recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **Solingen** |
| --- |
| Clemenskirche i Solingen Clemenskirche i Solingen |
| **Byvåpen** | **Plassering** |
|  | 


 |
| Styresmakter |
| Land  Delstat  Regierungsbezirk‎  Landkreis |  Tyskland  Nordrhein-Westfalen  Düsseldorf  Kreisfri by |
| Grunnlagd | 1862 |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  89,45 km² |
| Innbyggjarar  - By (2006)   - folketettleik | 163 263   1 832/km² |
| Koordinatar | 51°10′0″N 7°5′0″E﻿Koordinatar: 51°10′0″N 7°5′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 53-276 m |
| Tidssone - Ved sommartid | CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 42601-42719 |
| Telefon-retningsnummer | 0212 |
| Bilnummer | SG |
| **Heimeside:** www.solingen.de |

**Solingen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 165 000 innbyggjarar. Byen ligg i nord i området Bergisches Land, sør for Ruhr-området.

Solingen er kjend for lange tradisjonar med å lage fine sverd, knivar, sakser og andre knivreiskap med selskap som Wüsthof, Zwilling (J.A. Henckels), Boker og fleire andre. 

Seint på 1600-talet gjorde ei gruppe sverdsmedar frå Sollingen edsbrot då dei tok med seg sverdmakarløyndomen til Shotley Bridge i County Durham i England, som var ein ideell stad med store jernressursar ved elva Derwent. 90 % av tyske knivar vert produsert i Solingen.

Historie
--------

Solingen vart først nemnd i 1067 som Solonchon. Han var ein liten landsby i fleire hundreår, men vart ein festningsby på 1400-talet. Under den andre verdskrigen vart gamlebyen totalt øydelagd under bombetok i 1944 og 1 040 menneske omkom. I dag er det derfor få attraksjonar igjen i sentrum, sidan lite av gamlebyen vart bygd opp att. 

I 1929 vart Ohligs, som låg i den prøyssiske provinsen Rhein, 27 km nord for Köln, ein del av Solingen. Den største industrien i byen var kniv- og våpenproduksjon, og her var jernstøyperi og møller. Andre industriar var brygging, farging, veving og produksjon av mursteinar. Før 1891 var byen kjend som Merscheid.

I nyare tid byen vart kjend på grunn av ein brann i 1993 der to vaksne kvinner og tre jenter i eit tyrkisk hus døydde i ein påsett brann. Sju andre personar vart skada. Ein meiner det var nynazistar som starta brannen.Hendinga vart enno meir kontroversiell då den tyske kanslaren Helmut Kohl nekta å delta i gravferda.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Solingen**

Kjelder
-------

1. ↑  In German City, an Old Crime Hovers Over E.U. Expansion - Artikkel på washingtonpost.com

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Solingen frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Solflekkar 22. juni 2004
Detaljert bilete, 13. desember 2006
**Solflekkar** er relativt kjølege og dermed mørke flekkar på overflata til sola. Eit mål på solflekkaktiviteten er Wolf-talet

Solflekkar vert skapt av intens magnetisk aktivitet, som hindrar konveksjon og fører til redusert overflatetemperatur. Dei opptrer vanlegvis i par, der kvar solflekk har motsett magnetisk pol til kvarandre.

Sjølv om temperaturen her er rundt 3000–4500 Kelvin, er områda rundt kring 5780 Kelvin. Sidan intensiteten til lysstyrken til ein oppvarma svartlekam er ein funksjon av temperaturen, ser solflekkane mørke ut. Men om solflekkane hadde vore isolerte frå resten av sola hadde dei vore langt meir lyssterke enn månen. Solflekkane utvidar seg og trekk seg saman når dei flyttar seg over soloverflata, og kan vere så små som 16 km og så store som 160 000 km i diameter, og dei største er så store at dei er synlege frå jorda utan at ein treng teleskop.
Dei kan òg flytte seg med ein relativ snøggleik (eigenrørsle) på fleire hundre meter i sekundet når dei først dukka opp i fotosfæren.

Den intense magnetiske aktiviteten fører til andre fenomen som protuberansar. Dei fleste solstormar og flares oppstår i magnetisk aktive områder run solflekkar. Ein har observert fenomentet indreikte på andre stjerner, og vert då ofte kalla *stjerneflekkar*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sunspot» frå Wikipedia på engelsk, den 10. juli 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Sunspots». NOAA. Henta 27. mai 2016.
2. ↑  «Sunspots». NASA. 1. april 1998. Henta 27. mai 2016.
3. ↑  «How Are Magnetic Fields Related To Sunspots?». NASA. Henta 27. mai 2016.
4. ↑  «Sun». HowStuffWorks. Henta 27. mai 2016.
5. ↑  harvard.edu
6. ↑  Strassmeier, K. G. (10. juni 1999). «Smallest KPNO Telescope Discovers Biggest Starspots (press release 990610)». University of Vienna. Arkivert frå originalen 23. juni 2012. Henta 10. juli 2016. «starspots vary on the same (short) time scales as Sunspots do ... HD 12545 had a warm spot (350 K above photospheric temperatur; the white area in the picture)»

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Solflekk**

* Solar Cycle 24 and VHF Aurora (www.solarcycle24.com)
| Fordelinga av grunnstoff i havet (etter masse): |
| --- |
| Oksygen | 85,7 % |
| Hydrogen | 10.8 % |
| Klor | 1,9 % |
| Natrium | 1,05 % |
| Magnesium | 0,135 % |
| Svovel | 0,0885 % |
| Kalsium | 0,04 % |
| Kalium | 0,038 % |
| Brom | 0,0065 % |
| Karbon | 0,0026 % |

Alle hav inneheld saltvatn.
**Saltvatn** er vatn med ein større mengd oppløyste salt. Ein reknar vatn med ein salinitet på 35 promille salt eller meir som saltvatn. Saltvatn finst hovudsakleg i hava, men ein finn det også i innsjøar med lite tilsig, som Dødehavet eller Kaspihavet. Det finst òg meromiktiske innsjøar med saltvatn nær botn, til dømes Rørholtfjorden (ein arm av innsjøen Tokke). 

I snitt har hava eit saltinnhald på 3,5 %, det vil seie at ein finn 35 gram salt i ein liter havvatn. Det er likevel forskjell mellom ulike hav; austre delen av Finskebukta og nordenden av Botnvika, begge i Austersjøen, er dei minst salthaldige delane av verdshava, medan Raudehavet har høgast innhald av salt.

Saltvatn kan ikkje drikkast
---------------------------

Det salte vatnet kan berre brukast som drikkevatn etter å ha blitt avsalta. Kroppen vil nemleg måtte bruka meir vatn på å skilja ut minerala i vatnet gjennom urinen enn det han får i seg ved å drikka det.

Kvifor er havvatn salt?
-----------------------

Menneska har ofte undra seg over kvifor det finst så mykje salt i havet, og forteljinga om ei kvern som står og mel salt på havbotnen har vore utbreidd over store delar av verda.

Den vitskaplege forklaringa, først føreslått av Edmond Halley i 1715, er at elvar fører med seg store mengder mineral til havet etter at dei er blitt vaska ut av grunnen av regn. I tillegg har ein seinare funne at ein stor del natrium lak ut frå havbotnen då verdshava blei til.

Bakgrunnsstoff
--------------

### Sjå og

* Brakkvatn
* Saltkraft

### Kjelder

* Dansk Wikipedia
* Engelsk Wikipedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Saludemos la patria orgullosos** (*Lat oss stolt helsa moderlandet*) er nasjonalsongen i El Salvador. Teksten er skriven av Juan José Cañas og musikken av Juan Aberle. Songen blei nasjonalsong i 1953.

Tekst
-----

Refreng

```
   Saludemos la patria orgullosos
   De hijos suyos podernos llamar;
   Y juremos la vida animosos,
   Sin descanso a su bien consagrar.
```

Første strofe

```
   De la paz de la dicha suprema,
   Siempre noble soñó El Salvador;
   Fue obtenerla su eterno problema,
   Conservarla es su gloria mayor.
```

```
   Y con fe inquebrantable el camino
   Del progreso se afana en seguir,
   Por llenar su grandioso destino
   Conquistarse un felíz porvenir.
```

```
   La protege una férrea barrera
   Contra el choque de ruín deslealtad,
   Desde el día en que su alta bandera
   Con su sangre escribió: ¡LIBERTAD!
```

Andre strofe

```
   Libertad es su dogma, es su guía
   Que mil veces veces logró defender;
   y otras tantas, de audaz tiranía
   Rechazar el odioso poder.
```

```
   Dolorosa y sangrienta es su Historia
   Pero excelsa y brillante a la vez;
   Manantial de legítima gloria,
   Gran lección de espartana altivez.
```

```
   No desmaya en su innata bravura
   En cada hombre hay un héroe inmortal
   Que sabrá mantenerse a la altura
   De su antiguo valor proverbial.
```

Tredje strofe

```
   Todos son abnegados, y fieles
   Al prestigio del bélico ardor
   Con que siempre segaron laureles
   De la patria salvando el honor.
```

```
   Respetar los derechos extraños
   Dedicando su esfuerzo tenaz,
   en hacer cruda guerra a la guerra:
   Su ventura se encuentra en la paz.
```

```
   Y en seguir esta línea se aferra
   apoyarse en la recta razón
   para ella, sin torpes amaños
   Su invariable, más firme ambición.
```

.
**Salvador Felipe Jacinto Dalí** (11. mai 1904–23. januar 1989), best kjend som **Salvador Dali**, var ein kunstnar frå den spanske regionen Katalonia. Dalí er best kjend for dei surrealistiske måleria sine, men jobba også med andre medium, som skulptur og film. Han blei også vidkjend på grunn av den underlege veremåten sin.

Salvador Dalí i 1939.
Salvador Dalí var fødd og voks opp i Figueres i spansk Katalonia, ikkje langt frå den franske grensa. I 1922 flytta han til Madrid for å studera ved kunstkulen Academia de San Fernando. I Madrid han møtte kunstnarane Luis Buñuel og Federico García Lorca, som han blei nær ven med. Allereie på denne tida fekk Dalí rykte på seg for å vera eksentrisk. Også måleria, der han eksperimenterte med kubisme, fekk stor merksemd frå medstudentane hans.

Dalí eksperimenterte også med dadaisme, noko som påverka arbeida hans gjennom heile livet. Dalí blei utvist frå skulen i 1926, rett før sin siste eksamen, etter at han uttalte at ingen ved skilen hadde nok kompetanse til å eksaminera han. Dette året drog han til Paris der han møtte Pablo Picasso. Han blei sterkt påverka av både Picasso og Joan Miró.

I 1929 hadde Dalí fleire store utstillingar, og blei offisielt ein del av surrealistrørsla.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Salvador Dalí» frå Wikipedia på bokmål, og «Salvador Dalí» frå Wikipedia på engelsk den 17. juni 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Salvador Dalí**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Kolmila før veden er dekt til.
Kolmila er tent.
**Kølabonn** (uttala 'kølabånn' med tjukk l) er den austnorske nemninga på ein kolbotn, det vil seie ein plass i skogen der det har vorte framstilt trekol ved å varme opp ved i kolmiler (reismiler). Slik har ein gjort det i tida frå 1500-talet og framover, framfor alt frå innpå 1600-talet til fram på 1800-talet. På slike stader kan ein framleis finne spor etter aktiviteten i form av trekol i grunnen og andre restar. Etter lova om kulturminne er kølabonnar eldre enn 1537 freda utan at det trengst særskilde vedtak om freding.

Framstillinga av trekol i kolmiler gjekk føre seg ved at store mengder ved frå skogen ikring vart stabla opp etter eit fastsett system, dekt med granbar og jord, og som fylgje av at noko av veden fekk brenne opp under kontrollert tilgang på luft, vart det varme nok til å setje i gang ein tørrdestilasjon av resten av veden, som på den måten vart omdanna til kol.

Mange kølabonnar er å finne i dei lutene av Vestmarka som ligg i kommunane Asker og Bærum i Akershus, for jarnverka Bærums Verk i Bærum og Dikemark jernverk i Asker trong mykje trekol til jarnproduksjonen då desse verksemdene var i drift frå 1600-talet og framover. Desse verka kunne krevje av bøndene at dei skulle produsere og levere trekol til dei, og trekolbrenninga og trekoltransporten sette mange menn i arbeid. Kølabonnane vart lagt attmed transportvegane til desse to jernverka, og vart nytta fast i fleire sesongar. Dei har ofte fått namn anten etter han som stod for kolbrenninga, etter namnet på den aktuelle garden, eller etter kjenneteikn ved sjølve staden, til dømes Persbonn etter Per, Ståvibonn etter garden Ståvi og så bortetter.

Tettstaden Kolbotn i Oppegård kommune i Akershus har namnet etter ein kølabonn, slik det avspeglar seg i den lokale tradisjonelle uttalen av namnet.

Litteratur
----------

* Larsen, Jan Martin; Stenseng, Jon; Kittelsen, Kjell H. 2002 [2001]. *Vestmarka : seterliv og kølabrenning*. Asker og Bærum Historielag: ISBN 82-90095-09-0

Sjå òg
------

* Kolmile
* Masomn
Ei kvitauga bananfluge (*Drosophila melanogaster*)
***White gene*** eller ***w*** var den første observasjonen av kjønnsbestemd mutasjon i bananfluga Drosophila melanogaster. Thomas Hunt Morgan og Lilian Vaughan Morgan samla ein kvitauga mutant frå ein populasjon av bananfluger som vanlegvis har mørkraude auge. Dei kryssa hannfluga med villtype-hofluga, og merka at avkommet ikkje forma seg etter forventingane til Mendels arvelovar. Den første generasjonen (F1) produserte 1237 raudauga og tre kvitauga hannfluger. Den andre generasjonen (F2) produserte 2459 raudauga hofluger, samt 1011 raudauga og 782 kvitauga hannfluger. Vidare eksperimentering førte til konklusjonen om at mutasjonen hadde ei fysisk tilknyting til ein «faktor» som bestemde kjønn hos Drosophila. Morgan kalla dette trekket for *white gene*, ofte forkorta til *w*. Fluger med den kvite allelen (eller det kvite genet) vert ofte nytta for å gje elevar ei innføring i genetikk. Proteinet som er koda for av *white* virkar som ein ATP-bindande kassett-transportør. Den fraktar forløparane til dei raude og brune augepigmenta, nemleg guanin og tryptofan, inn i utviklande auger under forpupping. Menneskeversjonen av white er ABCG1, som er involvert i fraktinga av lipidar og kolesterol inn i celler.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «White (mutation)» frå Wikipedia på engelsk, den 24. november 2014.*

1. ↑  Morgan, TH: (1910) "Sex Limited Inheritance in Drosophila." *Science*, 32(812):120-122
2. ↑  Ettersom genetikken utvikla seg vart namna på gen italisert, og for *Drosophila* vart villtypeallelen gjeven modifikatoren +, nok som t.d. gav *w*+. Namna på vanlege mutasjonar vart korta ned, og sidan *white* var ein av dei første namngjevne mutasjonane, vart den korta ned til éin bokstav.
3. ↑  Mackenzie, S. M.; Brooker, M. R.; Gill, T. R.; Cox, G. B.; Howells, A. J.; Ewart, G. D. (1999) Mutations in the *white* gene of *Drosophila melanogaster* affecting ABC transporters that determine eye colouration. *Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes* **1419**: 173-185.
**White Hart Lane** er eit fotballstadion i Tottenham, England. Det blei bygd i 1899, og er heimestadionet til Tottenham Hotspur. Etter svært mange ombyggingar har stadionet nå ein kapasitet på 36,310. I tillegg til Tottenham-kampane, har stadionet òg husa kampar med det engelske herrelandslaget i fotball.

Det er planar om at Tottenham Hotspur skal flytta til eit nytt stadion med ein kapasitet på 60 000 tilskodarar.

Galleri
-------

* Luftfoto Luftfoto
* Den austre tribunenDen austre tribunen
* Den vestre tribunenDen vestre tribunen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «White Hart Lane» frå Wikipedia på engelsk, den 23. mars 2009.*

1. ↑  «White Hart Lane». Sky Sports. Henta 5 January 2009.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tottenham Hotspur - offisiell heimesida
* Historia til stadionet
* Biletgalleri av White Hart Lane frå londonfootballguide.com
* Fyrste kampen på White Hart Lane


Flagget til England Fotballstadionar i FA Premier League

Anfield | Boleyn Ground | City of Manchester Stadium | Craven Cottage | Emirates Stadium | Ewood Park | Fratton Park | Goodison Park | JJB Stadium | Madejski Stadium | Old Trafford | Pride Park Stadium| Reebok Stadium | Riverside Stadium | St. Andrews Stadium | St James' Park | Stadium of Light | Stamford Bridge | Villa Park | White Hart Lane


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 59°53′57.214″N 10°45′42.152″E﻿

Ekebergrestauranten på Ekeberg.Foto: Bjørn Erik Pedersen

Ekebergrestauranten på eit tidlegare postkort. Frå Oslo byarkiv.
**Ekebergrestauranten** er ein restaurant i Oslo, i Ekebergskråningen på austsida av byen. Den første restaurantbygningen vart reist i 1916, og var ein trebygning som tidlegare hadde vore Tiedemanns Tobaksfabriks paviljong på Jubileumsutstillingen i 1914. Han vart gjeve til kommunen og oppført her.

Den gamle bygningen vart riven da den nåverande restauranten vart oppført, dette er den eldste bevarte funksjonalistiske bygningen i Noreg, og er teikna i 1927–29 av arkitekt Lars Backer. Bygningen har to etasjar med målte betongfasader og store vindauge. Han ligg med terrassar, murar og trapper i ei vestvendt skråning med utsyn over byen. Restauranten var i fleire år ein populær dansestad som vart driven i regi av Oslo Folkerestauranter. 

Bygningen har hatt skiftande eigarar og drifta vart lagt ned i 1997. Ei indre rivning som vart sett i gang i 1998 vart stansa av Oslo kommune, og i fleire år stod bygningen og forfall. Bygningen vart freda i 2001, kjøpt av Christian Ringnes og Eiendomsspar saman med restauratør Bjørn Tore Furset. Etter ei restaurering vart restauranten opna på nytt i 2005.

Kjelder
-------

1. ↑  «Ekebergrestauranten». Store Norske Leksikon. Henta 4. september 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Ekebergrestauranten i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* ekebergrestauranten.no Arkivert 2014-03-31 ved Wayback Machine. - Offisiell heimeside
**Ekebergsletta** er eit område som ligg på Ekebergplatået i Oslo. Ekebergsletta vert primært nytta til idrett og er del av Oslos største parkområde, som òg omfattar Brannfjell, Ballsletta og Ekebergskogen.

Sletta var opphavleg jorde til Ekeberggårdane, hovudsakleg til Stamhuset Ekeberg, men òg til Vesle Ekeberg gard. På 1600-talet vart den delen av Ekebergveien som går tvers over sletta sett av til bygging etter lovbod frå Christian IV. Vegen kom i 1703 inn under definisjonen *den Frederikshaldske Kongeveg*.

I den nordre delen av sletta ligg Stamhuset Ekeberg og Ekeberg Camping. Vidare mot aust ligg Ekeberg hageby, Vesle Ekeberg, Ekeberg skule, Brannfjell, Brannfjell skule, KFUM-Hallen, Ekeberghallen og EKT Rideskole før ein er tilbake på campingplassen.

Delar av Ekebergsletta under Norway Cup i 2009, sett mot aust.
Midt ute på sletta ligg Park og Idretts utstyrområde. Her låg tidlegare plassen *Smedstua*. Mellom 1931 og 1967 gjekk det trikk tvers over Ekebergsletta, og Simensbråtenlinja hadde haldeplass på *Smedstua*. Endehaldeplassen var på Simensbråten, like ved Ekeberg skule.

Like ved Ekeberg skule ser ein framleis restane av ankringsmasten som luftskipet Noreg vart ankra opp i, når det var på veg mot Nordpolen.

Ekeberg skule er sekretariat for Norway Cup. Ekebergsletta er òg hovudarena for Norway Cup.
**Eivor Vindenes** (fødd 16. februar 1971) er ein norsk forfattar, redaktør og musikkprodusent.

Vindenes var tidlegare teikneserieredaktør i Jippi Forlag der ho i tillegg skreiv fleire historier til teikneseriebladet *Forresten*. Ho jobba og med seriar for Schibsted forlaga i ti år. Vindenes debuterte som forfattar med barneboka *Alt kan reparerast* som vart gitt ut på Samlaget i 2009. Året etter mottok ho Guro Sandsdalens litteraturpris for denne boka. I 2010 kom *Den hemmelege vegen til månen*. Eivor Vindens var tidlegare og vokalist i rockebandet The Ethnobabes frå Kongsvinger. 

Ho arbeider i dag frilans innan fagfeltet litteratur. Ho er dessuten med i musikkollektivet bak plateselskapet Perfect Pop Records. Ho gjekk på Norsk Barnebokinstitutts forfattarstudium 2007-2009.

Eivor Vindenes voks opp på Skarnes i Hedmark, men familien kjem frå Vinnes i Hordaland. Ho bur no i Oslo.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Eivor Vindenes» frå Wikipedia på bokmål, den 10. november 2012.*

Referansar
1. ↑  ««Det Norske Samlaget Årsmelding og reknskap 2010»». Det Norske Samlaget. 14. april 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Intervju frå 2009 blant anna om *Alt kan reparerast* Arkivert 2012-05-26 ved Wayback Machine.
* Diskografi som vokalist i The Ethnobabes

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
**NATO-kallenamn** er NATO sine kodenamn for militært utstyr frå Russland, Kina, og land frå det som vart kalla Austblokka (mellom anna Sovjetunionen). Namna vart laga for å lette sambandet mellom ulike land som ikkje hadde same språk. I tillegg var russiske namn på utstyret ukjende. Mykje av dette utstyret er framleis i bruk, og NATO-kallenamna likeså. 

Den første bokstaven i namnet viser kva slags utstyr det er snakk om, til dømes fekk jagarfly og angrepsfly namn som byrja med *F* (etter det engelske ordet *Fighter*), bombefly fekk namn på *B*, transportfly fikk namn på *C* (for *Cargo*) og ulike andre fly som øvingsfly, tankfly, anti-ubåtfly, AWACS m.m. fekk namn på *M* (for *Miscellaneous*). Propelldrivne fly fekk namn med ei staving, medan jetdrivne fly fekk namn med to stavingar. Helikopter fekk namn på *H*, luft-til-luft-missil fekk namn på *A* (etter *air-to-air*), luft-til-bakke-missil fekk namn på *K*, bakke-til-luft-missil fekk namn på *G* (etter *groundlaunched*) og bakke-til-bakke0missil namn på *S* (etter *surface-to-surface*).

Mikojan-Gurevitsj MiG-31 *«Foxhound»*
Craig Thomas skreiv i 1977 boka *Firefox* med det oppdikta NATO-kallenamnet *Firefox* for Mikojan-Gurevitsj MiG-31. Boka vart filmatisert av Clint Eastwood i 1982. Den rette MiG-31 fikk i 1979 NATO-kallenamnet *Foxhound*.

Pentagon har sine eigne kodar for missil: AA- (luft-til-luft), AS- (luft-til-bakke), SA- (overflate-til-luft), SS- (overflate-til-overflate), −N- (sjøplattform), −X- (eksperimentell design) og AT- (panservernmissil).

Døme på fly
-----------

* Lavotjkin La-7 *Fin*, propelldrivne jagarfly/angrepsfly.
* Jakovlev Jak-28P *Firebar*, jetdrivne jagarfly.
* Tupolev Tu-95 *Bear*, propelldrivne bombefly.
* Jakovlev Jak-28 *Brewer*, jetdrivne bombefly.
* Antonov An-22 *Cock*, propelldrivne transportfly.
* Tupolev Tu-134 *Crusty*, jetdrivne passasjerfly.
* Beriev Be-12 *Mail*, propelldrivne flybåtar.
* Jakovlev Jak-28U *Maestro*, jetdrivne treningsfly.
* Kamov Ka-50 *Hokum*, helikopter.

Døme på missil
--------------

AA-9 *«Amos»*, Vympel R-33 under ein MiG-31
* AA-9 *Amos*, Vympel R-33. Luft-til-luft missil nytta av MiG-31.
* AS-15 *Kent*, Raduga Kh-55. Kryssermissil nytta av bombefly.
* SA-2 *Guideline*, S-75 Dvina. Luftvernmissil
	+ SA-N-11 *Grison*, 9M311K. Luftvernmissil nytta av krigsskip.
* SS-18 *Satan*, R-36M. Interkontinental ballistisk missil.
	+ SS-N-2 *Styx*, P-15 Termit. Sjømålsmissil.
	+ AT-1 *Snapper*, 3M6 Sjmel. Panservernmissil.

Sjå òg
------

* NATO-kallenamn for jagarfly
* NATO-kallenamn for bombefly

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «NATO-kallenavn» frå Wikipedia på bokmål, den 30. januar 2017.*
**Pizjma**  (russisk Пижма) er ei elv i Republikken Komi i Russland og ei av sideelvane til Petsjora frå venstre. 

Ho har ei lengd på 389 km og eit nedslagsfelt på 5470 km². Ho har ei middelvassføring på 55 m³/s, men på det meste kan vassføringa verte meir enn 800 m³/s. Ho frys til i slutten av oktober eller tidleg i november, og vert isfri att i slutten av april eller tidleg i mai. 

Dei største sideelvane hennar er Vjatkina frå venstre og Ginlaja, Svetlaja og Umba frå høgre. 

Elva spring ut frå Jamozero i Timanhøgdene, nær grensa til Arkhangelsk oblast. Den øvste delen av elva renn gjennom audemark, først søraustover og seinare austover. Før ho renn saman med Svetloj vert ho òg kalla Petsjora Pizjmoj. I den nedre delen av elva ligg fleire landsbyar langs elva. 

Pizjma renn ut i Petsjora i nærleiken av byen Ust-Tsilma, fem kilometer oppfor Tsilma. Den nedre delen av elva kan nyttast til skipsfart.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Пижма (приток Печоры)» frå Wikipedia på russisk, den 29. september 2008.*
Marmorhovud av Øystein Magnusson Foto: Nina Aldin Thune

**Munkeliv kloster** i Bergen skal ha vorte oppretta kring 1110 av kong Øystein Magnusson (1103-23). Det var eit benediktinarkloster og vigd til erkeengelen Mikael.

Det vart reist på det området som framleis vert kalla Klosteret, på høgda ned mot Nordnes. Kyrkja, Mikaelkyrkja, var bygd i stein og skal ha hatt påverknad frå Nord-Italia. Ho var opphavleg einskipa, med kyrkjeskip og kyrkjekor i same breidd, og ei apside. Ho hadde òg ei krypt i aust. I vest vart det bygd eit tårn i løpet av 1200-talet.

I 1426 vart klosteret overteke av birgittinarordena etter at pest på midten av 1300-talet hadde ført til forfall. Klosteret vart då delt mellom munkar og nonner.

I 1455 svidde hanseatane av klosteret då dei jakta på høvedsmannen på Bergenhus festning, Olav Nilson. Han hadde drive med kaparverksemd mot Rostock og Wismar, og vona at han skulle vera verna mot forfylgjarane medan han var i klosteret.

Nonnene, birgittinarane flytta til Hovedøya ved Oslo, men kom attende i 1478 etter at klosteret var vorte bygd opp att av cisterciensiarane. Der vart dei til 1531 då klosteret vart sekularisert.

I 1536 vart klosteret brend ned og murane nedbrotne, i samband med reformasjonen.

Under arkeologiske utgravningar i 1860 leia av Nicolay Nicolaysen, fann ein eit hovud laga av marmor som syner kong Øystein Magnusson. Dette skal vera det eldste portrettet av ein nordmann. Bergen Museum har i dag hovudet i samlinga si.

Munkane dyrka urter i ein urtehage i skråninga mot Puddefjorden. Hagen vart overteke av Løveapoteket i Bergen, som nytta klosterhagen til apotekhage og dyrka medisinske plantar til bruk i apoteket. Mot slutten av 1800-talet vart området bygd ut med hus.

Litteratur
----------

* Lidén,Hans-Emil og Magerøy, Ellen Marie, *Norges kirker, Bergen*, band 1, Oslo 1980 ISBN 82-05-12367-5

Bakgrunnsstoff
--------------

* Munkeliv kloster på
* Munkeliv kloster på Lokalhistoriewiki
* 

* Munkeliv kloster i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kloster i Noreg i mellomalderen |
| --- |
| Nonnekloster | Bakke, Trondheim  • Gimsøy, Skien  • Munkeliv, Bergen  • Nonneseter, Bergen  • Nonneseter, Oslo  • Rein kloster, Rissa |
| Munkekloster | Dominikanarkloster, Bergen  • Dominikanarkloster, Hamar  • Dominikanarkloster, Oslo  • Dominikanarkloster, Trondheim  • Dragmark, Uddevalla  • Elgeseter, Trondheim  • Fransiskanarkloster, Bergen  • Fransiskanarkloster, Oslo  • Fransiskanarkloster, Trondheim  • Fransiskanarkloster, Tønsberg  • Halsnøy, Kvinnherad  • Hovedøya, Oslo  • Jonsklosteret, Bergen  • Kastelle, Konghelle  • Konghelle kloster, Konghelle  • Marstrand, Båhuslän  • Munkeby, Levanger  • Munkeliv, Bergen  • Nidaraholm, Trondheim  • Olavsklosteret, Oslo  • Olavsklosteret, Stavanger  • Olavsklosteret, Tønsberg  • Persklosteret, Stavanger  • Selje kloster, Selje  • Tautra, Frosta  • Utstein, Mosterøy  • Varna, Rygge |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* SUDOC

 |
**Munthehuset** er namnet på det gamle stovehuset på storgarden Kroken i Luster. Staden har utsikt sørover mot Ornes og Urnes stavkyrkje.

Kroken gard
-----------

Kroken gard var eit gamalt adelssete og ein av dei norske storgardane som er kjende frå mellomalderen. I 1764 overtok kaptein Gerhard Christofferson Munthe som eigar av garden, etter Theiste-slekta. Ytre Kroken vart i Munthe-ætta heilt fram til 1884.

Det var kaptein Gerhard Munthe som starta arbeidet med å byggje Munthehuset. Dette store herskapshuset fekk ved ei utviding i 1840-åra. På denne tida hadde garden fem stovehus, 17 uthus, eit par sagbruk ved Krokaelvi, samt og sjøbuer og kai.

Kultureliten i Munthehuset
--------------------------

BrudeferdenMunthehuset spelte ei sentral rolle i den nasjonale historia første halvdel av 1800-talet. Huset i Luster var senter og møtestad for forskarar, geografar og for kultureliten under nasjonalromantikken. Tidemand og Gude teikna mest sannsynleg skisser til Brudeferden i Hardanger i Lustrafjorden.

Margrethe Munthe, mest kjend for sine barnesongar, og broren og målaren Gerhard Munthe, besøkte ofte onkelen sin her i Kroken. Kongesalen, eit av dagens soverom, har fått namnet sitt etter Oscar 2. og Carl 15. som begge overnatta her.

Husmorskule
-----------

I 1884 vart garden seld på auksjon, og hovedbruket vart kjøpt av læraren og kyrkjesongaren Mons Kinsedal. Han tok namnet Kroken etter garden, slik skikken var. Frå 1897 leigde han ut det store hovedhuset (no overdrege til Stiftelsen Munthehuset) til Nordre Bergenhus Amt sin amtskule for jenter, mest kjend som husstellskulen eller husmorskulen. Skulen heldt til i Kroken fram til dei flytta inn i nye lokale på Hafslo i 1957.

I dag er Munthehuset ope for omvising i sommarsesongen, og det er mogeleg å leige selskapslokale og overnatting.

Kjelder
-------

* Kroken Gard Arkivert 2014-05-08 ved Wayback Machine.
* Munthehuset Arkivert 2007-11-20 ved Wayback Machine.
* Teiste-ætta kjem til Kroken NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* Munthe-folket tek over i Kroken NRK Sogn og Fjordane fylkesleksikon
* Store Norske Leksikon: Kroken
* NRK Sogn og Fjordane fylkesleksikon: Kroken
* NRK Sogn og Fjordane fylkesleksikon: Husmorskulen i Kroken og på Hafslo
* Kvinnestemmer frå Sogn og Fjordane: *Husmorskulen* Arkivert 2014-07-16 ved Wayback Machine.
* Store Norske Leksikon: Gerhard Munthe
**Brian Wellman** (fødd 8. september 1967) er ein tidlegare tresteghoppar frå Bermuda. Han vann øvinga ved innandørs-VM 1995 og tok sølvmedaljen under Friidretts-VM 1995 i Göteborg.

Aktiv
-----

Sommaren 1991 hoppa Wellman over 17 meter i tresteg for fyrste gong, målt til 17,07 m i Sheffield. Seinare i sesongen vart han sjettemann ved verdsmeisterskapen i Tokyo og han sigra i universiaden. Året etter vart han nummer fem i OL-finalen i Barcelona, før han flytta sitt personbeste til 17,25 ved eit stemne i Torino.

Våren 1994 hoppa Wellman 17,41 m i El Paso i Texas, USA. Ut på sommaren kom han på tredjeplass med 17,00 m ved samveldeleikane i Victoria i British Columbia, Canada. I mars 1995 presterte han sitt livs lengste tresteghopp på 17,72 meter då han vann innandørs-VM i Barcelona, 10 cm framom Yoelbi Quesada frå Cuba. Under verdsmeisterskapen 1995 kneip Wellman sølvmedaljen, 3 cm føre nummer 3 og 4 i tevlinga.

I 1996 enda Wellman på sjetteplass ved OL i Atlanta. Etter OL-sesongen 1996 hoppa han for kort til å melde seg på i medaljestriden i dei største meisterskapane. Høgst på resultatlista kom han ved VM 1997 der han vart nummer fem, i VM 2001 kom han på sjetteplass.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1988 i Seoul: Utslått i kvalifiseringa (15,47 m=nr34)
* VM 1991 i Tokyo: Nr 6 – 16,98 m
* OL 1992 i Barcelona: Nr 5 – 17,24 m
* VM 1993 i Stuttgart: Nr 8 – 17,12 m
* VM 1995 i Göteborg: Sølvmedalje – 17,62 m, bakom Jonathan Edwards (18,29 m)
* OL 1996 i Atlanta: Nr 6 – 16,95 m
* VM 1997 i Aten: Nr 5 – 17,22 m
* VM 1999 i Sevilla: Utslått i kvalifiseringa (16,45 m=nr 24)
* OL 2000 i Sydney: Utslått i kvalifiseringa (16,47 m=nr 20)
* VM 2001 i Edmonton: Nr 6 – 16,81 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Brian Wellman» frå Wikipedia på tysk, den 13. august 2020.*
* *Denne artikkelen bygger på «Brian Wellman» frå Wikipedia på engelsk, den 13. august 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Brian Deane** (fødd 7. februar 1968 i Leeds i England) er ein tidlegare fotballspelar frå England som er hovudtrenar for Sarpsborg 08 Fotballforening frå sesongen 2013.

Deane starta karrieren sin i Doncaster før han vart kjøpt av Sheffield United i 1988, og scora tosifra mengder mål i alle sine fem sesongar på Bramall Lane. Samarbeidet hans med Tony Agana var spesielt fruktbart, etter ein klassisk engelsk formular for spissradarpar (ein stor hovudsterk spelar + ein mindre, kjapp). Deane fekk blant anna æra av å score det aller første målet i den nystarta engelske ligaen Premier League i august 1992. Han spelte òg tre landskampar for England i den første perioden sin i Sheffield United.

I 1993 vart Deane selt til Leeds. Etter fire sesongar i klubben, returnerte han til Sheffield United sommaren 1997, der han spelte ein halv sesong før han drog til Benfica. Hausten 1998 returnerte Deane til England, og signerte denne gongen for Middlesbrough. Han har òg spelt for Leicester, West Ham, Sunderland og eit nytt opphald i Leeds.

Sommaren 2005 signerte Deane for Perth Glory, og det var venta at han skulle trappe ned karrieren i den australske klubben, men før jula 2005 returnerte han nok ein gong «heim» til Sheffield United. Likevel vart det heller få framferder for Deane i oppryksseseongen til Blades; ein skade i ein reservelagskamp sette han utanfor spel medan han prøvde å finne kampforma etter det lite vellykka opphaldet i Australia, og i tillegg handla manager Warnock inn ei rekkje andre spissar (Bruce Dyer og Ade Akinbiyi, og dessutan Geoff Horsfield på lån frå WBA) som konkurrerte direkte med Brian Deane. Blades rykte likevel opp og Deane fekk altså vere med på denne bragda 16 år etter sist gong, om enn i ein mindre viktig rolle enn då.

Karriere som spelar
-------------------

|
|  |
| Klubb | Kampar | Mål | Periode |
| Flagget til England Doncaster Rovers FC | 76 | 13 | 1985–1988 |
| Flagget til England Sheffield United FC | 239 | 106 | 1988–1993 |
| Flagget til England Leeds United FC | 168 | 38 | 1993–1997 |
| Flagget til England Sheffield United FC | 28 | 13 | 1997–1998 |
| Flagget til Portugal Benfica | 18 | 7 | 1998–1998 |
| Flagget til England Middlesbrough FC | 95 | 19 | 1998–2001 |
| Flagget til England Leicester City FC | 49 | 19 | 2001–2003 |
| Flagget til England West Ham United | 32 | 7 | 2003–2004 |
| Flagget til England Leeds United FC | 33 | 7 | 2004–2005 |
| Flagget til England Sunderland AFC | 4 | 0 | 2005–2005 |
| Flagget til Australia Perth Glory FC | 7 | 1 | 2005–2005 |
| Flagget til England Sheffield United FC | 2 | 0 | 2005–2006 |
|

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Brian Deane» frå Wikipedia på bokmål, den 8. mai 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Deane er klar for 08». sa.no. 21. november 2012.
*For treslaget, sjå bøk.* 

**Bok** (frå norrønt *bók*) er ei samanbinding av fleire blad av papir, pergament eller anna eigna materiale. Materialet er samanføyd langs ei side, ryggen, og som regel bunde inn i eit meir robust materiale. Den som skriv ut ei bok blir kalla ein forfattar, den som gjev henne ut, ein utgjevar.

I overført tyding kan òg *bok* vera eit litterært verk, eller delar av eit verk (til dømes *Ringdrotten, fyrste bok*, eller Fyrste Mosebok).

Historie
--------

Boka blei det viktigaste mediet i dei første hundreåra etter Kristus, då ho avløyste bokrullar i Europa. Nøyaktig kva tid ho oppstod er ukjend; det er blitt hevda at Julius Cæsar bretta rullane han skreiv om *Gallarkrigene* til ei slags bok i trekkspelform. Bøker er lettare å lagra og transportera enn rullar. Talet på bøker ein laga blei likevel avgrensa av det kostbare materiellet og arbeidsinnsatsen som skulle til for å laga dei. Forseggjorte, handskrivne manuskript blei hovudsakleg laga av munkar for rike arbeidsgjevarar, som kyrkja eller føydalherrar.

Ved midten av 1400-talet tok ein i bruk blokktrykking i Europa. Teknikken går ut på å skjera ut eller gravera inn ei heil side på ei tre- eller metallblokk, og så trykka sida ut frå denne. Dette gjorde det noko lettare å laga fleire kopiar av kvar side; men framleis var boklaging ein arbeidskrevjande prosess.

