recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Fjøløy fyrstasjon** er eit fyr som ligg i Stavanger kommune ved Kvitsøyfjorden mellom Tungenes og Vestre Bokn. 

Fjøløy fyrstasjon is located in Rogaland
Plasseringa til Fjøløy fyrstasjon

Det vart bygd i 1849 og automatisert i 1977. Næraste nabo er Utstein Kloster på naboøya Klosterøy og vert derfor lett oversett av turistar. Fyret ligg vakkert til ved Kvitsøyfjorden og det er utsikt nord til Karmøy, vest mot Kvitsøy og sørover til Tungenes og Randaberg. Det er òg fine høve for fuglekikking. 

Det var sildefiskeria på midten av 1800-talet som gjorde at folk pressa på for å få bygt fyr her. I 1849 vart ikkje mindre enn åtte nye fyr sett i drift på strekninga frå Bergen til Stavanger. Fyret brann berre om nettene under sildefisket dei første åra. Sjølve fyrhuset målte 2,5x2,5 m. Det var ein bonde i nærleiken som stod for drifta. Snart kom det krav om å forlenge drifta, og i 1852 vart fyret drifta i sju månader og seinare, i 1855, ti månader. Fyret låg i seglingsleia til byen og var veldig viktig for ferdsla. I 1866 sette Fyrvesenet opp eit 70 m² stort hus som bustad for fyrvaktaren. Huset låg tett ved fyrlykta. I 1954 vart det bygd eit fyrtårn i betong og ny bustad for fyrvaktaren nedanfor sjølve lykta. Fyrvaktaren har i fritida laga ein kjøkkenhage rett ved huset. For at hagen skulle ligge i livd vart det bygd ein mur av stein rundt hagen. 

Bygningane er stengde for publikum, men ein kan vandre fritt i området rundt.

Sjå òg
------

* Fyr i Noreg
* Fyrstasjonar i drift i Noreg

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fjøløy fyr» frå Wikipedia på bokmål, den 7. oktober 2008.*

### Andre kjelder

* «Norsk fyrliste 2008» (PDF). Kystverket.
* «Fjøløy fyrstasjon». Norsk Fyrhistorisk Forening.

| * v
* d
* e
Fyr i Rogaland |
| --- |
| Eigerøy • Feistein • Fjøløy • Flatholmen • Geitungen • Høgevarde • Kvassheim • Kvitsøy • Lille Presteskjær • Obrestad • Røværsholmen • Skudenes • Sørhaugøy (Tonjer) • Tungenes • Utsira • Vibberodden • Vikeholmen |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Lafta hushjørne frå Odalen. Ein kan sjå korleis stokkane ligg med toppende og rotende annakvar gong. Foto: Kjetil Lenes

**Laft** eller *lafteverk* er ein type berekonstruksjon som var den mest brukelege til å bygge trehus i Noreg frå vikingtida og fram til midten av 1800-talet. Laftinga blir gjort av tømmerstokkar som blir lagde vassrett og stabla oppå kvarandre. Stokkane blir lagde i kryss så dei ligg i same nivå i to parallelle vegger, mens stokkane i dei to veggane imellom ligg ein halv stokkhøgd høgare. I hjørna (*lafta*, *knutane* eller *nøvene*) blir stokkane skore saman med underhogg og overhogg som låsar dei til kvarandre. Ordet «laft» tyder opphavleg 'hjørne'. 

Stokkar i same vegg blir tilpassa til kvarandre ved å hogge eit v-forma spor (*medfar* eller *mosefar*) i underkanten av overliggjande stokk. Presis tilpassing til den runde overkanten av underliggjande stokk vert gjort med *meddragning*, som vil seie at ein kloforma reiskap rissar konturen av understokken inn i overstokken. Til tetting mot trekk blir det under opplaftinga lagt *husmose* mellom stokkane, slik at mosen fyller både medfaret og laftehogga. Stokkane vart lagde andføttes i same veggen, toppende over rotende, slik at ulike stokkhøgder vart utjamna.

I løer og andre uthus som skal vere luftige, vert veggene lafta av rundtømmer utan medfar. Utanfor Norden kjenner ein til lafting heilt utan meddrag, der tetting mellom stokkane vert gjort med leirklining eller dytting.

Sjå òg
------

* Reisverk
* Bindingsverk

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lafteverk» frå Wikipedia på bokmål, den 7. november 2006.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sagastua - lafting påNorsk Folkemuseum
Valerij Brumel i midten, på sigerspallen etter høggdetvelinga under OL 1964 i Tokyo
**Valerij Nikolajevitsj Brumel**, (Валерий Николаевич Брумель) (14. april 1942–26. januar 2003) var ein sovjetisk idrettsutøvar som konkurrerte i høgdehopp. Han vart europameister 1962 og olympisk meister 1964, i tillegg tok han OL-sølv i 1960. Brumel var verdsrekordhaldar i høgdehopp frå 1961 til 1970. Han nytta dykkstilen når han hoppa høgde.

Aktiv
-----

Brumel sette europarekord med 2,17 meter i eit stemne i Moskva den 13. august 1960. Under sommar-OL i Roma knapt tre veker seinare tok han sylvmedaljen med 2,16 m, same høgda som den olympiske meisteren Robert Sjavlakadze, som klarte høgda i fyrste forsøk. Utover i september og oktober 1960 forbetra Brumel europarekorden tre gongar og stoppa på 2,20 m den 25. oktober i Ujgorod. 

I 1961-sesongen sette Brumel den fyrste av seks verdsrekordar i åra fram til 1963; frå 2,23 m til 2,28 m. Rekordhoppet på 2,28 meter vart utført i Moskva 21. juli 1963, og stod som verdsrekord fram til kinesaren Ni Zhiqin klarde 2,29 m hausten 1970.

I 1962 vann Brumel gullmedaljen under EM i Beograd, med sluttresultatet 2,21 m slo han sølvvinnaren Stig Pettersson frå Sverige med åtte centimeter. Brumel vart olympisk meister under sommar-OL 1964, då han svinga seg over 2,18 m, same høgda som sølvvinnaren John Thomas frå USA.

Gjennom 1965-sesongen vann Brumel alle tevlingane han deltok i, men vart stygt skadd i ei ulukke med motorsykkel. Sjølv etter 29 operasjonar vart han aldri sidan stand til å måle seg med dei beste. I 1970 hoppa han 2,06 meter, langt under nivået til verdseliten.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1960 i Roma: Sølvmedalje – 2,16 m, bakom Robert Sjavlakadze (2,16 m)
* EM 1962 i Beograd: Gullmedalje – 2,21 m, framom Stig Pettersson (2,13 m)
* OL 1964 i Tokyo: Gullmedalje – 2,18 m, framom John Thomas (2,18 m)

Kjelder
-------

* *Friidrott 61*.
* *Friidrott 65*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* Munzinger (sport)

 |
Koordinatar: 51°13′N 33°12′E﻿

**Konotop** (ukrainsk Конотоп ) er ein by nord i Ukraina i Sumy oblast. Konotop er senteret i Konotop rajon (distrikt) og ligg kring 129 km frå Sumy. 

