recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| ***«Telemóveis»***  Song av Conan Osirís |
|  |
| **Land** | Portugal |
| **Språk** | Portugisisk |
| **Utgjeve** | 11. februar 2019 |
| **Sjanger** | Worldbeat |
| **Lengd** | 03:05 |
| **Selskap** | Ao Sul do Mundo |
| Låtskrivar(ar) | Conan Osirís |
|

**«Telemóveis»** (norsk 'mobiltelefonar') er ein song frå 2019 som vert framført av den portugisiske songaren og låtskrivaren Conan Osirís. «Telemóveis» vann den portugisiske songtevlinga *Festival da Canção 2019* og var det portugisiske bidraget til Eurovision Song Contest 2019 i Tel Aviv i Israel. Songen er komponert og skriven av Osirís sjølv.

Om songen
---------

Conan Osirís framfører «Telemóveis» under ei av prøvene i Tel Aviv i 2019.
«Telemóveis» var ein av 16 songar som vart plukka ut av kringkastaren RTP til songtevlinga *Festival da Canção* 2019, den portugisiske uttakinga til Eurovision Song Contest 2019. Songen er skriven og produsert av Conan Osíris og vann den portugisiske finalen 2. mars, etter å ha vore favoritten både hos juryane og i telefonavrøystinga.

«Telemóveis» er ein worldbeat-song som blandar pop og rock med tradisjonelle portugisiske musikksjangrar. Den spanske avisa *20 minutos* kalla songen ein «miks av elektroniske rytmar med meir orientalske lydar». Francisco Chacón i den spanske avisa *ABC* meinte songen hadde «arabiske element», medan avisa *El Confidencial* skildra songen som ein «blanding av arabiske element med techno og afrikanske rytmar».

### Eurovision Song Contest

I januar 2019 vart Portugal trekt ut til å delta i den fyrste semifinalen av Eurovision Song Contest. Semifinalen vart arrangert i Expo Tel Aviv i Israel tysdag 14. mai, og Portugal hadde startnummer 15. «Telemóveis» enda på 15. plass i semifinalen og kvalifiserte seg dimed ikkje til finalen laurdag 18. mai.

Listeplasseringar
-----------------

| Liste (2019) | Høgaste
plassering |
| --- | --- |
|  Portugal (AFP) | 10 |

Kjelder
-------

1. ↑  M. Escudero, Victor (3. mars 2019). «It's Conan Osíris for Portugal in 2019!». EBU.
2. ↑  Jonas (16. mars 2019). «The tempo of the 2019 entries listed from slowest to fastest». ESC Nation.
3. ↑  «Portugal ya tiene representante para Eurovisión 2019: Conan Osíris y su canción imposible». *20 minutos* (på spansk) (Multiprensa & Mas S.L.). 3. mars 2019. Arkivert frå originalen den 3. mars 2019. Henta 7. mai 2019.
4. ↑  Chacón, Francisco (3. mars 2019). «El pop mestizo de Conan Osiris representará a Portugal en Eurovisión». *ABC* (på spansk) (Grupo Vocento). Arkivert frå originalen den 3. mars 2019. Henta 7. mai 2019.
5. ↑  Carmen Sevilla, Mari (3. mars 2019). «La arriesgada apuesta de Portugal en Eurovisión 2019». *El Confidencial* (på spansk) (Titania Compañía Editorial S.L.). Arkivert frå originalen den 9. mars 2019. Henta 7. mai 2019.
6. ↑  «First Semi-Final of Tel Aviv 2019». EBU. Henta 7. mai 2019.
7. ↑  «First Semi-Final: 10 acts qualify for Eurovision 2019 Grand Final». 14. mai 2019. Henta 15. mai 2019.
8. ↑  «Portugesecharts.com – Conan Osíris – "Telemóveis"» (på engelsk). Henta 7. mai 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Telemóveis» frå Wikipedia på bokmål, den 23. desember 2021.*
| Telford  |
| --- |
| SentrumSentrum Sentrum |
| Plassering |
| 

Telford is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Shropshire |
| Distrikt | Telford and Wrekin |
| Grunnlagd | 1968 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 162 300 |
| Koordinatar |  52°41′″N 2°27′″W﻿Koordinatar: 52°41′″N 2°27′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | TF1–5, TF7 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1952 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Telford**
 |

**Telford** er ein planlagt by i grevskapet Shropshire i England. Han vart grunnlagd under namnet Dawley New Town i 1965, og fekk det noverande namnet sitt etter ingeniøren Thomas Telford, i 1968. Han vert administrert som ein del av den sameinte styresmakta (*unitary authority*) Telford and Wrekin.

Byen har 162 300 innbyggjarar (2009); målet som opphavleg var sett var 250 000 innan år 2000. Planen vart endra alt i 1976, fordi regjeringa såg at det var for optimistisk. Ein prøvde òg å bremse ned fordi utflyttinga frå Birmingham og Liverpool byrja å få ein negativ effekt for delar av desse byane.

Hovuddelen av byen vart reist i 1960- og 1970-åra. Fleire eksisterande småbyar og landsbyar, som Dawley, Donnington Wood, Oakengates, Wellington og Madeley. Utbygginga av bustadområde fortsette inn i 1990-åra.

Byen er knytt til det britiske motorvegnettverket gjennom M54, opna i 1983, som går inn på M6.

Elektronikkselskapet Ricoh Corp. er ein av dei viktigaste arbeidsgjevarane i byen, og har testlaboratorium og fabrikkar som bygger trykkpresser for den grafiske industrien.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Telford» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Den norske Santalmisjon (DnS)** var ein norsk misjonsorganisasjon innanfor Den norske kyrkja. Organisasjonen vart grunnlagd i 1867 i Santhal Parganas i India, der Lars Olsen Skrefsrud og Hans Peter Børresen hadde starta misjonsverksemd i lag med med britiske misjonærar. Santalane er ei indisk folkegruppe. 

I 1997 hadde Santalmisjonen 120 aktive misjonærar i verksemd i Aust-Asia (India, Bangladesh, Nepal og Bhutan) og i einskildland andre stader i verda (Mali, Ecuador og Aserbajdsjan). Kyrkja i Santal Parganas vart sjølvstendig i 1950. Santalmisjonen hadde hovudkontor i Oslo. I 2001 tok organisasjonen opp i seg Det norske lutherske indremisjonsselskap — og blei del av Normisjon.

Santalmisjonen eigde Gå Ut Sentret i Hurdal, i tillegg til ei rekkje skular og leirstader.

Organ var tidlegare *Santalen*, nå *Agenda 3:16* (ca 16 000 i opplag/2006). 

Ein av misjonens mest kjende medarbeidarar var misjonsprest Olav Hodne.

