recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Blåskjegghjelmkolibri** |
| BlåskjegghjelmkolibriBlåskjegghjelmkolibri |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** CR Kritisk trugaUtbreiinga av blåskjegghjelmkolibri Utbreiinga av blåskjegghjelmkolibri |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Seglarfuglar Apodiformes |
| **Familie:** | Kolibriar Trochilidae |
| **Slekt:** | *Oxypogon* |
| **Art:** | **Blåskjegghjelmkolibri** *O. cyanolaemus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Oxypogon cyanolaemus***Salvin & Godman, 1880 |

**Blåskjegghjelmkolibri**, *Oxypogon cyanolaemus*, er ein kritisk truga kolibriart som lever høgtliggande del av i sentrale Sierra Nevada de Santa Marta langt nord i Colombia. Det var ingen kjente observasjonar av arten etter 1946 fram til i mars 2015 då tre individ av arten blei oppdaga av forskarar frå stifinga ProAves medan dei dokumenterte nedbrenning av habitat for denne arten.

Skildring
---------

Blåskjegghjelmkolibri har kroppslengd på rundt 12 centimeter. Dette er ein av fire *Oxypogon*-kolibriar, hannfuglar av alle artane har slekta sin særmerkte bakoverpeikande fjørkam og skjegg, litt varierande frå art til art. Sett fram frå, er det sentrale, iriserande partiet i strupeskjegget i fargene lilla-blått. Blåskjegghjelmkolibri har mørkt hovud som er omkrinsa av lys, nesten kvit krage, fjørtoppen er mest i kvitt, men har òg svarte fjører. Undersida er lys gulbrun med mørkare flekker, oversida er mørkare olivengrøn. Nebbet er kort og rettpeikande. Halen, som er relativt kortare enn hos andre *Oxypogon*-artar, har ytre halefjører som er lys gulbrune til kvite. Saman med den blålilla farga i det iriserande strupeområdet, omkrinsa av kvite fjører, er det karakteristiske for arten den relativt lyse undersida og den kvite halen. Hofuglen liknar hannen, men manglar fjørtopp på hovudet, manglar skjegget og har elles bleikare fjørdrakt.

Heile utbreiingsområdet for denne arten ligg i sentrale del av Sierra Nevada de Santa Marta. Det finst lite informasjon om biologien for arten.

Storleiken på populasjonen er estimert til færre enn 250 modne individ. Han er kategorisert som kritisk truga, CR.

Kjelder
-------

* Collar, N.J. & Salaman, P. 2013. *The taxonomic and conservation status of the Oxypogon helmetcrests*. Conservación Colombiana 19: 31-38.
* del Hoyo, J. Collar, N. Kirwan, G.M. Sharpe, C.J. & Boesman, P. (2015). *Blue-bearded Helmetcrest (Oxypogon cyanolaemus)* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 16. mai 2015
* BirdLife International (2022) Species factsheet: *Oxypogon cyanolaemus*. Henta frå  den 20. mai 2022

Referansar

1. ↑  ProAves *Spectacular Lost Hummingbird Rediscovered after 69 years amid Rampant Fires across the Sierra Nevada de Santa Marta in Colombia.* Henta 16. mai 2015
2. ↑  Collar & Salaman, 2013.
3. ↑  Birdlife International, 2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Blåskjegghjelmkolibri**
**Kelly Jade Sotherton** (fødd 13. november 1976) er ein britisk tidlegare friidrettsutøvar som tevla i mangekamp og i lengdehopp. Ho vann bronsemedaljen i sjukampen i Sommar-OL 2004 og Friidretts-VM 2007.

Aktiv
-----

Fyrst 25 år gammal fekk Sotherton plass i det britiske friidretts-landslaget. Under dei olympiske leikane i Aten i 2004 overraska ho stort og vann bronsemedaljen i sjukampen med sine 6 424 poeng. Ved hall-EM i Madrid i mars 2005 vart ho med 4 733 poeng nummer 2 i femkamp, berre svenske Carolina Klüft var betre. I meistermøtet i Götzis sanka Sotherton 6 547 poeng, livsbeste i sjukamp og ny andreplass bak Klüft. Under verdsmeisterskapen 2005 i Helsinki kom ho på femteplass i sjukamp og åttandeplass i lengdehopp.

I 2006 vann Sotherton sjukamptevlinga ved samveldeleikane i Melbourne med 6 396 poeng. Våren 2007 sette ho britisk rekord i femkamp med 4 927 poeng i hall-EM, som to år tidlegare enda ho på sølvplass bak Klüft. Under verdsmeisterskapen 2007 i Osaka 2007 sikra ho seg med 6 510 poeng bronsemedaljen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2004 i Aten: Bronsemedalje – 6 424 poeng
* VM 2005 i Helsinki: Nr 5 i sjukamp – 6 325 poeng, og nr 8 i lengdehopp - 6,42 m
* EM 2006 i Göteborg: Nr 7 – 6 290 poeng
* VM 2007 i Osaka: Bronsemedalje – 6 510 poeng
* OL 2008 i Beijing: Nr 4 – 6 517 poeng

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kelly Sotherton» frå Wikipedia på engelsk, den 2. juli 2021.*
**Böhmen** (tsjekkisk: *Čechy*; latin, engelsk o.a.: *Bohemia*; fransk *Bohême*) er eit historisk område i Sentral-Europa som tidlegare høyrte til Austerrike, og som i dag, saman med det noko mindre Mähren (*Moravia*), utgjer staten Tsjekkia. Som geografisk region er det i dag òg kjend under det tsjekkiske namnet **Čechy**. Hovudstaden er Praha. Böhmen grensar i nord til Schlesien (i dag i Polen), i aust mot Mähren, i sør mot Austerrike og i vest og nordvest mot Tyskland. 

Böhmen i dagens Tsjekkia.

Historie
--------

Romerske forfattarar er dei første som nemner området, som heimland for boiarane, ei keltisk stamme, som gjennom det latinske *Boiohaemum* har gjeve namn til regionen. I det første hundreåret før Kristus var området busett av germanske stammar, som seinare immigrerte vestover, og på 500-talet vart erstatta av dei slaviske forløparane for dagens tsjekkarar.

Etter å ha frigjeve seg sjølv frå avarane på 600-talet kom Böhmen under Premyslide-dynastiet sitt herredøme, som varte fram til 1306, då Wenzel III vart myrda i Olmütz. Med omvendinga til kristendomen på 800-talet vart det knytt nære samband til Det austfrankiske kongedømet, som då høyrde til det karolingiske keisardømet, seinare kjend som Det tysk-romerske riket, som Böhmen vart ein del av frå 900-talet.

Tittelen *konge av Böhmen* vart allereie tildelt dei premyslidiske hertugane Vratislav II (1085) og Vladislav II (1158), og vart arveleg i 1198 under Ottokar I. Barnebarnet hans, Ottokar II, grunnla eit kortvarig imperium som òg omfatta dagens Austerrike. På midten av 1200-talet byrja tyskarar å immigrere til områda, som delvis erstatta tapa etter den mongolske invasjonen i 1241. I 1347 vart Karl IV konge i Böhmen, og i Praha grunnla han i 1348 det første universitetet i Sentral-Europa. Böhmen vart fram til 1900-talet sterkt prega av tysk kultur, og det offisielle språket var tysk frå byrjinga av 1600-talet. Dei tyskkulturelle innbyggjarane utgjorde i stor grad eliten, som byborgarar, adel og godseigarar, medan dei vanlege bøndene i større grad var slavisktalande folkeslag som tjekkarar.

Böhmen var eit eige kongedøme under den tysk-romerske keisaren fram til 1627, og vart så ein del av Austerrike. Etter den første verdskrigen vart området ein del av det nyoppretta Tsjekkoslovakia. Böhmen utgjorde saman med Mähren det tyske riksprotektoratet Böhmen-Mähren 1939-1945, og vart så igjen ein del av Tsjekkoslovakia. Etter at Tsjekkoslavkia vart delt i 1993, vart området ein del av den nye staten Tsjekkia.

Kultur
------

Bøhmisk kjøkken og den bøhmiske blasmusikk er vidkjend.

Litteratur
----------

* Poche, Emanuel: *Böhmen und Mähren*, München/Berlin 1986 (Kunstdenkmäler in der Tschechoslowakei, hg. v. Reinhardt Hootz)
* Fehr, Götz: *Fernkurs in Böhmisch* ISBN 3-458-33033-X

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC

 |
Forteljar og tilhøyrarar i Kabul.
*Spannende Geschichte.* Måleri av Clemens von Franckenstein (1875-1942)
**Forteljar** er ein person som legg fram ei forteljing, anten i form av ei munnleg forteljing eller som ei forteljarstemme i eit ferdig laga verk.

Ein forteljar kan vera den som fysisk fortel noko til ein eller fleire tilhøyarar som underhaldning eller overlevering av minne eller tradisjon. Ein slik forteljar kan ha forteljing som yrke eller rolle, eller berre gå inn i rolla ei kort tid. 

I tradisjonelle forteljaryrke kan ein formidla nye eller nedarva forteljingar på vers eller prosa, gjerne sungne og akkompagnerte med musikkinstrument eller i lag med dramatiske verkemiddel. Nokre døme på slike forteljaryrke er den gamle greske rapsoden, den norrøne skalden, iransk naqqāl og vestafrikansk griot. I moderne tid kan folk ha roller som forteljarar på mellom anna i barnehagar, bibliotek, museum og på stand up-førestilling.

I dramatiske verk kan ei forteljarrolle gje bakgrunn, kontekst eller anna informasjon som er viktig for handling. I eit innspelt verk som film, fjernsyn, høyrespel eller annan audio kan forteljaren igjen binda saman stoffet eller forklara det som ikkje kjem tydeleg fram av opptaka.

Forteljaren kan også vera ei stemme i ei nedskriven forteljing. Denne forteljarstemma kan vera ein tydeleg person, i nokre høve også deltakar i forteljinga (personal forteljar), eller ein meir tilbaketrekt formidlar eller observatør (autoral forteljar).
Innan litteraturteori skil ein også mellom ulike forteljartyper, som ein allvitande forteljar, ein påliteleg eller upåliteleg forteljar og så bortetter.

Kjelder
-------

1. ↑  KATJA BLIXRUD FROST; RAGNA MARIE TØRDAL; MARION FEDERL (24.08.2017). «Forteljemåte og verdiar i folkedikting og samtidstekstar». NDLA.
2. ↑  MARITA AKSNES; TORGRIM GRAM ØKLAND (04.03.2017). «Personal forteljar». NDLA.
3. ↑  MARITA AKSNES; TORGRIM GRAM ØKLAND (04.03.2017). «Påliteleg og upåliteleg forteljar». NDLA.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC

 |
*Driva har fleire tydingar, sjå Driva (fleirtyding)*

**Driva** er ei elv som renn gjennom Trøndelag og Møre og Romsdal. Driva renn frå Dovrefjell i sør gjennom Drivdalen ned til Oppdal, og frå der vestover ned til Sunndalsøra. 

Løpet ned Drivdalen til Oppdal er stridt og trongt. Ved gjelet Mågålaupet er løpet så smalt at det skal vere mogeleg å hoppe over. 

Elva er om 137,8 km lang. 

Driva har vore ei god sjøaure- og lakseelv, men er i seinare år vorte hardt råka av lakseparasitt. 

Mange av sideelvene vest for Oppdal er tørrlagt og fleire av fjellvatna i området er demd opp, før det vatnet vert ført i røyr gjennom fjellet til Driva kraftverk i Sunndal. Det største vatnet i vassdraget er Gjevillvatnet med ei lengd på 20 km og ei breidd på om lag 1 km.

Elva vert rekna som nasjonalt laksevassdrag og er verna med omsyn til Verneplan III for vassdrag.

Før siste istid rann Driva nordover frå Oppdal og ut i elva Orkla.

Fiske
-----

Driva var tidlegare ei god lakseelv, spesielt i den delen som blir kalla Sunndalselva der mange engelske lakselordar kom att sommar etter sommar. På grunn av lakseparasitten Gyrodactylus salaris har laksestamma blitt redusert. 

Elva er òg ei av dei beste sjøaure her i landet, ofte nummer 1 eller 2 når det gjeld fangst. 

Både laks og aure går opp forbi Oppdal til Driva som ligg om lag 80 km frå sjøen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
Djupbergart frå juratida med intrusjon av rosa monzonitt og under ein seksjon med sedimentære bergartar. Dette har vorte løfta og eksponert nær Notch Peak i House Range i Utah.
**Djupbergart** er ein magmatisk bergart som har krystallisert seg langsamt frå magma under jordoverfalta. Djupbergartar inneheld batolittar, gangar, lagergangar, lakkolittar, lopolittar og andre vulkanske kjenneteikn. Uttrykket vert som regel nytta i samanheng med dagbergartar, som er vulkanske bergartar danna på jordoverflata og gangbergartar, der magma har størkna i spalter. Batolittar er vanlegvis samlingar av djupbergartar. Døme på djupbergartar finn ein ved Cardinal Peak og Mount Kinabalu.

Djupbergartane vert stundom òg kalla **plutoniske**. 

Dei mest vanlege bergartane av djupbergartane er granitt, granodioritt, tonalitt, monzonitt og kvartsdioritt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pluton» frå Wikipedia på engelsk, den 26. september 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Glazner, A.F. Bartley, J.M. Coleman, D.S. Gray, W. and Taylor, R.Z. (2004) "Are plutons assembled over millions of years by amalgamation from small magma chambers?", *GSA Today*, **14** (4:April), p. 4–11
* Young, Davis A. (2003) *Mind Over Magma: the Story of Igneous Petrology*, Princeton University Press, ISBN 0-691-10279-1


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* NKC

 |
|  |
| --- |
| ***«The Ride»***  Song av Rafał Brzozowski |
|  |
| **Land** | Polen |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 12. mars 2021 |
| **Sjanger** | Pop |
| **Lengd** | 03:00 |
| **Selskap** | Artistars |
| Låtskrivar(ar) | Joakim Övrenius, Thomas Karlsson, Clara Rubensson, Johan Mauritzson |
| **Produsent** | Joakim Övrenius |
|
|

**«The Ride»** er ein popsong frå 2021 med den polske artisten Rafał Brzozowski. Songen var det polske bidraget i Eurovision Song Contest 2021 i Rotterdam i Nederland.

Om songen
---------

«The Ride**»** er skriven av det svenske låtskrivarlaget Joakim Övrenius, Thomas Karlsson, Clara Rubensson og Johan Mauritzson. Songen vart internt vald av Telewizja Polska til å representere Polen i Eurovision Song Contest. Songen vert framført av songaren og tv-programleiaren Rafał Brzozowski, og den vart utgjeven 12. mars 2021. Ein musikkvideo til songen vart utgjeven same dag og var spela inn i Neon Muzeum i Warszawa. Musikkvideoen er regissert av Pascal Pawliszewszki.

### Eurovision Song Contest

«The Ride» var det polske bidraget i Eurovision Song Contest 2021. Polen vart trekt til å delta i den andre semifinalen som vart arrangert i Rotterdam Ahoy i Rotterdam i Nederland torsdag 20. mai. Songen vart nummer 14 av 17 i semifinalen med 35 poeng. Sidan det berre var dei ti beste som gjekk vidare til finalen, kvalifiserte den seg ikkje til finalen laurdag 22. mai.

Sceneframsyninga til Brzozowski i Rotterdam var regissert av kunstnarisk ansvarleg Mikołaj Dobrowolski, medan Agustin Egurrola stod som ansvarleg for koreografien.

Kjelder
-------

1. ↑  «RAFAŁ takes 'The Ride' to Rotterdam» (på engelsk). 12. mars 2021. Henta 12. mars 2021.
2. 1 2 3  Granger, Anthony (12. mars 2021). «🇵🇱 Poland: Rafał Brzozowski To Compete At Eurovision 2021» (på engelsk). Henta 12. mars 2021.
3. ↑  «Eurovision 2021 Semi-final 2 Results». Henta 22. mai 2021.
4. ↑  «Rafał will represent Poland at Eurovision 2021 with "The Ride"». 12. mars 2021. Henta 12. mars 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «The Ride (sang)» frå Wikipedia på bokmål, den 18. desember 2021.*
Robert II av Skottland og ektemaken Eufemia de Ross avbilda i 1562 for Maria Stuart.
**Eufemia** eller **Euphemia** (gresk ευφημία) er eit kvinnenamn av gresk opphav sett saman av ευ, 'god' og φημί 'tale'.

Eufemia er eit helgennamn og har namnedag den 16. september i Danmark. Det var namnet til fleire dronningar i mellomalderen. Ei av dei, den norske dronninga Eufemia av Arnstein, stod bak omsetjinga av Eufemiavisene, som derfor ber dette namnet. Euphêmê (gresk Ευφημη) eller Euphêmia var også namnet på ein gratie i gresk mytologi.

Kortnamna Effie og Femie/Phemie er engelske kjæleformer av Eufemia.

Kjende namneberarar
-------------------

* Heilage Eufemia (d. 300-åra), kristen helgen frå Bysantium
* Keisarinne Eufemia (d. 520-åra), opphavleg Lupicina, gift med Justinus I av Austromarriket
* Eufemia av Kiev (d. 1139), ungarsk dronning
* Eufemia av Arnstein (ca. 1270), norsk dronning gift med Håkon V Magnusson
* Eufemia av Pommern (d. 1330), dansk dronning gift med Kristoffer II av Danmark
* Eufemia Eriksdotter (1317-ca. 1370), hertuginne av Mecklenburg og Schwerin
* Eufemia de Ross (d. 1386), skotsk dronning gift med Robert II av Skottland

Annan bruk
----------

* Hovudbelteasteroiden 630 Euphemia

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Euphemia» frå Wikipedia på engelsk, den 9. juli 2013.*

* «Eufemia» ved behindthename.com
**Christopher Alan Young** (fødd 12. juni 1985) er ein USA-amerikansk countrysongar og låtskrivar. I 2006 vann han sesong 4 av fjernsynsshowet *Nashville Star*. Etter dette fekk han kontrakt hos RCA Records Nashville og gav ut det sjølvoppkalla debutalbumet sitt same året. Det gav han han to hitsinglar på Hot Country Songs-lista med «Drinkin' Me Lonely» og «You're Gonna Love Me». Det andre albumet hans, *The Man I Want to Be*, kom ut 1. september 2009. Det inneheld singlane «Voices», «Gettin' You Home (The Black Dress Song)» og tittelsporet, som alle nådde toppen av countrylista. Det tredje albumet til Young, *Neon*, gav han to førsteplassar til med «Tomorrow» og «You» i 2011 og topp 5-hitten «I Can Take It from There» i 2012. Oppfølgjaren *A.M.* frå 2013, og produserte tre nye singlar som nådde topp 5 «Aw Naw», «Who I Am with You» og «Lonely Eyes». Det femte albumet hans, *I'm Comin' Over*, kom ut 13. november 2015. I 2017 vart Young innlemma i Grand Ole Opry.

Diskografi
----------

**Studioalbum**

* *Chris Young* (2006)
* *The Man I Want to Be* (2009)
* *Neon* (2011)
* *A.M.* (2013)
* *I'm Comin' Over* (2015)
* *It Must Be Christmas* (2016)
* *Losing Sleep* (2017)

Songar
------

Singlane hans er mellom anna

* «Gettin' You Home (The Black Dress Song)» (2009, førsteplass på country-salslista og Country Airplay-lista i USA)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Chris Young (singer)» frå Wikipedia på engelsk, den 8. november 2020.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Chris Young Chart History (Hot Country Songs)». *Billboard*. Henta December 7, 2021.
2. ↑  «Chris Young Chart History (Country Airplay)». *Billboard*. Henta December 7, 2021.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Chris Young**

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* BBC Things
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
|  |
| --- |
| ***Eudyptes*** |
| Gulltoppingvin, Eudyptes chrysolophus på Sør-Georgia. Foto: Serge OuachéeGulltoppingvin, *Eudyptes chrysolophus* på Sør-Georgia. Foto: Serge Ouachée |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Overorden:** | Aequornithes |
| **Orden:** | Sphenisciformes |
| **Familie:** | Pingvinar Spheniscidae |
| **Slekt:** | ***Eudyptes***Vieillot, 1817 |

***Eudyptes*** er ei biologisk slekt av seks pingvinartar. Felles karakteristiske trekk inkluderer iaugefallande gulfarga fjørpryd på hovudet, som kraftige augebryn, dessutan raudfarge i nebbet, og rosa føter. Dei hekkar på 
New Zealand og sub-antarktiske øyar i Sørishavet. Alle legg to egg, men det første egget dei legg er vesentleg mindre enn den andre.

Skildring
---------

Lætet frå desse fuglane er meir samansett enn blant andre pingvinartar, med varierte strofer av ulik lengd.

*Eudyptes*-pingvinar hekkar på øyar i dei sørlege delar av verdshava, det største mangfaldet finn ein rundt New Zealand og omkringliggande øyar. Kurtise og åtferd ved hekking er meir utvikla enn blant andre pingvinartar. Begge kjønna tar del i ruging av egg og ungar.

Desse pingvinane legg to egg, men det første er mindre enn det andre. Alle artane viser det sjeldne fenomenet, den første egget (eller egg-A) er monaleg mindre enn den andre (egg-B). Det er mest ekstremt hos klippehopparpingvin, kor det første egget gjennomsnitt berre har 60 % av storleiken til det andre egget. Grunnen til dette fenomenet er enno ukjent.

Artsliste
---------

*Eudyptes* i rekkjefølgje etter EBird/Clements Checklist v2017 med norske namn etter *Ny verdensliste med norske fuglenavn* NOF, 20.04.2017

* Skogpingvin, *Eudyptes pachyrhynchus*, Fiordland Penguin, VU
* Hornpingvin, *Eudyptes sclateri*, Erect-crested Penguin, EN
* Gulltoppingvin, *Eudyptes chrysolophus*, Macaroni Penguin, VU
* Kvitkinnpingvin, *Eudyptes schlegeli*, Royal Penguin, VU
* Klippehopparpingvin, *Eudyptes chrysocome*, Rockhopper Penguin, VU
* Langduskpingvin, *Eudyptes moseleyi*, Tristan Penguin, EN
* Snarespingvin, *Eudyptes robustus*, Snares Penguin, VU

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Crested penguin» frå Wikipedia på engelsk, den 14. juli 2012, artikkelen gav følgjande referanse:*

* Williams, Tony D. (1995). *The Penguins*. Oxford, England: Oxford University Press. ISBN 0-19-854667-X.

### Referansar

1. ↑  Williams *(The Penguins)* p. 69
2. ↑  Williams *(The Penguins)* p. 52
3. ↑  Williams *(The Penguins)* p. 76
4. ↑  Williams *(The Penguins)* p. 38
5. ↑  Schulenberg T.S.; M.J. Iliff; B.L. Sullivan; C.L. Wood; T. A. Fredericks; D. Roberson (august 2017), *eBird/Clements Checklist v2017* (CSV), Cornell Lab of Ornithology, henta =23. desember 2017

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Eudyptes**
**Fortidsminneforeningen** er eit norsk lag som arbeider for å ta vare på fortids- og kulturminne, særleg bygningar og bygningsmiljø. Laget eig og tek vare på fleire eigedommar rundt om i landet, mellom anna fleire kyrkjer og stavkyrkjer. Fortidsminneforeningen eig mellom anna Borgund stavkyrkje, Urnes stavkyrkje, Hopperstad stavkyrkje, Per Amundsagarden, Vøienvolden gard og Lysøen. 

Fortidsminneforeningen har rundt 8 000 medlemmer i 21 avdelingar og er medlem av Norges kulturvernforbund.

Foreininga deler ut Urnesmedaljen.

Historikk
---------

Hopperstad stavkyrkje ved Vikøyri i Sogn og Fjordane blei kjøpt av Fortidsminneforeningen i 1880. Stavkyrkja blei restaurert frå 1885 til 1891.
Laget blei stifta i 1844 under namnet *Foreningen til norske Fortidsminnesmerkers Bevaring* av norske kunstnarar, etter initiativ av målaren Joachim Frich og med støtte frå Johan Christian Dahl.

På 1800-talet hadde norske kunstnara på studieturar i bygder og dalføre «oppdaga» den norske kulturarva. Under studiane sine i Tyskland hadde dei også knytta kontakt med personar og organisasjonar som arbeidde for bevaring av kulturminne. Målaren J.C. Dahl (1788–1857) var den første som tok til orde for å bevara dei gjenverande og rivingstruga stavkyrkjene, og han prøvde å vekka internasjonal forståing for dei gjennom utgjevinga av plansjeverket *Denkmale einer sehr ausgebiltdeten Holzbaukunst aus den frühesten Jahrhunderten in den innern Landschaften Norwegens* i 1836-37. Han føreslo også å restaurera Håkonshallen og Nidarosdomen. Tiden kring 1840 var ei økonomiske oppgangstid med gryande industrialisering. Dette førte til modernisering på mange felt, men også til radikale samfunnsendringar som truga gamle kulturformer. Samtidig oppstod nasjonalromantiske strøymingar som gav grobotn for tanken om å ta vare på tradisjonelle kulturytringar. Dahl var ikkje stifta av fortidsminneforeininga, men blei det første æresmedlemmet.

Eigedommar
----------

Foreninga eig og tek vare på meir enn 40 eigedommar rundt om i Noreg, mellom anna:

* Borgund stavkyrkje
* Hopperstad stavkyrkje
* Rasmusgarden
* Rødven stavkyrkje
* Steinvikholmen
* Stordal gamle kyrkje
* Urnes stavkyrkje
* Uvdal stavkyrkje

Kjelder
-------

1. ↑  Hagen, Anders; Solberg, Bergljot; Roede, Lars (28. oktober 2018). «Fortidsminneforeningen». *Store norske leksikon* (på norsk).
2. ↑  «Vår historie», *www.fortidsminneforeningen.no*, arkivert frå originalen 24. august 2019, henta 24. august 2019
3. ↑  Myklebust, Dag: "Foreningen til Norske Fortidsminnesmerkers Bevaring. Historien 1844 – 1994" I: *Fortidsminneforeningens Årbok* 1993, side 25

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Christie, Håkon mfl. *Til felts mot forfall. Med målebånd og skissebok i Fortidsminneforeningens tjeneste.* Oslo: Nasjonalgalleriet 1993
* Myklebust, Dag: «Foreningen til Norske Fortidsminnesmerkers Bevaring. Historien 1844 – 1994» I: *Fortidsminneforeningens Årbok* 1993.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* KulturNav
* BR orgnr

 |
**Super Mario Bros.: The Lost Levels** (スーパーマリオブラザーズ2, *Super Mario Bros. 2*) er eit plattformspel utvikla og publisert av Nintendo for Famicom Disk System. Det vart først gjeve ut i Japan den 3. juni 1986, og er oppfølgjaren til Super Mario Bros.. Originalversonen av spelet vart ikkje gjeve ut i Europa, men ei omlaging vart gjeven ut i samlepakken Super Mario All-Stars for Super Nintendo Entertainment System i 1993. *The Lost Levels* er også tilgjengeleg som digital nedlasting på Virtual Console for Wii.

Oppsett
-------

I *Super Mario Bros.: The Lost Levels* styrer spelaren Mario eller Luigi etter eit val på tittelskjermen. Spelet har ingen modus for fleirspel. Mario og Luigi har ulike eigenskapar i spelet; Mario har best fotfeste medan Luigi hoppar høgast.

Spelet har mange fellestrekk med *Super Mario Bros.*. Målet er framleis å kome seg gjennom åtte verder med fire nivå kvar for å berge prinsessa. Nivåa skal vere meir utfordrande enn i føregangaren.

Det er ingen nye fiendar i spelet, men nokre av dei ter seg annleis enn før; landfiendar kan no bli funne i nivå under vatn, medan vassfiendar kan bli fune flygande i bakkenivå.

Referansar
----------

1. ↑  «Super Mario Bros. 2: The Lost Levels - produktinformasjon». Henta 25. oktober 2009.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Super Mario Bros.: The Lost Levels* Arkivert 2010-07-07 ved Wayback Machine. hjå Nintendo.no

| * v
* d
* e
*Super Mario*-serien |
| --- |
| Hovudserie | 

|  |  |
| --- | --- |
| Konsoll | * *Super Mario Bros.*
* *The Lost Levels*
* *Bros. 2*
* *Bros. 3*
* *World*
* *World 2: Yoshi's Island*
* *64*
* *Sunshine*
* *Galaxy*
* *New Bros. Wii*
* *Galaxy 2*
* *New Bros. U*
	+ *New Luigi U*
* *3D World*
* *Maker*
* *Odyssey*
* *Maker 2*
 |
| Handhalde | * *Super Mario Land*
* *Land 2: 6 Golden Coins*
* *New Super Mario Bros.*
* *3D Land*
* *New Bros. 2*
* *Run*
 |

 | The official Super Mario series logo |
| Biprodukt | 
* *Wario Land: Super Mario Land 3*
* *Super Princess Peach*
* *Captain Toad: Treasure Tracker*
* *Bros. 35*

 |
| Remakar | 
* *Bros. Deluxe*
* *Advance*
* *Advance 2*
* *Advance 3*
* *Advance 4*
* *64 DS*

 |
| Kompilasjonar | 
* *All-Stars*
* *3D All-Stars*

 |
Litt av ein etyde av Frederic Chopin
Ein **etyde** (fransk for 'studie') er ein kort komposisjon for eitt instrument som er laga spesielt for at den som speler får øva på ein særskild. Til dømes er etyden opus 25, nummer 6 av Frederic Chopin laga for at pianistar kan få øva seg på raske parallelle kromatiske tersar, medan nummer 7 i same opus legg vekt på den syngande tonen i ein polyfonisk meoldi og nummer 10 gjev trening i parallelle oktavar.

Musikkstudier har vorte komponerte sidan 1700-talet, særskilt av Carl Czerny, men det var Chopin som gjorde etyden om til ein viktig musikalsk sjanger. Chopin skreiv i alt 27 etydar, 24 etydar i to sett med tolv etydar kvar, opus 12 og opus 25, i tillegg til tre utanom desse. Andre komponistar som er kjende for etydane sine er Franz Liszt, Robert Schumann, Johannes Brahms, Aleksandr Skrjabin, Claude Debussy og Sergej Rakhmaninov. Det har vorte skrive etydar for andre instrument òg, som til dømes fiolinetydane av Rodolphe Kreutzer.

Medan Chopin sine etydar legg vekt på ei særskilt side av framføringsdugleiken, fokuserer Liszt sine etydar på meistring av framføringa i seg sjølv. Fleire etydar vert òg beundra som musikk i seg sjølv i tillegg til å hjelpa utøvaren å utvikla eigenskapane sine.
**Christa Kinshofer** (fødd 24. januar 1961) er ein tysk tidlegare alpin skirennar frå München som i tida 1980-88 vann tre OL-medaljar.

### Aktiv

Kinshofer vann fem storslalåmrenn i Verdscupen i alpine greiner 1979, frå desember 1978 til mars 1979, og vann dermed pokalen som viste at ho var verdas beste kvinnelege storslalåmrennar i den sesongen. Sidan vann ho i verdscupen ei kombinasjonstevling i januar 1981 og eit slalåmrenn i desember 1987.

Under dei olympiske leikane 1980 i Lake Placid vart ho nummer fem i storslalåm, og tok så sølvmedaljen i slalåm, Hanni Wenzel var det ingen som kunne hamle opp med i korkje øvingane. To år seinare vart Kinshofer nummer ni i storslalåm under alpin-VM 1982 i Schladming.

Kinshofer sleit med skadar utover på 1980-talet. Ho kom på kant med det tyske skiforbundet og i fire sesongar, 1984-87, representerte ho Nederland.

Etter ho kom tilbake til det tyske forbundet i 1987, lukkast Kinshofer både i storslalåm og i slalåm under Vinter-OL 1988 i Calgary. I storslalåm vann ho sølvmedaljen, dagen etter var ho nær å ta ein ny sølvmedalje i slalåm, men enda opp med bronsen. Sveitsiske Vreni Schneider var det ingenting å gjere med i begge tevlingane.

Kinshofer la opp som alpinist ved sesongslutt i 1988.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Christa Kinshofer» frå Wikipedia på tysk, den 26. desember 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Christa Kinshofer-Güthlein» (på engelsk). Olympedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* SUDOC
* Munzinger (sport)

 |
**Ole Christer Basma** (fødd 1. august 1972) er ein norsk tidlegare fotballspelar, best kjend for sine mange suksessrike sesongar som forsvarsspelar i Rosenborg Ballklub. Han spelte 40 landskampar for Noreg i tida 1995-2005.

### Klubbspel

Basma spelte for Bærum Sportsklubb åra 1990-92. Han melde då overgang til Kongsvinger IL og sesongane 1993-94 spelte han for hedmarkslaget i toppdivisjonen. Deretter gjekk turen til Stabæk IF. Etter tre-og-ein-halv sesong vart han overført til Rosenborg, midtvegs i 1998-sesongen. I over eit tiår, til han la opp hausten 2008, var han med å vinne mange medaljar med trondheimsklubben. Då ha la opp hadde han spelt samanhengande 16 sesongar i norsk eliteserie; 340 seriekampar og skåra åtte mål.

### Landslagsspel

Basma debuterte på det norske landslaget i november 1995. Han måtte vente til januar 1999 før han på ny kunne ta på seg landslagsdrakta. Dei neste seks åra, til januar 2005, spelte han jamt på landslaget, oftast på høgrebacken. Han skåra aldri for Noreg.

### Merittar

* Seriemeister: 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004 og 2006 med Rosenborg
* Cupmeister: 1999 og 2003 med Rosenborg

Kjelder
-------

fotball.no
**Micheline Ostermeyer** (23. desember 1922–18. oktober 2001) var ein fransk friidrettsutøvar og musikant. Ho tok to gull og eitt sølv i Sommar-OL 1948, og til saman tre medaljar i EM 1946 og EM 1950.

Idrett
------

Ostermeyer voks for det meste opp i Tunisia, den gongen kontrollert av Frankrike. Etter andre verdskrigen deltok ho i friidrettsstemne og vann franske meistertitlar i fleire ulike øvingar, mellom anna i løp, kast og hopp. Ho deltok i 1946 i fleire øvingar ved europameisterskapen i Oslo og tok sølv i kulestøyt.

Under Sommar-OL 1948 i London vann Ostermeyer gullmedaljane i kulestøyt og diskosksting, samt ein bronsemedalje i høgdehopp. Ho hamna likevel litt i skuggen av Fanny Blankers-Koen, den nederlandske kvinna som vann heile fire gullmedaljar på friidrettsbana i dei same leikane.

Ved friidretts-EM 1950 i Brussel tok Ostermeyer bronsemedaljar på 80 meter hekk og i kulestøyt, og la deretter opp som idrettsutøvar.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1946 i Oslo: Sølvmedalje i kule, nr 5 i høgdehopp
* OL 1948 i London: Gull i kulestøyt og diskoskast, bronse i høgdehopp
* EM 1950 i Brussel: Bronsemedaljar i 80 meter hekk og kulestøyt, nr 4 i diskoskast

Musikk
------

Ostermeyer konsentrerte seg sidan om musikklivet, og spelte pianokonsertar til opp i høg alder.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Micheline Ostermeyer» frå Wikipedia på engelsk, den 5. september 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* Munzinger (sport)
* MusicBrainz (artist)

 |
**Norsk flora** er ein flora forfatta av Johannes Lid med teikningar av Dagny Tande Lid. Førsteutgåva kom i 1944, og floraen har fått ein posisjon som standardverket innan norsk botanikk. Floraen er skriven på nynorsk, og Det Norske Samlaget er forleggar.

Den siste (åttande) utgåva av *Norsk flora* dekkjer ville plantar i Noreg med dei arktiske øyane Jan Mayen, Svalbard og Bjørnøya.

Utgåver
-------

Første utgåve kom ut i 1944 med tittelen *Norsk flora*. Boka er på 637 sider. Ho har eit enkelt, ufarga pappomslag med grøn tekst og teikning av fjellvalmue (*P. radicatum*) på fronten. Berre Johannes Lid er oppført på fronten, men på tittelsida inne i boka står det «Med teikningar av Dagny Tande Lid».

I 1952 kom andre utgåva med 771 sider.

I 1963 kom tredje utgåva, denne gongen som *Norsk og svensk flora*, med 800 sider. Alle plantane i floraen er oppførte med latinske namn, dei fleste dessutan òg med norske og svenske arts- og familienamn.

I 1974 kom fjerde utgåva av *Norsk flora*, som andre utgåva av *Norsk og svensk flora*, med 808 sider. Denne boka vart utgjeven ved Olav Gjærevoll og har ISBN 82-521-0297-2.

I 1985 kom femte utgåva, også no ved Olav Gjærevold, no som *Norsk, svensk og finsk flora*, og ISBN 978-82-521-2207-7 med 837 sider. 

I 1994 kom sjette utgåva, som *Norsk flora* ved prof. Reidar Elven, Botanisk museum i Oslo. Denne utgåva har LXXIII + 1014 sider og ISBN 82-521-3754-7.

I 2005 kom sjuande utgåva, også den som *Norsk flora* ved prof. R. Elven. Denne floraen har i alt 1230 sider, og ISBN 978-82-521-6029-1

I 2022 kom åttande utgåva, no med Reidar Elven med fleire som forfattarar. Denne floraen har i alt 1255 sider, og ISBN 978-82-521-9862-1

Kjelder
-------

1. ↑  
Lid, J. (1944). *Norsk flora* (1. utg.). Samlaget.
2. ↑  
Lid, J. (1952). *Norsk flora* (2. utg.). Samlaget.
3. ↑  
Lid, J. (1963). *Norsk og svensk flora* (3. utg.). Samlaget.
4. ↑  
Lid, J. og D. T. Lid (1974). O. Gjærevoll, red. *Norsk og svensk flora* (4. utg.). Samlaget. ISBN 82-521-0297-2.
5. ↑  
Lid, J. og D. T. Lid (1985). O. Gjærevoll, red. *Norsk, svensk, finsk flora* (5. utg.). Samlaget. ISBN 978-82-521-2207-7.
6. ↑  
Lid, J. og D. T. Lid (1994). R. Elven, red. *Norsk flora* (6. utg.). Samlaget. ISBN 82-521-3754-7.
7. ↑  
Lid, J. og D. T. Lid (2005). R. Elven, red. *Norsk flora* (7. utg.). Samlaget. ISBN 82-521-6029-8.
8. ↑  
Elven, R. mfl. (2022). *Norsk flora* (8. utg.). Samlaget. ISBN 978-82-521-9862-1.

* Museumsprosjektet om J. Lid
* Forordet til Johannes Lid *Norsk og svensk flora* 1974

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bokomtale frå Samlaget
**Michelle LaVaughn Robinson Obama** (fødd 17. januar 1964) er ein amerikansk advokat og samfunnsaktivist. Ho var førstedame i USA i åra 2009-2017.

Ho er ektefellen til tidlegare president Barack Obama. Dei gifta seg i oktober 1992 og har to døtrer. Då han tiltredde som president 20. januar 2009 vart Michelle Obama USAs første afroamerikanske førstedame, og den første av slave-herkomst.

Obama er fødd og oppvakse i ein arbeidarklassefamilie i bydelen South Side i Chicago. Faren Fraser Robinson (1935–1990) jobba som pumpearbeidar i det kommunale vassverket i Chicago. Mora Marian Shields (1937–) jobba som sekretær. Michelle Obamas første kjende forfar var tippoldefaren hennar på farssida, Jim Robinson, som var ein slave på plantasjen Friendfield i Georgetown i Sør-Carolina, der delar av familien hennar framleis bur.

Ho er utdanna ved Princeton University og Harvard Law School. Ho byrja karrieren sin i advokatfirmaet Sidley Austin, der ho trefte den kommande ektemannen sin. Ho vart så rekruttert til ei stilling i borgarmeister Richard M. Daleys stab. Ho har òg arbeidd for University of Chicago og University of Chicago Hospitals.

Som førstedame fungerte Obama som eit førebilete for kvinner og jobba som talsperson for fattigdomsmedvit, utdanning, ernæring, fysisk aktivitet og sunn mat. Ho støtta amerikanske designarar og vart sett på som eit moteikon.

Kjelder
-------

1. ↑  «First Lady Michelle Obama», *whitehouse.gov* (på engelsk), 23. desember 2014, henta 1. november 2021
2. ↑  Donahue, By Wendy, «Michelle Obama emerges as an American fashion icon», *chicagotribune.com*, henta 1. november 2021
3. ↑  , The Washington Times, «Michelle Obama settling in as a role model», *The Washington Times* (på engelsk), henta 1. november 2021

* *Denne artikkelen bygger på «Michelle Obama» frå Wikipedia på bokmål, den 1. november 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* (en) barackobama.com: *Meet Michelle*

Wikifrasar Engelsk Wikiquote har ei sitatsamling som gjeld: **Michelle Obama**

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Originaltekst av **Michelle Obama** ved Wikisource. |
**Magne Skodvin** (13. desember 1915–26. januar 2004) var ein norsk historikar, målmann og folkeopplysningsmann.

Far hans styrte ein folkehøgskule i Ullensvang i Hardanger. Sonen svor all si tid til «det levande ordet», var nokre år i ungdomen i Norsk Rikskringkasting, der han gjorde stor lykke med sitt klangfulle mål. Han gjekk Hardanger Folkehøgskule 1930-1931, og var med i motstandsrørsla under andre verdskrigen. Han vart cand. philol. i 1946, tok doktorgraden i 1956 på avhandlinga *Striden om okkupasjonsstyret i Norge*. Då dei tyske arkiva vart opna, vart det prova at brytningane i okkupasjonssstyret hadde vore nett som Skodvin hadde hevda i avhandlinga si. Skodvin vart det sentrale namnet innanfor den norske krigsforskinga, professor i historie ved Universitetet i Oslo 1961 til 1983. Han var mislikt av dei som stod for revisjonisme innanfor dette fagområdet.

Magne Skodvin var formann i Noregs mållag 1958 til 1960. Han var redaktør av Syn og Segn frå 1951 til 1959.

Verk
----

* *Striden om okkupasjonsstyret i Norge*, 1956.
* *Norden eller NATO*, 1971.
* *Samtid og historie*, 1975.
* *Som seilene fylles av stormen*, 1982.

Fotnotar
--------

1. ↑  Store norske leksikon si side om Syn og Segn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Robert Rauschenberg, *Riding Bikes*, Berlin, 1998
**Robert Rauschenberg** (født 22. oktober 1925 i Port Arthur i Texas, død 12. mai 2008 i Captiva Island i Florida) var ein jødisk-amerikansk kunstnar. Han vart omtalt som ein av dei viktigaste kunstnarane i USA i siste halvdel av 1900-talet.

Rauschenberg studerte ved kunstskolen Black Mountain College i USA, under den tidlegare Bauhaus-profilen Josef Albers. Rauschenberg uttalte seinare at Albers' sans for disiplin og metodiske tilnærming til kunst inspirerte han til å gjera det motsette.

Rauschenberg hadde stor tyding for utviklinga av amerikansk kunst på 1950- og 60-talet, og hans bruk av readymades og sitat frå populærkulturen vart sett som eit alternativ til den dominerande abstrakte ekspresjonismen, og som ein går for popkunsten. I likskap med Jasper Johns' arbeidar vart Rauschenbergs kunst omtalt som «Neo-Dada» (*nydadaisme*) på 1950-talet, på grunn av blandinga av høy- og lavkulturelle referansar, og sammenstillingen av ulike objekt, teknikkar og materialar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Robert Rauschenberg» frå Wikipedia på bokmål, den 8. oktober 2018.*
**Høgskolen i Tromsø** (**HiTø**) var ein høgskole i Tromsø som vart etablert 1. august 1994 og slått saman med Universitetet i Tromsø 1. januar 2009. 

HiTø hadde omkring 3 000 studentar og 300 tilsette (2006-tal). Høgskolen var ein av 24 statlege høgskolar i Noreg og var eit resultat av at fire statlege høgskolar i Tromsø vart slått saman som ein del av Høgskolereformen i 1994. Dei fire høgskolene som fusjonerte var Tromsø helsefaghøgskole, Tromsø maritime høgskole, Nord-norsk Musikkonservatorium og Tromsø lærerhøgskole.

Høgskolen tilbaud fag- og profesjonsstudi innan kunstfaga musikk, dans og drama, ulike helsefag, ingeniør- og økonomifag og lærarutdanning. Desse kunne takast i varierande lengder frå halvårseiningar til bachelorgradar, mastergradar og nokre doktorgradstudie, samt ei rad kurs-, etter- og videreutdanningar.

Dei fire fakulteta ved høgskolen var:

* Avdeling for helsefag
* Avdeling for ingeniør- og økonomifag
* Avdeling for kunstfag
* Avdeling for lærerutdanning

Høgskolen tilbaud internasjonalisering av studia, både høve for å ta delar av den ordinære utdanninga i utlandet, eller ved å halde fram å utdanne seg i utlandet etter endte studie.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Høgskolen i Tromsø» frå Wikipedia på bokmål, den 4. desember 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Fusjonen* Arkivert 2009-04-12 ved Wayback Machine. uit.no
Suleiman den store er ein kjend osmanarherskar.
**Det osmanske** eller **ottomanske dynastiet** var ei slekt som styrte Det osmanske riket i 600 år, frå 1281 til 1923. Det blir rekna for å ha teke til med Osman I, som både riket og dynastiet blei kalla opp etter.

Titlar
------

Dei to første herskarane, Osman I og Orhan, brukte berre nemning «hovding» (*bey*), men i 1383 let Murat I seg krona til sultan. Frå 1517 var sultanane også muslimske kalifar. Det vil seia at dei blei rekna som det andelege overhovudet for islam, med rett til å utropa djihad, heilag krig.

Med den tyrkiske revolusjonen i 1922 blei sultantittelen avskaffa. Kaliftittelen blei avskaffa to år seinare.

Tilhøyrsle
----------

Opphavleg var dynastiet av tyrkisk opphav, men etter omfattande politiske giftarmål kom det snart til å vera i slekt med dei fleste folkeslaga innan det veldige riket.

Etter at dei erobra Konstantinopel i 1453, tok osmanarane til seg mykje av den bysantinske kulturen, og etter kvart rekna dei seg ikkje som tyrkarar, som blei sett på som udanna bønder.

Lister over herskarar
---------------------

|  |  |
| --- | --- |
| * Osman I (1299-1326)
* Orhan (1326-1359)
* Murat I (1359-1389)
* Beyazit I|Beyazıt I (1389-1402)
* Mehmet I (1403-1421)
* Murat II (1421-1451)
* Mehmet II (Erobraren) (1451-1481)
* Beyazıt II (1481-1512)
* Selim I (1512-1520)
* Süleyman I (den Store) (1520-1566)
* Selim II (1566-1574)
* Murat III (1574-1595)
* Mehmet III (1595-1603)
* Ahmet I (1603-1617)
* Mustafa I (1617-1618)
* Osman II (1618-1622)
* Mustafa II (1622-1623)
* Murat IV (1623-1640)
* İbrahim (1640-1648)
 | * Mehmet IV (1648-1687)
* Süleyman II (1687-1691)
* Ahmet II (1691-1695)
* Mustafa II (1695-1703)
* Ahmet III (1703-1730)
* Mahmud I (1730-1754)
* Osman III (1754-1757)
* Mustafa III (1757-1774)
* Abd ül-Hamid I (1774-1789)
* Selim III (1789-1807)
* Mustafa IV (1807-1808)
* Mahmud II (1808-1839)
* Abdülmecit (1839-1861)
* Abd ül-Aziz (1861-1876)
* Murat V (1876)
* Abd ül-Hamid II (1876-1909)
* Mehmet V (Resad) (1909-1918)
* Mehmet VI (Vahdettin) (1918-1922)
* Abd ül-Mecid II (berre som kalif) (1922-1924)
 |
Eit Michelsons interferometer for bruk på eit optisk plate.
**Michelsons interferometer** er eit interferometer der ein lysstråle blir delt i to innbyrdes, loddrette strålar ved at ljoset dels slepp igjennom, dels blir reflektert frå ei planparallell skive. 

Det vert i dag nytta til måling av vinkeldiameteren for stjerner, og vinkelavstanden mellom komponentar av spektroskopiske dobbeltstjerner.

Det vart funnen opp av Albert Abraham Michelson. Michelson og Edward Morley brukte dette interferometeret i det kjende Michelson-Morley-eksperimentet (1887) i eit mislukka forsøk på å demonstrere effekten av den hypotetiske «etervinden» til lysfarten. Eksperimentet deira gjorde at det ikkje fanst støtte i eksperimenta for eteren og vart etter kvart ein inspirasjon for spesiell relativitet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Michelson interferometer» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mai 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* «Michelsons Interferometer: astronomi», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014

1. ↑  Albert Michelson, Edward Morley (1887). «On the Relative Motion of the Earth and the Luminiferous Ether». *American Journal of Science* **34** (203): 333–345.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Michelsons interferometer**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Robert Walpole, 1. jarl av Orford** (26. august 1676–18. mars 1745), før 1742 kjend som **sir Robert Walpole**, var ein britisk statsmann som generelt vert rekna som den første statsministeren i Storbritannia. Sjølv om stillinga «statsminister» ikkje var lovfesta eller i offislell bruk på denne tida vert Walpole likevel rekna for å ha dette embetet i røynda på grunn av den store innverknaden han hadde i den britiske regjeringa.

Han høyrte til Whig-partiet og vart først vald i 1701. Walpole tente under regjeringstida til Georg I og Georg II. Regjeringstida hans vert ofte datert frå 1721 då han vart finansminister (*First Lord of the Treasury*). Andre reknar perioden frå 1730 då Lord Townshend pensjonerte seg og han vart den einerådande regjeringssjefen. At somme reknar at perioden hans starta i 1721 kjem av at pressa på denne tida fokuserte langt meir på Walpole enn på motpartane hans. Walpole sat i regjeringa til han trekte seg tilbake i 1742 etter nederlaget i slaget ved Cartagena. Dette gjer regjeringstida hans til den lengste i britisk historie.

Han var far til forfattaren Horace Walpole.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Robert Walpole» frå Wikipedia på engelsk, den 29. desember 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Høgrehandsregelen for eit rettvinkla koordinatsystem eller eit vektorprodukt.
Høgrehandsregelen for å finne omløpsretning
**Høgrehandsregelen** er forskjellige hugsereglar for pilretningane for fysiske og geometriske vektorstorleikar ved hjelp av fingrane på høgrehanda. 

Eit rettvinkla koordinatsystem i rommet er sagt å vere høgreorientert eller å vere eit høgre(-hands-)system dersom dei bøygde fingrane på høgrehanda peikar i same retning som ein 90° rotasjon frå positiv x-retning til positiv y-retning, og tommelen peikar i positiv z-retning.

Ved utrekning av eit vektorprodukt 

{\displaystyle {\vec {a}}\times {\vec {b}}={\vec {c}}}
er retninga til {\displaystyle {\vec {c}}} gjeven ved at {\displaystyle {\vec {c}}} står vinkelrett på både {\displaystyle {\vec {a}}} og {\displaystyle {\vec {b}}}, og slik at om dei bøygde fingrane på høgrehanda peikar i same retning som ein rotasjon frå {\displaystyle {\vec {a}}} til {\displaystyle {\vec {b}}}, så peikar tommelen i høgrehandsregelen i {\displaystyle {\vec {c}}}-retning.

Positiv omløpsretning om eit område i xy-planet er den retninga fingrande på høgrehanda peikar i når dei krummar om området og tommelen peikar i positiv z-retning (oppover).

Elektrisitetslæra
-----------------

I elektrisitetslæra nyttar ein høgrehandsregelen til å finne retninga til den magnetiske kraftverknaden frå ein elektrisk straum. Legg ein høgrehanda med handflata langs ein straumførande leiar, slik at fingertuppane peikar i straumretninga, og slik at leidningen vert liggande mellom handflata og ei magnetnål, vil nordpolen til nåla slå ut til den sida tommelfingeren peikar. 

Ei anna formulering seier at ein skal gripe om ein straumførande leidning med høgrehanda slik at tommelfingeren peikar i straumretninga. Det magnetiske feltet går då rundt leidning i den retninga dei andre fingrane krummar seg.

Kjelder
-------

* «høyrehåndsregelen» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Elias Fiigenschoug** var ein norsk målar som arbeidde i Bergen kringom 1630-60, den fremste barokkmålaren i Noreg på 1600-talet.

*Portrett av Erik Iversen Nordal*
Halsnøy kloster ved Bergen. Olje på lerret.
Fiigenschoug var kanskje fødd i København. Mykje truleg gjekk han i lære i Amsterdam, då portrettstilen hans er typisk nederlandsk. Han måla ei rekke portrett av prestar og prestefamiliar, datert til mellom 1633 og 1657. Desse var lokalisert til kyrkjer frå særleg Hardanger i sør til Nordfjord i nord. Han har også laga livfulle portrett-medaljongar av kjøpmenn og embetsfolk. Fiigenschoug sine seinare bilete viser påverknad frå flamsk barokkmåleri. Hans prospekt av Halsnøy kloster frå 1656 vert rekna som det fyrste norske landskapsmåleriet.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  Haverkamp, Frode Ernst (8. mars 2023). «Elias Fiigenschoug». *Store norske leksikon* (på norsk).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* ULAN
* KulturNav

 |