Konotop flybase ligg ved byen. Konotop er ei dag eit viktig senter for maskinbygging, samt eit trafikknutepunkt. Byen har trikk og er den minste byen i landet med eige trikkesystem.

Historie
--------

På byrjinga av 1600-talet var ukrainske kosakkar dei første som slo seg ned i området. Busetnaden vart først nemnd i 1634 i forskjellige dokument som Novoselitsa. I 1642 vart det bygd ei polsk festning på staden kalla opp etter elva Konotopka. Truleg forsvann elva og ei anna festning, Jezutsj, vart bygd. Festninga vart viktig i kampane mot storfyrstedømet Moskva. Somme historikarar meiner at Konotop var busett sjølv før den tatar-mongolske invasjonen. Ei segn seier at mange av hestane og soldatane til eit tatarisk kavaleri drukna i myrområde kring byen og at det er derfor området har namnet Konotop, der *kon* tyder hingst og topat tyder å drukne.

I 1659 fann slaget ved Konotop stad nær byen, der polakkar krimtatarar og ukrainske kosakkar leia av Ivan Vyhovsky slo ein russisk-ukrainsk styrke. I 1782 fekk Konotop bystatus.

Geografi
--------

### Klima


| Klimadata for Konotop |
| --- |
| Månad | Jan | Feb | Mar | Apr | Mai | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Des | År |
| Normal maks. temp. °C | -3.0 | -1.9 | 4.2 | 13.5 | 20.8 | 23.7 | 25.7 | 24.7 | 18.8 | 11.3 | 3.6 | -1.0 | 11,7 |
| Døgnmiddeltemp. °C | -5.4 | -4.9 | 0.5 | 8.8 | 15.1 | 18.4 | 20.3 | 19.1 | 13.7 | 7.1 | 1.2 | -3.4 | 7,5 |
| Normal min. temp. °C | -7.8 | -7.9 | -3.2 | 4.0 | 9.4 | 13.1 | 14.9 | 13.4 | 8.6 | 3.0 | -1.3 | -5.8 | 3,4 |
| *Kjelde: Клімат та погода Конотоп* |

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

| * v
* d
* e
Sumy oblast |
| --- |
| Administrativt senter: Sumy |
| Bilopillja**·** Buryn**·** Druzjba**·** Hlukhiv**·** Konotop**·** Krolevets**·** Lebedyn**·** Okhtyrka**·** Putyvl**·** Romny**·** Seredyna-Buda**·** Sjostka**·** Trostjanets**·** Vorozjba |  Ukraina |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Diktaren Walther von der Vogelweide var ein tidleg namneberar.
**Valter**, **Walter** og **Walther** er mannsnamn og slektsnamn av gammalhøgtysk opphav. Valter har namnedag den 12. oktober.

Avleiing
--------

Det gammalhøgtyske namnet *Walthari*, som svarer til norrønt *Valdarr*, er sett saman *waltan*, 'høvding', og *heri*, 'krigar, her'. 

Andre former av namnet er finsk Valtteri, italiensk og spansk Gualterio, fransk Gautier og nederlandsk Wouter. Kortformer av namnet er Wally, Walt, Wat og Wate.

Bruk
----

Namnet er kjend frå Walter av Aquitaine, ein vestgotisk sogekonge omtala i fleire dikt og krøniker frå mellomalderen.

Walter og Walther er utbreidd som førenamn og etternamn i Tyskland. 

Det er kjend i Noreg frå 1300-talet. Walter hadde ein brukstopp rundt 1920, då over 0,15 % av nyfødde gutar fekk namnet.

I 2009 var det til saman 991 norske menn som hadde eitt av namna som førenamn. 624 heitte Walter, 184 heitte Valter og 183 heitte Walther.

Namneberarar
------------

* Waltari (d. 547), barnekonge av langobardane
* Walther von der Vogelweide (ca. 1170–ca. 1230), tysk mellomalderdiktar
* Walter Scott (1771–1832), skotsk forfattar
* Walter «Walt» Whitman (1819–1892), amerikansk forfattar og humanist
* Walter Brennan (1894–1974), amerikansk filmskodespelar
* Walter Leland Cronkite (1916–2009), amerikansk journalist
* Vladimir «Valter» Perić (1919–1945]), jugoslavisk motstandsmann under andre verdskrigen
* Walter Bruce Willis (f. 1955), amerikansk filmskodespelar

Kjelder
-------

* 

* «Valter» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Laga** (skotsk-gælisk **Làga**) er ein liten landsby på nordbreidda av Loch Sunart i Lochaber i den skotske regionen Highland. Laga er ein aktiv landsby som inneheld tre oppegåande verksemder: Ardnamurchan Charters Ltd, Laga Farm og Laga Fishfarm. 

Laga-bukta er truleg forma av breerosjon grunna den store U-dalen som fører ned til bukta. Her finst eit rikt dyreliv, m.a. havoter, kongeørn, mår, svært mykje sjøfugl og småfugl samt ei stor mengd med hjort. Husa i Laga er både heilårsbustader og sommarhus eller feriehus. Her finst ein postboks og eit drikkevasstjørn opp åssida. Tjørnet heiter *Loch Laga* og er rikt på fisk. I sommarmånadene kjem store makrellstimar opp til Laga-bukta på leit etter føde.

Kjelder
-------

1. ↑  Gittings, Bruce; Munro, David. «Laga, Highland». *The Gazetteer for Scotland*. School of GeoSciences, University of Edinburgh and The Royal Scottish Geographical Society. Henta 7. februar 2019.
2. ↑  David M. Munro (2006). *Scotland: An Encyclopedia of Places & Landscapes*. Collins. s. 291. ISBN 978-0-00-472466-9. Henta 7. februar 2019.

* *Denne artikkelen byggjer på «Laga, Lochaber» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mars 2012.*
**Valerij Viktorovitsj Bortsjin** (fødd 3. juli 1986) er ein russisk tidlegare friidrettsutøvar frå Mordovia som i 2008 vart olympisk meister i 20 km kappgang. Han vart også kåra til verdsmeister i same øvinga både i 2009 og 2011, begge triumfane vart annullerte i 2015.

Bortsjin vart andremann i 20 km kappgang ved EM 2006 i Göteborg, eit lite minutt bakom Francisco Javier Fernández frå Spania. To år seinare vann Bortsjin den olympiske gullmedaljen under sommarleikane i Beijing, 14 sekundar før den trefaldige verdsmeisteren i øvinga, Jefferson Pérez frå Mexico.

Både i 2009 og 2011 gjekk Bortsjin inn til siger på 20 km under verdsmeisterskapane i høvesvis Berlin og Daegu. Då desse prestasjonane vart underkjende i 2015, vedtok Det internasjonale friidrettsforbundet at tredjemann i Daegu, Luis Fernando López frå Colombia, skulle tildelast gullmedaljen i 20 km kappgang for 2011.

Under Sommar-OL 2012 kollapsa Bortsjin etter 18 km og braut tevlinga.

### Doping

Bortsjin var i tida juni 2005- mai 2006 stengd ute frå friidretten grunna doping. I 2015 vart alle hans prestasjonar frå juli 2009 til og Sommar-OL 2012 annullerte, ettersom hans biologiske pass viste store, uforklarlege utslag i den gjeldande perioden, funn som ikkje var kjende med han deltok internasjonalt.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 2006 i Göteborg: Sølvmedalje – 1.20.00, bakom Francisco Javier Fernández (1.19.09)
* VM 2007 i Osaka: Braut 20 km
* OL 2008 i Beijing: Gullmedalje – 1.19.01, framom Jefferson Pérez (1.19.15)
* VM 2009 i Berlin: Annullert gullmedalje – 1.18.41
* VM 2011 i Daegu: Annullert gullmedalje – 1.19.56
* OL 2012 i London: Braut 20 km

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Valeriy Borchin» frå Wikipedia på engelsk, den 9. august 2018.*
**Bruno Ortner** (1889–1971) var generalløytnant i den tyske hæren og var verksam i Noreg under andre verdskrigen. 

Ortner var fødd i Austerrike.
Han vart sjef for 69. infanteridivisjon og stasjonert i Bergen frå 29. september 1941. Då storparten av divisjonen (minus eit regiment) vart send til Leningradområdet i november 1942 vart generalløytnant Ortner med, og han stod som sjef for divisjonen til januar 1944, då han fekk kommandoen over den nye 91. infanteridivisjon. Der vart han ståande berre fram til 25. april 1944. Denne divisjonen vart sett inn i Normandie i juni 1944, og vart utsletta i august same år.

1. mai 1944 fekk Ortner kommandoen over 44. reichsgrenadierdivisjon som var stasjonert i Nord-Italia. Denne divisjonen var utsett for harde angrep og måtte i mai 1944 trekke seg attende nordover. Generalløytnant Ortner stod som sjef for denne divisjonen til 25. juni 1944. Han stod som sjef for 281. infanteridivisjon frå 27. juli 1944 til 8. mai 1945. Han var internert til 1946.

Han døydde i Steiermark i Austerrike i 1971.

Litteratur
----------

*
**Valerij Ivanovitsj Jakobi** (15. mai 1834–13. mai 1902) var ein russisk målar. Han var ein eldre bror av etnografen og den revolusjonære Pavel Jacobi.

Liv og gjerning
---------------

Valerij Jakobi vart fødd i landbyen Kudrjakovo i Kazan-guvernementet, der faren var godseigar. Han studerte ved universitetet i Kazan, men braut av studiane for å verve seg til den russiske hæren under Krimkrigen. I 1856, etter å ha vorte dimittert frå hæren, bestemte han seg for ikkje å take opp att studiane. Han valde i staden å satse på eit liv som kunstnar.

Åra 1856-61 studerte Jakobi ved St. Petersburgs kunstakademi. Han oppnådde ein gullmedalje for måleriet *Fredfull fridag for ein tiggar* (1860). I 1861 måla han det som truleg er hans mest minneverdige måleri; *Fangar på stoppeplass*. Perioden 1861-69 la Jacobi ut på fleire reiser til Europa med eit stipend frå kunstakademiet. Han vitja både Tyskland, Sveits, Frankrike og Italia.

*Fangar på stoppeplass*, 1861
I 1870 var Jacobi med på å stifte kunstnarforeininga Peredvizjnikij. Men to år seinare vart han ekskludert for ikkje å ha delteke på ei utstilling som foreininga heldt, og for grunnleggjande brot mot ideala som foreininga var tufta på. Seinare vart han oppfatta som ein konservativ målar, skeptisk til Peredvizjnikij-ideane.

Jakobi var medlem av St. Petersburgs kunstakademi frå 1868, professor frå 1871. Han underviste ved akademiet i perioden 1878-89. Mesteparten av tida budde han i St. Petersburg og laga historiske måleri som *Narrar ved Anna Joanovnas hoff* (1872), *Ishuset* (1878). Verka hans vart kritisert for å vere reint dekorative, heilt utan kjerne og innhald.

Jakobi døydde i Nice i 1902.

Verk
----

* Fredfull fridag for ein tiggar, 1860 Fredfull fridag for ein tiggar, 1860
* Niande termidor, 1864Niande termidor, 1864
* Narrar ved Anna Joanovnas hoff, 1872Narrar ved Anna Joanovnas hoff, 1872
* Inngangen til ein moske, 1882Inngangen til ein moske, 1882

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Valerij Jacobi» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mars 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Valerij Jakobi**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* ULAN
* NKC

 |
Lev Trotskij
**Trotskisme** er ei retning innan kommunismen. Dei som kallar seg *trotskistar* ser på Lev Trotskij som ein stor ideolog. Trotskismen som omgrep oppstod i samband med Trotskij sin kritikk av Stalin sitt styre i Sovjetunionen, og vart først teke i bruk av Trotskij sine motstandarar i interne partikampar i bolsjevikpartiet i andre halvdel av 1920-åra. Trotskisme var òg ei av dei vanlegaste skuldingane mot dei tiltalte under Moskvaprosessane i siste halvdel av 1930-åra. 

Etter at Trotskij vart utvist frå Sovjetunionen i 1929 byrja trotskismen å ta form som ei eiga retning og ein ideologi som skilde seg frå den offisielle sovjetiske marxismen-leninismen. Trotskistane meinte det var dei som representerte den ekte marxismen-leninismen. Det som kjenneteikna dei trotskistiske rørslene var opphavleg analysen av Sovjetunionen som ein *degenerert arbeidarstat*, Trotskij sin teori om *permanent revolusjon* og motstanden mot nasjonalisme i sosialistiske parti og kommuniststyrte statar. Opprettinga av Den fjerde internasjonalen i 1938 var eit forsøk på å samla og styrkja desse partia.

På Sri Lanka og i Sør-Amerika har trotskistiske parti fått ein viss storleik og tyngd, og i Brasil er det trotskistiske Democracia Socialista med i regjeringspartiet PT. I Europa er Frankrike det landet der trotskistiske parti har fått størst oppslutnad ved val, med partiet Ligue Communiste Revolutionnaire. Den største trotskistgruppa i Noreg er Internasjonale Sosialister, som i 2008 vedtok å gå inn i Raudt. IS er systerpartiet til det britiske Socialist Workers Party. Dette partiet meiner mellom anna at Sovjetunionen etter at Stalin tok makta - og andre kommuniststyrte land som kom til - vart «statskapitalistiske», og ikkje (lenger) «degenererte arbeidarstatar». 

Ingen trotskistiske parti har vore statsberande eller stått i spissen for ein revolusjon.

