recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Rekonstruerte langhus, jarnaldergarden på Ullandhaug.
Rekonstruert jarnalderhus, i jarnalderlandsbyen i Odense
Øks frå jarnalderen, funne på Gotland
**Jarnalderen** eller **jernalderen** er i arkeologien rekna som den tidsepoken der bruken av jarn er framståande i produksjonen av våpen og reiskap. I Noreg begynte jarnalderen frå om lag år 500 fvt. men dei tidlegaste spora av jarnutvinning er mykje eldre, kanskje så tidleg som år 3000 fvt. Det tok bortimot 1000 år frå menneskeslekta oppdaga jarnutvinning til kunnskapen nådde Norden. Jarnalderen begynte på ulike tider på ulike plassar i Europa.

I Europa og Asia kjem jarnalderen etter bronsealderen, mens han i resten av verda kjem direkte etter steinalderen. Det er vanskeleg å tidfeste jarnalderen nøyaktig for ein enkelt region, men det refererer til den tidsepoken der bruken av jarn er det mest avanserte metallarbeidet til ein sivilisasjon.

Dei første teikna på bruk av jarn kjem frå det gamle Egypt og Sumer, der dei laga små gjenstandar som spydspissar og ornament allereie i år 4000 f.v.t.

Forskinga
---------

Inndelinga av historiske epokar som steinalder, bronsealder og jarnalder kjem opphavleg frå Danmark og historikaren Christian Jürgensen Thomsen tidleg på 1800-talet. Inndelinga bygde på ideen om teknologiske framsteg. Etter at Thomsen hadde gjort greie for treperiodesystemet i boka *Ledetraad til Nordisk Oldkydighet* i 1835 vart denne i løpet av kort tid grunnlaget for kronologisk inndeling av forhistorisk tid i heile Europa.

Sjølv om systemet er pedagogisk forståeleg er det ikkje utan svakheiter og heller ikkje heilt allmenngyldig. Noreg hadde knapt nokon bronsealder, det er også tilfellet for det meste av Afrika, der befolkninga gjekk direkte frå stein til jarn som materiale. I Australia vart bronse og jarn ikkje bruka i det heile tatt før europearane kom dit.

Historikarane sitt syn på jarnaldersamfunnet har endra seg over tid. I førstninga rådde den forestillinga at samfunnet var prega av sosial likskap, men frå midten av 1800-talet vart slektsaristokratiet si viktige rolle understreka. Også i dag tolkar forskarane fornminna ulikt.

Jarnalderen i Noreg
-------------------

*Hovudartikkelen for dette emnet er **jarnalderen i Noreg**.*

I Noreg plasserer vi jarnalderen som epoke ca. 500 f.v.t. - 1030 e.v.t.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jernalderen» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juni 2006.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC
* KulturNav
* BBC Things

 |
**Marcus Porcius Cato** (234 f.Kr.-149 f.Kr.) var ein romersk statsmann, ofte kalla «Censoren», Sapiens, Priscus, eller «Den eldre» for å skilje han frå Cato «Den yngre», som var oldebarnet hans. 

Han var av ei gamal plebeiarfamilie, som var kjend for nokre militære embete, men ikkje kjend for høgare embete i republikken. Han blei oppdregen i tråd med sine latinske forfedrar, til landbruket, som han vigde tida si til, når han ikkje var i militæret. Men etter å ha lagt merke av Lucius Valerius Flaccus, blei han henta til Roma, der han kom til å ha alle embeta i Cursus Honorum: Tribun i 214 f.Kr. kvestor i 204 f.Kr. aedil i 199 f.Kr. pretor i 198 f.Kr. konsul i 195 f.Kr. saman med sin gamle patron Lucius Valerius Flaccus, og til slutt sensor i 184 f.Kr.

Cato den eldre er kjend for å ha avslutta sine talar i senatet med den berømte setninga *Ceterum censeo Carthaginem esse delendam*, som betyr «Dessutan meiner eg at Karthago bør øydeleggast».

Skriftlege verk
---------------

* *Origines*
* *De agri cultura*
* *Orationes*
* *De re militari*
* *De lege ad pontifices auguresque spectanti*
* *Praecepta ad filium*
* *Historia Romana litteris magnis conscripta*
* *Carmen de moribus*
* *Apophthegmata*

Bibliografi
-----------

* Astin, A. E. (1978), *Cato the Censor*, Oxford: Clarendon Press
* Dalby, Andrew (1998), *Cato: On Farming*, Totnes: Prospect Books, ISBN 0-907325-80-7
* Goujard, R. (1975), *Caton: De l'agriculture*, Paris: Les Belles Lettres

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Dei sju moglege byggjeklossane
Tetris er eit klassisk dataspel som vart skapt i Sovjetunionen i 1984 av den russiske dataprogrammeraren Aleksej Pazjitnov. Spelet var inspirert av ein annan russisk klassikar, nemleg puslespelet Pentomino.

Skildring
---------

I Tetris må spelaren manipulere fallande former, kalla tetrominoar, for å lage horisontale linjer utan å fylle opp heile spelfeltet. 
Medan dei fell kan spelaren flytta formene sidevegs og snu dei slik at dei passar betre inn i muren, men dei kan ikkje veljast vekk. Spelaren kan heller ikkje stoppa eller saktna fallet til klossane, men i dei fleste versjonane kan han framskunda det.(p4) Når ein tetromino når botnen kan han ikkje flyttast. 

Når ei rekkja er heilt full av klossar, forsvinn ho, og spelaren får poeng. Om fleire rekkjer forsvinn samstundes, får ein gjerne ekstra poeng i tillegg til poenga ein får per fullført rekkja.(p16)
Når ein har fått ei viss mengd av klossar, går ein vidare til neste nivå. For kvart nivå går det litt fortare. Om klossane byggjer seg opp til øvste kanten av speleruta, har ein tapt. Spelet vert stadig vanskelegare etter kvart som ein spelar og tetrominoane fell raskare og raskare. Det er ikkje mogleg å «vinna» spelet, det endar alltid med at skjermen vert full.

Historie
--------

Tetris vart først lansert på datamaskinar i Sovjetunionen, men vart raskt populært i heile verda. Spelet vart særleg populært etter at det vart lansert på Game Boy, ein handhalden spelkonsoll, i 1989. Dette gjorde at Tetris vart tilgjengeleg for eit breiare publikum, og det vart eit av dei mest selte spelkonsollspelane gjennom tidene.

Sidan lanseringa har det vorte laga talrike versjonar av Tetris til ulike plattformer og system, og spelet har vorte ein fast favoritt blant mange spelarar. Det har også vorte nytta i forsking på kognitiv psykologi, sidan spelet krev at spelaren må tenke raskt og strategisk for å lukkast.

Til dags dato vert Tetris framleis spelt av millionar av menneske verda over, og spelet har fått ein plass i spelmusea rundt om i verda som eit av dei mest innverknadsrike og ikoniske spelhistoriene.

Kjelder
-------

1. ↑  «Tetris | video game | Britannica». *www.britannica.com* (på engelsk). Henta 18. april 2023.
2. 1 2 3 4  «About *Tetris*». The Tetris Company. Arkivert frå originalen 5. november 2019. Henta 14. november 2019.
3. 1 2  *Tetris* (Game Boy instruction booklet).
4. ↑  *Tetris DS* (Instruction booklet). s. 6.
5. ↑  Kent 2001, s. 377.

Bibliografi
* Kent, Steven (2001). *The Ultimate History of Video Games: From Pong to Pokemon: The Story Behind the Craze That Touched Our Lives and Changed the World* (1. utg.). Three Rivers Press. s. 377–381. ISBN 9780761536437. OCLC 47254175.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* BNF
* BNF (data)

 |
**Xalam** (på serer) eller **khalaam** (volof) er ein tradisjonell lutt frå Vest-Afrika med 1-5 strenger.

Instrumentet er utbreidd i Mali, Gambia, Senegal, Niger, Nord-Nigeria, Nord Ghana, Burkina Faso, Mauritania og Vest-Sahara. Det og variantar av det er òg kjende i andre språk som **pappe**, **diassare**, **hoda** (fulfulde), **koliko** (gurunsi), **kologo** (frafra), **komsa**, **kontigi**, **gurmi**, **garaya** (hausa), **konje**, **konting** (mandinka), **molo** (songhay/zarma), ndere, **ngoni** (bambara), og **tidinit** (hassaniyya og berbisk).

På volof blir ein musikar som spelar xalam kalla *xalamkat* (eit ord som består av den verbale forma for xalam, som tyder ‘å spela xalam’, og det agentive suffikset *-kat*, som dermed tyder ‘ein som xalamerer’).På mande er dette *ngonifola* eller *konting fola*.På hausa er dette *mai gurmi* eller *mai kontigi*.

Bygging og stemming
-------------------

Ein hausa-griot som spelar gurmi (hausavariant av xalam med rund kropp) i Diffa i Niger.
Standardforma av xalam er ein enkel lutt-kordofon med ein til fem strenger. Trekroppen (lydboksen) til instrumentet er ein oval membranfon som er dekka med skinn frå storfe. Strengane til xalam er typisk laga av to eller tre stramt tvinna strengar av tynn nylon. Desse strengane er festa til trehalsen på med lange og smale lêrstroppar og til brua, også den av tre, med bomullstråd. Ved å flytte stroppane kan ein endra stemminga til instrumentet. Xalam har vanlegvis to hovudmelodistrengar som blir klimpra med venstre hand (som strengane på gitar eller banjo) og to til tre tilleggstrengar med fast tonehøgd. Dei fleste xalam-spelarar byggjer sine eigne instrument, sjølv om dei vanlegvis nyttar snikkarar (lawbe) til å skjera ut kroppen, halsen og brua for seg

Bruk
----

I dei fleste områda blir xalam spelt av ein mannleg griot, eller lovsongarar som er fødde inn i yrket. Det blir somoftast brukt som eit solo- eller duoinstrument til å akkompagnera lovsong og historiske rekitasjonar. I nokre område kan instrumentet også vera del av eit større ensemble med kora, trommer og kalebassar. Det blir tradisjonelt nytta til bryllaupsfeiringar, namneseremoniar og er no er no eit vanleg instrument i folkremusikkgrupper, populære mbalax-grupper og *ndaga*-varieté.

  



1. ↑  J. H. Kwabena Nketia (1974). *The Music of Africa*. New York: W. W. Norton and Company. s. 103, 258.
2. ↑  Guttman, Yoav. «What is a Kologo?». Arkivert frå originalen 4. mars 2016. Henta 17. juni 2012.
**Samuli Aikio** (fødd 11. mai 1937 i Utsjoki, daud 31. august 2022 i Utsjoki) var ein finsk samisk omsetjar, journalist og forskar.

Aikio hadde ein bachelorgrad i finsk-ugrisk etnografi og språkvitskap frå Universitetet i Helsingfors. Deretter jobba han for det finske informasjonskontoret på 1960-talet. Sidan vart han redaktør for magasinet Sápmelaš, der han kom med i redaksjonen i 1967. Seinare vart han lektor ved Helsingfors universitet, forskar ved Nordisk institutt for samiske og finske språk, og også lektor i samisk forsking i Uleåborg. Han fekk ein æresdoktorgrad frå det humanistiske fakultetet ved Universitetet i Uleåborg i 1998.

Det viktigaste arbeidet hans er *Olbmot ovdal min* (Folk før oss). I 2017 gav han ut boka *Davvisámi báikenamat* (Nordsamiske stadnamn).

Han var far til professor Ante Aikio.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Samuli Aikio» frå Wikipedia på bokmål, den 10. september 2023.*

1. ↑  Valtonen, Taarna (8.12.2022). «Luobbal Sámmol Sámmol, Samuli Aikio 1937–2022». *Finnisch-Ugrische Forschungen (67)* (på engelsk). s. 229–232. doi:10.33339/fuf.122385.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Den samiske renessansemannen fyller 80 år. Artikkel hjå lumi.fi
* Om kvenske stadnamn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* CiNii

 |
**Bård Ludvig Thorheim** (fødd 15. oktober 1976) er ein byråkrat og politikar frå Bodø. Han representerer Nordland fylke og partiet Høgre på Stortinget sidan 2021.

Thorheim er utdanna i statsvitskap ved Universitetet i Oslo, og utdanna etterretningsoffiser ved Forsvarets skole i etterretnings- og sikkerhetstjeneste. Thorheim har vore tilsett i Forsvaret, Etterretningstenesta og utanrikstenesta. Frå 2005 arbeidde han etter tur ved ambassadane i Colombo og i Washington D.C. I 2015 fekk han stillinga som leiar av Utanriksdepartementet sitt operative senter og kriseberedskap for konsulære kriser. Elles i departementet har han særleg styrt med nordområdepolitikk, tryggjingspolitikk, Russland, Balkan og Midtausten.

Frå 2016 til 2019 var Thorheim politisk rådgjevar for utanriksminister Børge Brende og etterfylgjaren [[Ine Eriksen Søreide]9. Han har elles jobba ved eit senter under Nord-universitetet i Bodø. Ved stortingsvalet 2021 var Thorheim Høgre sin fyrstekandidat i Nordland, vald inn på Tinget med god margin. Han er medlem i Energi- og miljøkomiteen.

