recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ei **kyrkjebok** er ein protokoll presten brukar for å føre inn embetsgjerningar som dåp, introduksjon, konfirmasjon, vigsel og gravferd. Kyrkjebøker kan òg innehalde annan informasjon, sidan dei i periodar har fungert som eit folkeregister.

Kyrkjebøker i Noreg
-------------------

Den eldste bevarte norske kyrkjeboka er frå 1623. Ved Kyrkjeritualet av 1685 og Kristian den femtes norske lov skulle føringa komme inn i regulære former, og frå 1700-talet er det bevart kyrkjebøker frå de fleste prestegjelda i landet.

Føringa av kyrkjebøkene har endra seg noko opp gjennom åra. Dei tidlegaste bøkene er strukturert kronologisk. frå et stykke inn på 1700-talet begynte mange prestar å føre handlingane kvar for seg, men mange stader er dei førte kronologisk heilt fram til tidleg 1800-tal. Frå 1814 er det bruka protokollar med ferdigtrykte sideoppsett, og frå same tidspunktet er det fastsett nøyaktig kva for opplysningar som skal vere med til dei enkelte handlingane. Tidlegare var det mykje meir opp til den einskilde presten kva for opplysningar som vart tekne med. Til dømes var det lenge uvanleg å ta med namnet til mora i tilknyting til ein barnedåp. 

I Den norske kyrkja er det to hovudtypar kyrkjebøker:

* *Ministerialbok*, som er ført av soknepresten.
* *Klokkarbok*, også kalla *kyrkjebokduplikat*, som er ført av klokkaren eller andre medhjelparar. Denne skal innehalde dei same opplysningane, og vart påboden i 1812. I siste del av 1900-talet vart dette påbodet opphevd.

I kyrkjebøkene er all informasjon yngre enn 60 år klausulert (sperra for innsyn).

Dei fleste norske kyrkjebøkene frå før 1900-talet er mikrofilma og gjort tilgjengeleg gjennom folkebiblioteka, og gjennom Digitalarkivet er dei tilgjengelege over internett.
Alle trudomssamfunn som får offentleg støtte i Noreg, er pålagde å føre kyrkjebok eller tilsvarande register. ’

Historie
--------

Den første kjende kyrkjeboka vart innført i Toledo erkebispedømme av Francisco Kardinal Ximenes de Cisneros i 1497. Årsaka var at kardinalen ønska betre oversyn over dåp og ekteskap i området sitt. Ordninga spreidde seg raskt i Vest-Europa, og i 1563 vart det innført i katolsk kyrkjerett at alle sokn skulle føre kyrkjebøker. 

Den 5. september 1538 bestemte Thomas Cromwell at alle sokn i Den engelske kyrkja skulle føre kyrkjebøker. Det tok ein del år før ordninga vart gjennomført overalt i landet, ettersom mange prestar frykta at det dreidde seg om førebuingar for ny skattlegging..

Dateringar
----------

Spesielt på 1700-talet vart det brukt latinske namn på helgedagar i kyrkjebøkene, nemningar som no for ein stor del har gått ut av bruk.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arkivverkets nettsider om kyrkjebøker og kyrkjebokføring
* Arkivverkets teneste Digitalarkivet – med søkbare eller avfotograferte kyrkjebøker

* *Denne artikkelen bygger på «Kirkebok» frå Wikipedia på bokmål, den 16. mars 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Kyrkjemusikk** er musikk som vert nytta i gudstenesta. I vidare forstand vert omgrepet òg nytta om musikk til alminneleg kyrkjeleg bruk, ikkje berre til gudstenestebruk. Kyrkjemusikken samlar eit andeleg og eit musikalsk siktemål. Kyrkjemusikken tolkar og formidlar kristen tru. Den er kyrkjelyden sitt felles svar på Guds tale til menneska, støttar og gir næring til det andelege livet i kyrkjelyden. 

Kyrkja er ein stad der ein syng og spelar for den treeinige Gud. Kyrkjemusikken kjem til
uttrykk på ulike måtar: i gudstenester og kyrkjelege handlingar, i kor og konsertar, i
heimen og i ulik pedagogisk verksemd.

To hovudgrupper
---------------

Kyrkjemusikk kan delast inn i to hovudgrupper: 

### Kyrkjemusikk knytt til song

Dei viktigaste formene er hymne, kantate, koral, motett, messe, oratorium, pasjon, rekviem og lovsong.

### Kyrkjemusikk som står aleine

Nokre viktige former er bryllupsmarsj, interludium, preludium, postludium, sørgemarsj.

Tidleg kyrkjemusikk
-------------------

Her finn vi omgrep som gregoriansk song og kyrkjetoneartar. Inntil renessansen skreiv komponistane nesten berre kyrkjemusikk. I Noreg finst døme på musikk frå mellomalderen i Olavsmusikken.

Store komponistar
-----------------

Johann Sebastian Bach, Dietrich Buxtehude, Georg Friedrich Händel, Girolamo Frescobaldi, og Palestrina er nokre av dei mest kjente komponistane. Men òg dei store komponistane av klassisk musikk skreiv kyrkjemusikk.

Norske kyrkjemusikarar
----------------------

Av norske kyrkjemusikarar kan ein nemne Ludvig Mathias Lindeman, Ludvig Nielsen, Arild Sandvold, Knut Nystedt, Egil Hovland, Bjarne Sløgedal og Eilert Hægeland.

Sjå òg
------

* Ceciliaprisen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
Brasiliansk dusørjeger måla av Johann Moritz Rugendas i 1823.
**Dusørjeger** er ein person som tek på seg å arrestere etterlyste kriminelle personar og overlevera dei til styresmaktene mot betaling av ein dusør. 

Det er berre lovleg å opptre som dusørjeger i USA og på Filippinane. Her kan styresmakter oppgje dusør for pågripinga av ein person, til skilnad frå andre land der ein kan gje dusør for opplysingar som fører til at politiet pågrip den etterlyste personen. I land utan denne ordninga er verksemd som dusørjeger ulovleg, og kan reknast som ulovleg frihetsrøving eller kidnapping.

I kulturen
----------

Rolla som dusørjeger (engelsk *bounty hunter*) er vanleg i populærkulturen. Ein finn henne mellom anna i westernar, og av og til i science fiction, der intergalaktiske dusørjegerar jaktar brotsfolk gjennom heile universet.

Kjelder
-------

1. ↑  CareerAddict, *How to Become a Bounty Hunter*, 13. november 2018
2. ↑  «Above the law: US bounty hunters». *BBC news* (på engelsk). Henta 14. oktober 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Prisjägare» frå Wikipedia på svensk, den 4. august 2022.*
Det gamle kraftverket som vart bygd i 1909. Den nye kraftstasjonen ligg innebygd i terrenget bak kraftstasjonen.
**Oltedal kraftverk** er eit vasskraftverk som ligg i Oltedal i Gjesdal kommune. Kraftstasjonen ligg ved tettstaden i Oltedal, kring 500 meter sør for riksveg 45. Avstanden til Stavanger er kring 45 kilometer. Fallhøgda er 69 meter og nedslagsfeltet er på 82 km².

Historikk
---------

Bystyret i Stavanger gjorde den 22. november 1899 vedtak om å kjøpa Oltesviksfossen og Oltedalsfossen med tilhøyrande rettar. Den 18. februar 1907 løyvde bystyret 1,1 millionar kroner til å byggja kraftverk i Oltedal, men den endelege kostnaden vart 1,5 millionar. Kraftverket vart offisielt opna den 10. desember 1909, Generatorkapasiteten var på 2950 kW. Kraftstasjonsbygget vart bygd med klassisk tempelaktig utsjånad. Stadskonstruktør Eckhoff var arkitekt. 

I samband med krigføringa i 1940 skjøna tyskarane raskt at det var viktig å sikra elektrisitetsforsyninga. Nordmennene sin øvstkommanderande i området, oberst Spørck, såg det som umogleg å halda Stavanger-halvøya med det mannskapet og utstyret han rådde over. Han trekte seg difor attende med jegerbataljonen sin til Oltedal. Her vart 900 mann mobilisert. Den 17. april vart turbinane i kraftstasjonen sprengd. Målet var å setja kraftstasjonen ut av drift for tre til seks månader, noko nordmennene lukkast med. Kraftstasjonen var ikkje i full drift før rett før jul i 1940. Kapasiteten var då utvida til 7644 kW.

Stavanger Ellag selde kraftverka i Oltedal, Oltesvik og Flørli til Lyse Kraft i november 1989 for 87,5 millionar kroner. Totalt hadde desse ei frikraftmengd på 50 GWh. Lyse Kraft overtok kraftverket i Oltedal 1. januar 1992.

I 1994 bygde Lyse Kraft ein ny kraftstasjon bak den gamle, samstundes som røyrgata vart lagd under bakken. Den nye kraftstasjonen kunne yta 9 MW. Det gamle kraftverket vart saman med maskinistbustaden omgjort til Energisenter, ei tid i drift som eit museum og opplevingssenter.

Litteratur
----------

* Gunnar Nerheim og Kristin Øye Gjerde: *Energiske linjer: Stavanger Energi gjennom 100 år 1898-1998*, Stavanger Energi AS, Stavanger 1998
* Noregs vassdrags- og energidirektorat: Kulturminner i norsk kraftproduksjon- en evaluering av bevaringsverdige kraftverk, Oslo 2006. ISBN 82-410-0547-4

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete frå Energisenteret i Oltedal Arkivert 2006-09-08 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Dominic Joseph «D.J.» Fontana** (15. mars 1931–13. juni 2018) var ein USA-amerikansk musikar. Han er best kjend som trommeslagar for Elvis Presley i 14 år. Han spelte på over 460 RCA-innspelingar med Elvis.

Biografi
--------

Med kallenamnet «D.J.», fekk Fontana jobb i radioshowet *Louisiana Hayride* som fast trommeslagar. Programmet gjekk kvar laurdagskveld. I oktober 1954 vart han hyrt inn til å spele trommer for Presley, og vart verande i bandet til Elvis dei nesten 14-15 åra. Han spelte mellom anna på fjernsynsprogrammet *'68 Comeback Special*.

Fontana vart med i eit band (opphavleg sett saman av Sam Phillips utan trommeslagar) som bestod av Scotty Moore (sologitar), Bill Black (bass) og Elvis Presley (rytmegitar), og dei kalla seg «The Blue Moon Boys». Dette bandet spelte på dei fleste hittane til Elvis Presley i 1950-åra, som «Heartbreak Hotel», «Hound Dog», «Don't Be Cruel» og «Jailhouse Rock». Bandet turnerte òg mykje og spelte i lag på fleire TV-show, som *The Ed Sullivan Show* i 1956 og 1957.


«Væpna med nøysemd, kraft, swing, dynamikk, flott takt og - det største komplimentet av dei alle - enkeltheit når det passa seg best, rocka D.J. den største songaren og dei beste låtane...nokon gong. Han gjorde det år etter år, den eine klassiske plata etter den andre. I ei verd av døgnfloger og heldige «rockestjerner», var D.J. ekte vare.»

 
Stan Lynch

Bandet vart offisielt oppløyst i 1958, men Fontana og Elvis fortsette å spele i lag gjennom 1960-åra. Moore var òg stundom med dei. Moore og Fontana spelte òg i lag utan Presley, mellom anna i 2002 då dei spelte inn «That's All Right (Mama) med Paul McCartney. Etter 1958 spelte aldri Black med bandet igjen. Han døydde i 1965.

I 1983 gav Fontana ut boka *D.J. Fontana Remembers Elvis* om åra han spelte med Presley. I 2009 vart Fontana innlemma i Rockabilly Hall of Fame i Nashville, og same året vart han innlemma i Rock and Roll Hall of Fame i kategorien sidemenn.

Fontana vart spelt av Ed Begley jr. i filmen *Elvis* (1979) og av Eric William Pierson i miniserien *Elvis* (2005).

D.J. Fontana døydde heime den 13. juni 2018, etter ei tids sjukdom.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «D.J. Fontana» frå Wikipedia på engelsk, den 28. september 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «DJ Fontana». Rock and Roll Hall of Fame. 2009. Henta 28. september 2016.
2. ↑  «The Mississippi Music Project reports death of D.J. Fontana». *www.themississippimusicproject.org* (på engelsk). Henta 14. juni 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* D.J. Fontana si nettside Arkivert 2005-08-02 ved Wayback Machine.
* D.J. Fontana Phonecasting Channel Arkivert 2016-10-02 ved Wayback Machine.
* Rockabilly Hall of Fame Arkivert 2018-09-28 ved Wayback Machine.
* Drummerworld.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Jøran** er eit personnamn som kan brukast av begge kjønn. Som mannsnamn er det ein norsk skrivmåte for det svenske namnet Göran som opphavleg kjem frå det greske namnet *Jeórjos* (Georg, 'jordbrukar, bonde'). Som kvinnenamn er Jøran ei norsk dialektform av Jorunn. Jøran har namnedag den 9. juli.

Bruk
----

I Noreg er det 855 menn som har Jøran som første fornamn, mens namnet er brukt først av 42 kvinner (2015). For 100 år sidan var namnet vanlegare som kvinnenamn. I 1910 var det berre 7 menn med Jøran blant fornamna, men heile 322 kvinner.

Avleiing
--------

Det svenske mannsnamnet «Göran» er ei nyare form av «Örjan». Dette blei danna som *Örian* av den lågtyske namneforma *Jurian*. Det opphavlege greske namnet er «Jeórjos» (gr. Γεώργιος) er danna av *ji* (Γη, 'jord') og *ergo* (έργο, 'arbeid').

Det opphavleg norrøne kvinnenamnet Jorunn er sett saman av *jǫfurr*, ('villsvin', tolka som 'høvding'), og *unna*, 'elske'.

