recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Skipsførar** (engelsk: *sea captain*) er den som har den øvste myndigheit om bord på eitt skip. Krav til sertifikat og utdanning er nedfelt i den internasjonale STCW-konvensjonen.

Noreg
-----

For å tenestegjere som skipsførar på passasjerskip, lasteskip større enn 15 meter, fiskefartøy større enn 10,67 meter (35 fot), samt på lektere, krevs det relevant kompetansesertifikat for dekksoffiser.

### Ansvar og myndigheit

Ansvaret til skipsføraren er nedfelt i mellom anna *sjølova*, *skipssikkerhetslova* og *skipsarbeidslova**.* Skipsføraren har det overordna ansvar for teknisk og operativ tryggleik, og dessutan at skipet er i sjødyktig stand, herunder at det er tilstrekkeleg utrusta, bemanna og proviantert og i forsvarleg stand til mottakelse, befordring og bevaring av last. Skipsføraren skal sjå til at lasta vert forsvarleg stua, at skipet ikkje vert overlasta, at stabiliteten er tryggjande, og at lukene vert forsvarleg lukka og skalka.

Som øvste myndigheit ombord på sitt skip kan skipsføraren treffa avgjerdsler som ingen andre, heller ikkje eigaren på skipet, befraktar eller driftsselskap, kan forhindra - dersom desse etter skipsføraren sitt yrkesmessige skjønn er naudsynt for tryggleiken til menneskeliv til sjøs eller for vern av den marine miljøet.

Dersom skipsføraren av ein eller annan årsak vert ute av stand til å ta vare på sine plikter overtek overstyrmann kommando over skipet.

Referansar
----------

1. 1 2 3  «Forskrift om kvalifikasjoner og sertifikater for sjøfolk - Lovdata», *lovdata.no* (på norsk), henta 5. april 2018
2. ↑  stcw, «What are the STCW Requirements for Officers?», *www.edumaritime.net* (på engelsk), henta 7. august 2020
3. 1 2  «Lov om sjøfarten (sjøloven) - Kapittel 6. Skipsføreren1 - Lovdata». *lovdata.no* (på norsk).
4. ↑  «Lov om skipssikkerhet (skipssikkerhetsloven) - Lovdata». *lovdata.no* (på norsk).
5. ↑  «Lov om stillingsvern mv. for arbeidstakere på skip (skipsarbeidsloven) - Lovdata», *lovdata.no* (på norsk), henta 5. april 2018

* *Denne artikkelen bygger på «Skipsfører» frå Wikipedia på bokmål, den 29. mars 2018.*
Borehovudet på fullprofil-boremaskinen kjem til syne under gjennomboringa av det nye løpet i Ulrikstunnelen 29. august 2017Foto: Nina Aldin Thune

**Ulrikstunnelen** er ein 7670 meter lang einspora tunnel på jarnbanen Bergensbanen under den nordlege delen av fjellet Ulriken, på strekninga mellom Bergen og Arna stasjonar i Bergen kommune, opna i 1964. Ulrikstunnelen er ein av dei lengste jarnbanetunnelane i Noreg.

Før tunnelen stod ferdig i 1964, gjekk banen på strekninga mellom Bergen og Arna stasjonar ein mykje lengre veg om Nesttun. Denne lina fekk status som sidebane, men er på ei strekning teke vare på med køyrbar skjenegang, men utan køyreleidninga for elektrisk drift. Det vart kjøyrd ein del gods til Nesttun og Helldal via Nesttun fram til arbeidet byrja på nye vegen mellom Fjøsanger og Hop. Her ligg lina i dag att til Mindemyren (2014) og vert nytta til godstransport. Lina mellom Tunestveit og Middtun er teke vare på som han låg. Det gjekk ein del gods til Seimsmark i Indre Arna fram til utpå 1990-talet. Denne delen av lina vert no nytta som museumsjarnbane for damptog i sumarsesongen, og da kjøyrast arbeidstog på lina heile året.

Utviding av tunnelen til dobbeltspor
------------------------------------

Ulrikstunnelen vert utvida til dobbeltspora tunnel ved at eit parallelt einspora tunnelløp vert bygd på sørsida av den opphavlege tunnelen. Av heile tunnellengda på 7 688 meter vart 6 896 meter bora ut i full profil med tunnelboremaskin i retninga frå Arna stasjon mot Bergen stasjon. Boringa tok til i desember 2015, og tunnelløpet vart gjennombora 29. august 2017.
**Sebastian Rejman** (fødd 13. januar 1978 i Helsingfors i Finland) er ein finsk musikar, skodespelar og programleiar. Han er gitarist, vokalist og låtskrivar i det finske bandet The Giant Leap. Han er òg grunnleggjar av bandet Sebastian & The 4th Line Band, og han representerte Finland i Eurovision Song Contest 2019 med låten «Look Away» saman med Darude.

Bakgrunn
--------

Rejman kjem frå Kallio i Helsingfors og byrja å spela gitar og synga som 14-åring. Hans musikalske forbilete er Elvis Presley og Bruce Springsteen. 

Rejman er kjend som frontfigur og låtskrivar i bandet The Giant Leap og har hatt fleire framsyningar på finsk fjernsyn. I 2010 var han leiar for eit av deltakarkora i den finske versjonen av *Det store korslaget*, og i 2012 var han programleiar for den fjerde sesongen av *Talent Suomi* og han var reporter for *The Voice of Finland*. 

Rejman har òg spela i spelefilmar som *Siskonpeti* (2014), *95* (2017) *Sjette gang* (2017) og rolla som Jesse Adlercreuz i tv-serien *Syke* (2014–2017). Rejman representerte Finland i Eurovision Song Contest i Tel Aviv i mai 2019, saman med Darude. Duoen deltok med låten «Look Away», men vart slått ut i semifinalen 14. mai.

Referansar
----------

1. ↑  «Sebastian Rejman» (på engelsk). Henta 30. januar 2019.
2. ↑  «The Giant Leap» (på engelsk). Henta 30. januar 2019.
3. ↑  «Darude will perform 'Look Away' at Eurovision 2019». 2. mars 2019. Henta 7. mai 2019.
4. ↑  «Sebastian Rejman». *IMDb*. Henta 30. januar 2019.
5. ↑  «Sebastian Rejman». Henta 30. januar 2019.
6. ↑  «Darude announced as Finnish entry for the Eurovision Song Contest 2019» (på engelsk). Henta 30. januar 2019.
7. ↑  «UMK: Darude (feat. Sebastian Rejman) to represent Finland» (på engelsk). 29. januar 2019. Henta 30. januar 2019.
8. ↑  «First Semi-Final: 10 acts qualify for Eurovision 2019 Grand Final». 14. mai 2019. Henta 15. mai 2019.

* *Denne artikkelen bygger på «Sebastian Rejman» frå Wikipedia på bokmål, den 22. desember 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
|  |
| --- |
| **Australsule** |
| AustralsuleFoto: JJ HarrisonAustralsuleFoto: JJ Harrison |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Australsule Utbreiinga av Australsule |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sulefuglar Suliformes |
| **Familie:** | Sulefamilien Sulidae |
| **Slekt:** | *Morus* |
| **Art:** | **Australsule** *M. serrator* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Morus serrator***G. R. Gray, 1843 |

**Australsule** (*Morus serrator*, før *Sula bassana*) er ein stor sjøfugl i sulefamilien som hekkar i Australia og på New Zealand. Dette er ein av tre artar i slekta *Morus* som òg samlar havsule og kappsule.

Skildring
---------

Australsule har kroppslengd på 89 centimeter og veg 2,3 kilogram i gjennomsnitt. Vaksne har mest kvit farge i fjørdrakta, vengefjørene ved vengespissane og bakkanten av vengen er svarte. Dei sentrale halefjørene er òg svarte. Oversida av hovudet er gult, og nebbet bleikt blågrått, kanta i svart. Dei har lysblå augering.

Unge fuglar har spraglete fjørdrakt i det første leveåret, mørk på oversida og lys under. Hovudet er ein mellomgrått, med eit mørkt nebb. Fjørdrakta vil gradvis gå over til meir kvitt i påfølgjande sesongar før dei er mogne etter fem år.

Hekkehabitatet er på øyane utanfor Victoria, Tasmania og New Zealand. Normalt hekkar dei i store koloniar på øyar nær kysten. Eit stort unntak er ein verna koloni på 5000 par på Cape Kidnappers, Nordøya på New Zealand. Der er òg koloniar på fastlandet på Muriwai og Farewell Spit, sistnemnde staden er på nordvestspissen av Sørøya.

Para kan halde saman over fleire sesongar. Dei utfører omfattande helsingsritual ved reiret, strekkjer nebba og halsen opp og slår nebba forsiktig mot kvarandre. Dei vaksne held seg i hovudsak nær koloniane, medan dei yngre fuglane spreier seg.

Desse fuglane er stupdukkarar og spektakulære fiskarar, dei stuper ned i havet i høg fart. Dietten er hovudsakleg blekksprut og fisk som går i stim nær overflata.

Populasjonen av australsule har vore aukande sidan 1950, sjølv om nokre koloniar har forsvunne og andre har fått redusert i storleik.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Australasian Gannet» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juli 2012*
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Morus serrator Arkivert 2015-10-23 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 16. juli 2012

### Referansar

1. ↑  Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition)*, Viking, 2005*
2. ↑  Maggy Wassilieff. New Zealand's main gannet colonies, 'Gannets and boobies', *Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand*. Wellington: Ministry for Culture and Heritage. Updated 2 March 2009.

Bakgrunnsstoff
--------------

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Morus serrator** 

* Videoar, bilete og lydopptak av australsula hos Internet Bird Collection
**Per Kleiva** (1. april 1933–17. september 2017) var ein norsk biletkunstnar som arbeidde mest med måleri og grafikk. Han er særleg kjend for måleria sine i op- og pop-kunst stil og for dei grafiske blada gjort i silketrykk i tida han var tilknytt kunstnarkollektivet GRAS. Han var ein av dei leiande politisk engasjerte kunstnarane på 1960- og 70-talet.

Bakgrunn
--------

Per Kleiva var fødd i Torsken kommune som son til Ivar Kleiva. Han voks opp i Troms, på Sunnmøre og i Gulen i Sogn.

Utdanning
---------

Kleiva studerte under Per Krohg på Statens Kunstakademi i åra 1955 til 1957. Før det hadde han teke kveldskurs på Bergen Kunst- og Håndverksskole og på Vestlandets Kunstakademi. I 1959 studerte han under Niels Lergaard på Kunstakademiet i København og han studerte også ved Kunstakademiet i Firenze og Kunstakademiet i Stockholm. Frå 1961 til 1965 var han assistent hjå Sigurd Winge.

Utstillingar
------------

Kleiva debuterte på Statens Kunstutstilling (Haustutstillinga) i 1963 og hadde den fyrste separatutstillinga si året etter på Galleri 27 i Oslo. Sidan hadde han ei lang rekkje separatutstillingar både innanlands og utanlands, og han har og delteke på mange gruppe- og kollektivutstillingar. I tillegg har han stått for utsmykkinga av ei rekkje offentlege og private bygg.

I offentlege samlingar
----------------------

Per Kleiva sin kunst er innkjøpt til desse offentlege samlingane

* Nasjonalgalleriet
* Riksgalleriet
* Museet for samtidskunst
* Bergen Billedgalleri
* Oslo kommunes kunstsamlinger
* Trøndelag Kunstgalleri
* Christiansands kunstgalleri
* Henie Onstad Kunstsenter, Høvikodden i Bærum kommune
* Nord-Norsk Kunstmuseum, Tromsø
* Århus Kunstmuseum, Danmark
* Arkivmuseet i Lund, Sverige
* Künsthalle Rostock, Tyskland
* Nasjonalmuseet i Warzawa, Polen
* Gullbenkian, Lisboa, Portugal

Kjelder
-------

1. ↑  «Per Kleiva er død», *Dagbladet.no*, 17. september 2017, henta 17. september 2017
2. ↑  Tafjord, Leonhard og Terje Linge (1997): Ættebok for Norddal. 2. utgåve. Valldal: Norddal kommune.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Sebastian Johann Foss Solevåg** (fødd 13. juli 1991) er ein norsk alpin skirennar frå Ålesund. Under Vinter-OL 2018 i Pyeongchang var Solevaag med i det norske mannskapet som tok bronse i lagtevlinga. Han er medlem i Spjelkavik Idrettslag.

Karriere
--------

Solevåg deltok i Vinter-OL 2014 i Sotsji, der han vart nummer ni i slalåm, same plasseringa i øvinga fekk han då VM i alpine greiner 2015 fann stad i Beaver Creek i USA. Nokre veker før meisterskapen i USA, vart han tredjemann i slalåm ved eit verdscuprenn i Zagreb 6. januar 2015. På tampen av 2016-sesongen tok han i St. Moritz ein ny tredjeplass i verdscupen i slalåm. Saman med Nina Haver-Løseth, Kristin Lysdahl, Maren Skjøld, Leif Kristian Haugen og Jonathan Nordbotten sikra Solevaag Noreg ein overraskande bronsmedalje i lagtevlinga ved vinterleikane 2018 i sørkoreanske Pyeongchang. Individuelt enda Solevaag på tiandeplassen i spesialøvinga slalåm.

Solevåg vart norsk meister i slalåm i 2013 og i 2015.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sebastian Solevåg» frå Wikipedia på bokmål, den 16. november 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Forth Bridge (jernbanebro) i Skottland
Teikning som viser tverrsnittet av ei jernbanebru. Ballasten er vist som svart og grå prikka skravur. Tverrsnittet er forma som ei kasse.
**Jernbanebru** eller **jarnbanebru** er ei bru utforma slik at jernbanetog kan køyre over. 

Denne typen bruer set ekstra krav til stivheit i konstruksjonen. Fordi sjølve toga veg mykje meir enn bilar må materiala tole stort trykk og store strekkkrefter.

Gjennomgåande ballast
---------------------

På moderne bruer blir det lagt gjennomgåande ballast av gradert pukk. Dette fordi at det skal vere ein fjørande verknad langs heile jenbanetraseen. Ein vil då kunne hindre at det blir endringar i underlaget på grunn av ujamnskapar (rykk og vindskjeivheiter). Ein vil då kunne køyre høgfartstog over bruene utan å måtte redusere farten.

Jernbanebruer i Danmark
-----------------------

Den gamle Lillebæltsbro
Mellom dei mest kjende danske jernbanebruene er den gamle Lillebæltsbro og Storstrømsbroen som begge er kombinerte veg- og jernbanebruer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jernbanebro» frå Wikipedia på bokmål, den 8. april 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Europas jernbanebroer undersøkes Arkivert 2007-09-29 ved Wayback Machine.
**Roald Ola Helgheim** (23. august 1942–16. august 2021) var ein norsk journalist, mest kjend som musikkmeldar og politisk kommentator. 

Helgheim var fødd i Jølster. 
Han var utdanna cand.mag. i fysikk og matematikk. Han engasjerte seg i den norske ml-rørsla, og byrja å arbeida i *Klassekampen* i 1970, då avisa berre kom ut ein gong i månaden. Han var sentral i etableringa av *Klassekampen* som vekeavis i 1973 og dagsavis i 1977. Han slutta i avisa i samband med konflikten i *Klassekampen* i 1997, då Jon Michelet vart tilsett som ny redaktør. Året etter forfatta han coverteksten til Christian Wallumrøds *No birch*.

Helgheim var også journalist for musikkavisa *Puls*, for *Dagsavisen* og for vekeavisa *Dag og Tid*.

I eit intervju etter å ha vunne Ella-prisen rangerte jazzjournalisten dei to konsertane med John Coltrane i Njårdhallen (November 1963) og Miles Davis på Moldejazz (1984) høgast, følgd av M.A. Numminen ved Moldejazz (Ludvig, 1992) og Chick Corea på Moldejazz i 2000.

Prisar
------

* Molderosen (1988)
* Vinjeprisen 1990
* Oslo Jazzhus' ærespris (1992)
* Oslo Jazzfestivals pris, Ella-prisen (2003)

Referansar
----------

1. 1 2 3 4  Karlsvik, Mette, «Sjølvaste Helgheim er 75», *Dagsavisen* (på norsk), henta 19. august 2021
2. ↑  Lars West Johnsen (16.8.2003). «Så mye jazz, så lite tid». Dagsavisen.
3. ↑  Helgheim vinner jazzpris Arkivert 2007-02-02 ved Wayback Machine. Norsk Musikkinformasjon (13.8.2003)

* *Denne artikkelen bygger på «Roald Helgheim» frå Wikipedia på bokmål, den 15. oktober 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF

 |
Dei tjukke blå linjene og stipla grå linjene representerer straumlinjer. Den raude pila syner retninga og storleiken til snøggleiken til straumen. Desse pilene er tangentar til straumlinjene. Straumlinjene går mellom dei grøne kurvene ({\displaystyle C\_{1}} og {\displaystyle C\_{2}}) og dannar ei straumflate.
**Straumlinjer** er kurver der snøggleiksvektoren er tangent til kvart punkt på kurva. Desse syner retninga eit væskeelement vil flytte seg i for alle tidspunkt. 

Straumlinjer er definerte som

{\displaystyle {d{\vec {x}}\_{S} \over ds}\times {\vec {u}}({\vec {x}}\_{S})=0,}
der «×» er vektor-kryssproduktet og {\displaystyle {\vec {x}}\_{S}(s)} er den parametrisk representasjon av *berre ei* straumlinje ved eit vilkårleg tidspunkt. 

Om snøggleikskomponenten vert skriven {\displaystyle {\vec {u}}=(u,v,w),} og dei for straumlinjene vert skriven {\displaystyle {\vec {x}}\_{S}=(x\_{S},y\_{S},z\_{S}),} finn vi:

{\displaystyle {dx\_{S} \over u}={dy\_{S} \over v}={dz\_{S} \over w},}
som syner at kurvene er parallelle til snøggleiksvektoren. Her er {\displaystyle s} variabel som parametriserer kurva {\displaystyle s\mapsto {\vec {x}}\_{S}(s).}

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Streamlines, streaklines, and pathlines» frå Wikipedia på engelsk, den 20. august 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Faber, T.E. (1995). *Fluid Dynamics for Physicists*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-42969-2.

1. 1 2  Granger, R.A. (1995). *Fluid Mechanics*. Dover Publications. ISBN 0486683567. , s. 422–425.

* NPTEL web content Arkivert 2010-05-16 ved Wayback Machine.
**Roald Åsmund Bye** (7. november 1928–15. april 2003) var ein norsk politikar frå Malvik, aktiv Arbeidarparti-mann, samt byråkrat og kulturarbeidar. Johan Nygaardsvold var morfaren hans.

Bye arbeidde ved trygdekassa i Malvik frå 1950. Deretter var han styrar ved Arbeidskontoret for Stjørdalen i tida 1962 til 1969. Han var formann i Sør-Trøndelag Arbeidarparti 1957–69.

I heile fire valperiodar, 1954-69, var Bye vararepresentant til Stortinget. Hausten 1969 fekk han fast plass på Stortinget, vald for Arbeidarpartiet i Sør-Trøndelag. Han vart attvald både i 1973 og 1977, sa så nei til ny nominasjonen i 1981. Bye var særleg oppteken av sosialpolitiske spørsmål, og i alle sine tre periodar på Stortinget var han medlem av Sosialkomiteen. Han engasjerte seg i saker som gjaldt barnetrygd, krigspensjon, dagpengar og sjukepengar. I si tid på Stortinget var han saksordførar for trygdesaker som nedsetjing av pensjonsalderen frå 70 til 67 år, sjukepengereforma som gav full lønn under sjukdom, og opprettinga av Likestillingsrådet. Han arbeidde også aktivt for at det vart bygt ut eit godt helsestasjonstilbud til alle born i Noreg. Siste fireårsperioden på Tinget var han også medlem av Valkomiteen.

Etter åra på Stortinget arbeidde Bye som instituttleiar ved Statens Attføringsinstitutt i Trondheim i tida 1982–90. 

Bye var ein aktiv friviljug lokal kulturarbeidar. Han var manusforfattar og regissør for lokalrevyen i Hommelvik, aktiv i lokalhistorisk formidling og engasjert i barne- og ungdomsarbeid i Framfylkingen.

Kjelder
-------

* «Roald Bye». Stortinget.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
Kartplassering av Somersetøya
Somersetøya med Fort Ross
**Somersetøya** er ei øy i det kanadiske Arktis. Ho har ei flatevidd på 24 786 km², og høyrer til Qikiqtaalukregionen i Nunavutterriroriet i Canada. Øya er skilt frå Boothiahalvøya på det nordamerikanske fastlandet av det 2 km breie Bellotsundet. Somersetøya er folketom.

For om lag 1000 år sidan var nordkysten av Somersetøya busett av folk frå thulekulturen. Kvalbein, tunnelar og steinruinar er synlege prov. Seint i året 1848 ankra James Ross med sine to skip opp ved Port Leopold på nordaustkysten. Her overvintra mannskapa til april året etter. Då vart eit mannskap på hundeslede sendt ut for å utforske øya.

I 1937 vart handelsstasjonen Fort Ross (72°0′34″N 94°14′8″W) oppbygt av Hudson’s Bay Company på søraustspissen av øya. Berre elleve år seinare vart han nedlagt. Trasige istilhøve gjorde han vanskeleg å nå og dermed ulønsam. Sidan har det ikkje budd folk på øya. Det tidlegare butikkbygget og styrarbustaden er framleis i bruk, no av inuittar frå Taloyoak som søker ly under karibujakt.

Grunna ruinane, dyre- og fuglelivet og grei tilkomst frå Resolute, har nordkysten på Somersetøya vorte eit populært reisemål for turistar.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Somerset Island and Fort Ross» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juli 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
***The Guardian*** er ei britisk avis gjeven ut av *The Guardian Media Group plc* i London. Den internasjonale utgåva, *The Guardian Weekly*, vert gjeven ut kvar veke over heile verda. Ho inneheld òg artiklar frå den britiske søndagsavisa *The Observer*, USA-amerikanske *The Washington Post* og franske *Le Monde*.

Historie
--------

*The Guardian* vart opphavleg grunnlagd som *The Manchester Guardian* i 1821 i Manchester, og fekk det noverande namnet sitt i 1959. Tradisjonelt var ho knytt til det britiske liberale partiet. Under den spanske borgarkrigen støtta den venstresida og var den einaste noverande britiske avisa som ikkje støtta Francisco Francos nasjonalistar. *The Guardian* er ei av dei mest velsette avisene i Storbritannia, og er kjend for å vere uavhengig og ha høg journalistisk standard.

I 2005 endra avisa format frå det tradisjonelle fullformatet (*broadsheet*) til berlinar (*midi*), blant anna som eit svar på at aviskonkurrentar som The Times og The Independent gjekk over til tabloidformat.

I november 2005 hadde avisa eit dagleg opplag på rundt 380 000 eksemplar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BBC Things
* MusicBrainz (label)

 |
**Som den gyllne sol** er Elias Blix si omsetjing av Thomas Kingos påskesalme «SOm dend gyldne Sool frembryder».

Salmen vart fyrste gong trykt med 10 vers i 1689 i den fyrste salmeboka Kingo redigerte, *En Ny Kirke-Psalme-Bog* («Vinterparten»). Salmen vert mykje sungen frå påskedag og sidan i påsketida fram mot pinse. Kingo meinte sjølv at salmen høvde til å bli bruka «til Tolvprædiken i Kjøbstæderne og til Slutning paa Aftensang og ellers saalenge Opstandelsens historie forhandles». Salmen vart med nokre endringar teken med i *Kingos salmebok*, med nokre nye endringar òg i *Guldbergs salmebok* og sidan i *Landstads kirkesalmebog*.

Elias Blix omsette åtte vers av salmen og tok han med i fyrste utgåva av *Nokre Salmar*, som kom i 1869: «Som den gyllne Soli bryter». I seinare utgåver tok han med ni vers, og omarbeidde elles omsetjinga ein god del: «Som den gyllne Sol kann brjota». Slik stod salmen òg på nr 265 i *Nynorsk Salmebok*.

|  |  |
| --- | --- |
| Takk fyr Ljos i Jolenattenn'! 
Takk fyr ditt vælsignad Ord!
Takk fyr Laug i Livsens Vatten!
Takk fyr Naaden paa ditt Bord!
Takk fyr Daude, Saar og Slag!
Takk fyr din Upprisningsdag!
Takk fyr Himlen, som eg ventar:
Dit du eingong heim meg hentar.

Siste verset i Blix' fyrste omsetjing. Seinare bridga han teksten noko.   |  |

I *Landstads reviderte salmebok* er det teke med åtte vers av salmen, i *Norsk salmebok* står han på bokmål, med sju vers, som nr 172 («Som den gylne sol frembryter»). 

Salmen er rekna som ein av dei fremste Kingo-salmane, og han har vore med å gje Kingo status som den store påske-salmediktaren. Salmen er samstundes eit typisk døme på salmedikting frå barokken.

Tonen som oftast vert nytta, er frå 1642 og skriven av Johann Schop. Salmen vert -\og sungen til ulike folketonar.

Kjelder
-------

* J.N. Skaar: *Norsk Salmehistorie* b. I og II, F. Beyers forlag, Bergen 1879-80

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dansk originaltekst
* Blix’ tekst til salmen, i tre utgåver Arkivert 2005-05-04 ved Wayback Machine.
**Stratus**| 

|  |
| --- |
| Stratus på Hardangervidda |
| Stratus på Hardangervidda |

 |
| **Høgd** | opp til 2500 m. |
| **Utsjånad** | horisontalt lag |
| **Nedbørsky?** | ja |
| **Forkorting** | St |

Ei **stratussky** eller **tåkeskyer** høyrer til gruppa låge skyer. Namnet kjem av det latinske ordet som betyr «lag», og skyene er nettopp karakterisert ved å vere horisontalt strekt ut i eit lag, i motsetnad til konvektive skyer (cumulus) som er like høg eller høgare enn dei er breie. Stratus oppstår når fuktig luft stig i ein stabil atmosfære til eit nivå der vassdampen kondenserer. Normalt skjer heving av lufta som følgje av ein vêrfront som nærmar seg eller når vind bles mot eit fjellmassiv, kalla orografisk stratus. Ein annan type stratusskyer oppstår når tåke blir varma opp av sola og byrjar å stige. Dette blir kalla tåkestratus. 

Stratus er den lågaste av alle skytypar, og kan eksistere mellom bakkenivå og opp til om lag 2500 m. Dei varierer i farge frå mørk grå til nesten kvit. Tjukkleiken kan variere frå eit par meter til rundt 500 m. Den horisontale utstrekninga er derimot mykje større, og stratusskyene kan dekke hundrevis av kvardratkilometer. Stratus som er tjukke nok kan gje lett yr eller regn, eller lett snø visst det er kaldt nok. Stratus som gjev nedbør vert kalla nimbostratus. Skyene består som regel av vassdropar, men er det kaldt nok kan dei òg innehalde iskrystallar. Skyene gjev vanlegvis ikkje halo med mindre det er iskrystallar i skya. 

Når stratusskyer oppstår nær bakken kan dei skjule terrenget, særleg i fjellområde. Dette har vore årsaka til fleire flyulykker. I dag har dei fleste fly radar som reduserer faren med stratusskyer. 

I større høgder kan det òg dannast stratusskyer, i midlare høgder altostratus og i store høgder cirrostratus.

Sjå òg
------

* Orografisk stratus

* Sola skin gjennom eit hol i stratusskydekkeSola skin gjennom eit hol i stratusskydekke
* StratusStratus

| * v
* d
* e
Skytypar |
| --- |
| Høge skyer (Type A) | Cirrus (Ci) • Cirrus uncinus • Cirrus Kelvin-Helmholtz • Cirrostratus (Cs) • Cirrocumulus (Cc) • Pileus • Kondensstriper |
| Midlare skyer (Type B) | Altostratus (As) • Altostratus undulatus • Altocumulus (Ac) • Altocumulus undulatus • Altocumulus makrellsky • Altocumulus castellanus • Altocumulus lenticularis |
| Låge skyer (Type C) | Stratus (St) • Orografisk stratus  • Nimbostratus (Ns) • Cumulus humilis (Cu) • Cumulus mediocris (Cu) • Stratocumulus (Sc) |
| Konvektive skyer (Type D): | Cumulonimbus (Cb) • Cumulonimbus incus • Cumulonimbus calvus • Cumulonimbus med mammatus • Cumulus congestus  • Pyrocumulus |
| Andre skytypar | Nattlysande skyer • Perlemorskyer |
**Eric Addo**, (fødd 12. november 1978 i Accra) er ein ghanesisk fotballspelar som har spela for Roda i nederlandsk Eredivisie, og for det ghanesiske landslaget.

Addo drog til Europa og Club Brugge i Belgia i 1996, som 18-åring. I 1997/98-sesongen, då Club Brugge vann serien i Belgia, vart han kåra til årets unge spelar i Belgia og årets spelar i Ghana. Han vann òg den belgiske ibenholt-skoen, ein pris for beste afrikanske spelar i den belgiske ligaen. Sommaren 1999 gjekk han til PSV i Nederland, men dei første tre åra der var han for det meste skada eller innbytar. Han vart lånt ut til Roda i to år, før han endeleg vart fast på laget då PSV vann serien i Nederland i 2006. PSV vann serien seks gonger i dei ti åra Addo var i klubben. I oktober 2007 vart Addo utestengd i fire kampar av UEFA etter å ha spytta på ein Fenerbahçe-spelar under ein Meisterliga-kamp. I juni 2009 gjekk han over til Roda på permanent basis, og skreiv under på ein toårskontrakt med klubben.

Addo fekk sjansen til å representera Belgia sitt landslag i 1998, men valde i staden å spela for fødelandet, Ghana. Etter å ha spelt i Afrikameisterskapen i 1998 for Ghana, var han ute av landslaget i seks år. I 2006 var han i troppen til fotball-VM, der han spelte alle Ghana sine fire kampar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen begynte med omsetjing av stoff frå engelsk wikipedia 5. mai 2010.*

| * v
* d
* e
Ghana sitt landslag – VM i fotball 2006 |
| --- |
| 
* 1 Adjei
* 2 Sarpei
* 3 Gyan
* 4 Kuffour
* 5 Mensah
* 6 Pappoe
* 7 Shilla
* 8 Essien
* 9 Boateng
* 10 Appiah (kaptein)
* 11 Muntari
* 12 Tachie‑Mensah
* 13 Mohamed
* 14 Amoah
* 15 Paintsil
* 16 Owu
* 17 Quaye
* 18 E. Addo
* 19 Pimpong
* 20 O. Addo
* 21 Issah
* 22 Kingson
* 23 Dramani
* Landslagstrenar: Dujković

 | Flagget til Ghana |
|  |
**Abu Talul** (òg skrive **Abu Tulul** eller **Abu Tlul**, og stundom kalla **El-Shihabi**, arabisk skrift أبو تلول; hebraisk skrift אבו תלול) er ein beduinlandsby i Negevørkenen i Israel. 

Landsbyen er busett av om lag 5 000 beduinar frå tre store familiar: Abu Talul, Abu Sulab (Abu Silb) og el-Shihabi.

Abu Talul ligg nord i Negevørkenen, 10 km aust for Beer Sheva.

Historie
--------

Før opprettinga av Israel var Negev-beduinane eit delvis nomadisk samfunn som hadde vore gjennom ein prosess for å bli bufaste sidan osmansk styre i regionen. Dei fleste forskarane er samde i at beduinane kom til Negev kring 1800, men det er spor etter dei tidlegare òg.

Under Det britiske mandatet gav ikkje styresmaktene eit lovverk til å avgjere og bevare kven som eigde landområda. For å få orden på dette vart landpolitikken til Israel i stor grad tilpassa dei osmanske landreguleringane frå 1858 som det føregåande lovverket. Dermed nasjonaliserte Israel det meste av Negev ved hjelp av statlege landreguleringar frå 1969.

Israel heldt fram linja for å få fast bustad for Negev-beduinane, som dei osmanske styresmaktene tvinga på dei, og det omfatta først regulering og flytting. I 1950-åra flytta Israel to tredjedelar av Negev-beduinane til eit område som var under krigsrett.

Det neste steget var å opprette sju kommunar spesielt for beduinane med betre levevilkår, skikkeleg infrastruktur og og gode offentelge tenester innan helse og utdanning. Men ikkje alle beduinane gjekk med på å flytte frå telta sine til leilegheitene og husa som staten hadde laga for dei. Kring 60% av beduinane i Israel bur i planlagde landsbyar som Ar'arat an-Naqab, medan resten bur i ulovlege heimar spreidd over heile Nord-Negev.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Abu Talul» frå Wikipedia på engelsk, den 12. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Abu Talul Arkivert 2013-07-08 ved Archive.is, Abu Basma regionale kommune official site (he)
2. 1 2 3  Dor Fridman. «About the Negev-beduinar». LocalEconomySeminar. Arkivert frå originalen 5. juli 2012. Henta 12. september 2015.
3. ↑  *beduin information, ILA, 2007* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 15. juli 2015, henta 12. september 2015

| * v
* d
* e
Neve Midbar regionale kommune |
| --- |
| Abu Qrenat**·** Abu Talul**·** Bir Hadaj**·** Qasr al-Sir |
**Erhard Keller** (fødd 24. desember 1944) er ein tysk tidlegare skeiseløpar frå Günzburg i Bayern som tevla for Vest-Tyskland. Han vart olympisk meister på 500 meter både i 1968 og 1972, og i 1971 verdsmeister i sprint.

Erhard Keller i 1968
Keller i 1970
Med tida 39,5 sekundar tangerte Keller i 1967 den fire år gamle verdsrekorden på 500 meter, tilhøyrande Jevgenij Grisjin frå Sovjetunionen. OL-sesongen 1968 forbetra Keller rekorden til 39,2 sekundar under eit stemne i Inzell. Eit par veker seinare skreid inn til OL-gull på 500 m under Vinter-OL 1968 i Grenoble med tida 40,3, to tidels sekund framom norske Magne Thomassen og Richard McDermott frå USA.

Keller enda på sjetteplassen då den aller fyrste verdsmeisterskapen i skeisesprint vart avvikla i 1970. Året etter, då sprint-VM 1971 fann stad i heimlege Inzell, vann han meisterskapen framom svenske Ove König. Den 14. mars 1971 sette han ny verdsrekord på 500 m med tida 38,42 sekundar, og den 2. januar 1972 forbetra han rekorden til 38,3. Fem veker seinare forsvarte han OL-tittelen på spesialdistansen under vinterleikane 1972 i Sapporo, med ein sigersmargin på 0,25 sekundar til svenske Hasse Börjes. Den 4. mars 1972 sette Keller like godt to verdsrekordar i Inzell, fyrst vart han klokka inn på 38,0 på 500 m og sidan fekk han notert 1.18,5 på 1000 m.

I 1973 deltok Keller i tevlingane for dei profesjonelle skeiseløparane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Erhard Keller» frå Wikipedia på tysk, den 20. november 2016.*

* «Erhard Keller» (på engelsk). Olympedia. Henta 28. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* Munzinger (sport)

 |
**Erfjorden** er ein fjordarm i Boknafjorden i Suldal og Hjelmeland kommune i Rogaland. Han er ei fortsetjing av Jelsafjorden i vest og strekkjer seg 12 km inn til Erfjord. Frå Erfjord held fjorden fram 4 km vidare nordover som Tyssefjorden, slik at den totale lengda vert 15 km. 

Fjorden har innløp mellom Lygnes i Hjelmeland på sørsida og Landsnes i Suldal på nordsida. Nord for innløp ligg Økstrafjorden, medan Ombofjorden ligg i sørvest. 4 km inn i fjorden strekkjer Bogsfjorden seg nordover til vestsida av Erfjord. Eit par kilometer lenger aust deler Erfjorden seg i fleire delar. Nordover held fjorden fram som Erfjorden og i aust stikk Kilaneset ut i fjorden. På nordsida av neset ligg Kilavågen, medan Midtvågen ligg på sørsida. Eidavågen er ei bukt som går sørover. Frå botn av Eidavågen er det berre eit 750 meter breitt eid over til nordsida av Jøsenfjorden. 

Den nordgåande delen av Erfjorden går inn til sjølve bygde Erfjord, som no ligg på vestsida av fjorden. Erfjord ligg på eit smalt eid, som berre er 250 meter breitt på det smalaste. Aust for Erfjord ligg enden av Bogsfjorden. På austsida av Erfjorden ligg tettstaden Hålandsosen. Rett nord for Hålandsosen ligg Hålandssundet der Riksveg 13 kryssar fjorden. Sundet markerer òg innløpet til Tyssefjorden som endar opp ved grenda Tysse. Tyssefjorden er smal med bratte fjordsider på begge sider. På austsida stig fjordsida nesten 600 meter rett opp til Sørhusheia (595 moh).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
*Sjå og mineralet mikrolitt*
Mikrolitt og fingrar.
**Mikrolitt** (frå gresk *mikro*, 'liten' og *lith*, 'stein') er ei arkeologisk nemning for ein liten steinreiskap, som regel av flintstein. Dei blei sette inn i større reiskapar, til dømes som spyd- og pilespissar. Det er funne mikrolittar over heile verda. Dei blei laga frå slutten av eldre steinalder, var vanlege under mellomsteinalderen og blei mindre vanlege i yngre steinalder.

Mikrolittar har geometrisk utforming og er opptil 3 cm lange. Typiske mål er ei lengd på 1 cm lang breidde på 0,5 cm. Mikrolittar blei som regel danna av mikroflekkjer, små steinemne, laga med mikrostikkelteknikk.

Trapesoid mikrolitt.
Triangulær mikrolitt.
Ein klassifiserer mikrolittar etter kva form dei har. Dette kan ofte tidfesta dei til særskilde periodar.

* *lansettmikrolitt*, rette, spisse mikrolittar
* *segmentmikrolitt*, mikrolittar med halvmåneform
* *trekantmikrolitt*
* *trapesoid mikrolitt*
* *rektangulær mikrolitt*
* *rombisk mikrolitt*

Mikrolittar frå Nord-Skandinavia skil seg ut ved at dei i tillegg til mikroflekkjer også kan vera danna frå avslag, materiale ein elles ville kasta. I staden for spesialisert mikrostikkelteknikk er det også ofte brukt ein meir generell slagteknikk, retusjering.

Kjelder
-------

* Lansettmikrolitt[*daud lenkje*] ved Arkeologisk studiesamling, Universitetet i Tromsø
* MIKROLITTER Arkivert 2008-05-23 ved Wayback Machine. ved SARC- Referanse samling for steinalderen, Universitetet i Oslo

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
Nikola VII Zrinski (1620-1664)
**Miklós Zrínyi** eller **Nikola Zrinski** (ungarsk: *Zrínyi Miklós*, kroatisk: *Nikola VII Zrinski*), (5. januar 1620–18. november 1664) var ein kroatisk og ungarsk feltherre, statsmann og diktar.

Han lærte forsvar på grensa mellom Kroatia-Ungarn og Det osmanske riket og vart ein av dei viktigaste kommandantane på denne tida. I 1645, mot slutten av trettiårskrigen, kjempa han mot svenske troppar i Mähren der han ved Szkalec spreidde ein svensk divisjon og tok 2000 fangar. Ved Eger redda han keisar Ferdinand III, som hadde vorte tatt på senga av Carl Gustaf Wrangel. Seinare kjempa han mot sine eigne ungarar i Transilvania. For dette gjorde keisaren han til kaptein i Kroatia.

I 1646 utmerkte han seg mot osmanarane. Under kroninga av Ferdinand IV av Austerrike bar han statssverdet og vart ban og generalkaptein i Kroatia. I 1655 gjorde han eit forsøk på å bli vald til pfalzgreve av Ungarn (*nádor*), men kongen nominerte Miklós Wesselényi istadenfor.

I 1663 la den tyrkiske armeen ut på ein storoffensiv som enda med omleiringa av Wien. Keisarhæren klarte ikkje å yte særleg motstand, og den tyrkiske armeen vart til slutt stoppa av dårleg vêr. Troppar frå Det tysk-romerske riket vart kalla inn, i tillegg til støtte frå Frankrike. Zrinski og italienaren Raimondo Montecuccoli vart nestkommanderande for den ungarske armeen.

Zrinski reiste 240 km innover i dei tyrkisk-okkuperte områda og øydela den særs strategisk viktige Osijek-brua over Drava. Dei tysk-romerske generalane var derimot motvillige til å støtte han vidare, sidan styresmaktene meinte Zrinski støtta ungarsk sjølvstende frå Det tysk-romerske riket. Han prøvde å ta Kanizsa, den viktigaste tyrkiske festninga i Sør-Ungarn, men klarte det ikkje, då han ikkje fekk støtte frå Montecuccoli. Trass i nederlaget her, gjorde felttoget han kjend og hylla over heile Europa.

Zrinski mista livet i ei jaktulukke, men det gjekk lenge seigliva rykter om at han vart utsett for eit attentat frå habsburgske agentar.

Diktaren
--------

I tillegg til å ver ein førande militær på 1600-talet i Ungarn, er han òg kjend for lyrikken sin. Han var både viktig som epikar og lyrikar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Miklós Zrínyi» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mai 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Tekst frå *Encyclopædia Britannica* si 11. utgåve, eit leksikon som i dag er offentleg eigedom.

### Fotnotar

1. ↑  Zrínyi Miklós, gróf, Magyar életrajzi lexikon
2. ↑  Sándor Szilágyi: *A magyar nemzet története*
3. ↑  Zrinski på Caplex

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BPN

 |
Koordinatar: 72°0′S 68°32′W﻿

**Citadel Bastion** er ei klipperik, flat høgd ved sørsida av enden av Saturnbreen, mot George VI Sound og Rymill Coast, som ligg på austsida av Aleksanderøya i Antarktis. Den største høgda er kring 645 moh. Citadel Bastion ligg ved Hodgson Lake. Dette fjellet vart kartlagt frå flyfotografi teken av Ronne Antarctic Research Expedition i 1947–48 og frå landmålingar av Falkland Islands Dependencies Survey i 1948–50. Namnet vart gjeve av UK Antarctic Place-Names Committee fordi det liknar ei festning med eit vakttårn i enden av eine veggen.

Citadel Bastion er ein av fleire nunatakar med utspring frå krittida av sedimentære bergartar som dannar det 6,8 kilometer-tjukke Fossil Bluff-gruppa, som ligg under den austlege delen av Aleksanderøya. Ein har her funne mykje plantefossil og fossile skogar.

Kjelder
-------

1. ↑  United States Geological Survey (nd) *Citadel Bastion*. Geographic Names Information System, Det amerikanske innanriksdepartementet, U.S. Geological Survey, Reston, Virginia.
2. ↑  Stewart, J. (2011) *Antarctic An Encyclopedia* McFarland & Company Inc, New York. 1776 s. ISBN 9780786435906.
3. ↑  Cantrill, D J. (1996) Fern thickets from the Cretaceous of Alexander Island, Antarctica containing Alamatus bifarius Douglas and Aculea acicularis sp. nov. Cretaceous Research. 17(2):169–82.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 59°19′40″ N 18°5′28″ E﻿

**Djurgården** eller ***Södra* Djurgården** er ei øy og ein bydel i Stockholm. Sjølve øya heiter eigentleg **Valdemarsön**, men bydelsnamnet har vorte så vanleg at ein òg nyttar dette om øya. 

Djurgården er kjend for dei mange attraksjonarne og for naturen sin med eikeskog. Den sørvestre delen av området er utbygd med Djurgårdsstaden og Beckholmen. Elles består Djurgården av parkområdet med mange museum, villaer, ambassadar og andre institusjonar. Blant dei noverande og tidlegare innbyggjarane finn ein kongelege, diplomatar, borgarråd, forleggarar og bankdirektørar. Ein stor del av øya Djurgården består av friluftsmuseet Skansen og underhaldningsparken Gröna Lund.

Stundom vert til og med den sørlege halvdelen av Kungliga Djurgården rekna til *Södra Djurgården*, mellom anna grøntområda på Gärdet og Fjäderholmarna.

Södra Djurgården har status som «riksinteresse for kulturmiljøvern». og er ein del av nasjonalbyparken *Ekoparken* som vart grunnlagd i 1994. 

Den norske ambassaden i Sverige ligg òg her.

Sjå òg
------

* Norra Djurgården
* Djurgårdsbrunnsviken
* Ekoparken
* Djurgårdens IF
* Djurgårdsteatern (i drift mellom 1801 og 1929)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Djurgården» frå Wikipedia på svensk, den 5. april 2012.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Kay G. Englund (2000). *Djurgården i ord och bild : illustrerad minnes- och handbok, omfattande södra eller egentliga Djurgården och närmast belägna områden på norra Djurgården*. Stockholm: Rekolid.
2. ↑  Stockholm.se

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* NKC
* GeoNames

 |
Dmitrij Bortnjanskij
**Dmitrij Stepanovitsj Bortnjanskij** (28. oktober 1751–10. oktober 1825) var ein ukrainsk komponist som hovudsakleg var verksam i Russland. Han fekk stor påverknad på utviklinga av den tyske kyrkjemusikken på 1800-talet.

Liv og virke
------------

Bortnjanskij blei fødd i Glukhov (Hlukhiv) i Guvernementet Tsjernigov. Som sjuåring flytte han til St. Petersburg for å synge i hoffkapellkoret. Han var elev av Baldassare Galuppi som var leiar av hoffkoret til tsaren frå 1765 til 1768. I 1769 reiste Bortnjanskij med Galuppi til Italia. Her hausta han stor fagnad for operaene *Creonte* (Venezia, 1776); *Quinto Fabio* (Modena, 1778) og *Alcide* (Venezia, 1778).

Bortnjanskij vendte attende til St. Petersburg i 1779. I 1796 utnemnde tsar Paul I han til statsråd og leiar av hoffsongarkapellet. Under leiinga hans utvikla koret seg til eit toppensemble i europeisk sammanhang. Bortnjanskij fekk i 1814 oppdraget å skrive offisiell versjon av Johannes Chrysostomos-liturgien for den russisk-ortodokse gudstenesta som skulle gjelde for heile Russland.

Kyrkjemusikken til Bortnjanskij omfattar over 100 motetter, kantater og liturgiske stykke og i denne knytte han saman russiske og vestlege element i ein polyfon stil han lærde i Italia. Bortnjanskij skreiv òg kammermusikk og klaversonater.

Bortnjanskij snakka ukrainsk, russisk, italiensk, fransk og tysk. I 1882 gav Pjotr Tsjajkovskij ut ei ti bind stor samleutgåve av Bortnjanskij sine kyrkjemusikkverk. 

Bortnjanski døydde 28. september 1825 og er gravlagd på gravplassen ved Aleksandr Nevskij-klosteret i St. Petersburg.

I Russland blei tonespråket hans rekna som forelda og kritisert som «italiensk». Likevel har han vore mykje omtykt heilt fram til vår tid, da musikken er særs tilgjengeleg og kjenslelada.

Kjelder
-------


* Denne artikkelen byggjer på «Dmitri Stepanowitsch Bortnjanski» frå Wikipedia på tysk, den 19. november 2011.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Werke von und über Dmitrij Bortnjanskij i katalogen til det tyske nasjonalbiblioteket
* Verkforteikning på russisches-musikarchiv.de
* Fritt tilgjengelege notar av Dmitrij Bortnjanskij ved International Music Score Library Project (IMSLP)

* Isabelle de Keghel: *Die Staatssymbolik des neuen Russland im Wandel*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
Mikrobylgjeomn.
Ein **mikrobølgeomn**, **mikrobølgjeomn** eller **mikrobyljeomn** er ein elektrisk omn som utnyttar varmeutvikling ved absorpsjon av mikrobølgjer. Mikrobølgjeomnar kan både nyttast som kvitevarer og som industriomnar.

Hushaldningsomnar
-----------------

Dielektrisk oppvarming blir nytta for oppvarming av matretter. Maten blir bestrålt med mikrobølgjer (2450 MHz). Elementet som produserer mikrobølgjene er ein magnetron. Varmen oppstår ved at mikrobølgjene aukar rørsla til molekyla i feitt og væske i matvarene. Bølgjene trengjer berre nokre centimeter inn i matvarene, og frå dei varme delane blir varmen ført vidare inn i maten.

Oppvarmingstida i ein mikrobølgjeomn er omvendt proporsjonal med den effekten som blir tilført og proporsjonal med mengda av mat som skal varmast opp. Samanlikna med ein vanleg komfyr brukar ein mikrobølgeomn berre 20–30 % av effekten for å varme opp ei gjeven mengd mat.

Faren ved mikrobølgeomnar medisinsk sett har vore diskutert, men det er ikkje registrert skadar som kan tilskrivast strålinga (t.d. genetiske skadar, sterilitet). Ved medvite å kutte dei krinsane som slår av mikrobølgjene når døra opnast, kan ein brenne seg. Ein mikrobølgjeomn er alltid laga av metall for at strålinga ikkje skal bli sleppt ut i rommet.

Industriomnar
-------------

Det finst to typar omnar. Høgfrekvens-induksjonsomnar blir brukt til varmebehandling av elektrisk leiande material. Varmen oppstår på grunn av virvelstraum, og er lokalisert til eit tynt overflatesjikt av materialet. Den andre omnstypen utnyttar den varmen som oppstår på grunn av dielektriske tap i elektrisk isolerande material. Dette gjev ei jamn oppvarming av heile materialen. Sjå høgfrekvensoppvarming.

Laboratorieomn
--------------

I laboratorium blir det nytta avanserte mikrobølgjeomnar til dekomponering av prøvar (mikrobølgjedekomponering), i samband med ekstraksjonar og i andre tilfelle der ei effektiv oppvarming er ynskjeleg. Omnane liknar i prinsippet på vanlege mikrobølgjeomnar for hushaldning, men har forskjellig spesialutstyr og tryggleiksanordningar.

Soge
----

Den fyrste mikrobølgeomnen vart send i 1955.

Kjelder
-------

* «mikrobølgeovn» (1. mars 2009) i *Store norske leksikon*, snl.no.

Referansar

1. ↑  Deffree, S. *1st domestic microwave is sold, October 25, 1955*, EDN, 25/10-2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Mikrobølgjeomn**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
Tarashytta
**Tarasåsen** eller **Tsjernetsja Hora** (ukrainsk Чернеча гора; tyder Munkeåsen) er ein ås ved breidda av Dnepr nær Kaniv i Ukraina, der den kjende ukrainske diktaren og kunstnaren Taras Sjevtsjenko vart gravlagd i 1861. Han vart opphavleg gravlagd i Smolenskij gravplass i St. Petersburg. Åsen høyrer i dag til Kaniv kloster. Klosteret var gravstaden til fleire hetmanar av Ukraina. 

Det var på Tarasåsen Oleksa Hirnyk brende seg sjølv til døde som ein protest mot den sovjetiske undertrykkinga av det ukrainske språket, kulturen og historia i 1978. Det skjedde på 60-årsjubileet for den første sjølvstendeerklæringa til Ukraina i 1918. 

I dag er toppen ein del av Sjevtsjenko nasjonalreservat til minne om diktaren og eit populært turistmål. Ei kyrkje til minne om Sjevtsjenko (*Tarasova Cerkva*) er planlagt bygd på toppen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Taras Hill» frå Wikipedia på engelsk, den 6. september 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Crimes of Communism Against Ukraina And Her People, Art Ukraine web-site*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av Tsjernetsja Hora på Kobzar Arkivert 2012-02-08 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 49°43′59″N 31°30′53″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
**Gerhard Sperling** (fødd 25. november 1937) er ein tysk tidlegare kappgjengar frå Berlin som representerte Aust-Tyskland. Den dauve utøvaren vann i 1971 EM-sølv på 20 kilometer.

Aktiv
-----

Sperling spesialiserte seg på 20 km kappgang og var ein verdas beste i eit tiår fram til Sommar-OL 1972. Etter to fjerdeplassar på distansen i EM 1966 og 1969, femteplass i Sommar-OL 1968, lukkast han endeleg å vinne ein medalje ved europameisterskapen 1971 i Helsinki. I den finske hovudstaden gjekk han inn til sølvmedalje på tida 1.27.29, slått med knappe ni sekundar av Nikolaj Smaga frå Sovjetunionen. Året etter vart Sperling fjerdemann under sommarleikane i München, han siste store tevling.

Sperling vart austtysk meister på 20 km i 1966, 1968, 1969 og 1971.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
-----------------------------------------------------

* OL 1964 i Tokyo: Nr 9 – 1.33.15
* EM 1966 i Budapest: Nr 4 – 1.31.25
* OL 1968 i Mexico-byen: Nr 5 – 1.35.27
* EM 1969 i Aten: Nr 4 – 1.32.04
* EM 1971 i Helsinki: Sølvmedalje – 1.27.29, bakom Nikolaj Smaga (1.27.20)
* OL 1972 i München: Nr 4 – 1.27.55

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gerhard Sperling» frå Wikipedia på tysk, den 3. juli 2019.*