Kjelder
-------

* Stortinget.no

* *Denne artikkelen bygger på «Bård Ludvig Thorheim» frå Wikipedia på bokmål, den 30. september 2023.*
| **Georgijevsk Георгиевск** |
| --- |
| Horisonten til GeorgijevskHorisonten til Georgijevsk |
|  |
| Flagget til Georgijevsk | Byvåpenet til Georgijevsk |
| **Flagget til Georgijevsk** | **Byvåpenet til Georgijevsk** | 
 |
| Plassering |
| 

Georgijevsk is located in Russland

 |
| Styresmakter |
| Land |  Russland |
| Føderasjonssubjekt | Stavropol kraj |
| GrunnlagdBystatus | 17771786 |
| Borgarmeister | Viktor Gubanov |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  25 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008)   - folketettleik | 69 202   2 768,1 /km² |
| Koordinatar | 44°09′00″N 43°28′00″E﻿Koordinatar: 44°09′00″N 43°28′00″E﻿ |
| Høgd over havet | 300 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 357820–357831 |
| Retningsnummer (tlf) | (+7)86551 |
| **Nettstad:** www.georgievsk.ru |

**Georgijevsk** (russisk Гео́ргиевск) er ein by i Stavropol kraj i Russland med om lag 70 000 innbyggjarar. Han ligg ved elva Podkumok, ei sideelv til Kuma, rundt 150 km søraust for Stavropol.

Historie
--------

Busetnaden vart grunnlagt i september 1777 som St. Georg festning langs forsvarslinja Azov-Mozdok. I 1783 vart Georgijevsk-traktaten mellom Det russiske imperiet og Georgia underteikna her. Han fekk bystatus i 1786 og voks så kraftig. Etter 1802 vart han senter i eit kaukasisk gubernija. Tidleg på 1800-talet var byen òg eit handelssenter, men frå 1822 vart byen mindre viktig.

Etter 1868 var Georgijevsk ein liten by i Tersk gubernija. I 1875,vart det bygd ein jernbanestasjon seks kilometer unna i Nezlobnaja. Dette førte til at byen igjen starta å vekse. I 1894 vart det første jernverket i byen grunnlagd. Dette var starten på ArZiL, den største verksemda i byen. I 1900 vart det oppretta eit slaktehus og ei oljemølle. I 1920-åra vart Georgijevsk det største industri- og handelssenteret i Predkavkazie, den sentrale delen av Nord-Kaukasus.

Under den andre verdskrigen var byen okkupert av tyskarane frå 9. august 1942 til 10. januar 1943. Etter krigen vart Georgijevsk det største senteret for maskinbygging i Stavropol kraj.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Georgiyevsk» frå Wikipedia på engelsk, den 11. januar 2009.*


| * v
* d
* e
Byar i Stavropol kraj |
| --- |
| Administrativt senter: Stavropol |
| Våpenskjoldet til Stavropol kraj | Blagodarnyj · Budjonnovsk · Georgijevsk · Ipatovo · Izobilnyj · Jessentuki · Kislovodsk · Lermontov · Mikhajlovsk · Mineralnyje Vody · Neftekumsk · Nevinnomyssk · Novoaleksandrovsk · Novopavlovsk · Pjatigorsk · Svetlograd · Zelenokumsk · Zjeleznovodsk | Flagget til Stavropol kraj |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Liu Shiying** (fødd 24. september 1993) er ein kinesisk friidrettsutøver som tevlar i spjutkasting. I 2021 vart ho olympisk meister i øvinga, to år etter ho vann sølvmedaljen i verdsmeisterskapen 2019.

Karriere
--------

Liu vann i 2015 gullmedaljen i asiameisterskapen i Wuhan med 61,33 m. Året etter rauk ho ut i kvalifiseringa under Sommar-OL i Rio de Janeiro. Etter ein åttandeplass i London-VM 2017, kasta ho 66,09 m då ho i 2018 sigra ved asialeikane i Jakarta og viste landskvinna Lü Huihui til andreplass. I VM i friidrett 2019 i Doha tok Liu sølvmedaljen med eit kast på 65,88 m, australske Kelsey-Lee Barber vann tevlinga. Høgdepunktet kom då Liu med eit bestekast på 66,34 meter sikra seg den olympiske gullmedaljen i Tokyo sommaren 2021. Sidan enda ho på fjerdeplass i VM i friidrett 2022, og på sjetteplass i VM i friidrett 2023.

Kjelder
-------

* World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Liu Shiying» frå Wikipedia på tysk, den 10. september 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Elizabeth «Betty» Cuthbert** (20. april 1938–6. august 2017) var ein australsk sprintar som vann fire olympiske gullmedaljar, den einaste som har vunne gull i både 100 meter, 200 meter og 400 meter sprint. Cuthbert sette heile 18 verdsrekordar i sprint i løpet av karrieren sin.

Under Sommar-OL 1956 i Melbourne sprang 18 år gamle Cuthbert seg inn til tre olympiske gullmedaljar: 100 meter, 200 meter og 4 x 100 meter stafett.  Dette var den første store internasjonale meisterskapen ho deltok i.

I 1958 sette Cuthbert to nye verdsrekordar. Ho deltok også i Sommar-OL 1960 men grunna skade rauk ho ut or forsøksheat til 100 meter. To år seinare var ho med på å vinne gullmedalje for det australske kvinnelaget i sprintstafett i samveldeleikane i Perth. Derifrå konsentrerte ho seg om distansen 400 meter. Sommar-OL 1964 i Tokyo var dei fyrste olympiske leikane der 400 meter sprint var med i programmet. Her vann Cuthbert sin fjerde olympiske gullmedalje ved å slå britiske Ann Packer med to tidelar. Etter Tokyo-leikane la ho opp.

Betty Cuthbert budde i Vest-Australia, der ho siste åra leid av sjukdommen multippel sklerose.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Betty Cuthbert» frå Wikipedia på engelsk, den 17. juni 2015.*

Fotnote
-------

1. ↑   Bryhn, Rolf. (2009, 14. februar). Betty Cuthbert. I Store norske leksikon. Henta 17. juni 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)
* Discogs (artist)

 |
**Carl Johan Michelet** (25. juli 1826–30. januar 1902) var ein norsk jurist, embetsmann og politikar, medlem av Høgre.

Michelet var fødd på Blaker skanse i Aurskog, der faren hans var offiser. Sjølv vart han student 1843 og tok juridisk embetseksamen 1849. Sidan var han i sju år advokatfullmektig, før han frå 1856 var overrettssakførar i Kristiania. Han var politimeister i Kristiania 1863-70, gjekk av etter ein strid med stiftamtmann Arntzen. Politimeister på ny 1877-82. I 1882 vart han utnemnd til amtmann for Jarlsberg og Larviks amt, eit embete han styrte til han døydde.

Michelet var med i formannskapet i Kristiania frå 1862, ordførar 1866-68. Sidan var han medlem av bystyret fram til 1882. Han var medlem av dei kongelege kommisjonar om politiet i Kristiania 1864, og to år seinare om dei kommunale oppgåvene i hovudstaden.