Namneberarar
------------

* Jøran Rudi (fødd 1954), norsk komponist og musikar
* Jøran Flo (fødd 1962), norsk kunstnar
* Jøran Kallmyr (fødd 1978), norsk politikar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jøran» frå Wikipedia på bokmål, og «Göran» frå Wikipedia på svensk den 8. juli 2009.*




1. ↑  Folketeljinga 1910, Digitalarkivet
Henning Jensen i Ajax-drakt
**Henning Jensen** (17. august 1949–4. desember 2017) var ein dansk fotballspelar frå Nørresundby som vann UEFA-cupen 1975 for Borussia Mönchengladbach. Perioden 1975-80 vart han seriemeister i såvel Vest-Tyskland, som i Spania og Nederland.

### Klubbspel

Angrepsspelaren Jensen spelte på nivå fire i heimlege Nørresundby til sommaren 1972. Etter å ha imponert i ein kvalifiseringskamp til Sommar-OL 1972 fekk han kontrakt med den vesttyske toppklubben Borussia Mönchengladbach. Med Borussia vann han DFB-pokalen i 1973, UEFA-cupen 1975 og bundesligaen 1975 og 1976. Deretter vart han overført til Real Madrid i Spania og var med på å vinne La Liga i 1978 og 1979. Frå 1979 til -81 var Jensen i to sesongar Ajax-spelar, i sin fyrste sesong vart han nederlandsk seriemeister. Han avslutta si tid som aktiv spelar med Aarhus GF, der han frå 1981 til -83 for fyrste gong spelte i dansk toppserie.

### Landslagsspel

Frå 1972 til 1980 deltok Jensen i 21 av Danmarks landskampar. Han skåra 9 mål.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Henning Jensen (fodboldspiller, født 1949)» frå Wikipedia på tysk, den 1. mai 2020.*

* eu-football
**Anna Albertina Constantia Charlier** (fødd 25. juli 1871 i Åby i Gråmanstorp i Sverige, død 1949) var ei svensk kvinne, i dag huska for å ha vore trulova med Nils Strindberg, medlem i Ingeniør Andrées ballongferd mot Nordpolen i 1897. Strindberg skreiv fleire stenograferte brev til Anna Charlier under det mislukka forsøket på å nå siviliserte strøk.

Før ekspedisjonen
-----------------

Anna Charlier var eit av 11 sysken og vart tidleg foreldrelaus. Ho arbeidde som guvernante og trefte soleis Nils Strindberg, som underviste hos ein av familiane ho arbeidde for. Ho spelte piano, han fiolin. Anna og Nils Strindberg vart trulova 26. oktober 1896, åtte månader før ekspedisjonen drog mot Svalbard.

Etter ekspedisjonen
-------------------

Ekspedisjonen gav ikkje lyd frå seg dei neste åra og den offentlege meininga var at han hadde endt i katastrofe. Anna emigrerte til USA i 1910 og gifta seg der med læreren Gilbert Henry Conserray Hawtrey. Dei flytta i 1914 til England.
Frøken Ulla Strindberg - niesa til Nils Strindberg - vitja Anna i Torquay i England i 1947. Ho sa fylgjande om vitjinga:

«Annas man Gilbert Hawtrey var en underbar människa som på allt sätt försökte hjälpa sin hustru i hennes sorg. Men allt var förgäves. Anna kunde inte glömma.»

Annas heim var fylt av ungdomsportrett av den forsvunne Strindberg.

I 1930, da restane av ekspedisjonen vart funne, var Anna tilfeldigvis i Sverige. Ute av stand til å vere i landet, sende ho ein krans til bisettinga. 
Ei stund etterpå fekk ho per post Nils Strindbergs brev frå dødsmarsjen over ishavet. Det var Tore Strindberg - bror åt Nils- som sende dei etter at stenogramma var tolka.

Da ho døydde i 1949, etterlét ho seg detaljerte beskjedar for kva som skulle skje etter at ho var død. Kroppen hennar vart bisett på ein kyrkjegard i Torquay. (Mannen hennar vart seinare også gravlagt der). Hjarta hennar vart teke ut av kroppen, lagt i eit sylvskrin og nedgrave nær urna med Strindberg si oske. Alle instruksjonane til Anna vart fylgt.

Anna Charlier var kusina til datidas berømte astronomiprofessor Carl Charlier.

Anna Charlier i fiksjon
-----------------------

* I filmen Ingenjör Andrées luftfärd vart Anna Charlier spela av Lotta Larson.
* Anna Charlier er ein av hovudpersonane i romanen *Anna's book* av George MacBeth (London 1983).

Merknadar
---------

1. ↑  Uttalt /**ʃalje**/

Kjelder
-------

Martinsson, Tyrone:Nils Strindberg, En biografi om fotografen på Andrées polarexpedition, Lund 2006.

1. 1 2 3

Bakgrunnsstoff
--------------

* Podcast fra Sveriges radio med intervju av Tyrone Martinsson om Nils Strindberg og Anna Charlier (047 Vetandets Värld 2006-12-25) [*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
**Anna Colbjørnsdatter Arneberg** (fødd ca. 1667 i Sørum på Romerike, død 1736 på Norderhov i Ringerike) er uløyseleg knytt til slaget på Norderhov, ei krigshandling som skjedde under den store nordiske krigen ved Norderhov kyrkje, mellom norsk–danske dragonar og svenske karolinarar, natta til 29. mars i 1716. Anna får i ettertid æra for å ha lurt svenskane, som lei eit sviande nederlag ovanfor den langt mindre mannsterke norsk–danske styrken. Av den grunn er ho Noregs kan hende største nasjonalheltinne, men det er stor uvisse knytt til hennar rolle i slaget på Norderhov. I ein artikkel i Dagbladet i 1996 peiker Christopher Hals Gylseth på at Anna Colbjørnsdatter er ein av særs få kvinnelege helteskikkelsar i norsk historie.

Det blir sagt at Anna alt i ung alder vart førebudd på eit liv som prestefrue. Ho kom frå ein storgard i Sørum på Romerike, der den mannlege delen av slekta hadde lange tradisjonar som medlem i presteskap og øvrigheit. Det var derfor kan hende ikkje så merkeleg at ho alt som femtenåring i 1682 vart gift med magister Jonas Ramus (1649–1718), som på 1680-talet var personellkapellan under Anna sin far, sokneprest Colbjørn Torstenssøn (–1720), i gamle Sørum kyrkje.

I 1690 vart ektemannen utnemnd til sokneprest i Norderhov kyrkje. Familien flytta til Norderhov på Ringerike, der dei busette seg på Norderhov prestegard. Dei hadde då borna Ole (1683–1714), Daniel (1684–1727), Johanna (1685–1717), Christian (1686–1714) og Anna Sophie (1687–1722), som alle var fødde på Sørum og alle døydde før mora. Sonen Daniel nådde likevel å bli prest sjølv, og han overtok som sokneprest til Norderhov då faren døydde i 1718. I 1727 døydde Daniel ugift, slik at Anna òg arva han. Dottera Anna Sophie blei gift og fekk eit barn, Anna Larsdatter (1717–1791), som sidan arva det heile etter mormora si Anna Colbjørnsdatter.

