recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Lundtrupial** |
| LundtrupialLundtrupial |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av lundtrupial Utbreiinga av lundtrupial |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Trupialfamilien Icteridae |
| **Slekt:** | *Icterus* |
| **Art:** | **Lundtrupial** *I. galbula* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Icterus galbula***Linnaeus, 1758 |

**Lundtrupial** (*Icterus galbula*) er ein fargerik trupial som lever i «den nye verda». Arten er ein sterk trekkfugl.

Skildring
---------

Denne mellomstore sporvefuglen måler 18-22 centimeter i kroppslengd og har vengespenn på 23-32 cm. Kroppsforma er typisk for slekta *Icterus*, med ein kraftig kropp, ein lang hale, ganske lange bein og eit solid, men kvasst nebb. Kroppsvekta er gjennomsnittleg 33,8 gram, med variasjonar i området frå 22,3 til 42 gram. Hannfuglar er litt større enn hoer, sjølv om dimorfismen i storleik er minimal i høve til dei andre artane i slekta. Vaksne har alltid kvite vengband. Vaksne hannar er oransje på undersida, på skulderparti og overgump, nokre individ opptrer med ei veldig djup flammande oransje farge, andre synest gulaktig oransje. Heile hovudet med strupe og nakke, hale og mykje av vengen er svart hos hannar. Hoene er gulbrune på oversida og er elles langt bleikare i fargene enn hannar. Den juvenile lundtrupialen liknar hofuglar.

Lundtrupialar har habitat i utkant av skogar, rydda område, frukthagar, parkar og hagar. I vintersesongen òg i plantasjar. Dei kan beite heilt opp til 3000 moh. og tar typisk for seg av insekt og frukter.

Hekkeområdet er i Nord-Amerika: Austlege USA og over til sørlege Canada, aust for Rocky Mountains, overvintring frå midtre Mexico og Florida sørover gjennom Mellom-Amerika og Karibia til og med nordlege Colombia og Venezuela.

Populasjonen er estimert til rundt 6 millionar individ og er trudd å vere stabil. Arten er klassifisert som globalt livskraftig.

Spontant i Noreg
Eit individ av arten er registrert på Utsira i 1986, og ein lundtrupial blei observert i Værøy i 2015.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Baltimore oriole» frå Wikipedia på engelsk, den 8. juli 2019.*

Referansar

1. 1 2  Fraga, R. (2019). *Baltimore Oriole (Icterus galbula).* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta 8. juli 2019
2. ↑  BirdLife International (2019) Species factsheet: *Icterus galbula Arkivert 2016-03-07 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 8. juli 2019
3. ↑  «Artsobservasjoner - rapportsystem for arter i Norge». Henta 8. juli 2019.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Lundtrupial**
Løypemaskin
Løypemaskin med frontskjer og bakmontert slede.
**Løypemaskin**, **tråkkemaskin**, eller **løypeprepareringsmaskinar** er eit beltekøyretøy som vert nytta for å jamna til og pakka saman snøen i skiløyper. Dei vert òg nytta til transport av varer og menneske.

Oppbygging
----------

Maskinane har breie gummibelte og er utstyrte med frontskjer og ein bakmontert slede med fleire skjer. Maskinane jamnar snøen med frontskjeret og pakkar han saman med belta. Til slutt kjen den bakmonterte sleden som jamnar snøen og laga skispor. Sleden kan òg ha ein fres som grev opp snøen i overflateskiktet. At snøen vart pakka saman gjer at løypene vert meir haldbare.

Løypemaskinar har lågt tyngdepunkt, slik at dei kan nyttast i bratte skråningar. Dei breie belta gjer at maskinane kan ta seg fram i skråningar med opp til 45o stigning. Vekta varierer frå 5 til 12 tonn, så det krevst ein kraftig motor for å ta seg fram i djup snø og bratt lende. Dieselmotorar med effekt frå 120 til 460 hk er vanlege. Hydrostatisk transmisjon er vanleg og maskinane vert styrte ved å endra oljestraumen slik at han vert forskjellig på venstre og høgre side. Ved køyring i nedoverbakke vert motoren nytta som motorbrems. Farten kan regulerast trinnlaust frå null til rundt 20 km/t.

Maskinane kan utstyrast med ymse tilleggsutstyr, som vinsjar, kraner og ymse typar fresar.

Miljøpåverking
--------------

At snøen vert pakka samman under løypene fører til at han tinar seinare om våren og telen vert djupare.

Produsentar
-----------

* Camoplat Industrial (Bombardier)
* Kässbohrer (PistenBully)
* Leitner
* Prinoth
* Ohara Corporation

Kjelder
-------

1. ↑  Raap, K. *Guidelines For Snowmobile Trail Groomer Operator Training - A Resource Guide For Trails Grooming Managers And Equipment Operators* Arkivert 2013-12-07 ved Wayback Machine. American Council of snowmobile Assocciations (ACSA), 2005.
2. ↑  Fahey, B. *Likely impacts of snow grooming and related activities in the West Otago ski fields*, Department of Conservation, Wellington, New Zealand.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Koz's snowgrooming links* Arkivert 2019-02-17 ved Wayback Machine.

Sjå òg
------

* Løypepreparering
*For fjorden i Masfjorden med liknande namn sjå Matresfjorden*.

**Matersfjorden** eller **Matrefjorden** er ein fjordarm av Skånevikfjorden i Matre. Han strekkjer seg 8,5 km nordover til Indre Matre. 

Innløpet til fjorden ligg mellom neset Skallen aust for Holmedal i nordvest og Krabbanes ved Sunde i søraust. Sør for Krabbanes ligg innløpet til Åkrafjorden. Om lag halvvegs inn i fjorden ligg Ytre Matre på austsida ved Matersdalen. Inst i fjorden ligg Indre Matre og tettstaden Orradalen. Denne delen av fjorden er ein av dei våtaste stadane i Noreg og garden Opstveit har døgnnedbørrekorden for landet. 26. november 1940 vart det målt heile 229,6 mm regn her i løpet av 24 timar. 15. november 2005, under ekstremvêret Kristin, vart det målt 223,0 mm nedbør, det nest høgaste som nokon gong er målt på eit døgn i landet.

Fylkesveg 40 går langs austsida av fjorden. 

Sidene i fjorden er bratte og stig 500-700 meter rett til vêrs. Inst i fjorden ligg Ulvanosa på nordvestsida og stig 1155 meter rett til vêrs til Øktaredalsnuten.

