recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alfiós** (gresk skrift *Αλφειός*), òg kalla **Alpheus**, **Alpheios**, **Alfeiós**, er ei elv på Peloponnes i Hellas. Ho har sitt utspring i Megalópoli i periferieininga Arkadía. Elva renn forbi Olympia og munnar ut i Det joniske havet i Ilía nær Pýrgos. Elva renn gjennom periferieiningane Arkadía og Ilía og er den lengste elva på Peloponnes med ei lengd på 110 km. 

Elva har kjelde nær Voúrvoura sentralt i Arkadía, og renn så mellom Leondári og Megalópoli i ein skogkledd dal. Ho renn sør for Karýtena, nord for Andrítsena og i om lag 15-20 km dannar ho prefekturgresna mellom Ilía og Arkadía. Ho renn seinare framom Olympia og gjennom Ilía resten av lengda hennar før ho munnar ut i Det joniske havet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alfeios River» frå Wikipedia på engelsk, den 30. august 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Alfiós på acradia.ceid.upatras.gr Arkivert 2005-07-10 ved Wayback Machine.
* Alfiós på miagric.gr Arkivert 2007-09-21 ved Wayback Machine.
* arcadians.gr

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* GeoNames

 |
*Denne artikkelen handlar om kalsiumhaldige stoff. For bekaren, sjå drikkebegeret kalk.* 
Kalksteinsbrotet til Brønnøy Kalk på Akselberget i Brønnøy.
**Kalk** er eit vanleg namn for kalsiumkarbonat CaCO3 eller kalsiumoksid CaO. **Kalk** er òg eit generelt omgrep for ulike naturlege mineral og material som kan bli framstilt frå dei, der karbonat, oksid og hydroksid av kalsium dominerer.

Desse materiala er bruka i store mengder som byggemateriale og byggestein. Materiala omfattar òg kalkprodukt, betong og morter og kjemiske halvfabrikata.

Industriell utnytting
---------------------

*Sjå òg* Kalkbrenning og Sement
Bergartane som desse materiala kjem frå, er oftast kalkstein eller krit, og er først og fremst bygd opp av kalsiumkarbonat. Bergartane kan bli skore i blokker, pulveriserast eller knusast, og dei kan også bli endra kjemisk til brukbare stoff. Innan landbruk blir det kalla landbrukskalk.

Kalsiumoksid blir kalla brent kalk av di det blir laga ved gløding eller brenning av kalkstein eller anna som inneheld kalsiumkarbonat, CaCO3. Blanda med ei viss mengd med leire får ein sement.

Slemma i vatn (H2O) heiter kalken leska kalk.

CaCO3 = CaO + CO2  

CO2 + H2O = H2CO3
Sement slemma i vatn heiter mørtel.

Kalk kan verke irriterande på hud og auge.

Førekomst i naturen
-------------------

Kalk finst i naturen særleg som plankton med kalkskal som lever i havet; til dømes foraminiferar. Også muslingar har kalkskal. 

Kalkstein er ein bergart som utgjer 10 % av jordskorpa.

Kalkbrot i Noreg
----------------

Sjå sement, Oslofeltet

* Brevik
* Kjøpsvik
* Slemmestad

Sementfabrikkar
---------------

* Norcem

Bruk av kalk
------------

* Bygningsmateriale
* Murverk
* Kalkmaling
* Kalking av vassdrag og jord

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
**Johan Adolf Bjerkreim** (20. oktober 1887–1963) var ein norsk lekmannsforkynnar og forfattar. Bjerkreim var fødd i Tengesdal i Bjerkreim kommune i Rogaland, og tok etternamnet Bjerkreim då han flytta frå bygda i ungdomstida.

Forkynnar
---------

I 1905 vart Bjerkreim kristen, og frå 1907 byrja han smått å reisa som forkynnar tilknytt Kinamissionsforbundet. Han gjekk dinest eit år på ungdomsskule (Folkehøgskole) ved Framnes i Hardanger før han frå 1908 og fram til 1916 reiste fast som forkynnar for Kinamisjonen. I denne tida hadde han også eit årslangt opphald i Amerika 1913-1914, der han fekk ei rad nye impulsar. Frå 1916 av gjekk han over til å reisa som fripredikant, der han fekk betaling frå den enkelte forsamlinga han vitja.

Kontroversiell
--------------

Bjerkreim var ikkje redd for å stilla spørsmål ved etablerte sanningar og skreiv bok både om spørsmålet *Sabbat eller Søndag* og *Lærer Bibelen Gjenfødelse i Dåpen?*. 

I ettertida har Bjerkreim av enkelte grupperingar ufortent blitt sverta som tilhøyrande «dispensasjonalistane» og «Plymouth-brørne». Rett nok hadde Bjekreim samanfallande syn med desse, men han stod aldri som medlem i nokre av rørslene.

Kjelder
-------

* Kjell Dahlene, forkynnar, forfattar av biografien om Adolf Bjerkreim

Referansar
----------

1. ↑  *arkivkopi* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 9. juli 2007, henta 1. februar 2007

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF

 |
Dagens teaterbygning
Den fyrste teaterbygningen
**Théâtre national de l'Odéon**, som frå mars 1990 har hatt namnet **Odéon–Théâtre de l'Europe**, er eit offentleg teater i Paris i Frankrike. Teateret ligg på place de l'Odéon i 6. arrondissement, og vart skipa i 1782. I perioden frå 1782 til 1793 nytta skodespelartruppen frå teateret Comédie-Française (kalla *les Comédiens-Français*) mellombels théâtre de l'Odéon (salle Luxembourg) som si hovudscene. 

Frå september 1971 har L'Odéon vore eit av seks teater i Frankrike som har status som nasjonalteater.

Teateret har vore utsett for fleire brannar. Den noverande teaterbygningen opna i 1819, og har frå 1947 vore verna som *monument historique*. Sal og scene er utforma «à l'italienne» (på italiensk vis), som vil seie at scena har form som ei kube og salen som ein halvsirkel. Eksteriøret er utforma i neoklassisistisk stil. Teateret har 800 plassar.

I tidas løp har teateret hatt mange ulike namn eller nemningar: Théâtre-Français du faubourg Saint-Germain (1782-1789), Théâtre de la Nation (1789-1793), Théâtre de l'Égalité (1794-1796), Théâtre de l'Impératrice et Reine (1808-1818), Second Théâtre-Français (1819-1990).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Internettsidene til teateret Arkivert 2017-11-06 ved Wayback Machine.
**Alf Werner Martinsen** (29. desember 1911–23. august 1988) var ein norsk fotballspelar frå Lillestrøm, med kallenamnet «Kaka», som var midtspiss på det berømte Bronselaget under Sommar-OL 1936. Mellom 1931 og 1946 spelte han 46 landskampar, 21 for AIF og 25 for NFF. Martinsen «var smidig og smart, gled fint inn i kombinasjonsspillet og betenkte seg ikke et øyeblikk på å skyte straks han oppdaget en åpning».

Martinsen spelte på Lillestrøm Sportsklubb til 1930, men melde i 1931 overgang til Fram, eit av dei idrettslaga som var organisert i Arbeidernes Idrettsforbund. I tida fram til 1935 spelte han 21 landskampar for AIF-landslaget.

I 1936 melde han seg innatt i Lillestrøm SK og debuterte på Norges Fotballforbund sitt landslag 26. juli 1936, då Noreg vann 4-3 over Sverige på bortebane. Åtte dagar seinare skåra han to av dei norske måla i Noreg sin opningskamp under Sommar-OL 1936 i Berlin, ein kamp som enda med 4-0 over Tyrkia. Han deltok også i dei tre andre OL-kampane, i den siste, bronsefinalen, vann Noreg 3-2 over Polen.

Martinsen fekk til saman 25 kampar for NFF-landslaget, og skåra 10 landslagsmål. Han spelte sin siste landskamp i Luxembourg sommaren 1946, ein kamp som enda med heimesiger 3-2.

Perioden 1947–50 og 1952/53-sesongen var Martinsen trenar i Lillestrøm SK.

### Merittar

* OL-bronse: 1936 med Noreg

Notar
-----

1. ↑  Magnus Breili: *Fotballboken*. 1967

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Alf Martinsen» frå Wikipedia på bokmål, den 7. oktober 2015.*


| * v
* d
* e
Noreg sitt landslag – VM i fotball 1938 |
| --- |
| 
* 1 Amundsen
* 2 Andersen
* 3 Andreassen
* 4 Andresen
* 5 Brustad
* 6 Brynildsen
* 7 Eriksen
* 8 Frantzen
* 9 Hansen
* 10 Henriksen
* 11 Holmberg
* 12 Holmsen
* 13 Ileby
* 14 Isaksen
* 15 Johannessen
* 16 Johansen
* 17 Juve
* 18 Kihle
* 19 Kvammen
* 20 Martinsen
* 21 Nordby
* 22 Ulleberg
* Landslagstrenar: Halvorsen

 | Flagget til Noreg |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister

 |
**Eglinton-elva** er ei elv i regionen Southland sørvest på New Zealand. Ho renn gjennom Fiordland National Park i 50 kilometer. Utløpet er frå Lake Gunn, 25 kilometer aust for Milford Sound. Elva renn i sørleg retning før ho munnar ut i den austlege breidda til Te Anau-sjøen, på motsett side av inngangen til Nordfjorden.

I større del av lengden til elva, er ho følgd av den einaste hovudvegen i regionen, riksveg 94 frå Te Anau til Milford Sound. Den sørlege enden til Milford Track ligg nær Eglinton-elva.

Dei første europearane som utforska elva var David McKellar og George Gunn, i 1861. Elva fekk namn etter Archibald Montgomerie, 13. jarl av Eglinton av James McKerrow, ein landmålar i Otago. Vegen, som no er riksveg 94, vart bygd i 1935, og opna opp dalen for tilreisande.

Vassføringa i elva er lita der ho renn ut frå Lake Gunn, men vert betydeleg auka av Cascade Creek, som renn saman med henne like sør for innsjøen. Der er korte slukter mellom Gunn-sjøen og Cascade Creek, og nedanfor tilsiget av Walker Creek. Sjølv om ein har padla i kajakk på elva frå Cascade Creek, er det vanlegvis ikkje nok vatn så langt oppe, og elvepadling er meir vanleg nedanfor staden der den austlege armen renn saman med henne. Ein kan fanga aure og regnbogeaure i elva opp til Cascade Creek. Hjortedyr kan jaktast i heile området, og villsvin held til nær elveosen.

Kjelder
-------

1. ↑  Peter Dowling, red. (2004). *Reed New Zealand Atlas*. Reed Books. s. kart 89, 97. ISBN 0-7900-0952-8.
2. 1 2  «Eglinton River». *An Encyclopaedia of New Zealand*. 1966. Henta 29 July 2009.
3. ↑  *Discover New Zealand:A Wises Guide* (9 utg.). 1994. s. 451.
4. ↑  Egarr, Graham (1995). *New Zealand's South Island Rivers*. s. 75. ISBN 0-473-02959-6.
5. ↑  «Eglinton River Fishing». nzfishing.com. Henta 22. juli 2015.
6. ↑  «Find out about the animals you can hunt in Fiordland». Department of Conservation. Henta 22. juli 2015.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Eglinton River» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juli 2015.*

Koordinatar: 45°10′S 167°49′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Alf Jensen Veum Hansen Mjøen** (5. april 1869–11. mars 1956) var ein offiser, brukseigar og stortingsrepresentant, fødd og død på Gjøvik.

Mjøen var son til ein brukseigar. Sjølv vart han student i 1885 og cand.phil. i 1889. Frå juli 1888 tok han teneste i det militære, utnemnd til premierløytnant i 1891 og i 1903 kaptein i 1ste Akerhusiske brigade. I 1899-1900 gjorde han teneste ved eit tysk infanteriregiment. Han fekk i 1911 eit militært stipend og reiste til USA for å studere bruken av offiserar til sivilt arbeid. Han vart utnemnd til oberst i 1934 og var dei neste fem år generalkrigskommissær i Noreg.

Valperioden 1902-04 var Mjøen ordførar i Gjøvik, vald for Venstre. I 1904 overtok han slektsgarden Gjøvik i Vardal og flytta dit i 1906. På garden dreiv han ei mylne og eit sagbruk. Delar av garden stykka han ut til om lag arbeidarbruk.

Frå 1913 til 1924, og på ny 1928-1936 var han stortingsrepresentant for Radikale Folkeparti/Arbeiderdemokratene. Dei ni fyrste tingåra var han vald frå einmannskrinsen Toten, sidan 1922 for Oppland fylke. I alle år på Stortinget var han medlem av militærkomiteen, derav 12 år som formann.

Mjøen gav i 1953 slektsgarden Gjøvik til Gjøvik kommune.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* lokalhistoriewiki.no
* Biografisk informasjon om Alf Mjøen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv
* Arbeiderbladet 13. mars 1956
**Egil Andersen Hylleraas** (fødd 15. mai 1898 i Engerdal, død 28. oktober 1965) var ein norsk fysikar. Hylleraas vart internasjonalt kjend for arbeida sine den tida då den moderne kvantefysikken vart utforma, og han var den første som underviste systematisk i kvantefysikk i Noreg. Han er òg kjend for arbeidet sitt med tilnærma løysing av Schrödingerlikninga for to-elektron-atom (He, H-, Li+, Be++) på slutten av 20-talet. Han samarbeidde med og vart rettleia av stordomar som Max Born og Hans Bethe.

I 1931 vart han vald til medlem av Chr. Michelsens Institutt i Bergen. Han var professor i teoretisk fysikk ved Universitetet i Oslo frå 1936 til 1965.

Egil Hylleraas skreiv kring 75 vitskaplege avhandlinga og fleire hundre artiklar av populærvitskapeleg, filosofisk, historisk og biografisk innhald. Eit utval av det vitskaplege arbeidet hans vart gjeve ut i to bind etter han døydde. Hylleraas gav ut ei omfattande lærebok i teoretisk fysikk og ei populær bok, *Atomene, forskningens vei mot ukjent land* i 1947. I 1939 starta han tidsskriftet *Fra fysikkens verden* og var redaktør for dette til 1956.

Han var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi (1930), Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab (1955) og fleire utanlandske vitskapsselskap. Han mottok Gunnerus-medaljen frå DKNVS i 1960 og vart utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden i 1964.

Kjelder
-------

* «Egil Andersen Hylleraas». *Store norske leksikon*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Fyrstedømet Catalonia** (katalansk *Principat de Catalunya*, aranesisk *Principautat de Catalonha*; spansk *Principado de Cataluña*; fransk *Principauté de Catalogne*), frå latinsk *Principatus Cathaloniae*, er eit historisk område nordaust på Den iberiske halvøya, hovudsakleg i Spania, men med enkelte område heilt sør i Frankrike.

Fyrstedømet vart skipa då fleire grevskap vart samla som Marca Hispanica under reconquista, styrt av greven av Barcelona. Det vart seinare, i 1137, slått saman med kongemakta Aragón, og vart eit viktig medlem her. 

Namnet «Fyrstedømet Catalonia» var i bruk fram til Den andre spanske republikken, då bruken av namnet vart forbode på grunn av den historiske tilknytinga til monarkiet. Namnet vert framleis stundom brukt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Principality of Catalonia» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2009.*

Koordinatar: 42°19′09″N 3°20′00″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
***Oppdrag Nemo*** på norsk, er ein dataanimert film produsert av Pixar Animation Studios i samarbeid med Walt Disney Pictures frå 2003. Filmen er skriven og regissert av Andrew Stanton. Filmmusikken er komponert av Thomas Newman. Den fekk i 2004 Oscar for beste animasjonsfilm, og har til saman vunne 32 prisar.

Historia
--------

Filmen har ei enkel historie, der den vesle klovnefisken «Nemo» har ein svært overbeskyttande åleinepappa, «Marlin». «Nemo» vert fanga av ein tannlege og hobbydykkar i Sydney og «Marlin» må trasse alle sine nevroser for å redde sonen sin. Med seg på turen har han med seg palettkirurgifisken «Dory», som har ekstremt dårleg korttidsminne.

Marinbiologar har heidra filmen for si virkelegtru framstilling av fisk spesielt og det marine miljøet generelt.

Heimemedium
-----------

*Oppdrag Nemo* blie utgjeven på DVD og VHS den 4. november 2003. Filmen blei ogso utgjeven på DVD i "Gold Edition", som kom med ein *Nemo*-kosedyr karakter. Den 4. desember 2012 kom filmen ut på Blu-ray og Blu-ray 3D, med båe 3-disc- og 5-disc-set.

Oppfylgjar
----------

I april 2013, kunngjorde Disney oppfylgjaren, *Oppdrag Dory*, som kom ut i 2016.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettsida til filmen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Egil Flemming Johansen** (fødd 30. april 1962) er ein tidlegare fotballspelar frå Oslo. Han vart seriemeister med Vålerengen IF i 1983 og 1984. Åra 1984-87 spelte han 12 kampar med det norske flagget på brystet. Johansen var vengspelar.

Karriere
--------

### Klubbspel

Johansen var aktiv i Bøler IF til 1982. Sidan var han Vålerengen-spelar frå 1983 til 1987, oslolaget si gylne epoke. Johansen og Vålerengen vann 1. divisjon 1983, men måtte tole tap i NM-finalen mot Moss. Året etter forsvarte Vålerengen-mannskapet seriemeistertittelen. Hausten 1985 nådde Vålerengen NM-finalen på ny, i finalen var Lillestrøm SK klart best og sigra 4–1.

Vinteren 1988 spelte Johansen for den belgiske klubben Beveren fram til april. Han bidrog til at klubben unngikk nedrykk etter ein svak sesongstart. Frå sesongstarten 1988 i Noreg ut 1989-sesongen spelte Johansen tredjedivisjons-fotball for Frigg. Sesongane 1990 og -91 atter i Vålerenga, før han gjekk til moderklubben Bøler på nivå 4 i seriesystemet.

### Landslagsspel

Johansen fekk sin landslagsdebut 20. juni 1984 på Laugardalsvöllur i Reykjavik. Her skåra han sitt einaste landslagsmål, eit mål som syrgde for norsk siger 1–0. Deretter var han med i alle tre OL-kampane til Noreg under Sommar-OL 1984. Fram til 12. august 1987 deltok han i totalt 12 landskampar.

### Merittar

* Seriemeister: 1983 og 1984 for Vålerengen IF
* NM-finalist: 1983 og 1985 for Vålerengen IF

Kjelder
-------

* eu-football
**Fyrstedømet Rjazan** oppstod i 1078, då det vart skild ut frå fyrstedømet Tsjernigov. I 1521 vart fyrstedømet ein del av storfyrstedømet Moskva. Den første herskaren av Rjazan var visstnok Jaroslav Sviatoslavitsj, fyrste av Tsjernigov (ein by i Kiev-riket), sineare fyrste av Murom-Rjazan.

I 1097 vart fyrstedømet sjølvstendig (storfyrstedøme). I desember 1237 vart Rjazan rasert av monglane til Batu Khan og den gamle hovudstaden vart øydelagd. I 1301 tok fyrst Daniel av Moskva Rjazan på grunn av forræderiet til bojarane og sette fyrst Konstantin i fengsel. I 1305 gav son til Daniel, fyrst Jurij av Moskva ordre om å drepe han. Dei neste to etterkomarane til Konstantin vart drepne av Den gylne horden. I 1380 tok fyrst Oleg Ivanovitsj, som ein alliert av Mamai, del i slaget ved Kulikovo.

Meste av tida medan det eksisterte var fyrstedømet Rjazan i konflikt med fyrstedømet Pronsk, før sistnemnde vart annektert av Rjazan i 1483 under regjeringstida til Anna av Rjazan.

I 1520 vart storfyrste Vasilij III av Russland tatt til fange og sett i fengsel i Moskva, og vart den siste storfyrsten av Rjazan på grunn av forholdet til krim-khanen Mehmed I Giray. I 1521 flykta fyrst Ivan Ivanovitsj til storfyrstedømet Litauen, og etter dette vart Rjazan innlemma i storfyrstedømet Moskva.

Fyrstar av Rjazan
-----------------

* 1097–1129 Jaroslav Sviatoslavitsj
* 1129–1143 Sviatoslav Jaroslavitsj (d. 1145)
* 1143–1145 Rostislav Jaroslavitsj (d. 1155)
* 1145–1178 Gleb Rostislavitsj (d. 1178)
* 1178–1207 Roman Glebovitsj (d. ca. 1210)
* 1213–1217 Roman Igorevitsj (d. 1217)
* 1217–1235 Ingvar Igorevitsj (d. 1235)
* 1235–1237 Jurij Igorevitsj (d. 1237)
* 1237–1252 Ingvar Ingvarevitsj (d. 1252)
* 1252–1258 Oleg Ingvarevitsj den raude (1230–1258)
* 1258–1270 Roman Olegovitsj (d. 1270), helgenen
* 1270–1294 Fjodor Romanovitsj (d. 1294)
* 1294–1299 Jaroslav Romanovitsj (d. 1299)
* 1299–1301 Konstantin Romanovitsj (d. 1305)
* 1301–1308 Vasilij Konstantinovitsj (d. 1308)
* 1308–1327 Ivan Jaroslavitsj (d. 1327)
* 1327–1342 Ivan Ivanovitsj Korotopol (d. 1343)
* 1342–1344 Jaroslav Aleksandrovitsj (d. 1344)
* 1344–1350 Vasilij Aleksandrovitsj (d. 1350)
* 1350–1402 Oleg Ivanovitsj (d. 1402)
* 1402–1427 Fjodor Olegovitsj (d. 1427)
* 1427–1456 Ivan Fjodorovitsj (d. 1456)
* 1456–1483 Vasilij Ivanovitsj Tretnoj (d. 1483)
* 1483–1500 Ivan Vasilievitsj (d. 1500)
* 1500–1521 Ivan Ivanovitsj (1496–1534)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fyrstedømet Rjzan (russisk)
* Kart over fyrstedømet
* Fyrstane av Rjazan

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ryazan Principality» frå Wikipedia på engelsk, den 15. november 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF

 |
Inngangen til Fingal's cave, 1900 (syner lågare tidvatn)
Inngangen til Fingal's cave, 2004
**Fingal's Cave** er ei sjøgrotte på øya Staffa i Indre Hebridane i Skottland, og ein del av det nasjonale naturreservat eigd av National Trust for Scotland. Ho består av heksagonale basaltsløyler og liknar Giant's Causeway i Nord-Irland og søylene nær Ulva. Desse har oppstått ved avkjøling av varm lava, som seinare har kome fram på grunn av erosjon.

Storleiken, det naturlege kvelvforma taket og ein nifs lyd skapt av ekkoet frå bølgjene, gjer grotta ei kjensle av å vere ein naturleg katedral. Det gæliske namnet *Uamh-Binn* tyder «melodigrotta».

Inne i grotta, mot øya Iona, 2008
Grotta vart «oppdaga» av Joseph Banks i 1772. Ho vart då kalla Fingal's Cave etter helten frå eit episk dikt av den skotske dikthistorikaren James Macpherson. I irsk mytologi er helten Fingal kalla Fionn mac Cumhaill. 

Basaltsøyler inne i Fingal's Cave
Den romantiske komponisten Felix Mendelssohn vitja grotta i 1829 og skreiv overturen *Die Hebriden*, ofte berre kalla *Fingal's Cave-overturen*, inspirert av dei rare lydane i grotta. Mendelssohn gjorde slik grotta til ein populær turistdestinasjon. Andre kjende personar som vitja grotta på 1800-talet var forfattaren Jules Verne, diktarane William Wordsworth, John Keats og Alfred, Lord Tennyson, og målaren William Turner, som målte «Staffa, Fingal's Cave» i 1832. Dronngg Victoria vitja òg grotta.

Ein av dei tidlege songane til Pink Floyd for filmen *Zabriskie Point* vart kalla opp etter grotta, men ikkje nytta i filmen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Fingal's Cave**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fingal's Cave» frå Wikipedia på engelsk, den 21. februar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3  *National Trust for Scotland: Fingal's Cave*, arkivert frå originalen 19. juni 2006, henta 21. februar 2010
2. ↑  *Formation of basalt columns / pseudocrystals*, arkivert frå originalen 11. april 2017, henta 21. februar 2010
3. ↑  The Internet Guide to Scotland
4. 1 2 3 4 5  Show Caves of the World
5. 1 2  Caves and Caving in the UK[*daud lenkje*]
6. ↑  *Galveston Symphony Program Notes: Mendelssohn*, arkivert frå originalen 19. mai 2006, henta 21. februar 2010
7. ↑  The Art Archive, JM Turner
8. ↑  "Unreleased Pink Floyd material" The Pink Floyd Hyperbase.

Koordinatar: 56°26′02″N 6°20′10″W﻿
**Finduilas** er namnet på ei alvisk kongedotter i J.R.R. Tolkiens legendarium, og spelar ei rolle i forteljinga Narn i hín Húrin. I Silmarillion er ho dotter av Orodreth, bror av Finrod.

### Silmarillion

Finduilas av Nargothrond, dotter av Orodreth, er nært knytt til soga om Túrin Turambar. Då Túrin kom til Nargothrond, vart Finduilas snøgt hugteken i han, sjølv om ho hadde vore trulova med alven Gwindor før Nirnaeth Arnoediad. Túrin berga Gwindor, og desse kom saman attende til Nargothrond. Tankane til Finduilas krinsa om Túrin av di Gwindor var nedbroten og tydeleg svekka etter pinsla i fangenskapen til Morgoth. Túrin på si side fatta at Finduilas gjerne ville vera nær han, men gav ho aldri meir enn venskap.

Då Nargothrond fall, lova Túrin å berge Finduilas frå øyding og fangenskap, men draken Glaurung kom i vegen og trollbatt han, slik at ropa hennar om hjelp ikkje nådde fram. Han vart løyst etter nokon tid, og hasta nordetter for å finne ho, noko som førte han til skogen Brethil. Her fekk han høyre at ein flokk orkar hadde bunde Finduilas til eit tre, og drepe ho med eit spjut gjennom brystet. Skogmennene i området jaga orkane, men ho var alt døyande, og det siste ho fekk sagt var: "Sei Mormegil frå meg at Finduilas er her". Skogmennene haugla ho på ein stad dei seinare kalla Haudh-en-Elleth (grava til alvemøya). Túrin fall i uvit på grava hennar.

### Utviklinga av soga

Finduilas hadde ein plass i soga om Túrin frå starten av, og er soleis nemnt i dei tidlege utgåvene av Silmarillion, og i vers-versjonen av Húrin-kvadet frå 1926. I The Book of Lost Tales har ho namnet *Failivrin*, og er dotter av Galweg (forteljinga om Turambar og Foalokë). Namnet Failivrin/Faelivrin overlevde inn i Silmarillion som det tilnamnet Gwindor gav Finduilas på grunn av det lyse håret hennar.
**Nordvik kyrkje** er ei kyrkje i Nordvika litt nord for Solfjellsjøen i Dønna sokn, innvigd 18. juni 1871. Kyrkja er ei langkyrkje bygd i tre. Ho skal ha plass til 350 menneske. Altertavla vart skoren i tre av Andreas Nilsskog i 1916 og viser påskemorgonen og Jesu forklåring på berget. 

Nordvik kyrkje er ei av fleire kyrkjer i Dønna. Det er gudsteneste i denne kyrkja ein til to gongar i månaden.

Nordvik sokn høyrde frå gammalt (1589) til Herøy sokn, under Alstahaug prestegjeld. Ved kgl. res. 11.12.1861 vart Herøy sokn utskilt frå Alstahaug som eige soknekall frå 1.5.1862. Kgl.res. 22.5.1869 tillet å byggje ei hjelpekyrkje for norddelen av Herøy prestegjeld på garden Nordvik. Hæstad kapell vart oppført etter kgl.res. 10.3.1911. 
Ved kgl.res. 17.11.1916 vart Nordvik (gnr 21-53 og 56-59) skilt ut frå Herøy sokn som eige sokn. Nordvik sokn vart ved kgl.res. 18.5.1962 utskilt frå Herøy og Dønnes sokn frå Nesna for å bli slått saman til eit nytt Dønna prestegjeld.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nordvik kyrkje frå Kyrkjesøk
* 

* Nordvik kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Alf Henry Rasmussen (1993). «Nordvik kirke, Solfjellsjøen». *Våre kirker. Norsk kirkeleksikon*. Kirkenær: Vanebo forlag. s. 184. ISBN 82-75-27022-7.

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Nord-Helgeland prosti |
| --- |
| Aldersund · Alstahaug · Bardal · Dønnes · Handnesøya · Herøy · Husby · Hæstad · Leirfjord · Lovund · Lurøy · Løkta · Moflag · Nesna · Nordvik · Rødøy · Sandnessjøen · Skålvær · Sørfjorden · Tjongsfjorden · Tjøtta · Træna · Vandve |
Koordinatar: 58°34′43.88″N 8°8′46.97″E﻿

Restar av vestportalen frå Vegusdal stavkyrkje, no i OldsaksamlingaFoto: Zodiaque

**Vegusdal stavkyrkje** stod på den gamle kyrkjegarden i Vegusdal (Birkenes kommune), ved Vegusdal gard (gnr. 135).

På grunnlag av bevarte portalplankar er kyrkja datert til fyrste halvdel av 1200-talet. Presten (*Endride Jofrœysson prestr j Veikolfsdale*) er fyrste gong omtala i 1348, soknet (*Veikundals sookn*) i 1430 og kyrkja (*ueggusz Dalle kircke*) i 1564. Kyrkja vart òg brukt for Mykland, som fekk eiga kyrkje fyrst i 1682. Vegusdalkyrkja var opphaveleg anneks til Evje og hadde tidleg på 1600-talet teneste kvar åttande søndag. Ho vart etterkvart avløyst av ei lafta kyrkje på same staden, og denne kyrkja stod inntil kyrkjestaden vart flytta til Engesland i 1867. Det hersker ei viss usemje om når laftekyrkja vart oppført. Det vanlegaste er å datere nybygginga til 1720 basert på ei visitasmelding frå 1851. Men «Vegusdal: Gards- og ættesoge» viser til ein munnleg tradisjon som seier at laftekyrkja var 315 år då ho vart riven. Det skulle tidfeste bygginga til 1550-talet.

Lite synest kjent om sjølve stavkyrkja, og det meste av omtalen fokuserer på dei bevarte portalplankane, som befinn seg i Oldsaksamlinga. Portalen er motivmessig i slekt med Hylestadportalen, idet venstre planken illustrerer historia om Sigurd Fåvnesbane (frå Volsungesoga). Den høgre planken har for det meste plantemotiv, men med eit par dyreskikkelsar innimellom.

Portalen vart overført til laftekyrkja som avløyste stavkyrkja. Då så laftekyrkja vart riven i 1868, vart portalen overført til Oldsaksamlinga. I 1974 vart eit kapell oppført på den gamle kyrkjegarden.

Kjelder
-------

* Jan Brendalsmmo og Jan-Erik G. Eriksson: Kildegjennomgang: Middelalderske kirkesteder i Aust-Agder fylke (Riksantikvaren, 2016), s. 33.
* Lorentz Dietrichson (1892). «Vegusdals kirke». *De norske stavkirker: Studier over deres system, oprindelse og historiske udvikling. Et bidrag til Norges middelalderske bygningskunsts historie*. Kristiania: Cammermeyer. s. 371–373.
* Bjarne Nenseter (1992). «Vegusdal kyrkje». *På kirkevandring i Aust-Agder*. Arendal: Kilden forlag. s. 88–89. ISBN 82-7627-003-4.
* Aanund Aamlid: «Kyrkjebygg i Vegusdal», i Paul Setane: Vegusdal: Gards- og ættesoge (Vegusdal sogenemnd, 1995), s. 15.
* Oppslag utanfor Vegusdal kapell

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vegusdal stavkyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

Fotnotar
--------

1. ↑  Diplomatarium Norvegicum I:311
2. ↑  Diplomatarium Norvegicum IV:842
3. ↑  Diplomatarium Norvegicum XXI:1118
4. ↑  Brendalsmo & Eriksson
5. ↑  Sjå t.d. Nenseter
6. ↑  Skildra meir detaljert av Dietrichson
**Nordvik** var i tida 1917–1962 ein eigen kommune, utskilt 1. juli 1917 frå Herøy kommune, og omfatta sørdelen av øya Dønna, unntatt den aller sørlegaste delen med garden Åkvika, vidare øyane frå Skorpa sørover til og med Tranøya, og Vandve m.fl. øyar vest for Dønna. 

1. januar 1962 vart Nordvik slått saman med det meste av Dønnes, Dønna-delen av Herøy med 19 innbyggarar, og den delen av øya Løkta som høyrde til Nesna med 80 til den nye Dønna kommune. Nordvik hadde før samanslåinga 1 293 innbyggarar.

Nordvik har og vore eit sokn, først i Herøy prestegjeld, frå 1962 i Dønna prestegjeld. Nordvik kyrkje vart innvigd i 1871. Til soknet høyrde òg Hæstad kyrkje, bygd 1913. På slutten av 1990-talet vart alle sokna i Dønna kommune slått saman til eitt.

Mellom Dønnes og Nordvik går eit dialektskilje mellom Vefsnmål og Ranværing, dette er tydelegast i svake hokjønnsord — i Dønnes seier folk *jenta* og *mora*, i Nordvik seier dei *jento* og *moræ*.

Kjelder
-------

* Rygh: Norske Gaardnavne
**Egil Vike Søby** (fødd 25. november 1945) er ein norsk tidlegare kajakkpadlar frå Tønsberg som i 1968 vann olympisk gullmedalje saman med Steinar Amundsen, Tore Berger og Jan Johansen i K4-øvinga. Han var medlem av Tønsberg Kajakklubb.

Karriere
--------

Den 25. oktober 1968 var Søby ein av dei fire norske padlarane som vann K4-tevlinga under Sommar-OL 1968 i Xochimilco-vatnet sør om Mexico-byen, 0,43 sekund framom Romanias mannskap. Sigeren var den einaste norske deltakarar vann i Mexico-leikane, noko dei vart tildelt Fearnleys olympiske ærespris 1968 for. Det same norske mannskapet vann sidan EM-gull 1969 og VM-gull i 1970, samt OL-bronse i 1972 i K-4. Søby tok elles VM-sølv i 1966 og 1971 og EM-sølv i 1969 i toarkajakk i par med Jan Johansen. I 1967 sikra han seg bronsemedaljen i einarkajakk. Søby var elles med å vinne 7 nordiske meistertitlar. I tida 1962–74 vann han 47 NM-medaljar og vart tildelt 8 kongepokalar.

Kjelder
-------

* «Egil\_Søby» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF

 |
**Nordværnes** eller **Nord-Værnes** er ei bygd på sørsida av Tjongsfjorden i Rødøy kommune i Nordland. Bygda ligg ved ein sideveg til Fylkesveg 17, nemleg Fylkesveg 440 og får vitjing av Nordlandsekspressen mellom Bodø og Sandnessjøen kvar dag.
Det bur ikkje så mange fastbuande her, og bygda har ikkje eigen skule eller barnehage. Men båtverkstadene Rødøy Slip og Marina AS og Heen-Bygg held til her, og her finst ei samling av båtmotorar i bygda. 

Feriehuset Villa Midnattsol, som vert drive av eit gardbrukarpar, ligg òg på Nordvernes.

Kjelder
-------

1. ↑  «Nordværnes». Faktaark / Kartverket. Henta 1. juni 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettsidene til Villa Midnattsol
* Rødøy Slip og Marina si side på internettopplysningen.no
* Heen-Bygg på same nettside.
* Wikipedia på bokmål om Rødøy kommune.
* Vêrvarsel for Nordvernes på yr.no Arkivert 2016-03-26 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 66°40′2.8″N 13°15′3.4″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
**Perugino** er kallenamnet på ein italiensk målar, aktiv under renessansen. Han var fødd mellom 1445 og 1448 i Città della Pieve, ved byen Perugia (derav kalla «il Perugino»), og døydde i februar eller mars 1523 i Fontignano ved Perugia. Hans eigentlege namn var **Pietro di Cristoforo Vannucci**, og han vert rekna som ein av dei leiande innanfor den såkalla umbriske målarskulen.

### Liv og gjerning

*Madonna i glorie med barnet og helgenar*, ca. 1500
*Maria Magdalena*, ca. 1500
Sjølv gjekk Perugino truleg i lære hos Piero della Francesca og Andrea del Verrocchio. Han laga i 1473 biletserien *Scener frå St. Bernards liv*, kanskje saman med målaren Pinturicchio. Sitt mest berømte verk måla han i 1481 i det sixtinske kapell i Vatikanet i Roma. Freskoen *Kristus leverer nøklane til Peter* er 335 cm × 550 cm stor, og ein av tre freskar han laga i kapellet.

I 1490-åra laga han viktige freskar i eit kloster i Firenze, og tida mellom 1499-1507 arbeidde han med freskar i Palazzo Communale i Perugia. Freskane hans er prega av fantastisk klårleik og plastisitet. Menneska han portretterte utstrålar ein spesiell sjølvrespekt og nåde. Perugino laga også altarbilete. Verka hans vart ofte kopiert av andre målarar.

I samtida var folk særleg imponert av djupneperspektivet i bileta hans. Av den grunn var Perugino den best kjende målaren i Italia. Ryet førte tilsynelatande til at han la opp til masseproduksjon i to verkstader, ein i Perugia og den andre i Firenze. Særleg vart det laga mange madonnabilete.

Målaren Rafael var eleven hans.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Perugino» frå Wikipedia på tysk, den 23. april 2012.*
* *Gyldendals store konversasjonsleksikon*, 1972

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Perugino**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Io (fleirtyding).* 
Io, omfamna av Zevs i skyform. Av Correggio, 1531 eller -32.
**Io** er ei av elskarinnene til Zevs i den greske myteverda. Ulike kjelder gjev henne ulike opphav; det er vanleg å seia at ho var dotter til Inakhos, elveguden som grunnla Argos, og dermed ei elvenymfe.

Alt gjekk bra til kona Hera nesten tok Zevs på fersken med jenta. Guden prøvde å skjula dei ved å gjera seg sjølv om til ei sky og Io til ei kvit kvige, men Hera gjennomskoda han. Ho bad om å få kviga som gåve, og sette deretter Argus, eit monster med hundre auge, til å vakta over henne. På oppdrag frå Zevs drap Hermes monsteret ved å lokka alle auga til å sova.

Kviga Io var fri, men nå plaga av ein hissig brems som Hera sette på henne. Halvgalen av alle stikka sprang kua over Bosporos, som fekk namn etter henne (Bosporos tyder «oksepassasjen»). Ved Svartehavet møtte ho Prometevs, som var lenka til eit fjell og plaga som straff for å setta seg opp mot gudane. Han trøysta Io med at ho ville bli eit menneske igjen og at Herakles, den største av alle heltane, ville stamma frå henne. I områda Io sprang gjennom skal ho seinare ha blitt dyrka som ei gudinne.

Deretter sprang Io over Det joniske havet, som òg fekk namn etter henne, og kom til Egypt, der Zevs gav henne menneskeform igjen. Ho fødde sonen til Zevs, Epafos, og gifta seg sidan med den egyptiske kongen Telegonus.

Io har inspirert seinare kunstnarar, som den romerske skalden Ovid som skriv om henne i *Metamorfosar*, eller i Correggio sitt måleri *Io og Zevs* (også kalla Io og Jupiter).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Lykkefugl eller sponfugl
Russisk krigsfangearbeid i Noreg.
**Lykkefugl** (russisk пти́ца сча́стья) eller **sponfugl** er ein tradisjonell nordrussisk trefigur, ei hengande uro i form av ein fugl. Han blei funnen opp av innbyggarane ved kysten av Kvitesjøen og Barentshavet, som hang han i heimane sine for å verna om familien sin. Varmen frå komfyren får han til å røra seg.

Ein laga fuglen av ferskt trevirke, utan å bruka lim eller bindemiddel, gjennom å skjera ut tynne spon for vengene og halen til fuglen og sidan nytta ein spesiell metode for å spreia og bøya dei. Denne metoden blir òg nytta i anna nordrussisk handverk. Fuglen blir vanlegvis laga av furutre, gran, sibirfuru eller osp.

Vengene og halen til fuglen har ein bølgja fjørdrakt av tynne spon skorne ut i eitt stykke av friskt treverk.

Lykkefuglar i Noreg
-------------------

Lykkefuglar er kjende frå Noreg der russiske krigsfangar under andre verdskrigen kunne gje dei i gåve til lokale folk.

Palatiamonumentet på Lindesnes har form som ein stilisert lykkefugl. Monumentet blei reist i 1997 til minne om forliset av det tyske fangeskipet «Palatia».

Kjelder
-------

1. ↑  «Kulturminnedagane 2020 - «Russarstegen og dei russiske fangane» - Øygarden kommune», *www.oygarden.kommune.no*, henta 1. oktober 2021
2. ↑  Magne Haugland (2012). «70-års markering av«Palatia»-tragedien» (PDF). *egde* (1): 20.

* *Denne artikkelen bygger på «Lyckofågel» frå Wikipedia på svensk, den 5. oktober 2021.*
Caernarfon Castle pynta til investitur av prins Charles som fyrste av Wales i 1969
Kong Haakon VII sitt investitur som riddar av Hosebandsordenen. Måleri av Sydney Prior Hall
John Roberts underteiknar dokument under sitt investitur som domar i USAs høgsterett i 2005
**Investitur** (frå latin, bokstaveleg *ikleding*) er ei nemning på den høgtidelege innsettinga av ein person i eit kyrkjeleg eller verdsleg, gjerne fyrsteleg, embete eller eigedom blir overdratt i form av len frå ein lensherre til ein vasall. Nemninga investitur stammar frå skikken med å ikle han som blir innsett i eit embete ei spesiell kappe, som teikn på det embetet eller den vørdnaden vedkomande tiltrer. Den høgtidelege innsettinga har gjerne form av ein seremoni med symbolske innslag, der han som blir innsett kan overlatast insignium, autoritets og verdighetsteikn knytt til den posisjonen vedkomande får. Seremonien kan òg innehalde ulike former for eidsavleggingar.

I opphavleg mellomaldersk forstand vart nemninga nytta i føydal samanheng om innsetting av ein vasall i eit len og i kyrkjeleg samanheng om innsettinga av ein biskop i embetet hans. I vidare og moderne forstand kan investitur nyttast om innsettingsseremoniar av ulikt slag, som opptak i eit brorskap, offisiell utnemning til ein orden og liknande. Investitur blir i dag òg nytta som nemning på innsettingsvedtak ei nasjonalforsamling gjer før ei regjering tiltrer.

Føydalisme
----------

Investitur var opphavleg ein praksis i eit føydalsamfunn der ein lensherre og ein vasall gjennom ein seremoni stadfesta det gjensidige tilhøvet mellom dei. Lensherren overførte gjennom seremonien eit len, ein jordeigedom eller annan eigedom, eit embete eller ein anna form for rett til vasallen, som så på sida si lova lensherren lojalitet og motyringar.

Kyrkjeleg investitur
--------------------

Innan kyrkja er investitur innsettinga av ein kyrkjeembetsmann, ofte ein biskop. I investiturseremonien vart biskopen tildelt ring og stav som teikn på embetet sitt.

I åra 1075 til 1122 pågikk ein konflikt, kjent som investiturstriden, der keisaren utfordra pavens rett til åleine å utnemne biskopar. Gjennom Wormskonkordatet av 1122 fekk keisaren halde ei grad av kontroll over valet, medan paven i siste instansen innsette personen som biskop.

Parlamentarisme
---------------

I moderne parlamentarisk styringsskikk blir nemninga investitur nytta om regelen om at ei regjering først blir danna etter eit votum i nasjonalforsamlingen, der ei foreslått regjering (evtentuelt statsministerkandidat) må oppnå eit nærare definert fleirtal før ho kan tiltre. Dette er òg kalla tiltredelsesvotum eller innsettingsvedtak og er ei form for tillitsvotum i forkant av ein regjeringsperiode.

* *Denne artikkelen bygger på «Investitur» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2012.*
Ulike typar grønsakpikkels.
**Pikkels** (engelsk *pickles*) er ei mattilreiing av bitar av frukt eller grønsaker lagt ned i krydra eddiklake eller saltlake. Pikkelsagurk er særs vanleg i Noreg og Nord-Amerika, medan britisk pikkels kan vera søtare og meir chutneyaktig. Sørasiatisk pikkels kan også vera laga med matolje og mange ulike krydder. Ein oppbevarar ofte pikkels på glas. Ulike typar pikkels blir gjerne servert saman med ulike rettar som karri, pølse i brød eller fish and chips.

Galleri
-------

* Haitisk piklizHaitisk *pikliz*
* Polsk pikkelsagurkPolsk pikkelsagurk
* Polsk blanda pikkelsPolsk blanda pikkels
* Mangopikkels (achar)Mangopikkels (*achar*)
* LotusrotpikkelsLotusrotpikkels
* SitronpikkelsSitronpikkels
* Japansk umeboshiJapansk umeboshi
* Pikkels av Sesuvium portulacastrum, ein vassplantePikkels av *Sesuvium portulacastrum*, ein vassplante

Kjelder
-------

1. ↑  «pikkels» i Nynorskordboka. «Pikkels» i *Det Norske Akademis ordbok*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Pikkels**
*For mannsnamnet Ion sjå Jon*
Framstilling av oksonium (H3O+), eit postivt lada ion.
Eit **ion** er eit atom eller molekyl som har elektrisk ladning. Dersom eit atom mistar eller tek til seg elektron, 
blir det ionisert – altså at det i staden for å vere elektrisk nøytralt, har det fått ein elektrisk ladning som tiltrekk eller fråstøyter andre ion. Ion med motsette ladningar tiltrekk kvarandre og kan danna ionebindingar. 

Ei samling ion som ikkje er i løysing, eller ein gass med eit visst tal ladde partiklar, blir kalla plasma. Dette blir sett på som den fjerde aggregattilstanden fordi han oppfører seg svært ullikt frå andre gassar, væsker eller faste stoff.

Typar av ion
------------

I eit nøytralt atom er talet på proton og elektron likt. Dersom eit ion har fleire proton enn elektron har det positiv ladning og er eit kation. Dersom det har fleire elektron enn proton er ladningen negativ og ionet er eit anion. 

Ion kan lagast av eit einskildatom (til dømes klorid, Cl-) eller av fleire saman som samansette ion. For ion danna av eitt atom, er ioneradiusen til anion større enn atomradiusen til grunnstoffet. Ioneradiusen til kation er mindre enn atomradiusen.

Formlar for ion
---------------

I kjemien uttrykker ein ladningen til ion ved hjelp av eit heva pluss- eller minsuteikn etter formelen for ionet, med eit tal framfor dersom ladningen er større enn ein. Det enkle hydrogenionet skriv ein då som
H+, medan sulfat blir skrive SO32-.

Biologisk tyding
----------------

Ion er viktige for alt liv. Til dømes har ion av natrium, kalsium og kalium fleire oppgåver i cellene, særleg i cellemembranen.

Plantar tek opp mineral i ioneform. Ettersom dei må bruka energi for å flytta dei elektrisk lada partiklane inn i rota, har dei ei rekke ionepumper der kation dei treng blir bytta mot positive hydrogenion medan anion blir betalte med negative hydroksidion. Ettersom plantar som regel tek opp fleire kation enn anion, vil jorda rundt rotnettet etter ei tid bli forsura.

Historie
--------

Kation går mot ein negativt lada anode.
Michael Faraday var den første som omtalte ion rundt 1830 for å tala om dei delane av molekyl som anten gjekk til ein negativt lada anode eller ein positivt lada katode. Han brukte det greske ordet **ἰόν**, 'ein som går'. *Anion* tyder då 'noko som går opp' medan *kation* tyder 'noko som går ned'.

Det var likevel først i 1884 at mekanismane bak det som skjedde i elektrolysen til Faraday blei forklart av Svante Arrhenius i doktoravhandlinga hans. Då teorien hans til sist blei godteken, blei han tildelt Nobelprisen i kjemi for 1903.

Kjelder
-------

1. ↑  Michael Faraday: Experimental Researches in Electricity. Seventh Series. I Philosophical Transactions of the Royal Society. Band 124, s. 77–122, sjå side 79 punkt 665

* *Denne artikkelen bygger på «Ion» frå Wikipedia på engelsk, og «Ion» frå Wikipedia på dansk den 23. januar 2006.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Ion**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Erkki Pertti Ilmari Virtaranta** (20. mai 1918–9. juli 1997) var ein finsk språkvitar.

Virtaranta vart filosofie doktor 1950. Han var lektor i finsk ved universitetet i Lund i 1948–1955 , han vart sjefredaktør for *Karjalan kielen sanakirja* [Karelsk ordbok] i 1955 (del 1 utkom 1968, del 6 2005), og han var 1959–1983 professor i finsk ved Helsingfors universitet.

Virtaranta vart mest kjend som innsamlar av finske dialektar. Han utgav ei mengd dialektbøker, til dømes *Hämeen kansa muistelee* [Tavastlendingar minnest eldre tider] (1950), *Elettiinpä ennenkin* [Vi levde no før i tida, òg] (1953), *Someron murrekirja* [Dialektbok for Somero] (1973) og mange artiklar om ingrisk, lydisk, karelsk, amerikafinsk, skogsfinsk og om finske dialektar i Finland. Den vitskaplege forskinga hans handla fremst om lydhistorie, spesielt i Satakuntadialekterna. Han tok initiativet til å opprette det finske dialektarkivet *Suomen kielen nauhoitearkisto* i 1959, dette arkivet har vakse til å omfatte 23 000 timar bandopptak ifrå praktisk tala alle finske dialektar.

Virtaranta gjorde òg ein betydeleg innsats for å utvikle finskundervisninga ved utanlandske universitet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pertti Virtaranta» frå Wikipedia på svensk, den 22. august 2022.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*
* Fred Karlsson: Pertti Virtaranta i Uppslagsverket Finland (webbupplaga, 2012). CC-BY-SA 4.0

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Biografiskt lexikon för Finland*  «Virtaranta, Pertti», Svenska litteratursällskapet i Finland, Helsingfors 2008–2011 (sv). URN:NBN:fi:sls-5298-1416928957904.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* CiNii

 |
**Igor Nikolajevitsj Larionov** (fødd 3. desember 1960) er ein russisk tidlegare ishockeyspelar frå Voskresensk som i tida 1982-89 vann fire VM-gull og to OL-gull med Sovjetunionen sitt ishockeylandslag og perioden 1997-2002 vann tre Stanley Cup-turneringar med Detroit Red Wings.

Senterløparen Larionov spelte på Khimik i heimbyen til 1981. Sidan var han aktiv på CSKA Moskva, det dominerande ishockeylaget i Sovjetunionen, til 1989. Han var ein sentral spelar på dei sovjetiske landslaga som sikra seg VM-pokalen i 1982, 1983, 1986, 1989 og som vann ishockeyturneringa både under Vinter-OL 1984 i Sarajevo og i Vinter-OL 1988 i Calgary.

Frå 1989 til 2004 spelte Larionov på ulike klubblag i National Hockey League i Nord-Amerika, bortsett frå 1992/93-sesongen då han gjorde teneste i HC Lugano i Sveits. I NHL fekk han lengst speletid hos Detroit Red Wings. Både i 1997, 1998 og 2002 var Larionov delaktig då klubben frå bilbyen Detroit kunne heve Stanley Cup-trofeet.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Igor Nikolajewitsch Larionow» frå Wikipedia på tysk, den 27. november 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
| Inírida |
| --- |
| Biblioteket i IníridaBiblioteket i Inírida Biblioteket i Inírida |
| Styresmakter |
| Departement i Colombia | Guainía-departementet |
| Ordførar (alcalde) | Pablo Willan Acosta Yuvabe (2020-2023) |
| Geografi |
| Flatevidd - By - Urbant - Storbyområde |  17 000 km² 1000 km² 15 000 km² |
| Innbyggjarar  - By (2018) | 31 514 |
| Koordinatar | 3°51′55″N 67°55′26″W﻿Koordinatar: 3°51′55″N 67°55′26″W﻿ |
| Høgd over havet | 95 m |
| Tidssone | EST (UTC-5) |
| Plassering |
|  |

**Inírida** (spansk uttale [iˈniɾiða]), tidlegare **Puerto Inírida**, er hovudstaden og ein kommune i Guainía-departementet i Colombia. Ein departementshovudstad vart første gongen etablert i 1963 på staden der den litle landsbyen Obando ligg. Kommunen vart døypt om i 1974 og byen etablert som Puerto Inírida. Folketalet for heile den 17 tusen kvadratkilometer store kommunen var 31 514 i 2018. Dette er omtrent ein tredel av folketalet i departementet. Dei fleste innbyggjarne er av urfolksopphav.

Byen Inírida
------------

Byen ligg like ved staden der elva Inírida tømmer seg i Guaviare. Guaviare held fram ca. 30 km nordaust til den venezuelanske byen San Fernando de Atabapo ved riksgrensa. Området ligg innanfor nedslagsfeltet til Orinoco.

Dei viktigaste økonomiske aktivitetane i kommunen etter offentlege tenester, er gruvedrift, landbruk og fiske. Kommunen prioriterer turisme med fokus på miljøvern. 

Byen Inírida har flyplass og rutesamband med Bogotá og Villavicencio, hovudstaden i Meta-departementet. Elles er reisemåten innanfor kommunen vanlegvis med båtar på elvene.

Estrella Fluvial de Inírida
---------------------------

Sabanitas, like ved byen Inírida
'Estrella Fluvial Inírida' er eit våtmarksområde på over 2 500 kvadratkilometer som er verna av Ramsar-konvensjonen. Det ligg lengst aust innanfor kommunen Inírida sitt utbreiingsområde, mot elvene Atabapo og Orinoco på grensa mot Venezuela. Det er skildra 833 artar av vassplantar i 123 familiar innenfor våtmarksområdet. Her finst ca. 200 pattedyrartar inkludert kjempeoter (*Pteronura brasiliensis*) og kjempemaurslukar (*Myrmecophaga tridactyla*). Her er òg funne 324 fugleartar og 476 fiskeartar inkludert fiskar som er endemiske til Orinoco-bassenget. Fjellformasjonane Cerros de Mavecure er eit kjent turistmål i verneområdet, ca. 40-50 kilometer oppstraums elva frå byen Inírida.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger dels på «Inírida, Guainía» frå Wikipedia på engelsk, den 10. april 2020*
* Alcaldía de Inírida Kommunen sin nettstad, henta 10. april 2020

Referansar

1. 1 2 3  DANE, 2019 Información Capital, henta 10. april 2020
2. ↑  «Complejo de Humedales de la Estrella Fluvial Inírida (EFI)». *Ramsar Sites Information Service*. 25. mars 2015. Henta 11. april 2020.
3. ↑  Dairon Cárdenas López, Nicolás Castaño Arboleda y Sonia Sua Tunjano (2009). «Flora de la Estrella Fluvial de Inírida (Guainía, Colombia)». *Biota Colombiana*: 1–30.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Inírida i Guainía**