Generalsekretærar
-----------------

* Per Kjølaas
* Gunnleik Seierstad
* Torbjørn Lied
* Hans Thore Løvaas

Bakgrunnsstoff
--------------

* Normisjon.no organisasjonshistorikk
*Carte d'Amérique*, Guillaume Delisle, c. 1774
**«Den nye verda»** er ei nemning som oppstod kring 1555 for å definere det amerikanske kontinentet og dei tilhøyrande øyar som ein heilskap. Amerika var den gongen eit nytt kontinent for europearar som tidlegare berre kjente til Europa, Asia og Afrika—«den gamle verda». 

I dei seinare decennium har somme rekna uttrykket «den nye verda» som lett krenkjande, fordi det legg til grunn ei oppfatning av at berre det europeiske synspunktet er det som er rett. Derfor vert termen no berre nytta generelt i avgrensa samanhengar i visse sosiale lag. Først og fremst kan ein snakke om «den nye verda» i ein historisk kontekst kor ein diskuterer reisene åt Christofer Columbus, den spanske erobringa av Yucatán og liknande. Dernest kan ein i ein biologisk kontekst snakke om artar i «den gamle verda» og i «den nye verda». 

Medan «den nye verda» femnar om Amerika, kan ein tale om Australasia som enten «den gamle verda» eller «den nye verda», spesielt når ein samtaler om New Zealand som fekk dei første busetjingar berre få generasjonar før Columbus nådde Amerika. Men i biologisk kontekst er Australasia ingen av delane ettersom flora og fauna der skil seg merkbart frå flora og fauna både i Eurasia og i Amerika.
***Den nynorske songskatten*** er ei sakprosabok skriven av Terje Aarset, fyrsteamanuensis i nordisk språk ved Høgskulen i Volda. I boka tek han for seg femten folkekjære songar med nynorsk tekst, og gjev ein kulturhistorisk gjennomgang av tekstane og tonane. Dei omtalte songane er frå perioden 1860 til 1931. Mellom dei er «Blåmann», «Fagert er landet», «Den fyrste songen», «Mellom bakkar og berg», «Det lyser i stille grender» og «Å Vestland, Vestland».

Kveik til arbeidet med boka fekk Aarset då han kom over eit nummer av tidsskriftet *Norsk Toneblad* i ein bruktbutikk i Trondheim og der fann omtale av songen «Kaldt og mørkt og lite sol». Under arbeidet med stoffet samla han på seg ti-tolv hyllemeter med songbøker.

Boka er gjeven ut på Fagbokforlaget og kom ut i oktober 2009. Ho er del av Landslaget for norskundervisning (LNU) sin skriftserie og har der nummer 177. Det Norske Samlaget fekk fyrst tilbod om å gje henne ut, men takka nei. På bokomslaget er brukt eit utsnitt av målarstykket «Sovende mor med barn» av Christian Krohg.

Lesarane til vekesavisa *Dag og Tid* kåra *Den nynorske songskatten* til Årets nynorskbok for 2009.

Referansar
----------

1. 1 2 3  Ottar Fyllingsnes (22. januar 2010). «Lesarane valde songskatten». Dag og Tid. Henta 29. februar 2012.
2. ↑  «Skriftserien». Landslaget for norskundervisning. Henta 24. mars 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om boka på nettstaden til Fagbokforlaget
* Bokmelding skriven av Jakob Skaanes på nettstaden viser.no - Norsk viseforum
**Den norske Bank**, med hovudkontor i Bergen og Oslo, var eit norsk finanskonsern som vart skipa i 1990 ved at Bergen Bank i Bergen og Den norske Creditbank i Oslo vart slege saman. I 2003 gjekk Den norske Bank og Gjensidige NOR ASA saman i selskapet DnB NOR, slik at Den norske Bank opphøyrde som eige selskap; DnB NOR endra namn til DNB i 2011.

Den norske Bank dreiv bank- og finansieringsverksemd, livsforsikring og fonds- og kapitalforvalting. Som fylgje av bankkrisa sist i 1980-åra vart aksjekapitalen i banken skrive ned i 1991 til så godt som inkje i samband med at staten måtte gå inn som storaksjonær for å redde banken. Selskapet Realkreditt, det største norske kredittføretaket på denne tida, vart samstundes slege saman med Den norske Bank. Seinare har statens eigarlut i banken vorte redusert til under 50 %.

Frå 1996 vart Vital Forsikring kjøpt opp av Den norske Bank, og i 1999 vart Postbanken overteken. I 2002 vart den globale kapitalforvaltninga i det svenske Skandia kjøpt for 3,2 milliardar svenske kroner.
Lokala til Den norske forfattarforeining ligg i Rådhusgata 7 i Oslo, i eit av byens eldste hus.
**Den norske Forfatterforening** (**DnF**) er ei foreining for norske skjønnlitterære forfattarar. DnF vart stifta i 1893. Foreininga har til formål å verne og fremje norsk litteratur og å take vare på dei faglege og økonomiske interessene til forfattarane. DnF driv òg internasjonalt solidaritetsarbeid for forfølgde forfattarar. I 2004 hadde foreininga 513 medlemer. Leiaren er frå mars 2012 forfattaren Sigmund Løvåsen.

Stipend og «Det litterære råd»
------------------------------

Den norske Forfatterforening forvaltar ei rad stipend, finansierte av eigne eller statlege middel, for utdeling til medlemer og ikkje-medlemer. *Det litterære råd* har av ni medlemer og gjev innstilling i alle saker av litterær art og ved utdeling av stipend. Blant andre har Paal-Helge Haugen, Svein Jarvoll og Ann Kavli vore leiarar i rådet.

I 1952 meldte 29 forfattarar seg ut av Den norske Forfatterforening og danna Forfatterforeningen av 1952. Denne foreininga gjekk attende til DnF i 1966.

Formenn
-------

(Lista er ikkje fullstendig)

* 1894– Arne Garborg
* 1900–1903 Jacob Breda Bull
* 1910–1913 Hans Aanrud
* 1913–1916 Peter Egge
* 1919 Johan Bojer
* 1928–1933 Ronald Fangen
* 1934 Johan Bojer
* 1935 Peter Egge
* 1923-1928 Arnulf Øverland
* 1936-1940 Sigrid Undset
* 1940–1945 Alex Brinchmann
* 1946–1965 Hans Heiberg
* 1965–1971 Odd Bang-Hansen
* 1971–1975 Ebba Haslund
* 1975–1977 Bjørn Nilsen
* 1977–1981 Camilla Carlson
* 1982–1985 Johannes Heggland
* 1985–1987 Karsten Alnæs
* 1987–1991 Toril Brekke
* 1991–1997 Thorvald Steen
* 1997–1999 Inger Elisabeth Hansen
* 1999–2001 Karsten Alnæs
* 2001–2005 Geir Pollen
* 2005–2012 Anne Oterholm
* 2012-2017 Sigmund Løvåsen
* 2017– Heidi Marie Kriznik

Sjå òg
------

* Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening
* Forfatterforeningen av 1952
* Nordnorsk Forfatterlag
* Den norske Forleggerforening

Referansar
----------

1. 1 2  Stian Johansen (26. mars 2012). ««Løvåsen ny leder i Forfatterforeningen»». Bok&Samfunn. Henta 12. april 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

* DnF si heimeside Arkivert 2011-03-03 ved Wayback Machine.
Radovnadalen
**Radovnadalen** (slovensk *Dolina Radovne*) er ein fjelldal i Dei juliske Alpane i regionen Gorenjska i Slovenia.

Radvonaelva, som vert danna av fleire små elvar frå bredalane Krma og Kot, renn gjennom han. 

Han er omgjeven av dei nordlege delane av Pokljuka-platået, foten av Triglavfjella og den høgaste toppen på Mežaklaplatået, Jerebikovec (1593 moh). Han har vegtilkomst via Kosmačpasset i nord til den nærliggande Mojstrana og ein annan veg fører ned dalen til Bled.

Store grassletter i dalen vert nytta som beitemarker for kyr. Her finst òg mange feriebustader gjennom dalen. 

Den største busetnaden i dalen er Zgornja Radovna med eit av dei eldste tradisjonelle gardshusa i Triglav nasjonalpark. Huset har årstalet 1775 gravert inn i ein av bjelkane og eit skriftleg dokument frå 1672.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Triglav nasjonalpark

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Radovna Valley» frå Wikipedia på engelsk, den 16. april 2009.*

Koordinatar: 46°26′21″N 13°54′2″E﻿
Boyne og Boynedalen sett frå ganggrava Newgrange til Brú na Bóinne.
**Boyne**  (irsk *Abhainn na Bóinne*) er ei elv i Leinster på Irland med ei lengd på 112 km. Ho har sitt utspring ved Trinity Well i Newbury Hall, nær Carbury i County Kildare og renn nordaustuover gjennom County Meath til Irskesjøen utanfor Drogheda. 
Boyne renn gjennom Boynedalen og i elva kan ein mellom anna fiske laks og aure. 

Boyne er forbunde til irsk historie, arkeologi og mytologi. Ho renn nær den gamle byen Trim, Trim Castle, Taraåsen (det gamle hovudsetet til overkongane av Irland), Navan, åsen Slane, Brú na Bóinne (ein arkeologisk stad), Mellifont Abbey og mellomalderbyen Drogheda. I Boynedalen kan ein òg finne andre historiske og arkeologiske monument som Loughcrew, Kells, keltiske kross, borger og meir. Slaget ved Boyne, eit stort slag i irsk historie, fann stad langs Boyne nær Drogheda i 1690 under Williamkrigen i Irland. 

Elva har vore kjend sidan antikken. Den greske geografen Klaudios Ptolemaois teikna eit kart over Irland på 100-talet, som inkluderte Boyne, men då kalla *Bubinda*. Noko seinare kalla Giraldus Cambrensis ho *Boandus*. I irsk mytologi vert det sagt at elva vart danna av gudinna Boann og at Boyne er ei anglisert form av dette namnet. I andre segner var det i denne elva at Fionn mac Cumhail fanga Fiontán, Kunnskapslaksen. 

Ei rekkje kanalar (Boyne Navigation) går om lag parallelt til elva frå nær Oldbridge til Navan. Fleire jernbanebruer og viaduktar kryssar Boyne.

Vikingskip
----------

I 2006 fann ein restane etter eit vikingskip funne nær elveleie i Drogheda under oppmudring av elva. Skipet skal gravast opp sidan det utgjer ein fare for elvefarten.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «River Boyne» frå Wikipedia på engelsk, den 23. oktober 2007.*

Fotnotar
--------

1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 15. januar 2009, henta 23. oktober 2007

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Božena Němcová** (4. februar 1820–21. januar 1862) var ein viktig bøhmisk forfattar av tysk-austerriksk og tsjekkisk opphav.

Liv og virke
------------

### Bakgrunn

Němcová heitte opphavleg **Barbara Betty Pankel**. Foreldra var Johann Pankel, ein kusk som stamma frå Niederösterreich, og Teresie Novotná, ei tsjekkisk tenestejente. Foreldra gifta seg først sommaren etter at ho blei fødd, i Böhmen. Då faren blei tilsett som kusk for grev Karl Rudolf von der Schulenburg og kona hans, hertuginne Katharina Wilhelmine von Sagan, ved slottet Nachod, flytta familien til Ratiborschitz i bøhmisk Skalitz. Mora arbeidde der som vaskekone ved det lokale slottet, der Božena voks opp.

I 1837 gifta ho seg 17 år gammal etter press frå mora med den statlege finanstenestemannen Josef Němec, ein ivrig tsjekkisk nasjonalist. Ekteskapet var ulykkeleg og prega av fattigdom. I 1842 fekk ektemannen ei stilling i Praha, provinshovudstaden i Böhmen. Der kom ho i kontakt med førande krefter innan tsjekkisk nasjonalisme, som František Palacký. 

### Forfattarskap

Statue i Praha
Gravmælet til Božena Němcovás på Vyšehrad gravlund i Praha
Ho byrja å skriva, og brukte det tsjekkiske førenamnet Božena.

I tida 1842-45 skreiv ho særleg eventyr og dikt. Den fyrste publiserte teksten hennar var eit nasjonalt innstilt dikt, *Ženám Českým/An die Tschechischen Frauen* frå 1843. I 1845 gav ho ut *Obrazy z okolí domažlického* (*Reisebilde aus der Gegend von Taus*), og i 1845-47 ulike eventyr og segner ho hadde samla.

På grunn av aktivitetane sine i samband med den mislykka revolusjonen i 1848 blei Josef Němec flytta til Slovakia (som då var del av Ungarn), medan Božena blei verande i Böhmen med dei fire barna deira. Ho vitja mannen, og skreiv òg bøker om slovakiske tema.

I 1855 gav ho ut hovudverket *Babička* (bestemora, tysk *Die Großmutter*), som i mange omstende bar preg av å vera sjølvbiografisk. Boka var inspirert av barndommen hennar i Böhmen. Boka har fått ein viktig plass i tsjekkisk kultur. Etter at forfattaren døydde blei bestemora, heltinna i hovudverket *Babička*, ein tsjekkisk nasjonalromantisk identifikasjonsfigur. Boka er blitt filmatisert fleire gonger.

Němcová døydde av kreft i 1862 og er gravlagd på Vyšehrad gravlund.

Den tsjekkisk-tyske filmen *Tre nøtter til Askepott* frå 1971 er basert på eit av eventyra til Božena Němcová.