Fotnotar
--------

1. ↑  «Værrekorder - ny rekord igjen!». Meteorologisk Institutt. Henta 28. februar 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
Arkimedes var ein av dei største matematikarane i antikken.
Ein **matematikar** er ein person med omfattande kunne i matematikk som nyttar denne kunna i arbeidet sitt, særleg for å løyse matematiske problem. Matematikarar arbeider med tal, data, innsamling, mengd, struktur, rom og endring. 

Matematikarar som arbeider med problem utanom rein matematikk vert kalla bruksmatematikarar eller praktiske matematikarar. Bruksmatematikarar er matematiske forskarar som med den spesialiserte kunna si og dei profesjonelle metodane sine prøver å løyse mange av problema ein har i tilknytte vitskaplege område. Med profesjonelt fokus på mange forskjellige problemstillingar og teoretiske system arbeider bruksmatematikarar i hovudsak i studiet og formuleringa av matematiske modellar. 

Faget bruksmatematikk omfattar matematiske metodar som typisk vert nytta i forsking, ingeniørvitskap, forretningsverksemd og industri.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mathematician» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juni 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
Plasseringa til Tanaro
**Tanaro** (i antikken *Tanarus*) er ei 276 km lang elv nordvest i Italia. Elva har utspring i Dei liguriske Alpane, nær grensa til Frankrike og er den viktigaste sideelva til Po frå høgre ut i frå lengd, nedslagsfelt (som delvis dekkjer Alpane og delvis Appenninane) og vassføring.

Kjelde
------

Tanaro startar frå Liguria der to mindre elvar renn i saman, Tanarello og Nerone, som begge kjem frå Piemonte. Kjelda til Tanarello er i fjellsida til Monte Saccarello ovanfor Monesi, ein landsby i kommunen Triora (IM). Dette fjellet strekkjer seg inn i det franske departementet Alpes-Maritimes og dekkjer provinsen Cuneo (Piemonte) og provinsen Imperia (Liguria) i Italia. Fjellet markerer grensa mellom tre forskjellige nedslagsfelt: Tanaro sitt, det til Roya, som startar i Frankrike, men renn ut i havet ved Ventimiglia, og Argentina, som renn ut i Liguriahavet ved Taggia. 

Kjelda til Negrone ligg 10 km lenger nord, svært nær den franske grensa og sør for Punta Marguereis.

Sideelvar
---------

Dei største sideelvane til Tanaro er Stura di Demonte frå venstre og Bormida og Belbo frå høgre.

Elveleie
--------

Tanaro renn forbi byane Ceva, Alba, Asti og Alessandria før ho munnar ut i Po nær Bassignana i provinsen Alessandria.
Elva fram til samløpet med Po er rundt 50 km lenger enn Øvre Po.

Vassføring
----------

Vassføringa i elva varierer stort med årstidene. Sjølv om ho er den einaste av Po sine sideelvar frå høgre som har opphav i Alpane, er Dei liguriske Alpane for låge og for nær sjøen til at dei har mykje snø eller isbrear store nok til å gje ei jamn tilførsel av vatn om sommaren. Vassføringa i elva varierer derfor meir som ei elv frå Appenninane, lågast om sommaren og høgast om våren og hausten.

Flaum
-----

Elva er ofte utsett for flaum. I løpet av 200 år frå 1801 til 2001 har delar av Tanarobassenget vore råka av flaum 136 gonger, den mest alvorlege i november 1994 då heile dalen vart hardt råka og særleg byen Alessandria.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tanaro» frå Wikipedia på engelsk, den 20. november 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

* SUL MONTE SACCARELLO Una camminata alla scoperta delle sorgenti del Tanaro Arkivert 2006-07-20 ved Wayback Machine.
* F. Luino (2003). «49: Flooding Vulnerability of a Town in the Tanaro Basin: The Case of Ceva (Piedmont - Northwest Italy)». I V.R.Thorndycraft, G. Benito, M. Barriendos og M.C. Llasat. *Palaeofloods, Historical Floods and Climatic Variability: Applications in Flood Risk Assessment* (PDF). Henta 18. juni 2006.  CS1 maint: Multiple names: editors list (link)

Fotnotar

1. ↑  «Tanaro Po, Italy». acquabuona.it. 2009. Henta 6. april 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Stangelandsteinen slik han står i dag, ved inngangen til Sandnes rådhus
**Stangelandsteinen** er ein runestein som opphavleg stod på garden Stangeland, som i dag er ein bydel i Sandnes kommune i Rogaland. 

I 1649 skildra biskop Wegner ein stor runestein som stod på ein gravhaug på Stangeland. Diverre er han ikkje meir spesifikk når han fortel kvar denne steinen stod, for i 1745 skriv amtmannen Bendix de Fine:

«Over Stangelands Aaen i Høylands Sogn ligger en Baute-Steen, som til forn har staaet oppe paa en høy ved Lande-Vejen.»
Slik låg han framleis, som klopp over bekken, i 1810. Men i 1888 meldte professor Oluf Rygh at steinen var reist att. Etter det vart steinen flytta på nytt og stod i mange år føre hovudbygninga på Skeianetunet i Sandnes sentrum. Her vart steinen undersøkt av Magnus Olsen i 1951. Han noterer i rapporten at steinen er forvitra i overflata, og er i dårleg stand. 

Ved ny inspeksjon i 1991 vart det konstatert av steinen då var i alarmerande grad forvitra, flak hadde allereie falle av, og delar av innskriften stod i fare for å forsvinna. Den vart henta inn til Arkeologisk museum i Stavanger for stabilisering av tilstanden og generell konservering. Det vart vedteke å setja opp steinen i Sandnes att, men han var enno svært utsett for vidare forvitring. Av den grunnen vart han sett opp att ved inngangen til Sandnes rådhus, der han kunne stå trygt under tak.

Innskrifta er:

**þurbiurn:skalt:raista:stinþanaft:**
**siu:þuris:sun:sin:isa:tanmarku:fil**
På moderne norsk vert det: «Torbjørn Skald reiste denne steinen etter Sjø-Tore, sonen sin, som fall i Danmark.»

Magnus Olsen daterer runene til siste halvdel av 1000-talet. Han meiner steinen kanskje kan knytast til kong Harald Gråfell si ferd til Danmark i 970, og at Sjø-Tore har vore ein av dei mange norske som vart drepne saman med Harald i bakhaldet i Limfjorden. Stangelandsteinen er dermed ein av dei særs få runesteinane i Noreg som kan setjast inn i ein konkret historisk kjend kontekst.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stangelandsteinen» frå Wikipedia på bokmål, den 25. november 2019.*
|  |
| --- |
| **Lundisfugl** |
| Bilete frå BotswanaFoto: David MeekerBilete frå BotswanaFoto: David Meeker |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Råkefuglar Coraciiformes |
| **Familie:** | Isfuglfamilien Alcedinidae |
| **Slekt:** | *Halcyon* |
| **Art:** | **Lundisfugl** *H. senegalensis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Halcyon senegalensis***Linnaeus, 1766 |

**Lundisfugl** (*Halcyon senegalensis*) er ein mellomstor medlem av isfuglfamilien, Alcedinidae. Han lever i Afrika og er kortdistanseflyttfugl der.

Skildring
---------

Dei vaksne fuglane er lyseblå på ryggen, på dei store vengdekkarane og halefjørene. Hovudet, halsen og undersida er kvite, og skuldrene er svarte. Flyginga til lundisfuglen er rask og direkte. Det store nebbet har raudt overnebb og svart undernebb. Nokre fuglar kan ha gråaktig hovud, som kan føre til forvekslingar med mangroveisfugl. Lundisfuglen er 20-23 cm i lengd. Dei har ei mørk augestripe, handsvingfjører og armsvingfjører er svarte med kvite underdekkarar. Kjønna er like, men ungfuglar er mattere enn vaksne, og har brunt nebb.

Lundisfuglen er utbreidd i tropiske Afrika sør for Sahara og sørover til nordlege Sør-Afrika. Innanfor 8 ° av ekvator er han i hovudsak standfugl, men nordlege og sørlege bestandar gjer kortdistansetrekk, trekkjer inn mot ekvatorsona i den tørre årstida.

Dette er ein vanleg art i ei rekkje habitat med nokre tre, spesielt akasia, òg nær busetjingar av menneske. Sjølv om dette er ein medlem av isfuglfamilien, føretrekkjer lundisfuglar tørrare habitat i meir tradisjonelle skogshabitat og kan halde seg langt frå vatn. Dei er ofte einslege, men kan òg leve i små grupper.

Lundisfuglen er aggressivt territorial, han vil åtake inntrengjarar inkludert menneske. Han har ein slåande oppvising der vengene blir spreidde for å vise den kvite undersida. Reiret ligg eit tre hòl grave ut av ein hakkespett eller skjeggfugl. Eit enkelt kull på tre, runde, kvite egg er typisk.

Han jaktar frå ei utstikkande, ofte daud grein av eit tre, eller sit stille i halvskyggen medan han søkjer føde.

Lætet frå denne støyande isfuglen er ei høg trille som høyrast ut som ein spikar trekt ned tennene på ein kam.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Woodland Kingfisher» frå Wikipedia på engelsk, den 15. januar 2011*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar, bilete og lydopptak av lundisfugl  hos Internet Bird Collection
Stanislav Sjusjkevitsj
**Stanislav Sjusjkevitsj** (15. desember 1934–3. mai 2022) var ein belarusisk vitskapsmann og politikar. Han var parlamentsformann og Belarus sin president frå 1991 til 1994.

Sjusjkevitsj vart i 1990 vald inn i det belarusiske øvste sovjet for Den kviterussiske folkefronten, der han var viseparlamentsformann. Etter det mislukka kuppforsøket mot Mikhail Gorbatsjov i Moskva i august 1991, rykte han opp til parlamentsformann. Hausten 1991 var Sjusjkevitsj ein sentral aktør bak opprettinga av Samveldet av uavhengige statar (SUS) og den etterfylgjande oppløysinga av Sovjetunionen. Han var statsleiar i det sjølvstendige Belarus i tida fram til januar 1994, markerte som seg talsperson for marknadsreformer. Tvinga til å gå av. Han var presidentkandidat hausten 1994, men fekk einast 10 prosent av røsystene.

Kjelder
-------

* Store norske leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
Koordinatar: 59°54′59.999″N 10°45′1.1340″E﻿

**Melafestivalen** er ein årleg kunst- og kulturfestival som blir halden i juli eller august kvart år i Oslo. Festivalen omfattar mange ulike kunstformer, som musikk, dans, litteratur og teater. Melafestivalen er gratis og blir arrangert av Stiftelsen Mela på Rådhusplassen i Oslo. Kunstnerisk leiar for Melafestivalen er Khalid Salimi.

Melafestivalen blei arrangert for fyrste gong i 2001, som ein eindags norskpakistansk festival i Vaterlandsparken på Grønland i Oslo. Festivalen fekk knutepunktstatus i 2008. I 2010 hadde festivalen rundt 300 000 tilskodarar i løpet av dei tre dagane han var i gang.

Kjelder
-------

1. ↑  Gjersøe, Jørn (17. august 2007). «Mela blir knutepunktfestival». *NRK* (på norsk bokmål). Henta 20. mai 2022.
2. ↑  Svein Andersen «Verdensstjerner til Oslo» «Arkivert kopi». 30. juni 2010. Arkivert frå originalen 22. juli 2010. Henta 28. november 2011.  Aftenpisten Oslo Puls. Vitja 28.11.2011

* *Denne artikkelen bygger på «Melafestivalen» frå Wikipedia på bokmål, den 19. juni 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Melafestivalen**
Koordinatar: 25°7′N 55°8′E﻿

**Palm Islands** er to kunstige øyar, Palm Jumeirah og Palm Jebel Ali, på kysten av Dubai i Dei sameinte arabiske emirata. I november 2014 var berre Palm Jumeirah ferdigbygd. Denne øya er forma som eit palmetre, toppa av ein halvmåne. Når øya er ferdig vil både Palm Jumeirah og Palm Jebel Ali ha same form, og begge øyane vil huse store bustadområde, feriestadar og underhaldningssenter. I alt vil øyane ha 520 kilometer med ikkje-offentlege strender.

Bygginga av Palm Jumeirah byrja i juni 2001. Kort tid etter vart det annonsert at ein skulle byggje Palm Jebel Ali. Ei tredje øy var planlagt, og bygginga starta, men denne vart seinare omforma og kalla Deiraøya.

Palm Jumeirah, Burj Khalifa og byen Dubai om natta. Astronautnbilete frå 2012

Palm Jumeirah
-------------

Palm Jumeirah består av ei tre stamme og 16 bregneblad, og er omgjeve av ei halvmåneforma øya som dannar ein 11 km lang bølgjebrytar. Sjølve øya er fem kilometer gongar fem kilometer.

Innbyggjarar byrja å flytte ut på Palm Jumeirah mot slutten av 2006. Palmeøyane er rekna som eit statussymbol i Dubai.

Palm Jebel Ali
--------------

Bygginga av Palm Jebel Ali byrja i oktober 2002 og var venta å vere ferdig i midten av 2008..

Miljøproblem
------------

Bygginga av Palm Islands har hatt stor innverknad på miljøet i området, og ført til endringar i dyrelivet, kysterosjon og sedimenttransport langs kysten og bølgjemønster. Sediment som vart virvla opp under bygginga gjorde skade på det lokale sjølivet, og reduserte sollyset for vegetasjonen i sjøen. Bølgjemønstra har òg endra seg då vatnet prøvar å strøyme rundt dei nye hindringane.

Galleri
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Palm Islands» frå Wikipedia på engelsk, den 6. juni 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «The Palm Jebel Ali (Palm Islands, Dubai) - Property Development». The Emirates Network: Ten Real Estate. 2007. Henta 11. februar 2007.
2. ↑  «Dubai's Palm and World Islands - progress update». *AMEInfo*. 4. oktober 2007. Henta 28. oktober 2007.
3. ↑  «Environmental Impacts of Pals Islands».
4. ↑  «Dubai's Artificial World Islands Are Killing Corals and Pushing Nature Out of the Sea».

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Palm Islands**

* Offisiell nettstad Arkivert 2007-02-17 ved Wayback Machine.
**Tynset** er ein tettstad og administrasjonssenteret i Tynset kommune i Hedmark i Innlandet fylke. Tettstaden ligg ved Glåma og har 2 730 innbyggjarar per 1. januar 2017.

Tynset har utvikla seg til eit regionsenter for Nord-Østerdalen. Her ligg mellom anna sjukehuset Innlandet Tynset og kontora til Nord-Østerdal tingrett. Tettstaden har grunnskule og vidaregåande skule.

Næringar
--------

Jordbruket er ein viktig næringsveg i kommunen, og det rikaste jordbruksarealet ligg ved Glåma omkring der tettstaden Tynset ligg. Sidan Tynset ligg rimeleg høgt er jordbruket konsentrert om dyrking av gras til mjølkeproduksjon. Bygg kan nå modning i gunstige år, og det er òg ein del sauehald. Veksten til tettstaden skjer i samanstøyt med interessene for jordbruk. 

På Tynset er det offentleg sektor og tenesteytande næringar innan handel, data, jus, økonomi og bygg og anlegg som dominerer. Fleire statlege, fylkeskommunale og interkommunale tiltak er tillagt Tynset. Mykje av funksjonen som regionsenter er knytt til tettstaden som skulesenter og lokaliseringa av sjukehuset Innlandet Tynset. Kulturhuset på Tynset er vorte eit levande og pulserande hus til bruk for Tynset og folket i Nord-Østerdalen.

Samferdsle
----------

Tynset ligg sentralt i høve kommunikasjon. Langsetter Glåma, i retning sør, går Riksveg 3 og Rørosbanen til Elverum. Jarnbanen går vidare nordaustover langsetter Glåma og Rv3 går i retning nordvest gjennom kommunen og til Ulsberg. Fylkesveg 30 går nordover gjennom Tylldalen frå Øvre Rendal, kryssar Glåma attmed Tynset og går vidare langsetter vestsida av elva mot Tolga. Ei 125 m lang fagverksbru i limtre med spenn på 70 m opna i 2001. Mykje trafikk gjennom desse vegane har styrkt Tynset som turistområde. Nært Savalen er det skipa anlegg for vintersport.

Galleri
-------

* På Tynset er det eige rådhusPå Tynset er det eige rådhus
* Tynset Stasjon på Rørosbanen er nyoppussa og inneheld attåt venterom ein restaurantTynset Stasjon på Rørosbanen er nyoppussa og inneheld attåt venterom ein restaurant
* Spark-skulpturen på Tynset, med vanleg spark framforSpark-skulpturen på Tynset, med vanleg spark framfor

Sjå òg
------

* Tynset kommune

Kjelder
-------

* «Tynset» i *Store Norske Leksikon*
* Fakta om kommunen Arkivert 2010-09-12 ved Wayback Machine. - Tynset kommune

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Tynwald på Isle of Man.
**Tynwald** (engelsk) eller **Tinvaal** (mansk) er ei lovgjevande forsamling for Isle of Man, ei av dei eldste slike forsamlingane i verda.

Historie
--------

Medan tidlegare vikingar som ikkje budde fast på Man kan ha halde ting der i eldre tid, er den eldste datoen for eit tynwaldmøte 979. Deretter følgjer ei ubroten rekke med møte, noko som gjer tinget til eitt av dei eldste i verda. Berre Løgtingið på Færøyane, som truleg blei eit årleg ting tidleg på 900-talet, har ein eldre tradisjon utan avbrot. Alltinget på Island blei grunnlagd i 930 men blei så avskaffa i 1800 og først gjenoppretta i 1845. Gulatinget blei grunnlagt før 870, og held fram i form av Gulating lagmannsrett. Dei andre norske lagtinga er frå tida mellom ca 930 og ca 1050.

Namnet Tynwald, på same vis som det islandske Þingvellir, er avleia frå norrønt 'Þingvǫll' (tingvoll) — staden eller vollen der *tinget* samla seg.

Inndeling
---------

Tynwald har to kammer, *House of Keys* (mansk *Kiare as Feed*) og lagtinget (mansk *Yn Choonseil Slattyssagh*). Dei to delane sit saman på Tynwald-dagen, vanlegvis den 5. juli, i byen St John's (Balley Keeill Eoin), og ved andre høve i Douglas (Doolish). Elles sit dei to kamra for seg sjølv. Dei fleste lovane har opphav i House of Keys medan lagtinget kan revidera dei.

Når Tynwald-forsamlinga møtest kvart år i St John's (vanlegvis på 5. juli), er det guvernørløytnanten (Lieutenant Governor) over Man som er møteleiar (president), om ikkje Elisabeth II Queen som Lord of Mann eller ein annan medlem av kongefamilien er til stades. Her blir alle lovforslag tatt opp til handsaming og avrøysting, og særskilde bønebrev blir mottekne og lesne opp. Dersom ei lov ikkje blir ratifisert på Tynwald innan 18 månader, blir den erklært ugyldig.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tynwald - Nettstaden til parlanmentet på Isle of Man
**Stanghelle** er ein tettstad i Vaksdal kommune i Vestland. Staden ligg ved Veafjorden og Dalevågen og er omringa av høge fjell. E16 og Bergensbanen/Vossabanen går gjennom staden. 

Stanghelle sett frå Rispingen på Osterøy.
Det bur om lag 800 menneske på Stanghelle, fordelt på det som vert kalla Stanghelle Aust og Stanghelle Vest, som er delt av Dalevågen, men forbunde med Vågen bru. På Stanghelle ligg mellom anna Coop marked, Naboen Kro & Selskapsmat, Stanghelle barnehage og Stanghelle skule for 1. til 7. klasse.

Småstadane Fossmark i sør, Helle i nord og Hesjedalen i vest på Osterøya vert ofte rekna å høyra til Stanghelle.
Dei næraste større tettstadane til Stanghelle er Dale sju km mot nord, og Vaksdal som ligg 10 km mot sør.

Kjende stanghellingar er Trond Egil Soltvedt, tidlegare Premier League-proff, og Harald Stanghelle, tidlegare Dagbladet-redaktør, no redaktør for Aftenposten.

Kjelder
-------

1. ↑  *Nettstaden til Stanghelle skule*, arkivert frå originalen 9. november 2018, henta 27. juli 2017


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
**Astrup Fearnley Museet for Moderne Kunst** er eit privat kunstmuseum som ligg på Tjuvholmen i Oslo, etter å ha vorte flytta dit i 2012 frå dei opphavlege lokala i ein kontorbygning i nærleiken av Bankplassen i Oslo sentrum. Museet vart opna i Oslo sentrum i oktober 1993, og offisielt opna på Tjuvholmen 27. september 2012 av dronning Sonja, men for ålmenta laurdag 29. september 2012.

Museumsbygningane er skilde frå kvarandre med ein kanal med gangbru over, her sett i retning utover Oslofjorden. Den av bygningane som ligg ut mot Pipervika er omgjeven av ein grasplen med skulpturar, der det òg er laga til ei lita badestrand. Foto: Vidar Iversen

Den fyrste bygningen som hysa museet var ein kontorbygning i strøket Kvadraturen i Oslo sentrum.
Museet på Tjuvholmen har tilhald i to åtskilde bygningar. Ein tredje bygning, som er ein kontorbygning, går arkitektonisk inn i komplekset, som er prega av fasadar i beisa, ståande, høvla trepanel med glasflater i store bogar som tak over, og ytre berande konstruksjonar av vertikale stålpillarar utstyrt med stag som stivar dei opp. Tanken bak arkitekturen er å poengtere det maritime som museets plassering ved sjøen innbyr til ved å late takflatene i glas illudere segla på eit seglskip, og stålpillarane mastene. Komplekset er teikna av arkitektfirmaet Renzo Piano Building Workshop i samarbeide med Narud-Stokke-Wiig i Oslo.

Astrup Fearnley Museet har ein viktig samling av samtidskunst, framfor alt av samtidskunst av kunstnarar frå Sambandsstatane, men syner òg fram norsk og internasjonal samtidskunst i vekslande utstillingar. Det vart lagt merke til at museet i 2002 kjøpte på ein auksjon i New York kunstverket *Michael Jackson and Bubbles*, ein særs stor porselensskulptur som den amerikanske kunstnaren Jeff Koons stod bak, til ein pris på meir enn 51 millionar kroner.

Museet er finansiert av etterkommarane etter skipsreiar Thomas Nicolay Fearnley ved at det vart skipa to stiftingar, som i 1995 vart slege saman til ei stifting. Thomas Nicolay Fearnley var son av målaren Thomas Fearnley.

Direktøren er Solveig Øvstebø.

Kjelder
-------

1. ↑  «Astrup Fearnley Museet», *www.afmuseet.no*, henta 26. mai 2020

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

Koordinatar: 59°54′25″N 10°43′18″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* KulturNav

 |
Holotypen for arten *Mimulus peregrinus* i gjøglarblomfamilien. Han er referansepunktet for artsnamnet. Typeeksemplaret tener som ein objektiv referanse for taksonet og har derfor stor verdi innanfor biologien.Foto: Mario Vallejo-Marín

Innanfor biologisk nomenklatur er **type** nemninga for eit utvalt takson eller eit utvalt eksemplar som dannar grunnlaget for å definere og gje namn til eit foreldertakson. 

På artsnivå, og under, vil dette vere eit prøveeksemplar av individuelle organismar. 

For høgare taksa kan regelverket innanfor nomenklaturen avgjere kva for eit underordna takson som skal brukast, til dømes for ei slekt er det ein bestemt art, for ein familie ei bestemt slekt. Avhengig av disiplin og tilgang på prøvar, kan andre skildrande format tene som typar, til dømes har det i botanikken vore brukt illustrasjonar, innan andre organismegrupper brukast levande bakteriekulturar og arkar.

Det originale eksemplaret som vart brukt som typen for ein art er kjent som **holotypen**. Om holotypen er gått tapt, blir eit nytt eksemplar valt ut, men blir kalla **lektotype** eller **neotype**. Zoologien og botanikken har ulik praksis og terminologi for handsaming av prøvar. Det nøyaktige regelverket (engelsk *Code*) for å skildre eit takson vil ein finne i internasjonale organ, for eksempel for zoologi er dette International Commission on Zoological Nomenclature. Ettersom disiplinane har ulik historisk bakgrunn er regelverka ulike, men følgjer liknande prinsipp.

**Typelokaliteten** er området kor typeeksemplaret vart funne.

Kjelder
-------

* *Første utgåva av denne artikkelen bygger på innleiinga i «Typus (Nomenklatur)» frå Wikipedia på tysk, den 1. februar 2015.*

### Referansar

1. ↑  *Botanisk- og plantefysiologisk leksikon*, Institutt for biovitenskap, UiO. Henta 1. februar 2015
Lag av butterdeig, ein type laminert deig, før steiking.
**Laminert deig** er ein type deig danna av mange tynne deiglag med matfeitt imellom. Han blir laga ved at ein bretter og kjevlar deigen fleire gonger. Han skil seg frå andre smørdeigar der ein smuldrar feittet inn slik at det blir jamt fordelt i deigen. Nokre laminerte deigar kan ha over åtti lag.

Når ein baker ein slik deig i omnen, vil vatn i feittet fordampa og utvida seg, slik at deigen veks og får luftlommar, medan lipidane i feittet steiker deigen. Dette gjev eit lett, sprøtt og flakete produkt.

Tre hovudtypar av laminert deig er kjende som butterdeig, som hovudsakleg er laga av mjøl og smør, croissantdeig, som i tillegg inneheld gjær, og wienerdeig, som i tillegg til alt dette også inneheld egg. Ein kan også laminera ein mørdeig ved å bretta inn større bitar matfeitt.
Baking med filodeig har ein liknande effekt, ettersom ein gjerne bruker mange lag med feitt imellom.

Nokre bakverk ein lager med laminerte deigar er:

* Croissant
* Jachnun
* Kouign-amann
* Kubaneh
* Palmier (*Schweineohren, Prussiens, orejas*)
* Pasty
* Sausage roll
* Sticky bun
* Wienerbrød

Kjelder
-------

1. ↑  «What Is Laminated Dough?», *Kitchn* (på engelsk), henta 5. desember 2019
2. ↑  King, Andy; King, Jackie. «Laminated Dough: A Guest Post from Bakery Owner Andy King». King Arthur Flour. Henta 1. november 2014.
3. ↑  Alton Brown (March 21, 2011). «A Bird In The Pie Is Worth Two In The Bush». *Good Eats*. 12 minutt frå start. Food Network.
4. ↑  Rao, Tejal (22. juni 2017). «Before Croissants, There Was Kubaneh, a Jewish Yemeni Delight». New York Times Magazine. Henta 3. juli 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Laminated dough» frå Wikipedia på engelsk, den 5. desember 2019.*
Koordinatar: 71°45′S 6°54′E﻿

**Storkvarvet** er eit rundt fjell med fleire utstikkarar, som ligg nord for Habermehltoppen ved nordaustenden av Mühlig-Hofmannfjella i Dronning Maud Land.

Oppdaging og namngjeving
------------------------

Storkvarvet vart fotografert frå lufta av Den tredje tyske antarktisekspedisjonen (1938–1939), leia av kaptein Alfred Ritscher. Det vart kartlagd frå landmålingar og flyfoto av Den sjette norske antarktisekspedisjonen (1956–60) og namngjeve Storkvarvet.

Sjå òg
------

* Fjell i Dronning Maud Land

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Storkvarvet Mountain» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene: «Storkvarvet Mountain». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 16. oktober 2012.*

1. ↑  USGS GNIS: Storkvarvet

Bakgrunnsstoff
--------------

* US Geological Survey, Geographic Names Information System (GNIS)
* Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR)

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Storkvarvet Mountain» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Jólnir
**Jólnir** var ei tidlegare vulkanøy sør for Island. Ho voks opp av havet på grunn av tektonisk aktivitet i juli 1966. Havet slo laus på øya og ho forsvann fleire gongar under overflata for å kome opp att igjen på seinare tidspunkt. 

Ho vart kalla opp etter Jólnir, ein norrøn gud (vanlegvis identifisert som eit anna namn på Odin).

Danninga av Jolnir er nært forbunden til naboøya Surtsey, som kom opp av havet i 1963. Vulkanutbrot oppstod i det omliggande havområdet, men dei nye landområda som vart danna vart raskt erodert bort av bølgjene. I 1966 braut Jólnir overflata og endring i samansettinga til materialet som kom opp forma hardare stein som stod imot erosjonen. Vulkankjegla nådde ei høgd på 70 meter over havet, men òg denne landmassen måtte til slutt gje tapt for havbølgjene. 

Etter at aktiviteten tok slutt 8. august 1966 forsvann øya raskt og forsvann i havet igjen i oktober 1966.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jólnir» frå Wikipedia på engelsk, den 5. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete og ei kort skildring Arkivert 2007-03-11 ved Wayback Machine.
* Universitet i Nord-Dakota si side om Surtsey og Jolnir
* Kort skildring frå Dartmouth Arkivert 2020-02-23 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Havbølgje
Bølgjeskyer over Theresa i Wisconsin i USA
Atmosfæriske tyngdebølgjer sett frå verdsrommet. 
**Tyngdebølgjer** er i væskedynamikk ei bølgje i ei væske eller i grenseflata mellom to medium (t.d. atmosfæren og havet) der tyngdekraft eller oppdrift er den gjenopprettande krafta.

Når ein væskepakke blir forskyvd på ei grenseflate eller internt i område med forskjellig tettleik, vil tyngdekrafta trekke pakken tilbake til likevekt, noko som fører til ei svinging om likvektspunktet. Tyngdebølgjer mellom luft-sjø grenseflata blir kalla **overflate tyngdebølgjer** eller overflatebølgjer, medan interne tyngdebølgjer vert kalla interne bølgjer. 
Havbølgjer eller tsunamiar er døme på tyngdebølgjer.

Atmosfærisk dynamikk
--------------------

Sidan ei væske er eit kontinuerleg medium vil ei forstyrring forflytte seg i væska. I jordatmosfæren blir momentum flytta frå troposfæren til mesosfæren ved hjelp av tyngdebølgjer. Tyngdebølgjer oppstår i troposfæren i samband med frontsystem eller når luft strøymer over fjell. I starten vil bølgjene forplante seg gjennom atmosfæren utan at den midla farten blir endra. Men når bølgjene kjem opp i tynnare luft i høgda aukar amplituden deira og ikkje-lineære effektar får bølgjene til å bryte, noko som overfører momentum til den midla luftstraumen. Denne prosessen spelar ei viktig rolle for dei dynamiske prosessane i midlare område av atmosfæren. 

Tyngdebølgjemønster forma nedstraums øya Île Amsterdam, ei vulkansk øy i det sørlege Indiahavet.

Referansar
----------

* Dr. Steven Koch, Hugh D. Cobb, III and Neil A. Stuart, «*Notes on Gravity Waves - Operational Forecasting and Detection of Gravity Waves Weather and Forecasting*». NOAA, Eastern Region Site Server.
* Gill, A. E. «*Gravity wave*». Atmosphere Ocean Dynamics, Academic Press, 1982.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Galleri av bølgjeskyer over Iowa.
**Stangvikfjorden** er ein fjordarm av Breifjorden i Surnadal og Sunndal kommune på Nordmøre. Fjorden strekkjer seg 15 km søraustover til Todalsfjorden, og inkludert Todalsfjorden er lengda 19 km.

Fjorden har innløp mellom Nesøytangen på Nesøya i vest og Stangvik, som fjorden er kalla opp etter i aust. Det meste av fjorden ligg på nordaustsida av Nesøya og ei lang og smal halvøy som strekkjer seg nordover frå Ålvund. På andre sida ligg Ålvundfjorden. 

Frå Rykkjem på vestsida går det ferjesamband over fjorden til Kvanne. Ferjestrekninga er ein del av riksveg 670. Sør for Kvanne svingar fjorden austover, før han ved grenda Nordvik snur sørover igjen. Ved neset Nausta ligg innløpet til Todalsfjorden som går inn til Todalsøra i botn av fjorden. 

Frå Kvanne og sørover på austsida går riksveg 671.

Kjelder
-------

1. ↑  «Faktaark, Kartverket: Stangvikfjorden». Kartverket. Henta 15. mai 2017.

Koordinatar: 62°53′56.296″N 8°27′19.271″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Tyresö-Flaten** er ein innsjø i Tyresö kommun i landskapet Södermanland i Sverige, og Tyresån-vassdragets djupaste innsjø med sine 25 meter. Innsjøens tilløp kjem frå Långsjön via Gammalströmmen, og utløpet går til Albysjön via Nyfors.

Innsjøen er særs næringsrik, noko som kjem av gamle avløpssynder, men òg på grunn av stor tilførsel av overflatevatn frå nærliggande tettbusetnad (Krusboda), samt oppstraumsliggande innsjøar i Tyresö, Haninge, Huddinge og Stockholm.

I Tyresö-Flaten er det forbode med motorbåttrafikk, og Tyresö fiskevårdsförening administrerer fiske og fiskekort. Ein stor del av innsjøen er eigd av Stockholm by. Sørbreidda, som går frå Gammalströmmen fram til utløpet i Nyfors, er ein del av avgrensinga mot Tyresta nasjonalpark.

Bilete
------

* Bru som skil Lillsjön i det eigentlege Tyresö-FlatenBru som skil Lillsjön i det eigentlege Tyresö-Flaten
* Delen av innsjøen som vert kalla Lillsjön, sett frå bruaDelen av innsjøen som vert kalla Lillsjön, sett frå brua

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tyresö-Flaten» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tyresåns sjösystem Arkivert 2009-07-03 ved Wayback Machine. Tyresö kommun
* Tyresö-Flaten[*daud lenkje*] Tyresåns vattenvårdsförbund
* Södertörnsekologerna

Koordinatar: 59°13′20″N 18°15′45″E﻿
|  |
| --- |
| **Storlire** |
| Storlire utanfor North Carolina, USAFoto: Patrick CoinStorlire utanfor North Carolina, USAFoto: Patrick Coin |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Storlire Utbreiinga av Storlire |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Stormfuglfamilien Procellariidae |
| **Slekt:** | *Ardenna* |
| **Art:** | **Storlire** *A. gravis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Ardenna gravis*** |

**Storlire** (*Ardenna gravis*) er ei lire i stormfuglfamilien, Procellariidae, som lever i Atlanteren. Storlira hekkar på øyar i Sør-Atlanteren og er ein trekkfugl som trekkjer nordover i den nordlege sommaren til havområda aust for Nord-Amerika.

Storlire utanfor North Carolina, USAFoto: Patrick Coin

Storlira er 43–51 cm i lengd med vengespenn på 105–122 cm. Ho er identifiserbar med mørk hette, markert kvit krage, mørk overside, og undersida er kvit bortsett frå ein skitten flekk på buken. Ho har òg mørke teikningar under vengene. Oversida av halen har eit kvitt band framføre det mørke endebandet. Nebbet er mørkt. Ho flyg på stive venger, som ei stor havlire.

Populasjonen var estimert til minst 15 millionar individ i 2004 og er stabil.

Utbreiing
---------

Det meste av bestanden hekkar på øygruppa Tristan da Cunha og på Gough Island. I tillegg har få fuglar hekka på Falklandsøyane. Overvintringsområdet er Nord-Atlanteren, så langt nord som utanfor kysten av Grønland.

### I norske farvatn

Trekket sørover følgjer ei rute lengre aust og storlira blir observert utanfor Vest-Europa, men berre sjeldan i Nordsjøen og øvrige nære norske farvatn. Dei siste godkjente observasjonane i Noreg var av eit individ i 1999 og eit i 2010.

Kjelder
-------

* Svensson, Lars; Peter J Grant; Killian Mullarney; Dan Zetterström; David Christie (1999). *Collins bird guide : [the most complete field guide to the birds of Britain and Europe]*. London: Harper Collins Publishers. ISBN 0002197286 9780002197281 Check `|isbn=` value: length (hjelp).
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Puffinus gravis Arkivert 2012-10-09 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 11. juni 2012.

### Referansar

1. 1 2 3  Svensson, 1999
2. 1 2  BirdLife International, 2012
3. ↑  BirdLife International 2004 Utbreiing i Europa
4. ↑  Rapportsystemet for fugler Observasjonar henta frå systemet 11. juni 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

* Videoar, bilete og lydopptak av storlire hos Internet Bird Collection
**Tyree Washington** (fødd 28. august 1976) er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå Riverside i delstaten California som vart kåra til verdsmeister 2003 på 400 meter.

Aktiv
-----

Washington vart tredjemann på 400 meter då han VM-debuterte i Aten i 1997. Med ny personleg rekord på 44,39 sekundar var han to hundredels sekund bakom sølvmedaljøren, vinnaren Michael Johnson fekk tida 44,12. I den same meisterskapen sprang han USA inn til siger i 4 x 400 meter stafett, ein triumf som seinare vart annullert då to av lagkameratane hans i ettertid vart avslørt for å ha vore dopa. Saman med desse to, Jerome Young og Antonio Pettigrew, sprang Washington og Michael Johnson inn til 2.54,2 og stafett-verdsrekord sommaren 1998, også den rekorden vart seinare annullert.

Den 12. mai 2001 gjorde Washington i Eagle Rock unna sitt livs kjappaste 400-meterløp då han vart klokka inn på 44,28 sekundar. I mars 2003 vann han 400-meteren ved innandørs-VM i Birmingham og fem månader seinare vart han nummer to på distansen ved utandørs-VM i Paris, to hundredels sekund framom franske Marc Raquil. Jerome Young vann løpet på tida 44,50. Til sist i Paris-meisterskapen var Washington og mellom andre Young med om å vinne den lange stafetten. Då Young sidan vart avslørt som dopa, gjekk også dette siste stafettgullet fløyten for Washington, derimot rykte han opp til gullplassen på 400 meter.

Derimot fekk Washington behalde gullmedaljen han og andre lagkameratar vann på den lange stafetten under innandørs-VM 2006 i Moskva.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1997 i Aten: Bronsemedalje på 400 m – 44,39
* VM 2003 i Paris: Gullmedalje på 400 m – 44,77, framom Marc Raquil (44,79)

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Tyree Washington» frå Wikipedia på engelsk, den 21. august 2018.*
**Stanisław I Leszczyński** (fødd 20. oktober 1677 i Lwów i dåverande Polen, død 23. februar 1766 i Lunéville i Frankrike) var konge av Polen i periodane 1704-1709 og 1733-1736. Den første gongen som konge vart han sett på trona av ei framand makt (Sverige) og avsett av landsmennene sine, den andre gongen utropt av landsmennene sine, men avsett av ei framand makt (Russland).

Våpenskjoldet til den polske adelsfamilien Wienawa, som Huset Leszczyński høyrde til
Stanisław Leszczyński var vojvod av Poznan og høyrde til Huset Leszczyński. Ved eit besøk i det svenske hovudkvarteret i Polen under den store nordiske krigen vann han tilliten til Karl XII. Han såg i han ein mogleg kandidat til den polske trona i staden for den sitjande kongen August den sterke som deltok i krigen på Russland si side. Stanisław Leszczyński vart likevel ikkje akseptert som konge av den polske adelen, som såg på han som ein svensk vasall.

Etter svensk press og våpentrugslar vart han likevel vald til polsk konge i juli 1704, noko som førte til ein intern arvefølgjekrig parallelt med krigen med svenskar og russarar. Etter nederlaget til Karl XII i slaget ved Poltava i 1709 tok August den sterke tilbake trona med hjelp av Peter den store og med støtte frå majoriteten av den polske adelen. Stanisław Leszczyński måtte då forlate Polen. Familien hans budde i perioden 1709-1720 i Svensk Pommern og i Sverige, mellom anna tre år i Kristianstad.

I åra 1714–1720 forvalta Stanisław Leszczyński hertugdømet til den pfalziske slekta Pfalz-Zweibrücken. Etter at August den sterke døydde, vart Stanisław Leszczyński igjen vald til polsk konge i 1733 med støtte frå svigersonen Ludvig XV av Frankrike som var gift med dottera til Leszczyń Marie Leszczyńska.

Under den polske arvefølgjekrigen vart han fordrive av russarane og abdiserte i 1736, men fekk halde kongetittelen då dette gjekk inn i vilkåra i fredsavtalen i Wien frå 1738, som vart stadfesta i 1738. Han fekk òg Lorraine som hertugdøme på livstid då svigersonen hans Ludvig XV hadde erobra dette frå Austerrike under den polske arvefølgjekrigen. Då han døydde vart dette annektert av Frankrike.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Stanisław I Leszczyński» frå Wikipedia på bokmål, den 14. november 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Stanisław Leszczyński**

Wikifrasar Engelsk Wikiquote har ei sitatsamling som gjeld: **Stanisław Leszczyński**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Flyfoto av Stanford Linear Accelerator Center
**Stanford Linear Accelerator Center** (SLAC) er ein partikkelakselerator på Stanford University i San Francisco i California, men fysikarar frå heile USA og fleire andre land arbeider ved laboratoriet. Målet med SLAC er å forska på foton og elementærpartiklar og vert driven av Stanford University i lag med US Department of Energy.

Det vart grunnlagd i 1962. SLAC har den lengste lineære akseleratoren i verda (3,2 km). I 1968 fann fysikarar ved SLAC indikasjonar på at proton (og nøytron) er sett saman av endå mindre partiklar, kvarkar. Dette vart oppdaga i prosessar der elektron kolliderte med hydrogen.

Ein ny maskin vart bygd i 1970-åra, SPEAR eller Stanford Positron-Electron Asymmetry Ring, der strålar av elektron og positron (anti-elektron) kolliderte. SPEAR vart følgt opp av kollisjonsmaskinen PEP (Positron-Electron Project). Seinare (1987) bygde ein òg ein ny lineær kollisjonsmaskin, SLC (SLAC Linear Collider) for å kunne produsere Z-partiklar. PEP-maskina vart 1998 oppgradert til PEP-II. Her har ein produsert B-meson. I desintegrasjonar (nedbryting) av slike meson har ein, slik som i nokre andre laboratorium, sett effektar som bryt materie-antimaterie-symmetri.

Kjelder
-------

SLAC. I Store norske leksikon. Henta frå:

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Stanford Linear Accelerator Center**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
**Jógvan við Keldu** (fødd 30. januar 1944) er ein færøysk politikar i det konservative *Folkepartiet* (Fólkaflokkurin). Han var fram til desember 2005 olje-, industri- og innanriksminister i regjeringa på Færøyane. Han var representant frå Færøyane i Nordisk Råd frå 1998 til 2004.

Jógvan vart fødd i Klaksvík på Færøyane som son til Sigga Malena Rasmussen (kalla «Gigga») frå Kirkja og Theodor við Keldu frå Klaksvík. Etternamnet *við Keldu* er eit typisk færøysk namn; det har rota si i landskapskjenneteikn, og tyder 'ved kjelda'.

Han er gift med Betty Skaale frå Toftir, og dei har tre born saman, Gunvá, Pætur og Tóra við Keldu. Tóra var ein kjend symjar innan handikapidrett. Alle dei tre borna er kjende songarar på Færøyane, og Jógvan er ein profilert korleiar.

Som politikar sat Jógvan við Keldu i bystyret i Klaksvik frå 1971 til 1974, og var borgarmeister der frå 1981 til 1988 og frå 1993 til 2002. Han var representant i Lagtinget (nasjonalforsmalinga på Færøyane) frå 1988 til 1990. Frå 1998 til 2004 sat han i Nordisk Ministerråd.

Etter Lagtingsvalet i 2004 gjekk Fólkaflokkurin i koalisjon saman med det sosialdemokratiske Javnaðarflokkurin og det unionistiske Sambandsflokkurin. I regjeringa til Jóannes Eidesgaard vart han innanriksminister.

I ein tale i Nordisk Råd i november 2006 føreslo Jógvan við Keldu at alle i dei nordiske landa skulle læra seg svensk som andrespråk, for å hindra at skandinavar i framtida berre kan tala engelsk med einannan.

Referansar
----------

1. ↑  «Alle skal tala svensk» Aftonbladet, 9. November 2006

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside til Jógvan við Keldu Arkivert 2007-06-30 ved Wayback Machine.
* Tinganes.fo (Heimesida til regjeringa)
* OMS.fo Arkivert 2005-05-16 ved Wayback Machine. (Oljeministeriet på engelsk)