Alle trotskistar ser som Trotskij positivt på bolsjevikane sin revolusjon i Russland i 1917, men svært negativt på utviklinga i Sovjetunionen frå midten på 1920-talet, då Josef Stalin samla stadig meir makt i sine hender. Det same gjeld dei fleste andre land der kommunistparti har eller har hatt makta. Etter at Trotskij døydde har trotskismen utvikla seg i ulike retningar, med til dels motstridande synspunkt i sentrale spørsmål. Felles for alle trotskistiske organisasjonar er at dei har opphav i Den fjerde internasjonale. Det er òg skilnader mellom ulike trotskistiske grupper i synet på korleis eit revolusjonært parti bør vera organisert og i synet på samarbeid med andre parti og grupperingar. Dei fleste viktige trotskistiske grupperingar er no opne for samarbeid med andre.

Sjå òg
------

* Stalinisme

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Trotskisme» frå Wikipedia på bokmål, den 18. februar 2008.*

* Artikkel i IS-bladet Gnisten Arkivert 2007-10-19 ved Wayback Machine. skriven av Tony Cliff 1999
**Anthony «Tony» Burrows** (fødd 14. april 1942) er ein engelsk studiovokalist som særleg var kjent og mykje brukt på 1970-talet med ei rekkje listetopper på *UK Singels Chart* og den amerikanske *Billboard Hot 100*.

Karriere
--------

Tidleg på 1960-talet var han med i vokalgruppa The Kestrels saman med blant andre dei sentrale låtskrivarane Roger Greenaway og Roger Cook. Seinare vart han med i gruppa The Ivy League, og var enno med då denne vart ein del av gruppa The Flower Pot Men, saman med blant andre Jon Lord og Nick Simper, som seinare var med å danne Deep Purple. The Flower Pot Men hadde blant anna listetoppen «Let's Go to San Francisco» som blant anna nådde ein 9. plass i Noreg.

Seinare var Burrows med i ei rekkje små og store prosjekt og fekk ei rekkje listeplasseringer, blant anna med:

* Edison Lighthouse og songen «Love Grows (Where My Rosemary Goes)» (februar 1970)
* White Plains og songen «My Baby Loves Lovin'» (mars 1970)
* The Pipkins og komisongen «Gimme Dat Ding» (april 1970)
* Brotherhood of Ein med songen «United We Stand» (1970)
* The First Class og songen «Beach Baby» (juli 1974)

I februar 1970 var han den einaste som nokon gong har opptredd i BBC-programmet *Top of the Pops* med songar for tre ulike grupper samstundes: Edison Lighthouse, White Plains og Brotherhood of Man.

Han har òg delteke på innspelingar med blant andre Elton John, Cliff Richards og James Last.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tony Burrows» frå Wikipedia på bokmål, den 26. oktober 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tony Burrows-intervju

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Valerij Vasiljevitsj Podluzjnyj** (fødd 22. august 1952) i Donetsk er ein ukrainsk lengdehoppar som representerte Sovjetunionen. Han vann gullmedaljen i EM 1974 i Roma og bronsemedaljen under OL 1980 i Moskva.

Aktiv
-----

Etter at han hadde vorte junior-europameister i tresteghopp i 1970 satsa Podluzjnyj på lengdehopp. Han nærma seg europa-eliten i lengdehopp i 1972-sesongen, då han sette personleg rekord med 7,88 m. I 1973-sesongen tok han steget opp i verdseliten og vann unversiaden med eit hopp på 8,15 m. Året etter vann han lengdetevlinga i både i landskampen Sovjetunionen-USA og i landskampen Sovjet-Vesttyskland-Frankrike. Under europameisterskapen 1974 i Roma sigra han med 8,12 meter, før han seinare i sesongen flytta den personlege rekorden til 8,17 meter.

I 1979 vann Podluzjnyj lengdehopp i unversiaden for andre gong, med sterke 8,16 meter. Året etter, i finalen under sommarleikane i Moskva, gjorde han sitt livs lengste hopp med 8,18 meter, noko som heldt til bronsemedalje.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1971 i Helsingfors: Nr 10 – 7,68 m
* OL 1972 i München: Nr 9 – 7,72 m
* EM 1974 i Roma: Gullmedalje – 8,12 m, framom Nenad Stekic (8,05 m)
* OL 1976 i Montreal: Nr 7 – 7,88 m
* EM 1978 i Praha: Nr 6 – 7,89 m
* OL 1980 i Moskva: Bronsemedalje – 8,18 m, bakom Frank Paschek (8,21 m)

Merknadar
---------

1. ↑  Russisk skrift Валерий Васильевич Подлужный, ukrainsk Валерій Васильович Підлужний, **Valerij Vasyljovytsj Pidluzjnyj**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Waleri Podluschni» frå Wikipedia på tysk, den 17. august 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Tropisk savanneklima (Aw) i verda
**Tropisk savanneklima** eller **tropisk vått og tørt klima** er ein klimatype som høyrer til kategoriane *Aw* og *As* i Köppen si klimaklassifisering. Dette klimaet har månadsmiddeltemperaturar over 18 °C kvar einaste månad i året og ei markant tørketid der dei tørraste månadene har mindre enn 60 mm og i tillegg mindre enn (100 − [total årsnedør {mm}/25]). 

Dei fleste stadane som har dette klimaet ligg i utkanten av tropane, men stundom finn ein dei òg innanfor tropane (t.d. San Marcos i Antioquia i Colombia). Kysten av Karibia austover frå Urabábukta på grensa mellom Colombia og Panama til Orinoco sitt elvedelta ved atlanterhavskysten (om lag 4000 km), har lange tørkeperiodar (det ekstreme er BSh-klima (sjå under) med svært lite nedbør som i Guajira og Coro vest i Venezuela, dei nordlegaste halvøyane i Sør-Amerika, som får mindre enn 300 mm nedbør i året, nesten alt på to-tre månader) Desse forholda strekkjer seg til Antillane og dannar eit tørt belt rundt Det karibiske havet. Lengda på tørkeperioden og omfanget av perioden vert mindre jo lenger inn i landet ein kjem (sørover). Ved Amazonaselva, like sør for ekvator, er klimaet Af. Aust for Andesfjella, mellom det tørre Karibia og den alltid våte Amazonas ligg Orinocoelva sine llanos eller savannar, som klimaet er kalla opp etter. 

Stundom vert *As* nytta i staden for *Aw* om tørketida varer i perioden når sola står høgt og dagane er lengre. Dette er tilfellet dei fleste stader i t.d. Hawaii (Honolulu), Aust-Afrika (Mombasa, Kenya) og Sri Lanka (Trincomalee). Dei fleste stader med tropisk savanneklima har derimot tørketida når sola står lågast og dagane er kortast.

Sjå òg
------

* Köppen si klassifisering av tropisk savanneklima


| Klimasoner i Köppen si klimaklassifisering |
| --- |
| **Gruppe A: Tropisk** — Regnskog (Af) - Monsun (Am) - Savanne (Aw, As) |
| **Gruppe B: Tørt** — Ørkenklima (BW) - Steppe (BSh, BSk) |
| **Gruppe C: Temperert** — Fuktig subtropisk (Cfa, Cwa) - Maritimt (Cfb, Cwb, Cfc) - Middelhavsklima (Csa, Csb) |
| **Gruppe D: Kontinentalt** — Fuktig kontinentalt (Dfa, Dwa, Dfb, Dwb) - Subarktisk (Dfc, Dwc, Dfd) |
| **Gruppe E: Arktisk** — Tundra (ET) - Permafrost (EF) - Alpint (ETH) |
**Anthony Peter Dunne**, kjend som **Tony Dunne** (24. juli 1941–8. juni 2020), er ein irsk tidlegare fotballspelar frå Dublin som med Manchester United vart FA-cupvinnar, to gongar ligameister og i 1968 vinnar av europacupen. Frå 1962 til 1975 spelte han 33 landskampar for Irland. Kortvaksne Dunne spelte nesten alltid venstreback.

### Klubbspel

Dunne spelte på heimlege Shelbourne frå hausten 1958, og var med å vinne den irske cupfinalen 1960 med 2-0 over Cork. Sommaren 1960 vart han overført til Manchester United og var gjennom mange år fast venstreback. Våren 1963 vann han sin fyrste pokal med Manchester United då klubben vann FA-cupfinalen mot Leicester City med 3-1. I 1965 vart Dunne ligameister med United, ein triumf han og klubben lukkast gjenta to år seinare. Den 29. mai 1968 kom høgdepunktet for Dunne då Manchester United vann europacupfinalen på Wembley stadion i London med 4-1 over Benfica frå Lisboa, i ei turnering der Dunne spelte alle United-kampane. Sidan vart det ingen triumfar på Dunne og i 1973 gjekk han vidare til Bolton og spelte i 2. dvisjon til 1978, då klubben rykte opp til 1. divisjon att. Her vart det færre kampar på Dunne og han la opp i 1979. Gjennom sine 21 år med seriespel skåra han einast tre mål, eitt for Shelbourne og to for Manchester United.

### Landslagsspel

Dunne fekk sin landslagsdebut 8. april 1962 heime mot Austerrike, ein kamp som enda med tap 2-3. Fram til 1975 deltok han i 33 landskampar, i fire av dei som kaptein for laget. I sin siste kamp, 29. oktober 1975, var han med å vinne 4-0 over Tyrkia i ein EM-kvalfiseringskamp, også det heime i Dublin.

### Trenar

Tony Dunne var i 1982-83 trenar for Steinkjer Fotballklubb i norsk 2. divisjon.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tony Dunne» frå Wikipedia på engelsk, den 5. mai 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**Tropisk geometri** er eit relativt nytt område innan matematikk. Dei grunnleggande ideane har alt vorte nemnd på anna form i arbeida til Bergman, Bieri og Groves, men det er først sidan slutten av 1990-åra at ein har byrja å arbeide seriøst med teorien på området. Dette oppstod mellom anna då Grigorij Mikhalkin oppdaga at det var ein særs nyttig metode innan opptellingsgeometri. Sidan dette framleis er eit nytt forskingsområde finst det enno ikkje ei standardformulering av teorien, nokre definisjonar er ikkje universelt akseptert og nokre grunnleggande resultat manglar prov. 

Adjektivet *tropisk* er til ære for den brasilianske matematikaren Imre Simon som var ein pioner innan fagfeltet og har ikkje noko djupare meining utover dette.

Grunnleggande definisjonar
--------------------------

Det som skil reknemåten i tropisk geometri frå vanleg rekning er at summen av to tal alltid er lik det største talet altså vert 2 + 5 = 5. Produktet mellom to tal i tropisk geometri vert lik summen av dei to tala med vanleg rekning, altså 2 x 5 = 7. Nokre matematikarar har òg definert dette som at summen av to tal skal vere lik det *minste* av dei to tala
For å unngå forvirring med bruk av dei matematiske operasjonane (pluss og multiplikasjon) har ein vald å setje ein ring rundt symbolet, ein såkalla «tropisk semiring». 

Definisjonane vert uttrykt matematisk som følgjande: 

{\displaystyle x\oplus y=\max\{\,x,y\,\},\,} eller {\displaystyle x\oplus y=\min\{\,x,y\,\},\,}, alt etter kva kjelder ein les.
{\displaystyle x\otimes y=x+y.\,}
Uansett om summen av to tal er det største eller det minste av dei to tala, så følgjer tropisk geometri mange av dei same reglane som i vanleg rekning. Døme: 

{\displaystyle x\oplus y=y\oplus x}
{\displaystyle x\otimes y=y\otimes x}
{\displaystyle x\otimes (x\oplus z)=x\otimes y\oplus x\otimes z}

  

Operasjonen {\displaystyle x\ominus y} vil derimot ikkje gje meining. For om {\displaystyle x\ominus 10=14} så kan *x* her vere kva tal som helst.

Bakgrunnsstoff
--------------

### Grunnleggjande artiklar

* Første steg i tropisk geometri
* Tropisk geometri i statistiske modellar
* Enumerativ tropisk algebraisk geometri i R2
* Amøber med algebraisk mangfald og tropisk geometri
* Tropisk matematikk
* Ikkje-arkimedisk amøber og tropisk mangfald
* Utrekning og tropisk mangfald
* Tropisk geometri og nytteverdiane
* Tropisk algebraisk geometri

### Populærvitskapleg

* Forskning.no Arkivert 2008-04-06 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Delar av artikkelen bygger på «Tropical geometry» frå Wikipedia på engelsk, den 5. februar 2008.*

### Fotnotar

1. ↑  «Disputas: cand.scient. Magnus Dehli Vigeland». Matematisk institutt ved Universitet i Oslo. Henta 5. februar 2008. ,
2. 1 2  David Speyer og Bernd Sturmfels. «Tropical Mathematics» (PDF). Henta 5. februar 2008.
Sønderjylland i 1913
**Sønderjylland** er den delen av Jylland som ligg lengst mot sør. Området ligg på båe sider av grensa mellom Danmark og Tyskland. I Danmark er det sørlegaste amtet Sønderjyllands Amt, som grensar mot Schleswig-Holstein (dansk: Slesvig-Holsten) i Tyskland. Slik er amtet den einaste delen av Danmark som har direkte grense mot eit anna land. I nyare tid har Sønderjylland vorte nytta om den sørlegaste delen av Danmark. Den tyske nemninga på området er Schleswig (dansk: Slesvig). Schleswig kan igjen delast opp i Nordschleswig (Nordslesvig) nordom grensa og Südschleswig (Sydslesvig) sørom grensa. Sønderjylland vart i tida 1864 til 1920 styrt av Tyskland. Særleg i den tida var det å syngja songar om Sønderjylland eit teikn på dansk patriotisme, og eit ynske om at området ei gong skulle verta ein del av Danmark att. 

Ein person frå Sønderjylland vert kalla sønderjyde. Målføret vert kalla sønderjysk (synnejysk). 

Jylland- halvøya. Raudt er nord for den dansk-tyske grensa. Sør for grensa er Sydslesvig og Holstein, som nokre gonger vert rekna med i Jylland.
Sønderjylland idag

Historikk
---------

Sønderjylland svarar historisk sett til hertugdømet Slesvig, som var eit dansk len og som var lenge i personalunion med Danmark, i og med at kongen av Danmark både var konge og hertug i Slesvig. Den siste jarlen av Sønderjylland, Knud Lavard, tok den tyske hertugtittelen på sitt jarledøme, som sidan vart kjend under dette namnet. Sønderjylland var ein del av Preussen etter Danmark sitt nederlag i den andre slesvigske krigen i 1864. Ved ei folkerøysting i 1920 etter Tyskland sitt nederlag i første verdskrigen kom den nordlege delen attende til Danmark.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Æ Synnejysk Forening
* Sønderjylland kart Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine. (som PDF)
* Gamle Danske Sange: Det haver så nyligen regnet
Det hebraiske ordet **‘ereb** tyder 'aftan' eller 'blanding', og kan visa til tida like etter solnedgang eller kvelden 
eller store delar av dagen før ein jødisk høgtidsdag.

Definisjonar av nøyaktig kva tid ‘ereb fell kan vera tussmørker når lyset blandar seg med mørkret, når kveldsvinden bles, eller når mørket fell. I seinare forklaringar nemner ein tidspunktet der ein kan sjå stjerner.

Kveldsskikkar
-------------

Ettersom solnedgang skil dagane i den jødiske kalenderen frå kvarandre, er tidspunktet viktig og knytt til fleire seremoniar. Når sabbaten tek til ved solnedgang tenner ein levande lys og les bøna *kiddusj* for å markera overgangen. Ved neste solnedgang, som markerer slutten av sabbaten, utfører ein seremonien *havdalá*.

Ereb som dagen før dagen
------------------------

På same måte som julaftan er dagen før juledag i norsk tradisjon, er det knytt ulike skikkar til «aftanen» før fleire jødiske merkedagar.

Dagen før sabbaten (*`ereb sjabbat*) blir av ortodokse jødar i stor grad brukt til å førebu seg for sabbaten, til dømes ved å stå opp tidleg, handla og laga til mat, dekka bordet til sabbatsmåltidet og ta på seg helgeklede.

Kjelder
-------

* Wilhelm Bacher og Max Landsberg, «NIGHT» i JewishEncyclopedia.com, 2002.
* Emil G. Hirsch, Joseph Jacobs, Executive Committee of the Editorial Board, Julius H. Greenstone: SABBATH i JewishEncyclopedia.com, 2002.
Koordinatar: 60°46′14″N 10°14′46″E﻿

Søndre Land prestegardFoto: Jan-Tore Egge

**Søndre Land prestegard** eller **Fluberg prestegard** i Søndre Land kommune i Oppland er ein prestegard som ligg om lag ein kilometer sør for Fluberg kyrkje, nedi skråninga på vestsida av Kirkebakka, som i si tid var ein del av Den bergenske hovudvegen.

Prestegarden har som kyrkja røter attende til mellomalderen. Den tidlegare kyrkja (ei stavkyrkje) stod på grunnen til prestegarden.

Hovudbygningen er frå 1790 og hadde opphavleg to fløyer på kvar side. Desse er borte i dag. Eit verandatilbygg på vestre langveggen er frå 1867. Ein låve som hadde vore kommunal eigedom sidan 1992, vart riven i 2012. Same året vart det gjennomført ei avgrensa restaurering innvendig i hovudbygningen, som er freda, og som framleis vert nytta som tenestebustad. Rundt prestegarden er eit hageanlegg som har grodd att ein del.

Gardsdrifta er frådelt.

Fotnotar
--------

1. ↑  Ola Storsletten og Jiri Havran (2008). «Fluberg kirke». *Kirker i Norge, bind 5: Etter reformasjonen. 1600-tallet*. ARFO. s. 118.
2. ↑  Langseth, s. 72.

Kjelder
-------

* Søndre Land prestebolig, Fluberg hos Opplysningsvesenets fond
* Gunnar Birkeland og Sigrunn Nerdal, red. (2015). «159 Søndre Land prestegard». *Prestegårder i Norge – et utvalg*. Opplysningsvesenets fond. s. 135–136.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Søndre Land prestegard i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
**Behaviorismen** er ei retning innan psykologien som voks fram ved byrjinga av 1900-talet. Retninga byggjer på å forska vitskapleg på **åtferd** ved å observera henne heller enn å ty til introspeksjon. Retninga har hatt stor innverknad på behandlinga av psykiske lidingar.

Ein av idéane bak behaviorismen er at fri vilje ikkje finst, men at all åtferd er bestemt av ein samverknad av påverknader frå gener og miljø.

Behaviorismen fekk ry som ein vitskap gjennom forskinga til B.F. Skinner med operant betinging og dei klassiske hundeforsøka til Ivan Pavlov med klassisk betinging.

Sidan 1970-talet har interessa for den tradisjonelle behaviorismen gått ned til fordel for kognitiv psykologi. 

Behaviorismen har sterkt fokus på klassisk betinging som læringsform, og miljøet vert dermed kjelda til danninga av personlegdomen gjennom måten det påverkar individet på. For behavioristane er det viktig at inga åtferd kan skje utan ein påverknad. Dette er grunnlaget for samanhengen mellom stimulus og respons, som kanskje er det behaviorismen er mest kjend for (Bø & Helle, 2002; Imsen, 1991).

Ei behavioristisk grunnhaldning vil ha fokus på formidling av informasjon (Ludvigsen, 2002). Kunnskapssynet er empirisk (Dysthe, 1999), noko som inneber at ein ser på kunnskap som erfaringar ein skaffar seg igjennom sansane (Magee, 1999). Fokus vert retta mot assosiasjonar mellom mentale prosessar og handlingar (Greeno m. fl. 1996). Undervisningssynet er dermed instruksjonalistisk, noko som medfører at kunnskapar er noko som kan overførast – instruerast – frå ein aktør til ein annan.

Viktige omgrep i denne tradisjonen er: Stimulus-respons, små suksessar, fokus på resultat og positiv forsterking (Dysthe, 2001a; Wilson & Myers, 2000).

Watson, Skinner og Thorndike er døme på teoretikarar frå denne tradisjonen. I eit instruksjonalistisk læringsmiljø er det altså lagt til rette for at ein kompetent person, som oftast læraren, skal ha høve til å formidle sine erfaringar til mindre kompetente lærande.

### Kjelder

* Svensk Wikipedia
* Engelsk Wikipedia
* Bø, I. & Helle, L. (2002). Pedagogisk ordbok. Oslo: Universitetsforlaget AS.
* Dysthe, O. (1999). Ulike teoriperspektiver på kunnskap og læring. Bedre skole.
* Dysthe, O. (2001a). Dialog, samspel og læring. Oslo.: Abstrakt forl.
* Greeno, J. G. Collins, A. M. & Resnick, L. B. (1996). Cognition and learning. In B. D. & C. R. (Eds.), Handbook of educational psychology (pp. 15-46). New York: Macmillan.
* Imsen, G. (1991). Elevens Verden (2. utgåve ed.). Oslo: TANO AS.
* Ludvigsen, S. (2002, 140302). Studentaktive arbeidsformer - Læring og IKT. Paper presented at the Kvalitetsreforma ved HVO, Høgskulen i Volda.
* Magee, B. (1999). Filosofi (J.-E. E. Hanssen, Trans.). Oslo: N.W. Damm & søn AS - Teknologisk forlag.
* Myhre, R. (1993). Grunnlinjer i pedagogikkens historie. Oslo: Ad Notam Gyldendal Norsk Forlag AS.
* Wilson, B. G. & Myers, K. M. (2000). Situated Cognition in Theoretical and Practical Context. In D. Jonassen & S. M. Land (Eds.), Theoretical Foundations of Learning Environments (pp. 57-88). Mahwah NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
Det er føreslått at denne sida blir fletta med *Søndeled*. (Sjå eventuelt diskusjon)

**Søndeled herad** er eit tidlegare herad i Aust-Agder fylke. Heradet grensa til Gjerstad, Sannidal og Skåtøy, Risør bykommune, Dypvåg og Holt og Vegårshei.

Geografi
--------

Søndeled herad låg heilt aust i Aust-Agder fylke, på grensa til Telemark. Heradet femna tre fjordar, Sørfjorden, Nordfjorden og Sandnesfjorden. Nordfjorden og Sørfjorden blir kalla Søndeledfjorden. Det største øya er Barmen og liggar midt i Søndeledfjorden.

Namnet Søndeled
---------------

Namnet Søndeled har opphav som eit fjordnamn og tyder "leia gjennom sunda". Den eldste skrivemåten er ifølgje Oluf Rygh i *Norske Gaardnavne* anten Sundaleid, Sundaleidr eller Sundaleidi. Professor Rygh meiner at namnet Søndeled eigentleg skal ha vore namnet på fjorden og derifrå over til garden inst i fjorden og kyrkja.

Soga
----

Det har budd folk i Søndeled sidan Noreg blei fri for is.[*treng kjelde*] Søndeled kyrkje er bygd på 1150-talet. Den eldste garden i Søndeled er garden Søndeled i bygda Søndeled.[*treng kjelde*] I 1723 blei Øster-Risøer hamn, (på garden Randviks grunn) eigen bykommune. Før 1864 høyrte Lyngør, Risøya i Dypvåg og Gjeving til Søndeled, men blei seinare lagt under Dypvåg herad (No Tvedestrand kommune). 1. Januar 1964 blei Søndeled slege saman med Risør bykommune. Då budde det 3134 i Søndeled herad.

Skular i Søndeled
-----------------

* Søndeled skule (1-7kl.) - Søndeled skule ligg i bygda og tidlegare administrasjonssentret Søndeled. Rektor ved skulen er Trine Bergum.
* Hope oppvekstsenter (1-7kl.) - Hope oppvekstsenter ligg bygda Hope sør for Sandnesfjorden. Rektor og leiar ved oppvekstsenteret er Kristin Nielsen Vintermyr.
* Risør barneskule - (1-7kl.) Risør barneskule ligg på Kjempesteinsmyra på Randvik i Ytre Søndeled. Rektor ved skulen er Erik Hjelmberg.
* Risør ungdomsskule - (8-10kl.) Risør ungdomsskule ligg på Kjempesteinsmyra på Randvik i Ytre Søndeled. Rektor ved skulen er Anne Synnøve Drage.

Idrett og aktivitet
-------------------

* Idrettslag - Me har to idrettslag: Idun IL på Søndeled og Hope IL på Hope.
* Fotball - Me har to fotballag. Eit på Søndeled og eit på Randvik (Risør fotballklubb). Me har au to fotballbanar ein på Vormli på Søndeled og ein på Kjempesteinsmyra på Randvik
* Handball - Det er berre eit handballag i Søndeled og det er Risør handballklubb.

Folkenamn
---------

Folk som bur i heile Søndeled herad heiter søndølingar.

Kjende folk frå Søndeled
------------------------

* Halvor Olsson Stamsøy - lærar, gardbrukar, lensmann og stortingsmann
* Tallak Lindstøl - lokalhistorikar

Avis
----

Aust Agder Blad er lokalavisa for Søndeled. Den går under kallenamnet "Arket".

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Søndeledboka* bind 1,2 og 3.
**Beiarn kyrkje** ligg på Moldjord i Beiarn kommune i Nordland fylke. Ho høyrer til Beiarn sokn i Salten prosti. Kyrkja er ei langkyrkje av tømmer med om lag 320 sitteplassar. Bygginga starta i 1872, men på grunn av ein storm 21. januar 1873, måtte alt rivast. Kyrkjetomta vart flytta litt bortanfor og dei byrja bygginga på nytt. Ho vart vigsla 23. oktober 1873. 27. februar 1874 vart ho endå ein gong stormskadd, men i løpet av 1874 og -75 vart ho reparert og forsterka.

Beiarn gamle kyrkje
-------------------

Beiarn gamle kyrkje vart først bygd som annekskyrkje («finnekapell») i Gildeskål sokn i 1724, etter initiativ frå Thomas von Westen, «Samenes apostel», i 1716 .
Beiarn gamle kyrkje vart truleg bygd som ei laftalangkyrkje, men har fått nokre tilbygg sidan og framstod etter kvart som ei krosskyrkje. Den sørlege vingen vart bygd såpass stor at han vart kalla «nykjerka.» 
Omkring 1860 var kyrkja blitt i så dårleg forfatning at det vinterstid ofte stod 30 cm med vatn over kyrkjegolvet, og vart det kaldt, fraus vatnet til is. Det vart sett i gang eit arbeid for å byggje ei ny kyrkje.
Beiarn heradstyre vedtok 30. september 1875 at kyrkja skulle rivast. Det kyrkjelege inventaret vart plassert på loftet i den nye Beiarn kyrkje. Det som soknepresten ikkje såg mon i, vart auksjonert bort, restane vart brente.

Kjelder
-------

* Erling Vegusdal Eriksen: *Beiarn soknekalls historie*. Beiarn, 1949.

* *Denne artikkelen bygger på «Beiarn kyrkje» frå Wikipedia på bokmål, den 28. mars 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Eldre fotografi av kyrkja på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
* 

* Beiarn kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kyrkjer og kapell i Salten prosti |
| --- |
| Beiarn • Bogen • Fauske • Høyforsmoen • Leinesfjord • Leiranger • Mørsvikbotn • Nordfold • Rørstad • Røsvik • Saltdal • Steigen • Sulitjelma kapell • Sulitjelma kyrkje • Sørskot • Valnesfjord • Øvre Saltdal |
**Dahud** eller **Dahut** (eventuelt **Ahés**), var ei trollkunnig kongedotter frå tidleg bretonsk soge. Ho var dotter av Gradlon og Malgven. Namnet hennar tyder "god trolldom". Ho skal ha grunnlagt byen Carhaix (Car Ahés). 

Kong Gradlon av Cornouaille skulle ha råka på trollkvinna Malgven ein gong han var på hærtog nord i landa. Saman drap dei mannen hennar, og reiste sør til riket hans på hennar svarte trollhest. Seinare tok dei att flåten til Gradlon, og her var det at Dahud vart fødd, framleis langt frå land. Segna seier at Malgven døydde av denne påkjenninga. Andre segner fortel korleis ho kvarv frå Gradlon for å reise til si eiga verd. Gradlon kom einsam i land med dotter si. 

Dahud voks opp i Ys, og strauk med då byen sokk i havet. I følgje kristne segner var det ho som opna byportane slik at byen vart oversvømd. Faren freista berge ho på trollhesten sin, men syndene hennar fekk ho til å søkke ned. Sankt Gwenolé råda Gradlon til å sleppe Dahud for ikkje å drukne sjølv, og Dahud vart slukt av havet i lag med byen. 

Etter dette vart Dahud gjort om til ei havfrue, eller ein morgen.

Dahud er og nemnd i segner om Kong Arthur og Kong Mark. 

I teikneserien Bran Ruz står Dahud for gode krefter som freister å berge Ys mot den tradisjonsøydinga storsamfunnet (og kristendomen i tida) står for. Ho rømer til druidane med helten Bran. I denne forteljinga er Malgven ei av dei hærtekne kvinnene frå Aremorika. Det er heller ikkje ho, men Gwenolé som syter for at byen vert overfløymd.
**Beiarelva** (eller **Storåga**) er eit rundt 56 kilometer langt vassdrag i Beiarn kommune i Nordland. Elva følgjer hovuddalføret i Beiarn og renn ut i Beiarfjorden ved Tverrvik. Ho har utspring øvst i Beiardalen, i Saltfjellet-Svartisen nasjonalpark.

Beiarelva er ei populær elv for fiske av laks og sjøaure. I tillegg har elva ein stamme av sjørøye, men denne blei totalfreda i 2008. Elva har ein lakseførande strekning på 27,5 kilometer, frå utløpet til Høgforsen ved Tollå. I tillegg er også 3 kilometer av sideelva Tollåga, og 0,6 kilometer av sideelva Gjeddåga, lakseførande.

I 1981 blei lakseparasitten *Gyrodactylus salaris* påvist i elva. Dette førte til at laksebestanden blei sterkt redusert i løpet av tiåret. I 1989 blei alt laksefiske i Beiarelva forbydd. Elva blei rotenonbehandla i 1994. Etter 7 år, i 2001, blei elva friskmeldt for gyro, og ho blei igjen opna for laksefiske.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Beiarelva» frå Wikipedia på bokmål, den 10. november 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida til Sammarbeidsorninga for Beiarelva.
* NVE-dok nr. 12 2002, Høringsdokument: Utvida skildring av Beiarelva[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
Strukturformel for oksalsyre.
Oksalsyre-dihydrat
**Oksalsyre** (HOOC-COOH) er ei ganske sterk organisk dikarboksylsyre. Ho er til stades som salt (oksalater) i mange plantar (til dømes rabarbra, spinat og gaukesyre). Ho er òg naturleg til stades i honning. Oksalsyre blir nytta til nedkjemping av varroamidd i bikuber. Oksalsyre er giftig, letal dose er oppgitt til å vera 10 gram oksalsyre for vaksne og 3-4 gram for born. Det svarar til høvesvis 4 og 1,5 kg rabarbra.

Framstilling
------------

I laboratoriet kan oksalsyre framstillast ved å oksidera sukrose med salpetersyre som oksidasjonsmiddel. Litt vanadium vert brukt som katalysator.

Kjelder
-------

* «Oksalsyre» i Caplex <www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9325835>
* Knut Pettersen (Planteforsk): kjelde=ABC Matoppskrifter «Tid for å kutta rabarbra»

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Oksalsyre**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
(animasjon)
Ein oktaeder bretta ut i ei todimensjonal flate.
**Oktaeder** er eit polyeder med åtte sideflater, men vanlegvis vert det meint eit **regulært oktaeder**: ein platonsk lekam sett saman av åtte trekanta sideflater. Desse overflatene er likesida trekantar. I tillegg har den seks hjørne og tolv kantar.

Areal og volum
--------------

Viss a i eit regulært oktaeder er kant, kan arealet og volumet reknast ut slik:

{\displaystyle A=2{\sqrt {3}}a^{2}\approx 3.46410162a^{2}}
{\displaystyle V={\frac {1}{3}}{\sqrt {2}}a^{3}\approx 0.471404521a^{3}}

Radius
------

Viss a i eit regulært oktaeder er kant, er radiusen av ei kule som akkurat fyller ut hele figuren:

{\displaystyle r\_{u}={\frac {a}{2}}{\sqrt {2}}\approx 0.7071067\cdot a}
Radiusen av den største kula som kan innskrivast i det er:

{\displaystyle r\_{i}={\frac {a}{6}}{\sqrt {6}}\approx 0.4082482\cdot a}
Midtradiusen, dvs. radiusen av ei kule der flata rører midten av kvar kant, er:

{\displaystyle r\_{m}={\frac {a}{2}}=0.5\cdot a}

Avkuttingssekvens
-----------------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tetraeder | Avkutta tetraeder | **Oktaeder** | Avkutta tetraeder | Tetraeder |

Sjå òg
------

* Platonsk lekam
* Trekant
Grasstrå i dagslys.
Framstilling av verda klokka 09.00 UTC, då Afrika, Europa og delar av Asia og Amerika opplever dagslys.
**Dagslys** er ein kombinasjon av all direkte og indirekte solstråing utandørs i løpet på dagtid (og kanskje òg skumring). Dette inkluderer direkte solinnstråling, diffus stråling frå skyene og ofte begge desse reflektert frå jorda og lekamar på jorda. *Dagtid* er tidsperioden då ein har dagslys. Månelys er eigentleg sola som vert reflektert mot jorda, og er på den måten indirekte solstråling, men det vert ikkje rekna som dagslys, sidan det oppstår utanfor den tida ein reknar som dagtid. 

Dagslys har ein, i ei viss grad, så lenge sola er oppe, men utandørs kan illuminansen variere frå 100 000 lux i direkte sollys midt på dagen til mindre enn 5 lux i dei tjukkaste uvêrsskyene med sola nær horisonten. I så lite lys kan ein få skuggar frå lys som t.d. gatelys. Det kan vere mørkare i uvanlege tilfelle som solformørking eller når ein har store mengder røyk eller støv i atmosfæren. 

Dagslys er kjend for å ha ein positiv psykologisk effekt på menneske, og derfor vert det registrert fleire problem med psykisk helse om vinteren enn om sommaren. Døme på dette kan vere depresjonar på grunn av lite dagslys. Ein kan òg lyse opp rom innandørs med dagslys ved å bruke vindauge og takvindauge. Dette vert ofte brukt for å spare energi, for å unngå for mykje bruk av kunstige lys og av estetiske årsaker. Dei siste åra har mange bedrifter prøvd å gjenskape effekten av kunstig dagslys på arbeidsplassen. Både utstyret og energiforbruket for å få dette til er derimot dyrt, og vert nesten berre brukt innan spesielle område som filmproduksjon.

Sjå òg
------

* Skumring
* Månelys