recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Edith Roger** (29. mai 1922–24. februar 2023) var ein norsk dansar, koreograf og teaterinstruktør.

Liv og virke
------------

Faren dreiv bilverkstad og familien flytta til Oslo der Edith lærte klassisk ballett hos Rita Tori (1908–1967) og under den andre verdskrigen litt fridans hos Gerd Kjølaas (1909–2000). Roger debuterte som dansar i 1945 hos Kjølaas, men hadde også eigne oppsetjingar i Stavanger dette frigjeringsåret og vart engasjert ved revyen Chat Noir. Deretter var ho ved den Birgit Cullberg-leia Svenska Dansteatern til 1948 då ho vart med i Ny Norsk Ballett. Frå 1958 var ho ved den nystarta Operaballetten på Den Norske Opera, der ho vart den fyrste med avskjedsførestilling i den Kjølaas-koreograferte *Markisen*, oppført i oktober 1964. Ho dansa vidare, og var *Mor Åse* i NRK-produksjonen over Birgit Cullbergs Peer Gynt-ballett i 1966.

Roger er også kjend for virket sitt som koreograf, blant anna ved Festspillene i Bergen i 1958 og 1969. Frå 1967 til 1997 var ho instruktør ved Nationaltheatret, og vart omtala som ei fornyar av norsk regikunst.

I 1985 vart Roger utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden. I 2002 fekk hun Norsk kulturråds ærespris.

Prisar
------

* 1985 – Ridder 1. klasse av St. Olavs Orden
* 2002 – Norsk kulturråds ærespris
* 2005 – Senter for Dansekunsts Ærespris
* 2010 – Heddas ærespris

Kjelder
-------

1. ↑  Jens H. Stemland, *Lille ridder Edith* i VG den 8. mars 1985.
2. ↑  *Teatrene i dag. Entre: Jan Bull—Sorti: Edith Roger* i VG den 1. oktober 1964.
3. ↑  *Engler, jo de finnes* i VG den 8. november 1965.
4. ↑  Thomas Talseth (5. oktober 2022). «Edith Roger fyller 100 år!». *Danseinfo.no* (på norsk bokmål). Henta 8. oktober 2022.
5. ↑  «Tre Heddapriser til Trøndelag Teater». adressa.no. 12. september 2010. Arkivert frå originalen 20. september 2010. Henta 14. september 2010.

* *Denne artikkelen bygger på «Edith Roger» frå Wikipedia på bokmål, den 2. mars 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
**Peter Johan Støren** (13. mai 1859–5. desember 1925) var ein norsk kanalstyrar, busett i Skien. Han representerte kjøpstadene i Telemark og Aust-Agder på Stortinget i tida 1922-25, vald inn for partiet Høgre.

Støren var fødd i Spydeberg i Østfold, der far hans då var sokneprest. Sjølv var han frå 1875 til -78 elev ved Chalmerska Institutet i Göteborg. Frå 1879 til 1883 arbeidde han ved Smålensbana. Året 1883/84 studerte han veg- og vassbyggingsfag ved den tekniske høgskulen i Dresden. Deretter var han assistent 1885-86 ved byggjinga av Tyvold-Arvedalsbanen og 1886 hos vegstellet i Bratsberg amt. Frå 1890 til 1902 arbeidde han i Skiensvassdraget, fyrste året som fløytingsinspektør, sidan som understyrar. I 1902 fekk stillinga som driftsstyrar av Bandak-Nordsjø og Nordsjø-Skienskanalane, ei stilling han hadde til han døydde. 

Åra 1915-18 var Støren styreformann for det kommunale elektrisitetsverket i Skien. Støren var stortingsmann frå dei åtte kjøpstadene i fylka Telemark og Aust-Agder i åra frå 1922. Perioden 1922-24 var han medlem i Universitets- og fagskulekomiteen. Etter attval hausten 1924, var han i 1925 nestformann i same komiteen. Han døydde før året var omme, og vart erstatta for resten av tingperioden av varamann Bjarne Solberg.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi Arkivert 2017-04-05 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Peter Samuel Hallaråker** (21. mars 1933–27. mai 2011) var ein norskfilolog og namnegranskar frå Bremnes som var busett i Volda. Han er kjend for sitt arbeid med stadnamn, både som leiar av Stadnamnprosjektet i Møre Romsdal i eit tiår og som forfattar av teoriverk kring innsamling og publisering av stadnamn.

Liv og gjerning
---------------

Hallaråker var frå Bremnes i Sunnhordland, der far hans var gardbrukar og fiskar. Han tok examen artium ved Voss landsgymnas i 1954 og vart cand. philol. ved Universitetet i Bergen i 1961, med norsk hovudfag, engelsk mellomfag og folkeminnevitskap grunnfag. 1964-65 studerte han engelsk ved University of Minnesota.

Frå hausten 1962 var Hallaråker tilsett som lektor i norsk ved Volda lærarskule. Åra 1966-68 underviste han i norsk ved Universitetet i Bologna, og lærde seg samstundes italiensk. Frå 1968 til -70 arbeidde han atter ved lærarskulen i Volda, tok så steget over i stilling som amanuensis i norsk språk ved den nyskipa Møre og Romsdal distriktshøgskule, også i Volda. Med unnatak for året 1978-79, då han underviste ved University of Wisconsin, arbeidde Hallaråker her fram til 2000. Frå 1994 heitte arbeidsstaden elles Høgskulen i Volda, då distriktshøgskulen og lærarskulen vart slått saman.

I 1983 kom *Norwegian Nynorsk: An Introduction for Foreign Students* ut, ei lærebok om nynorsk for utanlandske studentar. Dette emnet tok Hallaråker seinare for seg i fleire bøker og artiklar. 

Hallaråker var i perioden 1985-95 leiar for «Stadnamnprosjektet» i Møre og Romsdal, i regi av Møreforsking. Omkring 200 000 stadnamn frå alle dei dåverande 38 kommunane i fylket vart samla inn. Prosjektet vart summert opp i *Innføring i stadnamn. Innsamling og gransking*, ei handbok om namneinnsamling som kom ut i 1997, og som er Hallaråker si mest kjende bok. 
Innanfor namnegranskinga interesserte han seg elles særleg for vegnamn, og i 2006 kom oppslagsverket *Vegar og namn. Veg- og gatenamnleksikon for Møre og Romsdal*. Han skreiv i alt ti bøker og mange vitskaplege artiklar om stadnamn og nynorsk.

Hallaråker hadde fleire fagpolitiske verv. Han representerte også Venstre i Volda kommunestyre, ein periode var han med i formannskapet.

