Med **analogi** meiner ein **i språkvitskapen** det at ei språkleg ovring blir endra etter mønster av ei anna språkleg ovring.

Etymologi og historie
---------------------

Ordet *analogi* kjem av klassisk gresk ἀναλογία f 'proporsjon, jamhøve', og det greske ordet blei sett om til latin med *prōportiō* f 'jamhøve, samsvar, proporsjon, analogi'. 

Ein framstiller ofte ein analogi formelt som eit samsvar mellom *a–b* og *c–d*, slik at tilhøvet mellom *a* og *b* er proporsjonalt med tilhøvet mellom *c* og *d*. Det romerske retorikklæraren Mārcus Fabius Quīntiliānus (35–96 e.Kr.) gjev dette dømet på ein analogi i læreboka *Īnstitūtiō Ōrātōria* V.XI.26:

* *Ut rēmiges sine gubernātōre, sic mīlites sine imperātōre nihil valēre.*
* 'Som roarar utan styrmann, slik er soldatar utan hærførar inkje verd.'

Her kan vi setje opp denne analogien: 

* Tilhøvet mellom (a) roarar og (b) styrmann er proporsjonalt med tilhøvet mellom (c) soldatar og (d) hærførar.

Å argumentere gjennom ein analogi er eit retorisk hjelpemiddel som har vore skildra sidan antikken.

Døme
----

### Frå morfologien

Eit døme frå morfologien har vi når fleirtalsformene av det norske substantivet SAU i mange dialektar har blitt endra frå *sauer, sauene* til *sauar, sauane*, etter det vanlegaste bøyingsmønsteret for norske substantiv med genuset maskulinum, eller når fleirtalsformene av det norske substantivet ELV i mange dialektar har blitt endra frå *elvar, elvane* til *elver, elvene*, etter det vanlegaste bøyingsmønsteret for norske substantiv med genuset femininum. Døme på substantiv som frå gamalt av følgjer dei vanlegaste bøyingsmønstera for substantiv i høvesvis maskulinum og femininum, er HEST og SKÅL, med fleirtalformene *hestar, hestane* og *skåler, skålene*.

### Frå syntaksen

På norrønt fanst det nokre få verb som ikkje kravde subjekt, mellom anna verb for ulike typar vêr:

* *Rignir.* 'Det regner.'
* *Snjóvar.* 'Det snøar.'

I moderne norsk krev desse verba eit subjekt, det «upersonlege» *det*. Ein kan kalle den endringa som her har skjedd, for ein analogi. Verba *rigna* 'regne' og *snjóa* 'snøe' har tilpassa seg det vanlege mønsteret for norske setningar, med eit obligatorisk subjekt.

### Frå leksikon

Det norske verbet *handtere* tyder mellom anna 'bruke el. behandle (ein reiskap, eit hjelpemiddel, eit materiale o. l.)'. Når ordet blir skrive ***hand**tere* i staden for ***han**tere*, er det fordi ein tenkjer seg at ordet heng i hop med substantivet *hand*, noko det ikkje gjer historisk. *Handtere* er lånt frå nedertysk, *hanteren* 'vitje ofte, drive handel', som igjen kjem av fransk *hanter* 'ha omgang med'. Endringa *hantere* > *handtere* har skjedd i analogi med *hand*. På nynorsk er denne analogien reint ortografisk, sidan *handtere* og *hantere* begge lyt uttalast [han¹teːre], og det handlar truleg om ein påverknad frå bokmål/dansk, som har ***hånd**tere*, slik at analogien ikkje berre gjeld skrivemåten, men også uttalen.

Det vanlege namnet på leksikalsk analogi er «folkeetymologi».

### Frå fonologien

Endringane i kvantitetssystemet frå norrønt til moderne norsk kan framstillast som ein fonologisk analogi. Norrønt hadde fire kvantitetsmønster i trykksterk staving (V = vokal; C = konsonant)

1. VC – td *dag* [ˈdaɣ]
2. VːC – td *hús* [ˈhuːs]
3. VCː – td *mann* [ˈmanː]
4. VːCː – td *rétt* [ˈreːtː]

Mønster (1) og (4) var mindre vanlege enn (2) og (3), og det fyrste som skjedde frå overgangen frå norrønt til mellomnorsk, var:

* a. (1) blei til (2) eller (3)
* b. (4) blei til (3)

I Nord-Gudbrandsdalen har enno berre endring *b* skjedd, i delar av Setesdalen berre endring *a*. I resten av landet har både *a* og *b* skjedd, med mindre unnatak.

Visse typar endringar som ofte blir sedde på som "folkeetymologiske" (sjå avsnittet "Frå leksikon" over), kan kanskje tolkast som fonologisk analogi. Det er relativt vanleg at ordet *legitimasjon* blir uttala som om det var skrive *legimitasjon*, truleg av di *…mitasjon* er ein vanlegare fonemsekvens enn *…timasjon*.

Litteratur
----------

* Anttila, Raimo 1977: *Analogy*. Trends in Linguistics, State-of-the-Art Reports, 10. The Hague: Mouton.
* Garmann, Nina Gram 2008. *The Quantity Shift. A Cognitive Usage-Based Analysis of the Quantity Shift in Eastern Norwegian with Data from Old Norse and North Gudbrandsdal.* Oslo: Faculty of Humanities, University of Oslo.
* Gundersen, Helge 1995. *Linjedansere og pantomine på sirkhus. Folkeetymologi som morfologisk omtolking.* (Oslo-studier i språkvitenskap. 10.) Oslo: Novus forlag.

Fotnotar
--------

1. ↑  «handtere» i Nynorskordboka.
2. ↑  Jf. Gundersen (1995).
3. ↑  Dette er føreslege i Garmann (2008). Framstillinga her er litt forenkla i høve til Garmann.
4. ↑  Jf. Gundersen (1995).