recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kart over Korallhavet (Coral Sea)
**Korallhavet** er eit randhav til Stillehavet, utanfor nordaustkysten av Australia. Havet grensar i vest mot austkysten av delstaten Queensland og omfattar såleis Det store barriererevet, i aust av Vanuatu og Ny-Caledonia, og i nordaust omkring sørspissen av Solomon-øyane. I nordvest når havet sørkysen av det austlege Ny-Guinea, og omfattar dermed Papuabukta. Korallhavet møter Tasmanhavet i sør, Solomonhavet i nord og Stillehavet i aust. I nordvest har havet samband med Arafurahavet gjennom Torressundet. Korallhavet omfattar eit havområde på i kring 4 791 000 km².

Korallhavet har eit varmt og stabilt klima, med hyppige regnbyer og tropiske syklonar. Eit stort tal øyar og rev finst i havet, så vel som det største rev-systemet i verda: Det store barriererevet. Revet kom med på UNESCO si verdsarvliste i 1981. All oljeleiting på Det store barriererevet vart avslutta i 1975, og på mange felt er fiskeria pålagt begrensingar. Reva og øyane i Korallhavet er særleg rike på fugleliv og marint liv, og er populære turistmål.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Coral Sea» frå Wikipedia på engelsk, den 21. juni 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE

 |
AMD sitt hovudkvarter i Sunneyvale i California.
AMD 8080-mikroprosessor (AMD AM9080ADC/C8080A), 1977.
**Advanced Micro Devices**, Inc. (AMD) (NYSE: AMD) er eit USA-amerikansk multinasjonalt selskap med hovudkontor i Sunnyvale i California. AMD utviklar prosessorar og annan maskinvare for datamaskinar. AMD er den nest største globale leverandøren av mikroprosessorar basert på x86-arkitektur etter Intel Corporation, og den tredje største leverandøren av grafikkustyr. Selskapet eig og 21 prosent av Spansion, ein leverandør av flash-minne.

Historie
--------

Advanced Micro Devices (ofte forkorta AMD) blei oppretta i 1969 som ein produsent av logiske kretsar. I 1975 starta selskapet å produsera RAM-brikker. Same år lanserte dei sin egen klone av 8-bit prosessoren Intel 8080, og kalla denne AM9080ADC. I 1975 lanserte òg AMD AMD Am2900, ein 4-bit prosessor som hovudsakleg blei nytta som mikrokontrollar. Det utvikla seg etter kvart ein heil «familie» med forbetra utgåver, med namn som AMD Am2901, AMD Am2902, osv.

I 1988 lanserte AMD ein meir avansert mikrokontrollar, kalla AMD Am29000. Dette var ein 32-bit RISC-prosessor, og ein klone av Intel 80960. òg denne brikka blei byrjinga på ein eigen «familie» med mikroprosessorar (AMD Am29005, AMD Am29030, etc.). AMD slutta å produsere desse mikroprosessorane i 1995.

Brikkesett
----------

Før lanseringa av Athlon 64 prosessoren i 2003 hadde AMD utvikla brikkesett for K6- og K7-generasjonen prosessorar. Dette brikkesettet inkludererte AMD-640-, AMD-751- og AMD-761-brikkesett. Situasjonen endra seg i 2003 med utgjevinga av Athlon 64-prosessoren, og AMD valde å ikkje forsette med eigne brikkesett for sine desktop-prosessorar, og valde å opne desktop-plattforma slik at andre firma kunne designe brikkesett til ho. Basert på den opna brikke plattforma laga ATI, VIA og SiS eigne brikkesett for Athlon 64-prosessorar og nyare Athlon 64 X2 og Athlon 64 FX-prosessorar, inkludert Quad FX-plattforma brikkesett frå Nvidia. 
Dette initiativet var fylgt opp med lanseringa av Opteron-servar prosessorar som AMD stoppet utforminga av brikkesett til i 2004. Etter utgjevinga av AMD-8111 brikkesette, blei server plattforma opna slik at eksterne verksemder kunne byrje å utvikle brikkesett for Opteron-prosessorer. Slik situasjonen er i dag er Nvidia og Broadcom dei einaste som lagar brikkesett for Opteron-prosessorar.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  ; utgjevingstidspunkt: 27. februar 2023.
2. ↑  «Advanced Micro Devices (AMD) Stock Key Data».

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **AMD**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Lars Olsson Aukrust** (2. oktober 1886–10. januar 1965) var ein norsk skulemann frå Lom i Oppland. Han var far til Odd og Kjell Aukrust, bror til Olav Aukrust.

Lars Aukrust tok eksamen ved Storhove landbruksskule i 1907 og ved jordbruksavdelinga på Noregs landbrukshøgskule i 1911. Perioden 1911-13 underviste han i realfag ved ein folkehøgskule i Østfold. Dei fire år 1914-17 var Aukrust fylkesagronom i Nordre Østerdalen. Samstundes byrja han 30 år virke som dommar for Statens storfeutstillingar på Tynset. Frå 1918 til 1945 var Aukrust styrar på Storteigen landbruksskole i Alvdal.

Lars Aukrust og kona
Eit års tid i 1917-18 arbeidde Aukrust for Selskabet for Norges Vel, ein organisasjon der han sidan var formann i eit Sæter- og beiteutval. I tida 1934-45 var han styremedlem i Selskapet for Norges Vel.

Aukrust melde seg til teneste då Bondepartiet vart skipa. Han var såleis varamann til Stortinget 1922-24 og 1928-30. Hausten 1933 lukkast han vinne fast plass i stortinget, representerte då partiet og Hedmark valperioden 1934-36. Han hadde sete i Universitets- og fagskulekomiteen. Sidan var Aukrust landsstyremedlem i Bondepartiet frå 1938 til -45.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Korgen** er administrasjonssenter i Hemnes kommune i Nordland. E6 går gjennom Korgen. 

Korgen har skule, kyrkje, gjestegard, campingplass og fleire butikkar. Statkraft Helgeland har hovudkontor i Korgen. Det finst også to Spisnesbakeriar i sentrum av Korgen.

Etymologi
---------

Tydinga til namnet Korgen er uvisst, men det kan ha samanheng ordet Korga=Vidjering, i så fall frå den bukta Røssåga gjer rundt staden.

Historie
--------

Handelsstaden på *Korgøyra* vart grunnlagt av Ludvig Schultz Knoph i 1795, etter at han i 1787 hadde fått kongeleg løyve til å drive gjestgjeveri og bondehandel på staden.

### Den tidlegare kommunen Korgen

Korgen var eigen kommune frå 1. juli 1918, då Korgen vart skild ut frå Hemnes kommune, til 1. januar 1964, då Korgen vart slått saman med Hemnesberget, den sørlege delen av Sør-Rana og ein del av Hattfjelldal til nye Hemnes kommune.