Utvalde verk
------------

* *Skjergardsnamn frå Bremnes* (1976)
* *The Nynorsk Language in the United States* (1991)
* *Stadnamn i Møre og Romsdal. Innsamling, teori, metode og formidling* (1995)
* *Innføring i stadnamn. Innsamling og gransking* (1997)
* *Vegar og namn. Veg- og gatenamnleksikon for Møre og Romsdal* (2006)
* *Ei tid var. Dokumentsamling frå Bømlo 1668-1905* (2010)

Kjelder
-------

* Leif Ramsdal og Jon Tvinnereim: Minneord om Peter Hallaråker i *Voldaminne Årsskrift 2011*, Volda 2011

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)

 |
**Peter Jonas Collett** (12. september 1813–1. desember 1851) var ein norsk jurist, litteraturkritikar, professor og politikar. Han Var ektemannen til Camilla Collett, og hjelpte henne ta fatt som forfattar.

Peter Collett var fødd i Huseby i Lier. Han var son av amtmannen Johan Collett (1775–1827) og kona Christiane Birgitte de Stockfleth (1782–1829), og tilhøyrde den norske slekta Collett. I 1841 gifta Collett seg med Camilla Wergeland. Paret fekk fire søner, mellom dei Robert Collett, som blei professor i zoologi, og historikaren og genealogen Alf Collett.

Peter Jonas Collett blei utnemnd til professor i lovkunne ved Universitetet i Christiania i 1848. *Forelæsninger over Familieretten* frå 1859 er den eldste systematiske framstillinga i Noreg om familierett. *Forelæsninger over Personretten* kom ut i 1865–66 i 2 band. 

Collett hadde også sterke litterære interesser. Han tilhøyrde Intelligenspartiet og var ein sentral støttespelar for Johan Sebastian Welhaven. I tida 1837-40 skreiv han ei rekkje bidrag til *Den Constitutionelle*. Då han reiste rundt i Europa i 1839–40 skreiv han *Skizzer* som «La bella Italia» og «Julies Grav i Verona». Collett verka også som norsk korrespondent til det danske skandinavistiske tidsskriftet *Brage og Idun* (1839–41) og avisa *Fædrelandet* (1847–51).

Peter Jonas Collett døydde av lungebetennelse berre 38 år gammal.

Kjelder
-------


* «Peter Jonas Collett» (15. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 15. mars 2014.
* Peter Jonas Collett i Norsk biografisk leksikon

---

* *Denne artikkelen bygger på «Peter Jonas Collett» frå Wikipedia på bokmål, den 15. mars 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Peter Jonas Collett i BIBSYS
* *Dagbøker og breve [av] Camilla Collett og Peter Jonas Collett*. Tre bind utgitt av Leiv Amundsen, 1926-34.
* historieboka.no
* Digitaliserte bøker av Collett hos Nasjonalbiblioteket.
* Peter Jonas Collett i Norsk biografisk leksikon
* Slektstreet til Peter Jonas Collett på Geni.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
Geithams og andre stikkveps har fargar som signaliserer at dei bør få vera i fred.
**Varselfargar** er sterke, iaugefallande fargar som signaliserer at eit dyr er giftig, farleg eller uetande. Dei er særleg vanlege hjå insekt, ei gruppe som jo er svært artsrik – men finst òg hos m.a. slangar, frosk, padder og pattedyr. Det finst flest dyr med varselfargar i tropane, men ein finn òg mange på høgare breiddegradar. Mest kjent i Noreg er nok dei svarte og gule stikkvepsane. Også marihøner – som skil ut ei gul væske som fuglar set lite pris på – har varselfargar. Varselfargar fungerer i høve til predatorar som jagar eller orienterer seg ved hjelp av synet, t.d. fuglar, og dei finst vesentleg hos dagaktive dyr. I høve til dyr som maur og flaggermus har dei liten eller ingen verknad.

Dei sterke fargane til denne frosken signaliserer at han er giftig.
Honninggrevlingen sine «omvende fargar» (lys rygg, mørk buk) varslar om eit hissig dyr med skarpe tenner og klør.

Ikkje alle sterke fargar er varselfargar
----------------------------------------

Det finst fleire typar sterke fargar som ikkje er varselfargar:

* Mange fuglar i tropiske regnskogar har sterke fargar, ofte vakkert metalliske, men desse gjer dei ofte godt kamuflerte i dei naturlege miljøa deira. Det same gjeld nokre tempererte dyr, som grøn lauvgrashoppe.
* Ein del hanndyr har sterke fargar, særleg i paringstida, for å lokka til seg hoer.
* Mange dyr med sterke fargar etterliknar giftige, uetande eller farlege dyr med varselfargar (batesisk mimikry). Stikkvepsane blir etterlikna av blomsterfluger, glasvenger, ein del graveveps (t.d. biulven) m.fl.

Kjelder
-------

1. ↑  Lasse Biørnstad (6. juni 2015), «Mini-frosker oppdaget i regnskogen», *forskning.no* (på norsk), henta 4. juli 2022

* *Denne artikkelen bygger på «Varselfarge» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Varselfarge**
**Varmekonduksjon**, *varmeleiing* eller **termisk konduksjon** er spontan overføring av varmeenergi gjennom eit stoff frå eit område med høgare temperatur til eit område med lågare temperatur, og fungerer derfor med å jamne ut temperaturskilnader. 

Varmenergi er ei form for kontinuerleg, tilfeldig rørsle for partiklane i eit stoff og dei flyttar seg på grunn av dei same coulombkreftene som held stoffet saman, så ein kan seie at dei flyttar seg med å ha fysisk kontakt seg i mellom. 

Varme kan òg overførast via varmestråling og konveksjon (omrøring), og ofte har ein meir enn ein av desse prosessane samstundes. 

**Varmekonduksjonslova**, eller *Fourier si lov*, seier at tida det tar å overføre varme gjennom eit stoff er proporsjonal til den negative temperaturgradienten og til det rettvinkla området i forhold til gradienten som varmen strøymer gjennom:

{\displaystyle {\frac {\partial Q}{\partial t}}=-k\oint \_{S}{\nabla T\cdot \,dS}}
der

*Q* er mengde med varme som vert overført
*t* er tida det tar
*k* er stoffet si varmeleiingsevne (denne varierer generelt med temperaturen, men variasjonen er liten for små temperaturendringar for ei rekkje vanlege stoff),
*S* er flata som varmen strøymer gjennom,
*T* er temperaturen.
Lineær varmsstraum
Om ein integrerer differensiallikninga for ein enkel lineær situasjon (som på figuren), der temperaturen er jamt fordelt over dei to endeflatene og med perfekt isolerte sider slik at det ikkje strøymer varme ut frå sidene, så er varmestraumen mellom dei to endeflatene gjeve ved: 

{\displaystyle {\frac {\Delta Q}{\Delta t}}=-kA{\frac {\Delta T}{\Delta x}}}
der

*A* er tverrsnittarealet
{\displaystyle \Delta T} er temperaturskilnaden mellom dei to endane
{\displaystyle \Delta x} er avstanden mellom dei to endane.

Sjå òg
------

* Varme
* Varmekonduktivitet
* Varmeoverføring
	+ Konveksjon
	+ Varmestråling
* Varmerøyr
* Fick si diffusjonslov
* Churchill-Bernstein-likningar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NDL

 |
Varmevekslar
Ein **varmevekslar** er eit apparat som mogeleggjer varmeoverføring mellom to væske- eller gasstraumar med ulik temperatur, vanlegvis slik at dei ikkje blir blanda. Føremålet oppnår ein som regel ved å føre den eine straumen gjennom eit eller fleire parallelle røyr som igjen omstrøymast av den andre på langs eller på tvers. For å få god varmeutveksling bør strøyminga vere så rask at han blir turbulent. Varmevekslaren kan òg bestå av berre éit røyr der dei to fluida vekselvis blir ført inn, medan varmen blir lagra i veggane til røyret. Viss fluida ikkje er blandbare, kan ein la dei strøyme forbi kvarandre i direkte kontakt, t.d. gass som boblar gjennom ei væske. 

Varmevekslarar vert nytta i kjemisk industri, i næringsmiddelindustrien (mellom anna for pasteurisering), for generering av damp i varmekraftverk med meir. Radiatorar for oppvarming av hus og for kjøling av bilmotorar er òg varmevekslarar. 

Eit spesiell bruksområde har varmevekslar i kjernereaktorar, der den primære, sterkt radioaktive kjølevæska blir halde isolert i ein lukka krets, medan varmen via ein varmevekslar blir overført til eit sekundært fluidum der han kan utnyttast til energiproduksjon, som oftast ved hjelp av dampturbinar.

Kjelder
-------

* «Varmeveksler». *Store norske leksikon*. 15. februar 2009. Henta 2. november 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Royal Albert Hall** er eit konserthus i South Kensington i bydelen Kensington and Chelsea i London. Det er oppkalla etter prins Albert, ektefellen til dronning Victoria og blei innvia den 29. mars 1871. Royal Albert Hall ligg i «museumskvartera» omkring Kensington Gardens der ein også finn Victoria and Albert Museum, Natural History Museum og Science Museum.

På 1890-talet starta dei populære Proms-konsertane til dirigenten Henry Wood i Albert Hall. Desse blir framleis halde om sommaren, med den pompøse avsluttingskonserten *Last Night of the Proms* i september, som har eit fargerikt folkeliv med flag og banner som kan minne meir om eit idrettsarrangement enn ein konsert.

Albert Hall blir ofte brukt ved store musikkarrangement, og ikkje berre til klassisk musikk, men også store pop- og rockekonsertar har blitt haldne her gjennom åra. Publikumskapasiteten i den ovale arenaen er på inntil 9 000 tilskodarar, men dagens tryggingsføresegner tillet ikkje at det blir slept inn meir enn 7 000 tilskodarar.

Royal Albert Hall var arena då Storbritannia arrangerte Eurovision Song Contest 1968.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
Koordinatar: 78°10′S 162°40′E﻿

**Royal Society Range** er ei majestetisk fjellkjede i Victoria Land i Antarktis. Det høgaste fjellet i fjellkjeda er Mount Lister på 4025 moh. Mount Lister ligg langs på vestkysten av McMurdo Sound mellom Koettlitz-, Skelton- og Ferrarbreen. Andre terrengdetaljar her er Allisonbreen, som ligg på vestsida av Royal Society Range og møter Skeltonbreen.

Fjellkjeda vart truleg oppdaga av kaptein James Clark Ross i 1841.

Fjellkjeda vart utforska av Discovery-ekspedisjonen (BrNAE) under Robert Falcon Scott, som namngav fjellkjeda etter Royal Society og mange av medlemmane vart nytta som namn på fjelltoppane i kjeda. Mount Lister vart til dømes kalla opp etter Lord Joseph Lister, president i Royal Society i 1895-1900. Royal Society støtta ekspedisjonen økonomisk.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Society Range» frå Wikipedia på engelsk, den 26. februar 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  «Royal Society Range». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 25. februar 2013.
2. ↑  «Mount Lister». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 27. februar 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Royal Botanic Gardens i Kew**, i daglegtale ofte kalla **Kew Gardens**, er eit omfattande hageanlegg med store botaniske drivhus mellom Richmond upon Thames og Kew i sørvestlege London. Kew Gardens fekk status som verdsarvstad i juli 2003.

Historie
--------

Anlegget har opphav frå den eksotiske hagen ved Kew House grunnlagt av Lord Capel av Tewkesbury. Denne blei utvida av prinsesse Augusta, som var enkje etter Fredrik, prins av Wales. Georg III utvikla hagane med hjelp av William Aiton og Joseph Banks. Det gamle Kew House blei rive i 1802. Det tilstøytande Dutch House blei kjøpt av Georg III i 1781 som dagheim for dei kongelege borna. Huset er ein enkel mursteinsbygning som i dag har namnet Kew Palace.

Palm House
I 1840 fekk anlegget status som nasjonal botanisk hage. Under den nye direktøren for parken, William Jackson Hooker, blei hageanlegget utvida til 30 hektar og arboretet til 109 hektar, og seinare til den noverande storleiken på 121 hektar. Der er fleire drivhus og vinterhagar, eit herbarium og eit bibliotek her.

Trass i ugunstige vekstforhold, som atmosfærisk ureining frå London, tørr jord og lite regn, er Kew Gardens ei av dei mest innhaldsrike plantesamlingane i Storbritannia. I eit forsøk på å utvida samlinga under betre tilhøve har Kew oppretta to utestasjonar, ved Wakehurst Place i Sussex og Bedgebury Pinetum i Kent.

På 1800-talet prøvde ein å dyrka gummitre i eit forsøk på spreia dei utanfor Sør-Amerika. Kew har eit av dei viktigaste frømagasinene og samarbeider med Harvard universitet og det australske nasjonalherbariet for å byggja eit autoritativt oversyn over planteterminologi.

Publikum har tilgang til anlegget, men må betala inngangspengar. Den næraste jernbanestasjonen er Kew Gardens stasjon, medan Kew Bridge stasjon ligg i gangavstand nord for parken.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Botanic Gardens i Kew» frå Wikipedia på bokmål, den 7. september 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

 Commons har multimedium som gjeld: **Royal Botanic Gardens i Kew**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* CiNii

 |
**Royal Drummers of Burundi**, ofte berre omtalt som **The Drummers of Burundi**, er eit perkusjonsensemble opphavleg frå Burundi. Dei spelte under seremoniar som fødslar, gravferder og kroningar av *mwami* (kongar). Trommene (kalla karyenda) er heilage i Burundi, og representerer mwami, grøde og nytt liv. The Royal Drummers bruker trommer laga av hole trestammer dekte med dyreskinn. I tillegg til den sentrale tromma, kalla *inkiranya*, nyttar dei *amashako*-trommer som held ein kontinurleg rytme, og *ibishikiso*-trommer, som følgjer rytmen sett av inkiranya.

Framføringa av Royal Drummers har vore dei same i hundrevis av år, og teknikkane og tradisjonane deira går frå far til son. Medlemmane av ensemblet byter på å spele inkiranya, danse, kvile seg og spele andre trommer, og roterer gjennom oppvisinga utan stopp. I starten av oppvisinga trer trommeslagarane fram med dei tunge trommene på hovudet medan dei syng og speler. Nokre ekstra medlemmar ber ornamentale spyd og skjold, og leiar prosesjonen med dansen sin. Dei spele så ei rekkje rytmar, somme akkompagnert av song, og går ut av scenen på same måte, med trommene på hovudet medan dei speler. 

I byrjainga av 1960-åra byrja ensemblet å turnere rundt i verda. Dei har spelt inn minst tre album - *Batimbo (Musiques Et Chants)* i 1991,*The Drummers of Burundi* (1992, spelt inn i 1987) *Real World* (med ny tittel *Live at Real World* i 1993) og *The Master Drummers of Burundi* (1981). Dei er å høyre på Joni Mitchell-albumet *The Hissing of Summer Lawns* (1975), og på «Zimbo», B-sida til Echo & the Bunnymen sin 12"-singel «The Cutter» (1983). Det vert ofte hevda at dei spelte på Def Leppard-singelen »Rocket», men dette er feil. Dei inspirerte artistar som Adam and the Ants og Bow Wow Wow, og inspirerte Thomas Brooman til å organisere WOMAD-festivalen i 1982, som var med å forme den gryande verdsmusikk-sjangeren.

Gruppa var med i Werner Herzog-filmen *Fitzcarraldo*, som «drumming of the bushmen».

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Drummers of Burundi» frå Wikipedia på engelsk, den 7. februar 2021.*

{fotnoteliste}}

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Willy Ustad** (fødd 16. mai 1946 i Trondheim) er ein norsk forfattar.

Willy Ustad vart tilsett i Forsvaret 1963–75, deretter mellom anna tilsett ved Aker Verdal. Han debuterte med romanen *Ulva fra Huldretjernet* (1989), følgt av *Ulvetid* (1990). Fyrste bok i romanserien *Fire søsken* kom ut i 1992, og i 2001 vart serien avslutta med bok nummer 42. Han har også skrive fleire kortere seriar (mellom anna *Opprør*, 7 bind; *Journalisten*, 9 bind). Vidare har han gjeve ut ungdomsboka *Et liv i dødens tid* (1998) og ein science fiction-serie for ungdom i 6 bind (*Vokterne i 1998 og vokternes hemmelighet i 1999 eller Ukjente makter*, 1998–2003).

Seinare utgjevingar er *Elvis Olsen lever* (2006), *Elvis Olsens åpenbaring* (2007) *Vokterne* (2008) og *Mysterier* (2009).

Prisar
------

* Inderøy kommunes kulturpris 2002

Kjelder
-------

* «Willy Ustad» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Willy Ustad» frå Wikipedia på bokmål, den 8. februar 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Cappelen. Om Willy Ustad Arkivert 2009-02-08 ved Wayback Machine.
* Willy Ustad på txt.no
* Ufo Sverige: Omtale av UFO i Norge
* Trøndelag Teaters «Formidlingspakke Tyskertøs» utgjeve ved oppsetting av romanen som teaterstykke (PDF)[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Wilson Boit Kipketer** (fødd 6. oktober 1973) er ein kenyansk tidlegare friidrettsutøvar som vart verdsmeister i 3 000 meter hinder i 1997 og vann sølvmedaljen i øvinga både ved VM 1999 og OL 2000.

Den 6. august 1997 vann Kipketer hinderløpet i VM i Aten på tida 8.05,8. Han spurtslo verdsrekordhaldar Moses Kiptanui og Bernard Barmasai, begge to landsmenn av Kipketer. Nøyaktig ei veke seinare forbetra Kipketer i Zürich den to år gamle verdsrekorden på 3 000 meter hinder med eitt tidels sekund til 7.59,0. Verdsrekorden vart ståande i berre elleve dagar, til Barmasai i Köln sprang i mål på 7.55,7.

Både i VM 1999 og Sommar-OL 2000 vann Kipketer sølv på 3000 meter hinder. I begge tevlingane vart han slått i spurten av ein landsmann ved etternamn Kosgei, i 1999 Christopher og i 2000 Reuben.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1997 i Aten: Gullmedalje – 8.05,84, framom Moses Kiptanui (8.06,04) og Bernard Barmasai (8.06,04)
* VM 1999 i Sevilla: Sølvmedalje – 8.12,0, bak Christopher Kosgei (8.11,7)
* OL 2000 i Sydney: Sølvmedalje – 8.21,7, bak Reuben Kosgei (8.21,4)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wilson Boit Kipketer» frå Wikipedia på engelsk, den 29. juli 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Willy Arne Wold** (26. august 1929–13. februar 1996) var ein norsk fisketilverkar og -eksportør og senterpartipolitikar frå Værøy.

Liv
---

Wold var son til fisketilvirkar og trygdeassistent Nordahl Christensen (1906–1981) og kona hans Anna Jakobsen (1905–1966). Etter handelsskule var Wold fiskar frå 1946 til 1953. Der etter dreiv han handel med trelast og byggevarer, samstundes som han var fisketilverkar. Han avslutta byggefirmaet i 1969 og satsa frå kring 1975 også på fiskeeksport.

### Politikk

Wold var varamedlem i Værøy kommunestyre i perioden 1959–1963, medlem i perioden 1963–1967, og ordførar i periodane 1967–1971 og 1975–1979. Han sat i formannskapet i perioden 1971–1975.

Han sat i Nordland fylkesting i perioden 1967–1971.

Wold blei vald inn på Stortinget frå Nordland i 1969 og attvald i 1973. Alle åtte åra på Tinget var han medlem i Sjøfarts- og fiskerikomiteen. Elles var han varamedlem i Valkomiteen og i den andre perioden medlem i Fullmaktskomiteen.

Kjelder
-------


* «Willy Wold». Stortinget.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Ei hesje. Foto: Kjetil Lenes

Ei tom hesje på Astruptunet i Jølster. Foto: Sean Hayford O'Leary

Hesjing på Sunnmøre 1966
Ei **hesje** eller **hes** er eit stativ for tørking av høy eller korn. 
«Å hesja» tyder å leggje gras på hesje. Hesja har loddrette hesjestaurar med hesjestreng (ståltråd) eller vassrette stenger mellom. 

Når hesja skal setjast opp brukar ein eit jarnspett til å lage hol i jorda så staurane skal stå stødig. Avstanden mellom kvar staur er ofte om lag to meter. Den første tida ein brukte hesjar til høytørking strekte ein tynne trestenger mellom staurane. Dei vart festa med vidjer. Det vart òg nytta tjøretaug.

Etter at det kom rimeleg ståltråd, hesjastreng, i handelen vart det gått over til det. Hesjastrengen har antan vorte festa med spikar/kjeng eller stramma i eit stikk rundt stauren.

Konstruksjonen av hesja varierer etter terreng og vèrslag der høyet skal turkast. Er det våtsamt klima kan ein ikkje ha så mykje gras i hesja som om veret er tørrare. Der ein risikerer ein del vind må hesja sikrast sidevegen, med skoler, også kalla skorder eller skore. Einer vert ofte nytta som emne til hesjestaur. Hesjestauren vert lagra frå år til år. Ofte i eigne hus, eller på faste stader på låven.

Hesjestreng er tråd laga av ei mjuk jarnlegering, oftast ein utgløda, galvanisert ståltråd. Han har god motstand mot brekking og mot korrosjon. Hesjestreng vart produsert for bruk i hesjer, men på grunn av strengen er bøyeleg har han ofte fått mange alternative bruksmåtar til dømes til provisoriske reparasjonar. At noko er reparert med hesjestreng har ofte vore assosiert til slett arbeid eller hastverksarbeid. 

Hesjing erstatta flathøy (tørking på marka) på slutten av 1800-talet og var den vanlegaste måten å berga graset på fram til siloslåtten tok over på 1950/1960-talet. Hesjing gjekk då meir og meir ut av bruk og i dag finst det berre nokre få som hesjar.

I norsk politikk er hesjestaur kjend gjennom eit sitat frå Per Borten. Då han skulle skildra korleis det var å vera statsminister i samlingsregjeringa Bortenregjeringa, sa han «Det har vore som å bera staur». 

Sitatet spelar på at når ein skal bera ei bør med hesjestaur eller gjerdestaur, så har børa lett for å sprika og falla frå kvarandre.

Referansar
----------

1. ↑  «hesje» i Nynorskordboka.
2. 1 2  Hovdhaugen, E. (red.), *Gard og grend — gamle bilete frå bygdesamfunnet*, Bondebladet og Landbruksforlaget, 1980.
3. ↑  Junge, S. (20. desember 2014). «Hesjing i Sandnesset». *Tidens krav*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstad Arkivert 2003-05-13 ved Wayback Machine. om Utladalen, informasjonsside om fôrsanking i utmarka

Sjå òg
------

* Slåttonn
* Flathøy
* Surfôr

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
| Doncaster  |
| --- |
| Doncaster frå Frenchgate CentreDoncaster frå Frenchgate Centre Doncaster frå Frenchgate Centre |
| Kallenamn «*Donny*» |
| Plassering |
| 

Doncaster is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | South Yorkshire |
| Distrikt | Doncaster |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2007) | 67 336 |
| Koordinatar |  53°31′″N 1°8′″W﻿Koordinatar: 53°31′″N 1°8′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | DN1-DN12 |
| Telefon-retningsnummer | 01302 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Doncaster**
 |

**Doncaster** er ein by i South Yorkshire i England. Innbyggjarane kallar han gjerne berre **Donny**.

Den første kjende busetnaden på staden var eit romersk fort bygd i 1. hundreåret ved ein vadestad ved elva Don. Fortet fekk namnet *Danum*, og den noverande staden er samansett av forvanskingar av *Danum* og *castrum* (latin, «fort»). I angelsaksisk tid var Doncaster truleg bustad for kongane av Northumbria.

Etter at Vilhelm Erobraren hadde teke makta i 1066 vart byen, som hadde forfalle kraftig, gjenoppbygd av normannarane. Dei bygde òg ei festning ved Conisbrough.

Omkring 1500-talet byrja byen å tene godt på hesteoppdrett, og dette førte vidare til at ein byrja å skipa til hesteveddeløp. Dei første veddeløpa i byen skal ha vore arrangert tidleg på 1600-talet, men det som gav Doncaster ry var løpa *St. Leger Stakes*, som først vart skipa i 1770-åra.

Etter den industrielle revolusjonen kom jarnbanen til Doncaster. Great Northern Railway sitt lokomotiv- og vognbyggeri vart lagt dit, og på denne verkstaden vart både Mallard og Flying Scotsman bygd. Byen ligg i dag ved den austlege hovudlinja mellom London og Skottland.

Under første og andre verdskrigen vart jernbaneindustrien omstilt til ammunisjonsproduksjon. Etter 1945 vart Doncaster ein av dei viktigaste kolgruvebyene i England, og gruvene vart langt den største arbeidsplassen i området. Mange av jobbane gjekk tapt ved nedtrappinga av gruveindustrien i 1980-åra, og det er i dag nesten inga utvinning av kol rundt Doncaster.

Sidan det som gjennom etterkrigstida har vore hovudnæring forsvann har byen freista å etablere seg som eit sentrum for handel og fritidsaktivitetar. Hesteveddeløpa er enno særs populære, og trekkjer mange vitjande.

Doncaster har ein av dei mest framgangsrike kvinnefotballklubbane i England, Doncaster Belles LFC, og dessutan herrefotballklubben Doncaster Rovers FC.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Doncaster» frå Wikipedia på bokmål, den 12. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
**Peter Angerer** (fødd 14. juli 1959) er ein tysk, tidlegare skiskyttar frå Siegsdorf i Bayern, som vart olympisk meister på 20 km under OL 1984 i Sarajevo. I perioden 1980-88 fekk han i alt ti medaljar i ulike vinter-OL og verdsmeisterskap i skiskyting, seks av medaljane kom i stafett-øvinga med det vesttyske laget.

Aktiv
-----

Angerer fekk under OL 1980 i Lake Placid representere Vest-Tyskland i 4x7,5 km stafett, eit lag som kom på bronseplass. Fire år seinare tok han og Vest-Tyskland ein ny bronse på stafett, før han i OL 1988 i Calgary sikra sølv på stafetten. Han tok eit VM-sølv i stafett i 1981, og bronsemedaljar i skiskytings-VM 1985 og 1987.

Individuelt tok Angerer sine fyrste internasjonale medaljar under VM 1983 i Antholz i Italia. Han tok bronsemedaljen på 20 km, og fylgde opp med å ta sølvmedaljen på 10 km, der norske Eirik Kvalfoss vart verdsmeister med stor margin. Under dei olympiske leikane i Sarajevo i 1984 vann Angerer ein suveren siger på 20 km etter eit sterkt langrenn og god skyting. På 10-kilometeren under olympiaden kopierte han prestasjonen frå VM året før, nok ein gong måtte han sjå seg slått av Eirik Kvalfoss.

Angerer vann verdscupen i skiskyting i 1983, og vart nummer to både i 1984-sesongen og 1986. Han vann minst fem renn i verdscupen.

### Doping

Etter VM i skiskyting 1986 fekk Angerer påvist stoffet methyltestosteron. Dermed vart han utestengd frå å delta i idrettstevlingar fram til 31. januar 1987.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* Vinter-OL 1980 i Lake Placid: Nr 8 på 10 km, bronsemedalje i stafett
* VM i skiskyting 1981 i Lahti: Sølvmedalje i stafett, nr 6 på 10 km
* VM i skiskyting 1982 i Minsk: Nr 4 i stafett
* VM i skiskyting 1983 i Antholz: Sølvmedalje på 10 km og bronsemedalje på 20 km
* Vinter-OL 1984 i Sarajevo: Gullmedalje på 20 km, sølvmedalje på 10 km og bronsemedalje i stafett
* VM i skiskyting 1985 i Ruhpolding: Nr 8 på 10 km, bronsemedalje i stafett
* VM i skiskyting 1986 i Oslo: Bronsemedalje i stafett
* VM i skiskyting 1987 i Lake Placid: Nr 7 på 20 km og bronsemedalje i stafett
* Vinter-OL 1988 i Calgary: Sølvmedalje i stafett, nr 10 på både 20 km og 10 km

I dag driv Angerer ein langrennsskule i Ruhpolding.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
**Pete Knutsen** (fødd 9. desember 1947) er ein norsk musikar (piano, gitar, bass), arrangør, plateprodusent og komponist.

Han spelte tangent og gitar i banda Arman Sumpe D.E. (1972), Popol Vuh (1970–1976) og Popol Ace (1976–); desse samarbeida gav ut fleire album. Seinare han han medverka (på gitar) i Frode Thingnæs Quintet, medverka som musikar og arrangør for ulike bidrag i Melodi Grand Prix (òg som dirigent, 1989/1990/1991/1994), på utgjevinga med Wenche Myhre (*Dagen er din*, 1990), Vamp (*Siste stikk* (2005) og *med KORK*, 2006), og Scandinavia (*Alle mann til pumpene*, 2006). 

Han har òg samarbeidd med 
Tobben og Ero,
Pjokken Eide,
Kåre Virud,
Per Elvis Granberg,
Kristoffer Bøhrs,
New Jordal Swingers,
Terje Formoe,
Rune Sundby,
Birgitte Grimstad,
Svein Finjarn,
Inger Lise Rypdal,
Jahn Teigen,
Ellen Nikolaysen,
Dollie De Luxe,
Hanne Krogh,
Tor Endresen,
LASA,
Trond-Viggo Torgersen,
Randi Hansen og
Hilde Heltberg.

Knutsen var filmkomponist til filmane *Operasjon Cobra* (1978) og *Carl Gustav, gjengen og parkeringsbandittene* (1982), begge frå Norsk Film. Han har òg hatt fleire engasjement i NOPA. Under Spellemannprisen 1979 fekk han diplom som spesialpris.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pete Knutsen» frå Wikipedia på bokmål, den 9. august 2013.*
Playa rojaFoto: DocSlyper

Kart av Wikimedia Commons-brukar:Bourrichon
La Catedral, januar 2007Foto: Wikimedia Commons-brukar:Kirk39

**Paracas naturreservat** ligg i Ica-regionen, Peru og består av Paracas-halvøya, kystnære område og tropisk ørken som strekkjer seg sørover litt forbi Punta Caiman, totalt 335 000 hektar, av det er 217 594 marine farvatn. Innanfor reservatet finn ein dei fuglerike øyane San Gallan i nord og La Vieja i sør. Det inkluderer Bahía de la Independencia og kilometer med kystnære farvatn. Hovudføremålet er å verne det marine økosystemet og verne den historiske kulturarven knytt til urfolk, for det meste paracaskulturen.

Reservatet er heimen for mange artar av ville dyr, særleg fuglar, som i stor grad er konsentrert ved vasskanten. Nær inngangen inne i reservatet er det eit museum oppkalla etter arkeologen som gjorde funn frå paracaskulturen. Museet har gjenstandane og tolkingar, og dessutan informasjon om flora og fauna i dette unike området.

Vernestatus
-----------

Reservatet blei etablert i 1975, og er med det det eldste marine reservatet i Peru, og det inneheld ei rekkje marine habitat og tropisk ørken. I tillegg til dei biologiske områda, vernar reserve fornminne i paracaskulturen og andre gamle sivilisasjonar. Nær museet er finn ein Paracas Necropolis (100 f.Kr. - 300 e.Kr.), med gravplassane kjent som Cabezas Largas og Cerro Colorado, kor Julio C. Tello fann mange fine gravgods med mumifiserte restar av paracaseliten.

Innanfor reservatet ligg òg Pampa de Santo Domingo, der arkeologar har datert funn av menneskelege leivningar til 6500 f.Kr. saman med funn av ei dekorert fløyte, *quena*, det ein trur er det eldste musikkinstrumentet funne i Peru.

Skildring
---------

Ein av dei viktigaste geomorfologiske attraksjonane langs Paracas-kysten, er *La Catedral arch*, øydelagt under jordskjelvet i Peru 2007. Bahía Lagunillas er avgrena med raude sandstrender, eit resultat av erosjon av porfyrbergartar som dominerer nokre av åsane i Paracas-halvøya. På Paracas-halvøya finn ein den mystiske geoglyfen kalla Paracas candelabro.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Paracas National Reservation» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mai 2012.*

### Referansar

1. ↑  Pisco: *Museo de Sitio Julio C. Tello*, Nile Guide, with material credited to *Frommer's*, 2010, accessed 4 Nov 2010
2. ↑  *Paracas National Reserve* Arkivert 2010-07-30 ved Wayback Machine. Go2Peru, 2000, henta 19. mai 2012
Lifjellet med Gygrekjeften i midten som ligg på sørsida av Åfjorden.
**Åfjorden** er ein fjord i Solund kommune og Hyllestad kommune i Vestland. Fjorden er den sørlegeaste greina av Buefjorden som ligg lenger vest. Fjorden har ei lengd på 22 km og strekkjer seg austover til tettstaden Hyllestad. Det siste stykket deler fjorden seg i to, Hyllestadfjorden i sør og Sørefjorden i nord [sic]. 

Fjorden har innløp mellom Sakrisøyna i nord og Leknessundet på Sula. På Sula går Dumbefjorden sørover på Sula frå Åfjorden. Aust for Sula ligg øya Skorpa og frå her går Storakersundet og Tellesundet sørover til Losnosen, som er ein del av Sognefjorden. 

Frå nord for Skorpa og innover i fjorden ligg det fleire gardsbruk og grender på nordsida. Frå Eide går Fv65 på nordsida av fjorden forbi Sørbøvågen til Salbu, og frå her går Rv607 inn til Hyllestad. Ved Hyllestad strekkjer Katlenova seg 3 km utover i fjorden og deler Åfjorden i dei to nemnde fjordarmane. 

Sørsida av fjorden er lite utbygd, særleg i den bratte indre delen der fjellet stig bratt opp til ei høgd kring 500 meter over havet. Ved innløpet til Hyllestadfjorden ligg den karakteristiske fjelltoppen Gygrekjeften på sørsida med ei høgd på 710 moh.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Reschensee** (italiensk *Lago di Resia*) er ein kunstig innsjø vest i provinsen Bolzano i Italia nær Reschenpass og 2 km frå grensa til Austerrike. Med ein kapasitet på 120 millionar kubikkmeter vatn er han den største innsjøen i Sør-Tyrol. Han får vatn frå Adige (Etsch), Rojenbach og Karlinbach og renn ut vidare gjennom Adige.

Det vart lagt planar om ein mindre (5 meter djup) kunstig innsjø i 1920-åra. I juli 1939 la selskapet Montecatini (i dag Edison Energia) fram ein ny plan om ein 22 meter djup innsjø, som ville gjere innsjønae *Reschensee* og *Graunsee* om til ein innsjø og legge fleire landsbyar under vatn, inkludert Graun (it. *Curon*) og delar av Reschen (it. *Resia*). Bygginga av demninga starta i april 1940, men på grunn av den andre verdskrigen og lokal motstand vart han ikkje ferdig før i juli 1950. Totalt vart 164 heimar og 523 hektar med oppdyrka mark lagt under vatn. Staden hadde vore busett sidan romartida. 

Toppen av eit kyrkjetårn frå 1300-talet er framleis synleg. Om vinteren når innsjøen frys til er det mogeleg å gå til kyrkjetårnet.

Galleri
-------

* Sommar - Klokketårnet under vatnSommar - Klokketårnet under vatn
* Vinter - Klokketårnet omgjeve av isVinter - Klokketårnet omgjeve av is
* Utsyn mot fjellovergangen ReschenpassUtsyn mot fjellovergangen Reschenpass

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Reschensee**

* Reiseguide
* Historia om bygginga

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Lake Resia frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Flagget til Republikken Texas, kalla *The Lone Star flag*
Våpenet til Republikken Texas
**Republikken Texas** var ein uavhengig nasjon i Nord-Amerika i mesta ti år, mellom 2. mars 1836 og 29. desember 1845. 

Republikken Texas erklærte seg som uavhengig stat frå Mexico i 1836 og omfatta heile det noverande Texas og delar av New Mexico, Oklahoma, Kansas, Colorado og Wyoming. Grensa mot USA vart nedfelt i Adams-Onis-traktaten frå 1819 mellom USA og Spania. Grensa i sør og vest mot Mexico var omstridt i heile tidsperioden republikken fanst. Texas hevda at elva Rio Grande var grensa og Mexico at det var elva Nueces som var dette. Denne usemja utløyste seinare den meksikansk-amerikanske krigen etter at USA annekterte Texas i 1845.

I striden som oppstod mellom Mexico og Texas fire dagar etter lausrivinga, vart 183 amerikanarar drepe da tusenvis meksikanske soldatar leidde av general Antonio López de Santa Anna storma Alamo-fortet, etter at fortet først hadde vore omringa ein periode. Mellom dei drepne i slaget ved Alamo var oberst Jim Bowie og kongressmannen Davy Crockett. I fridomskampen for Texas etter dette, vart slagordet «Hugs Alamo!» (eng. *Remember the Alamo!*) bruka. Den 21. mars 1836 sigra styrkane til Republikken Texas, leidde av general Sam Houston, over meksikanarane i Slaget ved San Jacinto, sikra sjølvstendet til den nye repubikken og gjorde slutt på krigen mellom Mexico og Texas.

Replikken Texas opphøyrde i desember 1845 da Texas vart annektert av USA som den 28. delstaten.

Presidentar og visepresidentar
------------------------------

Samuel Houston var president for republikken to gonger

**Presidentar og visepresidentar i Republikken Texas**| Frå | Til | President | Visepresident |
| --- | --- | --- | --- |
| 16. mars 1836 | 22. okt 1836 | David G. Burnet      (interim) | Lorenzo de Zavala     (interim) |
| 22. okt 1836 | 10. des 1838 | Sam Houston | Mirabeau B. Lamar |
| 10. des 1838 | 13. des 1841 | Mirabeau B. Lamar | David G. Burnet |
| 13. des 1841 | 9. des 1844 | Sam Houston | Edward Burleson |
| 9. des 1844 | 29. des 1845 | Anson Jones | Kenneth L. Anderson |

Kjende personar
---------------

Stephen F. Austin, kjent som «Texas' far» (Father of Texas)
* Stephen F. Austin
* Jim Bowie
* Davy Crockett
* Albert Sidney Johnston
* José Antonio Navarro
* James C. Neill
* Juan Seguin
* William B. Travis
* Isaac Van Zandt
* Edwin Waller
* William H. Wharton
Brushaneleik. Illustrasjon av Johann Friedrich Naumann (1780–1857)
Paringsspelet **leik** er ei åtferd i tida rett før paring, funne blant somme dyreartar, men mest utbreidd blant fuglar. I leiken samlast hannar som freistar å kjempe om gode territorium og utfører konkurrerande oppvisningar for å lokke vitjande hoer som kjem til for å kartlegge potensielle partnarar å pare seg med. Ein leik kan òg indikere ein tilgjengeleg plass som nyttast av hannar for å forsvare sin eigen del av territoriet for hekkesesongen. Ein leikart er prega av mannlege oppvisningar, og hoer som i sterkast grad avgjer partnarvalet. Kjønnsrollene gjev indirekte føremon til hannane og reduserer kostnadar til hoene. Sjølv om åtferda er mest utbreidd blant fuglar som tiur og orrfugl, finst leik òg i eit breitt spekter av virveldyr, inkludert beinfiskar, amfibium, krypdyr og pattedyr, samt leddyr inkludert krepsdyr og insekt.

Spesielt hannar av mange artar utviklar ei kortvarig leikdrakt som skil kjønna i utsjånad, eigenskapen er sterkt utprega hos til dømes brushane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen inneheld omsett tekst frå innleinga av «Lek mating» frå Wikipedia på engelsk, den 8. oktober 2022*
* «leik» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Referansar

1. ↑  «leik» i Nynorskordboka.
2. ↑  Fiske, P.; Rintamaki, P. T.; Karvonen, E. (1998). «Mating success in lekking males: a meta-analysis». *Behavioral Ecology* **9** (4): 328–338. doi:10.1093/beheco/9.4.328.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Paringsspelet leik**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BBC Things

 |
Koordinatar: 32°28′16″N 34°58′03″E﻿

**Pardes Hanna-Karkur** (hebraisk skrift פַּרְדֵּס חַנָּה-כַּרְכּוּר) er ein by i Haifa distrikt i Israel. I 2009, hadde han eit folketal på 31 800.

Historie
--------

Beit Harishonim i Pardes Hanna
Pardes Hanna, 1938
I 1913 vart 15 kvadratkilometer land kjøpt av Hachsharat Hayishuv frå arabarar i Jenin og Haifa for 400 000 francs (ein sum som tilsvarar 2 millionar amerikanske dollar). To år seinare, vart landområdet seld til ein privat investor, Yitzhak Shlezinger, Odessa-komiteen og First London Ahuza. Dette landområdet vart kjernen i Karkur, moshaven Gan Hashomron og kibbutzen Ein Shemer. Fram til busetjinga faktisk byrjja, vart området verna av Hashomer, som planta eukalyptustre for å omgå ei tyrkisk lov som tillet osmanarane å ekspropriere land som ikkje hadde blitt dyrka i tre år.

Dei første busetjingane gjorde det ikkje så bra. Shlezinger gjekk konkurs og selde landområdet sitt til Jewish National Fund. London Ahuza håpte at engelske jødar skulle slå seg ned på landområdet, men klarte det berre delvis. Til slutt slo Jewish National Fund og London Ahuza seg saman og grunnla Karkur.

Pardes Hanna vart grunnlagd i 1929 av Palestine Jewish Colonisation Association og kalla opp etter Hannah Rothschild, dotter til Nathan Mayer Rothschild.

Den 6. april 1948 raida Irgun ein leir med den britiske arméen ved Pardes Hanna og tok livet av sju britiske soldatar og stal mange våpen.

Etter det israelske sjølvstendet, vart Neve Efraim grunnlagd av jødiske emigrantar frå Jemen og Neve Oved vart grunnlagd av Arbeidarrørsla.I tillegg kom mange jødar frå Mumbai i India, inkludert jødar frå Bahrain som flykta til Israel via Mumbai. 

I 1950-åra vart landsbyane Tel Shalom og Neve Efraim slått saman med Pardes Hanna. Pardes Hanna og Karkur vart slått saman i 1969.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pardes Hanna-Karkur» frå Wikipedia på engelsk, den 7. april 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  TABLE 3. - POPULATION(1) OF LOCALITIES NUMBERING ABOVE 2 000 RESIDENTS(2)
2. 1 2 3 4  *Pardes Hanna-Karkur, A General Real Estate Overview*, arkivert frå originalen 6. september 2011, henta 7. april 2015
3. ↑  The Scotsman: 17th, 18th April.

| * v
* d
* e
Haifa distrikt |
| --- |
| Bykommunar | Baqa-Jatt**·** Hadera**·** Haifa**·** Kiryat Ata**·** Kiryat Bialik**·** Kiryat Motzkin**·** Kiryat Yam**·** Nesher**·** Or Akiva**·** Tirat Carmel**·** Umm al-Fahm |  |
| Lokale kommunar | Ar'ara**·** Basma**·** Binyamina-Giv'at Ada**·** Daliyat al-Karmel**·** Fureidis**·** Isfiya**·** Jisr az-Zarqa**·** Kafr Qara**·** Katzir-Harish**·** Kiryat Tiv'on**·** Ma'ale Iron**·** Pardes Hanna-Karkur**·** Rekhasim**·** Zikhron Ya'akov |
| Regionale kommunar | Alona**·** Hof HaCarmel**·** Menashe**·** Zevulun |
| Sjå òg | Haifa storbyområde**·** Krayot |
Waldemar Cierpinski i 1983
**Waldemar Cierpinski** (fødd 3. august 1950) er ein tysk tidlegare langdistanseløpar frå Nienburg i Sachsen-Anhalt som vart olympisk meister i maratonløping både i 1976 og 1980. Han representerte Aust-Tyskland.

Aktiv
-----

I 1975-sesongen sette Cierpinski personleg rekordar på 10000 meter med 28.28,2 og på 5000 m med 13.36,6, den siste oppnådd under landskampen Noreg-Sverige-Austtyskland på Bislett stadion i Oslo.

Frå OL-sesongen 1976 satsa Cierpinski einsidig på maratonløp. Under dei olympiske leikane i Montreal sprang han i lag med tetgruppa dei fyrste 25 kilometerane, då tittelforsvarar Frank Shorter frå USA gjorde eit rykk. Cierpinski tok så opp jakta og passerte Shorter, som han slo med 51 sekundar. Cierpinski si vinnartid på 2.09.55 viste seg å verte hans beste gjennom heile maratonkarrieren.

Etter å ha vorte fjerdemann på maratondistansen ved EM 1978 i Praha, kom Cierpinski tilbake på sigerspallen under sommarleikane i Moskva i 1980. Her la han seg eit stykke bak leiargruppa som heldt eit ganske høgt tempo. Etter 36 km tok han att dei fremste i løpet og fekk så eit bra stort forsprang. Den siste kilometeren av løpet knappa nederlendaren Gerard Nijboer ned på leiinga, utan Cierpinski fekk vanskar med å sikre seg OL-gull nummer to.

Under den fyrste verdsmeisterskapen i friidrett, i Helsinki i 1983, kneip Cierpinski bronsemedaljen eitt sekund framom svensken Kjell-Erik Ståhl.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1976 i Montreal: Gullmedalje – 2.09,55, framom Frank Shorter (2.10.46)
* EM 1978 i Praha: Nr 4 – 2.12.20
* OL 1980 i Moskva: Gullmedalje – 2.11.03, framom Gerard Nijboer (2.11.20)
* EM 1982 i Aten: Nr 6 – 2.17.50
* VM 1983 i Helsinki: Bronsemedalje – 2.10.37

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Waldemar Cierpinski» frå Wikipedia på tysk, den 30. juli 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* NKC
* Munzinger (sport)

 |