recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Giancarlo De Sisti** (fødd 13. mars 1943) er ein italiensk, tidlegare fotballspelar frå Roma. Han spela på midtbanen for AS Roma frå 1960 til -65, og på ny åra 1974-79. I den mellomliggjande perioden spela han for ACF Fiorentina (1965–74). Mellom 1967 og -72 spela han 29 landskampar for Italia og skåra fire mål.

### Klubbspel

De Sisti fekk sin debut for Roma i Serie A i februar 1961. Det tok han to år å spele seg inn i fyrsteeellevaren. I 1964 var han med på Romas triumf i den italienske cupen. Sommaren 1965 vart han overført til Fiorentina, der han allereie i sin fyrste sesong for klubben vann sin andre italienske cup-tittel. Høgdepunktet som klubbspelar opplevde han i 1969, då han som kaptein for klubben frå Firenze leia laget fram til meistertittel i Serie A. Før sesongstart i 1974 gjekk De Sisti tilbake til Roma. Han spela fast for klubben til han la opp i 1979. Gjennom 18 år spela han 478 seriekampar, alle i toppdivisjonen, og skåra 50 seriemål.

### Landslagsspel

De Sisti debuterte for Italia hausten 1967, i ein kvalifiseringskamp til EM 1968 der heimelaget i Cosenza vann 5-0 over Kypros. Året etter var han ein av dei spelarane som fekk plass på laget til finale-omkampen i nettopp i EM. Den 10. juni 1968 vart han europameister, etter 2-0 over Jugoslavia på Stadio Olimpico i Roma. To år seinare spela han alle kampane i VM 1970, ein meisterskap som enda med 1-4 tap for Italia mot Brasil i finalen. Etter at Italia tapte kvartfinalane mot Belgia våren 1972 var det slutt med landslagspel for De Sisti.

### Merittar

* EM-gull 1968 for Italia
* VM-sølv 1970 for Italia
* Italiensk seriemeister 1969 med Fiorentina
* Italiensk cupmeister 1964 med AS Roma
* Italiensk cupmeister 1966 med Fiorentina

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Giancarlo De Sisti» frå Wikipedia på tysk, den 8. juni 2013.*


| * v
* d
* e
Italia sitt landslag – EM i fotball 1968 (europameistrar) |
| --- |
| 
* 1 Albertosi
* 2 Anastasi
* 3 Anquiletti
* 4 Bercellino
* 5 Burgnich
* 6 Bulgarelli
* 7 Castano
* 8 De Sisti
* 9 Domenghini
* 10 Facchetti (lagkaptein)
* 11 Ferrini
* 12 Guarneri
* 13 Juliano
* 14 Lodetti
* 15 Mazzola
* 16 Prati
* 17 Riva
* 18 Rivera
* 19 Rosato
* 20 Salvadore
* 21 Vieri
* 22 Zoff
* Landslagstrenar: Valcareggi

 | Flagget til Italia |
|  |


| * v
* d
* e
Italia sitt landslag – VM i fotball 1970 (Sølvmedalje) |
| --- |
| 
* 1 Albertosi
* 2 Burgnich
* 3 Facchetti (kaptein)
* 4 Poletti
* 5 Cera
* 6 Ferrante
* 7 Niccolai
* 8 Rosato
* 9 Puia
* 10 Bertini
* 11 Riva
* 12 Zoff
* 13 Domenghini
* 14 Rivera
* 15 Mazzola
* 16 De Sisti
* 17 Vieri
* 18 Juliano
* 19 Gori
* 20 Boninsegna
* 21 Furino
* 22 Prati
* Landslagstrenar: Valcareggi

 | Flagget til Italia |
|  |
| San Antonio |
| --- |
| San Antonio sentrum San Antonio sentrum |
| Styresmakter |
| LandDelstatFylke | USATexasBexar County |
| Mayor | Julian Castro |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  1067,3 km² |
| Innbyggjarar  - By    - folketettleik | 1 144 646   1 084,4/km² |
| Tidssone | CST (UTC-6) |
| Diverse anna |
| **Nettstad:** www.sanantonio.gov |
| Plassering |
| Plassering av San Antonio |

**San Antonio** er ein by i delstaten Texas og hovudsete for Bexar County. Ifølgje folketalsestimata for 2004 har byen 1 236 249 innbyggarar, noko som gjer byen til den åttande største i USA, og den nest største i Texas. San Antonio har likevel ingen store forstader utanom byen, og reknar ein med slike er Dallas temmeleg mykje større.

Historie
--------

Området var først folkesett av indianarar som kalla området Yanaguana, «forfriskande vatn». Då spanjolane kom til området i 1691, var det festdagen til helgenen Antonius av Padua, derifrå kjem namnet San Antonio. «Mission San Antonio dei Valero» blei etablert i 1718. Slaget ved Alamo fann stad i nærleiken av byen i 1836, og byen har sidan vakse rundt slagstaden. Alamo er i dag ein av dei mest kjende turistattraksjonane i byen.

Økonomi
-------

I tillegg til turistindustrien, har ei rekke storbedrifter hovudkvarter i byen. AT&T er det største teleselskapet i USA, i tillegg har ein petroleumsbedriftene Valero og Tesoro, finansinstitusjonane USAA og Frost National Bank, medie- og reklamebedrifta Clear Channel, forskingsinstitusjonen Southwest Research Institute og daglegvarekjeda H-E-B. Det store sjukehuset South Texas Medical Center har òg hovudsjukehuset sitt i byen. Blant dei mange utdanningsinstitusjonane i San Antonio er den største San Antonio greina til University of Texas.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames

 |
Utsyn over AmbatoFoto: André Hübner

**Ambato**, med fullt namn **San Juan de Ambato**, er ein by midt i Ecuador som ligg ved elva Ambato. Byen er hovudstad i Tungurahuaprovinsen og har 154 095 innbyggjarar. Han er eit viktig senter for handel og transport i området, og måndagsmarknaden er den største salsplassen for kjøt, frukt og grønsaker i landet.

Historie
--------

Marknadsdag i AmbatoFoto: Martin Zeise

Den 12. november 1821 vann frigjeringshelten Antonio José de Sucre eit viktig slag mot den spanske hæren i Ambato.

Eit jordskjelv den 5. august 1949 øydela store delar av byen, slik at det er få bygningar igjen frå kolonitida. *Fiesta de Ambato*, ein frukt- og blomefestival halden i karnevalstida, blei starta for å koma seg frå øydeleggingane. Festivalen er i dag ein stor turistattraksjon. Den digre kvite domkyrkja i byen vart også bygd for å erstatta ei sterkt skadd kyrkje.

Folk frå Ambato
---------------

* Juan Montalvo, forfattar, gravlagd i byen
* Carlos Mortensen, pokerspelar, fødd i byen
* Aníbal Villacís, kunstmålar

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **San Juan de Ambato**

* Offisiell nettstad Arkivert 2006-04-26 ved Wayback Machine.
* Skildring av Ambato av turistbyrå (engelsk)
San Giorgio Maggiore.
**San Giorgio Maggiore** er ei øy i Venezialagunen, aust for Giudecca og sør for sjølve Venezia. Øya er omgjeve av *Canale della Grazia*, *Canale della Giudecca*, *Bacino di San Marco*, *Canale di San Marco* og den sørlege lagunen. Ho dannar delar av bydelen San Marco.

Øya var truleg busett i romartida, og etter Venezia vart grunnlagd vart ho kalla *Insula Memmia* etter Memmo-familien som eigde ho. I 829 hadde ho ei kyrkje tileigna St. Georg og vart derfor kalla *San Giorgio Maggiore* for å skilje ho frå San Giorgio in Alga.

Benediktinarklosteret på San Giorgio vart oppretta i 982 då dogen Tribuno Memmo donerte heile øya til munken Giovanni Morosini. Munkane drenerte myrene på øya ved sida av kyrkja for å få fast grunn til å byggje klosteret på. 

San Giorgio er mest kjend for San Giorgio Maggiore-kyrkja, teikna av Palladio og påbyrja i 1566.

Tidleg på 1800-talet, etter Republikken Venezia sitt fall, vart klosteret nesten lagt ned og øya vart ei frihamn med ei ny hamn bygd i 1812. Her låg òg artilleriet til Venezia. 

Ho er i dag hovudkvarter for Cini-stiftinga sitt kunstsenter, som er kjend for biblioteket sitt. Her ligg òg det friluftsteateret Teatro Verde.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **San Giorgio Maggiore**

* Satellittbilete frå Google Maps
* Bilete av San Giorgio Maggiore

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «San Giorgio Maggiore» frå Wikipedia på engelsk, den 6. november 2007.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Guida d’Italia del Touring Club Italiano – Venezia. 3. utg. ISBN 978-88-365-4347-2
* S. Vianello (a cura di) Le chiese di Venezia. Electa, 1993 ISBN 88-435-4048-3

Koordinatar: 45°25′41″N 12°20′37″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Jingdezhen** er eit byprefektur i den kinesiske provinsen Jiangxi nordaust i landet. Jingdezhen har eit areal på 5 263 km² og ca. 1,5 millionar innbyggarar (2007). Han er kjent som porselenshovudstaden i Kina ettersom han har produsert kinesisk keramikk i minst tusen år. Byen har ei veldokumentert historie som går over to tusen år tilbake.

Historie
--------

Gul porselenskrukke frå Qingdynastiet.
Jingdezhen er verdskjent for sitt fine porselen. Det har vorte laga sidan Handynastiet av kvit leire (kaolin) frå Poyangsjøen i vest. Staden nådde ei stordomstid på 1100-talet under det nordlege Songdynastiet, då han sette i gang porselenesproduksjon i stor skala under keisarleg vern, og leverte porselen til keisarhoffet. Under Kanghsiperioden (1662–1722) hadde Jingdezhen ca. 1 mill. innbyggjarar, som alle var meir eller mindre knytte til porselensframstillinga, og rundt 3000 keramikkomnar.

Staden hadde ei ny stordomstid under Qingdynastiet, då han levererte porselensvarer som gjekk til eksport over Guangzhou. Under Taipingopprøret midt på 1800-talet vart byen sterkt skada og gjekk inn i ei nedgangstid. Fabrikkane fekk først tilbake den store tydinga si etter 1949, då industrien vart modernisert.

I nærområda til byen vert det utvunne kaolin, kol og mangan.

Kjelder
-------

1. ↑  «Household and Population by Region (end of 2007)». Jiangxi Statistical Yearbook. Arkivert frå originalen 2. mai 2010. Henta 29. august 2009.
2. 1 2 3  «Jingdezhen». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 28. september 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Jingdezhen» frå Wikipedia på engelsk, den 4. juni 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Jingdezhen**

* Uttale av namnet Jingdezhen. Han trainer dictionary

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)
* NDL

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå kateter.* 
Ulike kateter
**Kateter** (frå gresk *kathienai*, 'søkkje') brukt i medisin er eit eit røyr som kan førast inn i kroppen. Det å legge inn eit kateter kallar ein **kateterisering**. Avhengig av kor og korfor røyret leggjast inn kan det vera meir eller mindre stivt.

Ein legg inn kateter for å:

* tømme urinblæra for urin (*blærekateterisering*), anten gjennom urinrøyret med eit Foleykateter eller gjennom huda suprapubiskateter.
* drenera væskeopphopingar eller luft, til dømes rundt lungene. Kateteret blir då ofte kalla eit dren.
* gje intravenøs væske, medikament eller parenteral ernæring
* lage bilete av sirkulasjonssystemet (angiografi), gjere målingar i eller manipulera sirkulasjonssystemet, sjå hjartekateterisering
* framstille forholda i hjernen
* direkte måling av blodtrykk i vener eller arteriar.

Eit lite kateter for innføring i ei vene kallast oftast ei perifer venekanyle, av di det blir lagt inn i ei lita perifer vene. I Noreg nyttar ein ofte handelsnamnet «Venflon» uansett fabrikat. Eit sentralt venekateter (CVK) har større indre diameter og ligg med spissen nære eller i høgre framkammer. Det er eigna til spesielle medikamenttypar og store væskemengder. Eit Swan-Ganz kateter er eit kateter plassert i pulmonalarterien for å måle trykk.

Sjå òg
------

* kanyle
* stent

Kjelder
-------

* «kateter» i Nynorskordboka.
* Engelsk wikipedia
**Joseph Anthony «Joe» Vitale** (fødd 1949) er ein USA-amerikansk musikar hovudsakleg kjend som trommeslagar, men som òg spelar fløyte, klaverinstrumentist og syng. Han har spelt med mange kjende artistar attende til 1970-åra.

Biografi
--------

Joseph Anthony Vitale vart fødd i Canton i Ohio og byrja tidleg å spele trommer. Faren var barberar og byta hårklippar mot trommetimar fro sonen.

Han skipa eit kortvarig band med broren og faren, som han kalla «Joe Vitale Trio Band». Vitale starte den offisielle karrieren sin i Ohio med eit band kalla The Chylds. Han gjekk etter kvart inn på Kent State University, og var der under skytinga den 4. mai 1970. Det nasjonale gjennombrotet hans kom då Ted Nugent tok han med på trommer i Amboy Dukes i 1971. Same hausten vart Vitale invitert med av den tidlegare klassekammeraten Joe Walsh til bandet Barnstorm, ei ny gruppe Walsh hadde danna i Colorado. Gruppa spelte to album i lag og Vitale og Walsh byrja eit langvarig partnarskap, sjølv om Barnstorm vart oppløyst i 1974.

