recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Koordinatar: 74°15′S 125°00′W﻿

**Getzisen** er ein isbrem i Antarktis. Han er over 480 km lang og frå 30 til 100 km brei. Han ligg på grensa til Hobbs og Bakutis Coat i Marie Byrd Land mellom McDonald Heights og Martin Peninsula. Fleire store øyar ligg delvis eller heilt inne i isbremmen. 

Isbremmen vestover frå Siple Island vart oppdaga av United States Antarctic Service (USAS) i desember 1940. Delen austover frå Siple Island vart først skissert frå flyfoto tekne under U.S. Navy Operasjon Highjump i 1946–47. Heile isen vart kartlagt av United States Geological Survey frå flyfoto tekne av U.S. Navy i 1962–65. Han vart namngjeve av USAS (1939–41) etter George F. Getz frå Chicago, som skaffa sjøflya nytta på ekspedisjonen.

Sjå òg
------

* DeVicqbreen
* Isbremmar i Antarktis

Kjelder
-------

1. ↑  «Getzisen». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 22. oktober 2012.

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Getzisen» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Gezahegne Abera** (fødd 23. april 1978) er ein tidlegare langdistanseløpar frå Arsi-provinsen i Etiopia som i 2000 vart olympisk meister og i 2001 verdsmeister i maratonløping.

I 1999 vart Abera nummer 11 i VM i Sevilla, før han sprang inn til siger i Fukuoka maraton i Japan, ei maratontevling han også vann i 2001 og 2002. Våren 2000 enda Abera på andreplassen i Boston maraton. Hausten 2000 tok han teten i det olympiske maratonløpet etter 39 km, derifrå og inn til mål auka han leiinga til 20 sekundar mot Erick Wainaina frå Kenya som fekk sølv. Året etter kneip Abera gullmedaljen i maratonløpet ved verdsmeisterskapen i Edmonton i Canada, eitt einaste sekund framom Simon Biwott frå Kenya. I 2003 triumferte Abera i London maraton på tida 2.07.56.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1999 i Sevilla: Nr 11 – 2.16.42
* OL 2000 i Sydney: Gullmedalje – 2.10.12, framom Erick Wainaina (2.10.31)
* VM 2001 i Edmonton: Gullmedalje – 2.12.42, framom Simon Biwott (2.12.43)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gezahegne Abera» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juni 2019.*

* «Gezahgne Abera» (på engelsk). Olympedia. Henta 20. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Getto** (italiensk *ghetto*) er ei nemning brukt om område, gjerne bydelar, der innbyggjarane har mange fellestrekk, men skil seg frå dei som bur rundt.

Historie
--------

Nemninga blei først brukt på 1300-talet om jødekvartera i Venezia, der rike kjøpmenn og pengelånarar heldt til, og ikkje-jødar blei stengd ute. Også andre stader i Mellomalder-Europa fanst liknande gettoar der jødar budde avsondra frå andre bybuarar, frivillig eller under tvang.

Overfyld gravplass i Prahagettoen.
Ein bulle frå Pave Paul IV i 1555 tvinga jødar i Roma til å bu i ein getto som først blei oppløyst i 1870, som den siste av dei opphavlege gettoane. Pave Pius V oppmuntra andre byar til å oppretta liknande gettoar. Ettersom jødar blei forbodne å kjøpa land utanfor desse områda, kunne gettoane bli svært overfylde, og medan Venezia-gettoen hadde vore prega av rikdom, var mange andre gettoar fattige. 

Nokre land, som Storbritannia, hadde ikkje gettoar, og oppmuntra jødar til å slå seg ned der. Andre land oppheva påbodet etter kvart som likskapstankane frå den franske revolusjonen spreidde seg. Innan den katolske kyrkja var det Pave Pius IX som enda påbodet om gettoar.

Gettoar i moderne tid
---------------------

### Tvungne gettoar

Vakter ved inngangen til Łódź-gettoen
Innbyggjarar i Łódź-gettoen.
Under den andre verdskrigen samla tyske nazistar jødar og andre folkegrupper, som sigøynarar, i gettoar i Aust-Europa, der mange fangar døydde av svolt. Innbyggjarar frå eldre gettoar i Mellom-Europa var nokre av dei første som blei tekne og sende til uttryddingsleirar.

Apartheidstyret i Sør-Afrika gjorde nokre bustadområde «kvite», nokre «farga» og nokre «svarte». Eitt av dei mest kjende av desse er Soweto i Johannesburg, som er kjend for fattigdom og valdskriminalitet.

I USA har det stadig blitt danna gettoar, både naturleg og ved hjelp av loven. Afroamerikanarar kunne berre bu i visse område, noko som framleis viser igjen på busettingsmønsteret i mange amerikanske byar. 

### Frivillige gettoar

Andre amerikanarar som har danna gettoar er nylege innvandrarar, både fordi dei gjerne ville bu blant sine eigne og fordi husvære som regel var billigare der. Som regel er desse gettoane blitt oppløyste ettersom folka der blei meir integrerte i samfunnet. Det finst likevel framleis nabolag i dei store immigrantbyane som er særleg prega av éi folkegruppe.

Ein type getto som finst over heile verda er Chinatown, ein hovudsakleg kinesisk bydel. På grunn av tette kulturelle band kan slike gettoar halda seg samla i fleire århundre.

Vidare tyding
-------------

I dag blir omgrepet *getto* brukt om mange stader der ein viss type menneske samler seg. Ein kan til dømes snakka om studentgettoar i studentbyar eller andre stader hovudsakleg berre studentar oppheld seg, eller om turistgettoar i sterkt turistifiserte område.
| 攀枝花 (hanzi)*Pānzhīhūa* pinyin) |
| --- |
|  |
| Styresmakter |
| LandProvins | KinaSichuan |
| Geografi |
| Flatevidd | 7 440 km² |
| Innbyggjarar | 1 100 800 |
| Plassering |
|  |

**Panzhihua** er eit byprefektur som ligg sør i provinsen Sichuan i det vestlege Kina. Prefekturet har eit areal på 7 440 km², folketalet vart i 2007 berekna til 1 100 800. Innanfor bygrensene budde i 2004 688 200 menneske.

Byprefekturet Panzhihua omfattar tre distrikt (区 *qū*) og to fylke (县 *xiàn*).

### Historie og geografi

Delar av Panzhihua var tidlegare del av provinsen Yunnan. Det gjeld dagens bydistrikt Renhe. Då Republikken Kina oppretta provinsen Xikang den 1. januar 1939, vart det som no er fylka Miyi og Yanbian del av den provinsen. I oktober 1955 vart provinsen Xikang oppløyst av regjeringa i Folkerepublikken Kina, og dei nemnde områda lagt tilbake til Sichuan.

Panzhihua er eit område rikt på naturressursar. Inntil 1960-åra var det heller tynt folkesett. Byen vart grunnlagt som «Dukou» i 1965. Året etter fekk byen stålindustri og voks raskt og var relativt velståande, medan resten av landet gjekk kraftig tilbake grunna kulturrevolusjonen. Seinare fekk området/prefekturet namnet Panzhihua, eit eldre områdenamn. Panzhihua er sterkt industrialisert, og er prega av gigantiske gruver, mange av dei dagbrot. Sørvest-Kinas største stålkompani finst her, i Kina under forkortinga «Pangang». Utanfor gruveområda er landet teke i bruk til jordbruksføremål.

Området har restar av dei gamle konglepalmeskogane som var habitat til kjempepandaen.

Panzhihua har togsamband med Chengdu og Kunming, og har ein kommersiell flyplass.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Panzhihua» frå Wikipedia på bokmål, den 1. april 2011.*
Ei **pannekakesetning** er eit fenomen som oppstår i skandinaviske språk og refererer til særskilde høve av samsvarsbøying som ikkje følgjer konvensjonelle lingvistiske mønster. Uttrykket «pannekakesetning» vart først introdusert av den norske språkforskaren Hans-Olav Enger i den vitskapelege artikkelen *Scandinavian pancake sentences as semantic agreement.* I artikkelen skildrar Enger pannekakesetningar som særskilde setningar med eit predikatadjektiv som ikkje samsvarar med subjektet sitt. Pannekakesetningar oppstår ofte når subjektet i setninga ikkje er i bunden form, som i døma nedanføre.

Døme frå skandinaviske språk
----------------------------

### Fleirtalssubjekt

* Pannkakor är gott (svensk)
* Pannekaker er godt (bokmål/nynorsk)

Om setningane skulle følgt vanlege samsvarsbøyingsmønster ville adjektivet *godt* verte samsvarsbøygt til *gode*, altså «pannekaker er *gode*» ettersom subjektet *pannekaker* er i fleirtal. Men i staden står adjektivet i inkjekjønnsforma *godt,* sjølv om pannekaker er står i eintal og er hokjønn. Normale samsvarsbøyingsmønster ville vore at adjektivet og substantivet samsvarar i både kjønn og tal.

### Eintalssubjekt

* Programmering er kult (bokmål/nynorsk)

Ordet *programmering* er hokjønn og er i eintal, men vert samsvarsbøygt med inkjekjønnsform av adjektivet; *kult.* Dei konvensjonelle lingvistiske mønstera for samsvarsbøyning ville gjort at det eigentleg skulle vore «programmering er kul» men dette vert ugrammatisk på norsk.

Om subjektet er i bunden form vert normale samsvarsbøyingsreglar følgde; «programmeringa er kul» (bokmål/nynorsk).

### Partisipp i nynorsk

Fenomenet gjeld òg for perfektum partisipp:

* Parkering er forbode

Skulle vanlige samsvarsbøyningsmønster verte følgt ville det vore «parkering er forboden» ettersom *parkering* er eit hokjønnsord medan *forboden* er hokjønnsforma av adjektivet. *forbode* er inkjekjønnsform og skal ikkje samsvare med eit hokjønnssubstantiv.

Om subjektet er i bunden form vert normale samsvarsbøyingsreglar følgde; «parkeringa er forboden».

Referanse
---------

1. ↑  Enger, Hans-Olav (juni 2004). «Scandinavian pancake sentences as semantic agreement». *Nordic Journal of Linguistics* (på engelsk) **27**: 5–34. ISSN 0332-5865. doi:10.1017/S0332586504001131. Henta 1. januar 2019.
Eit BGM-71 TOW vert avfyrt frå ein HMMWV 
**Panservernsmissil**, òg omtalt som **ATGM** (engelsk anti-tank guided missile), er eit missil laga spesielt for å kjempa mot tungt pansra køyretøy som stridsvogner og stormpanservogner. Dei varierer i storleik frå bærbare skulderavfyrte våpen, til system som berre kan avfyrast frå køyretøy eller fly.

Ein klassifiserer som regel panservernsmissil som anten *MCLOS* (Manual Command Line Of Sight) eller *SACLOS* (Semi-Automatic Command Line Of Sight). MCLOS føreset at skyttaren kan sjå missilet gjennom heile flukta og styre det til målet ved hjelp av ei stikk, medan SACLOS gjer at det er nok at siktemidla peikar på målet fram til missilet treffer.

Meir avanserte system brukar lasermarkering eller TV-kamera i sjølve missilet for å utpeika mål, og nokre er òg såkalla «avfyr og gløym» - (*fire-and-forget*).

Dei fleste panservernsmissil har stridshovud med holladning.

Nokre døme på panservernsmissil er den USA-produserte BGM-71 TOW, britiske Swingfire, den svenske Bofors Bantam, det fransk-tyske Euromissile MILAN og russiske AT-3 Sagger.

Panservernsvåpen som RFK eller M72 er ikkje panservernsmissil, sidan dei ikkje har noko styringssystem.

Referansar
----------

1. ↑  «T-90 tank». Arkivert frå originalen 29. januar 2008. Henta 29. januar 2008.  is tested against ATGMs.
2. ↑  British tank sustains damage overseas. BBC News.
3. ↑  Военный энциклопедический словарь. / Под ред. С. Ф. Ахромеева, ИВИМО СССР. — 2-е изд. — М.: Воениздат, 1986. — С.598 — 863 с.
4. ↑  Кругосвет|
Det blå havet omkring Pangaea er Panthalassa
**Panthalassa** (gresk og tyder «allhavet») var eit enormt verdshav som låg omkring superkontinentet Pangaea i dei geologiske æraene paleozoikum og tidleg mesozoikum. Det bestod av Stillehavet i vest og nord og Tethyshavet i søraust. Det vart seinare Stillehavet etter at Tethyshavet vart lukka og Pangea braut opp i mindre bitar, som danna Atlanterhavet, Nordishavet og Indiahavet. Panthalassa vert stundom kalla Paleo-Stillehavet («gamle Stillehavet»), sidan det var ein forgjengar for Stillhavet. 

I kartet til høgre gjekk ekvator om lag over der Spania, Marokko (Casablanca) og Boston møtte kvarandre. Sør for denne linja var landmassen Gondwana og landmassen i nord var Laurasia.

Danning
-------

For 900 millionar år sidan danna det seg eit trippelpunkt då superkontinentet Rodinia startar å rive seg sundt. Mellom om lag 800 og 700 millionar år sidan delte det seg i to. Dette var ein av dei viktigaste riftdanningane i historia fordi det opna Panthalassa vest for Laurentia, eit kontinent som vart Nord-Amerika. Verdshavet Mirovia, eit hav som låg omkring Rodinia, starta å krympe fordi Det panafrikanske havet og Panthalassa ekspanderte. Mellom 650 og 550 millionar år sidan danna eit anna superkontinent seg, Pannotia, som var forma som ein *V*. Inne i V-en låg Panthalassa og utanfor låg Det panafrikanske havet og restar av Mirovia. 

Det meste av havbasseng og havbotn av Panthalassa har i dag hamna under den nordamerikanske og den eurasiatiske plata. Restar av Panthalassa-plata kan i dag vere Juan de Fuca-plata, Gorda-plata, Cocos-plata og Nazca-plata. Alle desse fire var ein del av Farallon-plata. Stillehavet utvikla seg frå Panthalassa etter at Pangaea, som tyder «heile jorda», braut opp i mindre kontinent.

Sjå òg
------

* Pangaea

Bakgrunnsstoff
--------------

* Paleomap

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Panthalassa» frå Wikipedia på engelsk, den 19. august 2008.*
Sirene på eit gresk gravmonument frå 1. hundreåret f.Kr.
**Sirener** er ein type nymfer i gresk mytologi som levde ved havet og lokka sjøfolk i døden med songen sin. Dei har delvis fugleform. Sirenene er kjend frå soga om Persefone og frå *Odysseen*. I klassisk og seinare oldtid blei sirenefigurar tidvis framstilt på gravmonument som symbol på udøydelegheit.

Opphav
------

Far til sirenene er i dei fleste overføringar elveguden Akelous, medan ulike muser, som Melpomene, eller jordgudinna Gaia var mor deira. Dei var tenestejenter for Persefone, men då denne blei bortført til Hades blei dei gjeven delvis fugleham - anten som hjelp til å flykta sjølv eller flyga og leita etter henne, eller som straff for at dei ikkje hadde passa på henne. Dei slo seg ned på øya Anthemoessa ('Blomstrande').

Song
----

Sirenesongen kunne få folk som høyrde han til å gløyma alt, og forgå. Dette skjedde anten ved at dei siglde på skjer og drukna, eller ved at dei gløymde å eta og svelta i hel. 

Odyssevs blei åtvara mot sirenene då han skulle sigla forbi skjæra deira. Han sørgde for å unngå fara ved å fylla øyrene til sjøfolka sine med bivoks. Sjølv let han seg binda fast til masta slik at han kunne høyra den lokkande songen utan fare.

Også Orfevs klarte redda mannskapet sitt frå sirenene ved å vega opp for songen deira med sin eigen.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------


* SEIRENES ved Theoi Project, theoi.com
* «sirener» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Mats Johan Sundin** (fødd 13. februar 1971) er ein svensk tidlegare ishockeyspelar frå Stockholm. Han vart verdsmeister med Sverige i 1991, 1992 og 1998, samt olympisk meister i 2006.
Høgrevengen Sundin spelte på Djurgårdens IF i 1989/90 og vart svensk meister med Stockholms-laget. Der etter var han frå 1990 aktiv i National Hockey League i Nord-Amerika i nitten år fram til han la opp i 2009. Sundin gjorde teneste 1990-94 i Quebec Nordiques, 1994-2008 i Toronto Maple Leafs, før han avslutta med ein sesong i Vancouver Canucks. Gjennom 1346 NHL-kampar sanka han 1349 poeng.

Mats Sundin
Sundin spelte VM-finale for Sverige i 1990, 1991, 1992, 1998 og 2003. Tre av finalane enda med svensk triumf, mot Canada i 1991 og mot Finland i 1992 og 1998. Alle desse åra kom Sundin med på All Star Team, det gjorde han også under Vinter-OL 2002, ei turnering der Sverige enda utanfor medaljeplass. I 2006 vann Sverige og Sundin OL-finalen mot Finland med 3 mål mot 2.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mats Sundin» frå Wikipedia på svensk, den 28. desember 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Sigurd Lybeck** (25. september 1895–5. november 1975) var ein norsk småbrukar og forfattar frå Etnedal. Han vart landskjend som forfattar av bøkene og teikneseriane om Jens von Bustenskjold i Oladalen. Lybeck skreiv over 60 romanar og 300 noveller.

Om vintrane arbeidde Lybeck på dagtid i skogen, kveldane nytta han til skriving heime på Lybekk-bruket. Fyrste småstykka med forteljingar frå bygdemiljø fekk han prenta i lokalbladet Valdresen. I 1928 kjøpte han på Dokka eit nummer av Arbeidermagasinet og fekk deretter kontakt med Nils Johan Rud, redaktøren i Arbeidermagasinet. Serien om dei giftegalne kallane i Oladalen, med Jens von Bustenskjold sentralt i forteljingane om eit bygdesamfunn med særmerkte karakterar, kom over mange år. Historiene vart illustrert av teiknaren Anders Bjørgaard. Ut av Lybeck sine verk kom også filmkomedien Bustenskjold, med Leif Juster i hovudrolla.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Sigurd Haakon Jacobsen** (17. november 1893–20. mai 1976) var ein norsk smed, fabrikkeigar og politikar frå Bleik i Nordland. Han var stortingsmann 1937-45, vald for Samfundspartiet.

Far til Jacobsen var gardbrukar og smed. Sjølv deltok han i yngre år i fiske og arbeidde på gard. Han gjekk i smedlære på ulike verkstader, mellom andre hos Samuelsens Smedforretning & Pengeskapsfabrik i Bergen. Fleire stader, som Honningsvåg, Harstad, Andenes, var han i arbeid som røyrleggar. Frå 1920 dreiv han eiga smie på heimstaden Bleik. I 1942 kjøpte han hermetikkfabrikken Bleik Canning.

Jacobsen var 1934-47 medlem i heradsstyret i Andenes. Gjennom åra var han med i likningsnemnda, skulestyret og styremedlem i Andenes kraftverk og vannverk. Hausten 1936 vart han vald til stortingsrepresentant frå valkrinsen Nordland og Samfundspartiet. Perioden 1937–45 var han den siste som representerte det partiet på Stortinget. Han var medlem i Post-, telegraf- og kystfartskomitéen.

Kjelder
-------


* Stortingsbiografi


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Sigurd Manneråk** (28. august 1942–5. april 2003) var ein norsk politikar frå Marnardal i Vest-Agder. Han representerte Vest-Agder og Senterpartiet på Stortinget perioden 1993-97.

Manneråk var son til ein gardbrukar. Sjølv vart han utdanna lærar i Kristiansand i 1964. Etter eit år som lærar i Laudal, var han skulestyrar i Herøy frå 1966 til -73. Perioden 1973-75 var han pedagogisk konsulent i Rygge, før han så var rektor i tolv år ved Liknes skule i Kvinesdal. Han skifta så beite, ettersom han var helse- og sosialsjef i Kvinesdal kommune åra 1987-93.

Frå 1970-talet deltok Manneråk i politisk verksemd for Senterpartiet. Han var med i kommunestyret i Kvinesdal 1980-87, siste fire åra som varaordførar. Samstundes som han var varaordførar i heimekommunen, hadde han fast plass i fylkestinget i Vest-Agder. Hausten 1993 vart han vald til stortingsrepresentant for Senterpartiet, på Stortinget var han medlem av Kyrkje-, utdannings- og forskningskomitéen.

Etter han gjekk ut av Stortinget var han 1997-2002 tilsett ved Agderforskning som leiar av Senter for videreutdanning. Til sist leia han eit selskap utgått frå Høgskolen i Agder.

Kjelder
-------

* Stortinget.no - Biografi
Tømmerlunnar på ein lunningsplass.
**Skogbruk** er utnytting av skog til produksjon av tømmer, massevirke, brensel og anna.

Til skogbruksfaget høyrer også arbeidet med skogøkologi, tilrettelegging for fleirsidig skogbruk, og skogplanting, skogkultur og anna arbeid for å auke framtidig avkastning.

I 2005 vart det hogd for sal til industrien 8,3 millionar m³ tømmer i Noreg og 0,8 millionar m³ til ved. 54 prosent av virket gjekk til sagbruk og trevareindustrien, 34 prosent gjekk til tremasse og cellulose, og seks prosent vart eksportert. Dei største skogbruksfylka er Hedmark der det vart hogd 2,5 millionar m³, Oppland med 1,2 millionar m³ og Buskerud med 0,9 millionar m³ tømmer. Bruttoverdien av skogbruket i Noreg var i 2005 på 2,6 milliardar for det som vart selt til industrien.

Skogen i Noreg har eit ståande volum på 735 millionar m³, 625 millionar m³ blir rekna som produktivt. Gran og furu utgjer 570 millionar av dette. Den årlege tilveksten er på 25 millionar m³.

Sjå òg
------

* Berekraftig skogbruk
* Skogsreiskap
* Skogsmaskin
* Tømmerhogst

Kjelder
-------


* *10.04.20 Skogbruk*, Statistisk sentralbyrå.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
|  |
| --- |
| **Skogfiol** |
| SkogfiolSkogfiol |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Vierordenen Malpighiales |
| **Familie:** | Fiolfamilien Violaceae |
| **Slekt:** | Fiolslekta *Viola* |
| **Art:** | **Skogfiol** *V. riviniana* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Viola riviniana***Rchb. 1823 |

**Skogfiol** (*Viola riviniána*) er ein fleirårig urt i fiolslekta. Han blir opp til 15 cm høg, og gror i skog og kratt. Skogfiol blømer om våren med store bleikfiolette blomstrar, dei største hos dei nordiske fiolartane. I Noreg finst han opp til Tromsøysund, elles sør til Nord-Afrika.

Skildring
---------

Bladbærande stenglar går av frå jordstengelen, dei blomsterberande stenglande går av frå bladhjørna. Blada er tynne og hjarteforma. Han kan få blomstrar som ikkje opnar seg, men sjølvpollinerar. Det er mekanisk spreiing av frøa, dei blir skote ut frå belgen. Han visnar heilt ned om hausten. 

Det kan vera vanskeleg å skilje på skogfiol og engfiol. Det finst òg hybridar av dei.

Galleri
-------

* Skogfiol. Foto: Kjetil LenesSkogfiol. Foto: Kjetil Lenes
* Frøkapslar frå sjølvpollinerte blomar. Ein kapsel nede til venstre, ein i midten og ein opna med frø i oppe til høgre. Foto: Kjetil LenesFrøkapslar frå sjølvpollinerte blomar. Ein kapsel nede til venstre, ein i midten og ein opna med frø i oppe til høgre. Foto: Kjetil Lenes

Kjelder
-------

* Johannes Lid: *Norsk og svensk flora*. Oslo, 1974.
* C. A. M. Lindman: *Nordens flora*. Oslo 1977.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* EOL

 |
Det er føreslått at denne sida blir fletta med *Tregrense*. (Sjå eventuelt diskusjon)

Skoggrensa i Karwendel i Alpane.
**Skoggrense** er ei nemning for yttergrensa for utbreiingsområdet til skogen.

Skoggrensa opp mot fjellet vert kalla alpin skoggrense, medan skoggrensa mot nord vert kalla den polare skoggrensa. Grovt sett fell den polare skoggrensa saman med isoterm for 10 gr C månadsmiddeltempretur i juli. Skoggrensa mot sjøen vert kalla oseanisk skoggrense.

I Noreg er det helst bjørk som dannar den alpine skoggrensa, men somme stader kan det vere gran eller furu. Der skoggrensa ligg høgt, er ho klimatisk betinga, det vil seie at det er temperatur og vind som avgjer kor høgt skogen kan vakse. Men jordsmonnet eller menneskeleg påverknad — som seterdrift — kan lokalt føre til at den verkelege skoggrensa ligg lægre.

Høgda på den alpine skoggrensa varierer frå stad til stad, avgjerande for høgda er:

* breiddegraden
* avstanden til havet (høgda stig innover i landet)
* øvrige landmassar vil trekke skogen etter seg, medan ein lågtliggande «kalott» kan vere snau
* lokalklimaet
* påverknad av beiting eller menneskeleg aktivitet.

Kjelder
-------

* Knut Skinnemoen: *Skogskjøtsel* Landbruksforlaget 1969

Bakgrunnsstoff
--------------
Tungusar i Sibir, sannsynlegvis fotografert av Fridtjof Nansen i 1914.
**Tungusarane** er eit asiatisk nomadefolk som hovudsakleg lever langs elva Jenisej i Sibir. Folka er delt inn i fleire undergrupper som vert sett på som eigne folkegrupper. Desse folkegruppene snakkar i hovudsak tungusiske språk.

Historie
--------

Lite er kjent av historia til tungusarane frå før russarane koloniserte Sibir. Tungusarane sine leveområde vart innskrenka av russarane i tsartida, dette vart forsterka under Sovjetunionen då tungusarane i stor grad vart flytte til kollektivbruk. Den opphavlege levemåten har nesten forsvunne, og i dag er det få tungusarar som lever av fiske og fangst.

