**Håkon Grjotgardsson** (døydde om lag 910) er den første, historisk sikre personen i Håløygeætta, og han var truleg den første i denne ætta som busette seg på Lade og han var den første Ladejarlen. Frå hans tid, og i dei neste hundre åra, er det denne ætta som kom til å bli dei reelle makthavarane i Trøndelag.

Familie og bakgrunn
-------------------

Han var son av Grjotgard Herlaugsson som budde på Selva (norrønt: *Sǫlvi*) i Agdenes ved innlaupet av Trondheimsfjorden, og han var far til Grjotgard Håkonsson, Herlaug Håkonsson, Sigurd Håkonsson Ladejarl og Åsa Håkonsdotter. Han er nemnd i skaldediktet Håløygjatal av Øyvind Finnson Skaldespille, og i sogelitteraturen finn vi opplysningar om han i Soga om Harald Hårfagre. og i Fagerskinna Han vart truleg særs gamal og i Fagerskinna blir han kalla *Håkon gamle* (norrønt *Hákon gamli*).

Sonen Sigurd er i Fagerskinna omtala som *hyrna-jarl* (tolka som *yrna-*, til norrønt *Yrjar*, dvs. Ørlandet), og det kan difor tenkjast at Håkon og folket hans ei tid, før dei kom til Lade, budde på Ørlandet, på nordsida av Trondheimsfjorden.

Herredøme over Trøndelag og Hålogaland
--------------------------------------

I sogene blir det fortalt at kong Harald Hårfagre kom over fjellet frå Opplanda og la under seg Trøndelag, og at Håkon Grjotgardsson då gjekk i forbund med han. Han skal ha blitt kong Harald sin jarl i Trøndelag (Fagerskinna nemner òg Sygnafylke) og han skal ha gift bort dotter si, Åsa, til kongen. Men det som blir fortalt om dette i Heimskringla, er truleg ein konstruksjon av Snorre, og viser berre kva for oppfatning sogeforfattarane på 1200-talet hadde av historia om Harald Hårfagre og «rikssamlinga». Det må leggjast til grunn at all historieforteljing om Harald Hårfagre i Trøndelag, bygger på usikre kjelder, i røynda er det like sannsynleg at Håkon jarl sjølv skaffa seg herredøme over Trøndelag og Hålogaland, kanskje i strid med kong Harald. (Om jarle-tittelen, sjå Norges Historie v/Bugge)

Håkon Grjogardsson er òg nemnt i den islandske Landnåmaboka, der vi kan lese at fleire mektige menn reiste til Island, fordi dei kom i usemje med han. Mellom desse var Vebjørn Sygnakappe (*Vébjörn Sygnakappi*) frå Sogn, Torolf Fasthaldi (*Þórólfur fasthaldi*) frå Sogn, Tore Tussesprange (*Þórir þursasprengir*) frå Åmd i Hålogaland, Lodin Angel (*Loðinn öngull*) frå Hålogaland og lendmann Ølve Kvite (*Ölvir hinn hvíti*) frå Almdal i Vefsen. Vi ser av dette at Håkon Grjotgardsson jarl må ha gjort seg gjeldande langt utanom Trøndelag.

Slaget ved Stavenes
-------------------

Håkon Grjotgardsson ladejarl døydde i eit slag ved Fjaler, i ein våg som blir kalla Stavenesvågen (i dag: truleg Stongfjorden). Truleg stod slaget mellom ei hær frå Hålogaland og Trøndelag og hærstyrkane til Firdajarlen Atle Mjove, om herredømet over Vestlandet (Sygnafylket). I dette slaget fekk Atle jarl banesår og Håkon jarl fall. Ein reknar med at slaget stod omkring år 910.  

Slik er det nemnt i Håløygjatal (nørrøn tekst med dansk omsetjing):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Varð Hôkun
Hǫgna meyjar
viðr vápnberr,
es vega skyldi,
ok sinn aldr
í odda gný
Freys ôttungr
á Fjǫlum lagði.

Ok þar varð,
es vinir fellu
magar Hallgarðs,
manna blóði
Stafaness
við stóran gný
vinar Lóðurs
vágr of blandinn. | Håkon stod,
som Høgnes datters
træ, værnløs
i våbenstriden;
Frejs slægtning
sluttede livet
i oddegny
ude på Fjaler.

Stridsfæller
til Stengards søn
faldt i larm
fra Lodurs ven;
bugtens strøm
ved Stavenes
blev blandet
med blod fra mænd. |  |

Etter at Håkon Grjotgardsson døydde, vart sonen hans, Sigurd Håkonsson, den nye ladejarlen.

Notar
-----

1. ↑  Kong Harald hadde i samtida truleg tilnamnet «Luva».
2. ↑  At Håkon i sogene er nemnd som «jarl» blir, som oftast når det er tale om ladejarlane, sett synonymt med «kongens jarl» - noko som er ei historisk mistolking. «Jarl» er ein eldgamal hovdingtittel som eksisterte lenge før Harald Hårfagre si tid og er truleg eldre enn konge-tittelen.

Referansar
----------

1. 1 2  Háleygjatal Arkivert 2016-01-29 ved Wayback Machine.: Skaldic Project: Øyvind Finnson Skaldespille
2. ↑  Soga om Harald Hårfagre
3. ↑  Fagrskinna av P.A.Munch og C.R.Unger 1847 (norrøn tekst)
4. ↑  Alexander Bugge: Norges historie (1910) 1. bind, anden del, s. 122
5. ↑  Landnåma snerpa.is: Landnåmabok (Sturlabok), norrøn tekst
6. ↑  Håleygjatal av Eyvindr Finnsson Skáldaspillir (dansk tekst)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk Biografisk leksikon Om Håkon Grjotgardsson