Etter oppløysinga spelte Vitale ei kort stund for Michael Stanley Band (før Tommy Dobeck vart hyrt inn), og han spelte inn det første soloalbumet sitt i 1974, *Roller Coaster Weekend*, produsert av Ron & Howard Albert, med gitar av Walsh, Rick Derringer og Phil Keaggy. Han vart med i Stills-Young Band for *Long May You Run*. Seinare spelte Vitale mykje med Crosby, Stills & Nash på plate og turné frå og med *CSN* og fram til 2009. Han har òg produsert og skrive songar for Crosby, Stills & Nash, tillegg til at han har spelt på soloprosjekta til Stephen Stills og Graham Nash.

Samstundes vart venen Walsh med i Eagles og Vitale vart ein del av turnébandet til Eagles på trommer og klaverinstrument, og var med på konsertalbumet *Eagles Live* frå 1980. Det andre soloalbumet til Vitale, *Plantation Harbor*, produsert av Bill Szymczyk kom ug i 1981 med Don Felder og Walsh på gitar. Stephen Stills skreiv nokre av songane. Walsh/Vitale-songen «Pretty Maids All in a Row» var med på Eagles-albumet *Hotel California*. Vitale spelte på Walsh sine soloalbum fram til tidleg i 1990-åra. 

Andre artistar Vitale har spelt i lag med er Dan Fogelberg, Peter Frampton, John Entwistle, Zakk Wylde (*Book of Shadows*), RAZ-albuma *Tough Love* & *It's All About Me*.

I 2008 gav Vitale ut *Speaking In Drums*.

Diskografi
----------

* *Roller Coaster Weekend* (Atlantic, 1974)
* *Plantation Harbor* (Asylum, 1981)
* *Speaking in Drums* (Hit Records, LLC, 2008)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Joe Vitale» frå Wikipedia på engelsk, den 17. oktober 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Joe Vitale (19. desember 2008). «Joe Vitale | Diskografi». AllMusic. Henta 17. oktober 2015.
2. ↑  «Offisiell nettstad of Drummer Joe Vitale». Joevitaleondrums.com. Arkivert frå originalen 21. september 2013. Henta 17. oktober 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* ICCU
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
| Kajana |
| --- |
| Horisonten til KajanaHorisonten til Kajana |
| 

|  |
| --- |
| Byvåpenet til Kajana |
| **Byvåpenet til Kajana** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Len  Landskap |  Finland  Uleåborgs län  Kajanaland |
| Byrettar | 1651 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By | 35 964 |
| Koordinatar | 64°13.5′″N 027°44′″E﻿Koordinatar: 64°13.5′″N 027°44′″E﻿ |
| Diverse anna |
| **Heimeside:** www.kajaani.fi |
| Plassering |
| Plassering av  KajanaPlassering av Kajana |

**Kajana** (finsk **Kajaani**) er ein by i landskapet Kajanaland i Finland. Han ligg geografisk midt i landet, på sørsida av innsjøen Ule träsk, og har eit areal på 1 369 km², der 212 km² er vatn. Kajana hadde 35 964 innbyggjarar i 2004.

Ruinane av Kajana festning ligg ved Kajanaelva, midt i byen. Han vart bygd i åra 1604–1619 som base for eit allereie etablert militærvesen. Byen i seg sjølv vart etablert i 1651 av Per Brahe d.y. i ei tid då trelast og tjøre var dei viktigaste næringsvegane, med skiping via Ule älv til Bottenvika. Russiske styrkar sprengde festninga i mars 1716. 

I dag er Kajana ein universitetsby (Kajaani Polytechnic), med trelast og papirindustri som dei viktigaste næringsvegane. Om lag 5 km utanfor byen finn ein Paltaniemi kyrkje, ei trekyrkje frå 1726 med rokokkomåleri av Emanuel Granberg.

Galleri
-------

* Kajana kyrkjeKajana kyrkje
* Kajana rådhusKajana rådhus
* Kajana jernbanestasjonKajana jernbanestasjon

Kjelder
-------

* «Kajana» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 2. mars 2010.
* «Kajaani» hjå Store norske leksikon, innhenta 2. mars 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kajana**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
«**The Big Hurt**» er ein popsong som først vart ein hit Toni Fisher (då kalla «Miss Toni Fisher») i 1959. Songen vart skriven av ektemannen hennar, Wayne Shanklin. Songen nådde tredjeplassen på *Billboard* Hot 100-lista i USA. «The Big Hurt» er kjend fordi det vert nytta phasing-effektar som på den tida var sjeldan i popmusikken. DJ Dick Biondi på WKBW introduserte plata som «Toni Fisher's weird one».

Effektar
--------

Veteranane i amerikansk musikkindustri David S. Gold og Stan Ross, som grunnla det kjende Gold Star Studios i Hollywood, hevdar at «The Big Hurt» var den første kommersielle innspelinga som nytta teknikken (eller effekten) som i dag er kjend som flanging.

Andre versjonar
---------------

Songen vart spelt inn av mange andre artistar i 1960-åra av artistar så forskjellige som jazzmusikaren Bobby Hutcherson, Scott Walker og Del Shannon. Versjonen til Del Shannon frå 1966 nådde 94. plass på Hot 100. Denne versjonen vart produsert av Snuff Garrett og det vart òg her nytta phasing-effekt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «The Big Hurt» frå Wikipedia på engelsk, den 29. oktober 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Whitburn, Joel (2004). *The Billboard Book of Top 40 Hits*, 8th Edition (Billboard Publications), page 226.
**Slektskap mellom fulfulde og andre språk**
Fulfulde blir rekna til undergruppa Senegal-språk i den nordlege greina av dei atlantiske språka, som utgjer ei hovudgrein av språkfamilien niger-kongo.

Dei atlantiske språka
---------------------

Sapir (1971) klassifiserer dei atlantiske språka som vist under, og denne klassifikasjonen har blitt ståande:

| **Atlantiske språk** |
| --- |
| **I. Nordleg grein** | *A. Senegal-språk* | 1. Fulfulde og serer |
| 2. Wolof |
| *B. Cangin-språk* | Lehar, safen o.a. |
| *C. Bak-språk* | Diola o.a. |
| **II. Bijago** |
| **III. Sørleg grein** | *A. Sua* |
| *B. Mel-språk* |
| *C. Limba* |
|

Tabellen viser at fulfulde er nærmast skyldt språket serer, som blir snakka i Senegal og Gambia.

Niger-kongospråka
-----------------

Dei atlantiske språka utgjer på eitt eller anna nivå ei grein av niger-kongospråka. 

### Joseph H. Greenberg

Greenberg (1963) kalla niger-kongospråka for *niger-kordofansk*, som han delte i to hovudgreiner, *kordofansk* og *niger-kongo*. *Niger-kongo* delta han så inn i seks jamstilte undergrupper. Den fyrste av dei kalla han *vestatlantisk* (*West Atlantic*), som vi no kallar *atlantisk*:

| **Niger-kordofanske språk** |
| --- |
| **I. Kordofansk** |
| **II. Niger-kongo** | *A. Vestatlantisk* |
| *B. Mande* |
| *C. Kwa* |
| *D. Gur* |
| *E. Benue-kongo* |
| *F. Adamawa-ubangi* |
|

### Kay Williamson og Roger Blench

Williamson og Blench (2000) deler niger-kongospråka i dei same to hovudgreinene som Joseph H. Greenberg, men kallar greinene høvesvis *kordofansk* og *mande-atlantisk-kongo*. Den sistnemnde greina deler dei i tre, *atlantisk*, *mande* og *ịjọ-kongo*. Den sistnemnde gruppa svarar til *gur*, *kwa*, *benue-kongo* og *adamawa-ubangi* hos Greenberg, men inndelinga deira av denne "resten" – som ikkje er relevant å drøfte her – er heilt annleis.

| **Niger-kongospråk** |
| --- |
| **I. Kordofansk** |
| **II. Mande-atlantisk-kongo** | *A. Mande* |
| *B. Atlantisk* |
| *C. Ịjọ-kongo* |
|

Fotnotar
--------

1. ↑   Sapir, J. David 1971. West Atlantic. S. 45–112 i Thomas A. Sebeok (ed.): *Linguistics in Sub-Saharan Africa.* (Current Trends in Linguistics, 7.) The Hague og Paris: Mouton.
2. ↑  Greenberg, Joseph H. 1963. *The languages of Africa.* Bloomington: Indiana
University. Research Center in Anthropology, Folklore, and Linguistics. The Hague: Mouton.
3. ↑  Greenberg kalla eigentleg denne gruppa for *Adamawa-Eastern*
4. ↑  Williamson, Kay og Roger Blench 2000. Niger-Congo. S. 11–42 i Bernd Heine og Derek Nurse (ed.) 2000. *African Languages. An Introduction.* Cambridge: Cambridge University Press.
Tradisjonell etiopisk-jødisk takke over eit bål.
Ei **takke**/**takka**, òg kalla **bakstehelle** og **bakstehylle**, er ei plate til å steike mat på. Takker kan brukast i lag med open eld, komfyrar og elektrisk straum, og er kjende frå store delar ar verda. Ein kan bruka dei til steiking med eller utan feitt.

Ei tradisjonell norsk takke er ei støypejernsplate med diameter 35-70 cm til å setje inn i gruva og fyre innunder med småved. Moderne takker er laga av aluminium eller stål. Dei er laga slik at ein anten kan setje takka på komfyren slik at ho får varme frå platene, eller dei har innebygd varmeelement.

I norsk mattradisjon bruker ein mellom anna takke til å steika flatbrød, potetkake, lefse og mjølkekaker.

* Lefse steikt på takke på ein komfyr.
* Storkjøkkentakke med amerikanske pannekaker.
* Moderne elektrisk takke til heimebruk.
* *Comal*, takke brukt av amerikanske urfolk.

Sjå og
------

* Teppanyaki

Bakgrunnsstoff
--------------

* Høyang-Polaris
* Meteor steiketakke
**Årset i Vartdal** er ein matrikkelgard i Ørsta kommune. Garden ligg i Årsetdalen, om lag 3 km frå Vartdalsfjorden. Husa og bøane ligg på austsida av Storelva, vestsida er ubygd. Matrikkelgarden har gardsnummer 102 i Ørsta.

Garden er fyrste gong nemnd i 1520, ein brukar skatta då til krona. I 1606 dreiv fire brukarar garden, eit brukartal som heldt seg stort sett uendra dei neste hundreåra. Åra 1873-76 vart garden utskift og to bruk flytta ut or klyngjetunet, eitt bruk heimover i dalføret mot bytelina mot grannegarden Øye og hitt framover i dalen i retning mot grannegarden Myklebust.

Garden har mykje utmark og beitemark i solsida, i tidlegare tider nytta til slåttemark.

Årset hadde seter på Årsetstøylen i Årsetdalen, 4-5 km frå busetnaden og på motsett side av Storelva. Garden hadde naust i Årsetvika ved Vartdalsfjorden til 1998?. Busitjarane selde då naustområdet og fekk ny naustrett ved Vartdalsfjorden, sørvest for garden Søre-Vartdal.

### Folketal:

* 1801: 30 personar – (5 heimar)
* 1865: 23 personar – (4 heimar)
* 1900: 45 personar – (7 heimar)

Kjelder
-------

* Buset, Johannes: *Vartdalssoga. Første bandet*. 1964
* Grøvik, Ivar: *Vartdalssoga. II*. 1982
* Folketeljingar for 1801, 1865 og 1900
Årestad i eit tradisjonelt hus i Ny-Caledonia. Den høge himlinga gjer at røyken ikkje samlar seg nede i rommet.
**Årestad** er ein eldstad der ein har ein **åre**, ein open eld utan skorstein. Røyken siv anten ut gjennom ein ljore eller sprekker i taket. Årestaden finst typisk midt i rommet, men han kan òg vera langs ein vegg.

Tradisjonell japansk årestad med kokekar.
Årar var vanleg i Europa til og med mellomalderen, og blei brukt til matlaging og oppvarming av hus. I Noreg hadde ein ofte eigne årehus: Eldhus, ljorestover eller røykstover. Hus med åre blei kalla årestove etter at skorsteinen blei teken i bruk andre stader. I rorbuer i Nordland hadde ein årestader heilt fram til 1900-talet. Der blei dei ofte plassert ved gavlveggen og kalla «flu».

Årestaden er heilag i nokre kulturar, som den gammalgreske og romerske, der høvesvis Hestia og Vesta var gudinner for han.

I overført tyding viser årestad (bokmål *arnested*) til ein opphavsstad for noko, liknande «vogge».

Kjelder
-------


* åre i *Store norske leksikon*, henta 2011-10-09.
* «årestad» i Nynorskordboka.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Årestad**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* NDL

 |
**Krit** eller **skrivekrit** er ein sedimentær bergart, ein kvit eller lys grå, jordaktig kalkstein som hovudsakleg består av kokkolittar og foraminiferskal.
Krit er massiv, ofte med lag av flintknollar. Det er kjent frå den seinare delen av perioden krit i Storbritannia, Frankrike, Nord-Tyskland, Danmark ogRussland. Den noko fastare krit-kalksteinen opptrer mellom anna i Ekofiskområdet i Nordsjøen, der han er ein viktig reservoarbergart for olje og gass.

Namnet kjem av det latinske uttrykket som tyder «jord frå Kreta».

Kritteikning på ei tavle.
Krit blir brukt som skrivekrit, farge, pussemiddel, fyllstoff i industriprodukt, og som vanleg kalkstein.

Uttrykt «å ta på krita» kjem av ein skikk i eldre tider med å avmerke med krit på ei tavle når ein kjøpte utan å betale kontant i forretningar.

Kjelder
-------

* «Kritt: skrivekritt», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 14. februar 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Krit**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC

 |
Kopi av eit sovjetisk kjennemerke som var med Luna 2-ferda
**Luna 2** var ein sovjetisk romsonde. Sonden vart skoten opp 12. september 1959 frå Bajkonur-kosmodromen, og han var den fyrste nokosinne til å nå yta til månen.

Etter oppskyting skilde Luna 2 seg frå tredjesteget til oppskytingsraketten som flaug i lag med sonden mot månen. 13. september sleppte Luna 2 ut ei sky med oransje natriumgass for å gjera det enklare å spora sonden, og dessutan for å røyna ut korleis gass ter seg i verdsrommet.

14. september, 33,5 timar ut i ferda, stogga sendingane frå Luna 2 brått, noko som tydde på at sonden hadde slege inn i måneyta. Nedslagspunktet ligg i Palus Putredinis, aust for Mare Imbrium.

Luna 2 hadde ei liknande utforming som Luna 1: eit kuleforma romfartøy med antenner som stakk ut og med instrumentdelar. Instrumenta var òg liknande, medrekna scintillasjon- og geigerteljarar, eit magnetometer og mikrometeorittdetektorar. Sonden hadde òg med seg sovjetiske kjennemerke. Luna 2 hadde ingen framdriftssystem.

Luna 2-ferda stadfeste at månen ikkje hadde mykje til magnetfelt, og fann ikkje spor etter strålefelt kring månen. Tredjestege til oppskytingsraketten slo inn i måneyta 30 minutt etter Luna 2 på ein ukjend stad.

Kjelder
-------

* *Luna 2*

1. ↑  Mare Imbrium og Palus Putredinis hjå Google Moon

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Luna 2**
Kroet på ei due, nummer 4 til høgre for halsen.
Eit **kro** er ei tynnvegga utviding av fordøyingskanalen som ulike dyr bruker til mellombels lagring av mat. Kro finst hos mange dyregrupper, inkludert sniglar, meitemark, iglar, insekt og fuglar.

Flamingo matar med kromjølk.

Fuglar
------

Hos fuglar er kroet ein utvida, muskuløs pose i nærleiken av matrøyret eller svelget. Det er ein del av fordøyingskanalen, eigentleg ein forstørra del av matrøyret. Som med dei fleste andre organismar som har kro, blir kroet brukt til mellombels oppbevaring av mat og til oppbløyting av mat. Ikkje alle fuglar har kro. Til dømes har dei fleste rovfuglane kro, men ikkje ugler.

Fuglar som et åtsel, slik som gribbar, vil fråsse når det er rikeleg med tilgang på byttedyr, noko som får kroet til å bule ut. Seinare sit dei halvt i søvne og fordøyer maten.

Kromjølk
--------

Vaksne duer kan produsere ei mjølkeliknande væske, kromjølk, i kroet for å mate nyklekte ungar. Også flamingoar kan produsere kromjølk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen starta med ei omsetjing av «Crop\_(anatomy)» frå Wikipedia på engelsk, den 18. april 2011*

Fotnotar

1. ↑  «Worm World: About Earthworms». Arkivert frå originalen 4. desember 2008. Henta 16. desember 2008.
2. ↑  Sawyer, Roy T. «Leach Biology and Behaviour, Volume II» (PDF). Arkivert frå originalen (PDF) 1. juni 2005. Henta 16. desember 2008.
3. ↑  «Insect Identification: Digestive System». Arkivert frå originalen 8. juli 2011. Henta 18. januar 2011.
4. ↑  Gordon John Larkman Ramel (29. september 2008). «The Alimentary Canal in Birds». Henta 16. desember 2008.
Den fyrste traseen gjekk over Murklopphaugen, medan dagens E16 går langs Smedalsvatna nede i dalen. «Stiftstøtta» vart reist til minne om vegbygginga på grensa mellom stiftamta. Støtta vart laga av marmor frå Lier. Bilete frå *Norsk Prospect-Samling* av P.F. Wergmann.
**Den bergenske kongevegen**, òg kjend som **den bergenske hovudvegen**, var den fyrste køyrevegen mellom Bergen og Christiania (Oslo). Han opna i 1793 og var den fyrste køyrbare vegen over fjellet mellom Austlandet og Vestlandet. Dagens stamveg mellom Oslo og Bergen, E16, følgjer i stor grad same trasé som kongevegen mellom Fagernes og Lærdal.

Sjå òg
------

* Kongevegen over Filefjell
* Det lysnet i skogen

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Den bergenske kongevei» frå Wikipedia på bokmål, den 8. oktober 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Kongevegen over Filefjell» Arkivert 2011-01-06 ved Wayback Machine. artikkel frå Staten sin vegvesen
* Vue dei Quamskleven «Kvamskleiva og fjella vest for Vangsmjøse i Valdres», av Wilhelm Maximilian Carpelan ca 1819
* Kvamskleven, Axel Lindahls foto frå ca 1890 same stad som Carpelan.

Litteratur
* Skoug, Stein Erik (1975). *Kongeveien over Fillefjell: Vindhella og Galdane*. Grøndahl. ISBN 8250401484.
Tittelbladet til Thomissøns salmebok frå 1569.
***Den danske Psalmebog*** vart redigert av Hans Thomissøn og utgjeven med kongeleg løyve i 1569. Boka har 268 salmar, alle med melodi eller meloditilvisning. Boka er ordna dels etter kyrkjeåret, dels etter katekisma. 

Hovudtyngda av salmane i boka er på dansk, mange av dei omsette frå tysk etter reformasjonen. Boka har òg med nokre latinske salmar. Thomissøn har sjølv dikta 8 og omsett 37 av salmane i boka. 

