|  |
| --- |
| ***Archaeopteryx*** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Krypdyr Reptilia |
| **Orden:** | †Archaeopterygiformes |
| **Underorden:** | Theropodar Theropoda |
| **Familie:** | †Archaeopterygidae |
| **Slekt:** | †***Archaeopteryx***von Meyer, 1861 |

*Archaeopteryx*, eit originalt eksemplar hos Museum für Naturkunde i Berlin. Foto: H. Raab 

***Archaeopteryx***, nokre gonger referert til som **urfuglen**, er ei biologisk slekt av fugleliknande dinosaurar, og ei sannsynleg overgangsform mellom fjørkledde dinosaurar og moderne fuglar. Namnet er frå gammalgresk ἀρχαῖος (archaios) tyder 'gamal' og πτέρυξ (pteryx), som tyder 'fjør' eller 'veng'. 

*Archaeopteryx* levde i sein jura for rundt 150 millionar år sidan, i det som no er sørlege Tyskland i ei tid då Europa var ei øygruppe i eit grunt, varmt tropisk hav, mykje nærare ekvator enn i dag. 

Han likna ei skjor i storleik og form, og han voks til om lag 0,5 meter i lengd. Dei største individa kunne moglegvis nå storleik som ein ramn. Trass liten storleik, breie venger, og evner til å flyge eller ta glideflukt, hadde *Archaeopteryx* meir til felles med små theropode dinosaurar enn med moderne fuglar. Særleg delte han følgjande funksjonar med deinonychosauridar, (dromaeosauridar og troodontidar): kjevar med skarpe tenner, tre fingrar med klør, ein lang hale med bein, tå nummer to som kunne utvidast som «slossklo», fjør, som peikar mot at han var homeoterm, samt ulike skjelettfunksjonar.

Funksjonane nemnt over gjer *Archaeopteryx* til ein klår kandidat til ei overgangsform som lenkjer dinosaurar og fuglar. Dermed spelar *Archaeopteryx* ei vektig rolle ikkje berre i studiet av opphavet åt fuglar, men òg i studiet av dinosaurar. 

Det første komplette eksemplaret av *Archaeopteryx* vart annonsert i 1861, berre to år etter at Charles Darwin publiserte *The Origin of Species*, og eksemplaret vart eit vektig framlegg i debatten om evolusjonsteorien. Etter den tid har 10-11 ekstra fossil av *Archaeopteryx* dukka opp. Trass variasjonar blant desse fossila, er dei fleste ekspertar samde i at alle restar som er funne høyrer til ein og same arten, men det blir framleis diskutert. 

Mange av desse fossila viser fjør. Det er av dei eldste, om ikkje det eldste direkte bevis for fjørdanning. Vidare, fordi desse fjøra er av ei avansert form, flygefjør, er fossila prov på at fjør hadde vore i utvikling då *Archaeopteryx* oppstod, før sein juratid.

Kjelder
-------

Denne artikkelen bygger på innleiinga til «Archaeopteryx» frå Wikipedia på engelsk, den 2. januar 2016.

Referansar

1. ↑  Erickson, Gregory M.; Rauhut, Oliver W. M.; Zhou, Zhonghe; Turner, Alan H.; Inouye, Brian D.; Hu, Dongyu; Norell, Mark A. (2009). Desalle, Robert, red. «Was Dinosaurian Physiology Inherited by Birds? Reconciling Slow Growth in *Archaeopteryx*». *PLoS ONE* **4** (10): e7390. Bibcode:2009PLoSO...4.7390E. PMC 2756958. PMID 19816582. doi:10.1371/journal.pone.0007390. Henta 25. oktober 2009.
2. ↑  Yalden D. W. (1984). «What size was *Archaeopteryx*?». *Zoological Journal of the Linnean Society* **82** (1–2): 177–188. doi:10.1111/j.1096-3642.1984.tb00541.x. [*daud lenkje*]
3. ↑  L. M. Chiappe; L. M. Witme, red. (2002). *Mesozoic birds: above the heads of dinosaurs*. Berkeley and Los Angeles, California: University of California Press. s. 151. ISBN 0-520-20094-2.
4. ↑  *Archaeopteryx: An Early Bird* - University of California, Berkeley, Museum of Paleontology. Henta 2. januar 2015
5. ↑  Ancient birds flew on all fours Arkivert 2014-07-14 ved Wayback Machine. - Nick Longrich, University of Calgary. Diskuterer kor mange venger ein *Archaeopteryx* hadde og andre spørsmål
6. ↑  P. Wellnhofer (2004). «The Plumage of *Archaeopteryx*». I Currie PJ; Koppelhus EB; Shugar MA; Wright JL. *Feathered Dragons*. Indiana University Press. s. 282–300. ISBN 0-253-34373-9.

Bakgrunnsstoff
--------------

* GEO365.no *Archaeopteryx: Fugl eller fjærkledd dinosaur?* Henta 2. januar 2015
* Xing Xu; Hailu You; Kai Du; Fenglu Han (28 July 2011). «An *Archaeopteryx*-like theropod from China and the origin of Avialae». *Nature* **475** (7357): 465–470. PMID 21796204. doi:10.1038/nature10288.
* «Archaeopteryx» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* EOL
* NDL

 |