Sokn
----

Korgen er eit sokn i Hemnes prestegjeld. Korgen kyrkje vart bygd i 1863. Soknet omfattar den nedste delen av den gamle kommunen, med dalføra Leirskardalen og Bryggfjelldalen. Den øvste delen av det gamle heradet er Blekvasslia sokn.

Kjelder
-------

* Asbjørn Bech: Ludvig Schultz Knoph 1750-1842, i Årbok for Helgeland 2004
* Rygh: Norske Gaardnavne

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Eirik Brandsdal i 2019
**Eirik Brandsdal** (fødd 11. november 1986 i Oslo) er ein norsk langrennsløpar som har spesialisert seg innanfor sprint. Han blei fødd på Kjelsås i Oslo, der han også bur i dag. Erik har vore på det norske sprintlandslaget sidan 2010. I tillegg til landslaget går han for langrennsklubben Kjelsås IL, som han har vore ein del av sidan han var liten.

### Verdscup og noregsmeisterskap

Eirik Brandsdal gjekk sin fyrste verdscuprenn den 17. mars 2007. Den 5. desember 2009 fekk Brandsdal sin fyrste pallplass i sprintrennet i Düsseldorf. Hans fyrst verdscupsiger kom den 23. januar 2011 i eit sprintrenn i Otepää i Estland. Ei veke etter sigeren vart han norsk meister i sprint fristil. Rennet gjekk i Steinkjer den 28. januar 2011.

Han har totalt fire verdscupsigrar frå fire forskjellige stader; Otepää, Milano, Drammen og Stockholm. Dei tre sistnemnde sigrane kom alle i 2012. Han har også ein andreplass og to tredjeplassar i verdscuprenn. Samanlagt vart han nummer tre og beste nordmann i sprintcupen 2012. I 2013 tok han bronsemedaljen i NM på ski på 50 km.

### Verdsmeisterskap

Brandsdal deltok i Ski-VM 2011, 2013 og 2015. I den siste meisterskapen tok han seg til finalen i sprintøvinga, men fall og kom i mål som sjette og sistemann.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 2007: Nr 18 i sprint i Meråker
* Ski-NM 2008: Nr 9 i sprint i Trondheim
* Ski-NM 2009: Nr 7 i sprint på Gjøvik
* Ski-NM 2010: Nr 5 på 50 km på Tolga
* Ski-NM 2011: Gullmedalje i sprint i Steinkjer
* Ski-NM 2012: Gullmedalje i sprint, bronse på 50 km
* Ski-NM 2013: Bronsemedalje i sprint på Vang
* Ski-NM 2014: Nr 15 på 50 km i Sør-Fron
* Ski-NM 2015: Gullmedalje på 50 km og 10 km i Harstad
* Ski-NM 2016: Nr 4 i sprint i Tromsø
* Ski-NM 2017: Sølvmedalje i sprint på Gran
* Ski-NM 2018: Sølvmedalje i sprint
* Ski-NM 2019: Nr 12 i sprint i Meråker
* Ski-NM 2020: Nr 5 i sprint i Drammen

Kjelder
-------


* Eirik Brandsdal Arkivert 2013-10-13 ved Wayback Machine. sprintgutta.no (henta 02.12.2013)
* Eirik Brandsdal, eirikbrandsdal.com (henta 02.12.2013)

* *Denne artikkelen bygger på «Eirik Brandsdal» frå Wikipedia på bokmål, den 9. desember 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Eirik Brandsdal» (på engelsk). Olympedia. Henta 4. februar 2022.
**Andrzej Stanisław Badeński** (10. mai 1943–28. september 2008) var ein polsk sprintar frå Warszawa som i 1966 vart europameister i 4 x 400 m stafett. Individuelt vann han i 1964 OL-bronse og i 1966 EM-sølv på 400 meter.

Aktiv
-----

Badeński kom på sjetteplass på 400 meter i sin internasjonale meisterskapsdebut ved EM i friidrett 1962. To år seinare vann han bronsemedaljen på distansen under dei olympiske sommarleikane i Tokyo, nummer seks i 4 × 400 meter stafett med det polske laget. Ved europameisterskapen i Budapest i 1966 tok han sølvmedalje på 400-meteren, bak landsmannen Stanisław Grędziński. Saman med Jan Werner, Edmund Borowski og nemnde Gredziński syrgde han for polsk triumf i 4 x 400 m stafett.

Under Sommar-OL 1968 i Mexico-byen vart Badeński nummer sju på 400 meter og kom på fjerdeplass i 4 × 400 meter stafett. Same plasseringa fekk det polske stafettlaget ved Friidretts-EM i Aten hausten 1969. På spesialdistansen vart Badeński nummer 6. Både i EM i friidrett 1971 og under dei olympiske leikane i 1972 vart han slått ut i semifinalen på 400 meter, men han og Polen vann ein sølvmedalje i Helsinki-EM i 4 x 400 m stafett og enda på femteplassen i München-OL i same øvinga.

Badeński vann 400-meteren ved innandørs-EM 1968 i Madrid og 1971 i Sofia. I tillegg triumferte han med Polens mannskap på den lange stafetten i innandørs-EM 1968, 1969, 1971 og 1972. Badeński var polsk meister på 400 meter i 1962, 1963, 1964, 1965 og 1967. Sitt livs beste 400 meter på 45,42 sekund sprang han i 1968.

I 1974 flytta han til Vest-Tyskland og budde der resten av livet.

Kjelder
-------

* Andrzej BADEŃSKI | Profile | World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Andrzej Badeński» frå Wikipedia på engelsk, den 23. august 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**Vladimir Trofimenko** (22. mars 1953–1994) er ein sovjet-russisk tidlegare friidrettsutøvar frå Syzran. Han deltok for Sovjetunionen i stavhopp og vart europameister i øvinga i 1978.

Aktiv
-----

Trofimenko presterte sterke 5,37 meter innandørs i 1974. To år seinare vann han sin einaste sovjetiske meistertittel i stavhopp, men fekk ikkje plass i OL-troppen. Under europameisterskapen i friidrett 1978 sigra han med eit hopp på 5,55 meter, framom finnane Antti Kalliomäki og Rauli Pudas. Same sesongen gjorde han sitt livs beste stavhopp då han svinga seg over 5,61 meter.

Året etter fekk ein bronsemedalje i den europeisk hallmeisterskapen med 5,45 meter, slått av Władysław Kozakiewicz frå Polen og sin eigen landsmann, Konstantin Volkov. Same sommaren vart han nummer to i sovjet-meisterschapen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1978 i Praha: Gullmedalje – 5,55 m, framom Antti Kalliomäki (5,50 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wladimir Trofimenko» frå Wikipedia på tysk, den 14. august 2014.*
**Eirik Jensen-saka** er ei norsk straffesak mot politimannen Eirik Jensen og eit kriminelt nettverk 
som inkluderte narkotikasmuglaren Gjermund Cappelen. Saka byrja med at Jensen i 2014 vart arrestert og seinare åtala for grov korrupsjon og narkotikasmugling.

Jensen vart dømd 18. september 2017 i Oslo tingrett til 21 års ubetinga fengsel for grov korrupsjon, medverknad til narkotikasmugling og ulovleg våpeninnehav. Han valde å anke saka til Borgarting lagmannsrett.

Jensen har tidlegare jobba med tiltak mot organisert kriminalitet i politiet, der han var pådrivar for «dialogmodellen» som dreier seg om å skape tillit og kommunikasjon opp mot kriminelle miljø. Jensen arbeidde aktivt opp mot både gjeng- og mc-miljøet. Han har også utgitt ein sjølvbiografi og ein kriminalroman.

Jensen kom i 2015 med ei bok med si side av saka.

Saka i Borgarting lagmannsrett byrja den 28. august 2018 og er venta vare til februar 2019.

Jensen er no bedre førebudd enn i tingretten og meiner at eit løynleg politiprosjekt med teieplikt hadde øydelagt forsvaret sitt i tingretten.

Referansar
----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  Eirik Jensen: Ingenting som indikerte at Gjermund Cappelen var en notorisk kriminell i Aftenposten
5. ↑
6. ↑
**Eirik Tvedt Gullaksen** (fødd 26. juli 1966) i Bergen er ein norsk sjakkspelar, Internasjonal Meister i sjakk, sjakkadministrator og heimesideskapar.

Sjakkarriere
------------

Eirik T. Gullaksen var aktiv turneringsspelar i sjakk frå tidleg i tenåra, og hadde som junior jamn framgang utan å nå opp til dei aller beste norske juniorene individuelt. Han klarte å halde fram med framgangen i vaksen alder, og fekk eit nasjonalt gjennombrotsår i 1992. Han kom då på ein uventa tredjeplass i eliteklassa i Noregsmeisterskapen i sjakk. 

I 1992 tok han også sitt første napp i tittelen Internasjonal meister i sjakk under Sjakkameratene si jubileumsturnering i Oslo. Etter dei sterke resultata i 1992 hadde Gullaksen akkurat klart kravet til IM-tittel om eigen FIDE-rating på 2400. Han mangla «berre» to napp til på IM-tittelen. Dette tok si tid, men i 1997-1998 tok han med få månaders mellomrom dei to siste nappa ved gode resultat i to internasjonale turneringar i London. Han blei deretter av Verdssjakkforbundet FIDE utnemnd til Internasjonal Meister i sjakk. 

Eirik T. Gullaksen var spelande lagkaptein på Bergens Schakklub sitt førstelag som vann Noregsmeisterskapen i sjakk for lag i 1994, 1997, 1998, 2000 og 2003.

Tillitsvald og heimesideskapar
------------------------------

Eirik T. Gullaksen har gjort ein betydeleg innsats i norsk sjakk som tillitsvald, sjakkadministrator og sjakkorganisator, og som skapar av den best besøkte nyhendesida om sjakk i Noreg. 

Han har vore formann i Bergens Sjakklubb gjennom meir enn 20 år samanhengande. Han er aktiv sjakkdommar både på lokalt og nasjonalt nivå, og har hatt nasjonale tillitsverv mellom anna som medlem av Ungdommens Sjakkforbund sin uttakingskomité og Norges Sjakkforbund sitt reglementsutval i mange år. 

Eirik T. Gullaksen har sidan oppstarten i 1997 vore ansvarleg for Bergens SK si heimeside på internett. Denne heimesida har gjennom dei siste ti åra vore den mest besøkte nyhendesida om sjakk i Noreg.

Eirik T. Gullaksen blei i 2007 tildelt Norges Sjakkforbund sitt gullmerke.

Eirik T. Gullaksen er utdanna innan informatikk, og arbeider som senior systemkonsulent.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bergens SK si heimeside
* Nokre av Eirik T. Gullaksen sine parti hos Chessgames.com
* Eirik T. Gullaksen sine parti hos Norbase
* Eirik T. Gullaksen sitt ratingkort hos FIDE
Replika av bjørkebåten bygget ved Vikingskipsmuseet i Roskilde
**Björkebåten** fra Hille er ein gammal båt som vart funnen 1947 i Björke i Gävle kommune Han er med 14C-prøver datert til ca 400 e.Kr. Tidlegare vart han datert til mellom 100 og 200 e.Kr. og vart då rekna som den eldste båten i Sverige, og den eldste kjende båten samansett med jarnsaum.
Bjørkebåten er 7,22 meter lang og 1,24 meter brei. Botnen består av ein uthola stokk av lind. Han er å betrakte som ein utspend stokkebåt, men sidene er oppbygde med eit bord på kvar side. Det øvste bordet, som er av fure, er festa med janspikar som er bøyde og klinka på innsida.

Bjørkebåten har hatt seks band på kvar side. Dette var greiner av gran. Dei har vorte sydde faste til borda. Då båten vart funnen låg det ein 67 kg rund stein plassert på ei bjørkebarkmatte inne i båten. Steinen var truleg brukt som ballast.
Bjørkebåten manglar årehol og rokeipar, og har truleg vorte padla,
Han er utstilt i Länsmuseet Gävleborg.

Kjelder
-------


* Arne Emil Christensen: *Forfedrenes farkoster Norsk skipsbyggerkunst fra de eldste tider*, PAX FORLAG A/S, OSLO 2022, ISBN 978-82-530-4310-4

* *Denne artikkelen bygger på «Bjørkebåten» frå Wikipedia på svensk, den 29. september 2023.*
Eit marskland ved Atlanterhavet i Connecticut i USA.
Marskland med siv i Westerheversand, Schleswig-Holstein i Tyskland
**Marskland** er ei slags myr i det litorale området mellom land og salt- eller brakkvatn, område som vert tørrlagt når det er fjøre sjø. Området er dominert av saltplanter. Historisk har marskland vorte rekna som «audeland», i lag med andre våtmarksområde. Marskland er nokre av dei mest biologisk produktive leveområda på jorda, nesten på nivå med tropiske regnskogar. Det daglege tidvatnet fører med seg næringsstoff, som legg seg til rundt røtene til plantene i marsklandet. Den naturlege kjemiske aktiviteten til saltvatn (eller brakkvatn) og tendensen algene har til å bløme opp i det grunne, uskjerma vatnet, fører òg med seg stort biologisk mangfald. 

Marskland har vist seg nyttig som vern mot uvêr. Tidlegare vart store marsklandsområde tørrlagte og nytta til jordbruk og urban utvikling, men i USA og Europa vert desse områda i dag verna. Stadig fleire marsklandsområde vert gjenoppretta slik dei ein gong var.