Salmeboka hadde 269 salmar, mange av dei kjende frå nyare tid. Nokre av salmane er:

* «Alene Gud i himmerik»
* «Av dypest' nød»
* «Jeg synger Frydekvad»
* «Et lite barn så lystelig»
* «La det klinge sødt i sky»
* «Julen har englelyd»
* «Krist stod opp av døde»
* «Lovet være du Jesus Krist»
* «Nå ber vi Gud den Helligånd»
* «Min sjel, nu lover Herren»
* «O du Guds lam uskyldig»
* «Vår Gud han er så fast en borg»

Kjelder
-------

* *Kristen sang og musikk* Runa forlag 1962

Bakgrunnsstoff
--------------

* Faksimileutgave av Hans Thomissøns salmebok Arkivert 2016-10-10 ved Wayback Machine.
**Nasjonalkonvensjonen, (National Convention)** er namnet på forsamlinga som i fleire omgangar sidan 1993 har forsøkt å lage ei ny grunnlov i Burma. Det er militærjuntaen SPDC som har tatt initiativet til det her, men samstundes har fleire internasjonale organ, mellom anna FN skulda dei for å motarbeide grunnlova. Mellom anna har dei nekta det største opposisjonspartiet i landet, National League for Democracy(NLD) (leia av nobelprisvinnar Aung San Suu Kyi) å stille opp på møta.

### Historie

Militærjuntaen, som har hatt makta i Burma sidan 1962, annonserte i 1992 at dei ville samle ein nasjonakonvensjon som skulle lage utkastet til ei ny grunnlov for landet. Lova skulle tene som grunnlag for at juntaen kunne gå av og overlate makta til meir demokratiske organ. Konvensjonen møttest første gongen i januar 1993, men vart suspendert allereie etter to dagar, då delegatane oppdaga at dei seks første målsettingane var bestemt av juntaen på førehand. I tillegg var berre 99 av 702 (14 %) av delegatane folkevalde, medan resten av konvensjonen har handplukka av juntaen. 

Arbeidet til konvensjonen vart farga av det faktum at dei demokratiske kreftene vart overkøyrde. Nokre deltakarar flykta medan dei skulda militæret for å tvinge vilja si på mindretalet. Konvensjonen vart stengd og opna igjen fleire gonger, fram til NLD boikotta han. I 1996 vart konvensjonen utsett på uviss tid. Han vart gjenopna i 2003, og den her gongen skulla han følgje dåverande statsminister Khin Nyunt sitt såkalla «vegkart til demokrati». Men sidan den politiske opposisjonen framleis er fråverande, blir konvensjonen, i lag med vegkartet, avvist som ei pasifiserande handling over heile den politiske verda. Konvensjonen held framleis på, men det er lite som tydar på at juntaen vil gje slipp på makta.

Kjelder
-------
**Rättviks kommun** er ein kommune i Dalarnas län i Sverige. Kommunen grensar til fire andre kommunar i Dalarnas län. Desse er Falu kommun i søraust, Leksands kommun i sør, Mora kommun i sørvest og Orsa kommun i vest. I tillegg grensar han til to kommunar i Gävleborgs län, Ovanåkers kommun i aust og Ljusdals kommun i nord. Administrasjonssenteret i kommunen er Rättvik.

Rättvik er ein jord- og skogbrukskommune med eit kupert og skogkledd terreng. Ein finn treindustri i kommunen, i tillegg til at det er lange tradisjonar for kalkutvinning. Turisme er også ei viktig næring i kommunen.

Administrativ historikk
-----------------------

Boda landskommun braut 1. mai 1875 ut av Rättviks landskommun. I 1910 vart Rättviks municipalsamhälle oppretta. Ved kommunereforma i 1952 vart det ikkje gjort endringar i området, men i 1963 vart Boda sameina med Rättvik att og i 1966 vart *municipalsamhället* oppløyst. Rättviks kommun i si noverande form vart oppretta i 1974, då Ore vart innlemma.

Kommunevåpenet
--------------

Blasonering: *Firedelt skjold, felt 1 og 4 i raudt med ei ståande øks av gull, felt 2 og 3 i gull med to piler [i blått]*.

Våpenet vart fastsett for Rättviks *socken* i 1948, bileta kjem frå eit soknsegl frå 1600-talet. Også landkommunane som gjekk inn i Rättviks kommun på byrjinga av 1970-talet hadde eigne heraldiske våpen. Det fanst dermed tre våpen etter kommunereforma på byrjinga av 1970-talet. Det var den namngjevande eininga sitt våpen som vart vald til kommunevåpen og registrert hjå Patent- och registreringsverket i 1979.

Tettstader
----------

Det er seks tettstader i Rättviks kommun.

Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. Administrasjonssenteret er utheva.

| Nr. | Tettstad | Folketal |
| --- | --- | --- |
| 1. | **Rättvik** | 4 588 |
| 2. | Vikarbyn | 1 208 |
| 3. | Boda | 576 |
| 4. | Furudal | 449 |
| 5. | Gulleråsen | 365 |
| 6. | Nedre Gärdsjö | 248 |

Kjelder
-------

* Artikkelen var opphavleg basert på ei omsetjing av «Rättviks kommun» på Wikipedia på svensk.
* «Rättvik» på Store Norske Leksikon.

Fotnotar
--------

1. ↑  «*Sköld kvadrerad: fält 1 och 4 i rött en stolpvis ställd bila av guld, fält 2 och 3 i guld två korslagda dalpilar.*».

| * v
* d
* e
Kommunar i Dalarnas län i Sverige |
| --- |
|  | Avesta • Borlänge • Falun • Gagnef • Hedemora • Leksand • Ludvika • Malung-Sälen • Mora • Orsa • Rättvik • Smedjebacken • Säter • Vansbro • Älvdalen |  |
| Sjå òg: Liste over Sveriges kommunar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 65°12′S 64°20′W﻿

**Anagram Islands** er ei gruppe småøyar og skjer som ligg mellom Roca Islands og Argentine Islands i Wilhelm Archipelago i Antarktis. Området vart kartlagt av Belgica-ekspedisjonen under Adrien de Gerlache, 1897–99, Den franske antarktisekspedisjonen under Jean-Baptiste Charcot, 1903–05 og 1908–10, og British Graham Land Expedition under John Riddoch Rymill, 1934–37. Namna Argentinse, Roca and Cruls vart til forskjellige tider nytta om dei fire øygruppene på sørsida av French Passage. Øyane vart kartlagde i detalj av Falkland Islands Dependencies Survey frå fotografi teken frå helikopter og frå informasjon frå Royal Navy Hydrographic Survey Unit i 1958, og dei tre namna vart opphavleg gjevne av dei belgiske og franske ekspedisjonane. Dei gjenverande øyane i gruppa vart kalla Anagram Islands av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee i 1959.

Sjå òg
------

* Antarktiske og subantarktiske øyar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anagram Islands» frå Wikipedia på engelsk, den 21. oktober 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Anagram Islands» (innhald frå Geographic Names Information System).



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 31°42′11.87″N 34°41′22.2″E﻿

**Masu'ot Yitzhak** (hebraisk skrift מְשּׂוּאוֹת יִצְחָק, tyder 'Yitzhaksvardane') er ein moshav shitufi sør i Israel. Han ligg nær Ashkelon i Shafir regionale kommune. Han var opphavleg ein kibbutz i Gush Etzion som vart øydelagd og avfolka i den arabisk-israelske krigen i 1948. Ein ny busetnad vart grunnlagd i 1949 på den noverande staden. I 2007 hadde Masu'ot Yitzhak eit folketal på 604.

Historie
--------

Mas'uot Yitzhak, 1947
Kibbutzen Masu'ot Yitzhak vart grunnlagd i 1945 i Gush Etzion, halvvegs mellom Jerusalem og Hebron. Nybyggjarane var unge pionerar frå Ungarn, Tsjekkoslovakia og Tyskland som hadde kome her før andre verdskrigen. Kibbutzen vart kalla opp etter sjefsrabbien i Palestina, Yitzhak HaLevi Herzog.

Nybyggjarane i Masu'ot Yitzhak tok utfordringa med å leve i Judeafjella, bygde heimar og planta frukthagar. I 1948 vart Gush Etzion erobra av den arabiske legionen. Innbyggjarane i Kfar Etzion vart massakrerte, og alle dei andre innbyggjarane i Gush Etzion, inkludert dei i Masu'ot Yitzhak, vart tekne til fange og sende til Jordan.

Etter dei kom attende frå fangenskapen i 1949, grunnla pionerane i Masu'ot Yitzhak ein ny moshav med same namn nær Shafir, ein region busett av filistrane i bibelsk tid. Profeten Mika talte om Shafir (Mika 1:11). Shafir hadde vore base for den sørlege fronten til det israelske forsvaret under sjølvstendekrigen til Israel. Moshaven var tilknytt Hapoel Hamizrachi. I følgje Walid Khalidi, vart han grunnlagd på land som høyrte til den palestinske landsbyen Al-Sawafir al-Gharbiyya.

Tzahali, eit militært førebuande opplegg for religiøse jenter, er basert i Masu'ot Yitzhak.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Masu'ot Yitzhak» frå Wikipedia på engelsk, den 13. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Khalidi, Walid (1992), *All That Remains: The Palestinian Villages Occupied and Depopulated by Israel in 1948*, Washington D.C.: Institute for Palestine Studies, ISBN 0-88728-224-5

1. 1 2  *The Streets of Jerusalem: Who, What, Why,* Ronald L. Eisenberg
2. ↑  Masu'ot Yitzhak Homee.co.il (he)
3. ↑  Khalidi, 1992, s. 133
4. ↑  Shooting Israel: Seeing Jerusalem through the lens of a camera, Haaretz

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad (he)
* Memorial for Masu'ot Yitzhak in Gush Etzion Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine. (he)

| * v
* d
* e
Shafir regionale kommune |
| --- |
| Kibbutzar | Ein Tzurim |
| Moshavar | Eitan**·** Komemiyut**·** Masu'ot Yitzhak**·** No'am**·** Revaha**·** Shalva**·** Shafir**·** Uza**·** Zavdiel**·** Zrahia |
| Andre landsbyar | Aluma**·** Even Shmuel**·** Merkaz Shapira |
**Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch** (eigentleg **Llanfairpwllgwyngyll**, vert avstytt **Lllanfair PG** eller **Llanfairpwll**) er ein landsby i Anglesey i Wales. Namnet tyder *Kyrkja til den heilage Maria i søkket ved den kvite hasselen nær ein sterk kvervelstraum og kyrkja til den heilage Tysilio nær den raude hola*. 

Turistar framfor stasjonsbygget
Stasjonsbygget
Namnet vart laga i 1860-åra i samband med opninga av jernbanestasjonen, for at ein skulle få det lengste stasjonsnamnet i Storbritannia og med det setja staden på kartet. Det er framleis det lengste stadnamnet i Storbritannia, og det tredje lengste i verda, etter dei fulle namna til hovudstaden Bangkok og Taumata på New Zealand.

Landsbyen er eit populært turistmål, og det er spesielt vanleg å la seg fotografera framfor stasjonsskiltet og å kjøpa «pass» som er stempla i ein lokal butikk. 

Fleire andre stader har freista å ta ifrå Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch tittelen for det lengste stadnamnet, mellom anna med Gorsafawddacha'idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion og Llanhyfryddawelllehynafolybarcudprindanfygythiadtrienusyrhafnauole, men ingen av desse har blitt offisielt godkjende.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Anders Eggert Magnussen** (fødd 14. mai 1982) er ein dansk tidlegare handballspelar frå Århus. Han vart europameister 2012 med Danmark og vann EHF-meisterligaen 2014 for Flensburg-Handewitt. Eggert spelte venstrekant, i mange år stod han på landslaget i skuggen av Lars Christiansen.

Karriere
--------

Anders Eggert i Flensburg-Handewitt-drakt
### Klubbspel

Eggert var aktiv 2003-06 i GOG Svendborg. Sidan gjorde han 2006-17 teneste for det tyske topplaget Flensburg-Handewitt, bortsett frå ein sesong i danske Skjern. Med Flensburg-Handewitt vann han EHF-cupvvinarcupen 2012 og meisterligaen to år seinare. Han avslutta med spel for Skjern åra frå 2017 til -21.

### Landslagsspel

Eggert debuterte på det danske landslaget i 2003. Fram til 2017 deltok han i 160 landskampar og skåra 581 mål. Han fekk sitt store gjennombrot i EM 2010, der han mellom anna avgjorde kampen mot Noreg i mellomrunda på eit straffekast ved full tid. I 2012 skåra han tre av måla då Danmark vann 21–19 over Serbia i EM-finalen. Året etter vart han skyttarkonge i verdsmeisterskapen med 55 fulltreffarar, endå om Danmark vart fillerista av Spania i VM-finalen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Anders Eggert» frå Wikipedia på dansk, den 21. oktober 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Frøemne i eit fruktemne.
**Frøemne** (ovule), også kalla egg, er det unge frøanlegget til ein blome. Det sit festa som ein liten, vorteforma lekam på fruktblada. 

Frøemnet består av frøemnekjernen (*nucellus*), som omsluttar ei større celle, embryosekken eller kimsekken. Frøemnekjernen er omgjeven av éi eller to frøemnehinner (*integument*). Desse sluttar ikkje heilt saman, men etterlét ei lita opning, frøemnemunnen (*mikropyle*). Frøemnet er ved frøemnestrengen (*funiculus*) festa til frøstolen (*placenta*) på fruktbladet. Staden på frøemnet der frøemnestrengen byrjar blir kalla navlen (*hilum*). Gjennom frøemnestrengen går det ein karstreng, som fører den nødvendige næringa til frøemnet. Hinnene og kjernen har eit felles utgangsparti, kjernefoten (*chalaza*).

Embryosekken er den viktigaste delen av frøemnet. Han inneheld eggcella, som alltid ligg i den enden som vender mot frøemnemunnen. Saman med eggcella finst eit par andre, små celler, synergidecellene. I den motsette enden av embryosekken ligg antipodecellene, medan midtdelen er fylt ut av frølkvitekjernen eller sentralkjernen. Alle cellene i embryosekken manglar cellevegg.

Etter befrukting utvikler eggcella seg til eit lite planteembryo, groen, medan synergide- og antipodecellene går til grunne. Embryosekken blir fylt med frølvite, danna ved delingar av frøhvitekjernen, og frøemnehinnene blir omdanna til frøskal. Då er frøemnet blitt til eit frø.

Frøemnet kan ha ulik form og kan ha namn etter dette. Er det rett, og navlen ligg motsett frøemnemunnen, blir det kalla rett (atropt eller ortotropt); ligg frøemnemunnen og navlen ved sidan av kvarandre, er frøemnet omvendt (anatropt), medan det blir kalla krumt (kampylotropt) om både frøemnemunnen, navlen og kjernefoten ligg ved sidan av kvarandre.

Kjelder
-------


* «Frøemne», *Store norske leksikon*, 15. juli 2014, henta 5. februar 2017
**Anders Dass** (25. juli 1675–1736) var ein norsk prest og godseigar, son til Margrethe Andersdotter og diktarpresten Petter Dass.

Anders Dass gjekk som gut latinskule i Bergen før han vart oppteken som student i Kjøbenhavn rundt 1691. Han tok magistergrad, deretter studerte han ei tid i England. I 1704 vart han tilsett som kapellan hos faren, og han overtok soknepreststillinga i Alstahaug etter at faren døydde.

Då han kom heim til Alstahaug, gifta han seg med Rebekka Lorentzdotter Angell (1681–1735) som var dotter av den styrtrike kjøpmannen Lorentz Mortenson Angell (–1697) i Trondheim. Dermed vart han eigar av det enorme Tjøttagodset som svigerfaren hadde tileigna seg i 1675. Ved arveskiftet i 1703 hadde Rebekka fått 1/5 av arven, resten gjekk til brørne Albert, Lorentz, Hans og Peter. Anders kjøpte i tur og orden fleire femtedelar av svograne sine. I 1705 kjøpte han ei rad gardar i Vefsn, Rana, Tjøtta og Alstahaug frå svogeren Hans Angell. I 1706 kjøpte han skog flerie gardar og skogstrekningar innover langs Vefsna og oppi Dunderlandsdalen frå Peter Angell.

Då faren fall i frå, vart han forfremma frå kapellan til sokneprest i Alstahaug. Fra 1715 medførte embetet også at han var forvaltar av Det nordlandske kyrkje- og skulefond. Anders og Rebekka fekk ti barn. Sonen Albert Dass vart byfut i Bergen. Jacob Dass vart lagmann i Nordland. Petter Dass (d.y.) arva jordegodset. Abelone gifta seg med presten Sommer (som overtok då Anders døydde i 1736).

Kjelder:
--------

* A.E. Eriksen 1874: «Petter Das's Levnetsløb» (trykt som innleiing til samleutgåve av Petter Dass sine skrifter), P.T. Mallings Bogtrykkeri

1. ↑  Axel Coldevin listar opp Anders Dass sine kjøp i boka Jordegods og storgårder i Nord-Norge fra 1943, utgitt på F. Bruns Bokhandel i Trondheim.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
**Ekstinksjon** i astronomi er den svekkinga som skjer med lyset frå ein himmellekam når det går gjennom jordatmosfæren på grunn av lysspreiing og lysabsorpsjon. Ekstinksjonen aukar med aukande senitavstand. Ei stjerne som i senit er i storleiksklasse 1, vil observert nær horisonten vere i 4. eller 5. storleiksklasse, og verkar altså meir lyssvak. 

Ekstinksjonen er selektiv, og er til dømes sterkare for kortbølgja lys (blått) enn for langbølgja lys (raudt). Sola, månen og stjernene verkar raudare nær horisonten enn høgare på himmelen. I tillegg forklarar den selektive ekstinksjonen blåfargen til himmelen. 

Svekkinga av stjernelys på grunn av interstellart støv vert òg omtalt som ekstinksjon. **Fargeeksess** er skilnaden mellom den observerte fargeindeksen til ei stjerne og den fargeindeksen som er karakteristisk for den spektralklassen som stjerna høyrer til. Ut frå fargeeksessen kan ein rekne ut kor mykje lyset frå stjerna er svekka på grunn av interstellar absorpsjon.

Kjelder
-------


* «Ekstinksjon: astronomi», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 26. mai 2016
* «Fargeeksess», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 26. mai 2016
Stolpediagram over oppdaging av eksoplanetar per år fram til juli 2009. Metoden for oppdaging er fargekoda: radialhastigheit = mørkeblå, passasje = mørkegrøn, tidtaking = mørk lilla, astrometri = mørkegul, direkte fotografering = mørkeraud, mikrolinsing = mørk oransj, pulsartidtaking = lilla.
**Ekstrasolare planetar** eller **eksoplanetar** er planetar som ikkje går i bane rundt sola og soleis ikkje er ein del av solsystemet. Per juni 2016 var det oppdaga 3437 ekstrasolare planetar fordelte på 2571 stjerner. Den første sikre oppdaginga av ein ekstrasolar planet blei gjord i 1994 av den polske astronomen Aleksander Wolszczan då han oppdaga to planetar i bane rundt nøytronstjerna PSR B1257+12.

Kjelder
-------

1. ↑  Schneider, J. «Interactive Extra-solar Planets Catalog». *The Extrasolar Planets Encyclopedia*.
2. ↑  «History» Arkivert 2008-09-16 ved Wayback Machine. - kort artikkel om historia til oppdaging av ekstrasolare planetar hjå NASA sin Planet Quest-nettstad. Vitja 25. juni 2008.

Bakgrunnsstoff
--------------

* NASA sin Planet Quest-nettstad Arkivert 2008-06-04 ved Wayback Machine. - med interaktivt tal på ekstrasolare planetar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |