recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Fall** er eit omgrep med fleire tydingar.

Fysikk
------

Fall er den rørsla ein lekam får på grunn av tyngdekrafta. Om lekamen berre er påverka av tyngdekrafta kallar ein del eit fritt fall. Alle lekamar fell like fort i vakuum (lufttomt rom), uansett kor tunge dei er. Når ein lekam fell gjennom luft, verkar òg luftmotstanden og ein har derfor ikkje eit fritt fall.

Sjøfart
-------

Innan sjøfart er fall eit tau eller ei talje som vert nytta til å heise segl, til dømes fokkefall eller storseglfall.

Landform
--------

Det er òg eit namn på ei grunne i sjøen, eit skjer eller ei klippe som havbølgjene bryt på, helst under vassflata sjølv ved fjøre sjø. Om ein har mange fall kallar ein det ofte ein fallgard.

Geologi
-------

Innan geologi er fall eller fallvinkelen hellinga til ei naturleg flate i ein bergart. Vinkelen vert målt i forhold til horisontalplanet, og retninga til fallet (fallretninga) er vinkelrett på den horisontale linja i flata (strøkretninga)

Fall vert òg nytta om stader der det har gått ras, som leirfall eller jordfall. 

---

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dette er ei fleirtydingsside. Ho listar sider om ulike emne som elles ville hatt same namnet.**Dersom du følgde ei lenkje hit, kan du kanskje gå tilbake og **rette henne** slik at ho peikar direkte til den rette sida.* |
**Francis James Child** (1. februar 1825–11. september 1896) var ein amerikansk akademikar og folkeminneforskar som er kjend for å ha samla og klassifisert folkesongar frå England og Skottland og dei amerikanske variantane deira, og klassifisert dei etter systemet som blir kalla *Child Ballads*.

Child var fødd i Boston i Massachusetts. Der gjekk han på Boston Latin School, og gjekk ut av Harvard i 1846 som den beste i klassen i alle fag. Han underviste i matematikk frå 1846 til 1848, då han fekk ei stilling som lærar i historie, politisk økonomi og engelsk litteratur. Etter to års studia i Europa overtok han stillinga som professor i retorikk og talekunst etter Edward T. Channing, eit professorat han hadde til 1876.

Child fekk permisjon frå 1849 til 1853, då han studerte engelsk teater og seinare tysk filologi ved Humboldt-universitetet i Berlin og universitetet i Göttingen. Han var redaktør for ei omfattande samling av britiske poetar. Han var òg redaktør for dei samla verka av Edmund Spenser (1855) og planla ei utgjeving av Geoffrey Chaucer, men nøgde seg med ein artikkel i *The Memoirs of the American Academy of Arts and Sciences* for 1863 under tittelen «Observations on the Language of Chaucer's Canterbury Tales». Artikkelen fekk stor tyding for forståinga av Chaucer sin grammatikk, uttale og skandering slik ein forstår det i dag.

Det største av arbeida hans var utgjevinga av eit åttebandsverk av engelske og skotske folkeballadar. Etter at han i 1876 fekk ei stilling som professor i engelsk, vigde han seg til komparative studium av tradisjonelle engelske balladar. Han samla ei stor mengd manuskript og andre folkeminnekjelder, og gjorde undersøkingar på andre språk enn engelsk. George Lyman Kittredge var blant elevane til Child, og følte eit særleg ansvar for å vidareføra arbeidet hans.

Det siste arbeidet til var *English and Scottish Popular Ballads*, som først var i ti og sidan i fem bind. Verket stod lenge som det autoritative verket på området. Då Child døyde hadde han ikkje hatt tid til å skriva ei innleiing eller ein bibliografi. Derimot blei utgjevinga forsynt med ein kort biografi over Child skriven av Kittredge.

Bibliografi
-----------

* *Four Old Plays (1848)*
* *English and Scottish Popular Ballads* (1882–1898)

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Francis James Child» frå Wikipedia på bokmål, den 2. oktober 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Francis James Child**

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Originaltekst av **Francis James Child** ved Wikisource. |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Falkland Islands Dependencies** var ei administrativ ordning for britiske territorium i Antarktis og subantarktiske øyer frå 1843 til 1985. Områda blei administrerte frå Falklandsøyane og hovudstaden her, Port Stanley.

Territorium
-----------

Britiske territorium som høyrde til Falkland Island Dependencies i tida frå 1917 til 1962 var:

* Sør-Georgia
* Sør-Sandwichøyane
* Sør-Orknøyane
* Sør-Shetlandsøyane
* Graham Land
* Den antarktiske halvøya

I 1962 blei Britisk Antarktis skipa som eige terrirotirum, og berre Sør-Georgia og Sør-Sandwichøyane var att som Falkland Islands Dependencies frå 1962 til 1985.

Historie
--------

I november 1976 gjekk argentinske styrkar i land på dei folketomme øyane Southern Thule og okkuperte dei. Dette var dei tre sørlegaste øyane i Sør-Sandwichøyane. Etter den argentinske invassjnen av Falklandsøyane i 1982, som starta Falklandskrigen, tok argentinske marinestyrkar kontroll over austkysten av Sør-Georgia etter å ha overmanna ei lita gruppe frå britiske Royal Marines i Grytviken 3. april 1982.

22. april 1982 kom britiske styrkar til havområdet ved Falklandsøyane. Tre dagar seianre tok britiske styrkar Sør-Georgia atten. 14. juni overgav argentinske styrkar på Falklandsøyane seg formelt, og 20. juni tok britiske styrkar attende Sør-Sandwichøyane, medrekna Southern Thule-garnisonen og Corbeta Uruguay-basen.

I 1985 blei området gjort om til eit britisk oversjøisk territorium med namnet South Georgia and the South Sandwich Islands.

Kjelder
-------

1. ↑  «South Georgia and the South Sandwich Islands». Arkivert frå originalen 22. januar 2016. Henta 18. april 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Falkland Islands Dependencies» frå Wikipedia på engelsk, den 18. april 2020.*
| **Belozersk Белозерск** |
| --- |
| Horisonten tilHorisonten til  |
|  |
| Byvåpenet til Belozersk |
| **Byvåpenet til Belozersk** | 
 |
| Plassering |
| 

Belozersk is located in Russland

 |
| 

Belozersk is located in Vologda oblast

 |
| Styresmakter |
| Land |  Russland |
| Føderasjonssubjekt | Vologda oblast |
| Først nemnd i | 862 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008) | 10 258 |
| Koordinatar | 60°2′″N 37°47′″E﻿Koordinatar: 60°2′″N 37°47′″E﻿ |
| Tidssone- Ved sommartid | MSK (UTC+3)MSD (UTC+4) |
| Diverse annan informasjon |
| Retningsnummer (tlf) | +7 81756 |
| Bilnummer | 35 |

**Belozersk** (russisk Белозе́рск), kjend som **Beloozero** (russisk: Белоо́зеро) fram til 1777, er ein by i Vologda oblast i Russland med om lag 10 000 innbyggjarar. Han ligg på sørbreidda av Belojesjøen, som han er kalla opp etter.

Historie
--------

Katedralen i Belozersk i 1909
Belozersk er første gong nemnt i skriftlege kjelder i 862 og var ein av dei fem opphavlege russiske byane (dei andre er Ladoga, Novgorod, Polotsk og Rostov). Busetnaden har ved fleire høve vorte flytta frå ei breidde ved innsjøen til ein annan.

På 1000-talet var regionen framleis hovudsakleg folkesett av finsk-ugriske stammer som sterkt motsette seg forsøk på kristning. I 1071 reiste dei lokale heidenske prestane seg i eit opprør, som vart slått ned av den kievske kommandanten Jan Vysjatitsj. Nestorkrøniken fortel at dei døde kroppane til prestane vart hengd frå eit eiketre, til dei vart rive i stykker av ein bjørn, som av stammefolka vart sett på som eit heilag dyr.

Beloozero var hovudstad i et lite fyrstedøme mellom 1238 og 1370. Mellomaldermonumenta i byen omfattar Maria himmelfarts kyrkje (1552) og Frelsarkatedralen (1668). Trekapellet St. Elijah vart bygd i 1690. Området er rikt på gamle kloster, slik som Kirillo-Belozerskij-klosteret og Ferapontovklosteret.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Belozersk» frå Wikipedia på bokmål, den 29. januar 2009.*


| * v
* d
* e
Byar i Vologda oblast |
| --- |
| Administrativt senter: Vologda |
| Våpenskjoldet til Vologda oblast | Babajevo · Belozersk · Grjazovets · Kadnikov · Kharovsk · Kirillov · Krasavino · Nikolsk · Sokol · Totma · Tsjerepovets · Ustjuzjna · Velikij Ustjug · Vytegra | Flagget til Vologda oblast |
**Cyrus J. Young**, kjend som **Cy Young**, (23. juli 1928–6. desember 2017), var ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå Modesto i California som tevla i spydkast. I 1952 vart han den fyrste frå USA som vann OL-gull i spydkasting.

Aktiv
-----

Under OL 1952 i Helsingfors braut Young og landsmannen Bill Miller det finske hegemoniet i spydkast. Miller tok leiinga i fyrste omgang med 72,46 m, framom finnen Toivo Hyytiäinen som kasta 71,89 m. Young, som låg på sjuandeplass med 68,45 m, slengte i andre omgangen spydet 73,78 m, ny olympisk rekord. Med dette kastet overtok han leiinga, ei plassering som heldt seg då stillinga mellom dei fire beste ikkje endra seg sidan i tevlinga. Sidan i sesongen sette han USA-rekord med 78,12 m.

Fire år seinare vann Young sitt einaste USA-meisterskap med det gode resultatet 75,57 m. Han deltok så under OL 1956 i Melbourne, og sette ny olympisk rekord i kvalifiseringa med eit kast på 74,76 m. I finalen skada han eit okle og enda på ellevteplassen, norske Egil Danielsen vann OL-gullet med ny verdsrekord på 85,71 m.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1952 i Helsingfors: Gullmedalje – 73,78 m, framom Bill Miller (72,46 m)
* OL 1956 i Melbourne: Nr 11 – 68,64 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cy Young (athlete)» frå Wikipedia på engelsk, den 17. august 2012.*


| * v
* d
* e
Dei olympiske ringaneOlympiske meistrar i spydkast, menn |
| --- |
| 1906: Eric Lemming**·** 1908: Eric Lemming**·** 1912: Eric Lemming**·** 1912: Juho Saaristo**·** 1920: Jonni Myyrä**·** 1924: Jonni Myyrä**·** 1928: Erik Lundqvist**·** 1932: Matti Järvinen**·** 1936: Gerhard Stöck**·** 1948: Tapio Rautavaara**·** 1952: Cy Young**·** 1956: Egil Danielsen**·** 1960: Viktor Tsybulenko**·** 1964: Pauli Nevala**·** 1968: Jānis Lūsis**·** 1972: Klaus Wolfermann**·** 1976: Miklós Németh**·**
1980: Dainis Kūla**·** 1984: Arto Härkönen**·** 1988: Tapio Korjus**·** 1992: Jan Železný**·** 1996: Jan Železný**·** 2000: Jan Železný**·** 2004: Andreas Thorkildsen**·** 2008: Andreas Thorkildsen**·** 2012: Keshorn Walcott**·** 2016: Thomas Röhler**·** 2020: Neeraj Chopra |
**Tommaso di Cristoforo Fini** (fødd rundt 1383 i Panicale og død etter 1440 i San Giovanni Valdarno), betre kjend som **Masolino da Panicale**, var ein italiensk målar under ungrenessansen.

*Heilage Anna med Maria og Jesusbarnet*, 1425

### Liv og gjerning

Masolino gjekk sannsynlegvis i lære hos bilethoggaren Lorenzo Ghiberti tidleg i 1400-talet. Masolinos mest omtala verk er freskane i kyrkja *Santa Maria del Carmine* i Firenze. Desse laga han saman med den 18 år yngre Masaccio året 1425. Trass i aldersskilnaden var det den yngre Masaccio som mest påverka Masolino. Masolino var utdanna i ein gotisk, dekorativ stil som han korkje kunne eller ville frigjere seg frå. Giorgio Vasari omtalar Masolino i kunstnarbiografien sin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Masolino di Panicale» frå Wikipedia på bokmål, den 14. mai 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Originaltekst av **Masolino da Panicale** ved Wikisource. |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Frå Beltana rundt 1935.
**Beltana** er ein liten stad (*town*) i Sør-Australia som ligg 540 km nord for Adelaide. Beltana er kjend for å ha fortsett å eksistera lenge etter at eksistensgrunnlaget forsvann. Staden blei folkesett frå 1870-talet då ein byrja med kopargruvedrift og bygginga av Australian Overland Telegraph Line og jernbanelinja The Ghan. Innbyggjartalet byrja å gå ned frå 1941 då ein byrja gruvedrift etter kol ved Leigh Creek og folk flytta dit i staden. I 1983 blei hovudvegen flytt vekk frå staden. 
Beltana hadde sitt største folketal på 1880-talet, med 390 innbyggjarar i 1883. Tidleg på 2000-talet budde berre rundt 20 folk i Beltana.

Beltana har viktige band til utbygginga av telegrafen, den transkontinentale jernbana, gruvedrift, outback-livet, Australian Inland Mission og den «afghanske» kameltransporten i innlandet. Restane etter byen, gravplassen og jernbanestrukturane blei erklært State Heritage Area i 1987.

Ein har halde hesteveddeløp her sidan 1876, og ein har halde fram med å arrgangera piknikløp og gymkhana kvart år og landbrukstreff annakvart år.

Opphavlege innbyggjarar
-----------------------

Dei opphavlege innbyggjarane på staden var kuyani- og adnyamathanha-aboriginarar som pleide å vitja staden fordi det var vasskjelder i nærleiken, Warrioota og Sliding Rock, og mange eukalyptustre (*red gums*). Då europearane slo seg ned her blei den tradisjonelle levemåten deira umogleg å fortsetja, og mange av dei blei gardsarbeidarar. Etterkvart som byen gradvis blei fråflytt slo nokre aboriginarar seg ned i dei forlatne bygningane, og på slutten av 1960-talet var dei igjen ein majoritet i området.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Interpreting Beltana's History, interpretative signs around the town». Heritage South Australia, Government of South Australia. 2006. Arkivert frå originalen 19. september 2006. Henta 10. september 2006.
2. ↑  «Beltana», *Beltana* (på engelsk), henta 8. mars 2020
3. 1 2  «Communities - Beltana». Outback Areas Community Development Trust. 2003. Arkivert frå originalen 29. august 2007. Henta 10. september 2006.
4. 1 2  «Beltana State Heritage Area». Heritage South Australia, Government of South Australia. 2006. Arkivert frå originalen 19. september 2006. Henta 10. september 2006.
5. ↑  «Beltana», *The Sydney Morning Herald* (på engelsk), 8. februar 2004, henta 8. mars 2020
6. ↑  Aird G 1984, p. 12

* *Denne artikkelen bygger på «Beltana» frå Wikipedia på engelsk, den 8. mars 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Beltana Historic Town
* Flinders Ranges Research, Beltana[*daud lenkje*]
* SMH article on Beltana
* Connecting the Continent, Celebrating Beltana
* State Heritage Areas of South Australia - Beltana State Heritage Area (arkivert nettside)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Flagget til Sac og fox-nasjonen
Fox-hovdingen Kee-shes-wa, måla av den amerikanske målaren Charles Bird King (1785–1862).
**Fox-språket** eller **meskwaki** er eit algonkinsk språk som blir tala av om lag 250 medlemer av fox-sac-folket (også kalla *meskwaki*, *meskwahki* og *meshkwahkiaki* 'raudjordsfolket'), ei etnisk gruppe på om lag 750. Fox-språket blir rekna som ein dialekt av fox-sac-kickapoo. Mange bur i Meskwaki Settlement i Tama County i Iowa og i Sac and Fox Reservation i det sentrale Oklahoma.

Fonologi
--------

Fox-språket har fire korte og fire lange vokalar og ni konsonantar.

Dei fire vokal-fonema kan vere både korte og lange:

**Vokalar**|  | **Fremre urunda** | **Sentral urunda** | **Bakre runda** |
| **Trong** | **i** – **ī** |  |  |
| **Midtre** | **e** – **ē** |  | **o** – **ō** |
| **Open** |  | **a** – **ā** |  |
|

### Konsonantar

Språket har elleve konsonant-fonem:

**Konsonantar**|  | **Labial** | **Alveolar** | **Postalveolar** | **Palatal** | **Velar** | **Glottal** |
| **Plosiv/affrikat** | **p** | **t** | **c** |  | **k** |   |
| **Frikativ** |  | **s** | **š** |  |  | **h** |
| **Nasal** | **m** | **n** |  |  |  |  |
| **Halvvokal** | **w** |  |  | **y** |  |  |
|

Alle konsonant-symbola har same verdi som i IPA, bortsett frå **c š y**, som representerer høvesvis [ʧ ʃ j].

Mellom ein vokal og ein vokal eller halvvokal kan **p t c k s š** vere stemde, slik at dei er uttala [b d ʤ g z ʒ], medan dei elles er ustemde (og alltid usapirerte), det vil seie [p t ʧ k s ʃ]. 

Fox har desse konsonantgruppene: **hp ht hc hk hm hn sk**. I tillegg kan dei fleste einskildkonsonantane og konsonantgruppene fylgjast av halvvokalane **w y**. Alternativt kan **hp ht hc hk** analyserast som preaspirerte motsvar til **p t c k**, det vil seie som **ʰp ʰt ʰc ʰk**.

Fotnotar
--------

1. ↑  Leonard Bloomfield 1925. «Notes on the Fox Language» i International Journal of American Linguistics 3:219-32.
2. ↑  Leonard Bloomfield 1984. *Fox – English Lexicon.* (HRAFlex Books, NPS-001. Language and Literature Series: Native American Linguistics, 1.) Human Relations Area Files, Inc.: New Haven, Connecticut.

* Meskwaki ved ethnologue.com

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sac and Fox Nation Arkivert 2008-12-02 ved Wayback Machine.
* Meskwaki ved ethnologue.com
*Vjatka er også det tidlegare namnet på byen Kirov*

**Vjatka** (russisk Вятка, tatarsk *Noqrat*, marisk Виче, udmurtisk Ватка) er ei elv i Kirov oblast, Tatarstan og Udmurtia i Russland og ei av sideelvane til Kama frå høgre i nedslagsfeltet til Volga.

Vjatka er 1314 km lang og har eit eige nedslagsfelt på 129 000 km².

Vjatka spring ut frå dei nordlegaste delane av Udmurtia. Ho frys til tidleg i november og vert isfri att siste halvdel av april. 

Dei største sideelvane hennar er Kobra, Letka, Velikaja, Moloma, Pizjma, Tsjeptsa, Bystritsa, Voja og Kilmez. 

Vjatka er rik på fisk, mellom anna brasme, mort, suter, gjedde, åbor og gjørs.

Vjatka er farbar for skip frå munningen til byen Kirov, ei strekning på 700 km. Dei viktigaste byane langs elva er Kirov, Kotelnitsj, Sovetsk og Vjatskije Poljany.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vjatka» frå Wikipedia på bokmål, den 17. oktober 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
Bb KornettTeikning av ein kornett**Kornett** er eit messingblåseinstrument som liknar mykje på trompeten, men er eigentleg nærare i slekt med hornet. Alle messingblåseinstrument har det til felles at dei er ei vidareutvikling av signaltrompeten. Signaltrompeten bestod av munnstykke og sjallstykke med eit langt røyr imellom. Ein fann etterkvart ut at for å gjere det mindre, kunne ein berre bøye det saman i forskjellige retningar. Seinare vart det gjort endringar som skilde instrumenta frå kvarandre, slik som ventilar, slider og klaffar. Slik kom altså hornet til, og ved å forminske det og å bytte ut eventuelle klaffar med ventiler fekk ein kornetten.

Kornetten blir brukt spesielt i brassband og messingensembler/-orkestre, men vert også brukt i andre besetningar og diverse musikkgenre som blant anna jazz. Kjende trompetistar som Louis Armstrong og Ole Edvard Antonsen speler kornett i spesielle stykker der dette krevst.

Kornetten er eit av dei mest brukte instrumenta i korps og musikklag.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Herman Olaus Fjelde** (13. april 1866–14. juli 1918) var ein norsk-amerikansk lækjær og kulturaktivist.

Fjelde var fødd i Ålesund og utvandra 1889 til USA. Seks år etter han var komen til landet, avla han medisinsk embetseksamen i Minneapolis. Han praktiserte først ei tid i ein småby i delstaten Wisconsin. Deretter verka han i Abercrombie i Nord-Dakota i 15 år. Sidan var han lækjar i den større byen Fargo i same delstaten fram til 1917.

Fjelde er mest kjend for det omfattande arbeidet han la ned for norsk kultur i USA. Han skipa til stemner og gjorde opptaket til å reise minnesmerke over Ivar Aasen og Hans Nielsen Hauge på Concordia College i Moorhead i Minnesota. Han stod også bak reisinga av eit Bjørnson-monument i Fargo i 1904, og Wergeland-statuen same stad i 1908. Dessutan var han initiativtakar til gåva frå norsk-amerikanarane til Noreg ved grunnlovsjubileet i 1914, og Lincoln-bysten i Oslo. Fjelde var elles ein aktiv skribent og organisasjonsleiar. I 1910 var han med og stifta Søndmørslaget i Amerika og vart lagets første formann.

Jakob Fjelde var ein eldre bror.

Herman Fjelde døydde i Rolla i Nord-Dakota.

Kjelder
-------

* *Norsk Allkunnebok, IV. Bandet*. 1952.
* *Norsk Biografisk Leksikon*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN

 |
**Vjatsjeslav Arkadjevitsj Bykov** (fødd 24. juli 1960) er ein russisk tidlegare ishockeyspelar frå Tsjeljabinsk. Perioden 1983-93 vann han fire VM-gull og to OL-gull med Sovjetunionen og Russland. Han er frå 2003 sveitsisk statsborgar.

Senterløparen Bykov spelte 1979-82 ishockey på lag frå heimbyen. Fyrst ein sesong i Metallurg Tsjeljabinsk og deretter to sesongar i Traktor Tsjeljabinsk. Åra frå 1982 til 1990 gjorde han teneste i CSKA Moskva, den suverene toppklubben i sovjetisk ishockey. I 1990 flytta han til Sveits, der han dei neste åtte sesongane var aktiv i Fribourg-Gottéron. Bykov avslutta med to år i HC Lausanne.

Bykov vart verdsmeister med Sovjetunionen i 1983, 1986 og 1989. Frå både Vinter-OL 1988 i Calgary og Vinter-OL 1992 i Albertville reiste han med olympisk gullmedalje i bagasjen. I 1993 vart han verdsmeister med Russland.

Frå 2006 til 2011 var Bykov landslagssjef for Russlands ishockeymannskap. Han lukkast leia laget fram til VM-tittel i 2008 og 2009.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wjatscheslaw Arkadjewitsch Bykow» frå Wikipedia på tysk, den 30. november 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Hermine Leopoldine Bauma**, kjend som **Herma Bauma**, (23. januar 1915–9. februar 2003) var ein austerriksk friidrettsutøvar og handballspelar, fødd og død i Wien. Ho tok Austerrikes fyrste olympiske gullmedalje i ei friidrettsøving då ho vann spydkasttevlinga under London-OL 1948.

Aktiv
-----

Bauma vart austerriksk meister i spydkasting 16 år gammal. To år seinare deltok ho i øvinga i Verdsleikane for kvinner og vann sølvmedaljen med eit bestekast på 40,30 m, vel to meter bak vinnaren, tyske Lisa Gelius. Då Sommar-OL 1936 fann stad i Berlin vart Bauma nummer fire etter eit kast på 41,66 m, slått av bronsemedaljøren med 14 centimeter.

Sommaren 1947 sette Bauma verdsrekord med 48,21 meter heime i Wien. Året etter vart ho i London olympisk meister med eit kast på 45,57 m, før ho den 12. september forbetra sin eigen verdsrekord til 48,63 m, også då heime i Wien. Ved europameisterskapen 1950 i Brussel fekk ho sølvmedaljen i spydtevlinga, medan ho vart nummer ni med 42,54 m under Sommar-OL 1952 i Helsinki.

Frå 1931 til 1952 vart Bauma austerriksk meister i spydkast femten gongar, og femkampmeister tre gongar. Ho forbetra den austerrikske spydrekorden 14 gongar. Den siste rekorden stod til Erika Strasser i 1959 kasta spydet 48,99 m. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* Sommar-OL 1936: Nr 4 – 41,66 m
* Verdsleikane 1934 i London: Sølvmedalje – 40,30 m, bakom Lisa Gelius (42,43 m)
* OL 1948 i London: Gullmedalje – 45,57 m, framom Kaisa Parviainen (43,79 m)
* EM 1950 i Brussel: Sølv – 43,87 m, bakom Natalja Smirnizkaja (47,55 m)
* OL 1952 i Helsinki: Nr 9 – 42,54 m

Bauma spelte i fleire år på det austerrikske landslaget i handball.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Herma Bauma» frå Wikipedia på tysk, den 17. juni 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Herma Bauma» (på engelsk). olympedia.org. Henta 14. februar 2023.

| * v
* d
* e
Dei olympiske ringaneOlympiske meistrar i spydkast, kvinner |
| --- |
| 1932: Babe Didrikson**·** 1936: Tilly Fleischer**·** 1948: Herma Bauma**·** 1952: Dana Zátopková**·** 1956: Inese Jaunzeme**·** 1960: Elvīra Ozoliņa**·** 1964: Mihaela Peneș**·** 1968: Angéla Németh**·** 1972: Ruth Fuchs**·** 1976: Ruth Fuchs**·** 1980: María Colón**·** 1984: Tessa Sanderson**·** 1988: Petra Felke**·** 1992: Silke Renk**·** 1996: Heli Rantanen**·** 2000: Trine Hattestad**·** 2004: Osleidys Menéndez**·** 2008: Barbora Špotáková**·** 2012: Barbora Špotáková**·** 2016: Sara Kolak**·** 2020: Liu Shiying |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
Italia sitt mannskap i EM-finalen 1969. Bak frå venstre:Salvadore, Zoff, Riva, Rosato, Guarneri, Facchetti. Framme fv: Anastasi, De Sisti, Domenghini, Mazzola, Burgnich
Lagoppstillingane i den andre og avgjerande EM-finalen 1968
**Europameisterskapen i fotball 1968** var den tredje europameisterskapen i fotball. Meisterskapen vart avvikla i Italia med fire deltakarland i tida 5. til 10. juni 1968. Omframt vertsnasjonen Italia hadde England, Jugoslavia og Sovjetunionen kvalifisert seg gjennom gruppespel og kvartfinalar i tida hausten 1966-våren 1968.

Italia og Sovjetunionen spela 0-0 i fyrste semifinalen, Italia fekk så finaleplass etter myntkast. I den andre semifinalen sigra Jugoslavia 1-0 over England etter eit mål av Dragan Dzajic. England vann så bronsemedalje i meisterskapen med 2-0 over Sovjetunionen, måla vart skåra av Bobby Charlton og Geoff Hurst.

### Finalespel

8. juni 1968 møttest Italia og Jugoslavia og spela 1-1 i den fyrste finalen. To dagar seinare var det klar for omkamp, begge desse kampane gjekk på Stadio Olimpico i Roma. I omkampen gav Luigi Riva Italia leiinga i det 12. minutt og Pietro Anastasi la på til 2-0 etter 31. minutt. 2-0 vart også sluttresultatet. 

**Italia** stilte med fylgjande mannskap i omkampen; Dino Zoff, Tarcisio Burgnich, Giacinto Facchetti (kaptein), Roberto Rosato, Aristide Guarneri, Sandro Salvadore, Angelo Domenghini, Sandro Mazzola, Pietro Anastasi, Giancarlo De Sisti, Luigi Riva.

**Jugoslavia** mønstra Ilija Pantelić, Mirsad Fazlagić, Milan Damjanović, Blagoje Paunović, Dragan Holcer, Ilija Petković, Vahidin Musemić, Dragan Džajić, Miroslav Pavlović, Jovan Aćimović og Dobrivoje Trivić.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fußball-Europameisterschaft 1968» frå Wikipedia på tysk, den 8. juni 2013.*

* *Rothmans Football Yearbook 1972-73*

| * v
* d
* e
Europameisterskapen i fotball |
| --- |
| Frankrike 1960**·** Spania 1964**·** Italia 1968**·** Belgia 1972**·** Jugoslavia 1976**·** Italia 1980**·** Frankrike 1984**·** Vest-Tyskland 1988**·** Sverige 1992**·** England 1996**·** Belgia-Nederland 2000**·** Portugal 2004**·** Austerrike-Sveits 2008**·** Polen-Ukraina 2012**·** Frankrike 2016**·** *Pan-Europa 2021* |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**Meisterligaen i handball 2020** for menn var ei turnering arrangert av Europas handballforbund (EHF).
Etter fullført spel i to grupper á 8 lag vart turneringa utsett i ni månader og dei to beste laga etter gruppespelet gjekk rett til finalespel i Köln 28. og 29. desember 2020.

Finalespelet
------------

* FC Barcelona – Paris Saint-Germain 37–32
* THW Kiel – Veszprém KC 36–35 etter ekstraomgangar

### Bronsefinalen

* Paris Saint-Germain – Veszprém KC 31–26

### Finalen

* THW Kiel – FC Barcelona 33–28

Kiel leia med tre mål til pause og auka i andre omgang til femmålstriumf.

Danske Niklas Landin var **Kiel** si målvakt, medan svenske Niclas Ekberg (8) og norske Sander Sagosen (7) skåra flest mål for det tyske vinnarlaget. Elles skåra Steffen Weinhold (5), Rune Dahmke (5), Hendrik Pekeler (4), Patick Wiencek (2), Harald Reinkind (1), Miha Zarabec (1).

Med sine 10 fulltreffarar skåra Aleix Gómez flest mål for Barcelona.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «EHF Champions League 2019/20» frå Wikipedia på tysk, den 19. oktober 2022.*
**Herman Peter Vogt Krefting** (14. mai 1784–8. desember 1863) var ein norsk jurist og stortingsmann. Han var fødd i København som son av eigaren av storgarden Falkensten i Horten.

Folketeljinga 1801 viser at Krefting då gjekk latinskulen på Kongsberg. Deretter studerte han jus og vart cand. jur. i 1807. Han arbeidde så som sakførar, før han var konstituert sorenskrivar i elleve år, dels i Aker og dels i Moss. I tillegg var han overrettsprokurator i Christiania frå 1814. Same året vart han også justissekretær i Trondhjems stiftsoverrett.

Krefting representerte Moss på det overordentlege Storting i 1814. Han var då visesekretær i Odelstinget.

På 1820-talet vart Krefting permittert frå embeta sine, grunna sinnssjukdom. I 1828 fekk han avskjed med pensjon. Dei siste 25 åra av livet budde han hos ei dotter i Fredrikstad, der han døydde 79 år gammal.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Herman Vogt Krefting NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* PolSys
* VIAF

 |
Illustrasjon til Første Mosebok
**Fiat lux** er eit latinsk uttrykk som tyder 'det verte lys' eller 'vert lys!'. Det er ei tilpassing til latin av det greske uttrykket γενηθήτω φῶς (genēthētō phōs), som i sin tur er omsett frå det hebraiske יְהִי אוֹר (yehiy).

Utsegna eller påbodet *Bli lys!* eller *Det verte ljos!* inngår i Gud si skaping av verda, ifylgje Første Mosebok i Bibelen.

*Fiat lux* vert òg nytta som motto for fleire universitet, mellom anna:

* Cornway College (Mashonaland West i Zimbabwe)
* The University of California (California i USA)
* The University of Akron (Ohio i USA)
* The University of Lethbridge (Alberta i Canada)

Uttrykket *Fiat lux* har òg vorte nytta i fleire andre samanhenger i både konkret og overført tyding. Til dømes vart ein gasslykt av støypejarn som vart sett opp på Stortorvet i Oslo i 1848 kalla Fiat Lux etter ein inskripsjon på sokkelen.

Referansar
----------

1. ↑   «I opphavet skapte Gud himmelen og jorda. Jorda var aude og tom, og mørker låg over havdjupet. Men Guds Ande sveiv over vatnet. Så sa Gud: «Det verte ljos!» Så vart det ljos. Og Gud såg at ljoset var godt, og han skilde ljoset frå mørkret [...]» (Bibelomsetjinga frå 1978)
2. ↑  Fiat lux frå Store norske leksikon
3. ↑  Oslo byleksikon, femte utgåva, side 164

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fiat i Merriam-Webster
**Europameisterskapen i fotball 1984 for kvinner** var den fyrste europameisterskapen i fotball for kvinner. Sverige vart europameister etter straffesparktevling.

Etter eit kvalifiseringsspel med 16 deltakarland à fire grupper, møttest dei fire gruppevinnarane til sjølve europameisterskapen. Meisterskapen vart avvikla i tida 8. april–27. mai 1984 med heime- og bortekampar, i semifinalane så vel som i finalen. Sverige tok seg til finale gjennom to eittmålssigrar (3-2 og 2-1) mot Italia, til saman 5-3, medan England vann med 3-1 mot Danmark, også det etter to eittmålssigrar (2-1 og 1-0).

Dei to finalekampane mellom Sverige og England enda begge med heimesiger 1-0. Dermed vart turneringa avgjort med ei straffesparktevling. Framfor 2 567 tilskodarar på Kenilworth Road i Luton mislukkast to av dei fem engelske eksekutørane og den tredje av dei svenske straffeskytarane. Så då toppskåraren i meisterskapen, Pia Sundhage, som den femte og siste av dei oppsette eksekutørane fann nettet med sitt skot, ja, då kunne dei svenske «tjejorna» juble som europameistrar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «EM i fotball for kvinner 1984» frå Wikipedia på bokmål, den 25. juni 2017.*


| * v
* d
* e
Europameisterskapen i fotball for kvinner |
| --- |
| 
* Danmark-England-Italia-Sverige 1984
* Noreg 1987
* Vest-Tyskland 1989
* Danmark 1991
* Italia 1993
* England-Noreg-Sverige-Tyskland 1995
* Noreg-Sverige 1997
* Tyskland 2001
* England 2005
* Finland 2009
* Sverige 2013
* Nederland 2017
* England 2022

 |
*Juno Sospita*, kopi ved Pusjkinmuseet i Moskva, basert på ein originalstatue ved Vatikanmusea.
**Juno** var den høgaste gudinna i romersk mytologi. Ho var dotter av Saturn og syster og make til hovudguden Jupiter. Ho var mor til Mars, Minerva og Vulkan. Romarane rekna henne som verna og særleg rådgjevar for den romerske staten. Den greske gudinna som svarte til henne var Hera.

