Akvarell av Sauland stavkyrkje måla av Joachim Frich. Biletet syner kyrkja utan 1700-talstilbygget i nord.
**Sauland stavkyrkje** stod, som dagens kyrkje, på grunn tilhøyrande prestegarden, som opphaveleg heitte Sauland. På grunnlag av den bevarte portalen trur ein at kyrkja var frå 1200-talet. Soknet («Swidulandæ sokn») er nemnt i 1395 og kyrkja («kirkio vmbodh a Swidhulande») i 1470. Jens Nilssøn fortel i sin visitasrapport frå 1595 at «Seudelandz kircke» er anneks til «Hierdall» (Hjartdal) og har gudsteneste annankvar sundag (kvar tredje om vintaren).

Ifølgje Lorentz Dietrichson målte skipet 21 alen x 18 alen (13 m x 11 m), noko som gjer kyrkja større enn hovudkyrkja i Hjartdal. Dietrichson viser til ein synfaringsrapport frå 1662 der det går fram at svillane ved altaret i koret er rotne. I 1668 var det framleis svalgangar rundt heile kyrkja, men då kyrkja vart riven, stod berre den på vestsida att. På slutten av 1700-talet fekk kyrkja eit lafta tilbygg på nordsida. I 1840-åra var kyrkja i minste laget og nokså medteken. Det var snakk om vøling og utviding, men det endte opp med vedtak om ny kyrkje. Stavkyrkja vart riven i 1860, året etter at den nye kyrkja var teken i bruk. Interiøret i stavkyrkja er avbilda på eit måleri av Adolph Tidemand, «Gudstjeneste i en norsk landskirke».

Stavkyrkjeportal
----------------

Ein portal frå stavkyrkja er stilt ut i den permanente mellomalderutstillinga i Kulturhistorisk museum i Oslo. Portalen har drake- og rankeutskjeringar i Sogn-Valdres-tradisjonen, og det har vore spekulert i om det kan ha stått ein vestlandskunstnar bak. Dietrichson seier om utskjeringane: «...de viser os det høieste høidepunkt, hvortil træskjærerornamentikken er drevet i vort land og synes at tilhøre den samme blomstring, som viser sig i Stedje og Aardals kirkes portaler omkring 1200.»

Andre gjenstandar frå stavkyrkja
--------------------------------

Eit altarbilete frå 1810 er å finne i det søraustre hjørnet i dagens kyrkje. Dei to kyrkjeklokkene frå stavkyrkja heng i tårnet. Preikestolen står i kyrkjelydshuset. Elles har ein m.a. teke vare på eit døypefontlokk, eit vigslevasskar, ein dørring og fragment av eit par hjulkrossar.

* «Gudstjeneste i en norsk landskirke» av Adolph Tidemand«Gudstjeneste i en norsk landskirke» av Adolph Tidemand
* Vestportalen frå stavkyrkjaFoto: John Erling BladVestportalen frå stavkyrkjaFoto: John Erling Blad
* Ei av dei to mellomalderklokkene som er overførte til dagens kyrkjeFoto: Ove HolstEi av dei to mellomalderklokkene som er overførte til dagens kyrkjeFoto: Ove Holst
* Lokket frå døypefontenLokket frå døypefonten
* VigslevasskarFoto: P.G.M.VigslevasskarFoto: P.G.M.
* DørringFoto: Ove HolstDørringFoto: Ove Holst
* Fragment av hjulkrossarFoto: Ove HolstFragment av hjulkrossarFoto: Ove Holst

Kjelder
-------

* Arne Hardang (1994). *Kyrkje- og prestesoge for Hjartdal*. Buen kulturverkstad. s. 20–23.
* Lorentz Dietrichson (1892). «Saulands kirke». *De norske stavkirker: Studier over deres system, oprindelse og historiske udvikling. Et bidrag til Norges middelalderske bygningskunsts historie*. Kristiania: Cammermeyer. s. 351–352.
* Den første stavkyrkja: Stavkyrkja i «Arven» (kyrkjelydsblad for Hjartdal, Sauland og Tuddal) nr. 5/2009, s. 2–3

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Sauland stavkyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Jan Brendalsmo: Kildegjennomgang: Middelalderske kirkesteder i Telemark Arkivert 2019-04-11 ved Wayback Machine. (Riksantikvaren, 2016), s. 82–83
* Henriksveen, Herman, red. (1986). «Sauland Kyrkje». *Kirker i Telemark*. Stathelle: Flora forlag. s. 131. ISBN 82-90695-00-4.

Fotnotar
--------

1. ↑  O. Rygh (1967). A. Kjær, red. *Norske Gaardnavne : Oplysninger samlede til brug ved Matrikelens Revision. 7 : Bratsberg Amt*. Oslo: Børsum. s. 308–310.
2. ↑  Diplomatarium Norvegicum X:89
3. ↑  Diplomatarium Norvegicum IV:969
4. ↑  Jens Nilssøn (1981). Yngvar Nielsen, red. *Biskop Jens Nilssøns visitatsbøger og reiseoptegnelser 1574–1597*. Carl Zakariasson. s. 395.
5. ↑  Arven nr. 5/2009, s. 2.
6. ↑  Sjå t.d. Dietrichson, s. 352.
7. 1 2  Arven nr. 5/2009, s. 3.
8. ↑  Jf. bilete på Kyrkjesøk.
9. ↑  Alf Henry Rasmussen (1993). *Våre kirker. Norsk kirkeleksikon*. Kirkenær: Vanebo forlag. s. 491. ISBN 82-7527-022-7.