Michelet var stortingsmann for Jarlsberg og Larvik amt i 1886-91 og 1895-1901. I si fyrste periode, 1886-88, var han medlem av konstitusjonskomiteen, 1888 formann. Han var formann i landbrukskomiteen 1891-93 og i næringskomiteen frå 1895 til 1901. Perioden 1895-97 var han elles medlem av Lagtinget, medlem av valkomiteen 1895-1901. Grunna sjukdom var han permittert frå Stortinget frå 12. april 1898 og resten av valperioden. Han møtte på ny i 1901, vart atter permittert den 20. november.

Michelet vart tildelt ei rekke ordenar, mellom anna storkors av St. Olavs Orden i 1901. Han døydde vinteren 1902 i Kristiania.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Johnsen, Oscar Albert: *Sem og Slagen. En bygdebok*, Tønsberg, 1945–48

Litteratur
----------

* S. H. Finne-Grønn: Slegten Michelet. 1919

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
**Verdsmeisterskapen i handball 2009 for menn** vart avvikla i dagane frå 16. januar til 1. februar 2009 i Kroatia. Til saman 24 land deltok i turneringa. Frankrike vart verdsmeister for tredje gong, etter å ha vunne med 24 mot 19 over vertslandet.

### Arrangement

Deltakarlanda vart delt i 8 grupper á 4 lag. Dei to beste i gruppene gjekk vidare til mellomspelet, beståande av 4 grupper á 4 lag. Vinnarane i desse gruppene avanserte til kvartfinale, der dei enkelte laga møtte eit av dei toar-plasserte laga frå mellomspelet. Vinnarane av kvartfinalekampane avanserte til semifinale. Sigerherrane i dei to semifinalane møttest til finalekamp, etter at taparlaga frå semifinalane hadde gjort opp om bronseplassen i turneringa.

### Finalen

Ved pause i finalen leia heimelaget 12–11. I løpet av den andre omgangen tok Frankrike kontroll på kampen og sigra til sist med fem mål, 24 mot 19. Michaël Guigou vart toppskårar med sine 10 nettkjenningar, sju av dei på straffekast. Elles skåra Daniel Narcisse 6 mål, medan Nikola Karabatić, Luc Abalo, Jérôme Fernandez og Cédric Sorhaindo, alle skåra 2 mål. Målvakter: Thierry Omeyer og Daouda Karaboué.

Ivan Čupić skåra flest mål for Kroatia, 6 i talet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Handball-Weltmeisterschaft der Männer 2009» frå Wikipedia på tysk, den 17. oktober 2023.*
**Celine Brun-Lie** (fødd 18. mars 1988) er ein norsk tidlegare langrennsløpar som frå Oslo, medlem i Idrettslaget Njård.

Aktiv
-----

Brun-Lie vann tre gullmedaljar i junior-NM og var med på det norske laget som vnn stafetten under junior-VM i 2007. Den 14. desember 2008 fekk ho si første pallplassering i verdscupen, då ho vart nummer to bak Petra Majdic, men før Marit Bjørgen på sprinten i Davos.. Ho tok sitt einaste NM-gull då ho sigra på sprinten under Ski-NM 2009, framom Maiken Caspersen Falla og Marit Bjørgen.

Brun-Lie tok seg til finalen under dei olympiske vinterleikane i Vancouver 2010, der ho enda på sjetteplassen.
Ho la opp etter 2015-sesongen.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 2008: Nr 4 på sprinten i Trondheim
* Ski-NM 2009: Gullmedalje i sprint på Gjøvik
* Ski-NM 2010: Nr 6 på 30 km på Tolga
* Ski-NM 2011:
* Ski-NM 2012:
* Ski-NM 2013:
* Ski-NM 2014:
* Ski-NM 2015:

Kjelder
-------

1. ↑  «Bjørgen på pallen». tv2sporten.no. 14. desember 2008. Henta 15. desember 2008.
| **Verkhojansk Верхоянск** |
| --- |
| Horisonten tilHorisonten til  |
|  |
| Byvåpenet til Verkhojansk |
| **Byvåpenet til Verkhojansk** | 
 |
| Plassering |
| 

Verkhojansk is located in Russland

 |
| Styresmakter |
| Land |  Russland |
| Føderasjonssubjekt | Sakha |
| GrunnlagdBystatus | 16381817 |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008) | 1 269 |
| Koordinatar | 67°33′″N 133°23′″E﻿Koordinatar: 67°33′″N 133°23′″E﻿ |
| Høgd over havet | 127 moh |
| Tidssone- Ved sommartid | VLAT (UTC+10)VLAST (UTC+11) |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 678530 |
| Retningsnummer (tlf) | +7 41165 |

**Verkhojansk** (russisk Верхоя́нск) er ein by i Republikken Sakha i Russland med om lag 1300 innbyggjarar. Han ligg ved elva Jana, nær polarsirkelen, rundt 650 km nord-nordaust for Jakutsk. Byen er dermed den tredje minste byen i Russland med berre Magas og Tsjekalin bak seg.

Historie
--------

Ein kosakk-busetnad vart grunnlagt i 1638, 90 km sørvest for dagens by. I 1775 vart han flytta til venstre bredda av elva Jana, for å gjere skatteinnkrevinga lettare. Han fekk bystatus i 1817. Mellom 1860-talet og 1917 vart byen nytta som ein politisk eksilstad.

Næringsliv og transport
-----------------------

Verkhojansk har ei elvehamn, ein flyplass, eit depot for pels og er senter for eit reindriftsområde.

Klima
-----

Klimadiagram for Verkhojansk (tysk tekst)
Verkhojansk er hovudsakleg kjent for dei særs låge vintertemperaturane, med ein normaltemperatur i januar på -50 °C. Byen ligg på det kaldaste området på den nordlege halvkula (òg kjent som *Dødsringen til Stalin*) og vert saman med Ojmjakon rekna som den nordlege kuldepolen. Den lågaste temperaturen som er registrert her er -67,8 °C i 1892. Den høgaste temperaturen som er målt om sommaren er 39 °C, ein temperaturskilnad på 107 °C mellom høgaste og lågaste. I januar 2006 kom temperaturen særs nær rekorden då det vart målt -66,7 °C. I dette området vert det danna temperaturinversjonar kvar vinteren, der temperaturen stig med høgda. 

Verkhojansk får lite nedbør med ein årleg nedbørsnormal på under 150 mm. Mesteparten kjem om sommaren og særs lite om vinteren, noko som er typisk for mange busetnader med kontinentalklima.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Verkhojansk» frå Wikipedia på bokmål, den 23. januar 2009.*


| * v
* d
* e
Byar i Sakha |
| --- |
| Hovudstad: Jakutsk |
| Våpenskjoldet til Sakha | Aldan · Lensk · Mirnyj · Nerjungri · Nijurba · Oljokminsk · Pokrovsk · Srednekolymsk · Tommot · Udatsjnij · Verkhojansk · Viljujsk | Flagget til Sakha |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Nina Kennedy** (fødd 5. april 1997) er ein australsk friidrettsutøvar som i 2023 vart verdsmeister i stavhopp under VM i friidrett 2023 i Budapest, då ho og Katie Moon frå USA vart samde om å dele fyrsteplassen.

Karriere
--------

Våren 2021 sette Kennedy personleg rekord med 4,82 meter, men ho var langt unna å kvalifisere seg til OL-finalen i Tokyo. Eitt år seinare vann ho bronsemedaljen i stav-tevlinga med eit hopp på 4,80 m då VM i friidrett 2022 vart avvikla i Eugene. Under verdsmeisterskapen i Budapest i august 2023 gjekk ho og Katie Moon over 4,90 meter i tredje forsøk, begge hadde i tillegg eit riv på lågare høgder. Etter både Kennedy og Moon hadde rive tre gongar på 4,95 m, vart dei samde om å avslutte tevlinga og sikra seg slik kvar si gullmedalje. Sju dagar etter VM-finalen, 30. august 2023, forbetra Kennedy sin australske rekord til 4,91 meter då ho sigra i eit DL-stemne i Zürich.

Kjelder
-------

* World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «Nina Kennedy» frå Wikipedia på engelsk, den 11. september 2023.*
**Taliban** (pasjto طالبان‎ ṭālibān 'studentar') er ei islamistisk gruppering som oppstod i Pakistan og Afghanistan på 1990-talet. Gruppa er kjend for å ha hatt makta i Afghanistan frå 1996 til 2001, og for å stå bak ei rekkje åtak mot militære og sivile. Taliban er hovudsakleg støtta av pasjtunarar som følgjer ein fundamentalistisk type av sunniislam.

Historie
--------

Rørsla oppstod i Nord-Pakistan på 1990-talet, etter at sovjetiske troppar trekte seg ut av Afghanistan og landet braut ut i borgarkrig. Ein held føre at Taliban oppstod ved pakistanske koranskular som hadde støtte frå Saudi-Arabia, kjend for å støtta ei intolerant linje innan sunniislam. Leiaren for Taliban i Pakistan er rekna for å vera mulla Muhammed Omar.

Frå hausten 1994 gjorde dei seg merka i Afghanistan. Etter å ha etablert seg sørvest i landet tok dei kontroll over Herat-provinsen i september 1995 og hovudstaden Kabul i 1996. I 1998 hadde dei herredøme over rundt 90 % av landet.

Taliban-medlem slår ei kvinne som gjekk utan burka offentleg. Filma i løynd av RAWA i Kabul i 2001.
Taliban hadde som mål å innføra fred, tryggleik og sin versjon av sjaria i landet. I førstninga var dei velkomne blant lokalbefolkninga, nettopp ved å gjera område trygge for handel og ferdsel. Dei innførte også ei rekkje reglar og straffer som blei sterkt kritiserte, til dømes påbod om å ha skjegg for menn og å dekka seg til med burka for kvinner; forbod mot musikk, film og fjernsyn, amputasjonar som straff for tjuveri og steining for drap og utruskap.

Etter terroråtaka i USA 11. september 2001 blei Taliban skulda for å gje ly til terrorgruppa al-Qaida. Afghanistan blei invadert av USA og ei rekkje allierte, og Taliban-regimet blei styrta. Sidan har amerikanske styrkar drive klappjakt på talibanleiarar, samtidig som fleire grupper tilknytte Taliban har vakse fram i Afghanistan og Pakistan. I åra som har følgd har talibantilknytte grupper hatt årlege «våroffensivar» retta mot diplomatiske og militære mål og mot afghanske sivile. Forsøk frå den afghanske regjeringa på å forhandla fram fred med Taliban har ikkje ført fram.

I Pakistan skal Tehrik Taliban Pakistan (TTP), leia av Hakimullah Mehsud, ha stått bak ei rekkje sjølvmordsåtak og andre åtak. Ubekrefta rykte går også ut på at mullah Omar og andre leiarar skal ha slått seg ned i den pakistanske byen Quetta.

Den 14. august 2021 tok Taliban tilbake makta i Afghanistan etter at NATO-troppane trekte seg or landet.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6  Who are the Taliban?, bbc.co.uk (3 January 2012)
2. ↑  John Wendle, The Taliban spring offensive - civilians count the cost, guardian.co.uk (1 May 2013)
3. ↑  Emma Graham-Harrison, Julian Borger, Afghanistan peace deal: Taliban talks hit deadlock, guardian.co.uk (2. April 2013)
4. ↑  Eirik Veum. «Taliban har tatt Kabul: Hvordan kunne det skje så raskt?» (på norsk bokmål). NRK. Henta 11. september 2023.
5. ↑  «Talibans lynkrig for makten i Afghanistan» (på norsk bokmål). NRK. Henta 11. september 2023.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Taliban**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* BBC Things

 |
*Die Musikstunde*
**Emil Brack** (8. desember 1860–5. november 1905) var ein tysk sjangermålar som dreiv med oljemåling og akvarell.

Emil Brack var fødd i Naumburg. Han studerte frå 1878 til 1883 ved Preußischen Akademie der Künste i Berlin under Paul Thumann, Otto Knille og Ernst Hildebrand. Frå 24. oktober 1883 fortsette han studia ved Königlichen Akademie der Künste München under Wilhelm Lindenschmit den yngre. Deretter var han ved Académie Julian i Paris i 1885. Han drog også på studiereiser til Danmark og Italia.

Tilbake i Tyskland verka han i Berlin frå 1886 og i München frå 1891. Han vigde seg til sjangermåleri med scener frå rokokko- og empiremiljø. Verka hans var særs omtykte, og reproduksjonar av rundt 50 av bilda hans var tilgjengelege frå Kunstverlag Franz Hanfstaengl.

Han var medlem av kunstnarkooperativet i München, Münchner Künstlergenossenschaft.

Litteratur
----------

* Otto Weigmann: Brack, Emil. In: Ulrich Thieme, Felix Becker (Hrsg.): Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. Begründet von Ulrich Thieme und Felix Becker. Band 4: Bida–Brevoort. Wilhelm Engelmann, Leipzig 1910, S. 303 (Textarchiv – Internet Archive).
* Brack, Emil. In: Allgemeines Künstlerlexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker (AKL). Band 13, Saur, München u. a. 1996, ISBN 3-598-22753-1, S. 513.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Matrikelbuch München
|  |
| --- |
| **Gulerle** |
| Vaksen fugl av nominatforma flavaVaksen fugl av nominatforma *flava* |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av gulerle Utbreiinga av gulerle |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Erlefamilien Motacillidae |
| **Slekt:** | Erler *Motacilla* |
| **Art:** | **Gulerle** *M. flava* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Motacilla flava***Linnaeus, 1758 |

**Gulerle** er ein fugleart i erlefamilien.

Utsjånad
--------

Gulerla er på form ganske lik linerla, og som andre erler vippar ho på den lange stjerten. Denne er likevel litt kortare enn på dei andre europeiske artane i slekta. Den vaksne fuglen har i store trekk ei olivenfarga oversida og gul underside og har elles mykje gult i drakta. Ryggen, kantane på svingfjørene, underkroppen og stjertdekkfjørene på undersida er gule. Styrefjørene er svarte og svingfjørene olivenfarga. Hoa har mattare fargar og ryggen er meir grå enn på hannen. På hausten vert hannen mørkare i drakta. Fuglen si totallengd er 17 cm, vengespennet 23–27 cm. Hovudteikningane på hekkande hannar er ulik på dei ulike underartane.

Utbreiing
---------

Arten er utbreidd over det meste av palearktis og i Alaska.

Førekomst i Noreg
-----------------

Det er kjent tre underartar av gulerle i Noreg. *Såerla* er langt den vanlegaste. Denne hekkar i indre og høgareliggande trakter på Austlandet, i Trøndelag og i Nord-Noreg, og helst i bjørkebeltet til fjells. Ho finst også i barskogområde nordpå og dessutan i høgareliggande, open barskog, ofte i myrlende, både i Trøndelag og på Austlandet. På det meste av Vestlandet er såerla fråverande. *Sørleg gulerle* og *engelsk gulerle* har heilt andre krav til leveområde enn såerla, og finst i ein kystnær bestand hovudsakleg frå Østfold til Rogaland. Dei fleste av desse fuglane finst frå Lista til Jæren, dessutan har ytre delar av Østfold ein livskraftig bestand av sørleg gulerle. Begge underartane trivst i ope landskap, gjerne dyrka mark og beiteområde nær våtmarker. Dei krev også småbusker, gjerde og liknande ved reiret. Dessutan vil desse gulerlene ofte ha ope vatn nær hekkeområdet, gjerne stiltflytande elvar.

Hekking
-------

Gulerlene kjem til Noreg i mai. Hoa legg 4-8 egg i eit reir som er gøymd i ei grastue. I sør vert egga, som er spraglete i mønsteret, lagde i månadsskiftet mai-juni, til fjells og i Nord-Noreg midt i juni. Rugetida er 11-13 døgn, og ungane ligg i reiret om lag like lang tid etter klekkinga. Dei kan flyge når dei er 16-17 døgn gamle, og foreldra matar dei lenge etter at dei har drege frå reiret.

Føde
----

Fuglane et i hovudsak insekt.

Trekktilhøve
------------

Gulerla er ein utprega trekkfugl som flyg frå landet om hausten, oftast i september. Arten overvintrar hovudsakleg i grasområde og på savannen i tropisk Afrika.

Kjelder
-------

* Norsk fugleatlas, 1994.
* *«Gulärla» frå Wikipedia på svensk*
Namnetrekket til pianisten Emil Liebling.
Namnetrekket til forfattaren og teiknaren Emil Ferris.
**Emil** er eit mannsnamn med opphav i det latinske slektsnamnet *Aemilius*, som eigentleg tyder *rival*. Ein fransk variant er **Émile**. Det er i slekt med kvinnenamna Emilie og Emilia.

Emil har namnedag 23. januar i Noreg, 30. august i Finland og 14. november i Sverige.

Kjende namneberarar
-------------------

* Emil Stang d.e. (1834–1912), norsk jurist og politikar
* Émile Waldteufel (1837–1915), fransk komponist
* Émile Zola (1840–1972), fransk forfattar
* Émile Durkheim (1858–1917), fransk vitskapsmann
* Emil Stang d.y. (1882–1964), norsk jurist og politikar
* Emil Boyson (1897–1979), norsk forfattar
* Emil Nikolaisen (f. 1977), norsk musikar
* Emil Hegle Svendsen (f. 1987), norsk skiskyttar

I kulturen
----------

Den mest kjende namneberaren i dag er likevel truleg Astrid Lindgren sin oppdikta rakkarunge, Emil i Lønneberget, som stadig måtte høyra eit sint «Eeeeemil!» frå far sin når han hadde gjort eit peik.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Emil**

* Søk etter norsk namnestatistikk for Emil hjå Statistisk Sentralbyrå


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Steve Jobs på MacWorld SF 2005.
**Steven Paul Jobs** (fødd 24. februar 1955 i San Francisco, død 5. oktober 2011 i California) var ein amerikansk dataentreprenør og oppfinnar. Han var administrerande direktør for Apple Computer og administrerande direktør/styreleiar for Pixar Animation Studios.

Jobs er mest kjend for å ha grunnlagt (saman med Steve Wozniak) Apple Computer. Han er òg rekna som ein av dei store pionerane innan dataindustrien, og var den fyrste til å sjå det kommersielle potensialet i det grafiske brukargrensesnittet og musa, noko som førte til at Apple Computer hadde stor suksess med datamaskina Apple Macintosh.

Tidleg liv
----------

Jobs vart adoptert av Paul og Clara Jobs etter fødselen, og voks opp i California. Den biologiske systera hans er forfattaren Mona Simpson. Etter å ha droppa ut av Reed College i Portland, Oregon reiste han attende til California i 1974, der han møtte Steve Wozniak. Saman byrja dei å arbeida hjå Atari.

Apple
-----

I 1976, då Jobs var 21 og Wozniak var 26 skipa dei Apple Computer i garasjen til familien Jobs. Det fyrste produktet deira var den personlege datamaskina Apple I. I 1977 lanserte Apple oppfølgjaren, Apple II. Det vart ein stor suksess og gjorde Apple til ein viktig aktør i den veksande databransjen. I 1980 vart Apple børsnotert, og både Jobs og Wozniak vart mangemillionærar.

I 1983 henta Apple inn John Sculley til å ta over som leiar etter Jobs. Sculley, som kom frå Pepsi-Cola, kom frå starten godt overeins med Jobs, men i 1985 slutta ein maktkamp mellom dei to med at Jobs forlet selskapet. I mellomtida, i 1984, hadde Apple introdusert den støre suksessen sin, den personlege datamaskina Macintosh.

Etter å ha forlate Apple drog Jobs på ein lang ferie til Italia, før han skipa dataselskapet NeXT Computer. I 1996 vart NeXt kjøpt opp av Apple, og i 1997 vart Jobs leiar for Apple att, etter at den administrerande direktøren, Gil Amelio, hadde fått sparken av styret.

Pixar
-----

I 1986 kjøpte Jobs data-animasjons-avdelinga i Lucasfilm for ti millionar dollar og han førte vidare under namnet Pixar. Då Pixar vart børsnotert etter suksessfilmen Toy Story, vart Jobs dollarmilliardær.

Privatliv
---------

Jobs gifte seg med Laurene Powell 18. mars 1991, og dei har tre born saman. Han har òg ei dotter frå eit tidlegare forhold.

31. juli 2004 vart Jobs operert for kreft. Han døydde 5. oktober 2011 etter ein lang kamp mot ein sjeldan kreftsjukdom, samt andre helseproblem. Han blei 56 år gamal. Kort tid etter at det vart kjend at han var død, strøymte mange til nærmaste Apple-butikk for å leggja ned blomar eller minnast Apple-pionéren på andre måtar.

Kjelder
-------

1. ↑  Aftenposten, 06.10.11: - Han forandret livet mitt

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Steve Jobs**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Parelius Meyer Mentsen** (1. oktober 1902–22. april 1985) var ein norsk fagforeiningsmann frå Ballangen. Han var leiar for Landsorganisasjonen i Noreg i perioden 1965 til 1969.

Mentsen var bygningsmann og vart med tida formann og oppsynsmann i faget. Frå 1936 var han sekretær for samorganisasjonen i Finnmark. Under 2. verdskrigen deltok han i illegalt arbeid og vart arrestert ein gong, men sleppt fri etter kort tid.

I 1946 fekk Mentsen stilling som LO-sekretær ved hovudkontoret i Oslo. Fire år seinare vart han vald til nestformann i LO, ein posisjon han hadde til han tok over som øvste leiar i Landsorganisasjonen i 1965, og styrte organisasjonen i fire år.

Gjennom sine år i LO-leiinga var han mellom anna medlem i Rikslønnsnemnda, i rådet for Distriktenes utbyggingsfond og Statens likelønnsråd. Han var elles styremedlem i Arbeiderbladet, Folk og Forsvar og Sydvaranger Gruve.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Parelius Mentsen» frå Wikipedia på bokmål, den 22. mars 2016.*


| * v
* d
* e
LO-leiarar |
| --- |
| Hans G. Jensen (1899–1900)  • Dines Jensen (1900–01)  • Adolf Pedersen (1901–04)  • Joh. Johansen (1904–05)  • Adolf Pedersen (1905–06)  • Ole O. Lian (1906–25)  • Halvard Olsen (1925–34)  • Olav Hindahl (1934–39)  • Konrad Nordahl (1939–65)  • Parelius Mentsen (1965–69)  • Tor Aspengren (1969–77)  • Tor Halvorsen (1977–87)  • Leif Haraldseth (1987–89)  • Yngve Hågensen (1989–2001)  • Gerd-Liv Valla (2001–07)  • Roar Flåthen (2007–13)  • Gerd Kristiansen (2013–17)  • Hans-Christian Gabrielsen (2017–21)  • Peggy Hessen Følsvik (2021– ) |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
|  |
| --- |
| **Pigghaleseglar** |
|  |

**Pigghaleseglar** (*Hirundapus caudacutus*) er ein stor medlem av seglarfamilien i Asia og Oseania.

Skildring
---------

Pigghaleseglar er ein stor seglar prega av ein kort rektangulær hale, lange venger med blå glans som falmar til grønt, og ein karakteristisk kvit strupe, panne og undergump. Kroppslengda er 19-21 cm. Ungfuglar har variabelt med kvitt, medan vaksne har ein brei kvit strupeflekk. Hekkinga skjer i hòle tre, og arten lever av ulike insekt. Dette er ein langdistansetrekkfugl, med ein hovudpopulasjon som hekkar frå Sibir til Japan og overvintrar i Ny-Guinea og Australia. Ein annan populasjonen i Himalaya kan migrere til Søraust-Asia. Det er rapportert om streiffuglar i Europa, Alaska, Macquarieøya og Seychellane. Det er gjort to observasjoner i Noreg: I Bardu i 1968 og eit individ ved Lista fyrstasjon i 1995.

IUCN klassifiserer arten som livskraftig, LC, men nedgang har vorte notert i Japan og Victoria i Australia, knytt til øydelegging av habitat. Arten har møtt utfordringar på grunn av øydelegginga av sibirske skogar der han hekkar. Pigghaleseglarar er rikeleg i nokre australske område om vinteren, og dannar store flokkar. Moglegheita for å overvintre så langt nord som Thailand og ein nyleg observasjon i Myanmar hintar om potensielle endringar i utbreiingsområdet.

Kjelder
-------

* Chantler, P. og G. M. Kirwan (2020). *White-throated Needletail (Hirundapus caudacutus), version 1.0*. I Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, og E. de Juana, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.

Referansar

1. ↑  Torkild Jensen og Alf Tore Mjøs. «Fugleåret 1995 Supplement nr. 2 (1998) - Sjeldne fugler i Norge i 1995» (PDF). *Vår Fuglefauna*: 15. Henta 12. november 2023.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pigghaleseglar**
**Aker Brygge** er eit bustad- og kontorstrok med eit kjøpesenter i Oslo. Området ligg ved Indre Oslofjord i nærleiken av Rådhuset, på det tidlegare verftsområdet i Vika der Akers mekaniske Verksted AS låg til verksemda vart lagt ned i 1982. Utbygginga av Aker Brygge vart gjennomført i fire steg, der første byggjesteget stod ferdig i 1986 og det fjerde og siste byggjesteget stod ferdig i 1998. Men området har seinare vorte endra og ombygd monaleg. Heile eigedomsmassen er på 260 000 m2.

Området slik det såg ut då det var skipsverft her. Tørrdokken som det ligg eit skip i heilt nede til venstre på biletet, ligg her enno som ein kil inn i området, og skil Aker Brygge frå Tjuvholmen.
Området består av eit kjøpesenter med butikkar og restaurantar, konferanselokale, kontorlokale og leilegheiter. I tillegg finst det ei småbåthamn. Ferjeterminalen for passasjerbåtane til Nesodden og i ruta til Vollen/Slemmestad ligg dels på Aker Brygge, dels på Rådhusplassen, men vert vanlegvis sagt å liggje på Aker Brygge.

Tjuvholmen, eit gamalt kaiområde som likeeins er utbygd med kontor- og bustadblokker, og dessutan eit kunstmuseum og anna, ligg i tilknyting til Aker Brygge, skild frå Aker Brygge med den gamle tørrdokken på skipsvertet. Tørrdokken er no permanent vassfylt, som ein liten skipsforma kil inn mellom bygningane, og med eit par gangbruer over. 

Aker Brygge. Til venstre på fotografiet er Tjuvholmen under utbygging.Foto: Bjørn Erik Pedersen

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Aker Brygge**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
Gammal bensinpumpe for Texaco i Florida.
**Texaco** (kort for *Texas Company*) er eit amerikansk petroleumsmerke. Det var eit sjølvstendig oljeselskap fram til 2001, då det fusjonerte med Chevron. Symbolet til selskapet er ei raud eller kvit Texas-stjerne med ein T inni. 

Selskapet blei grunnlagd i 1901 som Texas Fuel Company etter oljefunn i Spindletop ved Beaumont i Texas. I 1905 byrja det operera i Belgia som Continental Petroleum Company. Gjennom fleire tiår kjøpte det opp fleire andre oljeselskap i ulike land, og stod bak ei rekkje bensinstasjonar. Merket er velkjend i USA, Latin-Amerika og Vest-Afrika og noko mindre i Europa.

Texcaco fusjonerte med Chevron i 2001 og danna selskapet ChevronTexaco. I 2005 blei namnet endra til Chevron igjen, med Texaco som eit merke. I juli 2010 blei Texaco-merket fjerna frå over 1 100 bensinstasjonar i dei midatlantiske statane av USA – Delaware, Indiana, Kentucky, Nord-Carolina, New Jersey, Maryland, Ohio, Pennsylvania, Sør-Carolina, Virginia, Vest-Virginia, Washington D.C. og delar av Tennessee.

I 1995 fusjonerte dei norske og danske Texaco-delane med Norsk Hydro under namnet HydroTexaco, seinare YX energi. Dette selskapet blei selt i 2007 til Reitangruppen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen inneheld stoff frå «Texaco» frå Wikipedia på engelsk, den 9. mars 2011.*
* *Denne artikkelen inneheld stoff frå «Chevron Corporation» frå Wikipedia på engelsk, den 9. mars 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Texaco**
Tidleg sommar i fjellkjeda mellom Valdres og Hallingdal.
Norsk geografi er dominert av store **fjellkjeder** med dalar og fjordar innimellom. Mindre enn 10 % av arealet i landet er dyrkbart og resten er fjellkledd. Isbrear er den største årsaka til erosjonen, så terrenget i norske fjell består av fjelltoppar med platå og innsjøar. Desse områda har rikt og variert plante- og dyreliv. 

Høgda for tregrensa vert gradvis lågare jo lenger nord ein kjem. Nord i Finnmark er tregrensa ved havnivå. Tregrensa er òg lågare ved kysten og høgare i dei austlege fjellområda. 

Fjellkjedene dannar òg dei fleste grensene mellom fylka i Noreg. Dei går typisk frå nord til sør. Fleire av fjellkjedene har hatt veg- og jernbaneovergangar i lange tider. Enkelte av dei er av nyare dato og mange vert stengd om vinteren. 

Valdresflye
Dei norske fjella er ein av dei mest populære rekreasjonsområda i Noreg, både om sommaren og om vinteren. Hytter og turstiar vert handsama av Den norske turistforening. Hyttene ligg gjerne med slike avstandar at ein kan gå til fots eller på ski i vekevis frå hytte til hytte. 

Fil:Trollheimen1 july2005.jpgTrollheimen i juli 2005. Fjellet ein ser er Trollhetta.

Sjå òg
------

* Norske fjell
* Dei skandinaviske fjella
* Den kaledonske fjellkjeda
* Norsk geologi

Bakgrunnsstoff
--------------

* www.scandinavianmountains.com — James Baxter si nettside om norske fjell over 2000 m.
* www.mountainhiking.org.uk — Anthony Dyer si nettside om dei varierte norske fjella.
* www.westcoastpeaks.com — Arnt Flatmo si bilettside frå klatring i norske fjell.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fjellkjeder i Noreg» frå Wikipedia på engelsk, den 21. april 2008.*
**Pástra** (gresk Πάστρα) er eit fjell på grensa mellom periferieiningane Attikí og Viotía. Det er ein del av fjellkjeda Kitherónas og den høgaste toppen heiter Koúrteza (Κούρτεζα) eller Tsoúka (Τσούκα) og er på 1 025 moh. 

Av planteliv på fjellet finn ein kratt, steineik, nåletre og jordbærtre. Av dyr finn ein mellom anna harar, revar, svarttrost og raud rapphøne.

Historie
--------

Det låg fleire busetnadar rundt Pasta i antikken, som Oinoi (Οινόη), Eleftherai (Ελευθεραί), Erythrai (Ερυθραί) og Ysiai (Υσιαί). Fleire festningsverk vart bygd i fjellsida frå rundt 400 fvt. til moderne tider. 

I desember 1997 styrta eit fly på Pastra då det skulle lande på flybasen i Tanágra.

Religiøse bygg
--------------

På Pastra ligg klosteret Profítis Ilías (Προφήτης Ηλίας) og kyrkjene Ájos Dimítrios (Άγιος Δημήτριος), Ájos Athanásios, (Άγιος Αθανάσιος), Ajía Marína (Αγία Μαρίνα), Ajía Triáda (Αγία Τριάδα) og Ájos Jeórjos (Άγιος Γεώργιος).

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Pastra (mountain) frå Engelsk Wikipedia .*
**Olaf Rye** (Ole) (16. november 1791–6. juli 1849) var ein dansk-norsk krigshelt og offiser frå mellom anna Treårskrigen om Slesvig-Holsten. Rye fall ved Fredericia i Danmark. 

Rye vart fødd i Bø i Telemark, men kom tidleg i dansk krigsteneste. 

Den danske KFOR-leiren **Camp Olaf Rye** i Kosovo er oppkalla etter han.

Olaf Ryes plass på Grünerløkka i Oslo er oppkalla etter han.

Rye er gravlagd på Garnisonskirkegården i København.

Den danske diktaren Bernhard Severin Ingemann skreiv eit dikt som står på gravmonumentet:

FØDT I NORGE DEN 16 DE NOVEMBER 1791
HØJSIND OG RETSIND
BAR HAN I BRYSTET
OG UNDER GRAAHAAR
KÆMPERNES KRAFT
DROG HAN TILBAGE,
VAR DET MED HÆDER -
STORMED HAN FREMAD,
VAR DET TIL SEIR
FREDERICIA DEN 6. JULI 1849
DANSKERNES HØVDING
KRIGERNES FADER
FOER OVER SPRÆNGTE
SKANDSER I KAMPEN-
LØSENET VAR: FREMAD!
SEIER MED GUD!
JUBLENDE FULGTE
KRIGERNE HELTEN
SEIRENDE SAAE HAN
DØDEN I ØIET
MÆGTIG MED SEIREN
AANDEN FIK VINGER -
ALDRIG SKAL DANSKE
GLEMME HANS NAVN!

Bakgrunnsstoff
--------------

* Dansk Biografisk Leksikon
* Dansk side om Rye Arkivert 2005-03-10 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* LIBRIS

 |