Nødvendige tilhøve
------------------

Marskland oppstår berre langs kysten, i bukter og estuar der tidvasstraumen er relativt svak, og der anna erosjon er liten slik at vegetasjonen klara å slå rot. Dei er vanlege langs estuar, i lukka bukter og fjordar.

Vegetasjon
----------

Plantemangfaldet er relativt lågt sidan plantene må tole salt, kunne vere heilt eller delvis dekt av vatn og oksygenfattig gjørme. Dei mest vanlege marsklandsplantene er salturt og spartina, som finst over heile verda. Dei er ofte dei første plantene ein finn på ei slamflate og via økologisk rekkefølgje flyttar dei seg inn på marsklandet. Skota deira flyttar tidvasstraumen over slamflata, medan røtene deira set seg ned i gjørma og stabiliserer ho, samt at dei fører oksygen ned i gjørma som andre planter kan nytte seg av seinare. Planter som strandrisp, vassgro og forskjellige starr og siv veks så snart dei første plantene har slått seg ned.

Sjå òg
------

* Bayou
* Myr
* Mangrovesump
* Myrland
* Saltplante
* Sjøgras
* Sump
* Tidvassmyr

Bakgrunnsstoff
--------------

* Salt Marsh Nature Center Arkivert 2012-08-22 ved Wayback Machine. i Marine Park i Brooklyn i New York i USA

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Salt marsh» frå Wikipedia på engelsk, den 18. desember 2009.*
**Akunnaaq** er ei bygd i Qeqertalik kommune på vestkysten av Grønland. Bygda hadde 85 innbyggarar i 2018.

Namn
----

Akunnaaq betyr «staden imellom».

Geografi
--------

Akunnaaq ligg aust på den rundt 11 km² store øya Akunnaap Nunaa sør i Diskobukta. Bygda ligg 23 km nordaust for Aasiaat.

Akunnaaq hamn er islagd frå desember/januar til april/mai.

Historie
--------

Busetnaden Akunnaaq blei grunnlagd i 1850. Det har budd folk i dette området tidlegare òg. I 1799 fanst det planar om å folkesetja staden, på grunn av den ideelle plasseringa hans i forhold til fiske, men sidan plassen hadde ein kopparepidemi nokre år tidlegare var det få som ville flytta dit. Dei som bur her i dag er etterkommarar etter dei som flytta hit i 1850. I 1915 hadde talet innbyggarar her auka til 116.

Samfunn
-------

Hovudnæringsvegen i Akunnaaq er i hovudsak torskefiske og fangst. Akunnaaq har ei hamn eigd av den grønlands sjølvstyresmakta, og det er eit fiskemottak her. Fisken blir salta før han blir utført. Det blir òg drive med produksjon av steinbitrogn.

Akunnaaq blir tent av bygdeskipsruta til Royal Arctic Line.

Folkeskulen i bygda heiter Aadap atuarfia.

Kjelder
-------

1. ↑  Befolkningen i lokaliteterne 1. Januar 1977-2018 Arkivert 24. juli 2018 på Wayback Machine. Statistikbanken, Grønlands Statistik.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  «Akunnaaq», *Den grønlandske Havnelods*, Geodatastyrelsen. Lest 25. juli 2018.

* *Denne artikkelen bygger på «Akunnaaq» frå Wikipedia på bokmål, den 11. september 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
***Marsjen*** (originaltittel *The March*) er ein britisk dramafilm frå 1990 produsert for TV av BBC. Regien er ved David Wheatley. Hovudrolla vert spelt av Juliet Stevenson, medan andre sentrale roller vert spelt av Malick Bowens, Joseph Mydell og Sverre Anker Ousdal. Filmen handlar om ein kvart million flyktningar som legg ut på ein nesten 5000 km lang mars frå Sudan til Europa. Dei vert leia av ein karismatisk person som motiverer dei gjennom slagordet «Vi er fattige fordi de er rike».

Som i Storbritannia (og mange andre land) vart filmen òg i Noreg vist på TV under vignetten «Ei verd for alle» (*One world week*). Dette var ei internasjonal tema-veke der fokuset var på flyktningar, den tredje verda, det vestlege forbrukarsamfunnet, omgrepet berekraftig utvikling og den felles framtida til menneska.

Det har vorte peikt på likskapstrekk mellom filmen og den franske framtidsromanen *Le Camp des Saints*, skriven av Jean Raspail i 1973. Filmskaparane har likevel presisert at han ikkje er basert på denne boka og at dei heller ikkje hadde nokon kjennskapar til han på det tidspunktet filmen vart laga. Det er òg ein fundamental skilnad mellom boka og filmen. Medan filmen har eit sympatisk syn på flyktningane og problemstillinga deira, så blir dei framstilt i boka som ein destruktiv «flodbølge» som skyljer over Frankrike og den vestlege sivilisasjonen. Boka har ein dystopisk stil og skildrar undergangen i den vestlege verda. Boka har i ettertid oppnådd ein viss popularitet hos innvandringsmotstandarar, høgreradikale og rasistar.

Filmen fekk fornya aktualitet i samband med flyktningstraumen til Europa i 2015.

Handling
--------

Ei aukande mengd afrikanarar samlar seg i leirar i Sudan på grunn av ei langvarig tørke forårsaka av global oppvarming. Gruppa veks og tel omsider ein kvart million menneske. Under slagordet «Vi er fattige fordi de er rike» overtalar den karismatiske leiaren Ist (Malick Bowens) dei til å leggja ut på ein nesten 5000 km lang marsk til Europa. Marsjen tiltrekkjer seg stor internasjonal merksemd og ein ivrig kvinneleg EU-kommisjonær freistar å tala flyktningane si sak. Samtidig kjem dei til middelhavskysten og tek seg over til Europa i båtar. Omsider når dei kysten og går i land i eit sør-europeisk land, men der endar ferda brått.

Rollebesetjing
--------------

(utval)

* Malick Bowens ... Ist El-Mahdi
* Juliet Stevenson ... Clare Fitzgerald
* Joseph Mydell ... Marcus Brown
* Dermot Crowley ... Roy Cox
* Jean-Claude Bouillon ... J.M. Limonier
* Sverre Ankar Ousdal ... Tom Epps

Kjelder
-------

1. ↑  «Must It Be the Rest Against the West?». *The Atlantic*
2. ↑  «Racist Book, Camp of the Saints, Gains in Popularity». *SPLCenter* (21.3.2001).
3. ↑  «Fire grunner til at det er viktig å tenke nytt om flyktningsituasjonen» (11.11.2015). Thomas Hylland Eriksen i *Aftenposten*: «Det siste halvåret har mange kommet i tanker om filmen The March (1990), der flere hundre tusen afrikanere marsjerer mot Europa under slagordet 'Vi er fattige fordi dere er rike'.»

* *Denne artikkelen bygger på «Marsjen» frå Wikipedia på bokmål, den 29. november 2015.*
**Hollingworth Lake** er ein innsjø nær Hollingworth i Littleborough i Rochdale i Stor-Manchester i England. Han har eit areal på 0,53 km² og ein omrkins på 4,0 km.

Historie
--------

I 1793 vart Rochdale Canal bygd med Hollingworth Lake som hovudvasskjelde med tre jorddemningar. Innsjøen stod ferdig i 1800, fire år før kanalen. Dei lokale mølleeigarane var redde for at kanalen skulle ta vatn frå elvane som dreiv møllene.

Rundt 1850 fekk James Sladen løyve av eigarane , Rochdale Canal Company, å setje ut to dampbåtar på kanalen, men dette vart ikkje ein suksess. Etter kvart vart innsjøen gradvis meir popuær og det vart bygt sju hotell med store ballsalar og parkanlegg. Etter kvart vart det òg bygd fleire hotell.

Under den første verdskrigen vart det ein stor treningsleir i Ealees Valley. Etter krigen vart innsjøen mindre populær som feriestad og turistindustrien minka.

Området er i dag eit fritidsområde.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hollingworth Lake» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mars 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rochdale Canal Hollingworth Lake Arkivert 2009-06-16 ved Wayback Machine.
* Country park Arkivert 2009-06-07 ved Wayback Machine.
* Hollingworth Lake Sailing Club
* Bilete frå Hollingworth Lake

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
**Carska Bara** (kyrillisk skrift Царска бара) er den største myra og eit av dei største naturreservata i Serbia. Ho ligg i regionen Banat i provinsen Vojvodina.
Carska Bara ligg 17 km sørvest for byen Zrenjanin sentralt i Banat, nær staden der elva Begej munnar ut i Tisa.

Sjølv om myra ligg i trekanten mellom dei store byane Beograd, Novi Sad og Zrenjanin, er det berre mindre busetnader nær Carska bara. Den næraste busetjinga er Perlez, aust for myra. I nord ligg landsbyane Lukino Selo, Ečka og Stajićevo, medan Knićanin ligg i sørvest. Byen Titel ligg på andre sida av brua over Tisa.

Geografi
--------

Carska Bara
Heile våtmarksområdet Carska Bara dekkjer eit areal på 11 km², og heile systemet består av tre mindre vatn (Carska, Perleska og Tiganjica). Det strekkjer sg 8–9 km langs Begej Våtmarksområdet består av mange mindre område med elvar, kanalar, innsjøar og tjern, dekte med sivkratt og piletrekratt. Den sentrale delen har blått, klårt vatn, medan det omliggande marsklandet består av kvitt og gult vatn.

Dyre- og planteliv
------------------

Purpurhegre i Carska Bara.
Mange sjeldne og stadeigne planter finst i våtmarksområdet, men òg fleire importerte planter. Nokre av vassplantene er flytebregner og vassliljer. På land finn ein fjærekoll, malurt, kattost og engsalvie, og av marskplantene finn ein brudelys, sverdlilje, manna-søtgras og kalmusrot.

Det finst over 24 forskjellige fiskeartar i Carska Bara og den nærliggande elva Begej. Amfibiar (salamander, frosk) og reptil (sandfirfirsle, skjelpadde) finst det òg mykje av.

Carska Bara er best kjend for det rike fuglelivet med 240 forskjellige fugleartar. Det finst koloniar av hegre og skarv (mellom andre dvergskarv) og andre artar som havørn, musvåk, balkanhauk, skjestork, sivhauk, enghauk, raudhalsgås, kvitaugeand, fiskeørn, villgås, stork, hakkespett og fleire.

Av pattedyr finn ein villsvin, rådyr, raudrev, sørhare, bisam, flaggermus, pinnsvin, moldvarp, røyskatt, hamster, jordekorn og ilder med fleire.

Vern
----

Naturreservatet Stari Begej-Carska Bara vart oppretta i 1955 og i 1995 fekk det oppdatert status. Det dekkjer eit område på 16,76 km² og er større enn sjølve Carska Bara. Sidan 1996 har området vore ein ramsarstad.

Galleri
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carska Bara» frå Wikipedia på engelsk, den 18. mars 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Jovan Đ. Marković (1990): *Enciklopedijski geografski leksikon Jugoslavije*; Svjetlost-Sarajevo; ISBN 86-01-02651-6
2. ↑  *Turističko područje Beograda*, "Geokarta", 2007, ISBN 86-459-0099-8
3. ↑  Blic daily, *Staništa retkih ptica*, 25. april 2007
4. ↑  Ramsarstader

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av Carska Bara

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Absorpsjonsspektrum observert av Hubble-teleskopet
**Absorpsjonsspektrumet** til eit stoff syner brøkdelen av innkommande elektromagnetisk stråling som vert absorbert av stoffet over ei rekkje frekvensar. Eit absorpsjonsspektrum er på sett og vis det motsette av eit emisjonsspektrum. 

Alle kjemiske stoff har absorpsjonslinjer ved visse bølgjelengder som samsvarar med skilnadane mellom energinivåa til atombanane. Ein lekam som absorberer blått, grønt og gult lys vil sjå raud ut når ein ser lekamen i kvitt lys. Absorpsjonsspektrumet kan derfor nyttast til å identifisere stoff i ein gass eller ei væske. Denne metoden vert nytta for å finne ut kva stjerner er bygd opp av og andre gasslekamar som ein ikkje kan måle direkte.

Forklaring
----------

Atom og molekyl kan endre tilstand når dei absorberer visse mengder energi. Tilstanden til eit atom er definert ut frå korleis elektrona som krinsar rundt atomkjernen er arrangert. Eit elektron i bane kan verte anslått til eit høgare energinivå ved absorbere nøyaktig eitt foton med energimengd nøyaktig lik energiskilnaden mellom dei to banane. 

Tilstanden til eit molekyl er definert ut frå forskjellige vibrasjons- og rotasjonsmodusar. Desse vibrasjons- og rotasjonsmodusane er kvantivfisert på liknande måte som elektronbanane rundt atoma, og kan verte anslått til eit høgare nivå ved å absorbere eit enkelt foton. 

For både atom og molekyl varer ikkje den anslåtte tilstanden og etter ei tilfeldig tid går atoma og molekyla tilbake til den opphavlege, lågare energitilstanden. I atom går elektrona til ein lågare bane nærare atomet, medan vibrasjons- og rotasjonsmodusane forsvinn for molekylet. I begge tilfellet sender atomet og molekylet ut eit foton. 

Når dette skjer vert ikkje fotonet nødvendigvis sendt ut i same retning som det opphavlege fotonet. For alle tilfelle der gassar ligg mellom ei lyskjelde og observatøren, vil observatøren sjå spalter i spektrumet til lyset som tilsvarer bølgjelengdene til det fotonet som vart absorbert. Desse spaltene oppstår trass i at fotonet vert sendt bort at fordi fotonet som regel vil sendast ut i ein annan retning enn den det opphavleg hadde. Det er statistisk sett usannsynleg at fotonet vil halde halde fram i same retning mot observatøren. Desse spaltene ser ein som svarte linjer i eit spektrum.

Sjå òg
------

* Spektroskopi

Bakgrunnsstoff
--------------

* Solar absorption spectrum
* Visible Absorption Spectrum Simulation Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Absorption spectrum» frå Wikipedia på engelsk, den 21. august 2008.*

* *Denne artikkelen bygger på «Absorpsjonsspekter» frå Wikipedia på bokmål, den 21. august 2008.*
**Eleanor Patterson** (fødd 22. mai 1996) er ein australsk friidrettsutøvar som tevlar i høgdehopp. Ho vart i 2022 verdsmeister i øvinga, året etter vann ho sølvmedaljen i verdsmeisterskapen.

### Aktiv

I 1994 gjekk Patterson til topps i samveldeleikane med eit hopp på 1,94 meter. Året etter enda ho på åttandeplass i verdsmeisterskapen i Beijing, deretter rauk ho ut i kvalifiseringa under Sommar-OL 2016 i Rio de Janeiro. I 2020 sette Patterson australsk rekord med 1,99 meter i eit stemne i New Zealand. Under dei olympiske leikane i Tokyo gav 1,96 meter henne ein femteplass. I mars 2022 tok ho seg over 2,00 meter og vart nummer 2 ved innandørs-VM i Beograd. Fire månadar seinare forbetra ho den australske rekorden til 2,02 meter då ho kneip gullmedaljen ved VM i friidrett 2022 i Eugene, framom Jaroslava Mahutsjikh. Eitt år etter sikra Patterson seg sølvmedaljen ved verdsmeisterskapen i Budapest.

Kjelder
-------

* World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Eleanor Patterson» frå Wikipedia på engelsk, den 11. september 2023.*
**Absorpsjonskoeffisienten** *α* er den delen av energien i ei innfallande bølgje som vert absorbert. Dette kan vere til dømes lydbølgjer eller elektromagnetisk stråling. I SI-systemet vert eininga til absorpsjonskoeffisienten målt i inverse meter, og er representert med den greske bokstaven *α*.

Oversyn
-------

I kjemi, biologi og fysikk er absorpsjonskoeffisienten eit mål på kor mykje lys eit spesifikt molekyl kan absorbere. Koeffisienten er nært knytt til absorpsjonstverrsnitt.

Kjennskap til absorpsjonskoeffisienten held berre for å skildre energiforplantinga gjennom eit homogent system. Forplanting gjennom hetrogene system er påverka av spreiing,. Det meir generelle uttrykket demping tar hand om både absorpsjon og spreiing. Han vert mykje nytta i akustikk som dempingskoeffisient for å skildre partikkelstorleiksfordeling..

Sjå òg
------

* Beer-Lambert-lova
* Spreiingsteori

Bakgrunnsstoff
--------------

* Absorpsjonskoeffisienten α til byggmaterial og overflater

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Absorption coefficient» frå Wikipedia på engelsk, den 14. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Bohren,C. F. and Huffman, D.R. «Absorption and Scattering of Light by Small Particles», Wiley, (1983), isbn= 0-471-29340-7
2. ↑  Dukhin, A.S. og Goetz, P.J. «Ultrasound for characterizing colloids», Elsevier, 2002
3. ↑   ISO 20998-1:2006 «Measurement and characterization of particles by acoustic methods»
| Marseille |
| --- |
| Horisonten til MarseilleHorisonten til Marseille |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Marseille | Byvåpenet til Marseille |
| **Flagget til Marseille** | **Byvåpenet til Marseille** |

 |
| Motto «*Actibus immensis urbs fulget Massiliensis. ('Av hennar store handlingar skin byen av Massilia')*» |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Provence-Alpes-Côte d'Azur  Bouches-du-Rhône |
| Grunnlagd | Omkring 600 fvt. |
| Geografi |
| Flatevidd - By - Urbant - Storbyområde |  240,62 km² 1 290 km² 2 830,2 km² |
| Innbyggjarar  - By (2013)   - folketettleik - Byområde - Storbyområde | 855 393   3 555/km²1 514 278 (2013) 1 734 277 (2013) |
| Koordinatar | 43°17′51″N 5°22′38″E﻿Koordinatar: 43°17′51″N 5°22′38″E﻿ |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 13001-13016 |
| Telefon-retningsnummer | 0491 |
| **Nettstad:** www.mairie-marseille.fr |
| Plassering |
| Plassering av  MarseillePlassering av Marseille |

**Marseille**, (oksitansk *Marselha* eller *Marsiho*, på latin *Massilia*) er den nest største byen i Frankrike, og har det tredje største storbyområdet med eit innbyggjartal på 1 516 340 i 1999 (berre Paris og Lyon er større). Byen ligg i den tidlegare provinsen Provence ved Middelhavet, og er den største kommersielle hamna i Frankrike. Marseille er hovudstad i regionen Provence-Alpes-Côte d'Azur i tillegg til *préfecture* (hovudstad) i departementet Bouches-du-Rhône.

Historie
--------

Det var greske kolonistar frå Fokaia som grunnla byen (som **Massalia** - ***Μασσαλία***) omkring 600 f.Kr. Dei hadde stor sukess her, og gjorde byen til eit stort handelssentrum med ei svært god hamn. Dei var òg dei første i Vest-Europa til å bygge opp eit fungerande kloakksystem. Då moderbyen Phokaia i stor grad vart øydelagd av persarane i 545 f.Kr. kom det mange fleire grekarar til Massalia, noko som stundom vert rekna som den andre grunnlegginga av byen.

Byen fekk sjølvstyre i 1218, men i 1347 kom Svartedauden til Frankrike. Ein meinte pesten kom til landet via hamna i Marseille. Under den tyske okkupasjonen frå november 1942 til august 1944 vart store hamneområde øydelagde. Ved utgravingar etter krigen oppdaga ein spor av den gamle hamna, dokkar og eit teater mellom Quai du Port og Rue Casserie.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Marseille**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* HDS
* NKC

 |
*Denne artikkelen handlar om musikktypen. For gongeforma, sjå marsjering.* 
Marsjen «The White Cockade» framført av U.S. Marine Band.
**Marsj** er ein musikalsk sjanger som er karakterisert av ein markert og fast rytme i to- eller firedelt takt. Opphavleg vart denne musikken skriven for at ein skulle marsjere til han, og som oftast vart han framført av eit militærorkester. I stemning varierer marsjar frå den rørande dødsmarsjen i Richard Wagners *Götterdämmerung* til dei meir tøffe militærmarsjane av John Philip Sousa og bruremarsjane seint på 1800-talet. 

Døme på den varierte bruken av marsjar kan ein finne i Beethovens *Eroica*-symfoni, i militærmarsjane til Franz Schubert, i marche funèbre i Chopins *Sonate i h-moll*, i sørgemarsjen i Händels *Saul* og i den tyske militærmarsjen *Alte Kameraden* av Carl Teike.

Kjelder
-------

1. ↑  «marsj» i Nynorskordboka.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Marsj i musikk» frå Wikipedia på bokmål, den 20. april 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
**Absorpsjon** av elektromagnetisk stråling går føre seg ved at strålinga gradvis blir svekka når han trengjer inn i eit stoff. Strålingsenergien vert overført først til enkelte elektron, som blir sett i rørsle, og energien fordelar seg så etter kvart som ei varmerørsle i stoffet. Absorpsjonen er avhengig av bølgjelengda til strålinga og av eigenskapane til det absorberande stoffet. Den lineære absorpsjonskoeffisienten indikerer kor mykje strålingsintensiteten minkar per lengdeeining stoff. Halvverditjukkleiken indikerer kor langt strålinga må gå i stoffet for at strålingsintensiteten er halvert. Når eit stoff absorberer stråling med særskilde bølgjelengder eller i særskilde område av spekteret særs sterkt, vert dette kalla selektiv absorpsjon. 

Langbølgja stråling som radiobølgjer vert absorbert sterkt i stoff som er elektrisk leiande, og lite i isolatorar. Minkar bølgjelengda vil absorpsjonen i isolatorane auke, fordi ein kjem inn i strålingsområde med selektiv absorpsjon. I desse områda er halvverditjukkleiken av same storleik som bølgjelengda til strålinga. Den selektive absorpsjonen har stor praktisk tyding og er årsaka til fargane til stoff, fargekjensla til auga og fotografiske filmar, og ein nyttar han som hjelpemiddel i analytisk kjemi. 

Ved særs korte bølgjelengder, i området for gammastråling forsvinn den selektive absorpsjonen, og strålinga vert meir og meir gjennomtrengande (hard stråling). Halvverditjukkleiken er her tilnærma proporsjonal med tettleiken til stoffet og ein kan derfor verne seg mot slik stråling ved å skjerme med tunge stoff, som regel bly. At absorpsjonen er avhengig av tettleiken til stoff, vert utnytta i røntgenfotografering, sidan stoff med størst tettleik svekkar strålinga mest. For å oppnå passande kontrastar må hardleiken til strålinga (bølgjelengda) tilpassast det materialet som skal undersøkast.

Partikkelstråling
-----------------

Absorpsjon av partikkelstråling (α- og β-stråler) skil seg frå absorpsjon av elektromagnetiske stråling ved at strålingsintensiteten ikkje minkar gradvis. Alle stråler av same partikkelslag og med same energi tilbakelegg praktisk talt same veglengd i eit stoff før dei vert stoppa. Denne veglengda vert kalla rekkevidda til strålen i stoffet. Den aukar med partikkelenergien og minkar med aukande lading og masse hos partiklane. Rekkevidda minkar òg når tettleiken til det absorberande stoffet aukar.

Kjelder
-------

* absorpsjon. (2012-02-16) I *Store norske leksikon*. Henta frå  og
**Marmorøyen** er ei øy på austsida av Nordåsvatnet på Hop i Fana bydel i Bergen. Øya er kalla opp etter eit marmorbrot som kom i gang her i 1702. Tidlegare vart øya kalla Hopsholmen. 

Øya høyrte i fleire generasjonar til familien Lillienskiold og marmor frå her vart sendt til København, mellom anna til Christiansborg slott i København i 1730-åra. I 1740-åra vart meir marmor sendt til København og Marmorkirken. Det vart bygd to marmorsager i Hopsfossen like ved. Drifta vart lagt ned i 1750-åra og fram til Werner Christie kjøpte øya og drifta i 1775. Etter 1816 vart det henta ut lite marmor og drifta vart innstilt for godt i 1850-åra. 

I seinare tid har øya og holmane rundt vore ein ynda stad for badeliv og båtcamping i Nordåsvatnet, og det går fleire gangbruer mellom holmane. 

Marmorøyen har gjeve namn til Marmorneset like innanfor.

Kjelder
-------


* Gunnar Hagen Hartvedt (2003). *Bergen Byleksikon* (4 utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. ISBN 82-573-1036-0.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
|  |
| --- |
| **Marskmaursmett** |
|  |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** NT Nær trugaUtbreiinga av marskmaursmett Utbreiinga av marskmaursmett |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Maurfuglar Thamnophilidae |
| **Slekt:** | *Formicivora* |
| **Art:** | **Marskmaursmett** *F. acutirostris* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Formicivora acutirostris*** |

**Marskmaursmett**, *Stymphalornis acutirostris*, er ein mellomstor maursmett i den biologiske familien Thamnophilidae. Han er monotypisk i slekta ***Stymphalornis***, men det er framlegg om å flytte han inn i slekta *Formicivora*.

Dette er ein mørk fugl på ca. 13,5 centimeter. Han er mørk brun på oversida og mørk blygrå under. Han har kvitflekker berre på kantar av vengefjør og halefjør. Hofuglen er lysare med kvitaktig underside med mørke flekker.

Han er endemisk for marsker og myrer i dei brasilianske delstatane Paraná og Santa Catarina.

Nyleg er det oppdaga eit nærskyldt takson nær São Paulo; kjent som São Paulo-maursmett. Skildring av taksonet er ikkje avslutta. (2011) Biletet viser ein hannfugl.Foto: Dario Sanches

Kjelder
-------

* *Første utgåva av artikkelen byggjer på «Marsh Antwren» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juli 2011*
* BirdLife International (2014) Species factsheet: *Stymphalornis acutirostris*. Henta frå  den 21. august 2014.

### Referansar

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Marskmaursmett**

* Videoar, bilete og lydopptak av marskmaursmett hos Internet Bird Collection
**Saltgruva i Wieliczka** (polsk *Kopalnia soli Wieliczka*) ligg under byen Wieliczka i det sørlege Polen. Ho har vore i drift sidan 1200-talet og er ei av verdas eldste saltgruver i kontinuerleg drift.

Soge
----

Gjennom meir enn sju hundre år har gruvearbeidarar hogd ut 2 040 underjordiske kammer i saltgruva. Gruva er delt i ni nivå, som strekker seg heilt til 327 meter under bakkenivå. Kubaturen til dette underjordiske landskapet er på omtrent 7,5 millionar kubikkmeter. Den samla lengda av gangar er over 300 kilometer, to kilometer er opne for turistar. Gruva har ein lang tradisjon med turisme. Årleg besøker om lag 1,2 millionar menneske gruva.

I 1978 vart saltgruva i Wieliczka eitt av dei tolv fyrste objekta som vart valde til å stå på UNESCO si verdsarvliste.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Saltgruven Wieliczka» frå Wikipedia på bokmål, den 9. juli 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Saltgruva i Wieliczka**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ULAN

 |
| Petone |
| --- |
| Petone Wharf på ein stormfull dag.Petone Wharf på ein stormfull dag. Petone Wharf på ein stormfull dag. |
| Styresmakter |
| Land  New Zealand | New Zealand |
| Grunnlagd | 1840 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - Forstad (2006) | 6 609 |
| Koordinatar | 41°13′00″S 174°52′40″E﻿Koordinatar: 41°13′00″S 174°52′40″E﻿ |
| Tidssone - Ved sommartid | +12 (UTC) +13 (UTC) |

**Petone** (Māori: *Pito-one*) er ein større forstad til byen Lower Hutt i regionen Wellington på New Zealand. Han ligg i den sørlege enden av den tronge triangulære elvesletta til Hutt River, på den nordlege breidda til Wellington Harbour. Namnet kjem frå māori *Pito-one*, som tyder *«enden av sandstranda»*.

Historie
--------

Petone var den første europeiske busetnaden i Wellington, og har mange historiske bygningar og landemerke. Dei første nybyggjarane kom hit i januar 1840, på skipet *Aurora*. Etter at enno eit skip, *Cuba*, nådde fram, vart det laga skisser for ein britisk busetnad på denne staden. Men på den tid var her sumpmark og flaumfåre, så dei første nybyggjarane tykte det var hardt å leva her, og han vart fråflytta etter nokre få månadar. Det vart peika ut ein ny stad, ved strendene til det som no er byen Wellington, hovudstaden på New Zealand.

Inntil 1980-åra var Petone ein blømande, stort sett arbeidarklasseby, og sete for fleire større industriverksemder. Storparten av desse, mellom anna ein bilmonteringsfabrikk og matvarefabrikkar, vart stengde på 80-talet, noko som førte til økonomiske nedgangstider. Petone var ein sjølvstendig by (borough) til han ved lokalstyrereformene i 1989 vart slått saman med Lower Hutt. Forstaden har seinare opplevd ny økonomisk vekst, og har bruka den tidlege europeiske arven han har som eit trekkplaster for turistar.

Offentleg bustadbygging
-----------------------

Nokre av dei første offentlege bustandane på New Zealand vart reiste i Petone i 1907. Somme av desse bygningane står enno og er i ein god tilstand.

Referansar
----------

1. ↑  Hutt City Council - 2006 Hutt City Demographic Profile Vitja: 20. september 2009
2. ↑  Te Ara: The encyclopaedia of New Zealand - Hutt Valley - south Vitja: 20. september 2009

* *Denne artikkelen bygger på «Petone» frå Wikipedia på engelsk, den 20. september 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*«Vlad Ţepeş» omdirigerer hit. For landsbyen med same namn i Giurgiu fylke, sjå Comana i Giurgiu.* 

Portrett av Vlad den III i Ambras Castle i Innsbruck 
**Vlad Ţepeş** (1431 - 1476) også kjend som Vlad den III Ţepeş var ein hospodar/gospodar (fyrste) av Vallakia,som no er ein del av Romania. Tilnamnet *Ţepeş* tyder spiddaren på rumensk. Han var fødd i Transsilvania, som den gongen var ein del av det ungarske kongeriket. Han var fyrste i fleire omgangar på 1400 talet, og fekk tilnamnet sitt av di han hadde for vane å spidde folk på lange trepåler i endetarmen, slik at dei døydde langsamt og smertefullt. Han er den historiske figuren bak draculalegenden, endå namnet Dracula (tyder djevelen eller draken) var tilnamnet til faren hans. Vlad tepes var ikkje vampyr, men då Bram Stoker skreiv boka si um Dracula, då blanda han saman Vlad tepes med vampyrlegendene på Balkan, og slik var den Dracula, som vi kjenner, skapt.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Muhammed Reza sjah Pahlavi** (26. oktober 1919–27. juli 1980) var den siste sjahen av Iran, frå 1941 til 1979. Han hadde titlane *Sjâhansjâh*, 'kongane sin konge', og *Aryamehr* 'ariarane sitt lys'. Muhammed Reza heldt fast på ein pro-vestleg utanrikspolitikk og fremja økonomisk utvikling i Iran.

Maktkamp
--------

På slutten av krigen var Iran prega av politisk uro. I 1953 tvinga den venstrenasjonalistiske statsministeren Mossadegh sjahen til å fare frå landet. Det utanlandsk-kontrollerte oljeselskapet blei nasjonalisert. Sjahen kom tilbake, og var med og avsette Mossadegh gjennom eit statskupp, leidd av general Fazlollah Zahedi med støtte frå CIA.

Muhammed Reza blei på grunn av dei store oljerikdomane ein av dei fremste leiarene i Midtausten. Han avvikla fleirpartisystemet slik at han kunne styre gjennom eit eittpartiregime som han hevda var nødvendig som svar på den kommunistiske trusselen frå det venstreorienterte Tudehpartiet. 

Sjahen godkjende skipinga av den hemmelege politistyrken, SAVAK, illgjeten for omsynslaus forfølging av politisk opposisjon.

Kjelder
-------

1. ↑  «Mohammad Reza Shah Pahlavi» (på engelsk). Encyclopedia Britannica. Henta 3. september 2023.

* *Denne artikkelen bygger på «Muhammed Reza Pahlavi» frå Wikipedia på bokmål, den 21. juni 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Muhammed Reza Pahlavi**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Pårtemassivet sett frå nord
**Pårte** er eit fjell i den sørlege delen av Sarek nasjonalpark som ligg ca. 20 km nord for Kvikkjokk. Fjellmassivet har to toppar på over 2 000 m, Bårddetjåhkkå på 2 005 meter og Balgattjåhkkå på 2 002 meter. I fjellmassivet ligg òg isbreen Bårddejiegna og fjelltoppen Saitaristjåhkkå, som er ein av dei få fjelltoppane i Sverige som krev fjellklatring for å kunne nå toppen. 

Sidan det ligg nær Kvikkjokk og den lett tilgjengelege 2000 meter høge fjelltoppen Bårddetjåhkkå, vert Pårte ofte vitja av vandrarar.

Bilete
------

* Pårtemassivet sør i Sarek nasjonalparkPårtemassivet sør i Sarek nasjonalpark
* Pårtemassivet sett frå austPårtemassivet sett frå aust
* Pårtemassivet med namn på fjellaPårtemassivet med namn på fjella

Kjelder
-------

1. ↑  «Kartor, flygbilder och ortnamn». Lantmäteriet. Henta 19. desember 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Pårte» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juni 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |