recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**The Unrelated Segments** var eit amerikansk garasjerockband frå Taylor i Michigan, aktive mellom 1966 og 1969. Gruppa var eit populært band i Michigan, og vart kjend i regionen for songen «Story of My Life».

Historie
--------

Kjerna i Unrelated Segments vart leia av vokalisten Ron Stults, og sologitaristen Rory Mack. Dei hadde spelt i lag i eit kortvarig band kalla The Village Beaus. Stults og Mack byta mellom grupper då ein annan musikar, rytmegitaristen John Torok, inviterte dei to og bassisten Barry Van Engelen og trommeslagaren Andy Angellotti, til å spele i lag. Gruppa eksperimenterte med akkordmønster og gitarriff, medan dei spelte populære songar. På den andre øvinga deira i lag, skreiv Stults og Mack den mest suksessrike songen til bandet, «Story of My Life». To veker etter øvinga var bandet offisielt danna og byrja å spele lokalt.

Den 26. november 1966 gjekk dei inn i United Sound studio for å spele inn debutsingelen sin med «It's Unfair» på B-sida. Innspelinga vart fullført på tre og ein halv time. I februar 1967 vart «Story of My Life» gjeven ut på singel for HBR og vart ein massiv hit i Detroit-området. Dei vart òg mykje spelt andre lokale område i Midtvesten. Den avgrensa marknadsføringa og distribusjonen til selskapet deira gjorde at singelen aldri slo gjennom nasjonalt. Sommaren same året gjekk The Unrelated Segments i studio att for å spele inn singelen «Where You Gonna Go?», ein annan lokal hit. Dette gjorde at dei fekk vere oppvarmingsband for artistar som Spirit, Spencer Davis Group og Jeff Beck Group, The Who og MC5.

«Cry, Cry, Cry» kom ut sommaren 1968, men vart ikkje like populær som forgjengarane. Angellotti fekk kort tid etter sparken frå bandet og vart erstatta av Ron Fuller. Etter Van Engelen vart trekt ut til militærteneste i Vietnam tidleg i 1969 henta The Segments inn ny gitarist, Daryl Gore, og Torock flytta til bass. Etter å ha endra namn til berre The U.S. spelte dei inn nokre songar som selde dårleg før dei gav seg. Bandet oppstod på nytt og endra namn til Lost Nation og spelte inn for Motown-selskapet Rare Earth.

Diskografi
----------

* «Story of My Life» med «It's Unfair» - HBR 514 (1967)
* «Where You Gonna Go» med «It's Gonna Rain» - Liberty 55992 (1967)
* «Cry, Cry, Cry» med «It's Not Fair» - Liberty 56052 (1968)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Unrelated Segments» frå Wikipedia på engelsk, den 4. mai 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Jason Ankeny. «Unrelated Segments - Biography». *allmusic.com*. Henta 4. mai 2018.
2. ↑  «Unrelated Segments». *60sgaragebands.com*. Henta 4. mai 2018.
3. ↑  David A. Carson. «Grit, Noise & Revolution: The Birth of Detroit Rock 'N' Roll». *Google.com*. Henta 4. mai 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Kart over dei romerske inndelingane av Irland og Skottland med *Scoti* vist som ei stammegruppe nord på Irland
Kart frå 1654 der *Scotia* blir brukt for Scotland og *Hibernia/Ivverna* for Irland
**Scotia** er eit latinsk stadnamn avleidd frå *scoti* eller gælarar, ei folkegruppe frå Irland og dagens Skottland. Det var opphavleg eit latinsk namn på landet der desse folka heldt til, og er fyrst dokumentert seint på 200-talet. Frå 800-talet byrja tydinga av omgrepet til å gå over til å visa til den delen av øya Storbritannia som låg nord for Firth of Forth: Kongeriket Skottland. I seinmellomalderen var det blitt det vanlege latinske namnet på Skottland.

Scotia blei opphavleg brukt som eit namn for Irland, til dømes av Adomnán i livssoga om heilage Columba frå 600-talet. 
Under Den skotske sjølvstendekrigen nytta kong Robert I av Skottland (Robert the Bruce) og Domhnall Ua Néill namna *Scotia Maior* (Stor-Scotia) om Irland og *Scotia Minor* (Vesle Scotia) om Skottland. Etter 1000-talet blei Scotia hovudsakleg brukt om Skottland.

Avleiingar
----------

Dei romanske namna på Skottland er avleidde frå «Scotia», som det franske namnet *Écosse*. Også germanske namn på Skottland viser til skottane eller *scoti*. Berre keltiske språk nyttar namn med ei anna avleiing, frå namnet Alba.

Namnet er blitt brukt om fleire andre stader, som den kanadiske provinsen Nova Scotia, som tyder 'Ny-Skottland' og busetnadane Scotia i New York og Scotia i California i USA.

Det blei brukt om skuta ein brukte til Scotia-ekspedisjonen i Antarktis i 1902–04. Fleire stader i Antarktis blei kalla opp etter skuta, som Scotiahavet, Scotia Bay og Scotiaplata.

Scotiabank er handelsnamnet for ein bank i Nova Scotia.

Pride Scotia har vore namnet på pride-markeringar i Skottland sidan 2004.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Duffy, Seán. *Medieval Ireland: An Encyclopedia*. Routledge, 2005. s. 698

* *Denne artikkelen bygger på «Scotia» frå Wikipedia på bokmål, og «Scotia» frå Wikipedia på engelsk den 5. september 2022.*
**Eklog** (gresk ἐκλογή *eklogḗ* «utval» eller «val», latinisert *ecloga*) er eit omgrep frå antikken sin litteratur med grunntydinga «eit utvald stykke» (utval, sitat) frå ein lengre litterær tekst eller frå eit einskild omfangsrikt dikt.

I litteraturen
--------------

Fleirtalsformen *eclogae* frå romersk lyrikk stod opphavleg berre for «utvalde dikt», men omgrepet blei under humanismen misforstått som ein litterær form, og i seinare språkbruk blir *eklog* ofte nytta som synonym for hyrdedikt.

Dei mest kjende dikta som i dag går under beteikninga *eklog* stammar frå Vergil. 

Statius frå det første hundreåret etter Kristus omtalte einskilde dikt i samlinga *Silvae* som *egloga*; han er den første romerske diktaren som nytta omgrepet for eigne verk.

I musikken
----------

Omgrepet blir òg nytta om pastoral musikk. Dei første viktige døma er pianoverk av tsjekkaren Václav Tomášek. Mellom komponistar som har nytta omgrepet i titlar er Jan Václav Voříšek, César Franck, Franz Liszt (i den første boka av Années de Pèlerinage), Antonín Dvořák, Gerald Finzi, Vítězslav Novák og Egon Wellesz. Igor Stravinskij gav andre og tredje sats av *Duo Concertant* (1932) titlane «Eclogue I» og «Eclogue II». Mellomsatsen av den tresatsige *Ode* (1943) har òg tittelen «Eclogue».

Litteratur
----------

* Alfonso Traina: *ecloga* i *Enciclopedia Virgiliana*, bind 2, Instituto della Enciclopedia Italiana, Roma 1985, s. 165
* Heathcote William Garrod: *Varus and Varius* i *The Classical Quarterly* 10, 1916, s. 206–221, nærare: 218–221
*Må ikkje forvekslast med vitskapen astronomi.*
Astrologisk klokke i Venezia.
**Astrologi** er eit læresystem som hevdar at det finst samband mellom plasseringar mellom solsystemets planetar, sola og månen og hendingar i menneska sine liv. Ordet «astrologi» kjem frå gresk αστρολογία, frå άστρον, *astron*, («stjerne») og λόγος (*logos*), «lære, systematisk tanke eller tale».

Historie
--------

Astrologien kjenner vi allereie frå Babylon. Fram til mellomalderen var det same disiplin som astronomien. Stort sett alle mytologiar har sett på stjernehimmelen, og brukt kunnskap om sol, måne og dei nære planetane som grunnlag for mytologiske verdsbilete.

Astrologiens tankegang
----------------------

Den grunnleggjande tanken bakom astrologien er vanlegvis nokre av desse:

* Lagnaden/Gud har bestemt liva våre og skrive om det i stjernene, i form av avstand, vinklar og liknande.
* Våra liv og våre karakterdrag blir påverka av korleis himmellekamane er plassert i viktige tidspunkt i liva våre
* Mennesket er eit spegelbilete av universet - makrokosmos. Det som finst i det eine må også finnast i det andre.

Astrologi spela ein sentral rolle innom magi og alkymi under antikken og langt inn i moderne tid.

Astrologisk utrekning
---------------------

Vestleg horoskop
Planetteikn
Astrologien går ut på at ein ser dels kva stjerneteikn dei ni «planetane» månen, Merkur, Venus, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus, Neptun, Pluto, og Ascendenten og Medium coeli ligg i ved fødselsaugneblinken, og kva tilhøve planetane stod til kvarandre i. Horoskopet er inndelt i dei tolv teikna og kvart teikn er 30 gradar. Ein reknar også ut vinklar mellom dei ni planetane, ascendenten og medium coeli slik som stjernehimmelen såg ut. Ein deler også inn horoskopet i 12 delar som vert kalla husa i zodiaken.

Kritikk
-------

I moderne tid har vitskapen sett astrologien som ein rein pseudovitskap.

Kjelder
-------

* «Astrologi» på Svensk Wikipedia»

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC
* NDL

 |
NGC 4414, ein typisk spiralgalakse i stjernebiletet Berenikes hår, kring 56 000 lysår i diameter og kring 60 millionar lysår borte.
**Astrofysikk** (av gresk *astro*,'stjerne' og *physis* (φύσις), 'natur') er ei grein i astronomi som omfattar fysikken om korleis forskjellige himmellekamar påverkar kvarandre, i motsetnad til den klassiske astronomien (astrometri og himmelmekanikk) som omhandlar posisjonen og rørslene til himmellekamane. Fysikken omhandlar i hovudsak temperatur, ljosstyrke, tettleik og kjemisk samansetning i forskjellige himmellekam som galaksar, stjerner, planetar, ekstrasolare planetar, og interstellare medium.

Grunnlaget for astrofysikk er først og fremst spektralstudiar, men òg måling av lysintensitet. Av spesiell tyding er studiet av sola, sidan ho er den einaste stjerna der ein kan detaljstudere overflatefenomen. I den teoretiske astrofysikken prøver ein ut frå kjende fysiske lover ved hjelp av matematiske metodar å utvikle modellar og mekanismar som forklarer dei astrofysiske observasjonane.

Sjå òg
------

* Kosmisk stråling
* Partikkelakselerator

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger delvis på «Astrophysics» frå Wikipedia på engelsk, den 18. mars 2011.*
* «Astrofysikk», *Store norske leksikon*, 21. mars 2015


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* NDL

 |
**Lawrence Joseph Mullen Jr.** (fødd 31. oktober 1961) er ein irsk musikar og skodespelar, mest kjend som trommeslagar og originalt medlem i rockebandet U2. Den særeigne, nesten militante trommestilen til Mullen kom av at han spelte i marsjband som barn. Somme av dei mest kjende bidraga hans i U2-katalogen er mellom andre «Sunday Bloody Sunday», «Pride (In the Name of Love)», «Where the Streets Have No Name», «Zoo Station,» «Mysterious Ways» og «City of Blinding Lights».

Mullen vart fødd og voks opp i Dublin og gjekk på Mount Temple Comprehensive School, der han var med å skipe U2 i 1976, etter å ha hengt opp ein lapp på oppslagstavla på skulen. Mullen har vore medlem av bandet sidan starten og spelt på 14 album med dei. Mullen har òg arbeidd på ei rekkje sideprosjekt gjennom karrieren. I 1990 produserte han songen til det irske herrelandslaget i fotball, «Put 'Em Under Pressure», i høve fotball-VM 1990. I 1996 arbeidde han med U2-kollegaen Adam Clayton på ei dance-innspeling av «Theme from *Mission: Impossible*». Mullen har sporadisk vore skodespelar i filmar, mellom anna *Man on the Train* (2011) og *A Thousand Times Good Night* (2013).

Som medlem av U2 har han vore involvert i filantropiske saker gjennom heile karrieren, inkludert Amnesty International. Han har motteke 22 Grammyprisar og har blitt innlemma i Rock and Roll Hall of Fame. I 2016 rangerte *Rolling Stone* Mullen som den 96. beste trommeslagaren gjennom tidene.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Larry Mullen jr.» frå Wikipedia på engelsk, den 21. november 2020.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Colombaro, Sherry. «Larry Mullen Jr. profile at atu2.com». U2 Online. Henta 21. november 2020.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell U2-nettstad
* Larry Mullen jr. ved The Internet Movie Database (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Eksitasjon** i kjemi er å heve eit eller fleire av elektrona i eit atom til ein høgare energitilstand. Dette gjer elektronet mindre stabilt og det vil ofte falle raskt tilbake til *grunntilstanden*, som er den mest stabile og lågaste energitilstanden i eit system. Men elektronet kan òg bli teke opp av ein akseptor (ofte eit protein). Dette skjer i både fotosystem I og fotosystem II i fotosyntesen. Elektron kan eksiterast til dømes ved hjelp av UV-lys, men er avhengig av at strålinga som treffer elektronet har nøyaktig riktig bølgjelengd for at det skal kunne eksiterast til ein utanforliggande orbital. Dette skuldast at orbitala finn seg i avgjorde avstandar frå kvarandre (målt i energi). Denne prosessen gjev opphav til linjespektrumet til eit atom. Viss systemet får tilført nok energi kan det òg brytast heilt i stykke. 

Det er eksiteringa som gjev opphav til polarlys. 

I elementærpartikkelfysikken er eit system av kvarkar, dvs. ein hadronisk partikkel, eksitert når det vert ført til ein høgare energitilstand. Slike eksiterte system gjev ein ofte eigne namn, t.d. kan deltaresonansar reknast som eksiterte nukleon.

Sjå òg
------

* kvantekjemi
* kvantefysikk

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Eksitasjon» frå Wikipedia på bokmål, den 19. august 2012.*

* eksitere. (23.06.2009) I *Store norske leksikon*. Henta frå:
|  |
| --- |
| **Fregattstormsvale** |
| FregattstormsvaleFregattstormsvale |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Fregattstormsvale Utbreiinga av Fregattstormsvale |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Stormsvalefamilien Hydrobatidae |
| **Slekt:** | ***Pelagodroma*** |
| **Art:** | **Fregattstormsvale** *P. marina* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Pelagodroma marina***Latham, 1790 |

**Fregattstormsvale** (*Pelagodroma marina*) er ein liten sjøfugl i oseansvalefamilien Oceanitidae. Dette er einaste medlemmen i den monotypiske slekta *Pelagodroma*.

Utbreiing
---------

Fregattstormsvaleegg
Fregattstormsvala hekkar på avsidesliggande øyar i Sør-Atlanteren, som Tristan da Cunha og øyar utanfor Australia og New Zealand. Det finst dessutan nordatlantiske koloniar på Kapp Verde, Kanariøyane og Selvagensøyane. Ho hekkar i koloniar nær havet og legg eit enkelt kvitt egg. Utanom hekketida held dei seg til havs.

Skildring og levesett
---------------------

FregattstormsvaleFoto: Wikipedia-brukar Aviceda

Fregattstormsvala er 19-21 cm i lengd med 41-44 cm vengespenn og ei gjennomsnittleg vekt vekt på 60 gram. Ho har bleikbrun til grå rygg, overgump og venger med svarte vengefjør. Ho er kvit under, i motsetnad til andre nordatlantiske petrellar, og har eit kvitt andlet med ei svart augemaske omtrent som ei symjesnipe. Denne distinkte fjørdrakta gjer ho enkel å identifisere på sjøen.

Fregattstormsvala er strengt pelagisk utanfor hekketida, og dette, saman med dei ofte bortgjøymde hekkeplassane, gjer denne petrellen vanskeleg å observere frå land. Berre ved kraftige stormar kan denne arten bli pressa inn imot fastlandet. Det har vore ein handfull observasjonsrapportar på arten i Vest-Europa, frå Frankrike, Storbritannia og Nederland.

Denne stormsvala er strengt nattleg på hekkeplassar for å unngå predasjon av måsar og joar, og vil jamvel unngå å lande på klåre, månelyse netter. Som dei fleste petrellane, er evna til å gå avgrensa til eit kort hopp inn i hòla. Dei hekkar i store og tette koloniar. Ei av Chatham-øyane har ein koloni på ca. 850 000 par, verdspopulasjonen er estimert til 4 millionar individ. 

Desse strengt pelagiske fuglane har ei direkte glideflukt, og vil vandre på vassoverflata når dei plukkar planktonisk føde opp frå havoverflata. Dei er svært sosiale, men følgjer ikkje skip.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «White-faced Storm Petrel» frå Wikipedia på engelsk, den 1. juni 2012*
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Pelagodroma marina[*daud lenkje*]*. Henta frå  den 1 juni 2012.

### Referansar

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar, bilete og lydopptak av fregattstormsvaler hos Internet Bird Collection

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur

 |
**Eksogen** betyr *som kjem utanfrå*. I ein økonomisk modell er det slik at dei eksogene variablane til saman bestemmer dei endogene variablane i modellen. Eksogene variablar har talverdiar som er gjevne av faktorar som ikkje blir studert nærare i modellen. Vi kan seie at dei eksogene variablane er dei tala vi «puttar inn» i modellen.

For å finne ut kor mange eksogene variablar det er i ein modell, kan ein som ein *tommelfingerregel* telje kor mange variablar og likningar vi har. Differansen mellom desse er talet på eksogene variablar. 

*Døme*: Vi har tre variablar (X, Y og Z) og to likningar. Da må éin av variablane (3 - 2 = 1) veljast eksogent, fordi to likningar berre kan bestemme to ukjende.
Denne «teljeregelen» kan i mange tilfelle seie oss kor mange eksogene variablar modellen har, men han kan ikkje fortelje oss noko om kva for variablar som må veljast eksogent. Det er berre i særtilfelle at kven som helst av variablane kan veljast eksogent. 

Teljeregelen kan ikkje brukast dersom likningane er lineært avhengige. Eit døme er likningane x + 2y = 6 og 2x + 4y = 12. Den andre likninga gjev akkurat den same informasjonen som den første (er berre multiplisert med to). Dette likningssettet har éin eksogen variabel, anten x eller y. Dersom den eine av desse blir valt eksogent, blir den andre bestemt endogent. Vel vi til dømes x eksogent som 4, må y vera lik 1.

Ein modell med mange eksogene variablar, er ISLM-modellen. Der er dei eksogene variablane dei verkemidla (t.d. pengemengde og offentlege utgifter) som styresmaktene kan bruke for å påverke økonomien.

Sjå òg
------

* Endogen
* Økonomisk modell
* Likningssystem
* Fridomsgrad
Solur ved Greenwich Royal Observatory med middagsmerke danna av ein analemma.
**Middag** er det tidspunktet i løpet av døgnet då sola står høgast på himmelen, det vil sei på den nordlege halvkula passerer meridianen i sør, og på den sørlege halvkula i nord. *Sann middag* refererer til den verkelege sola, medan *middelmiddag* syner til middelsola. Av praktiske årsaker vert den borgerlage middagen sett til når middelsola passerer ein normalmeridian, som er vald felles for fleire land, slik at dei har same tidssone.

*Middagshøgda* er høgda til sola over horisonten ved middag. *Middagslinja* er skjeringslinja mellom meridian- og horisontplanet. Endepunkta til linja er sørpunktet og nordpunktet på horisonten.

Det motsette av middag er midnatt.

Kjelder
-------


* «Middag: astronomi», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
* «Middagshøyden», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
* «Middagslinjen», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Astronomisk middag**
**Ekornes ASA** (OSE: EKO) er ein norsk møbelprodusent med hovudavdeling i Sykkylven. Ekornes er mest kjend for varemerka Stressless og Svane, og sel møblar i over 40 land, blant anna gjennom eigne salselskap.

Historie
--------

Ekornes vart starta i 1934 av Jens E. Ekornes som J. E. Ekornes Fjærfabrikk, fyrst med produksjon av fjører til møblar og madresser, men snart utvikla ein produksjon av madrasser, og dei fekk produktnamnet Svane. 

I 1946 reiste Jens E. Ekornes til USA arbeidde ved ein madrassfabrikk for å lære meir om faget; han hadde òg tidlegare vore i USA. Tilbake i Sykkylven same året hadde han med seg òg nye maskiner frå USA. Året etter vart produksjonen av møbleldelar sett i gang. 
der han 

På 1950-talet var madrassproduksjonen utvida, og Ekornes sette i gang produksjon av skumplast. 

I siste halvdelen av 1960-talet tok produksjonen av salongmøblar til. Då satsa ein òg sterkt på marknadsføring, bl.a. med brosjyrer direkte sende til husstandane. 

I 1970 kutta Ekornes ned talet på forhandlarar frå 1200 til 200, og vart ein kort periode boykotta av møbelforhandlarforeininga for det. I 1971 kom Stressless i produksjon, og dermed gjekk Ekornes inn i ein særs ekspansiv periode. I 1977 var Ekornes blitt den største møbelprodusenten i Skandinavia, og Jens Petter Ekornes var ein administrerande direktør med høg medieprofil.

På 1980-talet gjorde Ekornes-konsernet fleire oppkjøp av andre fabrikkar. Minst vellukka var kjøpet av den svenske produsenten Ulferts AB, og konsernet fekk økonomiske problem. I 1987 gjekk Jens Petter Ekornes av som administrerande direktør, men kom tilbake i 1990 etter ein strid om strategiar og kontroll i selskapet. Ekornes hadde på denne tida økonomiske vanskar, men etter ulike omstruktureringar oppnådde Ekornes i 1994 overskot for fyrste gong sidan 1984. Seinare har produksjonen og overskotet auka, gjennom ulike effektiviseringsprosjekt og ny teknologi.

Produksjonseiningar
-------------------

Ekornes har i dag sju produksjonsselskap:

* J.E.Ekornes AS har tre produksjonseiningar i Sykkylven med om lag 800 tilsette. J.E.Ekornes produserer Stressless-stolar og Stressless-sofaer, i tillegg til ulike møbelkomponentar og skumplast.

* Ekornes Fetsund har eit anlegg på Fetsund på Romerike der ein produserer skumplast og Svane-madrassen. Der er om lag 160 tilsette.

* Ekornes Møbler AS, avdeling Grodås, ligg i Hornindal i Nordfjord, og har om lag 90 tilsette. Bedrifta lagar trekomponent til sofaer og delar til Stressless.

* Ekornes Møbler AS, avdeling Stranda, ligg på Stranda på Sunnmøre, og har om lag 80 tilsette. Bedrifta er tufta på dei tidlegare bedriftene Stranda Lenestolfabrikk AS og P.I. Langlos Fabrikker AS, som vart overtekne av Ekornes på 1970-talet. Bedrifta produserer sofaer.

* Ekornes Møbler AS, avdeling Hareid, har 95 tilsette, og er tufta på deg gamle produsenten Utgård Mestermøbler AS som Ekornes overtok i 1996. Bedrifta produserer sofaer.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* BR orgnr

 |
| **Landegode** |
| --- |
| Landegode sett frå Rønvikfjellet i Bodø.Landegode sett frå Rønvikfjellet i Bodø. |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Salten |
| **Koordinatar** | 67°21′46″N 14°19′57″E﻿Koordinatar: 67°21′46″N 14°19′57″E﻿

 |
| **Areal** | 30,3 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Rypdalstind (802 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg Noreg |
| **Fylke** | Nordland

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 42 |
| **Folketettleik** | 1,4 /km² |

**Landegode** eller **Landego** er ei øy i Vestfjorden, like nord for Bodø. Øya høyrer til Bodø kommune og har eit areal på 30,3 km². Det høgaste punktet på øya er Rypdalstind på 802 moh. Landegode har 42 innbyggjarar. 

Øya har ein barneskule på Fenes. Landego skule er den minste skulen i Bodø kommune. Fram til 1963 låg skulen på Kvig og var internatskule, men seinare flytta han til Fenes. Det finst òg daglegvarebutikk og fiskemottak på øya.

Sør på øya går det veg mellom Fenes og Kvig. Vegen var ferdig i 1994. Landegode har hurtigbåtsamband til Bodø.

På holmen Eggløysa like nord for Landegode ligg Landegode fyr. Fyret vart automatisert og avfolka i 1993. På den vesle Bjørnøya like aust for Landegode ligg Bjørnøy fyr. Dette fyret vart nedlagt i 1972.

Skipsforlis
-----------

Landegode fyr
Nordgåande hurtigrute DS «Haakon Jarl» sokk natt til 17. juli 1924 ved Utgrunnsflesa, 6 sjømil nord for Landegode, etter at det hadde kollidert i tåke med sørgåande hurtigrute DS «Kong Harald». 17 menneske omkom i forliset.  Arkivert 2006-02-07 ved Wayback Machine.

Nordgående hurtigrute DS «Prinsesse Ragnhild» eksploderte og sokk ved Landegode 23. oktober 1940. Om lag 300 menneske omkom, medan 145 menneske vart redda. Årsaka til eksplosjonen er usikker, men ein meiner skipet kan ha gått på ei undervassmine eller at ammunisjon i lasterommet kan ha eksplodert.  Arkivert 2006-02-07 ved Wayback Machine.  Arkivert 2006-02-07 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Artikkel i Avisa Nordland om Landego skole
* Landego skule si nettside Arkivert 2006-08-25 ved Wayback Machine.
* Artikkel i Handelsbladet om Landegode Handel Arkivert 2006-05-28 ved Wayback Machine.
* Norsk Fyrhistorisk forenings side om Landegode fyr
* turliv.no - informasjon og bilder fra Landego fyr, Korten, Fenes, Arkulvika og Sandeidet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Oktant (føregangar til sekstanten) og loggbok frå fregatten Grand Turk
Skjematisk framstilling av ein astronomisk observasjon
**Astronomisk navigasjon** eller **stjernenavigasjon**, er ein teknikk der ein nyttar sola, månen, planetane eller dei 57 stjernene som er oppgjevne i ein astronomisk almanakk til å avgjera posisjonen sin på havet, i ørkenen, på Grønlandsisen eller andre stadar utan eigna landemerke til hjelp ved navigasjonen. Den klassiske metoden er då å nytta himmellekamane til å avgjera posisjonen. Sola er den mest nytta medan ein trena navigatør òg kan nytta månen eller andre stjerner.

Med ein sekstant måler ein høgda til himmellekamen over horisonten. Himmellekamane flyttar seg over himmelen gjennom døgnet og over året. Dette vert målt ved astronomiske observatorium som i Greenwich-observatoriet. Dei observerte posisjonane oppgjevast i ein astronomisk eller nautisk almanakk. Med høgdemåling, almanakk og klokke kan ein rekna ut posisjonen. Ein god observasjon (god horisont, god observasjonsplattform) gjev ei grannsemd på +/- ei nautisk mil. I overskya vêr er det ikkje mogleg å ta observasjonar. Eit skip er då avhengig av å føra nøyaktig bestikk over kurs og utsegla distanse. Dette gjev eit estimat for posisjonen til fartøyet. Over tid vil uvissa auka i det ein vanskeleg kan bedømma avdrift grunna vind og havstraumar. Ved ein astronomisk observasjon kan bestikket korrigerast.

På havet finn ein ein god horisont, på land er ikkje dette mogleg. Det er difor utvikla fleire teknikkar for å skaffa ein kunstig horisont; den enklaste i form av eit kar med kvikksølv. Dette fungerer som ein vassrett spegel og vert brukt som referanse for horisonten. Det er òg brukt roterande, gyrostabiliserte speglar, mellom anna i sekstantar i fly.

Navigasjon ved hjelp av stjerner og planetar vert gjort i grålysninga då både himmellekamen og horisonten er synleg.

I dag er det få som brukar denne forma for navigasjon på grunn av elektroniske hjelpemiddel. GPS (Global Positioning System) har så godt som overteke og er mykje meir nøyaktig (+/- 20 meter eller betre, altså om lag 100 gonger meir nøyaktig enn ein sekstantobservasjon). Men alle som vert utdanna som navigatør for skip lærer astronomisk navigasjon. Det føregår òg opplæring i samband med fritidsbåtskippersertifikat, D5LA, mest for langturseglarar som vil bruka astronomisk navigasjon som ein reserve ved lange turar over havet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Astronomisk navigasjon» frå Wikipedia på bokmål, den 8. mai 2020.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

* Ditlefsen, Reidar *Navigasjon: Terrestrisk og astronomisk navigasjon*, 14. utgave av Johnsen og Bryn *Lærebok i navigasjon I*, Aschehoug (1985) ISBN 82-03-12764-9
* Kjerstad, Norvald *Navigasjon for maritime studier*, Tapir akademisk forlag (2010) ISBN 9788251925228
* Dedekam, Ivar, *Astronavigasjon* ISBN 8291443122
* Bowditch, Nathaniel *The American Practical Navigator*, Paradise Cay Publications (2010) ISBN 0939837544

Bakgrunnsstoff
--------------

* *The American Practical Navigator*, anerkjent amerikansk lærebok i navigasjon, òg astronomisk (engelsk)
* Nettstad for astronomisk navigasjon (engelsk)
**Maria Theresia Ahlefeldt**, prinsesse av Thurn og Taxis, (16. januar 1755–20. desember 1810) var ein dansk (opphavleg tysk) komponist. Ahlefeldt blir rekna som den første kvinnelege komponisten i Danmark.

Ho var dotter av Alexander Ferdinand, fyrste av Thurn og Taxis (1704–73) og den tredje kona hans, prinsesse Maria Henriette Josepha av Fürstenberg-Stühlingen (1732–72). Ho var fødd i Regensburg og døydde i Praha, men budde største delen av livet i Danmark. I 1780 gifta ho seg mot viljen til sin eigen familie med grev Ferdinand Anton Christian Ahlefeldt (1747–1815). Ahlefeldt blei utnemnd til hoffmarskalk og seinare direktør for Det Kongelige Teater i København.

Ahlefeldt har blant anna skrive librettoen til den komiske operaen *La Folie, ou quel Conte!*, medan den største musikalske suksessen hennar var musikken til ein opera-ballet i fire aktar av ballettmeister Vincenzo Galeotti: *Telemak paa Calypso sin Øe* med tekst av C. Pram. Ho har dessutan skrive komposisjonar for stemme og kammerensemble.

Referansar
----------

1. ↑  *Ahlefeldt, Maria Theresia*, kvast.org. Besøkt 24. november 2016
2. ↑  *Maria Theresia Prinzessin von Thurn und Taxis*, thepeerage.com. Besøkt 24. november 2016
3. ↑  McVicker, Mary F.: *Women Opera Composers: Biographies from the 1500s to the 21st Century*, 2016, s. 10
4. ↑  *Maria Theresia Ahlefeldt*, Dansk kvindebiografisk leksikon. Besøkt 25. november 2016

* *Denne artikkelen bygger på «Maria Theresia Ahlefeldt» frå Wikipedia på bokmål, den 13. september 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Ulrich Wehling, nr to frå høgre
**Ulrich Wehling** (fødd 8. juli 1952) er ein tysk tidlegare kombinertløpar frå Halle som representerte Aust-Tyskland. Han vart olympisk meister tre gongar på rad i tida 1972-80, og vart verdsmeister i 1974. Wehling vann ein medalje i alle dei internasjonale meisterskapane han deltok i og stod nesten alltid på pallen i dei større internasjonale kombinerttevlingane.

Frå 1982 var Wehling generalsekretær i det nasjonale skiforbundet i Aust-Tyskland. Sidan 1992 har han vore sportsdirektør for kombinert i Det internasjonale skiforbundet (FIS), og busett i Sveits.

Aktiv
-----

Wehling debuterte internasjonalt med ein fjerdeplass i Svenska skidspelen i Falun i 1971. Året etter vart han olympisk meister under vinter-OL 1972. Han vann då ein klar siger, andremann Rauno Miettinen frå Finland var nærare åtte poeng bakom. I 1973-sesongen kom Wehling på andreplassen i Svenska Skidspelen, berre slått av landsmannen Hans Hartleb. Etter å ha vorte verdsmeister i Falun i 1974, vann Wehling i 1975 rubbel og bit i kombinert i dei nordiske skileikane; Lahti-spelen, Svenska Skidspelen og Holmenkollrenna, einast i Lahti makta konkurrentane gje han kamp om sigeren.

Wehling forsvara OL-tittelen i Innsbruck i 1976, og vann same sesongen kombinertrennet i Holmenkollen for andre gong. I 1977 gjekk han til topps i Holmenkollen for tredje gong, men måtte nøye seg med tredjeplassen i Lahti bakom landsmannen Konrad Winkler og Rauno Miettinen. Nett desse to, Winkler og Miettinen, plasserte seg føre Wehling på resultatlista i ski-VM 1978 i nettopp Lahti, dermed vart pallplasseringane dei same i dei to tevlingane, som altså gjekk føre seg i same hoppbakken og dei same løypene.

I 1979 vann Wehling kombinertøvinga i Svenska Skidspelen framom Tom Sandberg, med Hallstein Bøgseth på tredjeplass. Wehling vann i Lake Placid i 1980 sitt tredje strake OL-gull i kombinert, ein prestasjon ingen andre har makta.

Wehling vart tildelt Holmenkollmedaljen i 1976.

Kjelder
-------


* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* (en) Ulrich Wehling – Profil og resultatoversikt hos FIS


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
Koordinatar: 73°16′S 71°50′W﻿

**Eklund Islands** er ei øygruppe som stig opp over isen nær sørvestenden av George VI Sound sør for Den antarktiske halvøya.

Den største øya, som er 5 nautiske mil lang med ei høgd på 410 moh, vart oppdaga i desember 1940 av Finn Rønne og Carl R. Eklund frå U.S. Antarctic Service under den 1750 km langs sledeturen sør for Stonington Island sørvest i George VI Sound og attende. Den store øya vart då namngjeven av Ronne etter Eklund, ornitolog og assisterande biolog i ekspedisjonen. V. E. Fuchs og R. J. Adie frå Falkland Islands Dependencies Survey var på sledetur sørvest i George VI Sound i 1949, og fordi isen hadde trekt seg attende i sundet klarte det var snakk om fleire hovudsakleg isdekte øyar. Namnet Eklund vart derfor av Advisory Committee on Antarctic Names nytta om heile gruppa.

Kjelder
-------

1. ↑  «Eklund øyar». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 15. oktober 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Eklund Islands» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Lek** er ei elv vest i Nederland med ei lengd på 62 km. Ho er ei fortsetjing av Nederrijn etter Kromme Rijn vert ei grein av elva ved Wijk bij Duurstede. Hovudleia vestover frå her vert frå dette punktet kalla Lek. Nederrijn er igjen ei bielv frå Rhinen.

Namnet Lek kjem frå det mellomnederlandske ordet *leek* som tyder «vassveg»

Delar av elva dannar grensa mellom provinsane Utrecht og Gelderland, og mellom Utrecht og Zuid-Holland.

I romartida rann Nederrijn ut i Kromme Rijn og desse elvane var hovudleia til Rhinen. Då Kromme Rijn mudra til i mellomalderen vart Lek det viktigaste elvefaret. Like etter Wijk bij Duurstede kryssar elva Amsterdam-Rhin-kanalen, som held fram sørover mot Waal. Ei grein av denne kanalen, *Lekkanaal*, er tilslutta elva ved byen Nieuwegein.

Andre byar langs elva er Culemborg, Vianen, Schoonhoven, Nieuw-Lekkerland og Lekkerkerk. Elveleiet er faktisk noko høgare enn det omliggande landet og dike er derfor heilt nødvendig for at Lek framleis skal eksistere. Ved landsbyen Kinderdijk møter Lek elva Noord og dei renn vidare som Nieuwe Maas som renn vidare mot Nordsjøen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av Lek

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lek River» frå Wikipedia på engelsk, den 8. februar 2008.*

### Fotnotar

1. ↑  Uitgeverij Filatop - Nieuw Lekkerland

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Karol Jokl** (29. august 1945–28. oktober 1996) var ein slovakisk fotballspelar frå Partizánske som vann cupvinnarcupen 1969 med Slovan Bratislava. Han var kjend som ein kreativ indreløpar og flink pasningsleggjar. Samspelet med lagkameraten Ján Čapkovič la grunnen for mykje av suksessen til ŠK Slovan. Jokl var aktiv for Tsjekkoslovakia sitt landslag i tida 1963-72.

### Klubbspel

I 1963 kom Jokl til ŠK Slovan Bratislava, ein klubb som høyrde med mellom dei beste fotballaga i tsjekkoslovakisk fotball. Laget vann den tsjekkoslovakiske cupen i 1968 og tok seg sesongen etter heilt til finalen i den europeiske cupvinnarcupen. På St. Jakob-stadion i Basel den 21. mai 1969 vann Slovan 3-2 mot FC Barcelona i ein underhaldande kamp. Dei komande åra frå 1970 til 1975 sanka Jokl og Slovan Bratislava fire tsjekkoslovakiske meistertitlar og triumferte i tre slovakiske cupturneringar. Sommaren 1975 veksla Jokl over til Banik Prievidza på lågare serienivå, la opp allereie året etter.

### Landslagsspel

Jokl var innbytar i ein landskamp hausten 1963, men fekk sin eigenlege landslagsdebut to år seinare. Han skåra då det fyrste av i alt 11 landslagsmål. Under VM i fotball 1970 i Mexico deltok han i alle tre kampane til Tsjekkoslovakia, utan å kunne hindre at det var Brasil og England som tok seg vidare frå gruppespelet. Den 1. november 1972 spelte Jokl sin 27. og siste landskamp, på heimebane i Bratislava måtte Tsjekkoslovakia tole eit 1-3 tap.

### Merittar

* Vinnar av cupvinnarcupen: 1969 med Slovan Bratislava
* Tsjekkoslovakisk seriemeister: 1970, 1974, 1975 med Slovan Bratislava
* Tsjekkoslovakisk cupmeister: 1968 og 1974 med Slovan Bratislava
* Slovakisk cupmeister: 1970, 1972, 1974 med Slovan Bratislava

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karol Jokl» frå Wikipedia på tysk, den 22. september 2018.*

* eu-football

| * v
* d
* e
Tsjekkoslovakia sitt landslag – VM i fotball 1970 |
| --- |
| 
* 1 Viktor
* 2 Dobiaš
* 3 Migas
* 4 Hagara
* 5 Horváth (kaptein)
* 6 Kvašňák
* 7 B. Veselý
* 8 Petráš
* 9 Kuna
* 10 Adamec
* 11 Jokl
* 12 Pivarník
* 13 Flešár
* 14 Hrivnák
* 15 Zlocha
* 16 Hrdlička
* 17 Pollák
* 18 F. Veselý
* 19 Jurkanin
* 20 Albrecht
* 21 Čapkovič
* 22 Vencel
* Landslagstrenar: Marko

 | Flagget til Tsjekkoslovakia |
|  |
**Alma Karoline «Karo» Espeseth**, seinare **Alma Karoline Von Mende** (15. desember 1903–7. august 1991) var ein norsk forfattar. Ho gav ut berre to bøker. Den første, *Sår som ennu blør*, vart kritisert for å vera utuktig og spelte dermed ei rolle i kulturkampen i Noreg i 1930-åra.

Familie
-------

Karo Espeseth var dotter av skomakaren Moses Abrahamsen Espeseth og Petra Pedersen. Foreldra vart gift først eit halvt år etter at ho blei fødd. Ho var gift med den tyske turkologen Gerhard von Mende (1904–1963), som hadde tilknyting til den høgtståande nazisten Alfred Rosenberg. Ho var mor til sinologen Erling von Mende (fødd 1940).

Liv og virke
------------

Karo Espeseth kom frå Skåre ved Haugesund. Ho studerte jus, sosialøkonomi, litteraturhistorie, kunsthistorie og psykologi i Oslo, Strasbourg, Berlin, Köln og Paris. I 1931 gav ho ut sin første roman, *Sår som ennu blør*, hos Gyldendal. Med denne boka plasserte Espeseth seg i den psykoanalytiske retninga innanfor norsk litteratur, saman med blant anna Sigurd Hoel og Aksel Sandemose. Romanen handlar om eit sadomasochistisk tilhøve mellom ein tysk mann som har opplevd den fyrste verdskrigen, og ei norsk studine. Boka var uvanleg ved at ho var skriven nærast som eit prosadikt. Litteraturhistorikaren Philip Houm meiner ho med full rett kunne kallast «en slett etterligning av tysk ekspresjonisme».

*Sår som ennu blør* spelte ei rolle i strida kring moralen i litteraturen i Noreg på byrjinga av 1930-talet. Saman med Rolf Stenersens *Godnat da du*, Sigurd Hoel sin *En dag i oktober* og Hans Backer Fürst sin *Duskregn* vart romanen omtalt i Fredrik Ramms artikkel «Ein skitten strøm flytar utover landet» i *Morgenbladet* 28. oktober 1931. Forlaget hadde kalla boka «dristig», men Ramm meiner at «boka er ikke dristig, men sadistisk, og kommer inn som en god nr. 1 i den norske konkurransen om litterært svineri Gyldendal Norsk Forlag har arrangert i høst.»

I 1983 gav Espeseth ut den andre boka si, *Livet gikk videre*. *Sår som ennu blør* vart gjeven ut opp att i 1995.

Bibliografi
-----------

* 1931: *Sår som ennu blør*, roman
* 1983: *Livet gikk videre*, erindringar

Kjelder
-------

1. ↑  Folketelling 1910 for 1153 Skåre herred: Bosted land: 0041 Sørhaug
2. ↑   SAST, Haugesund sokneprestkontor, H/Ha/Hab/L0004: Klokkerbok nr. B 4, 1889-1905, s. 76
3. ↑  SAST, Haugesund sokneprestkontor, H/Ha/Haa/L0004: Ministerialbok nr. A 4, 1886-1908, s. 212
4. ↑  Hans Fredrik Dahl: *Quisling: A Study in Treachery*, s. 113. Cambridge University Press, 1999.
5. ↑  Harald Grieg: *En forleggers erindringer*, s. 253. Oslo: Gyldendal, 1971.
6. ↑  Helge Groth: *Hovedlinjer i mellomkrigstidens norske litteratur*, s. 249. John Griegs boktrykkeri, 1949.
7. ↑  Philip Houm: *Norges litteratur fra 1914 til 1950-årene*, s. 349. Oslo: Aschehoug, 1965.

* *Denne artikkelen bygger på «Karo Espeseth» frå Wikipedia på bokmål, den 14. november 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Karo Espeseth i BIBSYS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister

 |
Eksos frå ein dieselmotor i ein bulldosar.
Eksos frå cruiseskip i Geirangerfjorden.
**Eksos** er restgassar etter forbrenning av fossile drivstoff i forbrenningsmotorar. Restgass frå omnar og industri vert ofte kalla røyk. Eksos inneheld mange ulike gassar. Nokre av desse, som til dømes nitrogen (N2) og vassdamp (H2O) er ufarlege, medan andre er giftige. Karbonmonoksid (CO), eller kolos, er ein giftig gass som finst i eksos og som kan føra til dødsfall om ein pustar inn for mykje av han; luft med rundt 0,1 % kolos kan vera døyeleg. Eksos inneheld òg ymse hydrokarbonar. Eksos frå dieselmotorar inneheld dessutan nitrogenoksidar (NOx) og små sotpartiklar, som er uheldig når dei kjem ned i lungene.

Skadestoff i eksos
------------------

Eksos inneheld skadestoff av ulik karakter. Kor mykje skadelege stoff eksosen inneheld avheng av fleire ting, som kor fullstendig forbrenninga er, kva slags drivstoff som vert nytta, og så vidare. Konstruksjon og tilstand til motoren er viktige faktorar for kor fullstendig forbrenninga er og har difor påverknad på kor mykje skadestoff som er att i eksosen. Dei viktigaste skadestoffa i eksos er oppsummerte i tabell 1. 

For å redusera skadelege utslepp vert det montert katalysatorar på nye køyretøy med forbrenningsmotor. Dei fleste industrialiserte land har lovfesta regler for kor mykje skadestoff eksosen kan innehalde og eksosen vert kontrollert i samband med lovpålagt periodisk køyretøykontroll. 

Tabell 1: Skadelege stoff i eksos.

| Skadestoff | Skadeverknad |
| --- | --- |
| Karbondioksid (CO2) | drivhusgass (→ global oppvarming) |
| Svoveldioksid (SO2)saltsyre (HCl) | sur nedbør (→ forvitring, skade på skog og fiskevatn) |
| Nitrøse gassar (NOx) | sur nedbør, overgjødsling, giftig |
| Karbonmonoksid (CO) | giftig |
| Tungmetallar | giftig / kreftframkallande |
| Dioksinar | giftig |
| Lettflyktige organiske bindingar | ozon (→ smog) |
| Finpartiklar (PM10), sot, flygoske | tungmetallberar smog (→ kreftframkallande) |

Sjå òg
------

* Eksossystem
* Røyk
* Luftureining

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Barentshavet** er ein del av Nordishavet. Det er eit havområde mellom Noreg og Russland nord for polarsirkelen som er kalla opp etter den nederlandske oppdagaren Willem Barents. I vest møter Barentshavet Norskehavet, medan det grensar mot Franz Josefs land og Novaja Semlja i aust. Svalbard ligg mot nordvest.

På grunn av Golfstraumen held den sørlege delen av Barentshavet seg isfri året rundt. Dei svært nordlege hamnene i Murmansk og Vardø nyt godt av det. Golfstraumen fører òg til eit rikt biologisk liv, frå planteplankton og kril til torsk, sel, kval og sjøfugl.

Noreg og Russland er framleis ikkje blitt einige om territorialgrensene i Barentshavet, og derfor finst det eit område i havet som blir kalla Gråsona. Dette området er regulert gjennom Gråsoneavtalen. Havområdet Smottholet ligg utanfor både den norske og den russiske økonomiske sonen.

Det vert førebudd mykje petroleumsverksemd i området. 
På russisk side vert utbygging av Shtokmanfeltet førebudd. 

Barentsregionen er ei nemning på landområda kring Barentshavet.

Oljeverksemd
------------

**Norsk sektor**

Det er bora 81 leitebrønnar i Barentshavet og Tromsøflaket per februar 2009. Det vart i 2008 gjort funn i seks av åtte leitebrønnar, og nærare 60 oljeselskap har søkt konsesjon for oljeboring i den 20.konsesjonsrunda.

Det er til saman i Barentshavet og Tromsøflaket konstatert 11,2 millionar Sm3 olje og 6,8 milliardar m3 gass i felt som det kan vere aktuelt å byggje ut. Det vil seie om lag 5% av rassursane i Nordsjøen.

**Miljørisiko**

Frå miljøvernorganisasjonar og miljøvernsmyndigheiter har det vore uttrykt stor motstand og skepsis til oljeverksemd i Barentshavet. Dei meiner at sjølv ordinære driftsutslepp kan skade den sårbare økologiske balansen, og at eit uhell kan vere katastrofalt under dei rådande temperatur- og vêrforholda. Miljøvernorganisasjonane har krevja at det vert skipa petroliumsfrie område i Barentshavet og det nordlege Norskehavet. 7.april 2006 la den norske regjeringa fram ein forvaltningsplan for Barentshavet.

Fiskeri
-------

Noreg erklærte suverenitet og har drive havoppsyn sidan 1977.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Barentswatch Atlas, ulike kart over barentsregionen Arkivert 2005-08-31 ved Wayback Machine.

| * v
* d
* e
Øyar i Barentshavet |
| --- |
| Barentsøya | Berkha | Bjørnøya | Dolgijøya | Edgeøya | Gorbovyøya | Hopen | Juzjnyj | Kharlovøya | Kildinøya | Kolgujev | Kongsøya | Lumbovskijøya | Mezjdusjarskij | Morzjovets | Novaja Zemlja | Pankratjev | Pinjegin og Kazimov-øyane | Sengejskijøya | Severnyj | Svalbard | Vajgatsj |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Ekmantransport er nettorørsla til ei væske som følgje av balanse mellom coriolis- og turbulente motstandskrefter. På figuren bles vinden nordover og dreg med seg vatnet i overflata, som resulterer i ekmanspiralen nedover i vassøyla.
**Ekmantransport** er ein naturleg prosess i havet som kjem av at kvart vasslag i havet dreg med seg laget like under. Dermed vil rørsla til kvart vasslag vere påverka av rørsla til laget over. Krafta på kvart lag nedover i djupet vil derimot verte svakare og svakare, på liknande måte som lyd forplantar seg gjennom luftpartiklar vert svakare og svakare jo større avstanden vert. Namenet på prosessen er kalla opp etter den svenske oseanografen Vagn Walfrid Ekman.

Ekmantransporten er nært knytt til ekmanspiralen, der vind som bles over ei vassflate skapar ein overflatestruam som er vinkelrett ut til høgre frå vindretninga på den nordlege halvkula, og til venstre på den sørlege halvkula. Straumretninga dreiar derimot mot venstre (høgre i sør) nedover i djupet, slik at middeltransporten over heile djupet er 45 grader til høgre (venstre i sør) for vindretninga. Når slik transport oppstår bort frå ei kyststripe, så skapar dette oppvelling av djupt, næringsrikt vatn. Dette skapar ofte gode fiskeforhold i kystområde der dette fenomenet oppstår, som i havområdet utanfor Chile

Sjå òg
------

* Ekmanspiral
* Oppvelling
Plasseringa til Rutle i Gulen

Rutle Foto: Bjarne Thune

Gravplassen i Rutle Foto: Bjarne Thune

Gravplassen i Rutle Foto: Bjarne Thune

Gravplassen i Rutle Foto: Bjarne Thune

Rutle Foto: Bjarne Thune

**Rutle** er ein stad som ligg i Gulen kommune i Vestland på austsida av ei landtunge mellom gardane Brosvik og garden Rutledal. I nord ligg Jutevikneset og Fjærøy, Kalvøy, Kirkøy og Langøy vernar mot Sognefjorden i nordaust og aust. I tillegg finst ei mengd små og store holmar og skjer. Rutle var derfor ei god hamn for alle som ferdast på Sognefjorden.

Namnet
------

Namnet er vorte skrive på ulike måtar, i 1603 Røttle, i 1667 Rudtle, i 1723 Rutle. Kva det tyder er uvisst. Ei mogeleg tyding er humpete eller ujamnt lende. Det skal ha vore brukt til gardsnamn tre gonger i Noreg.

Historie
--------

I 1184 låg Kong Sverre og hans hær med 20 skip her før Slaget ved Fimreite. Andre har også lege vêrfaste i Rutle, mellom anna C. Braems i 1673 og Johannes Lillienskjold i 1668.

### Tingstad

Frå 1667 vart Rutle ofte brukt som tingstad, både av futen og sorenskrivaren. Staden vart brukt som tingstad, truleg til 1775.

### Rettarstad

Rutle er også vorte brukt som rettarstad. To tjuvar vart avretta der 16. november 1801, og ei ung jente vart avretta i 1773 etter å ha vore fengsla i lensmannskjellaren i fire år. Ho skulle ha født eit barn og kasta det på elva slik at det drukna, men hevda sjølv at det var dødfødt. For dette var ho dømd til døden.

### Bruk

Opphavleg var det eitt gardsbruk i Rutle. 
Rutle vart matrikkelført for første gong i 1667. Det skal ha vore rydda et bruk som heitte *Rødeplassen* før, men det låg aude i 1664, og er ikkje nemnt i manntalet i 1645. Matrikkelen for 1723 fortel at brukaren heitte Lars Knagenhjelm.
I 1867 vart bruket i Rutle delt i tre, og dei tre bruka fekk eigne eigarar.

### Gjestgjevari

I 1732 fekk Per Larsson løyve til å drive gjestgjevari i Rutle. I 1755 vart det bestemt at gjestgjevarane i Rutle og Sygnefest ikkje fekk drive handel, men berre gjestgjevari. Det kan ikkje ha vore lønsamt, for i 1760 fekk Per tingsvitne for at han var fattig og ikkje kunne betale ekstraskatt.

### Skule

Rutle har hatt eige skulehus, *Grønlid skul*e, i fleire generasjonar. I 1973 fekk huset eiget bruksnummer 5 og namnet *Grønlia*. Etter dette er det vorte grendehus.

På Rutle finst også ein gravplass som er brukt av folk i området.

Referansar
----------

1. ↑  Kleiva, Ivar; Gulen i Gammal og ny tid, side 85
2. ↑  Kleiva, Ivar; Gulen i Gammal og ny tid, side 85
3. ↑  Kleiva, Ivar; Gulen i Gammal og ny tid, side 86
4. ↑  Kleiva, Ivar; Gulen i Gammal og ny tid, side 87
5. ↑  Kleiva, Ivar; Gulen i Gammal og ny tid, side 90
6. ↑  Kleiva, Ivar; Gulen i Gammal og ny tid, side 89
7. ↑  Kleiva, Ivar; Gulen i Gammal og ny tid, side 94

Litteratur
----------

* Kleiva, Ivar; *Gulen i Gammal og ny tid*, Gulen Kommune 1996,