Kjelder
-------

1. ↑  «Central Europe Review - Bozena Nemcova's The Grandmother», *www.pecina.cz*, henta 19. desember 2022

* *Denne artikkelen bygger på «Božena Němcová» frå Wikipedia på bokmål, den 19. desember 2022.*

Litteratur
----------

* Berwanger, Katrin: Die szenische Poetik Božena Němcovás. – München: Sagner, 2001
* Morava, Jirí: Sehnsucht in meiner Seele. – Innsbruck: Haymon, 1995
* Tosch, Berta: Zum 100. Geburtstag Božena Němcovás. – i: Österreichische Osthefte 4.1962 – S. 299-401

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Siri Dokken** (fødd 5. juli 1966 i Bærum) er ein norsk avisteiknar og illustratør. 

Siri Dokken er utdanna ved SHKS og har arbeidd som illustratør for bokforlag og reklamebyrå sidan 1991. I 1994 gav ho ut teikneserien *Kongens menn* saman med tekstforfattaren Baard Enoksen. Ho var avisteiknar i vekeavisa *Dag og Tid* i 1994, men har sidan 1995 teikna fast for *Dagsavisen*. Teiknestilen hennar er kjenneteikna av ein flytande, sikker pennestrek. 

I 1994 fekk Dokken og Baard Enoksen Sproing-prisen for teikneserien *Kongens Mann*. I 2005 mottok Siri Dokken den prestisjetunge EWK-prisen for avisteikningane sine. Prisen blir delt ut av det svenske EWK-sällskapet og er oppkalla etter avisteiknaren Ewert Karlsson (1918-2004). Saman med Kari Tinnen vann ho Kultur- og kirkedepartementets debutantpris for barne- og ungdomslitteratur 2010, for *Ulla hit og dit*. I 2011 vann ho prisen for Årets avistegning for teikningen «Folkekongen», som blei presentert i Dagsavisen 17. oktober 2009.

Kjelder
-------

1. ↑  «Siri Dokken i Dagsavisen vant årets avistegning». Norsk Redaktørforening. 12. september 2011. Henta 10. mars 2012.

* Omsett frå Wikipedia på bokmål, innhenta 4. januar 2010 og 12. februar 2019

Bakgrunnsstoff
--------------

* Intervju med Siri Dokken i samband med EWK-prisen Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* KulturNav

 |
**Sirkulær sannsynleg feil** eller **CEP** (frå engelsk *circular error probable*) er ein talindikator for prosjektilvåpen eller missil sitt forventa treffområde, 
og eit mål på presisjonen. Talet vert oppgitt i meter på ein radius rundt målet der halvparten (50 %) av stridshovuda eller prosjektila treff. Med dette fylgjer at eit lågt tal gjev høg presisjon.
Som døme kan nemnast den første amerikanske Pershing-raketten (MGM-31) med CEP på 400 meter, medan den neste versjonen, Pershing-2, hadde CEP på berre 30 meter.

Normalfordeling (bell curve) i tre dimensjoner
CEP byggjer på ei multivariat normalfordeling, men kan også synast ved hjelp av normalfordeling. Sannsynstettleiksfunksjonen til normalfordelinga gjev 

{\displaystyle f(x)={1 \over \sigma {\sqrt {2\pi }}}\,e^{-{(x-\mu )^{2} \over 2\sigma ^{2}}}},
der *μ* er venta verdi (her sentertreff) og *σ* er standardavvik (gjeve i gjennomsnittleg feilradius). Ei grafisk framstilling med feilmargin langs den horisontale aksen 
og talet på treff langsmed den vertikale aksen vil danne ei kurve som minner om ei bjølle – derav det engelske uttrykket *bell curve*. CEP gjev då det prosentvise middelavviket.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Circular error probable» frå Wikipedia på engelsk, den 25. februar 2017.*
**Ernst Heinrich August de la Motte Fouqué** (4. februar 1698–3. mai 1774) var ein prøyssisk general og nær ven av kong Fredrik den store. Fouqué hadde tittelen *Freiherr* (baron).

Han var fødd i Haag i ein gammal normannisk familie. Fouqué vart ein del av hoffet til Leopold I av Anhalt-Dessau i 1706. Som kadett i 3. Infanterie-Regiment i Halle, tok Fouqué del i det prøyssiske felttoget i Vorpommern. Han vart forfremma til *Premier-Leutnant* i 1719, *Stabskapitän* i 1723 og kompanikommandør i 1729.

Fouqué vart ven med kronprins Fredrik II då han vitja han i Küstrin. Etter å ha krangla med Leopold etter at Fouqué ikkje vart forfremma, forlét han Preussen og gjekk inn i teneste for danskane. Då Fredrik inntok trona i 1740 bad Fredrik han kome attende og gjorde han til oberst same år.

Under den første schlesiske krigen i 1742 leia Fouqué ein grenaderbataljon og vart guvernør i Glatz. Han vart generalmajor i 1743 og fekk kommando over eit infanteriregiment eit år seinare. I 1751 vart han generalløytnant.

I 1757 under sjuårskrigen hengde Fouqué den katolske presten Andreas Faulhaber fordi han visstnok hadde oppfordra garnisonen i Glatz til å desertere. Fredrik gav Fouqué kommando over 13 000 soldatar for å forsvare Schlesien mot fiendtlege åtak. I juni 1760 vart den undertalige Fouqué tvungen til å trekke seg attende frå kamp tre gonger mot ein austerriksk styrke leia av Ernst Gideon von Laudon. Då Fredrik gav ordre til generalen om å rykke fram igjen, vart Fouqué slått med 8000 soldatar under slaget ved Landeshut den 23. juli 1760. Han vart skadd tre gonger av sablar, og ville døydd om ikkje stallkaren hans Trautschke hadde varsla dei austerrikske dragonane om at dei angreip ein kommanderande offiser. Då dragonleiaren Voit verna Fouqué og tilbaud han hesten sin, svarte Fouqué: «eg kjem til å skjemme ut den fine salen med blodet mitt» og Volt svarte: «salen min kan berre hauste fordel av blodet til ein helt». Då Fredrik høyrde at Fouqué vart fanga og om åtferda hans, sa han: «Fouqué oppførte seg som ein romar.»

Fouqué vart sleppt fri frå austerrikarane i 1763, då krigen enda. Han var nøydd til å nytte rullestol og følte skam etter nederlaget ved Landeshut, og ønskte ikkje å kome attende til Glatz. I staden trekte han seg attende til Brandenburg an der Havel.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Heinrich August de la Motte Fouqué» frå Wikipedia på engelsk, den 29. desember 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Heinrich August de la Motte Fouqué på Tysk Wikipedia frå 11. desember 2007
	+ MacDonogh, Giles (2001). *Frederick the Great: A Life in Deed and Letters*. New York: St. Martin's Griffin. s. 436. ISBN 0-312-27266-9.
	+ Reiners, Ludwig (1960). *Frederick the Great, a Biography*. Sett om av Translated and adapted from the German by Lawrence P. R. Wilson. New York: G. P. Putnam & Sons. s. 304.

### Referansar

1. ↑  MacDonogh, s. 844
2. ↑  MacDonogh, s. 133
3. ↑  MacDonogh, s. 270
4. ↑  MacDonogh, s. 283
5. ↑  Reiners, s. 208
6. ↑  Buettner, *La Motte Fouqué*, in MacDonogh, p. 295

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* BPN
* NKC

 |
**Heinrich Ludwig Fütterer**, kjend som Heinz Fütterer, (14. oktober 1931–10. februar 2019) var ein tysk friidrettsutøvar frå Illingen i Baden-Württemberg som tevla for Vest-Tyskland, og i OL-samanheng for eit alltysk landslag. Han vart europameister på både 100 meter og 200 meter, fire år seinare vann han EM-gull i 4 x 100 meter stafett. I toppsesongen 1954 tangerte han verdsrekorden på 100 meter til 10,2 sekundar.

Aktiv
-----

Fütterer vart vesttysk meister i lengdehopp i 1949. Han var utteken til Sommar-OL 1952, men fekk ein muskelskade kort før leikane.

Fütterer vann både 100 m og 200 m under europameisterskapen i Bern i august 1954. Den 31. oktober 1954 tangerte han verdsrekorden til Jesse Owens på 100 meter under eit løp i Japan. Elles i 1954-sesongen tangerte han fyrst europarekorden på 200 meter på 20,9, før han så forbetra den til 20,8 sekundar. 

Ein lettare skadd Fütterer vart slått ut i eit mellomheat på 100 meter under sommarleikane i Melbourne i 1956. Han stilte også på det tyske laget på 4 x 100 m stafett, og vart løna med ein bronsemedalje.

Ved den tyske meisterskapen i 1958 vart Fütterer nummer tre på 100-meteren bakom Manfred Germar og Armin Hary. Desse tre sprintarane og Walter Mahlendorf vann gullmedaljen for Vest-Tyskland på 4 x 100 m stafett i EM i friidrett 1958 i Stockholm. Ei veke etter europameisterskapen, 29. august 1958 i Köln, sprang han tredjeetappen då eit vesttysk lag beståande av Martin Lauer, Manfred Steinbach, Fütterer og Manfred Germar sette verdsrekord med 39,5 sekundar.

Fütterer vart vesttysk meister på 100 m i 1951 og 1953-55, samt to gongar på 200 m; 1953-54.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1954 i Bern: Gullmedaljar på 100 m – 10,5, framom Rene Bonino, og på 200 m – 20,9, framom Ardalion Ignatjev
* OL 1956 i Melbourne: Bronsemedalje med Vest-Tyskland på 4 x 100 m stafett
* EM 1958 i Stockholm: Gullmedalje med Vest-Tyskland på 4 x 100 m stafett

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Heinz Fütterer» frå Wikipedia på tysk, den 30. august 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
**Nellie Bly** (5. mai 1864–7. januar 1922), fødd **Elizabeth Jane Cochran** i Cochran's Mills i Pennsylvania, var ein amerikansk journalist og pioner innan undersøkande journalistikk.

Oppvekst
--------

Cochran fekk den fyrste utdanninga si i heimen, men gjekk seinare på skule i Indiana. I 1881 flytta familien til Pittsburgh, og det var der ho debuterte i journalistyrket. I 1885 gav *Pittsburgh Dispatch* ut ein artikkel, *What girls are good for*, der ein ville innskrenke kvinnene si verd til hushaldsarbeid og familie. Til denne artkkelen forfatta den 18-årige Elizabeth eit engasjert svarbrev, som resulterte i at sjefredaktøren tilbaud henne arbeid i avisa og føreslo pseudonymet Nellie Bly etter ein populær song av Stephen Foster.

Journalistkarriere
------------------

Allereie som 22-åring gjennomførte ho ei svært spesiell reportasjereise. Oppdraget hennar var nemleg å prøve å slå Phileas Fogg sin «litterære» rekord på 80 dagar for ei jorda rundt-reise. Dette klarte ho på litt over 72 dagar.

Nellie fekk lage ein artikkelserie om arbeidarjenter, ho skreiv om barnearbeid og skilsmisser, før ho etterkvart vart samfunns- og kunstredaktør. I 1887 reiste ho med mor si til Mexico og sende heim ein serie artiklar om dei sosiale forhalda der, som vart samla i boka *Six months in Mexico*.

Då Bly kom tilbake til USA flytta ho til New York-avisa *The World* der ho utførte ein serie avslørande reportasjar om mentalsjukehus. Gjennom sjølv å spela sinnsjuk blei ho lagd inn på Blackwell Island-asylet. Bly avdekte dårlege tilhøve som førte til sårt trengte endringar på sjukehuset. Med liknande teknikkar skreiv ho mellom anna om livet i slummen og arbeidstilhøve i fabrikkane.

Seinare liv
-----------

Nellie Bly gifta seg med millionæren Robert Seaman i 1895 og trekte seg tilbake frå reportarlivet. Då mannen døydde i 1904 tok ho over styret av selskapa hans. Ho innførte mange av dei reformene ho hadde ivra for for arbeidarane, men gjekk konkurs i 1913.

Seinare tok ho opp att arbeidet som journalist, og dekte mellom anna konferansen for kvinneleg røysterett i 1913 og austfronten under andre verdskrigen.

Ho døydde 57 år gammal av lungebetennelse.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nellie Bly» frå Wikipedia på engelsk, og «Nellie Bly» frå Wikipedia på svensk den 28. desember 2005.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Bly og jorda rundt-reisa hennar på nesteklikk.no[*daud lenkje*]

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Nellie Bly**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE

 |
Koordinatar: 66°14′S 110°11′E﻿

**Nelly Island** er den største og austlegaste av Frazier Islands, som ligg i Vincennes Bay. Frazier Islands vart kartlagd frå flyfoto teken av U.S. Navy Operasjon Highjump i februar 1947. Nelly Island vart vitja den 21. januar 1956 av eit arbeidslag frå Australian National Antarctic Research Expeditions (ANARE) som oppretta ein astronomisk kontrollstasjon der. Ho fekk dette namnet av ANARE fordi det var fleire kjempestormfuglar som hekkar på øya, som heiter *giant petrell* eller *nelly* på engelsk.

Sjå òg
------

* Composite Antarctic Gazetteer
* Antarktiske og subantarktiske øyar
* Scientific Committee on Antarctic Research
* kravområde i Antarktis

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nelly Island» frå Wikipedia på engelsk, den 18. november 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Nelly Island» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Erik «Panzer» Hagen** (fødd 20. juli 1975) er ein norsk fotballspelar. Han er midtstoppar, og er kjend for god fysikk og tøff spelestil.

Klubbfotball
------------

### Vålerenga

Hagen fekk kallenamnet «Panzer» tidleg i tida i Vålerenga. Han og midtstopparkollega Kjetil Wæhler var det beste stopparparet i tippeligaen i sesongen 2004, og Vålerenga sleppte inn berre 22 mål i sølvsesongen, ni færre enn Lyn som var det laget i Tippeligaen som sleppte inn nest færrast det året.

### FK Zenit

Omtrent samstundes med landslagsdebuten blei Hagen seld frå Vålerenga til den russiske klubben FK Zenit i St. Petersburg for om lag 8 millionar kroner. I 2005 spela Hagen 28 seriekampar for Zenit, og fekk 12 gule kort. I januar 2006 blei han vald til visekaptein på laget.

Sommaren 2007 var han ikkje lenger førsteval, og det var klart at Hagen ønskte seg vekk frå FK Zenit etter at den russiske klubben kjøpte ein ny midtstoppar.

#### Wigan

Den 29. januar 2008 signerte Erik Hagen ein leigeavtale med Wigan, noko som sikra han spel i Premier League fram til sesongslutt. Den einaste kampen hans for førstelaget var i eit tap mot Portsmouth.

### Retur til Vålerenga

29. juli 2008 blei Hagen presentert som ny spelar på Ullevål stadion før Vålerengas seriekamp mot Tromsø.

Landslagsspel
-------------

I oktober 2004 debuterte Erik Hagen på det norske landslaget, 29 år gamal. Hagen har spela 28 A-landskampar for Noreg, og scora 3 mål (pr 2. august 2008).

Merittar
--------

**Vålerenga Fotball**

* Cup-meister: 2002
* Nr 2 i Tippeligaen: 2004

**FK Zenit**

* Seriemeister: 2007
* UEFA-cup meister: 2008

**Personlege**

* Erik Hagen fekk i 2004 Kniksen-prisen som Årets Forsvarsspelar og Årets Kniksen.

Kjelder
-------

* Spelarprofil på heimesidene til Vålerenga Fotball Arkivert 2009-05-15 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Fritz Erik Elmsäter**, fødd **Pettersson**, (7. oktober 1919–9. mars 2006) var ein svensk idrottsmann frå Stockholm, aktiv både i friidrott og skiidrott. 

Elmsäter sette uoffisielle verdsrekordar på 3 000 meter hinder i 1943 og 1944. Den 4. august 1944 vart han den fyrste som sprang under 9 minuttar i øvinga då han kom i mål på tida 8.59,6. Åra 1943-46 var han svensk meister i 3 000 meter hinderløp. Han tok sølvmedaljen på distansen både ved friidrotts-EM i Oslo 1946 och ved Sommar-OL i London 1948.

Elmsäter deltok i nordisk kombinert både i Vinter-OL 1948 i St. Moritz, der han vart niandemann, og fire år seinare i Vinter-OL 1952 i Oslo.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1946 i Oslo: Sølvmedalje i 3 000 m hinder - 9.11,0, bakom Raphaël Pujazon (9.01,4)
* OL 1948 i St. Moritz: Nr 9 i kombinert
* OL 1948 i London: Sølvmedalje i 3 000 m hinder - 9.08,2, bakom Tore Sjöstrand (9.04,6)
* OL 1952 i Oslo: Nr 13 i kombinert

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Erik Elmsäter» frå Wikipedia på svensk, den 19. august 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Erik Elmsäter» (på engelsk). Olympedia. Henta 4. mars 2023.
**Erik Münster** (21. april 1930–27. juli 2020) var ein dansk lege og forfattar av bøker og legespalter i aviser og vekeblad. Dr. Erik Münster har gjennom sine faste spalter i fleire år gitt vanlege menneske over heile Skandinavia høve til å få forståelege og oppmuntrande svar på kompliserte, medisinske spørsmål. 

Münster var fødd i København og ferdig utdanna til lege frå Københavns universitet i 1958. Han spesialiserte seg i øyre-, nase- og halssjukdomar og vart i 1969 spesiallege. I åra 1958 til 1975 arbeidde han som sjukehuslege. Frå 1975 og fram til 1996 hadde han sin eigen spesialpraksis i øyre-, nase-, halssjukdomar i den danske hovudstaden.

Ved sida av arbeidet som lege, har Münster sidan 1950-åra hatt ei omfattande verksemd som skribent og brevkasseredaktør ved ei rekkje danske og utanlandske dagsaviser og vekeblad. Münster er i Danmark mest kjend for spalta si om sex og samliv i Ekstra Bladet og for brevkassa i vekebladet Familie Journal. I Noreg har artiklane til doktor Münsters vore publiserte i vekebladet Allers og dagsavisene Telemarksavisa og Bergensavisen.

I 1992 mottok doktor Münster Ekstra Bladets høgste heider for sitt journalistiske virke, Victor-prisen.

Erik Münster gifte seg i 1961 med sjukepleiar Elly Münster. Saman har dei borna Charlotte og Henrik. Sonen Henrik har følgt i fotspora til faren sin og arbeider som lege. Saman med kona Anna-Marie, som også er lege, skreiv dei ei tid legespalte i vekebladet Ude og Hjemme.

Doktor Münster har ein fanklubb i Bergen som heiter *Doktor Münsters medisinske samfunn, avdeling Bergen*.

Litteratur
----------

Bøker skrivne av Erik Münster. Fleire av bøkene er omsett til andre språk som norsk, svensk og islandsk.

* *I fin form ved rattet* (1960)
* *Tjen Penge ved fotografering* (1961)
* *Lær at leve med Deres sygdom* (1964)
* *Menneskelegemet, Naturens mesterværk* (1966)
* *Narkotika, Sandheden om de euforiserende stoffer* (1967)
* *Napoleon - mennesket, elskeren og patienten* (1969)
* *Kønssygdomme* (1970)
* *Sygdomme i øre, næse, mund og hals* (1970)
* *Lægebrevkassen* (1970)
* *Underlivssygdomme hos kvinder* (1970)
* *Det Bedstes store lægebog* (1973)
* *Er det noe i veien med magen?* (1973)
* *Mine kære patienter* (1978)
* *Amerikanske præsidenter* (1984)
* *Kronede hoveder* (1984)
* *Peter Asschenfeldts lægeleksikon* i 10 bind (1986-1988)
* *Mavesygdomme* (1987)
* *Prostata, undgå kniven* (1995)
* *Seksualitet og samliv - en gennemgang af seksualitetens glæder og problemer* (1997)

I tillegg har Erik Münster vore redaktør og medforfattar i andre publikasjonar.

Kjelder
-------

1. ↑  Nanna Bay Madsen (28. juli 2020), «Erik Münster er død», *ekstrabladet.dk* (på dansk)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel i Ekstra Bladet i forbindelse med Münsters bortgang.
* Doktor Münsters medisinske samfunn, avdeling Bergen
* Danmarks Radios omtale i samband med 75-årsdagen.
* Artikkel om Erik Münster hos Dagbladenes Bureau[*daud lenkje*]
* Artikkel fra Information i samband med Münsters 80-årsdag.
* Artikkel i Den store danske - Gyldendahls åbne encyclopædi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF

 |
|  |
| --- |
| **Hektordelfin** |
| HektordelfinHektordelfin |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av Hektordelfin Utbreiinga av Hektordelfin |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Klauvdyr Artiodactyla |
| **Familie:** | Delfinfamilien Delphinidae |
| **Slekt:** | *Cephalorhynchus* |
| **Art:** | **Hektordelfin** *C. hectori* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cephalorhynchus hectori***Van Beneden, 1881 |

**Hektordelfin** (*Cephalorhynchus hectori*) er ein delfin som lever i havet rundt Sørøya på New Zealand. Han er den minste av havdelfinane og den minste av alle kvalartane. Delfinen tilhøyrer slekta flekkdelfinar, som saman med resten av delfinane tilhøyrer tannkvalane.

Skildring
---------

Hektordelfinen blei først oppdaga av vitskapen i 1869. Han blir vanlegvis kring 1,2-1,5 meter lang, og vekta ligg normalt på ca. 35-60 kg (i snitt ca. 48 kg). Delfinen er særs sjeldan og endemisk for kysten av New Zealand, der han eksisterer i tre genetisk distinkte populasjonar: Ein langs vestkysten av Nordøya , ein langs veskysten og ein langs austkysten av Sørøya. På New Zealand vert rekna han som eit nasjonalsymbol, saman med kiwifuglen.

Delfinen er ein liten småtjukk symjar som gjerne ligg rett under havoverflata. Ryggfinnen er rund og heilt svart.

Også halefinnen, kinna og sveivene er svarte. Over nakken, like ved blåseholet, har han òg ei smal svart stripe. Buken er kvit, og den kvite fargen held fram i ei stripe opp langs sidene til delfinen. Resten av kroppen er blågrå, nesten same farge som havet når det er overskya.

Hektordelfinen skil seg òg frå dei fleste andre delfinar gjennom å ha ein relativt liten snute, kort kropp, og ein kort tjukk hale, nesten som nisene. Det er vanskeleg å sjå skilnad på hoer og hannar.

Åtferd
------

Hektordelfinen er eit flokkdyr som gjerne dannar små grupper på 2-12 individ. Gruppene er ikkje eigenlege familiegrupper som hos spekkhoggarane, men heller laust samansette grupper der dyra ofte skiftar til ei ny gruppe.

Hektordelfinen kan truleg bli kring 20 år gammal. Hoa vlir kjønnsmogen når ho er mellom 7 og 9 år og kan berre få avkom kvart 2. eller 3. år. Som regel føder hoene berre 4-6 ungar i løpet av livet.

Hoa føder som regel seint på vårparten eller tidleg på sommaren (når det er haust og vinter i Noreg). Ungen blir fødd med halen først. Mora hjelper ungen opp til overflata, der han raskt lærer seg pusteteknikken for å overleva. Kalven er ca. 76 cm lang når han blir fødd.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hektordelfin» frå Wikipedia på bokmål, den 3. oktober 2016.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
		- Boris Culik. 2003. Arkivert 2007-02-03 ved Wayback Machine. «Cephalorhynchus hectori (P.-J. van Beneden, 1881)». Arkivert 2007-02-03 ved Wayback Machine. CMS Arkivert 2007-02-03 ved Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things
* ITIS

 |
Magnus Eikrem i 2012
**Magnus Wolff Eikrem** (fødd 8. august 1990) er ein norsk fotballspelar frå Molde som har spelt for Molde Fotballklubb i periodane 2011-13 og sidan 2018. Han er midtbanespelar, kjent som ein framifrå playmaker.

Karriere
--------

### Klubbspel

Eikrem var med i junioravdelinga til Manchester United, men kom aldri på fyrselaget. Frå 2011 til juni 2013 var Molde-spelar, deretter eit halvår i SC Heerenveen. Etter eitt års mislukka opphald i Cardiff City, skreiv han i januar 2015 kontrakt med Malmö FF. Her var han med om å vinne Allsvenskan i 2016 og i 2017. 25. juli 2018 var han tilbake i Molde FK. Her var han ein sentral spelar då laget i 2019 lukkast vinne den norske fotballserien. 1. mai 2022 kunne han som kaptein lyfte kongepokalen etter Molde slo Bodø/Glimt med 1-0 i cupfinalen.

### Landslagsspel

I tida frå 15. januar til 31. august 2016 deltok Eikrem i 17 av Noregs landskampar, utan å kome på skåringslista.

### Merittar

* Svensk seriemeister: 2016 og 2017 for Malmö FF
* Norsk seriemeister: 2019 for Molde FK
* Norsk cupmeister: 2021/22 for Molde FK

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Magnus Wolff Eikrem» frå Wikipedia på tysk, den 2. mai 2022.*
* eu-football
Magnetresonanstomograf
MR-bilete av hjernen.
**Magnetresonanstomografi**, eller **MR**, (engelsk **Magnetic Resonance Imaging**, **MRI**) er ein medisinsk teknologi for avbilding av indre organ, basert på at ulike kroppsvev i forskjellig grad lèt seg magnetisera i eit sterkt magnetfelt, og sender ut forskjellig stråling når dei blir påverka av radiobølgjer i eit slikt magnetfelt. Ei MR-maskin inneheld i hovudsak ein svær, ringforma magnet, fleire radiosendarar og radiomottakarar, og datautstyr for tolking av dei mottekne signala i høve til dei utsende signala.

Undersøking med MR kan gje nøyaktige, tredimensjonale bilde av dei indre organa og blodflyten i kroppen, og kan visa om organa har normal eller unormal form og funksjon. Dette kan vera til stor hjelp når ein lege skal stilla ein diagnose, og stadig fleire pasientar blir undersøkte med MR for påvising av brester i bein og bindevev, diagnose av kreft, undersøking av blodåre- og hjartefunksjon, med meir.

MR vert ofte utført med ei MR-maskin åleine, utan hjelp av noko legemiddel. Sidan byrjinga på 1990-talet har ein tatt i bruk ulike kontrastmiddel for å framheva bestemte organ eller vev i magnetresonanstomografi. Desse midla inneheld paramagnetiske metall som gadolinium eller mangan, som påverkar magnetiseringsevna til kroppsvevet og dermed radiostrålinga i MR-maskina. Slike kontrastmiddel følgjer i hovudsak blodet gjennom kroppen slik at organ med unormal blodflyt lett kan identifiserast. Dette kan til dømes vera svulstar som oftast har annleis sirkulasjon enn vevet rundt seg, det kan vera hjerneskader som gjer at blod frå hjartet slepp rett inn i hjernen i staden for å filtrerast gjennom blod-hjernebarrieren, eller innsnevra blodårer som gjer at blodforsyninga er for dårleg i t.d. hjartet ved hjartesjukdom.

Av nyare utvikling er *cine-MR*, vising av data som levande film. Tidsoppløysinga er framleis låg.

Sjå òg
------

* NMR – nukleærmagnetresonans
* Magnetisme
* Koarktasjon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Magnus Madsson Dagestad** (13. august 1865–2. april 1957) var kunsthandverkar frå Voss og styrar ved Norsk Kunsthandverksskule som han sjølv grunnla i 1920. Som ung var han elev hjå den landskjende treskjeraren Lars Kinsarvik. Kinsarvik henta inspirasjon frå den gamle norrøne ornamentikken, den såkalla drakestilen, som også Magnus Dagestad vart mykje oppteken av.

På ei utstilling i Paris i 1889 fekk han bronsemedalje for møblar med treskurd. Han stilte også ut av arbeida sine på verdsutstillinga i Chicago. Saman med den fyrste kona si, brukskunstnaren Helena Dagestad, bygde han seg verkstad på Voss. Dei vart landskjende for utskorne og dekorerte møblar og bygningar. I 1920 grunnla Magnus Dagestad Norsk Kunsthandverksskule, og han var styrar for skulen til han gjekk av for aldersgrensa i 1935.
I 1950 opna Magnus Dagestad sjølv eit lite museum over arbeidet sitt. Museet er seinare utvida med nybygg og utstillingsrom.

Magnus Dagestad var spelemann attåt, og har ni nedskrifter i Hardingfeleverket, ved Arne Bjørndal.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside til Magnus Dagestad-muséet. Arkivert 2007-06-29 ved Wayback Machine.
* Ole Didrik Lærum: *Magnus Dagestad - Treskjerar, spelemann og livskunstnar.* Det norske samlaget 1989. ISBN 82-521-3440-8
* Norsk biografisk leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* KulturNav

 |
**Bachelor** (norsk eigenleg **baccalaureus**) er ei universitetsgrad som blir delt ut etter den første syklusen med høgare utdanning i mange land, først og fremst i dei engelsktalande landa. Som eit resultat av Bologna-prosessen har fleire, ikkje-engelsk-talande land, også Noreg, tatt i bruk den engelske tittelen «bachelor» for den første delen av ei høgare utdanning. I Noreg vart grada bachelor innført i 2003 og blir tildelt etter tre år med studiar tilsvarande 180 studiepoeng. Dette er ofte også ei grad som gjer studentane klare til arbeidslivet.

Bachelor er den engelske skrivemåten for den tradisjonsrike grada baccalaureus, ei lågare grad brukt ved europeiske universitet sidan mellomalderen. Grada eksisterte ved Københavns Universitet, som då var det einaste universitetet i Danmark-Noreg, frå 1479 til 1775, og vart i hovudsak brukt ved det filosofiske fakultetet.
I samband med at grada vart innført att i 2003 gjekk eit mindretal i Språkrådet inn for å bruke det latinske namnet baccalaureus (med hokjønnsforma baccalaurea) i staden for den engelske skrivemåten. Språkrådet sitt fleirtal foreslo namnet «kandidat», men regjeringa valde å ikkje ta innstillinga frå Språkrådet til følgje.

EU
--

Innanfor EU-systemet (Bologna-prosessen) seier ein gjerne at bachelorgrada er første syklus på universitetsnivå.

Ei fullført bachelorgrad er normalt eit opptakskrav til mastergradsstudiar (andre syklus). På mastergrada kan ein bygge på vidare med ei doktorgrad (tredje syklus), som er toppen av utdanningshierarkiet i Noreg.

USA
---

Bachelorgrada er i USA, Canada, og Skottland ei fireårig universitetsgrad, medan i England, Wales og andre engelskspråklege land er den treårig eller blir gitt som ei fireårig grad med tillegget «honours» (hon.) Ei «honours degree» er der ein føresetnad for å gå vidare med studiar på høgare nivå. Treårige bachelorgrader frå f.eks. India kan vere vanskelege å få godkjende som tilstrekkeleg grunnlag for studiar på høgare nivå i desse landa. Det er heller ikkje gitt at den treårige bachelorgrada frå Europa blir godkjend som eit likeverdig grunnlag med dei fireårige bachelorgradene ved søknad til studiar på høgare nivå, men dette begynner å bli meir vanleg. 

Det kan vere forskjellar i utdanningssystema i ulike land, både i forhold til intensivitet og kva krav som blir stilt til breidde og djupnekunnskapar for eksamen i dei ulike skuleslaga. Ein bør difor vere varsam med å samanlikne grader mellom land berre baset på namnet på grada.

Døme på bachelorutdanningar
---------------------------

* sjukepleie
* bioingenør
* bachelor i ingeniørfag
* bachelor i teknologi / realfag / teiknspråk og tolking / statsvitskap

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bachelor in Europe Arkivert 2017-06-18 ved Wayback Machine.
* Making Sense of ‘Bologna Degrees’

Sjå også
--------

* Mastergrad

Referansar
----------

1. ↑

* *Denne artikkelen bygger på «Bachelor» frå Wikipedia på bokmål, den 2. mars 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
Koordinatar: 72°S 72°W﻿

**Bachisen** er ein isbrem med uregelmessig form og ei lengd på kring 70 km som ligg i ei bukt sør på Aleksanderøya mellom Berlioz Point og Rossini Point. Isbremmen ligg opp mot sørsida av Beethoven Peninsula, langs med nokre mindre halvøyar og bukter (Weberfjorden, Boccherinifjorden etc.) Bachisen ligg òg på nordsida av Monteverdi Peninsula. Ein mindre bukt her vart først nedteikna på kart frå U.S. Antarctic Service, som utforska den sørlege delen på Aleksanderøya frå lufta og frå bakken i 1940. Isbremmen vart skissert av Derek J.H. Searle frå Falkland Islands Dependencies Survey i 1960 frå flyfoto tekne av Ronne Antarctic Research Expedition i 1947–48. Han vart namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee etter den tyske komponist Johann Sebastian Bach.

I 2009 vart Bachisen oppført som ein av fem isbremmar på Den antarktiske halvøya som ikkje var i tilbaketrekking, men sidan den nærliggande Wilkinsisen trekkjer seg sørover, er det eit teikn på at Bachisen kan vere den neste som kjem i faresonen.

Kjelder
-------

1. 1 2  A. J. Cook; D. G. Vaughan (2009). «Ice shelf changes på Antartic Peninsula» (PDF). *The Cryosphere Discussions* **3**: 579–630.

* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Bachisen» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |