recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nordanstigs kommun** er ein kommune i Gävleborgs län i Sverige som ligg ved Bottenhavet. Kommunen grensar til Ånge kommun og Sundsvalls kommun i Västernorrlands län i høvesvis nordvest og nord og Hudiksvalls kommun i Gävleborgs län i sør. Administrasjonssenteret i kommunen er Bergsjö. Dette ligg om lag 30 km nord for Hudiksvall.

I kommunen finn ein eit lågt kystland i aust, som lenger vestover stig opp i eit kupert og barskogkledd grunnfjellslandskap. I den austlege delen ligg det mange vatn. Dei fleste arbeidsplassane er innan servicenæringane, men ein finn også tre- og foredlingsindustri i kommunen.

Administrativ historikk
-----------------------

Ved kommunereforma i 1952 vart kommunane Harmånger, Ilsbo og Jättendal slegne saman til *storkommunen* Harmånger, medan det ikkje vart gjort endringar i Bergsjö, Gnarp og Hassela. I 1974 vart alle desse slegne saman til ein ny kommune, med tettstaden Bergsjö som administrasjonssenter. Den nye kommunen fekk namnet Nordanstigs kommun etter «Nordanstigs kontrakt».

Kommunevåpenet
--------------

Blasonering: *Eit delt skjold med ein gåande helsinghest i svart på sølvbakgrunn øvst og eit fiskenett i sølv med seks fullstendige masker på blå bakgrunn nedst*.

Av dei seks sokna som inngår i Nordanstigs kommun hadde fem heraldiske våpen frå før. Sidan ingen av desse var namngjevarar til den nye kommunen valde ein i staden å lage eit heilt nytt våpen, og det vart utlyst ein konkurranse. Framlegget til kunstnaren Paul Persson vann. Hesten symboliserer på jord- og skogsbruk og nettet talet på sokn som er med i kommunen. Våpenet vart registrert i Patent- och registreringsverket i 1983.

Tettstader
----------

Det er åtte tettstader i Nordanstigs kommun.

Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. Administrasjonssenteret er utheva.

| Nr. | Tettstad | Folketal |
| --- | --- | --- |
| 1. | **Bergsjö** | 1 243 |
| 2. | Gnarp | 999 |
| 3. | Harmånger | 523 |
| 4. | Strömsbruk | 418 |
| 5. | Ilsbo | 399 |
| 6. | Hassela | 375 |
| 7. | Stocka | 365 |
| 8. | Jättendal | 277 |

Kjelder
-------

* «Nordanstigs kommun» på Wikipedia på svensk.
* «Nordanstig» på Store Norske Leksikon.

Fotnote
-------

1. ↑  «*Sköld delad av silver, vari en gående hälsingehäst i svart, och blått, vari ett av vågskuror bildat fisknät i silver med sex fullständiga maskor*».

| * v
* d
* e
Kommunar i Gävleborgs län i Sverige |
| --- |
|  | Bollnäs • Gävle • Hofors • Hudiksvall • Ljusdal • Nordanstig • Ockelbo • Ovanåker • Sandviken • Söderhamn |  |
| Sjå òg: Liste over Sveriges kommunar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Is frå eit vatn i Sverige
**Stålis** er blank, gjennomsiktig is med stor bereevne. 

Stålis vert danna når stille vatn frys. Prosessen skjer i fleire trinn: Fyrst vert det danna eit nettverk av horisintale akslar med isstavar ut frå kanten med underkjølt vatn mellom stavane. Sidan frys det underkjølte vatnet til tynne isplater. Isplatene er sett saman av krystallar med ulik krystallretning, og når prosessen er gunstig, fyller dei ut heile volumet. Krystallane kan vere 10 - 100 mm ved overflata, og så lange som isen er tjukk .

5-10-20-regelen
---------------

* 5 cm stålis vil bere vekta av ein vaksen som går åleine og fer varsamt fram.
* 10 cm stålis er trygg nok for leik og moro.
* 20 cm stålis kan bere køyretøy med bruttovekt inntil 2 tonn.
* 50 cm stålis kan bere køyretøy på 12 tonn totalvekt og ei aksellast inntil 7 tonn,
* 80 cm stålis kan bere køyretøy på opptil 25 tonn med ei aksellast inntil 10 tonn.

Islegging
---------

I stille, klart vêr med temperatur -10° tar det om lag 3 døgn å danne eit 10 cm tjukt isdekke. Når reint vatn frys, vert det dannastålis, medan ei blanding av is og snø gjev sørpe-is. Stålis er sterkare enn sørpe-is, men mørk sørpe-is er nesten like sterk som stålis. Når snøen ikkje er vassmetta, får vi lys sørpe-is,og han er svakare dess lysare han er.

Referansar
----------

1. ↑  SKI[*daud lenkje*]
2. ↑  Forsand kommune[*daud lenkje*]
3. ↑  *Arbeidstilsynet*, arkivert frå originalen 13. oktober 2007, henta 3. mars 2008
|  |
| --- |
| **Steinfluger** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Infrarike:** | Protostomia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Seksfotingar Hexapoda |
| **Klasse:** | Insekt Insecta |
| **Underklasse:** | Flygande insekt Pterygota |
| **Infraklasse:** | Neoptera |
| **Orden:** | **Steinfluger** PlecopteraBurmeister, 1839 |

**Steinfluger** (*Plecoptera*) er ei gruppe flygande insekt som lever i tilknytnad til vatn over heile verda. Dei er hemimetabole, og nymfane er viktige planteetarar i ferskvassøkosystem.

Det er registrert om lag 1 600 artar, 35 av dei er funne i Noreg.

Kjenneteikn
-----------

Steinfluger er 3,5 til 30 millimeter lange insekt med to par membranøse vengjer dei faldar over bakkroppen når dei sit stille. Dei vaksne insekta har reduserte munndelar, forlenga antenner og som regel to lange, tynne haletrådar. Kroppane er mjuke, og hjå dei fleste artane mørkt farga. Grøngule til gule former førekjem òg.

Nymfane liknar dei vaksne, men manglar vengjer og har meir utvikla munndelar.

Levesett
--------

Steinfluger lever mesteparten av livet sitt som nymfar. Som vaksne lever dei ikkje lenge, men dei tek likevel til seg noko føde før dei formeirar seg. Kort etter paring døyr dei.

Nymfane til steinflugene lever i botnsubstratet i ferskvatn, som regel fest på eller under steinar. Det er dette dei har fått namnet sitt frå. Dei spelar ei viktig rolle både som primærkonsumentar og bytteorganismar i ferskvassøkosystem, særleg i rennande vatn.

Kjelder
-------


* Bährmann, Rudolf: *Bestimmung wirbelloser Tiere* Elsevier GmbH 2005
* Brusca & Brusca: *Invertebrates* Sinauer 2002
* Entomologi.no


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL

 |
**Aristarkh Vasiljevitsj Lentulov** (4. januar 1882–15. april 1943) var ein framståande russisk avantgarde-målar inpsirert av kubismen, som også laga kulissar til teateroppsetjingar.

*Gate i Moskva*, 1910
*Vasilijkatedralen*, 1913
*Himmelklokke*, 1915

Liv og gjerning
---------------

Aristarkh Lentulov vart fødd i byen Nizjnij Lomov nær Penza. Faren var landsbyprest. Aristarkh studerte kunst ved kunstskular i Penza og i Kiev frå 1897 til 1905, og deretter fekk han i 1906 privatundervisning hos Dmitrij Kardovskij i St. Petersburg. 

Han budde i Moskva frå 1909, og var der ein av grunnleggjarane av ei gruppe kunstnarar og utstillarar av avantgarde-kunst. Gruppa var aktiv fram til ho vart oppløyst i 1916.

Åra 1910 og 1911 studerte Lentulov ved ateliera Le Fauconnier og La Palette-akademiet i Paris. Under opphaldet vart han kjend med fleire franske samtidskunstnarar som Albert Gleizes, Jean Metzinger, Fernand Léger og Robert Delaunay. Etter å ha lært seg målings-prinsippa til fauvistane og kubistane, utvikla han sin eigen unike og fargerike målestil. Seinare, etter tilbakekomsten til Russland i 1912, øvde han stor innverknad på det som skulle verte russiske futurisme og i særleg grad kubofuturisme. Vasilij Kandinskij og Kasimir Malevitsj vart begge påverka av Lentulov.

Frå tida før oktoberrevolusjonen var Lentulov involvert i ulike teaterprosjekt, han var scenograf til oppsetjingar ved Kamernij-teateret (*Dei lystige konene i Windsor*, 1916) og til Aleksandr Skrjabins *Prometheus* på Bolsjojteateret i 1919.

I 1928 kom Lentulov med i *Kunstnarforbundet for Moskva*, der han møtte att kunstnarar som han hadde samarbeidd med i åra 1912-16. Han vart leiar for forbundet og starta undervise på den sovjetiske statens kunst og tekniske skule (*VKhUTEMAS*).

Lentulov døydde i Moskva og er gravlagd på gravlunden Vagankovo.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Aristarkh Lentulov» frå Wikipedia på engelsk, den 7. desember 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Aristarkh Lentulov**
Nobelprisen  

Nobels fredspris
  
1926

**Aristide Briand** (28. mars 1862–7. mars 1932) var ein fransk sosialistisk statsminister som fekk Nobels fredspris i 1926.

Biografi
--------

Aristide Briand vart fødd i Nantes i Vest-Frankrike. Han studerte jus, og gjekk snart inn i politikken, m.a. ved å skriva for anarkistiske tidsskrift. På slutten av attenhundretalet blei han med i det franske sosialistpartiet, Parti socialiste. Briand ivra for fagforeiningar, og han var tilhengjar av generalstreik. Saman med Jean Jaurès grunnla han avisa l'Humanité i 1904. Briand var også oppteken av spørsmålet om oppheving av statskyrkja i Frankrike. Han spela ei viktig rolle i kommisjonen som utarbeidde lova om skilje mellom stat og kyrkje frå 1905.

I 1909 overtok Briand som statsminister i Frankrike for fyrste gong, etter Georges Clemenceau. Briand var ein dyktig politisk leiar, og sat som statsminister i landet i heile elleve periodar mellom 1909 og 1929. I tillegg til dette tente han også som justisminister og utanriksminister.

Briand gjorde mykje viktig arbeid for internasjonal forsoning etter fyrste verdskrigen. Han representerte ei av drivkreftene bak fredspakta Locarnoavtalen, som vart underskriven av 7 europeiske land i 1925. I 1926 fekk Briand Nobels fredspris for innsatsen med denne avtalen, saman med den tyske kanslaren Gustav Stresemann. Statsleiarane Briand og Stresemann hadde eit godt forhold til kvarandre fram til Stresemann døydde i 1929.

Vidare stod Briand bak Kellogg-Briand-pakta frå 1928, der Frankrike, USA, Storbritannia, Tyskland og Japan m.fl. skreiv under på ein fredsavtale. Pakta fekk namn etter Briand og den USA-amerikanske utanriksministeren Frank B. Kellogg. Briand var også involvert i Youngplanen frå 1929 med den USA-amerikanske diplomaten Owen D. Young. Planen fastslo at Tyskland måtte betala tilbake til ei rekkje land for å bøta på krigsskadene frå fyrste verdskrigen. I Folkeforbundet vart Briand ein av dei fyrste som la fram tanken om ein *europeisk union*. Diverre vart mykje av arbeidet til Briand øydelagt av fascismen i Europa på 1930-talet. Aristide Briand stilte til presidentvalet i 1931, men kunne ikkje gjennomføra grunna helseproblem, og døydde eit par månader seinare.

Kjelder
-------

* 

* «Aristide\_Briand» i *Store norske leksikon*, snl.no. henta inn 8. januar 2012.
* *Engelsk Wikipedia om Aristide Briand, henta inn 8. januar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «The Nobel Peace Prize 1926». Nobelprize.org. Henta 1. oktober 2015.
* «Aristide Briand - Facts». Nobelprize.org. Henta 1. oktober 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Awbeg** er ei lita elv sør i Republikken Irland. Ho er ei sideelv til elva Blackwater og dei renn i saman i County Cork. Namnet hennar kjem frå det irske *Abha Bheag* («Lita elv»).

Abweg har to greiner. Den første har utspring i County Limerick som elva Gralgne og renn inn i County Cork og så vestover under ei jernbanebru og sørover under Farranbrua. Den andre greina har utspring 3 km nord for Liscarroll og renn sørover, så nordover og til slutt vestover under Annaghbrua før dei to greinene renn i saman ved Scartbrua. Frå her renn elva sørover gjennom Buttevant og austover gjennom Doneraile, før ho snur sørover nær Shanballymore og gjennom Castletownroche. Ho munnar ut i Blackwater ved Poulcormac nær Bridgetown Abbey.

Økologi
-------

Nord for Buttevant renn elva gjennom eit flatt jordbruksområde, medan ho sør for Buttevant hovudsakleg renn gjennom ei smal og bratt dal med skogkledde sider. Elva gjev liv til fleire planteartar som knollmjødurt, tjønnaks, dunkjelve, brønnkarse og ranunkel. Rundt elva vekst det hovudsakleg myrvegetasjon, dominert av kanarigras. 

Av dyreliv i Awbeg finn ein oter og laks. I tillegg finn ein bestand av den utryddingstrua kvitklohummaren (*Austropotamobius pallipes*).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «River Awbeg» frå Wikipedia på engelsk, den 21. november 2017.*

Fotnotar
--------

1. ↑
2. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 11. februar 2007, henta 23. oktober 2007
**Diofant**, òg kjent som **Diofantus av Alexandria** (gresk: Διόφαντος ὁ Ἀλεξανδρεύς, levde kring 200/214 – kring 284/298) var ein gresk matematikar i den hellenistiske perioden. Det er lite som er kjent om livet hans, bortsett frå at han budde og virkte i Alexandria i Egypt. Han arbeidde i den greske matematiske tradisjonen, særleg innanfor talteori.

Tittelsida til ei latinsk utgåve av *Arithmetica* frå 1621, omsett av Claude Gaspard Bachet de Méziriac
Diofant blir ofte rekna som opphavet til algebraen, fordi hovudverket hans *Arithmetica* inneheld dei tidlegaste tilfella av det vi kallar synkopert algebra. Fleire av verka hans er derimot gått tapt, til dømes er det berre bevart seks av 13 bøker av hovudverket *Arithmetica*. Her prøver han å innføre eit algebraisk teiknspråk, handsamar likningar og likningssystem med stor dugleik, og gjev ikkje alltid slutningane sine i geometrisk form, som i den tidlegare greske perioden. 

Mest kjend er undersøkingane hans av diofantiske eller uavgrensa likningar, der han avgjer heiltalige eller rasjonale løysingar av likningssystem.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Diofant» frå Wikipedia på bokmål, den 8. november 2011.*

* Diofantos fra Alexandria. (2011-11-08) I *Store norske leksikon*. Henta frå

Bakgrunnsstoff
--------------

* Diophantus of Alexandria - MacTutor History of Mathematics archive

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Ståle Kleiberg** (fødd 8. mars 1958 i Stavanger) er ein norsk komponist, professor og skribent. Han er filolog frå Universitetet i Oslo, med musikk, allmennlitteratur og nordisk i fagkrinsen; i tillegg har han diplomeksamen i komposisjon frå Norges Musikkhøgskole og komposisjonsstudiar i England. Kleiberg er professor i komposisjon og musikkvitskap ved NTNU i Trondheim. Han har forska på fransk og norsk musikk frå 1900-talet, og på tysk musikk frå andre halvdel av 1700-talet. Han er medredaktør i *Norges musikkhistorie*. Kleiberg fekk Fartein Valen-stipendet i 1999 og blei vald til årets komponist av Trondheim symfoniorkester for sesongen 2000-2001.

Kleiberg har skrive ei rekkje komposisjonar i ulike genrar. Noko av det første han skreiv var ein syklus med Haugtussa-songar, med utgangspunkt i Garborgs kjende verk. Hans *Requiem for the victims of Nazi persecution* er framført med suksess i ei rekkje land. Verket blei mellom anna framført i Washington National Cathedral den 11. september 2004, altså på minnedagen for terroråtaka i New York og Washington. Komposisjonen *Rosevinduet* er dels inspirert av Gabriel Kiellands kunstverk i Nidarosdomen, dels av Stein Mehrens dikt på same tema. Symfonien med tittelen *Klokkeskjæret* og orkesterverket *Lamento: Cissi Klein in memoriam* har òg nådd vidt ut.

Nokre komposisjonar
-------------------

* *David and Bathsheba* (2008), opera
* *Dopo*, cellokonsert
* Haugtussa-sanger (syklus)
* *Klokkeskjæret*, symfoni
* *Konsert for fiolin og orkester* (2005)
* *Konsert for kontrabass og orkester* (1999)
* *Lamento: Cissi Klein in memoriam*, for orkester
* *Requiem for the victims of Nazi persecution*, for 3 solistar, kor og orkester
* *Rosevinduet* (1992), for kammerorkester og resitatør
* *Sonate for fløyte og piano* (1987)
* *String quartet* (1985)
* *Two poems by Montale* (1986), for fløyte, obo, sopran og piano
* *Three Shakespeare sonnets* (1982)
* *Trio for fiolin, cello og piano* (1994)

Kjelder
-------

* Ståle Kleiberg– Offisiell nettside
* ballade.no: «Ståle Kleiberg» Arkivert 2008-09-19 ved Wayback Machine.

* *Denne artikkelen bygger på «Ståle Kleiberg» frå Wikipedia på bokmål, den 20. oktober 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjonar av Ståle Kleiberg i forskingsdokumentasjonssystemet Cristin

* Publikasjonar av Ståle Kleiberg i BIBSYS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**AWK** er eit programmerings- og skriptspråk for handsaming av tekstbaserte data, anten frå filer eller datastraumar. Namnet er utleitt frå etternamnet til utviklarane – Alfred V. Aho, Peter J. Weinberger og Brian W. Kernighan.

AWK brukar for ein stor del strenger, assosiative matriser (som er matriser indekserte med nøkkelstrenger) og regulære uttrykk.

AWK er eit av dei tidlegaste verktya som dukka opp i versjon 3 av UNIX, og det vart raskt populært. Ein versjon av AWK er standard i moderne UNIX-implementasjoner og liknande operativsystem. AWK er nemnt i Single UNIX Specification som ein obligatorisk del av eit Unix operativsystem. Attåt Bourne shell, er AWK det einaste skriptspråk i eit standard Unix-miljø.

AWK (og sed) er òg ein av inspirasjonskjeldene til skriptspråket Perl.

Strukturen i eit AWK-program
----------------------------

Eit kall (oppslag) til AWK består i hovudsak av to delar: ei kommandofil og ei primær inndatafil. Kommandofila, som kan vera ei verkeleg fil eller inkluderast i kommandolinje-kall kallet til awk, inneheld ein serie kommandoar som som fortel AWK korleis inndatafila skal prosesserast. Den primære inndatafila er vanlegvis ei tekstfil som kan vera ei verkeleg fil eller som kan lesast frå stdin. 

Eit typisk AWK-program består av linjer på forma

```
/*mønster*/ { *aksjon* }
```

der *mønster* er eit regulært uttrykk og *aksjon* er ein kommando. AWK leitar gjennom inndatafila og når det finn ei linje som svarar til *mønster*, vil det køyra kommandoane spesifisert i *aksjon*.

Kjelder
-------

1. ↑  «Utilities Interface Table», *www.unix.org*, henta 8. november 2019

* *Denne artikkelen bygger på «Awk» frå Wikipedia på bokmål, den 23. september 2016.*
**Voss stasjon** er den viktigaste jarnbanestasjonen i Voss herad i Vestland. Den ligg på Bergensbanen og var endestasjon då Vossebanen vart opna i 1883. Då Bergensbanen til Oslo vart opna av Kong Haakon VII i 1909 fann den offisielle markeringa stad ved denne stasjonen. Stasjonen ligg på Vossavangen, på nordaustre kant av Vangsvatnet, 56,5 meter over havet.

Stasjonen var tidlegare utgangspunktet for sidelinja Hardangerbana som gjekk til Granvin men dette sporet var lagt ned for passasjertrafikk i 1985 (og heilt nedlagt i 1989). Dei fleste lokaltoga vest på Bergensbanen som går lengre enn Bergen-Arna har sin endestopp ved Voss, sjølv om nokre lokaltog går vidare til Myrdal.

Stasjonsbygningen som vart bygd til opninga av Vossebanen i 1883 var ein trebygning teikna av Baltazar Lange. Denne vart for liten og vart riven og flytt til Dale stasjon. I staden vart det bygd ein større mura stasjonsbygning til opninga av Bergensbanen. Denne var teikna av Paul Armin Due.

Frå opninga av Bergensbanen i 1909.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Jernbaneverkets side om Voss stasjon Arkivert 2011-08-15 ved Wayback Machine.
* Reisegg, Øyvind (2004). «Paul og Paul Armin Due. To arkitekter, ikke én». *Kunst og kultur* (4): 224-237.

Fotnotar
--------

1. ↑  Reisegg (2004), s. 234.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Carl Fredrik Hill** (31. mai 1849–22. februar 1911) var ein svensk målar, ein av dei fremste landskapsmålarane i landet.

### Liv og gjerning

*Trädet och flodkröken III (Bois-le-Roi)*, 1877
Utan tittel
*Epletre i blomst*, 1877
Hill var frå Lund, og son til ein akademikar. Etter studiar ved Konstakademien i Stockholm reiste han i 1873 til Paris. Der mål han intensivt i fire år, med mål om å få stille ut på Paris-salongen. Gong på gong vart han refusert, einast to av hans verk vart godtekne.

Hill måla i stendig høgre tempo, men byrja også å verte meir og meir psykisk ustabil. I februar 1878 vart han ført til eit sinnssjukehus, etter at grannar klaga over roping om nettene. Vener var på same tid overraska over dei nye bileta hans, obscøne motiv som einast var måla i parisarblått og kadmiumgult. På sjukehuset vart det konstatert at han leid av hallusinasjonar og paranoia. Sidan kom han til Lunds hospital. Etter han protesterte mot behandlinga på sjukehuset vart han pleia i heimen hos mora og ei syster i nesten 28 år, heilt til han døydde i 1911.

Hills kunst var lite kjend og påakta medan han levde. Fyrst då han var død kom merksemda mot alle dei verk han laga som frisk, med fleire framifrå måleri som syner Hill sin originalitet og uttrykkskraft. Mange av bileta hans er påverka av Camille Corot sin målarkunst. Dei seinare år har vorte utstilt også verk frå den perioden han var sjuk, teikningar, krit- og pastellmåleri.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Carl Fredrik Hill» frå Wikipedia på svensk, den 27. oktober 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Carl Fredrik Hill**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Awarua Wetland** er eit 20 000 hektar stort våtmarksområde i regionen Southland på New Zealand. Staden, som opphavleg hadde eit areal på om lag 3 500 hektar, vart utpeika til å vera av internasjonal interesse etter Ramsar-konvensjonen, og oppretta som ramsarstad i 1976, under namnet Waituna Wetlands Scientific Reserve.

Dette våtmarksområdet er unikt på New Zealand, då det også omfattar privateigd grunn (familiane Gamble, Nicol og Rance).

I det nordaustlege hjørnet til Toetoes Wetlands ligg eit område med naturleg buskvokster på om lag 25 hektar, som saman med andre kratt-tilvaksne område i nærleiken er tillagt verneorganisasjonen QEII Trust (*Queen Elizabet II National Trust*) av familien Nicol. Sjølv om dette området eigentleg ikkje er «ekte» våtmark, er det eit område med naturleg vegetasjon, der ein umodifisert bekk renn frå våtmarka gjennom dette upåverka området inn i Mataura-elva. Det er ein liten fristad for den minkande førekomsten av naturleg ferskvassfisk.

Intensivt landbruk i i tilsigsområdet til våtmarka har ført til uro for at Waituna Lagoon, som er ein del av våtmarksområdet, snart kan koma til å lida under eutrofiering.

Sjå òg
------

* Våtmarker på New Zealand
* Washdyke Lagoon

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Awarua Wetland» frå Wikipedia på engelsk, den 14. juli 2020.*

Referansar
----------

1. ↑  R.M. Thompson og G.R. Ryder (red.). «Waituna Lagoon: summary of existing knowledge and identification of knowledge gaps» (PDF). New Zealand Department of Conservation. s. 6.
2. ↑  «Minister attends wetlands ceremony». *The Southland Times*. 31. januar 2009. Henta 14. juli 2020.
3. ↑  Ramsar Article 2.1 site 102
4. ↑  «Waituna». Environment Southland. Arkivert frå originalen 13. februar 2012. Henta 14. juli 2020.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Awarua Wetlands hjå Department of Conservation
* Waituna hjå Environment Southland

Koordinatar: 46°33′47″S 168°35′44″E﻿
**Carl Oscar Eugen Arbo** (17. august 1837–20. mai 1906) var ein norsk lækjar og fysisk antropolog frå Drammen, kjend for sine undersøkingar av norske rekruttar og teoriar om folkeopphav.

Arbo, som var bror til målaren Peter Nicolai Arbo, tok medisinsk embetseksamen i Christiania i 1865. Etter studiar i utlandet og arbeid ved sinnsjukeasylet i den norske hovudstaden fekk han i 1868 stilling som kompanikirurg i Kristiansand. Fram til 1902 arbeidde han som militærlækjar.

Gjennom mest heile si tid som militært tilsett, utførte han systematiske fysiske studiar av rekruttane. Frå 1875 gav han ut ei rekke vitskapelege arbeid basert på undersøkingane sine. På grunnlag av skallemålingar framsette han ei hypotese «om at befolkningen i Norge etter istiden hadde vandret inn som tre atskilte grupper».

Frå 1893 budde Arbo i Kristiania, der han døydde i 1906.

Notar
-----

1. ↑  Walløe, Lars (27. mars 2015). «Carl Arbo». *Norsk biografisk leksikon* (på norsk).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk biografisk leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF

 |
Koordinatar: 67°35′0″N 17°29′0″E﻿

**Áhkká** er det lulesamiske namnnet på eit fjellmassiv i Stora Sjöfallets nasjonalpark i det nordvestlege Lappland i Nord-Sverige, på svensk er det *Akka*. Stortoppen når 2 016 meter over havet. Massivet består av bratte toppar og isbrear ved sørenden av vatnet Akkajaure. Høgdeskilnaden frå vassyta på Akkajaure til høgste toppen er 1 563 meter, den største for noko svensk fjell. Den nest høgste toppen er Borgtoppen, cirka 1 963 meter, oppkalla etter fotografen Borg Mesch. På nordsida ligg mellom anna Hambergs jökel mellom kammen på Borgtoppen og kammen opp til Dubbeltoppen, og Hylljökeln, som ligg mellom ryggane av Stortoppen og Borgtoppen. På vestsida ligg Västjökeln og på sørsida ligg Borgjökeln. På ryggen opp mot Stortoppens finst eit hakk med bratte sider.

Namnet har rot i den samiske mytologien, Akka er den samiske gudinna som stod for alt det kloke og vakre i verda. Dette forklarar kvifor "akka" vert nytta som namn på farmor, mormor og andre gamle, kloke kvinner i det samiske språket. Akka er og namnet på leiargåsa i Selma Lagerlöf si bok *Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige*, noko som viser til hennar rolle som gammal og klok.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Carl Frederik Motzfeldt** (3. april 1808–24. juni 1902) var ein embetsmann og stortingsmann frå Moss.

Far hans var generalmajor. Sjølv vart han student frå katedralskulen i Christiania i 1827 og cand.jur. i 1838. Han arbeidde i Revisjonsdepartementet frå 1834 som kopist, frå 1843 som fullmektig. Motzfeldt var sekretær i unionskomiteen av 1839 og i 1852 medlem av komiteen som arbeidde med spørsmålet om utviding av byen Christiania.

I 1854 vart Motzfeldt utnemnd til stiftamtmann i Tromsø og amtmann i Finmarken. Allereie tre år seinare fekk han tilsvarande embete for Trondheim og Søndre Trondhjems amt. Desse posisjonane beheldt han heilt opp til 1894.

Motzfeldt var 1857-58 stortingsmann for Tromsø, Hammerfest og Vadsø, samt for Trondhjem og Levanger 1868-76. I 1857 var han formann i konstitusjonskomiteen og i trykkekomiteen, samt medlem av komiteen om fengselslova. Året etter var han medlem av tollkomiteen. Frå 1868 til -76 var han medlem av Lagtinget. Desse stortingssesjonane var han med i bankkomiteen, frå 1871 til -76 var han formann i komiteen. Sesjonane 1875 og -76 var han formann i vegkomiteen.

Han døydde i Trondheim, 94 år gammal.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Kunstnarisk framstilling av Voyager 1
Voyager 1 under oppskytinga den 5. september 1977.
**Voyager 1** er ein ubemanna romsonde som er send ut for å utforske det ytre solsystemet. Romsonden vart skoten opp den 5. september 1977 og er framleis i funksjon. Romsonden er no det fjernaste menneskeskapte objektet frå jorda. Avstanden til sola passerte «milepålen» 100 astronomiske einingar (AU) den 15. august 2006, noko som tilsvarar omtrent 15 milliardar kilometer. Voyager 1 har no nådd ytterkantane av solsystemet, eit enormt område der sola sin innverknad vert etterstatta av interplanetært rom.

Historie
--------

Meininga var at Voyager 1 skulle vere ein del av Mariner-prosjektet som Mariner 11, og var designa for å kunne nytte seg av gravitasjonsfeltet rundt ein planet, slik som Mariner 10 gjorde det. Eit ambisiøst prosjekt, kalla Planetary Grand Tour, var å besøke 5 av planetane lengst unna sola med ubemanna romsondar. Det ville oppstå eit slikt høve i 1970 då desse planetane stod nær kvarandre til å vitjast samtidig, eit høve som ikkje ville kome igjen før etter 170 år. Budsjettkutt hos NASA gjorde at prosjektet vart redusert. Dei endelege måla for vart planetane Jupiter og Saturn, samt månane rundt.

Utforsking
----------

### Jupiter

Voyager 1 er den første romsonden som vitja planeten Jupiter. Den byrja fotograferinga av planeten i januar 1979 og heldt på fram til april same året. Av ei rekkje nyoppdagingar som vart gjort var svovelvulkanane på månen Io. Gravitasjonsfeltet rundt planeten vart nytta for å auke farten samtidig som sonden sette kurs mot planeten Saturn.

  

* Den store raude flekken sett frå Voyager 1.
* Detaljar av Jupiter-atmosfæren med datalaga fargar frå Voyager 1.
* Fargebilde av jupitermånen Io.
* Voyager-bilde frå 1979 av Valhalla-krateret på jupitermånen Callisto.

### Saturn

Voyager 1 kom fram til planeten Saturn i november 1980. Dermed vart romsonden den første til å vitje også denne planeten. Romsonden oppdaga komplekse strukturar i ringane rundt Saturn, og studerte atmosfæren på månen Titan, som var spesielt utplukka for ei nærflyging. Voyager 1 sende òg bilete av andre av månane rundt Saturn, mange av dei oppdaga for fyrste gong.

* *Voyager 1*-bilde av Saturn frå 5,3 millionar kilometers avstand, fire dagar etter at sonden var på det næraste.
* Dislag rundt saturnmånen Titan.
* Forbetra bilde av titandisen.
* *Voyager 1*-bilde av F-ringen til Saturn.

Voayger 1 sin noverande posisjon er i stjernebiletet Slangeberaren. Ein ein reknar med at instrumenta i romsonden vil vare til rundt 2020, då er det ikkje lenger nok kraft til å drive noko av utstyret.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**Carl Fredrik Lowzow** (5. august 1927–20. oktober 2009) var ein norsk ingeniør og politikar frå Oslo. Han representerte Akershus fylke og partiet Høgre på Stortinget i tida 1977-89.

Lowzow var son til ein revisor. Etter studenteksamen i 1945 utdanna han seg i 1950 til sivilingeniør ved maskinlina på Heriot Watt University i Skottland. Sidan arbeidde han som konstruktør ved Akers mekaniske verksted i to år, deretter salsingeniør i Von der Lippe Co. 1952-55. I tida 1955-66 var han vedlikehalds- og anleggsingeniør i Dyno industrier og åra 1966-85 overingeniør ved Fjeldhammer Brug. Til sist ei tid administrerande direktør i Skedsmo & Sørum Elektrisitetsforsyning.

Frå 1968 til -75 var Lowzow medlem i Skedsmo kommunestyre, medan han i periodane 1976-79 og 1991-95 hadde plass i Akershus fylkesting. Dei tolv åra 1977-89 representerte han Akershus og Høgre på Stortinget. I nasjonalforsamlinga arbeidde han særleg med nærings- og samferdslepolitikk, mellom anna var han saksordførar for det som vart Norsk veg- og vegtrafikkplan for 1990-93. Han var medlem i Samferdselskomitéen periodane 1977–81 og 1985–89, i den mellomliggande perioden 1981-85 var han med i Energi- og industrikomitéen.

Lowzow var elles styreformann 1975-87 for Sentralsykehuset i Akershus, og medlem 1978-84 av landsstyret i Høgre.

Carl Fredrik Lowzow og Wenche Lowzow var tremenningar.

Kjelder
-------

Stortingsbiografi
Votlo sett frå Ytre Arna.
**Votlo** er ei bygd ved Haus på Osterøya som ligg ved Sørfjorden ved Osterøy. Grenda ligg brattlendt til mot sør med mykje edellauvskog og sjeldne plantar i liene. Om våren er liene fulle av ramslauk, angen av lauk eller løk kjenner ein lang lei.

Namnet kjem truleg av «vetle å» (på andre sida av fjorden ligg Ytre Arna med den store elva, eller «Ælvæ», altså Blindheimselva). Namnet har vore skrive på ymse måtar opp gjennom tidene, t.d: Vatle, Wotle, Wathle, Votle og Vasle. 

På Gloppestølen (Rivenes) er der funne tufter av 4000 år gamle hus og spor etter 3500år gamal åker. Så her har budd folk i minst 4000år. Også fleire steinøkser er funne på Votlo.
Tøveskoen (eller filtsko/ ullsko/ pampusar/ laddar) vart oppfunnen her av Maria Olavsdotter Askeland. Ei tid dreiv alle bøndene på Votlo med ullskoproduksjon som attåtnæring. 

Då Peter Jebsen skulle bygga Arne fabrikker vart det rundt 1850 sett opp eit teglsteinverk på Votlo (Tveitane). Gråstein frå liene og teglstein kom frå Votlo og vart nytta til bygging i Ytre Arna.

Kjelder
-------

* Nausta på Votlo
| Kirkwall  |
| --- |
| skotsk-gæliskskotsk | Baile na h-EaglaisKirkwaa eller Kirkwal |
| Rådhuset i KirkwallRådhuset i Kirkwall Rådhuset i Kirkwall |
| Plassering |
| 

Kirkwall is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Skottland |
| Region | Orknøyane |
| Tradisjonelt grevskap | Orknøyane |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 8 686 |
| Koordinatar |  58°59′″N 2°58′″W﻿Koordinatar: 58°59′″N 2°58′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | KW15 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1856 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Kirkwall**
 |

**Kirkwall** er den største byen og administrasjonssenteret på Orknøyane, nord i Skottland. Han har kring 8500 innbyggjarar. Byen vart fyrst nemnd i *Orknøyingasoga* for året 1046, i forteljinga om Ragnvald Brusesson som var den fyrste av Orknøyjarlane som hadde tilhaldstad i Kirkwall. 

Ruinane av bispeslottet (Bishop's Palace) og tårnet til St. Magnuskatedralen.
I 1486 opphøgde kong Jakob III av Skottland Kirkwall til by med statusen kongeleg burgh. Namnet *Kirkwall* kjem frå det norrøne namnet *Kirkjuvágr* som tyder «Kyrkjevågen», som seinare vart til *Kirkvoe* og så *Kirkwaa* på engelsk. Engelske kartografar tok *waa* som skotsk *wa*, som tyder «mur» (*wall*). 

Kirkwall ligg på den nordlege kysten av Mainland i Orknøyane, og har ei hamn med ferjesamband til dei fleste andre øyane i gruppa. Etter dagens skotske standardar er det ein liten by. I hjarta av byen ligg St. Magnuskatedralen som kan sjåast frå lang avstand. Han fekk namnet sitt etter Den heilage Magnus, jarl av Orknøyane frå 1108 til 1117. Like ved katedralen er det ruinar frå slottet til den tidlegare biskopen og slottet til jarlen. 

Byen har to museum, eit som inneheld ting av lokalhistorisk interesse og det andre som er det vesle *Wireless Museum*, som tek seg av historia om radio og lydopptak. 

Ei av hovudhendingane i byen er Kirkwall Ba' eller Ba' Game, eit lovlaust ballspel halde på fyrste juledagen og fyrste nyttårsdagen mellom «Uppies» og «Doonies»; kvart lag representerer ein halvdel av byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kirkwall» frå Wikipedia på bokmål, den 3. november 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
Pyroklastisk straum renn ned frå sida på Mayonvulkanen på Filippinene i 1984.
**Pyroklastisk straum** (av gresk *pyro-* og «isundbroten»), òg kalla *nuée ardente*, er ein tettleiksstraum av pyroklastisk materiale, ei blanding av ofte særs varme gassar og partiklar som vert utstøytt ved visse typar vulkanutbrot. Straumen flyttar seg særs raskt nedover i terrenget og er derfor særs farleg for omgivnadane. Pyroklastiske bergartar vert avsett der straumen stoppar opp. I permtida vart det danna slike i Oslofeltet, t.d. lathusporfyren ovanom Sørkedalen.

Eit kjent døme er frå vulkanen Montagne Pelée på Martinique, som under utbrotet i 1902 øydela byen Saint-Pierre og tok livet av 30 000 innbyggjarar i byen.

Kjelder
-------

* Pyroklastisk strøm. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013.
* Bryhni, Inge. Nuée ardente. (24. februar 2012). I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NDL

 |
**Dordi Agathe Nordby** (fødd 8. april 1964 i Bærum) er ein norsk høgrehendt curlingspelar frå Snarøya. Nordby har vunne ei mengde medaljar i internasjonale konkurransar gjennom ein karriere som spenner over tre tiår, inkludert to VM-gull og to EM-gull.

Karriere
--------

Etter å ha debutert internasjonalt for Noreg så tidleg som i 1981, tok laget hennar ein (uoffisiell) bronsemedalje da curling var oppvisningsgrein under OL i Calgary i 1988. Ho vann den første VM-medaljen sin i 1989, ved å vera tredje spelar i det norske sølvlaget. Som skip i laget i 1990 og 1991 leidde ho Noreg til gullmedaljar.

Sidan da har ho som skip leidd det norske laget til jamnt over gode resultat; bronsemedaljar i meisterskap i 1993, 1995, 1996, 2000 og 2002, og sølv i 1997. Ho har likevel så langt til gode å vinne ein ekte olympisk medalje for Noreg, etter ein femteplass i Nagano i 1998, sjuandeplass i Salt Lake City i 2002 og fjerdeplass i Torino i 2006.

Nordby møtte problem da den internasjonale karrieren til Hanne Woods brått måtte ta slutt etter ein langvarig kneskade. Den lovande junioren Linn Githmark vart vald ut til å vera tredjespelar på det norske laget i Curling-VM 2004, og denne endringa var suksessfull ettersom som Noreg tok med seg eit sølv, etterfølgt av ein bronse i 2005. Githmark var likevel ikkje med på laget til Nordby lenge.

Etter ein skuffande europameisterskap i 2006, der Noreg ikkje vart kvalifisert til verdsmeisterskapen i 2007, la Nordby opp som spelar i januar 2007.

I 2003 vart ho tildelt Frances Brodie Award. Dette er ei utmerking som blir gjeven til den spelaren som har vist den beste lagånda gjennom meisterskapen, vald ut gjennom røysting blant alle spelarane. Nordby tek alltid med seg ein termos med kaffi til kampane ho speler. Ho var tidlegare kjederøykar, men har sagt at ho slutta å røykje etter 25 år.

Dordi Nordby arbeider i dag som dagleg leiar ved Snarøya Curlinghall.

Medspelarar
-----------

* Marianne Haslum (tredje)
* Marianne Rørvik (andre)
* Camilla Holth (leiar)
* Charlotte Hovring (alternerande)

Kjelder
-------

Fotnotar

1. 1 2  «Dordi Nordby legger opp» av NTB og *Dagbladet* 30. januar 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Dordi Nordby» (på engelsk). Olympedia. Henta 5. februar 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki

 |
Den gamle stortingssalen i Katedralskolen
Eidsvollsbygningen rundt 1848 av Joachim Frich
Hagen i Store Ullevål gård med C.F.F. Stanleys tempel måla av Carl Frederik Vogt. Tilhøyrer Oslo museum.
**Carl Frederik Ferdinand Stanley** (fødd 1. november 1769 i København, død 8. november 1805 i Roma) var ein dansk arkitekt, son av bilethoggaren Carl Frederik Stanley. Delar av virket hans fann stad i Noreg.

Stanley fekk utdanninga si ved Det Kongelige Danske Kunstakademi under C.F. Harsdorff og Peter Meyn. Samstundes studerte venen Bertel Thorvaldsen ved akademiet under faren Carl Frederik Stanley. Dei to studentane søkte reisestipend saman i 1796, men berre Thorvaldsen fekk. Stanley tok difor imot ei 
stilling som «stadsbyggmester», byarkitekt som ein vil seie i dag, i Kristiania i Noreg. Han kom til landet i 1797. 

Noko av det ein kjenne til at han utførte var eit prosjekt til Katedralskolen i Dronningens gate. Mellom anna auditoriet vart bygd om etter planane til Stanley, om enn i noko enklare utgåve. Auditoriet vart nytta av Stortinget når det var samla frå 1814 til 1854.

Geir Thomas Risåsen skriv i si bok om Carsten Anker og Eidsvollsbygningen på side 116:

«Eidsvollsbygningens arkitekt har vært et åpent spørsmål gjennom hele 1900-tallet. Alt tyder imidlertid på at Anker benyttet den unge danske arkitekten Carl (Charles) Frederik Stanley.»
Bevis har ein ikkje, men Risåsen nemner at mange av forslaga til ombygginga av Katedralskolen og teikningana til Eidsvollsbygningen har store likhetstrekk. Dei syner og at prosjekta var laga av ein arkitekt med bakgrunn frå det danske kunstakademiet og på denne tida var Stanley den einaste med slik kunnskap tilstades i Noreg.

Stanley hadde og utført gravmonumentet over Bernt Anker si kone Mathia. Det stod i fleire år ved Paléet, men er no i Frognerparken. 

Eit anna oppdrag hadde han for John Collett på Store Ullevål gård i Kristiania. Han teikna eit klassisk tempel som blei oppført i hagen. Tempelet er avbilda på eit måleri av Carl Frederik Vogt.

I 1800 reiste Stanley att til Danmark og fekk stipend slik at han kunne dra på studiereise. Han døydde i Roma hos Thorvaldsen.

Referansar
----------

1. ↑  *Carl Frederik Ferdinand Stanley* på Kunstindeks Danmark / Weilbachs Kunstnerleksikon
2. ↑  Geir Thomas Risåsen side 117
3. ↑  Geir Thomas Risåsen side 118
4. ↑  Geir Thomas Risåsen side 116
5. 1 2  Geir Thomas Risåsen side 120

Litteratur
----------

* Geir Thomas Risåsen: *Eidsvollsbygningen : Carsten Anker og Grunnlovens hus*, Damm forlag 2005, ISBN 82-04-09489-2

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* ULAN
* KulturNav

 |
Kirkeveien på strekninga frå Frogner plass mot Majorstua, med Frognerparken til venstre. Foto: Hans A. Rosbach

Kirkeveien med Ullevål sykehus i bakgrunnen til venstre.
**Kirkeveien** er ei gate i Oslo, frå Frogner plass på Frogner, over Majorstua, Marienlyst, Fagerborg, Adamstua, Lindern og til området ved Ullevål sykehus, der gata går over i Griffenfeldts gate i krysset med Geitmyrsveien og Kierschows gate. Gata er ei strekning av det samanhengande gatesystemet som på trafikkskilt og bykart har nemninga Ring 2 (ofte omtalt som Kirkeveiringen), den 9,7 kilometer lange trafikkåra i Oslo mellom Skøyen i vest og Lodalen i aust.

Kirkeveien på Majorstua.
På den fyrste strekninga går Kirkeveien langsetter Frognerparken, og den monumentale hovudinngangen til Vigelandsanlegget ligg til denne gata. Den aksa som Vigelandsanleggets skulpturgrupper ligg langsetter, går rettvinkla ut frå Kirkeveien.

Kirkeveien var opphavleg ein bygdeveg mellom Skarpsno attmed Frognerkilen og Ullevål gård, som låg der Ullevål sykehus ligg no. I 1855 vart vegen opparbeidd som gate i samband med at Vestre Aker kyrkje (i nærleiken av noverande Ullevål sykehus) vart bygd, og namnet Kirkeveien, som gata fekk same året, refererer seg til denne kyrkja.
|  |
| --- |
| **Svartgrovnebb** |
| SvartgrovnebbhannSvartgrovnebbhann |
| SvartgrovnebbhoeSvartgrovnebbhoe |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Svartgrovnebb Utbreiinga av Svartgrovnebb |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Maurfuglar Thamnophilidae |
| **Slekt:** | *Neoctantes* |
| **Art:** | **Svartgrovnebb** *N. niger* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Neoctantes niger***Pelzeln, 1859 |

**Svartgrovnebb**, *Neoctantes niger*, er ein mellomstor maurfugl i den biologiske familien Thamnophilidae. Han er monotypisk i slekta ***Neoctantes***.

Han er 16 centimeter lang, har kraftig nebb med eit utprega oppkurva underkjeve og ein rett overkjeve. Hannen er fullstendig svart med ein dels skjult kvit flekk på ryggen. Hoa er lik hannen, men har eit breitt, raudbrunt til nøttebrunt område over brystet. Desse fuglane lever i tett vegetasjon, på eller nær bakken og er sky og vanskeleg å observere. Dei beitar ofte parvis eller aleine og er lite vokale. 

Arten har habitat i subtropiske eller tropiske våte låglandsskogar med utbreiingsområdet innanfor landa Brasil, Colombia, Ecuador og Peru.

Kjelder
-------

* Ridgeley, Robert S. Paul J. Greenfield, *The Birds of Ecuador vol II* Christopher Helm London (2001) ISBN 0-7136-6117-8

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Svartgrovnebb**

* Videoar, bilete og lydopptak av svartgrovnebb hos Internet Bird Collection
* BirdLife International (2014) Species factsheet: *Neoctantes niger*. Henta frå  den 20. august 2014.
**Vidar Riseth** (fødd 21. april 1972) er ein norsk tidlegare fotballspelar frå Frosta i Nord-Trøndelag. Han spelte for ni ulike fotballag i både Noreg, England, Skottland, Austerrike og Tyskland. Mellom 1997 og 2007 spelte han 52 landskampar for Noreg og skåra fire mål. Riseth kunne både vere midtspiss, midtbanespelar og forsvarsspelar.

Karriere
--------

### Klubbspel

Riseth debuterte for Neset Fotballklubb i 1989. Sesongane 1992 og -93 var han i Rosenborg-stallen, men då han ikkje klarde å sple seg inn på fyrstelaget, melde han i 1994 overgang til Kongsvinger IL. Her hadde suksess som spiss, før ferda gjekk vidare i 1996, til ei kortvarig opphald i engelske Luton. Hausten 1996 fekk han kontrakt med LASK Linz i Austerrike, der han spelte to sesongar. To sesongar 1998-2000 spelte han i skotske Celtic FC, der han markerte seg som ein røff forsvarsspelar. Sommaren 2000 vart Riseth overført til 1860 München. Etter tre år i Tyskland vart han henta tilbake til Rosenborg i 2003, nesten ti år etter han reiste derifrå. I Trondheims-klubben fekk han si lengste periode med eit klubblag, han spelte 103 kampar på knapt fire år. Utover i 2007-sesongen sleit han med å kome på laget, og fekk gå til Lillestrøm Sportsklubb. Når han i 2009 også vart til overs i Lillestrøm, spelte han nokre få kampar for Strømsgodset. Fotballferda enda for Riseth i Kongsvinger i 2010, der han fekk heller lite speletid.

### Landslagsspel

Riseth debuterte for det norske landslaget i ein vennskapskamp mot Colombia hausten 1997. Han deltok i alle dei norske kampane under VM i fotball 1998 i Frankrike, og ein av kampane under EM i fotball 2000. Fram til november 1997 spelte han totalt 52 landskampar. Han skåra to landslagsmål i 1998 og to i 2004.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vidar Riseth» frå Wikipedia på bokmål, den 10. november 2015.*


| * v
* d
* e
Noreg sitt landslag – VM i fotball 1998 |
| --- |
| 
* 1 Grodås (kaptein)
* 2 Halle
* 3 Johnsen
* 4 Berg
* 5 Bjørnebye
* 6 Solbakken
* 7 Mykland
* 8 Leonhardsen
* 9 T.A. Flo
* 10 Rekdal
* 11 Jakobsen
* 12 Myhre
* 13 Baardsen
* 14 Heggem
* 15 Eggen
* 16 J. Flo
* 17 H. Flo
* 18 Østenstad
* 19 Hoftun
* 20 Solskjær
* 21 Riseth
* 22 Strand
* Landslagstrenar: Olsen

 | Flagget til Noreg |
|  |


| * v
* d
* e
Noreg sitt landslag – EM i fotball 2000 |
| --- |
| 
* 1 Myhre
* 2 Bergdølmo
* 3 Bragstad
* 4 Berg (lagkaptein)
* 5 Andersen
* 6 Strand
* 7 Mykland
* 8 Solbakken
* 9 T. Flo
* 10 Rekdal
* 11 Skammelsrud
* 12 Olsen
* 13 M. Bakke
* 14 Heggem
* 15 Riise
* 16 Eggen
* 17 Carew
* 18 Iversen
* 19 E. Bakke
* 20 Solskjær
* 21 Riseth
* 22 Bjørnebye
* Landslagstrenar: Semb

 | Flagget til Noreg |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Carl Friedrich Abel** (22. desember 1723–20. juni 1787) var ein tysk bassgambist og komponist. Han er særleg kjend for sine komposisjonar for gambe (viola da gamba).

Biografi
--------

### Barndom

Abel var fødd i Köthen som son av ein fiolinist og hoffmusikar der. Det vert sagt at han studerte under Johann Sebastian Bach i St. Thomasschule i Leizig, men dette finst det ikkje noko prov for.

### Dresden

I perioden 1748 til 1758 var Abel hoffmusikar i Dresden under leiing av A. Hasse.

### London

Abel reiste så til England, der han i 1759 vart utnemnd til kammermusikar for dronning Charlotte. Han heldt ein konsert i London der han spela sine eigne komposisjonar på ulike instrument, inkludert det nyoppfunne instrumentet pentakord. I 1762 kom Johann Christian Bach, den ellevte sonen åt Johann Sebastian Bach, til London, og vennskapen mellom han og Abel førte kring 1764 eller 1765 til iverksetjinga av den vidkjende konsertserien som seinare vart kjend som Bach- og Abel-konsertane. I ti år vart desse konsertane organiserte av den pensjonerte venezianske operasongarinna Mrs. Teresa Cornelys. Mrs. Cornelys sine «routs» og maskeradar i Carlysle House på Soho Square var rekna som høgaste mote. Frå 1775 stod ho ikkje lenger ansvarleg for denne konsertserien som da fortsette utan henne. Da J. C. Bach døydde i 1782 fortsette Abel konsertserien utan suksess i eit års tid. Franz Joseph Haydn sin musikk vart først framført i England på desse konsertane.

### Dei siste åra

Etter at konsertserien gjekk under, reiste Abel attende til Tyskland, men greidde ikkje å etablere seg att der og reiste difor til London att. Der var han framleis mykje etterspurd som musikar på ulike nye og gamle instrument, men han tok å drikke og framskunda truleg med det enden sin. Carl Friedrich Abel døydde under arme kår i London den 20. juni 1787.

Abel var den siste viktige gambespelaren på 1700-talet, og med han forsvann gamben frå orkestermusikken, og snart òg som soloinstrument.

Verk
----

Abel skreiv mykje instrumentalmusikk — mellom anna symfoniar, ouvertyrar, konsertar, sonatar og soloverk — og er særleg kjend for gambekomposisjonane sine. Stilistisk sett er Abels musikk tidleg klassisistisk, med tydeleg symmetrisk oppbygging og mykje bruka av satsforma menuett.

Blant verka hans kan nemnast:

* Kleine Sinfonie, F-dur
* Sonate nr. 1 for obo og klaver, C-dur
* Sonate nr. 2 for obo og klaver, F-dur
* Sonate nr. 3 for obo og klaver, D-dur
* Sonate nr. 4 for obo og klaver, H-dur
* Sonate for gambe solo, C-dur
* Sonate for gambe solo, D-moll

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |