recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Torgeir Olavsson Vraa** (16. mai 1868–21. juni 1934) var ein norsk pressemann og politikar frå Fyresdal. Han var fyrst medlem av Venstre, frå 1897 representerte han Arbeidarpartiet.

Liv
---

Vraa var son til ein gardbrukar på Rui i Fyresdal. Han gjekk Asker seminar og var ferdig seminarist i 1889. Åra 1890-1904 var han lærar i Modum, samstundes som han var gardbrukar på garden kona hans kom i frå. Frå 1902 var han journalist i Social-Demokraten. I 1905 vart han den fyrste redaktøren i den ferske avisa *Fremtiden* i Drammen, busett i byen der. Han redigerte avisa heilt fram til han døydde.

Vraa var stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet periodane 1906-09, 1925-27 og 1931-33. I sin fyrste periode var han vald frå einmannskrinsen Strømsø og Tangen, dei to siste gongane frå kjøpstadene i Buskerud (Drammen, Hønefoss, Kongsberg). Han var 1906-09 medlem av protokollkomiteen, på dei seinare stortinga var han medlem av skog- og vassdragskomiteen. Vraa var kjend som ein framifrå agitator, og reiste vidt og breitt i Noreg på talarferd for Arbeidarpartiet.

Han var også lokalpolitikar, medlem av heradsstyret i Modum og var varaordførar i Drammen bystyre mellom 1910 og 1913, samt medlem av formannskapet i til saman fire valperiodar mellom 1913 til 1928. Han var elles formann i Buskerud Arbeidarparti, samt landsstyremedlem av Det Norske Arbeidarparti 1904-12 og 1918-20.

Statue av Torgeir Vraa
Vraa døydde i Drammen i 1934. Ein statue av han vart reist i byen to år etter.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi fra NSD Arkivert 2014-04-08 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
***Den Danske Ordbog*** er ei ordbok i seks band over dansk i perioden frå ca. 1950 og fungerer som eit framhald av Ordbog over det danske Sprog. Ordboka blir gjeven ut av Det Danske Sprog- og Litteraturselskab, og det siste bandet kom ut i november 2005 (første bandet kom ut i november 2003). Boka inneheld rundt 100 000 oppslagsord.

Den Dansken Ordbog byggjer på eit særs omfattande, elektronisk tekstkorpus på ca. 40 millionar ord. Tekstane som var med i korpuset stamma frå vidt ulike kjelder som spenna frå dagboksoppteikningar frå forskingsprosjekt som Nationalmuseet sitt prosjekt «Vi skriver dagbog» over tekster frå Folketinget og Københavns borgerrepresentasjon til skjønnlitterære tekstar frå ulike forlag. På dette punktet skil Den Danske Ordbog seg markant frå «forgjengaren» *Ordbog over det danske Sprog*, som hovudsakleg er basert på tekstar frå forfattarar og andre profesjonelle språkbrukarar og såleis ikkje dekker same spreiing i høve til sjangar, stil og dialektar som den moderne etterfølgjaren.

I november 2009 blei ein digital versjon av ordboka tilgjengeleg på internett via ordnet.dk. I 2013 blei det lansert ein app med ordboka. Denne vann i kategorien «Nyheder & Reference» ved Danish App Awards 2013. Appen er gratis å bruka, utvikla både for Google Android og Apple IOS.

Kjelder
-------

1. ↑  Ordnet.dk/ddo/app

* *Denne artikkelen bygger på «Den Danske Ordbog» frå Wikipedia på bokmål, og «Den Danske Ordbog» frå Wikipedia på dansk den 5. juli 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Den Danske Ordbog – presentasjon av ordboka (arkivert nettstad)
**Annemarie Waser** (fødd 4. februar 1940) er ein sveitsisk tidlegare skirennar frå grenda Grafenort i Engelberg. Ho vann bronsemedaljen i slalåm under verdsmeisterskapen i alpint 1958 i Bad Gastein.

Waser debuterte i vinterolympiaden 1956 i Cortina d'Ampezzo, få dagar før ho fylte 16 år, med ein 14. plass i storslalåm, delt med Inger Bjørnbakken og ei fransk jente. Under verdsmeisterskapen i 1958 i Bad Gastein i Austerrike deltok Waser både i slalåm og storslalåm. I storslalåm kom ho på fjerdeplass, ein tidels sekund bak landsmannen Frieda Dänzer. Etter slalåmtevlinga kunne ho stige opp på sigerspallen som bronsevinnar, berre den klare verdsmeisteren Inger Bjørnbakken og austerrikske Josefa Frandl fekk betre tider. Waser deltok i alle tre øvingane under vinter-OL 1960 i Squaw Valley, men mislukkast heilt i å hevde seg.

Kjelder
-------

* P. Chr. Andersen: *Den nye olympiaboken*, 1957
* 

* (en) Annemarie Waser – Profil og resultatoversikt i olympiske konkurransar på *sports-reference.com*.
* *Denne artikkelen bygger på «Annemarie Waser» frå Wikipedia på fransk, den 17. januar 2012.*
Koordinatar: 61°12′17.72″N 10°8′36.5″E﻿

Vestre Gausdal prestegardFoto: Jan-Tore Egge

**Vestre Gausdal prestegard** heitte opphavleg Øvre Forset gard. Garden ligg nokre hundre meter nord for fylkesveg 255, medan Vestre Gausdal kyrkje ligg på sørsida ned mot elva Jøra.

Garden vart kjøpt inn som kapellangard i 1866, og vart prestegard då Gausdal prestegjeld vart delt i 1878.

Hovudbygningen (våningshuset) er eit laftebygg i to etasjar med ståande utvendig panel. Vestre delen går for å vere eldst, oppført tidleg på 1800-talet, medan austre delen er frå om lag 1866. Huset står fram som relativt einskapa i empirestil. Bygningen er ifylgje Opplysningsvesenets fond freda saman med fire andre bygg: «Jegerhuset» (truleg frå 1700-talet), stabburet, ein stall/løe/vedskåle og ein utedo.

OVF, som eig dei fleste prestegardane i Noreg, har over ei viss tid vurdert å selje ei rekkje gardar. Då buplikta for prestane vart oppheva i 2015, melde NRK at Vestre Gausdal prestegard var ein av dei gardane som skulle seljast.