Etter at Johann Gutenberg fann opp ein metode der ein kunne trykka med utskiftbare typar blei det lettare å masseprodusera bøker. Medan bøker tidlegare hadde høyrt til dei rike og mektige blei det no etter kvart mogleg for vanlege folk å eiga dei.

Kjelder
-------

1. ↑  «bok» i Nynorskordboka.

Sjå òg
------

* Barnebok
* Bibliotek
* Bokmerke
* Litteratur

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* BNE
* BBC Things
* NDL

 |
Srinivasa Ramanujan
**Srinivasa Aiyangar Ramanujan** (22. desember 1887–26. april 1920), på tamil **ஸ்ரீனிவாஸ ஐயங்கார் ராமானுஜன்**, var ein sjølvlært, genierklært matematikar frå den noverande delstaten Tamil Nadu i India. Han arbeidde særleg med analytisk talteori.

Livssoge
--------

Ramanujan var fødd i Erode. Han utvikla svært kompliserte teorem, fleire som ingen andre indiske matematikarar kunne forstå. I 1913 sende han eit brev til G.H. Hardy ved Trinity College i Cambridge der han lista opp ei lang rekke slike teorem. Etter noko nøling inviterte Hardy Ramanujan til England. Indaren på si side måtte overtyda mora si om at reisa var viktig; ho var redd for at han ville mista kasta si om han forlet India.

I England gjorde Ramanujan stor suksess. Han blei ein Fellow ved Trinity og i Royal Society, det engelske kongelege selskapet, som var den høgaste æra innan naturvitskap i det britiske imperiet. Opphaldet verka derimot dårleg inn på helsa hans, kanskje grunna stress og dårleg tilgang på vegetarmat under den første verdskrigen. Ramanujan fekk diagnosen tuberkulose og sterk vitaminmangel, men nyare forsking tyder på at han kan ha hatt hepatitt.

Ramanujan drog tilbake til India, der han døydde i Kumbakonam i 1920. Han etterlet seg ei kone, Srinivasa Janaki Ammal, som budde utanfor Chennai fram til ho døydde i 1994. Dei to var blitt formelt gifte då ho var ni år gammal, ein nokså vanleg skikk i India på denne tida.

Ramanujan og tala
-----------------

Matematikaren John Edensor Littlewood sa om Ramanujan at «kvart positive heiltal er ein av Ramanujans personlege vener». I ei kjend historie kunne indaren på ståande fot fortelja 
Hardy kvifor talet 1729 var så interessant.

Som matematisk arv etterlet Ramanujan seg fleire hundre ark med teorem på, utan prov. Han hadde truleg gjort sjølve utrekninga på ei steintavle for å spara dyrt papir. Fleire matematikarar har arbeidd for å prova teorema hans, mellom anna G. H. Hardy, G. N. Watson, B. M. Wilson og Bruce Berndt.

Ramanujan meinte sjølv at evnene hans kom frå Gudinna.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
*Denne artikkelen handlar om byen i Cornwall. For andre tydingar av oppslagsordet, sjå St. Ives.* 

| St. Ives  |
| --- |
| kornisk | Porth Ia |
|  |
| Plassering |
| 

St. Ives i Cornwall is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Cornwall |
| Distrikt | Cornwall |
| Grunnlagd | 400-talet |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 11 165 |
| Koordinatar |  50°13′″N 5°29′″W﻿Koordinatar: 50°13′″N 5°29′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | TR26 1/2/3xx |
| Telefon-retningsnummer | 01736 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **St. Ives i Cornwall**
 |

St. Ives i Cornwall
**St. Ives** (**Porth Ia** på kornisk) er ein kystby i Cornwall i England. Han ligg nord for Penzance og vest for Camborne. Han var tidlegare avhengig av fiske, men er no først og fremst eit turistmål.

Under Bønebokopprøret i 1549 var St. Ives åstad for eit kjent overgrep. Den engelske *Provost Marshall* kom til byen, og inviterte borgarmeisteren, John Payne, til lunsj på eit vertshus. På førehand bad han borgarmeisteren om å sørgje for at det vart reist ein galge medan dei åt. Etter måltidet gjekk dei saman til galgen, der borgarmeisteren vart hengt fordi han var katolikk.

Byen vart modernisert etter at jarnbanen kom i 1877. Med jarnbana følgde òg den første turismen. Mange av bygningane i sentrum er reist i siste fjerdedelen av 1800-talet.

I 1928 la kunstnarane Alfred Wallis, Ben Nicholson og Christopher Wood grunnlaget for ein kunstnarkoloni som enno finst i St Ives. Ei avdeling av Tategalleriet opna i byen i 1993; Barbara Heptworth Museum med ein skulpturhage er underlagt galleriet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «St. Ives (Cornwall)» frå Wikipedia på bokmål, den 15. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Nordjukagirsk** eller **tundrajukagirsk** er det eine av to jukagirske språk. Det blir snakka av 30–150 menneske i det austlege Sibir, i Magadan oblast og republikken Sakha.

Fonologi
--------

### Vokalar

|  | Fremre | Bakre |
| --- | --- | --- |
| Trong | i, iː | u, uː |
| Halvtrong | e, eːø, øː | o, oː |
| Open | a, aː |

Dei lange midtre vokalane /eː/, /øː/ og /oː/ blir uttalt som diftongar [ie], [uø] ja [uo] i trykksterk staving.

### Konsonantar

|  | Bilabial | Alveolar | Palatal | Velar | Uvular |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Plosivar | p | b | t | d | tʲ | dʲ | k | g | q |  |
| Frikativar |  |  | s |  |  |  |  |  |  | ʁ |
| Nasalar | m | n | nʲ | ŋ |  |
| Lateralar |  | l | lʲ |  |  |
| Tremulantar |  | r |  |  |  |
| Halvvokalar | w |  | j |  |  |

Uvular frikativ /ʁ/ blir uttalt som plosiv [ɢ] etter velar nasal /ŋ/.

### Staving

Stavingsstrukturen er KVK, eller høgst ein konsonant kan opptre i byrjinga og slutten av ordet, og det kan vere høgst to konsonantar etter kvarandre midt i ordet.
|  |
| --- |
| **Nordleg piggål** |
| Nordleg piggålNordleg piggål |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Orden:** | Piggålar Notacanthiformes |
| **Familie:** | Piggålfamilien Notacanthidae |
| **Slekt:** | *Notacanthus* |
| **Art:** | **Nordleg piggål** *N. chemnitzii* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Notacanthus chemnitzii***Bloch, 1788 |

**Nordleg piggål** (*Notacanthus chemnitzii*) er ein piggål-art som lever bentisk på djupner frå 125-2500 m i alle verdshav. Trass i namnet er arten utbreidd både på den nordlege og den sørlege halvkula. Arten vert stundom observert ved norskekysten, men det er ikkje ofte.

Kjenneteikn
-----------

Den nordlege piggålen har ein lang kropp og eit rundt hovud. På ryggen sit det 10-11 frittståande piggar som er omdanna frå ei ryggfinne som elles har gått tapt. Liknande piggar finst òg fremst i gattfinna.

Nordleg piggål er grå til blåaktig, yngre eksemplarar er lysare farga enn eldre. Hoa er større enn hannen, og kan bli opptil 120 cm lang.

Levesett
--------

Ein veit lite om korleis den nordlege piggålen lever. Opplysningar tyder på at han et ein del nesledyr som sjøanemoner og hydroidar. Forplantninga er òg dårleg kjend, men i likskap med dei ekte ålefiskane har dei eit *leptokefal*-larvestadium. Dei heilt største leptokefalane kjem gjerne frå piggålar. Ut frå skilnaden i storleik mellom kjønna, trur ein at egga frå ei ho vert befrukta av fleire hannar.

Kjelder
-------

* Vøllestad, Leif Asbjørn: «Ålefisker» i *Norges dyr - Fiskene 2* Cappelen 1992
* FishBase

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* ITIS

 |
'Harembasseng' måla av Jean-Léon Gérôme ca. 1876. Fantasibilde av orientalske harem var eit uttrykk for orientalismen.
**Orientalisme** viste opphavleg til studiet av Orienten, ein region med varierande geografisk avgrensing, men ofte tenkt til Midtausten og Asia. Omgrepet var den vanlege nemninga på vitskaplege studiar av såkalla orientalske eller austlege kulturar, utført på særleg 1800-talet og i tida fram mot 1940. Studiet omfatta både språk, kultur, folk og samfunn.

Med avviklinga av dei europeiske kolonistyra kom omgrepet meir og meir i vanry, særleg gjennom kritikken frå litteraturhistorikaren Edward Said. Han innverknadsrike bok *Orientalism* (1978, på norsk *Orientalismen*, 1994), gav omgrepet ei negativ og kritisk tyding. Said argumentet med at «Orienten» var ein vestleg konstruksjon eller førestilling om ein orientalsk essens produsert av akademikarar, men spreidd til heile samfunnet. Orientalisme kom til uttrykk som stereotypiar i framstillinga av asiatiske kulturar i vestleg kunst og litteratur, og i den allmenne oppfatninga av asiatar som vesensforskjellige frå vestlege menneske.

Orienten blei framstilt som ein negativ versjon av Vesten (eller Oksidenten), og dette passa inn med den vestlege politiske og økonomiske dominansen over regionen. Inspirert av den franske filosofen Michel Foucault mente Said at makt og kunnskap er tett bundne saman, og at ein representasjon av eit anna samfunn ikkje kan lausrivast frå maktrelasjonar. Han var også inspirert av den italienske filosofen Antonio Gramsci sitt hegemonibegrep i forklaringa si på korleis orientalismen kom til å gjennomsyra vestlege samfunn.

Dei sentrale trekka i denne konstruksjonen var ifølgje Said at samfunna i «Orienten» var statiske, despotiske og preget av manglande rasjonalitet. Orientalismen såg islam som hovudårsak til mangelen på utvikling, fordi han blei rekna for å fremja irrasjonell underkasting, memorering og skjebnetru. Det var også ein sterk tendens til historisisme - at eit samfunn eller eit sosialt fenomen kan forklara gjennom korleis dei oppstod.

Said fekk stor innverknad innan sosialantropologi, særleg blant amerikanske antropologar. Problematiseringa av samanhengen mellom representasjon, makt og kolonialisme blei tatt opp av antropologar, særleg i samanheng med Midtausten og India.

Orientalisme er eit sentralt omgrep i subaltern studies og postcolonial studies, som er prega av ei liknande problematisering av makt og representasjon. Den såkalla representasjonskrisa på midten av 1980-talet dreidde seg også om makt, etikk og representasjon.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Orientalisme» frå Wikipedia på bokmål, den 22. april 2017.*

* Fosshagen, Kjetil (9. mars 2016), «Orientalisme», *Store norske leksikon*
**Orinocobrua**, òg kalla *den andre kryssinga av Orinoco*, er ei kombinert veg- og jernbanebru over Orinoco få kilometer sørvest for Ciudad Guayana i Venezuela. Ho vart opna den 13. november 2006. Før bygginga av Orinocobrua var Angosturabrua omkring 100 km lengre oppstraums ved Ciudad Bolívar einaste brua over Orinoco. Angosturabrua er frå 1967.

På staden som vart vald som kryssingspunkt er elva tre kilometer brei og det finst to skipsrenner som er skilt med ei lita øy som kjem opp i sesongen med lågvatn. Gjennomsnittleg vassflyt i elva her varierer mellom 66 000 m³/s og 85 000 m³/s, med ei fart på ca. 2,6 m/s. Den sesongmessige variasjonen i vasstanden er 12,5 meter.

Brua er ei 3156 meter lang skråkabelbru med ei total strukturlengd inkludert påkjøringsramper og sidespenn på ca. 4,5 kilometer og ho ber fire vegfelt som er separert med eit einskild jernbanespor i midten. Brua er konstruert med to 300 meter lange hovudspenn som begge er festa i eit landkar på øya i midten, seglingshøgda på maksimal vasstand er 41 meter. Det finst totalt fire H-forma betongsøyler som feste for kablane, kvar søyle er 120 meter høg.

Orinocobrua vart bygd for å lette for trafikken over Angosturabrua og for gje eit meir direkte samband mellom delstaten Anzoátegui og den vektige industribyen Ciudad Guayana i Guayana-regionen. Spesielt var omsynet til å gje jernbanesamband for frakt av tunge industriprodukt frå Ciudad Guayana til utskipingshamnar på karibiakysten. Dette kan supplere og erstatte elvefrakt på Orinoco, ein trafikk som er hindra av stadige avsettingar som må mudrast i skipskanalane. I tillegg vil brua styrkje transportruter mellom Venezuela og Brasil. Det kan vere ei årsak til at president Lula da Silva i Brasil vart med på opningsseremonien saman med presidenten i Venezuela, Hugo Chávez.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Second Orinoco crossing» frå Wikipedia på engelsk, den 1. desember 2007.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Dorman Long Technology: Orinoco River Second Crossing, Venezuela (Bilete frå byggjearbeidet)
* Bridge design and engineering news: over the Orinoco Arkivert 2007-10-14 ved Wayback Machine. (Engelsk språk)
* Corporación Venezolana de Guayana Arkivert 2006-11-17 ved Wayback Machine. (Spansk språk)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN

 |