Kjelder
-------

1. ↑  Gylseth, Christopher Hals (6. april 1996), «Kvinnelist og heltemot», *Dagbladet*, s. s. 30  CS1 maint: Date and year (link)

---

* Heftet Ringerike, årgangane 1924, 1927, 1946, 1958, 1966, 1971, 1988, 2000, 2003.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
*Sjølvportrett med sigarett*
**Henri-Edmond Cross**, pseudonym for Henri Edmond Joseph Delacroix (20. mai 1856–16. mai 1910
) var ein fransk kunstmålar som er kjend for sine måleri i den teknikken som vert kalla pointillisme, som vert klassifisert under kunstretninga neo-impresjonisme, altså ny-impresjonisme, òg kalla postimpresjonisme. Cross vart fødd i  Douai, og døydde i Saint-Clair i Lavandou i departementet Var.

Henri-Edmond Cross byrja som målar av realistiske måleri i dunkle fargar, men etter å ha knytt venskap med ny-impresjonistiske målarar, mellom dei Paul Signac som han vart ven med i 1883, tok han i bruk pointillisme-teknikken i 1891, altså rett før oppfinnaren av denne målarteknikken, Georges Seurat, døydde. Cross er rekna som ein av dei viktigaste representantane for pointillismen, som han vidareutvikla, og måleria hans har inspirert og påverka  Henri Matisse (1869-1954), som Cross vitja i 1904, og andre av dei målarane som fekk nemninga fauvistar.

* *Paysage* (Landskap) (om lag 1896-1899), Honolulu Academy of Arts.
* *Après-midi à Pardigon* (Ettermiddag i Pardigon), Musée d'Orsay i Paris.
* *Les îles d'or* (Gulløyane), Musée d'Orsay
* *Pécheur* (Fiskarar) (1895), Kröller-Müller Museum
* *Ponte San Trovaso* (Brua San Trovaso) (om lag 1902-1905), Kröller-Müller Museum
* *Cyprès à Cagnes* (Sypressar i Cagnes) (1910), Musée d'Orsay.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Verk av Henri-Edmond Cross i franske museum.
|  |
| --- |
| **Dvergflodhest** |
| DvergflodhestDvergflodhest |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av Dvergflodhest Utbreiinga av Dvergflodhest |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Klauvdyr Artiodactyla |
| **Familie:** | Flodhestar Hippopotamidae |
| **Slekt:** | †*Hexaprotodon* |
| **Art:** | **Dvergflodhest** *H. liberiensis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Hexaprotodon liberiensis***Morton, 1849 |

**Dvergflodhest** (*Hexaprotodon liberiensis*) er ein flodhestart frå Vest-Afrika som er ein femdel så tung som vanleg flodhest. Dvergflodhesten veg berre 200-280 kg, og er mellom 1,5 m og 1,8 m lang. Han har eit relativt lite, meir avrunda hovud og smalare føter med færre tær med symjehud. Han et òg meir variert kost, mellom dei buskar, bregnar og frukter. Dvergflodhestar lever vanlegvis åleine, men territoria deira kan overlappa kvarandre. Dei beitar om natta, medan dei følgjer veltråkka stiar. Om dagen held dei til gøymd i sumpar eller hi på elvebreidda som dei har overtatt etter andre dyr og utvida. Hoa går drektig i 190-200 dagar, og føder éin unge. Ungen blir fødd i vatnet eller i hiet. Flodhestungen kan bli tatt av krokodiller eller pytonslangar, men vaksne dyr treng ikkje frykta noko rovdyr, bortsett frå leopardar og menneske.

Dvergflodhesten er rekna som sterkt truga. Arten finst i Côte d'Ivoire, Guinea, Liberia og Sierra Leone. Han er blitt utrydda i Nigeria.

Kjelder
-------

1. 1 2  Ransom, C.; Robinson, P.T.; Collen, B. (2015). «*Choeropsis liberiensis*». *IUCN Red List of Threatened Species* **2015**: e.T10032A18567171. doi:10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T10032A18567171.en. Henta 27 August 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Dvergflodhest» frå Wikipedia på bokmål, den 17. februar 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Dvergflodhest**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ITIS
* EOL

 |
Olsen Nauen KlokkestøperiFoto: Peter Fiskerstrand

**Olsen Nauen Klokkestøperi AS**, tidlegare **O. Olsen & Søn's Klokkestøperi**, har frå om lag 1915 vore det einaste klokkestøyperiet i Noreg. Klokkestøyperiet vart skipa i 1844 av smeden Ole Olsen på Nauen Gård på Barkåker i Tønsberg, der verksemda har halde til i heile si tid, og vert i dag drive av den sjette generasjonen av klokkestøyparar.

Verksemda lager og monterer reinstemde kyrkjeklokker og klokkespel av klokkebronse (ei legering  av kopar og tinn) for både offentlege og private oppdragsgjevarar, og dessutan andre typar klokker av støypt bronse, som til dømes skipsklokker, gardsklokker og andre små klokker. På Nauen Gård er det skipa til eit klokkemuseum som er tilgjengeleg etter avtale.

Ei mengd norske kyrkjer og offentlege bygningar har klokker eller klokkespel frå dette klokkestøyperiet. Såleis er klokkespela i Oslo rådhus, Kongsberg kyrkje, Oslo domkyrkje, Sem rådhus i Tønsberg og Trefoldighet kyrkje i Arendal støypte hjå Olsen Nauen Klokkestøyperi.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Internettsidene til Olsen Nauen Klokkestøperi AS
* Om Nauen Gård og klokkestøyparane der i bygdeboka for Sem og Slagen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* BR orgnr

 |
**Henri Fayol** (29. juli 1841–19. november 1925) var ein fransk bedriftsleiar og er ein viktig bidragsytar til moderne leiingsteori.

Fayol nemner fem allmenngyldige prinsipp for leiing: (1) planlegging, (2) organisering, (3) leiing, (4) koordinering og (5) kontroll. Med kontroll meiner han at ein leiar må få tilbakemelding på ein prosess for å kunne gjere nødvendige justeringar. 

Fayol vert framleis rekna som relevant innanfor leiingsteori. Teoriane hans vart publiserte i boka *Administration industrielle et générale* (Generell og industriell leiing) i 1916. Her legg Fayol fram den første generelle teorien om leiing og leiingsprinsipp.

Eit viktig konsept for Fayol var einskapleg leiing, som blant anna inneber at kvart individ i ein organisasjon berre skal måtte stå til ansvar overfor éin leiar.

Fleire forfattarar nemner Fayol saman med Frederick Winslow Taylor, men dei to hadde ulike teoretiske ståstader. Taylor sin *scientific management* tek for seg effektiv organisering av produksjonen i eit konkurransemiljø der bedrifta må kontrollere produksjonskostnadene. Dette var berre eitt av mange teoretiske område for Fayol, som også kritiserte Taylor sin modell fordi han kravde at arbeidarane vart utsett for styring frå inntil åtte ulike leiarar. Dette representerte eit brot med einskapleg leiing.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Namnetrekket til Natalie Wood.
**Natalie** og **Nathalie** kjem frå det latinske kvinnenamnet **Natalia**, som er avleidd frå *(dies) natalis*, 'fødselsdag'. Namnet er gjerne sett i samband med jul, som heiter *natale domini* på latin og er kjend under liknande namn på fleire romanske språk.

Polske Natalia Sanguszkowa (1807–1830) måla av Johann Ender i 1829.

Bruk
----

Nathalie er eit svært vanleg kvinnenamn i i Belgia og Frankrike. Namnet er nokså sjeldan i Noreg, men har hatt ein aukande bruk sidan 1980-talet.

Det var 1330 kvinner som heitte Natalie og 1225 som heitte Nathalie i Noreg i 2008.

Kjende namneberarar
-------------------

* Nathalie Sarraute (1900–1999), fransk forfattar
* Natalie Wood (1938–1981), amerikansk skodespelar
* Natalie Cole (f. 1950), amerikansk jazzsongar og skodespelar
* Nathalie Holland (f. 1962), russisk-norsk kunstmålar
* Natalie Imbruglia (f. 1975), australsk songar og skodespelar
* Natalie Portman (f. 1981), israelsk-amerikansk skodespelar
* Nathalie Nordnes (f. 1984), norsk musikar og songar

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Natalie» frå Wikipedia på bokmål, den 26. desember 2008.*
* Søk etter norsk namnestatistikk for Natalie hjå Statistisk Sentralbyrå
**Natalia Rodríguez Martínez** (fødd 2. juni 1979) er ein spansk tidlegare mellomdistanseløpar frå Tarragona. Ho vann bronsemedaljen på 1500 meter både i EM 2010 og VM 2011.

Aktiv
-----

Rodríguez sprang inn til sjetteplassen på 1500-meteren både under verdsmeisterskapen 2001, europameisterskapen 2002, verdsmeisterskapen 2005 og dei olympiske sommarleikane 2008. 

I VM-finalen 2009 i Berlin la Rodríguez alle konkurrentane på 1500 m bak seg på oppløpssida og braut målsnøret fyrst. Nokså omgåande vart ho diskvalifisert, etter som ho tidleg i siste sving dytta tetløparen Gelete Burka slik at den etiopiske utøvaren fall.

På spansk heimebane i 2010 sikra Rodríguez seg bronsemedaljen på 1500 m i EM, landskvinna Nuria Fernández vann løpet. Også i VM 2011 lukkast spurtsterke Rodríguez vinne bronsemedaljen på spesialdistansen.

Rodríguez sette sin personlege rekord på 3.59,5 i eit stemne i Rieti 28. august 2005. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2000 i Sydney: Utslått i kvalifiseringa (4.22,8=nr 37)
* VM 2001 i Edmonton: Nr 6 – 4.07,1
* EM 2002 i München: Nr 6 – 4.06,1
* VM 2003 i Paris: Utslått i semifinalane (4.08,8=nr 17)
* OL 2004 i Aten: Nr 10 – 4.03,0
* VM 2005 i Helsinki: Nr 6 – 4.03,0
* OL 2008 i Beijing: Nr 6 – 4.03,1
* VM 2009 i Berlin: Nr 10 – diskvalifisert i finalen
* EM 2010 i Barcelona: Bronsemedalje – 4.01,3
* VM 2011 i Daegu: Bronsemedalje – 4.05,8
* OL 2012 i London: Utslått i kvalifiseringa (4.16,1=nr 32)
* VM 2013 i Moskva: Utslått i kvalifiseringa (4.09,1=nr 20)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Natalia Rodríguez» frå Wikipedia på tysk, den 13. juli 2020.*
* *Denne artikkelen bygger på «Natalia Rodríguez (athlete)» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juli 2020.*
To gutar leiter etter *chametz*. Foto: Joe Goldberg

**Søk etter chametz** (hebr. **bedikàt ḥaméṣ**, ofte skrive **bedikat chametz**) er eit rituale utført av ortodokse jødar før høgtida pesach. Ritualet går ut på å finna *chametz*, matvarer som er forbodne under pesach, og brenna dei. Under pesach skal ein eta usyra brød, medan brød baka med surdeig og fem forbodne kornslag er *chametz* og dermed forbodne. Det er dermed gjerne slikt brød ein leiter etter under ritualet.

Sjølv om jødisk lov føreskriv at ein skal fjerna alle chametz-betar på storleik med ein oliven eller meir, inneber reinsinga før pesach ofte ei større vårreingjering der ein skrubber sprekker i kjøkkenbenken for å vera sikker på at alt som måtte vera av forbode mjøl og gjær er borte. 

Det rituelle chametz-søket finn stad kvelden før pesach. Det er tradisjonelt husbonden i ein familie som leiter etter chametz. I nyare tid er det også blitt vanleg å la barna gjera det. Først lyser ein ei signing over søket (על ביעור חמץ, *al biyur chametz*). Deretter bruker ein levande lys til å leita gjennom alle rom etter smular, som ein børste med ei fjør oppi ei treskei. Ofte blir det plassert nokre småbetar brød i det reingjorte huset for at ein skal vera sikker på å finna noko. Ofte gøymer ein ti betar til minne om dei ti landeplagene. 

Etter søket blir det som måtte vera igjen av *chametz* erklært eigarlaust. Det ein har funne blir brunne dagen etterpå i seremonien *biur chametz*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Passover» frå Wikipedia på engelsk, den 6. april 2009.*

* Pesah på Nynorsk Wikipedia og nettstader lista opp under Bakgrunnsstoff

Bakgrunnsstoff
--------------

* Pesach ved Det Mosaiske Trossamfund
* Chametz ved hebrew4christians
* How do I search for Chametz Arkivert 2010-04-01 ved Wayback Machine. ved askmoses.com
**Anna Karina Stang** (31. mai 1899–2. august 1996) var ein norsk folkesongar frå Stongfjorden i Askvoll kommune.

Bakgrunn
--------

Anna Karina Stang voks opp i Stubseid i Stongfjorden i Askvoll i 1899. Ho var yngste dotter til Matias Kornelius Stubseid (1864-1934) og Rakel Amalie Johannesdatter Stubseid (f. Lien). Anna hadde fire eldre systre.

Folkesongar
-----------

Anna Karina Stang var ein viktig representant for songtradisjonen i Ytre Sunnfjord, og ho hadde eit allsidig repertoar som femnde om både slåttestev, religiøse folketonar og gjetarviser. Stang hadde songtradisjon frå bestefar sin, Kristian Bendiksson Stubseid (1831-1908), og ho førte tradisjonen vidare ved å synge for sine born. Saman med ektemannen Anton Sigvald Peterson Stang hadde ho fem born: Jørgen, Per Ove, Ragnhild, Malmfrid og Mathias.

Stang budde i Stubseid i Stongfjorden, der ho var husmor og bondekone. I tillegg til å vere folkesongar, las ho mykje offentleg. Ho skreiv prologar til høgtidar og festar i bygda, songar til bryllaup, og dikt om det nære i gardslivet. På 1970-talet gjorde slektningen og spelemannen Gunnar Stubseid lydopptak av Anna Karina Stang. Innsamlinga vart gjort til Arne Bjørndals Samling i Bergen. Mange av desse songane vart seinare gjeve ut i boka "Tippe, tippe, tue".

Bibliografi
-----------

### Bøker

* 1980 – *Tippe, tippe tue : viser, aukerim og sullar etter Anna Stang* (Oslo: Norsk folkeminnelag). ISBN 82-03-10186-0 I fulltekst ved nb.no  [Nedskrivne av Gunnar Stubseid. Norsk folkeminnelag. Skrifter ; 121]

### I tidsskrift - eit utval

* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel frå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* Lydopptak av Anna Karina Stang kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
* Om Anna Stang i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
|  |
| --- |
| ***Yersinia pestis*** |
| Yersinia pestis*Yersinia pestis* |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Bakteriar Bacteria |
| **Underrike:** | Negibacteria |
| **Rekkje:** | Proteobacteria |
| **Klasse:** | Gammaproteobacteria |
| **Orden:** | Enterobacterales |
| **Familie:** | Enterobacteriaceae |
| **Slekt:** | *Yersinia* |
| **Art:** | ***Y. pestis*** |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Yersinia pestis*** |

***Yersinia pestis*** er ein bakterie i familien enterobakteriar. Han held til i mage, blod- og lymfesystema til vertsdyr. *Y. pestis* smittar pattedyr og finst særleg hos smågnagarar. Han kan spreie seg til menneske gjennom lopper og gjev pest. Pest har gjeve opphav til store dødstal ved fleire kjente epidemiar i historisk tid (utan medisinsk tilsyn har pest høg letalitet), som til dømes Svartedauden, som tok livet av mellom ein tredel og halvparten av folkesetnaden i Europa. Mellom 1987 og 2001 blei det rapportert 36 876 tilfelle av pest til WHO, av desse døyde 2 847.

Slekta *Yersinia* er ein Gram-negativ kokkebakterie, og som andre enterobakteriar har den eit gjæringsstoffskifte. *Yersinia pestis* produserer eit antifagocytisk slim.

Historie
--------

*Y. pestis* blei oppdaga i 1894 av den sveitsisk-franske legen og bakteriologen Alexandre Yersin i samband med ein epidemi i Hong Kong.

Behandling
----------

*Y. pestis* er særs sensitiv overfor antibiotika, t.d. streptomycin og kloramfenikol.

Kjelder
-------

1. ↑  Yersinia pestis (micro-organism), *Global Invasive Species Database*, issg.org
2. ↑  Michael B Prentice og Lila Rahalison, «Plague», *Lancet* 369 (2007): 1196-207.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Yersinia pestis Arkivert 2006-06-29 ved Wayback Machine.. Virtual Museum of Bacteria.
Interiør frå Bedehuset Bethel.
**Bedehuset Bethel** på Judaberg var det første bedehuset på Finnøy, og stod ferdig i 1878. Den kjende presten og predikanten Lars Oftedal frå Stavanger stod for bygginga. Huset er bygt i stein og var tenkt som eit regionbedehus for Ryfylke. Bedehuset Saron på Bryne hadde ein liknande funksjon på Jæren. 

På galleriet på Bethel har Ryfylkemuseet opna ei utstilling om bedehuskulturen i Ryfylke, i samarbeid med styret for Bethel. Utstillinga er eit resultat av det bedehusprosjektet som Ryfylkemuseet hadde gåande frå 2009 til 2011. Prosjektet har resultert i eit fyldig dokumentasjonsmateriale om bedehuskulturen i Ryfylke, i form av intervju, foto, arkiv- og gjenstandsmateriale. Utstillinga på Bethel kom i stand gjennom samarbeid med styret for Bethel. Formidling av resultata av bedehusprosjektet skjer gjennom utstillinga og gjennom utgjeving av skriftet «Lekmannsrørsla og bedehusa i Ryfylke», trykt i museet si årbok *Folk i Ryfylke 2011*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bedehuset Bethel Arkivert 2016-03-07 ved Wayback Machine. ved ryfylkemuseet.no

Kjelder
-------


* *Folk i Ryfylke 2011*, utgitt av Ryfylkemuseet
* «Snart er landets eldste bedehus 160 år», *Stavanger Aftenblad*, arkivert frå originalen 5. mars 2016, henta 3. mars 2012


| * v
* d
* e
Ryfylkemuseet |
| --- |
| Nesasjøhuset • Kolbeinstveit • Guggedalsloftet • Røynevarden • Hålandstunet • Litunet • Jelsa skulemuseum • Kvednahola på Ritland • Stampa på Kvæstad • Øystad kvernhusanlegg • Hustveit • Industriarbeidarmuseet • Sinkgruvene i Allmannajuvet • Sauda museum  • Vigatunet • Hjelmeland bygdemuseum • Forsand bygdemuseum • Sjøhuset i Bergevik • Bibmus • Husmannsplassen Bakken  • Finnøy bygdemuseum • Bethel på Judaberg • Kvitsøy hummermuseum • «Brødrene af Sand» • Folkemusikkarkivet for Rogaland |
**Anna Bache-Wiig** (fødd 19. september 1975) er ein norsk forfattar og skodespelar.

Anna Bache-Wiig er dotter av Harald Bache-Wiig, professor i nordisk litteraturvitskap ved Universitetet i Oslo, og Sylvi Penne, førsteamanuensis i norsk ved Høgskulen i Oslo. Anna Bache-Wiig voks opp i Bærum, og var i fleire år medlem av Bærum Barneteater.

Skodespelar
-----------

Bache-Wiig debuterte som skodespelar i NRK-ungdomsserien *Borgen skole* i 1988. Sidan den gongen har ho gått på Romerike Folkehøgskole og Statens Teaterhøgskole i 1998. Etter fullført utdanning arbeidde ho ein periode ved Rogaland Teater, før ho byrja ved Den Nationale Scene i 2003. Der har ho markert seg i mange stykke, mellom anna med tittelrolle i *Antigone* av Alexander Öberg og Mats Kjelbye (2002) og *Ronja Røverdatter* av Astrid Lindgren (2003), og som medverkande i *Kameliadamen* av Alexandre Dumas, *En midtsommernattsdrøm* av William Shakespeare (begge i 2004), *Idioten* av Fjodor Dostojevskij (2005) og *Falne engler* av Gunnar Staalesen (2006). Ho har òg gjesta Trøndelag Teater, der ho mellom anna spelte tittelrolla som Hedda Gabler i 2006 og fekk ein Hedda-nominasjon for tolkinga.

Utanfor teateret har ho mellom anna medverka i NRK-dramaserien *Lekestue* frå 2002, og i filmane *Buddy* (2003), *Naboer* (2005), *Sønner* (2006), *Blodsbånd* (2007) og *Varg Veum – Falne engler* (2008).

Forfattar
---------

I 2003 debuterte Bache-Wiig som forfattar med romanen *Det aller fineste*, der ho gjev eit innblikk i det å vere tenåring på slutten av 1980-talet. Romanen fekk gode meldingar og vart òg teken godt imot av publikum. I 2005 gav ho ut den andre romanen sin, *Sommernattsdrømmen*, og i 2009 kom ho ut med romanen *Lasses hus*. I 2010 gav ho ut si fyrste biletbok, *Don Fritjof*, som ho vann Riksmålsforbundets barne- og ungdomsbokpris for.

Kjelder
-------

* «Anna Bache-Wiig» på Wikipedia på bokmål innhenta måndag 4. januar 2010.
* Knut Olav Åmås [red.]: «Bache-Wiig, Anna» i *Hvem er hvem?* (Aschehoug, 2008).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Anna Bache-Wiig ved The Internet Movie Database (IMDb).
* Anna Bache-Wiig i NRK Forfatter.
* Anna Bache-Wiig i Dagbladet Forfatter.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Yellowknife** (uttalt /ˈjɛloʊnaɪf/) er hovudstaden og den største byen i Nordvestterritoria i Canada, med 18 700 innbyggjarar (2006). Byen ligg på nordsida av Great Slave Lake, på vestsida av Yellowknife Bay, nær munningen til elva Yellowknife. Byen har ei blanding av etnisitet og fem offisielle språk er utbreidd: engelsk, fransk, dene suline, dogrib og sør og nord slavey. På dogrib heiter byen **Somba K'e** («der pengane er»). Byen vart først busett i 1935, etter at det vart funne gull i området. Byen voks fram som ein viktig regional handelsstad, og vart hovudstad i 1967. Etter at gruvedrifta vart redusert, voks Yellowknife på 1980-talet fram meir som ein administrasjonsby. Nye funn av diamantar nord for byen kan kanskje endre denne trenden.

Giant Mine i utkanten av byen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yellowknife» frå Wikipedia på bokmål, den 8. september 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Yellowknife**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
**Anna Sofie Herland** (fødd **Strømmen**, 10. mars 1913–7. februar 1990) vart landskjend då ho i 1955 vart vald til ordførar i Solund. Midt i husmortiåret var det ein sensasjon. Berre Utsira (1936) og Lillehammer (1940) hadde hatt kvinneleg ordførar før. I Sogn og Fjordane var ho den aller fyrste.

Bakgrunn
--------

Herland voks opp som den eldste av 10 sysken på Geitarøy ved Kolgrov i Ytre Solund. Utdanninga hennar var sju års folkeskule, men livet gav henne ein allsidig praksis. Under krigen var ho mellom anna med og løynde flyktningar. Ho gifta seg med Oskar Herland og flytte til Indrevær, som ligg heilt ute mot storhavet. Som islands- og grønlandsfiskar var mannen borte store delar av året, så Anna var mykje åleine med tre born og ansvaret for hus og heim. I Indrevær var det ikkje telefon, og Solund hadde verken elektrisitet eller veg.

Politisk arbeid
---------------

Anna Herland stod på Venstrelista og vart som einaste kvinne innvald i Solund kommunestyre i 1955. Same året vart ho vald som ordførar. Ho var ei kvinne frå «grasrota», utan politisk røynsle. Men Anna hadde gode evner, talegåver, humoristisk sans og ikkje minst god arbeidslyst. Ordførarvervet var ubetalt, men Anna tok også på seg sekretærjobben i kommunen og tente såleis 5000 kroner i året. Som fyrste og einaste kvinne var ho også medlem av fylkestinget 1956-59. Der vart ho motteken som ei dronning, seier soga, og hausta både velvilje og ekstra kroner til Solund. Ho var vararepresentant på Stortinget i 1958-65.

*The Norwegian Lady*
--------------------

Anna Herland deltok på fleire nasjonale hendingar. I 1962 vart ho vald til å representera alle norske kvinner og avduka statuen «The Norwegian Lady» i Virginia Beach, USA saman med Erik Bye. Støtta er laga av Ørnulf Bast.

Kjelder
-------

* *Anna Herland - Vår fyrste kvinnelege ordførar*, Kvinnestemmer frå Sogn og Fjordane Arkivert 2014-07-14 ved Wayback Machine.
* Steinsund, Hans H. (2001) *Anna Herland - første kvinnelege ordførar i Sogn og Fjordane*, Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* Anna Sofie Herland, Fylkesleksikonet, NRK Sogn og Fjordane
Ein typisk DBS sykkel frå 1980-åra.
**DBS** eller **Den Beste Sykkel** er eit norsk sykkelmerke opphavleg frå Jonas Øglænd i Sandnes. 

Selskapet blei grunnlagt av Jonas Øglænd i 1892 i Sandnes, den gongen under namnet Øglænd Cyklelager. I starten var det ein agent for den tyske produsenten Hengstberg, seinare òg for det amerikanske merket The World. Øglænd monterte sjølv syklane. Andre merke som Øglænd òg monterte var Fram og Viking. I 1906 opna Øglænd sin nye sykkelfabrikk i Langgata 6 i Sandnes, der starta selskapet sin eigen produksjon av syklar. I 1932 tok Øglænd i bruk merkenamnet Den Beste Sykkel (DBS) etter ein namnekonkurranse. Det var ein 12 år gammal gut som kom med det vinnande forslaget. I åra etter åra voks DBS, og i 1949 eksporterte dei sin første sykkel.

I løpet av 1960-talet gjorde konkurransen at fortsett sykkelproduksjon kravde modernisering av produksjonen. Som eit svar på dette bygde DBS ein ny sykkelfabrikk på Kvål industriområde på (Ganddal) i Sandnes som stod klar i 1972. Etter kvart begynte selskapet å slite med konkurransen frå lågkostland i Austen, spesielt Kina. I 1989 vart Øglænd DBS AS seld til svenske Monark, som igjen vart ein del av konsernet Cycleurope i 1996, som står bak merke som Monark, Crescent, Peugeot og Bianchi. Det er i dag ikkje lenger sykkelproduksjon ved sykkelfabrikken i Sandnes, men produktutvikling, marknadsføring, sal og logistikk blir framleis leia frå Sandnes.

Andre sykkelmerke som vart produserte av DBS
--------------------------------------------

* Svithun: Varemerke for Maskinhuset i Stavanger, brukt på syklar seld av m.a. Gresvig, G-Sport.
* Vello: Brukt på syklar seld gjennom Samvirkelaga.