Fotnotar
--------

1. ↑  Engen (1988), s. 101, jf. Opplysningsvesenets fond.
2. ↑  Nå kan du kjøpe deg din egen prestegård (NRK Hedmark og Oppland, 11. september 2015)

Kjelder
-------

* Opplysningsvesenets fond om prestegarden
* Arnfinn Engen (1988). *Gausdal bygdehistorie, bind 4: Endring og oppbrot 1830–1914*. Gausdal kommune. ISBN 82-90439-29-6.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vestre Gausdal prestegard i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
| Atyrau |
| --- |
| Den sentrale moskeen i AtyrauDen sentrale moskeen i Atyrau Den sentrale moskeen i Atyrau |
| Styresmakter |
| Land  Oblast |  Kasakhstan  Atyrau oblast |
| Grunnlagd | 1645 |
| Akim | Salimzjan Naqpajev |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  ? km² |
| Innbyggjarar  - By | 320 000 |
| Koordinatar | 50°17′″N 57°10′″E﻿Koordinatar: 50°17′″N 57°10′″E﻿ |
| Tidssone | UTC+5 (UTC+5) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 060001 - 060011 |
| Telefon-retningsnummer | +7 7122 |
| Bilnummer | A |
| **Heimeside:** |
| Plassering |
| Plasseringa i KasakhstanPlasseringa i KasakhstanPlasseringa i Kasakhstan |

**Atyrau** (kasakhisk Атырау, tidlegare *Gurijev*) er ein by i Kasakhstan. Han er hovudstad i Atyrau oblast og ligg om lag 2 700 km vest for Almaty og 350 km aust for den russiske byen Astrakhan.

Geografi
--------

Atyrau er den største hamnebyen til Kasakhstan ved Kaspihavet og ligg ved elvedeltaet til Uralelva. Atyrau ligg om lag 20 meter under havnivå. Byen vert av mange rekna som ein by som ligg både i Asia og Europa, sidan han vert delt av Uralelva, som ofte vert rekna som grensa mellom Europa og Asia.

Historie
--------

Det vart bygd eit fort av tre ved elva Jaik, som var det tidlegare namnet på Uralelva, i 1645 med namnet *Nizjnij Jaitzkij gorodok* («Nedre Jaik fort») av den russiske handelsmannen Mikhajlo Gurijev, som opphavleg kom frå Jaroslavl. Han spesialiserte seg på handel med Khiva og Bukhara. Fortet vart plyndra av uralkosakkar og Gurijev-familien bygd fortet om i stein (1647-62). Tsar Aleksej I av Russland sende ein garnison av Streltsij for å verne fortet frå fleire åtak frå kosakkane. Trass i dette tok kosakken Stepan Razin byen i 1667 og 1668. Fortet vart gradvis mindre viktig og vart fjerna i 1810. Mellom 1708 og 1992 heitte byen *Gurijev*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Atyrau» frå Wikipedia på engelsk, den 18. januar 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Geysiren Strokkur på Island
Ein **geysir** er ei naturleg varm kjelde som periodisk har utbrot der varmt vatn og damp vert kasta høgt opp i lufta. Fenomenet er kalla opp etter geysiren Geysir på Island. Ordet tyder «gøyse», «strøyme» eller «sprute» på islandsk.

Utbrota skuldast at grunnvatnet i underjordiske kanalar vert varma opp så mykje at det byrjar å koke. Dette skjer gjerne nær ei størkna smelte nede i djupna. Når dampen utviklar seg skjer det ei brå trykkavlasting i djupna, der vatnet vert støyta eksplosjonsaktig gjennom kanalane. Neste utbrot kjem først når grunnvatnet strøymer til i djupna og vert varma opp igjen.

Tida mellom utbrota kan variere frå nokre minutt til over ein månad, og sjølve utbrotet var gjerne berre nokre få minutt. Korleis utbrota utartar seg kan endre seg raskt, ofte i løpet av få år eller tiår. Dette kjem truleg av små endringar i temperaturtilhøve i dei djupare delane av geysiren.

Geysirar
--------

Geysirar er sjeldne og eksisterer berre nokre få stader på jorda. Det er seks store geysirområde i verda: Island, Yellowstone nasjonalpark i USA, Taupo Volcanic Zone på New Zealand, Kamtsjatka i Russland, El Tatio i Chile og Umnak Island i Alaska.

Tidlegare fanst det varme kjelder ytterlegare to stader i Nevada, kalla Beowawe og Steamboat Springs, men desse tok slutt i 1980-åra då eit nærliggende geotermisk kraftverk reduserte temperaturen og senka grunnvasspegelen.

Det finst fleire enkeltståande geysirar rundt om i verda, både i California, Peru, Bolivia, Mexico, Dominica, Asorane, Kenya og Japan, men ingen andre større klynger av geysirar.

### Kjende geysirar

| Namn | Stad | Høgd | Periode | Kommentar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Store Geysir | Haukadalur på Island | Ca. 10 m, tidlegare opp mot 80–100 m | Berre etter jordskjelv |  |
| Strokkur | Haukadalur på Island | 10–20 m | ca. kvart 10. minutt |  |
| Steamboat | Yellowstone nasjonalpark i USA | 70–120 m | Sjeldant (seinast 1991) |  |
| Grand | Yellowstone nasjonalpark i USA | 40–60 m | 8.-12. time |  |
| Giant | Yellowstone nasjonalpark i USA | 45–60 m | Sjeldant (sist 1994) |  |
| Giantess | Yellowstone nasjonalpark i USA | 20–55 m | Sjeldant (sist 1995) |  |
| Old Faithful | Yellowstone nasjonalpark i USA | 30–55 m | Ca. kvart 75. minutt |  |
| Waimangu | New Zealand | over 300 m | Ikkje lenger aktiv | Tidlegare den høgaste geysiren i verda i perioden 1901-1905 |
| Pohutu | New Zealand | ca. 25 m | 15 gonger dagleg |  |

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Geysir**

Kjelder
-------

* 

* «geysir» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BNE

 |
**Sally Janet Jane Gunnell** (fødd 29. juli 1966) er ein britisk tidlegare friidrettsutøvar frå Chigwell i Essex som internasjonalt deltok i hekkeløp. I åra 1992-94 vann ho både OL-, VM- og EM-gull i 400 meter hekk. Under verdsmeisterskapen 1993 i Stuttgart setter ho ny verdsrekord med 52,74 sekundar.

Aktiv
-----

Gunnell vart samveldemeister på 110 meter hekk i 1986. Ho nådde semifinalen i øvinga både under VM 1987 og OL 1988. I Seoul-OL 1988 tok ho seg til finalen på 400 m hekk, der ho sette ny personleg rekord med 54,03 og vart nummer fem.

Frå 1991 til -94 låg Gunnell heilt i verdstoppen på langhekken. Gjennom 1991-sesongen forbetra ho den britiske rekorden til 53,78 sekundar i Monaco, deretter til 53,63 i Zürich, før ho under VM i Tokyo tok sølvmedaljen med tida 53,16, fem hundredels sekund bak sovjetiske Tatjana Ledovskaja. Under dei olympiske leikane i Barcelona tok Gunnell gullmedaljen etter 53,23 sekundar, og vann klart føre Sandra Farmer-Patrick. Året etter pressa Farmer-Patrick henne heilt til målstreken i VM-finalen og fekk notert tida 52,79, men Gunnell kom inn på 52,74 og ny verdsrekord.

Ved friidretts-EM 1994 vann Gunnell 400 m hekk med rekordstor sigersmargin, 1,45 sekund. Ho vart skadd under OL 1996 og la deretter opp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1987 i Roma: Utslått i semifinalane på 110 m hekk
* OL 1988 i Seoul: Nr 5 på 400 m hekk– 54,03. Utslått i semifinalane på 110 m hekk
* EM 1990 i Split: Nr 6 på 400 m hekk – 55,45
* VM 1991 i Tokyo: Sølvmedalje på 400 m hekk – 53,16, bakom Tatjana Ledovskaja
* OL 1992 i Barcelona: Gullmedalje på 400 m hekk – 53,23, framom Sandra Farmer-Patrick (53,69). Bronsemedalje i 4 x 400 m stafett
* VM 1993 i Stuttgart: Gullmedalje på 400 m hekk – 52,74, framom Sandra Farmer-Patrick (52,79)
* EM 1994 i Helsinki: Gullmedalje på 400 m hekk – 53,33, framom Silvia Rieger (54,68)
* OL 1996 i Atlanta: Braut semifinalen på 400 m hekk (nr 16)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sally Gunnell» frå Wikipedia på engelsk, den 12. august 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
| Aubusson |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Nouvelle-Aquitaine Creuse |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  19,21 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 4 662   243/km² |
| Koordinatar | 45°57′″N 02°10′″E﻿Koordinatar: 45°57′″N 02°10′″E﻿ |
| Høgd over havet | 512 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 23200 |

**Aubusson** er ein liten by og kommune sentralt i Frankrike ved elva Creuse. Han er *sous-préfecture* i departementet Creuse og har rundt 5 000 innbyggjarar.

Veggteppe
---------

Byen er godt kjend for sine vegg- og golvteppe, som har vore verdskjend sidan 1300-talet. Vevarar frå Flandern søkte tilflukt i Aubusson rundt 1580. Ei vidkjend samling av veggteppe frå Aubusson finst i Vallon-Pont-d'Arc. Stilen på veggteppa endra seg gjennom hundreåra, frå bilete av grøne landskap til jaktscenar. På 1600-talet fekk veggteppeveveria i Aubusson og Felletin status som ei «kongeleg utnemning». Produksjonen gjekk nedover etter den franske revolusjonen då tapeten kom. Veggteppa tok seg derimot opp att på 1930-talet då kunstnarar som Cocteau, Dufy, Dali, Braque, Calder og Picasso vart invitert til Aubusson for å uttrykke seg sjølv ved hjelp av ull. Det vert framleis laga veggteppe i Aubusson.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Vestsmølens slip og motorverksted** vart stifta på Råket på Smøla i 1913/1914 og produserte båtmotorar. Produksjonen var liten og gjekk for det meste til lokale fiskebåtar. Føretaket nytta merkenamnet **Vestsmøl**.

Motorar
-------

Ein tidleg type, kalla «Grønvik-motoren», hadde ei effekt på 4 hk. I perioden fram til 1928/1929 vart det produsert berre 15 slike motorar. Den fyrste av desse motorane står no på Smøla museum. 

Ein ny serie glødehovudmotorar på 11 og 15 hk vart produsert fram til 1946. Men produksjonen var framleis liten, med berre 15 stk på 11 hk og 16 stk på 15 hk. Då motorproduksjonen vart lagt ned gjekk føretaket over til å produsera kvalharpunar, og heldt fram med det til føretaket vart nedlagt i 1959.

Referansar
----------



| * v
* d
* e
Tidlegare norske båtmotorfabrikkar |
| --- |
| Arvr **·** Børr **·** Midnatsol **·** Bjørn **·** Blokken **·** B.M.V. **·** Brunvoll **·** BK-Diesel **·** B.S. **·** Bønes **·** Concord **·** De Forenede motorfabrikker **·** Dahl **·** Dan **·** Delvin **·** ECS **·** Eide **·** Engelsviken slipp **·** Favorit **·** Finnøy **·** Fix **·** FM **·** Frigg **·** Færd **·** Gideon **·** Glimt **·** Grenaa **·** Grov **·** Heimdal **·** Hjelseth motorfabrikk **·** Marna **·** Møringen **·** Ormset **·** Rap **·** Ruøy **·** Real **·** Sabb motor **·** Sleipner **·** Smart **·** Sterk **·** Sterkodder  **·** Søvik **·** Trim **·** Trollhætta **·** Trums **·** Trygg **·**  Vestsmøl **·** Wichmann **·** Årthun |
**Damsgård Motorfabrikk** vart stifta den 30. april 1925, av brørne Håkon og Alf Søyland, saman med Harald Svendsen. Frå starten og fram til 1929 heldt dei til i ei sjøbu i Damsgårdsveien, i Laksevåg ved Bergen. 

Prototype, har bak seg mange sesongar i Lofoten
SABB Diesel. Denne motoren står på Norsk traktor og motormuseum på Stokke.

Historie
--------

Den fyrste motoren, modell A, var ein 3 hk oppfyringsmotor, mynta på små fiskebåtar. Dette motoren synte seg vera driftssikker og vart produsert heilt fram til 1962. Den neste motoren kom på marknaden i 1927 og var ein 5-7 hk glødehovudmotor. Han hadde underdimensjonert veivaksel, noko som førte til ein rekkje havari og reklamasjonssaker. Det kom difor ei forbetra utgåve, som vart kalla type C 5-9 hk , som òg var i produksjon i 38 år. Motorane vart marknadsførte under merkenamnet **Sabb**. I 1936 vart det innført ein ny motor, type B, på 4-5 hk. På 1940-tallet kom to totakts dieselmotorar på markedet, type E og F, med effekt på 4 respektivt 5 hk. Men berre nokre få av desse vart produserte før Sabb gjekk attende til glødehodemotorar.

Fyrst på 1950-tallet kom Sabb type D, på 6-12 hk, som var i produksjon til midt på 60-talet. I 1955 kom ein firetakts dieselmotor, type G, på markedet. Han ytte 8 hk ved 1500 rpm. Seinare vart turtallet auka til 1800 rpm og effekten auka til 10 hk. Det vart produsert rundt 70.000 av denne typen fram til 2000-tallet. Ein tosylindra versjonen, kalla 2G, på 16-22 hk vart òg populær. To litt mindre firetakts dieselmotorar, type H og 2H, som kom på 1970-tallet hadde ein effekt på 6-8 respektivt 18 hk. Den siste og største motoren frå Sabb var type 2J. Han hadde direkteinsprøyting og ytte 30 hk. 

I 1971 vart føretaket gjort om til aksjeselskap og fekk namnet **Sabb Motor AS**.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida til Sabb Motor AS
* A Tribute To The Legendary SABB Marine Diesel Engine

| * v
* d
* e
Tidlegare norske båtmotorfabrikkar |
| --- |
| Arvr **·** Børr **·** Midnatsol **·** Bjørn **·** Blokken **·** B.M.V. **·** Brunvoll **·** BK-Diesel **·** B.S. **·** Bønes **·** Concord **·** De Forenede motorfabrikker **·** Dahl **·** Dan **·** Delvin **·** ECS **·** Eide **·** Engelsviken slipp **·** Favorit **·** Finnøy **·** Fix **·** FM **·** Frigg **·** Færd **·** Gideon **·** Glimt **·** Grenaa **·** Grov **·** Heimdal **·** Hjelseth motorfabrikk **·** Marna **·** Møringen **·** Ormset **·** Rap **·** Ruøy **·** Real **·** Sabb motor **·** Sleipner **·** Smart **·** Sterk **·** Sterkodder  **·** Søvik **·** Trim **·** Trollhætta **·** Trums **·** Trygg **·**  Vestsmøl **·** Wichmann **·** Årthun |
**Vestsudansk savanne** er ein tropisk økoregion med savannelandskap som strekkjer seg gjennom Vest-Afrika.

Geografi
--------

Økoregionen strekkjer seg aust og vest gjennom Vest-Afrika, frå atlanterhavskysten i Senegal til Mandarafjella på austgrensa til Nigeria.

Den tørrare akasiesavannen i Sahel ligg nord for regionen, og den fuktigare guineanske skog-savanne-mosaikken ligg i sør.

Klima
-----

Regionen har tropisk savanneklima og varmt steppeklima (Köppenklassifiseringane *Aw* og *BSh*) med ei tørketid og ei regntid, og varme temperaturar året rundt. Årlege nedbørsmengder går frå 1000 mm i sør til 600 mm i nord på grensa til Sahel. Nedbør og temperatur varierer etter årstid, med ei varm regntid frå mai til september og ei kjøligare tørketid frå oktober til april. Temperaturane varierer frå 30 °C til 33 °C i den varmaste månaden og frå 18 °C til 21 °C i den kaldaste månaden.

Flora
-----

Vestsudansk savanne med klumpar av graset *Andropogon gayanus* i Pamareservatet i Burkina Faso.
Savanne og open skog er dei typiske vegetasjonstypane i regionen. Typiske savannetre er artar frå slektene *Combretum* og *Terminalia*, medan bakken er dekt av lange grastypar, urter og buskar. Den dominerande grastypen er *Hyparrhenia*, som ofte kan nå 1 meter eller høgare. Tre i dei tørrare skogane er vanlegvis mindre enn 10 meter høge, og omfattar artar av *Anogeissus* og *Acacia* i tillegg til *Balanites aegyptiaca, Combretum glutinosum, Commiphora africana, Prosopis africana, Tamarindus indica* og *Ziziphus mucronata*. Mange tre feller lauvet på høgda av tørketida, og grasa tørkar ofte ut.

Akasietre er mindre vanleg i dei fuktige skogane i område med meir nedbør og langs vassdrag, der *Afzelia africana, Burkea africana, Combretum* og *Terminalia* er dominerande. Mindre skogområde med *Isoberlinia* finst i fuktigare delar av den sørlege delen av økoregionen.

Fauna
-----

Elefant i Pendjari nasjonalpark i Benin.
I økoregionen finst det fleire større pattedyr, som afrikansk savanneelefant (*Loxodonta africana*), vestafrikansk sjiraff (*Giraffa camelopardalis peralta*), kjempeeland (*Taurotragus derbianus derbianus*), hesteantilope (*Hippotragus equinus*), afrikabøffel (*Syncerus caffer brachyceros*), løve (*Panthera leo*), leopard (*Panthera pardus*) gepard (*Acinonyx jubatus*) og afrikansk villhund (*Lycaon pictus*). Dei fleste store pattedyra er no svært avgrensa i tal og utbreiing.

Vern
----

Ein gjennomgang frå 2017 viste at 233 942 km², eller 14 %, av økoregionen var verna område.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  «West Sudanian savanna». *Terrestrial Ecoregions*. World Wildlife Fund.
2. ↑  Eric Dinerstein, David Olson, et al. (2017). An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm, BioScience, Volume 67, Issue 6, June 2017, Pages 534–545; Supplemental material 2 table S1b.

* *Denne artikkelen bygger på «West Sudanian savanna» frå Wikipedia på engelsk, den 22. april 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «West Sudanian savanna». *Terrestrial Ecoregions*. World Wildlife Fund.
|  |
| --- |
| **Neoarkeikum***2800 - 2500 million år sidan* |
| Geologiske periodarsjå • diskuter • endre-4500 —–-4000 —–-3500 —–-3000 —–-2500 —–-2000 —–-1500 —–-1000 —–-500 —–0 —HadeikumArkeikumProtero-zoikumFanero-zoikumEoPaleoMesoNeoPaleoMesoNeoPaleoMesoKeno  Skala:Millionar år sidan |

**Neoarkeikum** er ein geologisk æra i eonet arkeikum. Det strekkjer seg frå perioden for 2800 millionar år sidan til 2500 millionar år sidan. Perioden er definert kronometrisk og ikkje etter visse berglag eller paleontologiske hendingar på jorda. Fotosyntesen og danninga av oksygen skal ha oppstått i denne æraen, som seinare førte til oksygenkatastrofen i paleoproterozoikum. Oksygenproduserande fotoautotrofe organismar, som utvikla seg tidlegare i neoarkeikum, skapte eit giftig høgt nivå av oksygen i atmosfæren.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Neoarchean» frå Wikipedia på engelsk, den 18. august 2008.*


| Arkeikum |
| --- |
| Eoarkeikum | Paleoarkeikum | Mesoarkeikum | Neoarkeikum |
**Jacob Nielsen Hoel**, (7. august 1775–29. juli 1847), var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå Hedmark.

Hoel var frå Hol i Nes i Hedmark. I 1800 kjøpte han storgarden Hovinsholm på Helgøya i heimbygda Nes. Han dreiv garden til han døydde. Då overtok sonen Nils Hoel drifta.

Hoel var i 1814 valmann ved valet til riksforsamlinga på Eidsvoll. På stortinget 1818 var han 1. representant for Hedmark. Han var då medlem av 11 komitear, der i mellom komiteen om skattelova av 1816. Hoel var også med på tingsamlingane 1821 og det overordentlege storting 1822. Her var han med i 12 komitear. På desse stortinga høyrde Hoel til opposisjonen som tala for ein anti-deflasjonspolitikk.

Hoel nådde ikkje opp ved stortingsvala 1824, 1827, 1830, 1833. Ved dei tre siste vala enda han som 1. varamann (suppleant). Frå 5. mars 1833 møtte han likevel resten av stortingssesjonen, då representanten Evenstad hadde forfall.

Bondeleiaren Halvor Hoel var ein eldre bror.

Kjelder
-------

* Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*, Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Jacob Hoel NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF

 |
**Jacob Roll** (17. mai 1783–7. mars 1870) var ein jurist og stortingsmann frå Trondheim. Han var far til Ferdinand Roll og Oluf Nicolai Roll.

Roll var son til ein proprietær. Sjølv vart han student frå Christiania katedralskole i 1799 og vart cand. jur. frå universitetet i København. Dei neste åra var han medlem av overkriminalretten. 1814-15 var han krigsfiskal, og var såleis aktor i krigssaka mot general Bernhard Staffeldt. Åra 1815-28 var han assessor (dommar) ved stiftsoverretten i Trondheim, sidan justitiarius for den same retten fram til 1855. Roll var styremedlem i Noregs Bank 1816-57. Han var medlem av bystyret i Trondheim 1837-56. 

Roll møtte på omframstortinget 1822 frå 7. oktober som varamann for Johan Lysholm. Han representerte Trondheim på Stortinget 1833-37 og 1842. I 1833 var han president i Lagtinget, på dei seinare tingsamlingane var han medlem i same. Elles var han formann i bankkomiteen 1833, 1836 og 1842. Også medlem av kriminallovkomiteen i 1833, 1836 og 1836-37, samt formann i skysskomiteen 1842. I 1836 var han medlem av riksretten.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak (1914). *Stortinget og statsraadet : 1814-1914. B. 1 D. 2 : Biografier L-Ø : samt tillæg*. Kristiania: Steen'ske bogtrykkeri. s. 724.
* Biografisk informasjon om Jacob Roll frå Trondheim NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys
* VIAF

 |
*For grind innan pønk, sjå grindcore*

|  |  |
| --- | --- |
| Du går fram til mi inste grindog eg går òg fram til di.

Halldis Moren Vesaas «Ord over grind», 1955  |  |

**Grind** kan visa til ulike byggverk, gjerne gitterforma, brukt som port, gjerde, karm eller reisverk. Ordet kan også brukast om grindliknande delar av menneske og dyr.

Gjerde og portar
----------------

Eit grindgjerde er eit gjerde laga av fleire grinder bundne saman. Det kan dermed lett flyttast.

Ei grind som port kan vera ein enkel konstruksjon av tre eller metall. Ho kan vera einhengsla, fleirhengsla eller utan hengsle.

* Grindgjerde i Oklahoma.Grindgjerde i Oklahoma.
* Tregrind i Skottland. Foto: Chris EilbeckTregrind i Skottland. Foto: Chris Eilbeck
* Metallgrind i Sverige. Foto: Viktor KarlssonMetallgrind i Sverige. Foto: Viktor Karlsson

Karmar og rammer
----------------

Grindverk kan vera ein byggeteknikk der ein bruker grinder som reisverk i hus. Ordet kan også brukast om espalier til plantar.

Ein grindvev er ei enkel form for vevstol der midtstykket er ei gittergrind.
Grindsag er ei sag der bladet er festa til ei grind.

Ulike konstruksjonar som minner om grinder har fått namn etter dei, til dømes takgrind og leikegrind.

* Grindverk i hus. Foto: Frode Inge HellandGrindverk i hus. Foto: Frode Inge Helland
* Epletre planta i espalier. Foto: Michel BarbetorteEpletre planta i espalier. Foto: Michel Barbetorte
* Barn i leikegrind. Foto: Günter Weiß, 1954Barn i leikegrind. Foto: Günter Weiß, 1954
* Takgrind for bil. Foto: Frank C. MüllerTakgrind for bil. Foto: Frank C. Müller

Bruk i biologien
----------------

Grind kan også brukast om som skjelett (beingrind) og gevir, særleg på reinsdyr. Ordet «grindkval» kan også ha samband med ordet grind; ordet kjem frå færøyske *grindahvalur* og skal visa til korleis kvalane sym i gitterformasjon.

* BeingrindBeingrind
* Reinsdyrgevir. Foto: Kevin TutinReinsdyrgevir. Foto: Kevin Tutin

Kjelder
-------


* «grind» i *A.Torps etymologiske ordbok*
* «grind» i *Bokmåls-* og *Nynorskordboka*
* «grind» i *Ordbog over det danske sprog*
* «Grindsag» ved WikiStrinda

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Deler til grindvev i samlingen til Yrjar Heimbygdslag»
**Federsee** er ein myraktig innsjø, delvis overgrodd av siv, nord for Bad Buchau i Oberschwaben sør i Tyskland. Med ein storleik på 33 km² er han ein av dei største innsjøane i Sør-Tyskland. På det djupaste er Federsee berre 2 meter djup. 

Innsjøen er eit naturreservat for å verne om fuglane i området. Om lag 265 forskjellige artar held til ved eller nær innsjøen, og 107 av desse hekkar her. Av fugleartane finn ein mellom anna utryddingstrua fuglartar som buskskvett og sivhauk.

I området rundt Federsee er det gjort funn frå steinalderen og bronsealderen, som ein kan sjå på Federsee Museum.

Sidan innsjøen er fullstending omgjeve av belter med siv og myr er det umogeleg å nå innsjøen direkte. Derfor er det bygd ein 1,5 km lang kai av tre, som leiar ut mot ope vatn. Her er det ein observasjonsplattform og mogeleg å leige båt. 

Nærast vatnet ligg landsbyen Tiefenbach. Når innsjøen frys til om vinteren er det mogeleg å gå frå Tiefensee til Bad Buchau over isen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Federsee**

* Federseemuseum
* Naturreservatet i Federsee Arkivert 2014-12-11 ved Wayback Machine.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Federsee frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Fehérvár FC** er ein fotballklubb i Székesfehérvár i Ungarn som spelar i den ungarske toppdivisjonen. Klubben vart skipa i 1941 og har namn etter eit firma som lagar elektriske artiklar.

Klubben endra namn frå **Videoton FC** til **MOL Vidi FC** i 2018, etter hovdsponsoren MOL. I 2019 endra klubben namn att til MOL Fehérvár FC.

Klubben er særleg kjend for sine prestasjonar i UEFA-cupen 1985. Klubben spela seg då fram til dobbelfinalar, heime-/bortekamp, mot Real Madrid. Etter tap 0-3 på heimebane var «eventyret» over for Videoton, som samanlagt tapte finalane med 0-4. I 2011 vann Videoton den ungarske seriemeisterskapen for fyrste gong, tre gongar har laget hamna på andreplassen i serien. Klubben har også vunne den nasjonale cupmeisterskapen ved eitt høve, 2006, og tre gongar tapt cupfinalar.

Klubben har sidan 1967 spela heimekampane på Sóstói Stadion, eit tribuneanlegg med plass til 15 000 tilskodarar. Laget spelar i blå og raude drakter.

Kjelder
-------

1. ↑  «MOL Fehérvár FC néven folytatja az NB I tavalyi bajnoka». *Hirado*. Henta 20 May 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Videoton FC» frå Wikipedia på engelsk, den 8. juni 2013.*
Nubafjella
Landbruk i Nubafjella.
Marknad.
**Nubafjella** er ei fjellkjede i Kordofan, ein region i det sentrale Sudan. Fjella er mellom 500 og 1325 meter høge, og dekker eit område på rundt 6 200 km².

Klima
-----

Klimaet i fjella er tørt, men dei er fruktbare samanlikna med det kringliggande området. Det fell mellom 4 og 8 meter regn i året, slik at ein kan dyrka mat og la dyr beita. Regntida varer frå midten av mai til midten av oktober. 

Det finst nesten ingen vegar i fjellet, så dei fleste landsbyane kan ein berre nå til fots på eldgamle stiar.

Folk
----

Innbyggjarane i Nubafjella høyrer til mange folkegrupper med ulik språk og kultur. Dei blir gjerne omtala som nubafolk, men dette namnet kan òg brukast om nubaýar, dei «svarte» eller urfolka i fjella. Folka lever om kvarandre, og det er ikkje uvanleg med giftarmål mellom folkegruppene.

Islam er hovudreligionen og arabisk det viktigaste språket, som blir brukt som lingua franca i området. Ein snakkar òg kordofanske språk.

I tillegg til nubaýar finst her òg arabiske folkegrupper, særleg baggaraýar, og andre folk som har kome frå det vestlege Sudan. Medan nubaýane tradisjonelt har dyrka jorda har baggaraýane vore vandrande kugjetarar, men i dag er også desse som regel bufaste.

Historie
--------

Det historiske Taqaliriket låg i Nubafjella.

Frå midten av 1980-åra til underteikninga av ein våpenkvileavtale i januar 2002 var området hardt råka av borgarkrigen i Sudan. Ein utanlandsk observatørstyrke leia av Noreg vart send til området for å overvaka våpenkvila i 2002.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Sudan på "norgeskartet"» (forsvarsnett.no)
* «Nuba-fjellenes gjemte skjebner» (Leger uten grenser)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Nugatti Air (nærbilete).
**Nugatti** er eit sjokoladepålegg laga av nougat og sjokolade. Det inneheld hovudsakleg kakao, mjølk, hasselnøtter, sukker og solsikkeolje.

Nugatti er produsert av Stabburet, ein del av Orkla Foods. Pålegget blei lansert i 1969 av Sunda AS, og er dermed noko yngre enn storebroren Sjokade. Det blir selt rundt 7 millionar boksar av Nugatti i Noreg kvart år.

Pålegget har alltid vore å få på plastbeger, men blir nå også seld i tuber. I tillegg til Nugatti Original er det òg introdusert variantar som Air, Max, Søtt Salt og Sprøtt, Nugatti Uten og Salt Karamell.

Fram til 2012 inneheldt produktet palmeolje, men dette året blei olja erstatta med solsikkeolje som eit meir miljøvennleg alternativ. Kakaoen ein bruker i Nugatti er UTZ-sertifisert, det vil seia at produksjonen følgjer visse standardar for menneske og miljø.

Kjelder
-------

1. ↑  «Nugatti 500g», *matlevering.coop.nohttps* (på norsk bokmål), henta 22. august 2021 [*daud lenkje*]
2. 1 2 3 4 5  «Nugatti», *Orkla.no* (på norsk bokmål), henta 22. august 2021
3. ↑  «Nugatti». *Orkla Foods Norge* (på norsk). Arkivert frå originalen 13. april 2013. Henta 13. september 2014.
|  |  |
| --- | --- |
| Noël nouvelet, Noël chantons icy;
Dévotes gens, rendons à Dieu mercy;
Chantons Noël pour le roy nouvelet,
Noël nouvelet,
Noël chantons icy!

Første verset og refrenget i opphavleg språkdrakt.  |  |

**«Noël nouvelet»** er ein fransk julesong, opphavleg ein nyttårssong, frå 1400-talet som også blir sungen i dag. Den eldste prenta versjonen finst i ei songsamling frå etter 1483 som var laga av Jehan Tisserand, knytt til kong Ludvig XII. Her blir han presentert som ein song til den første messa i det nye året.

Det finst ulike melodiar til songen, den eine truleg frå 1400-talet eller før, den andre kan ikkje sporast lenger tilbake enn rundt 1900, og går truleg berre eit par hundreår eller mindre tilbake.

Songen er omsett til engelsk fleire gonger, mellom anna som «Sing We Now Of Christmas», «Noel! A New Noel!», «Christmas Comes Anew» og «Now the green blade riseth».

«Noël nouvelet» er mykje framført i Frankrike ved juletider. Innspelingar er også gjort av mellom anna irske Anúna og Loreena McKennitt, harpistane Sharlene Wallace og Myriam Reid og kora Vasari Singers, The King's Singers og Nidarosdomens guttekor med Arve Tellefsen

Organisten Marcel Dupré komponerte eit verk, *Variations sur un vieux noël* (1922), over denne songen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Noël nouvelet» (Traditional) ved choralwiki.org

Kjelder
-------


* Raymond F. Glover, «Noël nouvelet» i *The Hymnal 1982 companion, Volume 3*
* «Noël nouvelet» ved hymnsandcarolsofchristmas.com
|  |
| --- |
| ***The 'In' Crowd***  Singel av Dobie Grayfrå albumet *Dobie Gray Sings for 'In' Crowders That 'Go Go* |
|  |
| **Utgjeve** | 1965 |
| **Sjanger** | Motown |
| **Lengd** | 2:49 |
| **Selskap** | Charger |
| Låtskrivar(ar) | Billy Page |
|

**«The ‘In’ Crowd»** er ein song frå 1965 skriven av Billy Page, arrangert av broren Gene. Han vart opphavleg spelt inn av Dobie Gray på albumet hans *Dobie Gray Sings for 'In' Crowders That 'Go Go*. Denne Motown-liknande versjonen nådde 13. plass i USA.

Ramsey Lewis-versjonar
----------------------

Ramsey Lewis Trio spelte inn ein instrumentalversjon av songen seinare same år. Den jazz-aktige versjonen vart spelt inn live på ein nattklubb i Washington, D.C. og nådde 5. plass i USA. Han vart i mange år nytta som bakgrunsmusikk for Jimmy Savile sitt *Savile's Travels* og *Jimmy Savile's Old Record Club* på BBC Radio 1.

The Ramsey Lewis Trio spelte òg inn ein smooth jazz-versjon av songen i 2004 for albumet *Time Flies*, 39 år etter den første versjonen deira.

Bryan Ferry-versjonen
---------------------

I 1974 nådde ein versjon av Bryan Ferry, frontmann i Roxy Music, omsider lista i Storbritannia, der han nådde 13. plass. Songen var òg førstesongen på albumet hans *Another Time, Another Place*.

Andre versjonar
---------------

Songen er spelt inn av mange andre artistar, som The Chipmunks, The First Gear, The Fourmost, The Mamas & the Papas, Jack Jones, James Last, Joe Jackson, Julee Cruise, Maurice Williams & the Zodiacs, Quincy Jones, Petula Clark, Todd Londagin, The Ventures, Young-Holt Unlimited, Marshall Crenshaw og Sylvie Vartan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «The 'In' Crowd (song)» frå Wikipedia på engelsk, den 12. april 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Amazon track listing of Ramsey Lewis' *Time Flies* album
**The Afterglow** er ein norsk produsentduo tilknytt Pass it Records. Gruppa består av Hans Marius «latHans» Skifjeld og Eigil «Ill Eig» Berntzen, og har i tillegg til å gjera beats for PI-artistar som Equicez, Phillip, Nico D og Onkl P arbeidd med m.a. Organism 12, Paperboys, MadCon og Karpe Diem.

Afterglow lagar musikken sin med hjelp frå fleire ulike MPCar og dataprogrammet Pro Tools. I tillegg til å sampla litt spelar begge to fleire ulike instrument, noko som har gjeve karane eit breitt spekter av moglegheiter å jobba ut frå.

Diskografi
----------

2001:

*Busta Ofte - Busta Ofte (EP)*

2002:

*Equicez - Negative kids (EP)*

2003:

*Equicez - State of Emergency (album)*

*Equicez - Blind (singel)*

*Equicez - Barnslig (singel)*

2004:

*Phillip & Sandra Lyng Haugen - Sommerflørt (singel)*

*Jaa9 & Onkl P - Sjåre Brymæ* (to spor på albumet)

*Madcon - It's all a Mad Con* (to spor på albumet)

2005:

*Phillip - Skulk med stil (album)*

*Cast - Problembarn (album)*

*Cast - Kela (singel)*

*Onkl P - Det kunne vært deg (album)*

*Paperboys - When worlds collide* (eit spor på albumet)

2006:

*Karpe Diem - Rett fra hjertet* (eit spor på albumet)

Kjelder
-------

Kingsize #14
Utsikt mot Saalbach og Hinterglemm
**Saalbach-Hinterglemm** er ein kommune i landskapet Pinzgau i forbundslandet Salzburg i Austerrike. Kommunen har eit areal på 125,5 km² og knappe 2 900 ibuarar. Han består av landsbyane, kommunesenteret Saalbach (1003 moh) og den meir folkerike Hinterglemm (1040 moh) i dalen Glemmtal, som elva Saalach renn gjennom. Dalen er omkransa av høge fjell, med 2 249 moh høge Hochkogel i sør som det høgste. Den næraste byen, Zell am See, ligg 20 km unna.

Turisme er hovudnæring og tilbyr ca 17 000 gjestesenger. Heisanlegga i Saalbach-Hinterglemm og Legogang er kopla saman til eitt av dei største skiområda i Austerrike. 55 heiser gjev tilgang på 200 km med alpinløyper, kulebakkar, snøbrettparkar og halfpipes. 10 km med langrennsløyper er også lagde i området. VM i alpine greiner 1991 vart avvikla i Saalbach-Hinterglemm.

Fire gondolbaner er opne i sommarsesongen, dei gjev tilkomst til 400 km med stiar for fotturistar og terrengsyklistar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Saalbach-Hinterglemm» frå Wikipedia på bokmål, den 14. april 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Tryllestavar** i Harry Potter-serien er laga av forskjellige tresortar, med ein magisk og kraftig kjerne. Det er eit par ting ein må hugse kva gjeld tryllestavar (dette gjeld Olivanders- tryllestavar, sidan alle tryllestavmakarar har ulik oppskrift). 

* Ikkje to tryllestavar er like.
* Ein magikar vil aldri få eit ordentleg resultat viss han bruker tryllestaven til ein annan magikar.
* Viktigast av alt; tryllestaven vel magikaren, ikkje omvendt.

Både Gygrid og Ronny Wiltersen greier å utføre trylleformlar med øydelagde tryllestavar, men resultata er likevel uføreseieleg.

### Tryllestavprodusentane:

#### Olivanders

Olivanders ser litt shabby ut, med flassande gullbokstavar over døra og ein einaste tryllestav på ei bleik pute i vindauget. Butikken er liten, støvete og stille, og det kjennest litt som å vere i eit veldig strengt bibliotek. Men i staden for bøker er hyllene fylte med tusen av små, tynne boksar som er stabla fint opp mot taket. 

Olivanders ser ut til å driven av ein slags hemmeleg magi. Herr Olivander er ein elskverdig gammal magikar, med breie, bleike, sølv-aktige auge og lange fingrar. Herr Olivander kan hugse alle av tryllestavane han har selt. 

Han blir innkalla til Galtvort høgare skule for hekseri og trolldom i Harry sitt fjerde år (Harry Potter og ildbegeret) for å vere til stades ved vervinga av tryllestavane til tretrollmannsturneringa. Olivanders butikk i Diagonallmenningen er no forlaten etter Harry Potter og Halvblodsprinsen. 

#### Gregorovitsj

Gregorovitsj er ein magikar frå Aust-Europa, og er produsenten bak Viktor Krumm sin Tryllestav. Han blir av dei fleste vurdert som endå betre i profesjonen sin enn Olivander sjølv. Han pensjonerte seg for nokre år sidan og Viktor Krumm var ein av dei siste som fekk ein stav laga av han.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tryllestaver i Harry Potter» frå Wikipedia på bokmål, den 4. november 2020.*
*Sjå òg elva Trym*
Trym sin bryllaupsfest. Illustrasjon til *Trymskvida* av W.G. Collingwood.
**Trym** (norrønt *Þrym*) er ein jotun frå norrøn mytologi. Han er kjend frå soga om korleis han stal torshammaren Mjolne og kravde Frøya som kone for at æsene skulle få hammaren att. Soga er fortald i *Trymskvida* i Den eldre Edda. For å få hammaren attende kler Tor seg som Frøya, i kvinneklede, møter til bryllaupsfeiring og drep både Trym og familien hans. 

*Hversu Noregr byggdist* oppgjev Värmland som området Trym herska over.

Trym som namn
-------------

Sidan 1950-talet har Trym vore brukt som norsk mannsnamn. Trym har namnedag den 9. september. Bruken voks kraftig på 1990-talet, og nådde 0,5 % på 2000-talet. I 2009 var det 2 140 norske menn som heitte Trym. Utanfor Noreg er det lite kjend.

### Namneberarar

* Trym Ivar Bergsmo (f. 1962), norsk fotograf
* Trym Tore Riksen (f. 1973), investeringsdirektør i DnBNor og finansbloggar
* Trym Bjønnes (f. 1982), norsk musikar
* Trym Torson, norsk trommeslagar, eigentleg Kai Johnny Mosaker
* Trym Nordgård (f. 1992), norsk snowboardutøvar

### Annan bruk

Trymfeltet er namnet på eit norsk petroleumsfelt sør i Nordsjøen.

Saturnmånen Saturn XXX har fått namnet *Thrymr* etter denne jotunen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Þrymr» frå Wikipedia på engelsk, den 8. september 2009.*
**Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa** (24. november 1864–9. september  1901), kjend som **Henri de Toulouse-Lautrec**, var ein fransk kunstmålar og litograf. Han er særleg kjend for sine mange plakatar i ei postimpresjonistisk form.

Liv og gjerning
---------------

Plakat frå 1892
Tolouse-Lautrec var fødd i Albi sør i Frankrike som son til ein greve, ein eksentrisk adelsmann som etter seiande var «fødd 100 år for seint». Foreldra hans var syskenborn. Dette var ganske vanleg i adelskrinsar, for gjennom gifte med næraste slekta kunne adelen unngå å dele opp formuen.

I barneåra var Toulouse-Lautrec ofte sjuk og veldig svak, som gjorde at han heldt seg innandørs, der han måla og teikna. Han braut begge beina i barndommen, det venstre då han var 12 år og det høgre då han var 14. Beina vart dårleg lækte, så i vaksen alder hadde han unormalt korte bein. Han var 150 cm høg.

Perioden 1882-85 budde Toulouse-Lautrec i Paris, der han gjekk i lære hos målarane Leon Bonnat og Fernand Cormon. Emile Bernard var ein av medelevane og i 1886 møtte han Vincent van Gogh. Til liks med Edgar Degas søkte han mot delar av kvardagslivet, så som veddeløpsbaner, dansehallar og ulike underhaldningslokale. Han budde nær bydelen Montmartre, der dei store kabaretane viste sine show og bohemmiljøet hadde base. I dag er han aller mest kjend for plakatar til desse showa; sirkus, nattklubbar, kabaretar, ball og racerbaner. Mange av måleria hans er sanselege, men lite idealiserte inntrykk frå underhaldningslivet i Paris. Dei er gjerne måla i tynne oljefargar, men med skarpe konturar. *Salong i Rue Moulins* frå 1894 er eit døme på målestilen hans.

Stort inntak av alkohol gjennom fleire år førte til at helsa hans vart ringare ut gjennom 1890-åra. Han var ei tid innlagd på sjukehus og budde sidan heime, der mora stelte for han. Toulouse-Lautrec døydde 9. september 1901 i familieslottet Malrome i Gironde i det sørvestlege Frankrike, knapt 37 år gammal.

I ettertid har plakatane og kunsten hans, spesielt frå Moulin Rouge, vore sterkt etterspurd. Til og med kopiar vert i dag omsett for høge pengesummar.

Musée Toulouse-Lautrec
----------------------

I Albi, Henri de Toulouse-Lautrecs fødeby, ligg *Musée Toulouse-Lautrec*, som er det viktigaste museet for verka hans. Museet har tilhald i den gamle bustaden til biskopane i Albi, Palais de la Berbie.

Filmar
------

Toulouse-Lautrec har vorte portrettert i fleire filmar:

* *Moulin Rouge* (1952) av John Huston, spela av Jose Ferrer
* *Moulin Rouge!* (2001), spela av John Leguizamo
* *Midnight in Paris* (2011), spela av Vincent Menjou Cortes

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger til dels på «Henri de Toulouse-Lautrec» frå Wikipedia på bokmål, den 31. desember 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Henri de Toulouse-Lautrec**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Henriette Gertrude Walpurgis Sontag** (3. januar 1806–17. juni 1854) var ein tysk operasongar (sopran).

Karriere
--------

Henriette Sontag var dotter av eit framståande skodespelarpar, og opptredde allereie som barn på scenen. Som elleveåring blei ho elev ved konservatoriet i Praha, og song frå 1822 på dei tyske og italienske operaene i Wien, der ho mellom anna song Carl Maria von Weber sin *Euryanthe.* Ho hadde likevel dei fyrste større triumfane sine i Leipzig, der ho i 1825 opptredde blant anna som Agatha i *Jegerbruden* av Weber*,* og deretter same året blei tilsett ved Königsstädtisches Theater i Berlin. I 1826 hadde ho suksess i Paris som Rosina i *Barberen i Sevilla,* der ho blei sagt å ha overglansa Angelica Catalani som koloratursongar. I 1827 gjekk ho over til den italienske operaen i Paris.

Henriette Sontag blei hylla overalt med lovord, og gasjane hennar var uvanleg høge. Ho forlet likevel teateret i 1830, etter at ho i 1828 hadde gifta seg med ein sardinsk diplomat, grev Carlo Rossi. Føre dette var ho blitt adla av kongen av Preussen under namnet *von Lauenstein*. Ho følgde no mannen sin på oppdraga hans i Haag, Frankfurt og Sankt Petersburg, og lét seg berre av og til høyra som konsertsongar. Ekteskapet med Rossi var lykkeleg, men i 1849 gjorde økonomiske grunnar at ho måtte gå tilbake til å syngja for publikum. Etter store suksessar i Tyskland, Paris og London drog ho i 1852 til Amerika. I 1854 blei ho tilsett ved den italienske operaen i Mexico, men døydde kort tid seinare av kolera.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Henriette Sontag» frå Wikipedia på svensk, den 9. oktober 2022.*
* Sontag, Henriette i *Nordisk familjebok* (2:a upplagan, 1917)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sonntag, Henriette i Arvid Ahnfelt, *Europas konstnärer* (1887)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* NKC

 |
**Henrik Finne** (19. november 1898–4. november 1992) var ein norsk målar, grafikar og bilethoggar frå Stavanger, særleg kjend for sine grafiske arbeid. Han vert rekna til den norske fargetresnittskulen på 1940-50-talet. Henrik Finne var bestefar hans.

Finne studerte på Statens kunstakademi i Oslo i 1919 under Halfdan Strøm og Christian Krohg, der etter hos André Lhote i Paris 1920-21. Han debuterte som målar i Paris i 1921 og i Oslo same året. «Som målar hadde han ein noko tung og ufri fargebruk». Han vart innkjøpt til Nasjonalgalleriet fyrst i 1928.

I 1940 lærde Finne grafiske teknikkar av Rolf Nesch. Dette førte til at han fornya sitt uttrykk radikalt, laga sidan «kraftige og sikre fargetresnitt». I 1943 flykta Finne med familien til Sverige. Nokre åra etter andre verdskrigen var Finne kunstmeldar i dagsavisa Friheten. Gjennom åra reiste Finne fleire gonger til Sentral-, Sør- og Aust-Europa.

Frå 1948 arbeidde Finne også med å forme skulpturar.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. IV. bandet. 1952