Nordmannen Fridtjof Nansen skildrar fleire møte med tungusarar som levde på tradisjonelt vis i boka *Gjennom Sibir* frå 1913 og skriv dette om dei religiøse tilstellingane deira:

*Under teltsengene i flere av teltene så vi det hang små russiske helgenbilder som de fører med seg som andre avguder. Kristne skal de jo være, likssom, iallfall i navnet; men ute i skogen tilber de nok sine gamle guder som en slags garanti for en god fangst. Den kristne gud fra vesten har jo ingen greie på deres [tungusernes] virke.*
Det han skildrar her er ein religiøs praksis som var utbreidd blant minoritetar på 1800-talet, og som har vorte karakterisert som reformert heidendom.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tungusere» frå Wikipedia på bokmål, den 22. september 2019.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
Teikning av romersk arbeidar kledd i tunika.
**Tunika** (latin *tunica*) er fleire typar kjortel- eller trøyeliknande plagg av varierande lengd frå skuldrene til ein stad mellom hoftene og anklane. Namnet kjem frå romersk *tunica*, eit kvardags- eller underplagg som blei brukt av både kvinner og særleg menn og var vidareutvikla frå grekarane sin khiton. Plagget blei brukt av både frie borgarar og ikkje-borgarar og av folk i byar og på landsbygda. Byborgarane pleidde likevel å bera ein toga over tunikaen, særleg ved formelle høve. 

Tunikaen var det viktigaste plagget i den mannlege klesdrakten i den gresk-romerske kulturen. Han var laga av to stykke ufarga ull som var sydde saman på sidene og ved skuldrene. Plagget dekte overkroppen, magen og underlivet, og beina ned til knehøgd. Det var opningar for armane på kvar side øvst. Tunikaer blei gjerne brukt utan beinplagg.

Moderne tunikaer er hoftelange trøyer eller skjorter som blir brukt hengande over bukser eller kjolar, som oftast av kvinner. Tunikaer blir òg ofte brukte som strandplagg over badedrakter og bikiniar.

Galleri
-------

* Romersk mosaikk av ein mann i tunika. Frå Conimbriga i Portugal.Romersk mosaikk av ein mann i tunika. Frå Conimbriga i Portugal.
* Statuett av ein dansande lar (vernegud) frå det fyrste hundreåret. Funne i Straubing i Bayern.Statuett av ein dansande lar (vernegud) frå det fyrste hundreåret. Funne i Straubing i Bayern.
* Mosaikk av ein ungdom i tunika. Frå 200-talet.Mosaikk av ein ungdom i tunika. Frå 200-talet.

Sjå òg
------

* Khiton, sylinderforma underdrakt for kvinner og menn i det gamle Hellas
* Kjortel, kjoleforma ytterplagg med ermar
* Trøye, fleire typar ettersittande klesplagg som dekker overkroppen

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Tunika» frå Wikipedia på bokmål, den 19. januar 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tunika**

* Roman Clothing ved vroma.org (engelsk)
* «DigitaltMuseum: Søk: 'tunika'». DigitaltMuseum.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
|  |
| --- |
| **Tiriltunge** |
| TiriltungeTiriltunge |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Erteblomordenen Fabales |
| **Familie:** | Erteblomfamilien Fabaceae |
| **Underfamilie:** | Faboideae |
| **Stamme:** | Loteae |
| **Slekt:** | Tiriltungeslekta *Lotus* |
| **Art:** | **Tiriltunge** *L. corniculatus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Lotus corniculatus***L. 1753 |

**Tiriltunge** er ei plante i ertefamilien. Ho er utbreidd i Europa, Asia og det nordlege Afrika. I Noreg veks ho i turre bakkar, vegkantar og på kulturmark over heile landet, meir sjeldan lengst nord. På Hardangervidda er ho funnen opp til 1405 m.o.h. 

Botanisk teikning av tiriltunge.
Planta har blågrøne småblad utan tydelege sidenervar. Oftast tre-fire blomstrar saman. Gule kronblad, litt raudfarga utvendes. Tiriltunga blømer omkring juni.

Tiriltunga lever i symbiose med ein bakterieart, *Rhizobium leguminosarum*, som veks i ertestore knollar på rotsystemet. Denne bakterien har evna til å binde opp nitrogen frå lufta, og nitrogenet er til nytte for tiriltunga. I staden får bakterien vatn og mineralnæring.

Kjelder
-------


* Wikipedia på norsk bokmål.
* Svensk Wikipedia.
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tiriltunge**

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Lotus corniculatus** 

* Den virtuella floran (svenskspråklig)
* Høgskulen i Volda Arkivert 2007-06-26 ved Wayback Machine.
**Sognefjorden** er den lengste og djupaste fjorden i Noreg, og etter grønlandske Scoresbysund den nest lengste fjorden i verda. 

Fjorden ligg i Vestland fylke og strekkjer seg frå foten av Jotunheimen i aust og mot kysten av Vestlandet. Han er 205 km lang frå Skjolden inst i Lustrafjorden til Solund, og 1308 m på det djupaste. Dei største djupnene ligg innover i fjorden; ved munningen er botnen berre 100 meter under havoverflata.

Over fjorden går ei kraftline med eit spenn på 4597 meter. Dette er den nest lengste kraftlina i verda.

Satellittbilete av Sognefjorden. (Kjelde: NASA)

Samferdsle
----------

Sognefjorden har vore ei viktig samferdsleåre frå gamalt av. Han har gjort det mogleg å frakta landbruksprodukt, frukt, bær og fisk mellom bygdene i Sogn og Bergen. 

Det er i dag fem ferjesamband som kryssar fjorden:

* Ornes-Solvorn
* Fodnes-Mannheller
* Hella-Vangsnes-Dragsvik
* Lavik-Oppedal
* Ryskjedalsvika-Rutledal-Krakhella

I tillegg går det ferje Gudvangen-Styvi-Dyrdal-Kaupanger-Frønningen-Lærdalsøyri i turistsesongen (mai-september).

Det er daglege snøggbåtruter frå Sogndalsfjøra til Bergen og Selje i Nordfjord.

Fjordarmar
----------

Satellittbilete der Sognefjorden (i midten) avteiknar seg tydeleg mot raudfarga snø. (Kjelde: NASA)
Sognefjorden
I motsetnad til Hardangerfjorden har ikkje kvar enkelt del av Sognefjorden eit eige namn. Berre Sognesjøen ytst i fjorden og Årdalsfjorden eller Lustrafjorden vert nytta som andre namn på Sognefjorden. Sognefjorden har derimot mange fjordarmar. Frå innløpet i vest og austover er desse (lengder i parentes): 

* Sognesjøen (35 km)
	+ Straumsfjorden (8 km)
	+ Bjørnefjorden (3 km)
	+ Gulafjorden (22 km til botn av Austgulfjorden)
		- Eidsfjorden i Gulen (10 km)
		- Nordgulfjorden (4 km)
		- Austgulfjorden (8 km)
	+ Nessefjorden (6,5 km)
* Lifjorden (6 km)
* Bøfjorden i Hyllestad (4 km)
* Risnefjorden (6 km)
* Ikjefjorden (4,5 km)
* Vadheimsfjorden (5,5 km)
* Fuglsetfjorden (8 km)
	+ Eiesfjorden (1,8 km)
* Høyangsfjorden (8 km)
* Lånefjorden (3 km)
* Finnafjorden (6 km)
* Arnafjorden (8,5 km)
	+ Indrefjorden i Vik (2 km)
	+ Framfjorden (1,5 km)

Fjærlandsfjorden. Foto: Bjørn Erik Pedersen

* Esefjorden (4 km)
* Fjærlandsfjorden (27 km)
	+ Vetlefjorden (6 km)
		- Sværafjorden (2,5 km)
* Norafjorden (21 km til botn av Barsnesfjorden)
	+ Sogndalsfjorden (16 km til botn av Barsnesfjorden)
		- Eidsfjorden (3 km)
		- Barsnesfjorden (5 km)
* Aurlandsfjorden (29 km)
	+ Nærøyfjorden (18 km)
* Lærdalsfjorden (9 km)
* Årdalsfjorden (16 km)
* Lustrafjorden (42 km)
	+ Gaupnefjorden (4,5 km)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LIBRIS
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Saale** (òg kalla *Sächsische Saale* og *Thüringische Saale*) er ei elv i Bayern, Thüringen og Sachsen-Anhalt i Tyskland og ei av dei store sideelvane til Elbe frå venstre med ei lengd på 413 km. Ho må ikkje forvekslast med den mindre Fränkische Saale, ei sideelv til Main.

Geografi
--------

Saale har sitt utspring mellom Bayreuth og Hof i Oberfranken (Bayern), i ei høgd på 728 meter i Fichtelgebirge. Ho snor seg nordover og passerer byen Hof, før ho renn inn i Thüringen. Ho renn mellom dei skogkledde fjella i Thüringer Wald før ho går inn i dalen Saalfeld. Etter Saalfeld når Saale Rudolstadt. Her mottar ho Schwarza, som renn gjennom ein dal der ein finn slottet Schwarzburg, eit eldgamalt sete for prinsane av huset Schwarzburg-Rudolstadt. 

Frå Saalfeld går Saale inn i kalksteinsområdet nord for Thüringer Wald og gjennom byen Jena. Ho går så inn i Sachsen-Anhalt og gjennom kurstaden Bad Kösen der ein finn mange åsar med vinranker. Ved Naumburg mottar ho den djupe elva Unstrut og renn forbi Weißenfels, Merseburg, Halle, Bernburg og Calbe. Saale munnar ut i Elbe like før Barby etter ei lengd på 413 km. 

Elva er framkommeleg frå Naumburg med hjelp av sluser og er forbunde til Weiße Elster nær Leipzig via ein kanal. Jordsmonnet i dei nedre delane av dalen hennar er svært frodig og av avlingane her finn ein sukkerroe. Av sideelvar til Saale finn ein Weiße Elster, Regnitz og Orla frå høgre og Ilm, Unstrut, Salza, Wipper og Bode frå venstre. Dei øvre delane av elva er bratt. I dalen, ned til Merseburg, ligg det mange slått på høgdene langs elva.

Kjelde
------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Saale frå Engelsk Wikipedia .*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Laurits Grønland** (12. juni 1887–29. mars 1957) var ein norsk jarnbanemann og politikar frå Nes i Buskerud som representerte Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1937 til 1949.

Grønland var son til ein småbrukar i Nes. I barne- og ungdomsåra arbeidde han som gjetar, i skogen og på gard. År 1909 gjekk han Festningsartilleriet sin underoffiserskule på Oscarsborg og to år seinare tok han jarnbanane sin trafikkskule. Frå 1912 var Grønland tilsett i Noregs Statsbaner, fyrst som telegrafist til 1918, der etter stasjonert i Drammen som ekspeditør til 1937, fullmektig til 1939, fyrstefullmektig til 1948. Til sist var han NSB-sekretær i Drammen frå 1948 til han døydde.

Grønland var medlem av formannskapet i Skoger herad frå 1922 til 1940. Hausten 1936 vart han vald til stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet frå Buskerud, attvald i 1945. På Stortinget var han perioden 1945-49 formann i Protokollkomiteen.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Laurentius Borchsenius** (9. mars 1772–28. september 1844) var ein dansk-norsk embetsmann og stortingsmann.

Borchsenius var fødd i Brømme på Sjælland i Danmark. Han vart student i Slagelse i 1789, cand. jur. i 1793. Åra 1792-98 var han tilsett i det danske rentekammeret i København. Han vart fut i Inderøy i Nord-Trøndelag i 1798. Dette embetet hadde han til 1803, då han vart fut i Øvre Romerike. Tolv år seinare vart han sorenskrivar i same Øvre Romerike, ein posisjon han hadde i 28 år, til 1843. 

Borchsenius var 3. representant frå Akershus amt på Stortinget 1815-16. Han var då sekretær i Lagtinget, og medlem i ni komitear. Attåt var han medlem av riksretten mot Haxthausen. Også i 1818 var han innvald, men grunna sjukdom møtte han ikkje. Seinare var han 1. representant frå amtet i tre påfylgjande storting; 1827, 1830, 1833. I 1833 var han visepresident i Stortinget og medlem av Lagtinget. Han var og formann i justiskomiteen. På det overordentlege storting 1828 var han medlem av Lagtinget og tre stortingskomitear. På Stortinget i 1830 vart han vald til president, men vart friteken. I staden var han visepresident i Lagtinget og formann i fullmaktskomiteen og i komiteen for gasje- budsjett-, pensjons- og skattevesen. 1833-valet sa han frå seg, noko som vart godteke mot to stemmer. På Stortinget 1836 var han 2. representant frå amtet. Han var då medlem av Lagtinget og han sat i riksretten. Det overordentlege storting 1836-37 var siste tingsamlinga Borchsenius tok del i.

Borchsenius budde i Ullensaker den tida han var sorenskrivar. Han døydde der året etter han gjekk av frå embetet.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Laurentius Borchsenius NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
**Siida** er det samiske museet i Finland. Det ligg i Enare kommune i Finland. Museet omfattar også eit naturhistorisk informasjonssenter. 

*Ájtte* eller *buerie*; eit forrådshus. Frå friluftssamlinga til museet.
Museet blei skipa i 1959 av den samiske foreininga Sámii Litto som *Anára sámemusea* (Enare samemuseum). Dette friluftsmuseet fekk sitt fyrste hus i 1960, og opna for publikum i 1963. Stiftinga Saamelaismuseosäätiö blei danna i 1986. Det nye museumsbygget, teikna av Juhani Pallasmaa, opna i 1998. 

Museet har også ansvar for samiske kulturminne andre stader i Finland. I Inari ligg også Det finske sametinget. Namnet «Siida» kjem frå den tradisjonelle samiske samfunnsorganiseringa siida.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Siida (museum)» frå Wikipedia på bokmål, den 13. mai 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Saamelaismuseo Siida**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

| * v
* d
* e
Samiske museum **·** Samisk museumslag**·** Bååstede |
| --- |
| Norske | **RiddoDuottarMuseat**: De Samiske Samlinger**·** Kautokeino bygdetun**·** Porsanger museum**·** Kokelv sjøsamiske museum **Tana og Varanger Museumssiida**: Tana museum**·** Saviomuseet**·** Äʹvv skoltesamisk museum**·** Varanger Samiske MuseumSamtidsmuseet for nordlige folk**·** Gállogieddi**·** Várdobáiki**·** Árran**·** Saemien Sijte |
| Andre | Ájtte i Jokkmokk i Sverige**·** Siida i Enare i Finland |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Ein eldre manometer, skalert i bar.
Ein **trykkmålar** er eit instrument til å måla trykk (kraft/areal). SI-eininga for trykk er Pa, men mange trykkmålarar er framleis skalerte i bar. Med trykkmålar forstår ein vanlegvis eit instrument som måler statisk, eller sakte varierande, trykk. Ein differansialtrykkmålar måler skilnaden mellom to trykk. Ein mikrofon er ein trykkmålar som måler snøgge variasjonar i trykket, i høve til atmosfæretrykket.

Referansetrykk
--------------

Ved måling av absolutt trykk brukar ein absolutt vakuum som referanse, slik som i eit barometer. I staden for å nytta vakuum som referanse kan ein måla differansen frå eit referansetrykk. Eit vanleg referansetrykk er atmosfæretrykket. Om trykket ein måler ligg over referansetrykket vert det kalla overtrykk og om det ligg under referansetrykket vert det kalla undertrykk. 

Differansetrykk er skilnaden mellom to trykkverdiar. Differansetrykk vert ofte nytta for å måla væskestraum og for nivåmåling.

Målemetodar
-----------

### Væskebarometer

Eit barometer vert i meteorologien nytta til å måla trykket i atmosfæren med. 

#### U-røyrsbarometer

U-røyrbarometer.
Eit U-røyrsbarometer har eit vertikalt U-forma røyr fylt med ei væske, som til dømes kvikksølv. Den eine enden av røyret er ope mot eit referansetrykk og den andre enden er open mot gasstrykket som skal målast. Instrumentet måler differansen mellom det ukjente trykket og referansetrykket. Instrumentet vart funne opp av den italienske fysikaren Evangelista Torricelli[*treng kjelde*].

#### Membran-, kapsel og belgbarometer

I desse instrumenta vert trykket mot ein fjørbelasta membran eller belg. Det finst fleire typar, som membranmanometer, belgmanometer og kapselmanometer (*aneroidmanometer*). 

#### Vakuummeter

Eit **vakuummeter** er ein trykkmålar for måling av låge gasstrykk.

Sjå òg
------

* Kapselmanometer
* Måleinstrument
* Måleomformar
* Mikrofon

Kjelder
-------

* Bjørnar Larsen. *Industriell måleteknikk for automatikarfaget.* Noreg 1996: Vett & Viten AS. ISBN 82-412-0223-7

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NDL

 |
Vertikale trykkammer.
Eit **trykkammer** er ein lukka behaldar som held gassar eller væsker i eit trykk som er vesentleg forskjellig frå det omliggande trykket

Trykkskilnaden er farleg og mange dødsulukker har skjedd gjennom historia til utviklinga av trykkammer og handsaminga av dei. Utforminga, produksjonen og handsaminga av trykkammer er derfor regulerte av tekniske styresmakter og lover. Definisjonen av trykkammer varierer derfor frå land til land, men omfattar parameterar som maksimal trykk og temperatur det er trygt å operere under. 

Undertrykkskammer er lufttette rom der ein skapar undertrykk ved å pumpe ut luft, som vil sei at trykket er lågare enn lufttrykket. Desse vert nytta innan flymedisin og for å simulere trykktilhøva i store høgder. Såkalla høgdehus er ei form for undertrykkskammer. 

Overtrykkskammer er lufttette rom der trykket er høgare enn atmosfæretrykket. Kammera kan vere store og stasjonære og tole trykk som svarar til fleire hundre meter djupne, eller små og transportable einingar som er rekna for overtrykk på berre 1-2 atmosfærar. Overtrykkskammer vert nytta mellom anna til behandling av dykkarsjuke.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pressure vessel» frå Wikipedia på engelsk, den 21. februar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* NKC
* NDL

 |
**Laurie Allan** (fødd 19. februar 1943) er ein engelsk trommeslagar, mest kjend som medlem av Delivery og Gong.

Etter å ha spelt i ymse band i 1960-åra vart Allan medlem av Delivery i 1971 og erstatta Pip Pyle, som då gjekk til Gong. I 1972 erstatta Allan igjen Pyle då han gjekk til Gong. Allan slutta i Gong i 1973 for å bli med i eit nytt Delivery, men dette varte ikkje lenger. Han spelte sidan med Miller og Lol Coxhill sitt *The Story So Far/Oh Really?* (1974), Ralph McTell-albumet *Not till Tomorrow* (1972) og Bert Jansch-albumet *Moonshine* (1973).

Allan spelte òg med Robert Wyatt, på albuma *Rock Bottom* oog *Ruth Is Stranger Than Richard*, og han var tidlegare i eit forhold med artisten Alfie Benge før ho gifta seg med Wyatt.

Allan kom attende til Gong i 1974 og var med bandet nokre år etter et, inkludert i avleiaren Mother Gong i 1978.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Laurie Allan» frå Wikipedia på engelsk, den 16. november 2019.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Prog. Una suite lunga mezzo secolo», by Donato Zoppo. Arcana, 2017.
2. ↑  «Different Every Time: The Authorised Biography of Robert Wyatt», by Marcus O’Dair. Serpent's Tail, 2014

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
Svoveldioksid-utslepp frå Halemaumau-krateret på Hawaii.
**Soveldiosksid** med kjemisk formel SO2 er ein fargelaus gass som vert danna ved at svovel brenn. Svoveldioksid reagerer med oksygen og er lett løyseleg i vatn. Dette gjer at svoveldioksid kan medføre uønskte helseeffektar.

Reaksjonslikningar
------------------

Reaksjonslikninga viser at eit svovelatom kan reagere med oksygengass og danne svoveldioksid:  

S + O2 → SO2

Reaksjonslikninga nedanfor viser at dersom svoveldioksid vert oppløyst i vatn, vert det danna svovelsyrling:  

SO2 + H2O → H2SO3  

Svovelsyrling kan igjen reagere med vatn og danne svovelsyre, som vist i reaksjonslikninga nedanfor:  

2 H2SO3 + O2 → 2 H2SO4

Strukturformel og bindingstypar
-------------------------------

SO2 er eit bøygd molekyl med C2v symmetrigruppe. Svovelatomet har eit oksidasjonstrinn på +4, ei lading på 0 og er omgjeve av 5 elektronpar og kan skildrast som eit hypervalent molekyl. Frå perspektiv av molekylorbitalteorien, er dei fleste valenselektrona bunde opp i S-O bindingar.

|  |
| --- |
|  |
| Tre resonansstruktur av svoveldioksid |

S-O-bindingane er kortare i SO2 (143.1 pm) enn i svovelmonoksid, SO (148,1 pm), medan O-O-bindingane er lenger i O3 (127.8 pm) enn i dioksigen, O2 (120,7 pm). Bindingsenergien er større i SO2 (548 kJ mol−1) enn i SO (524 kJ mol−1), medan han er mindre i O3 (297 kJ mol−1) enn i O2 (490 kJ mol−1). Desse dataa fører kjemikarar til å konkludere med at S-O-bindingane i svoveldioksid har ein bindingsorden på minst 2, som er forskjellig frå O-O-bindingane i ozon, som har ein bindingsorden på 1,5

Bakgrunnsstoff
--------------

* Miljøstatus i Noreg: Svoveldioksid Arkivert 2008-10-17 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Svoveldioksid» frå Wikipedia på bokmål, den 13. desember 2009.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Greenwood, Norman N.; Earnshaw, A. (1997), *Chemistry of the Elements* (2nd utg.), Oxford: Butterworth-Heinemann, ISBN 0-7506-3365-4  CS1 maint: Multiple names: authors list (link) s. 700

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Trykkoordinatar** er eit koordinatsystem der lufttrykket vert nytta som vertikal koordinat i staden for høgd eller geopotensiell høgd. Omforminga frå (x,y,z) til (x,y,p) er nyttig sidan storskala atmosfæriske luftrørsler er hydrostatiske og at det dermed er eit eintydig og særs enkelt forhold mellom trykk og høgd. I tillegg vil flater med konstant trykk vere så flate at den horisontale fordelinga av vind og temperatur er omtrent den same på ei konstant trykkflate som på ei konstant høgdeflate. 

I trykkoordinatsystemet er ikkje den horisontale og den vertikale vindkomponenten ortogonale. Den vertikale vindkomponenten kan skrivast som: 

{\displaystyle \omega \,\!\equiv {\frac {dp}{dt}}}
{\displaystyle \omega \,\!} har ofte eininga hPa per dag. Merk at når {\displaystyle \omega \,\!} er positiv svarar dette til søkkande rørsle, og negative verdiar svarar til stigande rørsle. 

Det kan visast at 

{\displaystyle \omega \,\!\simeq -\rho \,\!g\_{0}w=-w{\frac {p}{H}}}
der H er skalahøgda, {\displaystyle \rho } er tettleiken og g er tyngdeakselerasjonen. 

{\displaystyle H={\frac {p}{\rho \_{0}\,\!g\_{0}}}}

Kjelder
-------

* John M. Wallace & Peter V. Hobbs (1977). *Atmospheric Science - An introductory survey*. London: Academic Press Inc.
**Axel Hjalmar Ender** (14. september 1853–10. september 1920) var ein norsk målar og bilethoggar frå Asker.

Ender var frå 1867 til 1971 elev under Julius Middelthun på Tegneskolen i Kristiania. Seinare studerte han ved kunstakademia i Stockholm, 1872-74, og i München, 1875-80.

*Vinterutflukt*
Tordenskjold-statuen i Oslo
Målaren Ender hadde sans for nasjonalromantikken og laga ei rad måleri med idealiserte framstillingar av folkelivet i Noreg. Bilete som *Kanefart på Mjøsa*, *Gjeter møter kjentfolk på vei over fjellet*, *Sledekjøring på isen*, *En fin skidag*, *Høyet lastes på*, *Besøk på seteren* og *Mor og barn i Setesdals-drakter* er typiske for måleri-produksjonen hans. Frå kring 1900 fann ein verk av Ender att på mangt eit julekort.

Han laga elles altartavler til Åsnes kyrkje (1876), Haug kyrkje i Ringerike (1878), Kampen kyrkje, Østre Porsgrunn kyrkje (1890), Lunner kyrkje (1904), Molde domkyrkje, Holmen kyrkje i Sigdal og Sundby kyrkje i Morsø i Danmark.

Ender laga statuen av Tordenskjold (1891-1901) som står på Rådhusplassen i Oslo, hans kanskje viktigaste verk. Dette arbeidet fekk han overraskande utføre, etter at Anders Svor hadde vunne den utlyste konkurransen. Ender mottok St. Olavs Orden for arbeidet.

Han døydde i Kristiania.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Ole Rønning Johannesen (1982). «Ender, Axel Hjalmar». I Nasjonalgalleriet. *Norsk kunstnerleksikon : bildende kunstnere, arkitekter, kunsthåndverkere. 1 : A-G*. Oslo: Universitetsforlaget. s. 567.
2. ↑  «Sigdal kirkelige fellesråd > Artikler > Artikkeldetaljer», *sigdalkirke.no*, henta 21. desember 2022

* *Denne artikkelen bygger på «Axel Ender» frå Wikipedia på bokmål, den 1. april 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Altertavla «Kvinnene ved graven» i Molde kyrkje i digitaltmuseum.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* ULAN
* KulturNav

 |