Som verna av Roma og Romarriket blei ho kalla *Regina* ('dronning'). Saman med Jupiter og Minerva blei ho dyrka som ei treeining i tempelet på Kapitolhøgda i Roma, kapitoltriaden, som *Juno Capitolina*.

Kvart år blei Juno feira den første dagen i mars månad av kvinnene i ein som blei kalla *matronalia*. Denne dagen ofra ein lam og krøtter til ære for hennen. Ein annan festival kalla *nonae caprotinæ*, «nones (kanskje halvmånen) av villfiken», blei halden den 7. juli. Juno var verna for ekteskapet, og mange romarar meinte at ein god månad å gifta seg i var juni, månaden som var kalla opp etter henne. *Lucina* var eit anna epitet for gudinna og hadde tydinga «ho som fører barna til lyset», altså ei jordmorrolle. 

Krigsaspektet til Juno er tydeleg i kleda og utstyret hennar. Ho blei ofte framstilt væpna og med ei kappe av geiteskinn, dette siste var klede som blei nytta av romerske soldatar på hærtokt. Krigsaspektet hennar var overtatt frå den greske gudinne Atene, som bar eit geiteskinnskjold kalla *aegis*.

Oppkallingar
------------

Juno har gitt namn til ein asteroide, 3 Juno, og romsonden Juno.

Kjelder
-------

1. ↑  «Juno». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 9. juli 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Juno» frå Wikipedia på bokmål, den 27. januar 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Juno**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC

 |
**Meisterligaen i handball 2011 for kvinner** var ei turnering arrangert av Europas handballforbund (EHF) som tok til med kvalifiseringsspel 3. september 2010 og avslutta med dobbeltfinale 7. og 14. mai 2021. Larvik Håndballklubb vann turneringa. Det var fyrste gongen eit norsk lag vann EHF-meisterligaen.

### Gruppespela

Etter innleiande kvalifiseringsrundar vart gruppespelet med fire grupper à fire lag avvikla i tida 9.oktober til 21. november. Dei to beste laga i kvar av desse gruppene gjekk vidare til hovudrunda. Hovudrunda vart avvikla i to grupper frå 4. februar til 20. mars 2011. Dei to flittigaste poengsankarane i B-gruppa, Győri ETO og Larvik HK, begge 10 poeng, og i A-gruppa, ŽRK Budućnost og SD Itxako begge 8 poeng, kvalifiserte seg til semifinale.

### Semifinalane

* SD Itxako – Győri ETO 50 – 45 (26-21 og 24-24)
* Larvik HK – ŽRK Budućnost 52 – 44 (25-20 og 27-24)

### Finalane

Framom 4 416 tilskodarar vann Larvik HK heimekampen i Arena Larvik den 7. mai med 23–21.
Bortekampen i spanske Pamplona sju dagar seinare enda med knappe 25-24 til SD Itxako, dermed sikra Larvik seg EHF-trofeet med 46 mål mot 45 Itxako sine 45.

Måla til **Larvik HK** kom frå Tonje Larsen 8+4, Linn Sulland 0+10, Heidi Løke 6+1, Linn-Kristin Riegelhuth 3+3, Nora Mørk 3+1, Gro Hammerseng 2+2 og Kari Mette Johansen 1+3. Cecilie Leganger og Lene Rantala var målvakter. Sara Breistøl, Karoline Breivang, Tine Kristiansen, Olga Medvedova og Tine Stange kom ikkje på skåringslistene.

Carmen Martín skåra i alt 15 mål for det spanske laget.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «EHF Champions League der Frauen 2010/11» frå Wikipedia på tysk, den 12. juni 2022.*
Provinsen Aust-Nusa Tenggara markert med grøn farge
**Aust-Nusa Tenggara** (indonesisk *Nusa Tenggara Timur*) er ein provins i øystaten Indonesia, i den austlegaste delen av dei små Sundaøyane, medrekna Vest-Timor. Provinsen har eit flatemål på 47 876 km² og eit folketal på om lag 4,7 millionar. Provinshovudstaden Kupang ligg i Vest-Timor. Aust-Nusa Tenggara er den einaste provinsen i Indonesia der romersk-katolisismen er den dominerande religionen.

Provinsen består av ikring 566 øyar, men er dominert av dei tre hovudøyane; Flores, Sumba og Vest-Timor, den vestlege halvparten av øya Timor. Andre større og mindre øyar er Adonara, Alor, Komodo, Lembata, Menipo, Raijua, Rincah, Roti (den sørlegaste øya i heile Indonesia), Savu, Semau og Solor. Høgste fjellet i provinsen er det 2 427 moh høge Mutis i Timor Tengah Selatan-distriktet.

Notar
-----

1. ↑  *The Meto People on Mutis Mountain*, Travel Destination Indonesia, arkivert frå originalen 7. juli 2011, henta 3 July 2010

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «East Nusa Tenggara» frå Wikipedia på engelsk, den 2. juni 2012.*


| * v
* d
* e
Provinsar i Indonesia (etter geografisk eining) |
| --- |
| Sumatra | 
* Aceh
* Nord-Sumatra
* Vest-Sumatra
* Bengkulu
* Riau
* Riau-øyane
* Jambi
* Sør-Sumatra
* Lampung
* Bangka-Belitung-øyane

 | Flagget til Indonesia |
| Java | 
* Jakarta
* Vest-Java
* Banten
* Sentral-Java
* Yogyakarta
* Aust-Java

 |
| Kalimantan | 
* Vest-Kalimantan
* Sentral-Kalimantan
* Sør-Kalimantan
* Nord-Kalimantan

 |
| Nusa Tenggara | 
* Bali
* Vest-Nusa Tenggara
* Aust-Nusa Tenggara

 |
| Sulawesi | 
* Vest-Sulawesi
* Nord-Sulawesi
* Sentral-Sulawesi
* Sør-Sulawesi
* Søraust-Sulawesi
* Gorontalo

 |
| Maluku | 
* Maluku
* Nord-Maluku

 |
| Papua | 
* Vest-Papua
* Papua

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
**Aimée Sommerfelt** (2. april 1892–7. august 1975) var ein norsk barnebokforfattar og omsetjar.

Liv
---

Ho var fødd i Trondheim som dotter av Henrik Arnold Thaulow Dedichen (1863–1935) og Antoinette (Toinon) Pauline Marie Nyblin (1861–1941). Faren var ein kjend psykiater av slekta Dedichen og Thaulow. Etter oppvekst på Trosterud i Oslo og studium til omsetjar i Paris, gifta Aimée seg i 1919 med språkprofessoren Alf Sommerfelt (1892–1965).

Aimée Sommerfelt bokdebuterte i 1934 og vart kjend for ei rekkje barnebøker. I ungdomsromanen *Lisbeth* frå 1941 er handlinga lagt til Krigen med Sverige 1808–1809 med eit kamuflert underliggende tema omkring okkupasjon og motstand. *Ung front* frå 1945 vart rosat for å gje eit realistisk bilete av ungdom i krigstid. Fleire av bøkene hennes frå 1950- og 1960-talet tek for seg diskriminerings-, u-lands- og solidaritetsproblematikk. Særleg *Veien til Agra* frå 1959 vart populær, også utanfor Noreg. På 1970-talet var Sommerfelt den fyrste norske forfattaren som skreiv barnebok om dei nye innvandrarane. Ho skreiv òg mykje om jenter som var forskjellige og som torde å koma opp seg og fram i verda. Ikkje minst skreiv ho spennande bøker som det var lett for målgruppen å leva seg inn i. 

Ho vart populær i Barnetimen. *Veien til Agra* vart send som høyrspel i radioen i 1959. Ein ny versjon kom i 1999, laga av Joar Hoel Larsen og døtrene hans.

Bøkane hennar er omsette til 27 språk. Sommerfelt vart premiert med Kultur- og litteraturprisen til kyrkjedepartementet for barne- og ungdomslitteratur heile seks gonger. Ho fekk òg fleire utanlandske prisar.

Bibliografi
-----------

(ufullstendig) 

* *Stopp tyven!* (1934)
* *Fire detektiver arbeider med saken* (1935)
* *Trulte* (1936)
* *Trulte i toppform* (1938)
* *Stop tyven* (1938)
* *16 år* (1939)
* *Lisbeth* (1941)
* *Ung front* (1945)
* *Annabeth* (1948)
* *Miriam* (1950)
* *Bare en jentunge?* (1952)
* *Morten og Monika* (1954)
* *Veien til Agra* (1959)
* *Den hvite bungalowen* (1962)
* *Pablo og de andre* (1964). Fra Sør-Amerika.
* *Boka om Petter og Ram* (1970)
* *Boka om Manuel* (1971)
* *Den farlige natten* (1971)
* *Boka om Tavi og Marik* (1972)
* *Etterlyst* (1973)
* *Reisen til ingensteder* (1974)

Referansar
----------

1. ↑  Vold, Karin Beate (13. februar 2009). «Aimée Sommerfelt». *Norsk biografisk leksikon*. Henta 30. september 2018.

* *Denne artikkelen bygger på «Aimée Sommerfelt» frå Wikipedia på bokmål, den 30. september 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Digitaliserte utgåver av bøkene til Sommerfelt hjå Nasjonalbiblioteket

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Energiloven** (fullt namn **Lov om produksjon, omforming, overføring, omsetning, fordeling og bruk av energi m.m.**) er ein norsk lov som har til formål å sikra at «produksjon, omforming, overføring, omsetning, fordeling og bruk av energi foregår på en samfunnsmessig rasjonell måte.» Mellom anna skal ein ta omsyn til allmenne og private interesser som blir rørte.

Lova blei vedtatt av Stortinget 29. juni 1990 og tredde i kraft 1. januar 1991, med unntak av visse reglar som fekk umiddelbar verknad. Han innførte ein marknad for kjøp og sal av elektrisk energi, og dermed også ei meir marknadsstyrt energiutbygging som var mindre avhengig av politiske vedtak enn før.

Kjelder
-------

1. ↑  «Lov om produksjon, omforming, overføring, omsetning, fordeling og bruk av energi m.m. (energiloven) - Kap. 1. Alminnelige bestemmelser - Lovdata», *lovdata.no*, henta 27. januar 2022
2. ↑  «Lov om produksjon, omforming, overføring, omsetning, fordeling og bruk av energi m.m. (energiloven) - Kap. 11. Ikrafttreden. Endring i andre lover. - Lovdata», *lovdata.no*, henta 27. januar 2022
3. ↑  Askheim, Lars Olav; Brænd, Tore J. (7. januar 2022). «energiloven». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål).

* *Denne artikkelen bygger på «Energiloven» frå Wikipedia på bokmål, den 27. januar 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lovdata
«Bab» tyder ‘port’ på arameisk og arabisk. Her ser vi **Bab Bou Jeloud** i Fes i Marokko. *(Foto: «Fabos», 2005)*
I sjiaislam var ein **bab** (frå arabisk باب *bāb*, ‘port’), ein av fire menneske som frå 874 til 941 var meklarar mellom folket og den siste imamen. Det arabiske fleirtalet av *bab* er *abwāb* (ابواب), og er ofte brukt for å snakka om dei i hop.

På 800-talet levde imamane under Abbasid-kalifane, som sette seg sterkt imot sjiamuslimane. For å vera trygge slutta dei 10. og 11. imamane å treffa tilhengjarane sine. I staden brukte dei ein talsmann som heitte Uthman al-Amri.

Den 11. imamen, Hassan al-Askari, døydde i 874. Barnet til Hassan, Abu'l-Qasim Muḥammad eller Muhammad al-Mahdi som då var fire år gammal, forsvann då far hans døydde. Sjiamuslimar trur han gøymde seg for å verta trygg. Dei trur at han gjekk attanfor «porten av formørking», og sette Uthman al-Amri som meklar mellom han og folket. Uthman blei kalla ein *bab*, for det var ved han at imamen sitt lys skein på jorda.

Etter at Uthman døydde blei sonen hans den neste baben. Det var i alt fire menneske som vart babar. Den siste av dei heitte Abu'l Hassan Ali. Han døydde i 941. Før han døydde blei han spurd kven som skulle verta bab etter han, men han berre sa «Gud har sitt føremål, og det skal han fullføra.» Tida med babane slutta med det, og det har ikkje vore nokon bab i sjiaislam sidan.

### Bab i bahá'í-trua og bayánismen

*Sjå òg: Ali Muhammad Shirazi*

Ordet 'bab' har også ei spesiell tyding i bahá'í-trua og bayanisme, der det er ein tittel for grunnleggjaren deira, Ali Muhammad Shirazi.

Ali Muhammad tok tittelen *Báb* i 1844 då han forkynte misjonen sin. Han meinte at han hadde to rangar, den første som ein manifestasjon av Gud som tala med Gud si røyst, og den andre som eit levande menneske. Han var difor Gud sin port, som var komen for å bli den nye vegen som folket kunne nå Gud gjennom. Denne meininga var svært ulik den tradisjonelle tydinga av ordet, og blir ofte misforstått av mange som trur at han hevda at han var ein ny meklar.

Ali Muhammad prøvde å gjera meininga si klar gradvis. Han tok titlane *qaim* og *mahdi*, som var dei tradisjonelle titlane den siste imamen skulle få når han kom tilbake, i 1848. I 1849, etter at han hadde openberra den heilage boka si, *Bayan*, og lausrive seg heilt frå islam, tok han tittelen *noqṭah* (‘punktet’). Alle titlane hadde den same tydinga og viste kva slags misjon han sa han var gjeven.

I bahá'í-trua i dag er «Báb» brukt som hovudtittelen til Ali Muhammad, og dei andre titlane han tok vert så godt som aldri nytta. I bayanismen derimot er Ali Muhammad kjend med den siste tittelen han tok, *noqṭah* eller *noqṭey-e-ūlā* (‘det opphavlege punktet’), som bayaniar seier viser best kva rangen og misjonen hans var.
Baba Jaga, slik den russiske biletkunstnaren Ivan Bilibin meinte ho ser ut når ho fer ikring i mortaren sin.
Baba Jagas hytte, teikna av Ivan Bilibin.
**Baba Jaga** (på russisk: Баба-Яга) er ei kvinneliknande framtoning som er kjent frå ei stor mengd russiske og polske folkeeventyr, og som ein reknar med har opphav i førkristen slavisk mytologi. Eit viktig drag ved ho er at ho skil seg frå dei menneskelege kvinnene ved aldri å ha skaut på hovudet, og dette var ei særs skandaløs framferd i dei slaviske bondesamfunna i gamal tid. I dei fleste av eventyra er ho skildra som ei brutal og forferdeleg gamal kvinne, ei heks som ynskjer å ete menneske, framfor alt born. I eventyret *Villgjæsene* eller *Gåse-svanene* (russiske Гуси-лебеди), nytter ho seg av gjæs for å bortføre smågutar for å kunne ete dei. Lukkelegvis vert desse borna redda av systera til Baba Jaga, som kom til staden i rett tid og fekk hjelp av eit epletre, ein omn og ei elv. Men det finst òg eventyr som skildrar Baba Jaga sjølv som ein god hjelpar, ei som er gjestmild andsynes ein vanlegvis sterk og vakker ung mann, og gjev han nyttige råd.

Baba Jaga vert ofte framstilt med eit einaste bein i staden for dei to som menneska har. Ho bur i ei dør- og vindaugelaus hytte som står på hønseføter langt inne i dei djupe skogane, og ho kan få hytta til å løpe på desse føtene. Dessutan har ho evna til å reise gjennom lufta i ein mortar som ho ror fram med støytaren medan ho sletter ut spora etter seg med ei sopelime. Ofte varslar ein uvêrsstorm at ho er i kjømda. Ho er òg i stand til å knekke store tre og eta dei. 

Somme eventyr handlar om ikkje berre ei Baba Jaga, men fleire; dei kan til dømes vere tre systrer som bur eit stykke veg frå kvarandre. I nokre eventyr har Baba Jaga ei eller fleire døtrer som kan vere snille eller fulle av vondskap.

Klassiske komposisjonar inspirert av Baba Jaga-eventyra
-------------------------------------------------------

* Modest Musorgskij har i komposisjonen *Bilete på ei utstilling* frå 1874 ein bolk, ein scherzo, som har som tema Baba Jaga og hytta hennar på hønseføter.
* Pjotr Tsjajkovskij har òg Baba Jaga som tema i eit stykke kalla *Heksa (Baba Jaga)* i hans *Album for born* (opus 39) frå 1878.
* Anatolij Ljadov (Анато́лий Константи́нович Ля́дов, 11. mai 1855-28. august 1914), er likeeins ein russisk komponist som har gjort seg nytte av eventyra om Baba Jaga, i komposisjonen *Baba Jaga* (opus 56) frå 1903-1904.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Baba Jaga**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC

 |
**Richard** «**Richie**» **Supa** (fødenamn **Richard Goodman**) er ein USA-amerikansk låtskrivar og gitarist som er mest kjend for arbeidet sitt med Aerosmith, The Rascals og Richie Sambora.

Supa gav ut fleire album under eige namn, mellom anna *Supa's Jamboree* (1971, Paramount 6009), *Homespun* (1972, Paramount PAs 6027), *Lifelines* (1976, Epic PE34277) og *Tal Tales* (1978, Polydor PD-1-6155). Songen hans «Stone County Wanted Man», som dukka opp på albumet *Supa's Jamboree*, vart spelt inn av Johnny Winter for albumet hans *Saints & Sinners*.

Som ein mangeårig ven av Aerosmith har han gitt ei rekkje musikalske bidrag til bandet og moralsk støtte. Han erstatta mellombels Joe Perry då han forlét bandet i 1979, og bidrog med gitar til studioalbumet *Night in the Ruts* (1979). I tillegg skreiv eller var medlåtskrivar på fleire Aerosmith-låtar, mellom anna hitane «Chip Away the Stone» (1978), «Lightning Strikes» (1982), «Amazing» (1993) og «Pink» (1997).

Supa var med på å skriva dei fleste låtane på Bon Jovi-gitaristen Richie Sambora sitt andre soloalbum *Undiscovered Soul*. Han skreiv songen «Misery» til albumet *Missundaztood* av Pink, der Aerosmiths songaren Steven Tyler medverkar. Supa var òg med og skreiv låtane «My Interpretation», «Your Sympathy» og «Instant Martyr» frå debutalbumet til Mika, *Life in Cartoon Motion*. Han var òg med på å skriva «Back on Earth» for songaren Ozzy Osbourne.

Supa er no direktør for kreativ tilfriskning ved Recovery Unplugged Treatment Center, der han bruker musikk for å hjelpa rusavhengige i tilfriskning..

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Richie Supa» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mai 2023.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «richie-supa - Recovery Unplugged Treatment Center».

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* BNE
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
Koordinatar: 66°34′1.6032″N 23°50′44.970″E﻿

Juoksengi
**Juoksengi** er ein tettstad i Övertorneå kommun i Norrbottens län i landskapet Norrbotten i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 401 innbyggjarar. 

Den nordlege polarsirkelen, som passerer gjennom austsida av tettstaden, har gjeve Juoksengi kallenamnet «polarsirkelbyen». 
På finsk side av grensa ligg tettstaden Juoksenki, berre nokre hundre meter frå Juoksengi. Desse to var éin by inntil 1809, då han vart delt av den nye riksgrensa. Finnane kaller begge stadane Juoksenki.

Fotballklubben i staden heiter *Pol/Svan (PSSF)*. Laget spelar heimekampane på *Polvallen* like ved *Polcirkelhuset*. 

Ved fjellet Littisvaara, i den nordlege delen av bygda, er det lysløype og skytebane. Om vinteren vert det køyrd opp fleire langrennsløyar med utgangspunkt frå Littisvaara.

Nabobygder er Svanstein i nord, Vyöni i vest, Vanhaniemi i sør og Juoksenki på finsk side av Torneälven.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Juoksengi» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2012.*


| * v
* d
* e
Övertorneå kommun i Norrbottens län i Sverige |
| --- |
|  | Hedenäset**·** Juoksengi**·** Svanstein**·** Övertorneå |  |