Nokre sykkelmodellar produsert av DBS
-------------------------------------

| Namn | Produksjonsår |
| --- | --- |
| Crossmaster | 1960–1972 |
| Tomahawk | 1971–1973 |
| Apache Cross | 1972–1980 |
| Kombi |  |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «DBS» frå Wikipedia på bokmål, den 1. september 2012 k.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* DBS' historie Arkivert 2012-05-30 ved Wayback Machine. (kortfatta)
* *Vi besøker en stor norsk sykkelfabrikk*, Teknikk for alle, Nr. 12, 1949.
*Vase med peonar*, 1881
*Eit atelier i Batignolles*, 1875
**Ignace Henri Jean Théodore Fantin-Latour**, (14. januar 1836–25. august 1904), var ein fransk målar og litograf, fødd i Grenoble. Han er mest kjend for sine måleri med blomstermotiv og gruppeportrett av vennene sine i Paris.

Liv og gjerning
---------------

Faren Théodore Fantin-Latour var portrettmålar og underviste i kunst. År 1841 flytta familien til Paris. Sonen Henri byrja tidleg i lære hos faren, deretter studerte han teikning 1850-54 ved 'Lecoq de Boisbaudran'. Etter ei kort tid ved kunstskulen 'École des Beaux-Arts' arbeidde han ein periode i Gustave Courbet sitt atelier. Frå 1853 byrja han regelmessig å kopiere verk av dei gamla meistrane i Louvre og måleri av Eugène Delacroix i 'Musée du Luxembourg'. Gjennom tolv år forsørgde han seg hovudsakleg på å lage kopiar.

Han trefte målarane Edgar Degas i Louvre 1855, Édouard Manet i 1857 og Berthe Morisot i 1858. År 1858 vart han elles kjend med James Whistler, som baud Fantin-Latour å kome til London. Der vart han kjend med kunstnarmiljøet i den britiske hovudstaden og i 1864 stilte han ut av arbeida sine på Royal Academy of Arts. I London vart han særskilt populær for sine blomstermåleri.

Fantin-Latour måla fleire gruppeportrett, mellom andre *Hommage à Delacroix* (1864), *Smaksprøva* (1865), *Eit atelier i Batignolles* (1870), *Ved bordet* (1872), *Rundt pianoet* (1885). Han etterlet seg 23 sjølvportrett. Både hans stilleben og portrett er måla i ein realistisk stil i tradisjonen etter dei gamle meistrane. Dei mange litografia og måleria som er inspirert av fantasifulle tema syner hans romantiske pasjon for Richard Wagner, Hector Berlioz og Robert Schumann. Desse arbeida kom seinare til å påverke symbolistiske målarar sterkt, mellom andre Odilon Redon.

Trass nære kontaktar og vennskap med mange førande impresjonistar, forkasta Fantin-Latour teoriane deira og deltok aldri på deira utstillingar. I 1879 vart han utnemnd til Æreslegionen.

Han døydde i 1904 i Orne i Basse-Normandie.

Måleri
------

* Stilleben*Stilleben*
* Stilleben*Stilleben*
* Stilleben*Stilleben*
* Gudinne*Gudinne*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Henri Fantin-Latour» frå Wikipedia på svensk, den 13. august 2012.*

Notar
-----

1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 29. september 2009, henta 13. august 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Henri Fantin-Latour**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**PasientSky** (Patientsky AS) er eit norskeigd aksjeselskap som leverar utvikling, sal og drift av programvare, maskiner, varer og tenester til helsesektoren. Selskapet blei skipa 14.april 2014, og vart registrert i enhetsregisteret 22.mai 2014 ifølgje Brønnøysundregistra. PatientSky AS har kontor i Oslo og Sandane.

PatientSky AS er for publikum kjent som PasientSky – ein plattform for bestilling av timar, reseptar, video-konsultasjonar og e-konsultasjonar på nett. PasientSky krev innlogging på trygt vis via BankID eller Buypass.

Driftsleverandør og databehandlar for PasientSky er PatientSky Hosting AS.   Dagleg leiar i PatientSky AS per august 2019 er Jesper Melin. Største aksjonær er Melin Holding AS.

Kjelder
-------

1. ↑  *organisasjonsnummer 813 672 782*, arkivert frå originalen 8. desember 2015, henta 2. desember 2015
2. ↑  Brønnøysundregistrene
3. ↑  PatientSky Hosting AS
4. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 8. desember 2015, henta 2. desember 2015

Bakgrunnsstoff
--------------

* Pasientsky
**DEFA**, opphavleg D. Eidsvig fabrikker, vart grunnlagt i Sandvika utanfor Oslo i 1946 av Didrik Eidsvig, bestefar til noverande eigar av DEFA, som heiter det same.

Det heile starta med produksjon av leiketøy, som til dømes dokker og modellfly og -bilar til den norske marknaden. Etter få år gjekk produksjonen over i lysarmatur, elektriske brytarar, koplingsboksar og stikkontaktar i aluminium. I løpet av 1950-talet vart DEFA den første norske underleverandøren til den svenske bilindustrien.

I 1960 introduserte DEFA den første motorvarmaren sin. Det starta med ein universalvarmar som passa til dei fleste bilar. Seinare i denne perioden starta bedrifta produksjon av blokkvarmarar særskilt tilpassa kvar einskild motortype, og den første elektriske kupévarmaren vart introdusert i løpet av 1960-talet. På denne tida starta DEFA òg produksjonen av servantholdarar i aluminium.

På slutten av 1960-talet flytta DEFA delar av sin produksjon til Nesbyen i Hallingdal, før all produksjon vart flytta dit rundt 1970. Originaldelar for til dømes Volvo, Scania og SAAB vart ein betydeleg del av produksjonskapasiteten innan presstøyping av aluminium.

På slutten av 1970-talet introduserte DEFA sitt Plugin System for bilvarme. Eit minikontaktsystem forenkla samankopling av motor- og kupévarmarar vesentleg. Først på 1980-talet introduserte DEFA eit komplett bilvarmesystem av motorvarmar, kupévarmar, den første elektroniske batteriladaren for montering i motorrommet og eit 12 V startur for montering innvendig i bilkupeen. Starturet var temperaturstyrt, slik at utetemperaturen styrte den naudsynte innkoplingstida for bilvarmesystemet.

På 1980-talet starta DEFA òg å produsere sitt første alarmsystem for bilar, og etablerte ei utviklingsavdeling for elektronikkprodukt på Kongsberg. DEFA Protect vandalsikker lyssetting vart òg introdusert same periode.

I løpet av 1990-talet vart bilalarmsystemet vidareutvikla med mellom anna Canbus-alarmar og den første MC-alarmen. Basert på utviklinga av produkt vart DEFA delt opp i tre separate divisjonar, Automotive Division, Electronic Division og Lighting Division.

Ved tusenårsskiftet introduserte Lighting Division elektriske uttak for parkeringsplassar, marinaer og campingplassar, og Electronics Division introduserte DEFA BoatSecurity.

I 2005 etablerte DEFA ei produksjonseining i Kina under namnet DEFA Technology Wuxi.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad