Ein garbavariant er *ras garba*, også kalla *dandiya [ras]*, som blir dansa med stikker i hendene.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Garba**

Kjelder
-------


* Sinha, Aakriti (2006), *Let's Know Dances Of India*, Star Publications, s. 26, ISBN 9788176500975
* Halder, Ritam (October 20), «Gujaratis keep tradition alive in garba season», *Hindustan Times* (New Delhi), arkivert frå originalen 3. desember 2013, henta 25. november 2013
* Rodericks, Indira (Oct 1), «Garba pots find pride of place in the festive market», *Times of India*
* Mukherjee, Parul Dave, «Popular Festivals, Populist Visual Culture and Modi Masks», i Akeel Bilgrami, *Democratic Culture: Historical and Philosophical Essays*, s. 201
**Jo Ørjasæter** (30. august 1925–12. juli 2006) var ein norsk journalist, teater- og litteraturkritikar og sakprosaforfattar, fødd på Lillehammer.

Ørjasæter var utdanna filolog frå Oslo og USA, og arbeidde som kulturmedarbeidar i avisa Nationen i meir enn førti år. Samtidig skreiv han bøker om historia til Fjernsynsteatret, Det Norske Teatret og biografiar om Nils Collett Vogt og Nini Roll Anker. Boka om Anker skreiv han i lag med kona si, Tordis Ørjasæter.

Han var òg ein aktiv omsetjar og har blant mykje anna omsett bøker av Märta Tikkanen, Sara Lidman og Kerstin Ekman. Han fekk Kultur- og kyrkjedepartementets pris for omsetjing barne- og ungdomslitteratur tre gonger, for omsetjingane av *Dei teier meg i hel* av Inger Skote i 1975, for *Mor er inga heks* av Olov Svedelid i 1982 og *Det Jamie såg* av Carolyn Coman i 1997 For den sistnemnde fekk han òg Bastianprisen.

Han var son av Tore Ørjasæter og gift med Tordis Ørjasæter.

Referansar
----------

1. ↑   [*daud lenkje*]
2. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 22. oktober 2007, henta 21. april 2008

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Joachim Gotsche Giæver** (15. august 1856–29. mai 1925) var ein norsk-amerikansk bygningsingeniør, som er kjend for å ha bygd fleire skyskraparar og bruer i Dei amerikanske sambandsstatane. Han var mellom anna ansvarleg for å reisa den berande konstruksjonen til Fridomsgudinna i New York. Han vart fødd i bygda Jøvik i Troms, og studerte i Trondheim.

Virke
-----

Giæver utvandre til USA i 1882, der han blei teknisk teiknar (*draftsman*) ved jernbaneselskapet Northern Pacific i St. Paul i Minnesota. Eit år seinare flytta han til Pittsburgh i Pennsylvania, der han blei tilsett ved Schiffer Bridge Company.
I 1884 blei han overingeniør (*chief engineer*) ved føretaket.

I 1891 var Giæver teknisk nestleiar ved World's Columbian Exposition i Chicago. Han stod mellom anna bak hovudbygningen ved utstillinga, The Manufactures and Liberal Arts Building. Han var med på å utvikla H-bjelken, ein viktig del av moderne konstruksjon.

Frå 1898 til 1915 var han sjefsingeniør for D. H. Burnham & Company i Chicago. I 1916 gjekk han saman med Frederick P. Dinkelberg i firmaet Giaver and Dinkelberg, som mellom anna teikna bygningen 35 East Wacker Drive, «Jewelers building», den største bygningen i Amerika som ikkje sto i New York.

Giæver konstruerte også kuppelen til Hooker-teleskopet i California, det største teleskopet i verda til då.

I 1922 blei han gjeven St. Olavs Orden av kong Haakon.

Byggverk knytte til Giæver
--------------------------

* Fridomsgudinna, 1885Fridomsgudinna, 1885
* Flatiron Building, 175 Fifth Avenue, 1902 Flatiron Building, 175 Fifth Avenue, 1902
* Equitable bldg, Manhattan, 1915 Equitable bldg, Manhattan, 1915
* Grand Park Center, Chicago, 1922 Grand Park Center, Chicago, 1922
* 35 East Wacker Drive, «Jewelers building», 1925–27 35 East Wacker Drive, «Jewelers building», 1925–27
* Hooker-teleskopetHooker-teleskopet

Kjelder
-------

Referansar

1. 1 2 3 4 5 6  O.K. Årdal, «Noregs ukjente skyskraparkonge», nrk.no, 18. desember 2022.
2. ↑  Andersen, Håkon With (29. juni 2022). «Joachim Giæver». *Norsk biografisk leksikon* (på norsk).
3. ↑  Meyer, Michael Holmboe : «Norwegian-American Engineer saved Statue of Liberty», *The International Forum for Culture and Literature for Peace* Arkivert 2015-03-04 ved Wayback Machine.
4. ↑  Berglund, Nina (28. november 2011): «Norway’s own link to Lady Liberty», *Newsinenglish.no*
5. ↑  *35 East Wacker Drive* (Chicago Architecture Info)

---

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Joachim Gotsche Giæver» frå Wikipedia på bokmål, den 20. desember 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister

 |
**Jiří Parma** (fødd 9. januar 1963) er ein tsjekkisk tidlegare skihoppar som representerte både Tsjekkoslovakia og sidan Tsjekkia. Han vart verdsmeister i normalbakken i ski-VM 1987. Parma vann 1984-85 tre renn i verdscupen i skihopping og fire medaljar i lagtevlingar under verdsmeisterskap og vinter-OL.

### Aktiv

Parma debuterte i verdscupen i skihopping 30. desember 1980. I skiflygings-VM 1983 i Harrachov kom han på sjetteplassen. Midt i desember 1983 kom han på tredjeplass i eit storbakkerenn i verdscupen i Lake Placid. Fire veker seinare, 14. januar 1984, vann han i Harrachov sitt første verdscuprenn. Han deltok i begge renna under vinter-OL 1984 i Sarajevo, med ein tiandeplass i normalbakken som best. Straks etter dei olympiske leikane var han med på det tsjekkoslovakiske laget som kom på bronseplass i lagtevlinga i ski-VM i Engelberg. I mars 1984 tok han sin andre siger i verdscupen då han vann hopprennet i den Svenska skidspelen i Falun. Nokså nøyaktig eitt år seinare tok han i Örnsköldsvik sin tredje og siste siger i verdscupen.

Parma vann gullmedaljen i normalbakkerennet under VM 1987 i Oberstdorf. Med 224,4 poeng vann han ein klar siger, nesten åtte poeng føre Matti Nykänen med Vegard Opaas på bronseplassen. I storbakkenrennet vart Parma nummer ni. Parmas beste sesong var likevel 1988-sesongen, endå om han ikkje vann eit einaste renn. Han kom då på fjerdeplass samanlagt i verdscupen. I den tysk-austerrikske hoppveka vart han samanlagt nummer tre. Under vinter-OL 1988 i Calgary vart han nummer fem i normalbakken. Ein ny femteplass vart det i den neste olympiaden, 1992 i Albertville.

Parma vann fleire medaljar med nasjonale hopplag i dei internasjonale meiserskapstevlingane. Han var med på Tsjekkoslovakias bronselag i ski-VM 1989 i Lahti, og under vinter-OL 1992 i Albertville. Dessutan var han på sølvlaget i ski-VM 1993 i Falun. Under verdsmeisterskapen i Falun kom han på 6. og 8. plass i dei to individuelle renna, best var han i storbakken.

Parma vann tre renn i verdscupen og stod 17 gongar på pallen etter verdscuprenn. Han la opp som skihoppar i 1996.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jiří Parma» frå Wikipedia på tysk, den 21. januar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Jiří Parma – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Jiří Parma» (på engelsk). olympedia.org. Henta 25. januar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* NKC
* Munzinger (sport)

 |
**Gabriel Schanche Kielland** (4. mars 1760–5. mars 1821) var ein norsk forretningsmann og konsul. Han vart fødd og døydde i Stavanger. Slekta Kielland var på 1800-talet ei leiande handelsslekt i Stavanger.

### Liv og gjerning

Kielland arva ei rimeleg stor formue og heldt fram faren sitt handelshus under namnet «Jacob Kielland & Søn». Han var òg sjef for borgarvæpninga i Stavanger i 1784 og formann for dei utvalde mennene i byen frå 1786-1821. Som britisk visekonsul, preussisk konsulatmandat og hamburgsk visekonsul hadde han rimeleg store inntekter dels i forhandlingar med kaperar og innløysing av priser, dels i form av provisjon ved auksjonar over vrakgods.

I striden med England i 1801 organiserte han borgarvæpninga og innreidde batteria i tenleg stand. «Da Misvæxt i 1801 og 1802 og Vanskelighed for Tilførsel af Korn foraarsagede Mangel og Dyrtid i Stavanger Amt som i det hele vesten- og nordenfjeldske Norge, forsynede han uden mindste Fordel Byen og Distriktet med Korn, og det saa rigeligt, at Stavanger Amt kunde undvære og frabad sig den kongelige Understøttelse til Hjælp i Nøden, som de andre Amter begjærligen modtog.» Han mottok Kongen sin gullmedalje for edel dåd 17. juni 1803, han vart utnemnd til kongeleg agent med justisråd-rang i desember 1803, og Riddar av Dannebrogs orden 1809.

Kielland sette i gang bygginga av Ledaal til sommarbustad i 1799. Praktbygget stod ferdigstilt i 1803, og var sidan sete for eit pompøst selskapsliv. Jens Zetlitz var ein viktig bidragsytar ved festane.

Ved valet til Eidsvoldsforsamlinga var det eit lengre sjukeopphald som hindra han i å stille som kandidat. Han vart innvald som stortingsrepresentant frå 1815, men avstod frå vervet av omsyn til den svake helsa si.

Då han døydde var «Jacob Kielland & Søn» rekna som det førande handelshuset i landet.

Slekt
-----

Forfattaren Alexander Lange Kielland og målarinna Kitty Kielland var oldebarn av Gabriel Schanche Kielland.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Gabriel Schanche Kielland på  Arkivert 2018-04-23 ved Wayback Machine.
* Ledaal Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine. på  Arkivert 2005-05-09 ved Wayback Machine.
**Gabriel Olsson Ueland** (24. august 1828–14. april 1888) var ein nordk lærar, lensmann, gardbrukar og stortingsmann frå Heskestad i Rogaland. Ole Gabriel Ueland var far hans, Jonas Ueland ein bror.

Ueland gjekk i omgangsskule og las privat hos soknepresten i Lund. Ein vinter fekk han undervisning i Christiania. Sidan var han lærar i nokre år. Deretter var han 1856-71 lensmann i Heskestad. Frå 1859 var han gardbrukar på Ueland til han døydde. Han var ordførar nokre år og medlem av forlikskommisjonen.

Ueland representerte Stavanger amt på Stortinget frå 1862 til 1880. Han var 1862-63 medlem av kyrkjekomite nr 1, 1865-66 av kyrkjekomiteen og frå 1868 til -74 sekretær i justiskomite nr 2. 1875-76 medlem av justiskomiteen og 1877-80 medlem av valkomiteen og av gasje- og pensjonskomiteen. Ueland var medlem av Lagtinget 1871-73 og sekretær i same 1874-79. Han var visesekretær i Lagtinget i 1880 fram til 23. februar. Grunna sjukdom vart han då permittert, og møtte ikkje sidan på Stortinget, endå om han var vald for sesjonane 1880-82.

Han døydde på garden sin i Heskestad i 1888.

Kjelder
-------


* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Gabriel Olsson Ueland NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Struktur** i geologi syner til utsjånaden og fysiske særtrekk ved bergartane, slik dei kan observerast makroskopisk, det vil sei i blotningar. Dette er i motsetnad til tekstur som skildrar utsjånad og fysiske eigenskapar ned til mikroskopisk nivå. Det vertog nytta om særskilde makroskopiske fenomen eller danning i bergart eller berggrunn. 

Studiet av geologiske strukturer som har oppstått ved deformasjon kallast strukturgeologi. Om strukturar i større, regional målestokk nyttast omgrepet tektonikk.

Primære strukturer
------------------

Primære strukturar kan til dømes vere flytestruktur og putestruktur hos lavabergartar og rytmisk lagdeling og kulestruktur hos djupbergartar. Døme på primære sedimentære strukturar er gradert lagning og diagonalsjikting.

Sekundære strukturer
--------------------

Sekundære strukturer omfattar til dømes banding og skifrigheit i metamorfe bergartar, i tillegg til forskjellige former for oppsprekking, forskyving og folding.

Kjelder
-------

* Struktur: geologi. (15. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 13. august 2014 frå .
**Hassiba Boulmerka** (fødd 10. juli 1968) er ein algerisk tidlegare friidrettsutøvar frå Constantine, som i 1992 vann 1500 meter under Sommar-OL og vart den fyrste olympiske meisteren frå Algerie. Ho vann VM-gull på same distansen både i 1991 og 1995.

Aktiv
-----

Boulmerka deltok i OL 1988 i Seoul som 20-åring, og vart slått ut i forsøka både på 800 m og 1500 meter. Dei neste åra hadde ho stendig framgang, og i 1991 fekk ho sitt definitive internasjonale gjennombrot. Under verdsmeisterskapen i Tokyo vann ho då 1500 meter, og vart dermed den fyrste afrikanske kvinna som vart verdsmeister i friidrett.

Suksessen heldt fram då Boulmerka vann gullmedaljen på 1500 meter under sommarleikane i Barcelona i 1992, vinnartida 3.55,3 var afrikansk rekord i over 20 år. Det var fyrste gongen ein olympiske gullmedalje gjekk til ein utøvar frå Algerie. Sesongen etter sikra ho seg bronsemedaljen under friidretts-VM 1993 i Stuttgart.

I tida føre friidretts-VM i Göteborg sommaren 1995 hadde ho ikkje vunne ei einaste tevling. Men i finalen viste ho sine framifrå spurteigenskapar og tok gullet på 1500 meter med rimeleg god klaring til dei andre medaljevinnarane.

Etter eit par svake sesongar la ho opp i 1997.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1988 i Seoul: Utslått i kvalifiseringa (nr 14 – 4.08,3)
* VM 1991 i Tokyo: Gullmedalje – 4.02,2, framom Tatjana Dorovskikh (4.02,5)
* OL 1992 i Barcelona: Gullmedalje – 3.55,3, framom Ljudmila Rogatsjova (3.56,9)
* VM 1993 i Stuttgart: Bronsemedalje – 4.04,2
* VM 1995 i Göteborg: Gullmedalje – 4.02,4, framom Kelly Holmes (4.03,0)
* OL 1996 i Atlanta: Utslått i semifinalane (nr 22 – 4.08,3)

Kjelder
-------


* (en) Hassiba Boulmerka – Profil på nettsida til IAAF
* «Hassiba Boulmerka» (på engelsk). Sports-Reference. Arkivert frå originalen 2. desember 2016. Henta 30. januar 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Hassiba Boulmerka» frå Wikipedia på engelsk, den 14. august 2016.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Koordinatar: 62°19′4″N 5°52′41″E﻿

**Hasundhornet** eller **Hasundrabben** er ein fjelltopp i Ulstein kommune i Møre og Romsdal fylke. Han har ei høgd på 533 meter over havet. Fjellet har god utsikt over Ulsteinvik, Dimnøya og ut mot fuglefjellet Runde.
Hasundhornet er lettast tilgjengeleg etter ein grusa tursti som vart laga i 2020. Turstien går frå ein parkeringsplass ved Bulegene nesten til toppen. Turstien er ca 1.470 m lang, og har ein høgdeforskjell på ca 200 m. Hasundhornet er også godt tilgjengeleg frå andre kantar, mellom anna frå Garshol.

  

* Varden på Hasundhornet.Varden på Hasundhornet.
* Sikteplata på Hasundhornet.Sikteplata på Hasundhornet.
* Nærbilete av sikteplata på Hasundhornet.Nærbilete av sikteplata på Hasundhornet.
* Stien ned frå Hasundhornet.Stien ned frå Hasundhornet.

Kjelder
-------

1. ↑  «Faktaark, Kartverket: Hasundhornet / Hasundrabben». Kartverket. Henta 14. mai 2017.
2. ↑
3. ↑
4. ↑


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Lynsjing var ein utbreidd hatkriminalitet i USA frå slutten av 1800-talet og fram mot slutten av 1960-talet. I denne perioden blei omkring 3500 afroamerikanske og 1300 kvite menneske lynsja. Bildet viser lynsjinga av Lawrence Nelson i Okemah i Oklahoma, 25. mai 1911.
**Hatkriminalitet** er lovbrot motivert av hat eller fordommar. Motivet avgjer om eit overgrep kan karakteriserast som hatkriminalitet. Dersom det til dømes er rasistiske, framandfiendtlege, religionsfiendtlege eller homofobiske haldningar mot ein person eller ei gruppe som ligg til grunn for ugjerninga, er ugjerninga å sjå på som hatkriminalitet, utan omsyn til om dei som vert utsette for ugjerninga faktisk er å rekne til den gruppa hatet er retta mot.

Hatkriminalitet er etter definisjonen alltid ei uprovosert handling, sidan udådsmannen berre er motivert av den identiteten som offeret har eller vert trudd å ha. Dette gjer at hatkriminalitet ofte vil kunne vere meir skadeleg for dei som vert råka enn om ugjerninga hadde eit anna motiv, sidan dei ikkje berre vert krenkte fysisk, men i tillegg vert utsette for hat og forakt på eit vis som dei aldri kan vere trygge på er avgrensa til dei skuldige i den aktuelle saka, men som dei kan frykte er ein del av eit utbreitt mønster.

Hatefulle ytringar eller haldningar som kan kjennast krenkande eller sårande, er ikkje alltid å rekne som hatkriminalitet. Det er ikkje utan vidare ei kriminell handling å kome med hatefulle ytringar, eller å syne ei diskriminerande haldning. Hatefulle ytringar eller handlingar som er ulovlege etter straffelova må såleis skiljast frå dei utslaga av hat som ikkje er brot på straffelova, men som likevel kan vere ei sak for Likestillings- og diskrimineringsombodet, leiinga på skulen eller arbeidsplassen. Men ligg det trugsmål eller grov sjikane mot personar eller grupper i slike utsegner, vil det vere å rekne som hatkriminalitet. Nokre døme på hatkriminalitet er fysisk vald, trugsmål, skadeverk, ærekrenkingar, sjikane og diskriminering.
|  |
| --- |
| **Stripemuslingkreps** |
| Stripemuslingkreps Foto: Markus Lindholm, Anders Hobæk/Norsk institutt for vassforskingStripemuslingkreps Foto: Markus Lindholm, Anders Hobæk/Norsk institutt for vassforsking |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Klasse:** | Muslingkreps Ostracoda |
| **Orden:** | Podocopida |
| **Familie:** | Cyprididae |
| **Slekt:** | *Cypridopsis* |
| **Art:** | **Stripemuslingkreps** *C. vidua* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cypridopsis vidua***(O.F. Müller, 1776) |

**Stripemuslingkreps** (*Cypridopsis vidua*) er ein muslingkreps med markerte tverrstriper. Han lever i ei rad ulike habitat; til dømes i småe næringsrike dammar eller grøfter på dyrka mark om sumaren, og i fjellet. Stripemuslingkreps økslar berre med jomfrufødsel.

Stripemuslingkrepsar har lange symjehår og er soleis tilpassa symjing. Dei er ofte på farten mellom algar og vassplantar. Røyne syner at dei nyttar tettveksande matter av algar som skjul for å verna seg mot veidande fisk.

I Noreg er stripemuslingkreps ein av dei vanlegaste muslingkrepsartane. Han er særs vanleg over heile Austlandet og er dessutan regelmessig observert på Vestlandet. Han er funne ved 1 100 meters høgd på Ringebufjellet og er elles støtt observert i fjellet i Sør-Noreg.

Kjelder
-------

* Denne artikkelen nyttar som kjelde og kan innehalda tekst og formuleringar frå artikkelen *Stripemuslingkreps - Cypridopsis vidua* skriven av Markus Lindholm. Artikkelen vart utgjeven av Norsk institutt for vassforskning under lisensen CC BY 4.0. Henta 25. juli 2016.
***Strilen*** er ei avis som har hovudkontor i Lindås. Avisa kjem ut i Nordhordlandskommunane, samt i Gulen kommune i tidlegare Sogn og Fjordane. Ho kjem ut 3 gonger i veka.

Sjefsredaktør er Stig Erik Elliot. Avisa *Strilen* er i konkurranse med avisa Nordhordland.

Namnet *Strilen* kjem av «stril», eit namn på folket i Nordhordland og Midhordland utanom Bergen. Desse regionane vert ofte til saman kalla «Strilelandet».

Opplagstal
----------

Utvikling i nettoopplag.

| År | Nettoopplag |
| --- | --- |
| 2000 | 6 637
  |
| 2001 | 6 091
  |
| 2002 | 5 826
  |
| 2003 | 5 636
  |
| 2004 | 5 551
  |
| 2005 | 5 263
  |
| 2006 | 5 306
  |
| 2007 | 5 311
  |
| 2008 | 5 357
  |
| 2009 | 5 371
  |
| 2010 | 5 316
  |
| 2014 | 5 049
  |

Tidlegare avis med same namn
----------------------------

Strilen, blad for den vestlandske bonde-, fisker- og arbeiderbefolkning, kom ut frå 7. oktober 1911 til slutten av året 1915. Redaktør var Olav Hauge (1872-1936) frå Strandvik. Strilen fungerte som regionavis for Midthordland og litt til og inneheldt mykje stoff frå Fusa. Dei første åra kom avisa ut i Bergen, kvar laurdag. I 1915 satsa Hauge friskt og starta eige trykkeri i Os. Frå og med 19. mai 1915 kom avisa ut onsdag og laurdag. Det skulle visa seg å bli for tøft økonomisk, og Strilen sovna inn på slutten av 1915. Ei bortimot komplett samling Strilen-aviser er i etterkomarane si eige.  Denne avisa blei gitt ut på bokmål.

Kjelder
-------

1. ↑  Nynorsk faktabok Vitja 25. juni 2008
2. ↑  «medieregisteret.no». Henta 25. juni 2008.
3. ↑  Mediebedriftenes Landsforening Opplag- og lesartal. Nettoopplaget er eit mål for betalt opplag.
4. ↑  [*daud lenkje*] Fusa folkebibliotek, 
Lokalhistorisk Arkiv i Fusa, trykt i "Heilt andre tider" bd. II, s. 424. Vitja 13. mai 2016

Bakgrunnsstoff
--------------

* Avisa *Strilen* på nett

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* BR orgnr

 |
**Karl XII-invasjonen av Russland** var eit svenske felttog i Russland under den store nordiske krigen. Invasjonen starta då Karl kryssa Wisła den 1. januar 1708 og enda brått med det svenske nederlaget i slaget ved Poltava den 8. juli 1709. Karl vart derimot verande ein militær trugsel mot Russland i fleire år medan han var i eksil i Det osmanske riket.

I åra før invasjonen av Russland hadde Karl teke store sigrar mot danske og polske styrkar og sett vasallkongen Stanislas Leszczyński på trona i Polen. Med sigrane der vendte Karl mot Russland. Han gjekk inn i Russland over den islagte Wisła med 40 000 mann, om lag halvparten av desse kavaleristar. Denne taktikken var karakteristisk for militærstilen hans, som var basert på å flytte armear i stor fart over uventa terreng. På grunn av den raske starten på felttoget, hamna Karl nesten i slag med Peter berre ein månad i felttoget, då han nådde Hrodna, i dagens Kviterussland, berre to timar etter at dei russiske styrkane hadde forlate byen.

Karl var ein dyktig offiser og rekna truleg invasjonen som risikabel. Han hadde gått imot råda frå generalane sine om å invadere Russland om vinteren etter det første slaget ved Narva i 1700. Han valde å halde fram invasjonen no fordi han venta svenske forsterkingar og ein allianse med kosakkane under Ivan Masepa. Den nye svenske armeen vart derimot angripe i bakhald av russiske styrkar under Aleksandr Danilovitsj Mensjikov. Mensjikov hadde òg øydelagd hovudstaden til Masepa og jaga han til Karl med berre 1300 mann.

Peter og generalane hans nytta òg brente jords taktikk då dei trekte seg attende, og dette gjorde den svenske invasjonen vanskelegare. Russarane spreidde kveg, gøymde korn i landsbyane dei passerte og brende uinnhausta kornåkrar, slik at den svenske armeen ikkje hadde noko forsyningar under den russiske vinteren. Mot slutten av vinteren 1708-1709, hadde «den store frosten i 1709» gått hardt inn på den svenske armeen og han bestod no berre av 24 000 mann. I mai 1709 tok svenskane igjen russarane og dei to armeane møttest i slaget ved Poltava. Svenskane vart slått og det meste av armeen til Karl, om lag 19 000 mann, vart tvungen til å overgje seg.

Karl flykta til Det osmanske riket is ør, som var tradisjonelle fiendar av Russland. Her klarte Karl etter kvart å overtale sultan Ahmed III om å erklære krig mot Russland. I lag med ein tyrkisk arme på 200 000 mann, førte Karl tyrkarane inn i den russisk-tyrkiske krigen 1710–1711, men før Karl kom i strid klarte Peter å mute den tyrkiske vesiren til fred, og med dette enda ambisjonane til Karl om å invadere Russland.

Følgjene av den mislukka invasjonen var omfattande. Det svenske imperiet klarte aldri å ta nye området etter slaget ved Poltava. George I av Storbritannia førte Storbritannia og Preussen til krig mot Sverige og Danmark gjekk på ny inn i krigen. Russland vann prestisje i Europa og fekk Ludvig XIV som alliert.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Charles XII invasion of Russia» frå Wikipedia på engelsk, den 14. november 2010.*