recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Joseph Barthel**, kjend som **Josy Barthel**, (24. april 1927–7. juli 1992) var ein friidrettsutøvar og politikar frå Luxembourg som vart olympisk meister på 1500 meter under Sommar-OL 1952 i Helsinki.

Idrett
------

Barthels vann gullmedalja på 800 meter under militær-VM i Berlin i 1947. Året etter, då militær-VM vart arrangert i Brussel, vann han både 800 og 1500 meter. Under Sommar-OL 1948 i London kom Barthel på niandeplass i finalen på 1500 meter. Han vann 1500 m i student-VM 1949 og 1951, samt 800 m i 1951.

Høgdepunktet for Barthel kom under dei olympiske sommarleikane i Helsinki 26. juli 1952: med ein fabelaktig sterk spurt braut han målsnøret hårfint framom Bob McMillan frå USA og vart olympisk meister. Tida 3.45,2 var olympisk rekord. Det var andre gongen ein utøvar frå Luxembourg vann OL-gull. Fire år seinare deltok Barthel i OL 1956 i Melbourne, og rauk ut etter eit heller svakt løp i forsøka på 1500 meter.

Politikk
--------

Barthel leia det nasjonale friidrettsforbundet frå 1962, og var president i Luxembourgs olympiske komite 1973-77. Han var med i Luxembourgs regjering i tida 1977 til 1984, med ansvar for mellom anna samferdsle, energi og miljø.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Josy Barthel» frå Wikipedia på tysk, den 8. august 2015.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Munzinger (iba)
* Munzinger (sport)

 |
**Wolfram von Eschenbach** (fødd kring 1170, død kring 1220) var ein tysk riddar og poet, og vert rekna som ein av dei største episke diktarane i mellomalderen ved sidan av Hartmann von Aue og Gottfried von Strassburg. Som minnesongar skreiv han òg lyrisk poesi.

Svært lite er kjent om livet til Wolfram. Av namnet hans har ein slutta seg til at han vart fødd i Eschenbach i nærleiken av Ansbach, og det er kjent at han virkte ved fleire hoff i løpet av livet sitt.

I dag er han først og fremst kjent for *Parzival*, av mange rekna som det fremste episke verket frå denne tida. Det er det eldste verna verket på tysk som omhandlar den heilage gralen og dessutan den eldste verna fullstendige gralsfortellinga i det heile, og einskilde trur at Wolfram har henta mykje av historia i skildringa frå Chrétien de Troyes sin *Comte del Graal*. Wolfram oppgjev likevel den heilt ukjende poeten Kyot frå Provence som ei viktig kjelde. Helten i verket blir kalla Parzival, eller Parsifal på norsk.

Verk
----

|  |  |
| --- | --- |
| *Parzival* | omkring 1200-1210 |
| *Willehalm* | omkring 1212-1217 |
| *Titurel* | omkring 1217 |
| Mange songar |

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Wolfram von Eschenbach» frå Wikipedia på bokmål, den 24. desember 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bibliotheca Augustana - Wolframs verk i originalutgåve (middelhøgtysk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Hubble-bilete av tåka M1-67 rundt Wolf-Rayet-stjerna WR 124.
Amatørfoto av Halvmånetåka som har blitt danna av Wolf-Rayet-stjerna WR 136.
Foto:
Hunter Wilson
 

**Wolf-Rayet-stjerner** (forkorta **WR**) er varme stjerner som gjennomgår store tap av masse gjennom stjernevind. Spektruma til Wolf-Rayet-stjerner framviser breie emisjonslinjer, noko som gjer dei lette å identifisera, sjølv på større avstandar. Wolf-Rayet-stjerner kan ha massar på 10-50 solmassar, overflatetemperaturar mellom 25000 og 50000 K og luminositetar mellom 100.000 og éin million gonger luminositeten til sola.

Wolf-Rayet-stjerner blei først identifiserte av dei franske astronomane Charles Wolf og George Rayet i 1867. Dei blir delte inn i tre breie spektroskopiske klassar; WN, WC og WO:

* WN-stjerner framviser emisjonslinjer hovudsakleg frå helium og nitrogen, men spektrum har òg vist emisjonslinjer frå karbon, silisium og hydrogen.
* WC-stjerner har spektrum dominerte av emisjonslinher frå karbon og helium og manglar linjer frå hydrogen og nitrogen.
* WO-stjerner er meir sjeldne og liknar på WC-stjernene med oksygenlinjer og emisjonslinjer frå andre grunnstoff som viser eit høgt nivå av ionisering.

Grunna den kraftige stjernevinden som Wolf-Rayet-stjerner har, har dei ytre hydrogenrike laga blitt blåste av, og ytst ligg i staden regionar der produkt av kjernereaksjonar er til stades. Wolf-Rayet-stjerner kan stamma frå O-stjerner.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Wolf-Rayet star» s. 439 i **Philip's Astronomy Encyclopedia** utgjeven i 2002.*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
**Allar Levandi** (fødd 28. desember 1965) er ein tidlegare estisk kombinertløpar som fyrst representerte Sovjetunionen og seinare Estland. Han oppnådde dei fremste resultata sine på slutten av 1980-åra og byrjinga av 1990-åra, medan han framleis representerte Sovjetunionen. 

Han deltok tre gonger i OL, i 1988 for Sovjetunionen, og deretter for Estland i 1992 og 1994. Under OL i 1988 i Calgary tok han bronse individuelt, og dette var høgdepunktet i karrieren hans. 

Året før hadde han saman med Sergej Tsjervjakov og Andrej Dundukov teke bronse i lagkonkurransen for Sovjetunionen under VM i 1987 i Oberstdorf. Han gjekk for det estiske laget som enda på fjerdeplass under OL på Lillehammer i 1994.

I verdscupen vart Levandi nummer to samanlagt i sesongen 1989/90. 

Allar Levandi er gift med den tidlegare sovjetiske kunstløparen Anna Kondrasjova.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Allar Levandi – Profil og resultatoversikt hos FIS
* 

* (en) Allar Levandi – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Allar Levandi» (på engelsk). olympedia.org. Henta 25. januar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Wolfgang Schmidt** (fødd 16. januar 1954) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar fødd i Aust-Berlin. Han er mest kjend som diskoskastar, ei øving han vann EM-gull i 1978, OL-sølv i 1976 og EM-bronse i 1982, men deltok også i kulestøyt på høgt nivå.

Aktiv
-----

Schmidt vart junior-europameister i diskoskast i 1973. I 1974 sette han personleg rekord med 64,10 m og deltok for DDR i europameisterskapen, der han vart nummer åtte. To år seinare tok han sølvmedaljen i diskostevlinga under sommarleikane i Montreal. I 1978 vann han gullmedaljen i diskos under friidretts-EM i Praha, der han i tillegg kom på fjerdeplass i kuletevlinga. Same sesongen sette han verdsrekord i diskoskasting med 71,16 meter.

I 1982 mislukkast Schmidt i å gjennomføre eit fluktforsøk frå Aust-Tyskland. Han sat fengsla eit års tid, men fekk i 1987 utreiseløyve. Schmidt busette seg i Vest-Tyskland og representerte landet i friidrett til 1992. Han tok ein EM-bronse i diskoskast i Split i 1990.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1974 i Roma: Nr 8 – 59,56 m
* OL 1976 i Montreal: Sølvmedalje – 66,22 m, bakom Mac Wilkins (67,50 m)
* EM 1978 i Praha: Gullmedalje i diskoskast – 66,82 m, framom Markku Tuokko (64,90 m). Nr 4 i kulestøyt - 20,30 m
* OL 1980 i Moskva: Nr 4 – 65,64 m
* EM 1990 i Split: Bronsemedalje – 64,10 m
* VM 1991 i Tokyo: Nr 4 – 64,76 m

Schmidt utvandra seinare til USA og delstaten California.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wolfgang Schmidt (Leichtathlet)» frå Wikipedia på tysk, den 17. august 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* Munzinger (sport)

 |
*Bronseryttaren ved Isakskatedralen*
**Vasilij Ivanovitsj Surikov** (24. januar 1848–19. mars 1916), var ein russisk kunstmålar, medlem av Peredvizjnikij-gruppa. Fleire av hans måleri er mellom dei mest vidkjende i Russland.

### Liv

Surikov var frå Krasnojarsk, han stamma frå sibirske kosakkar. Etter han hadde fullført ei utdanning i heimbyen, studerte han målarkunst i tida mellom 1869 og 1871. Mellom lærarane hans ved Det keisarlege kunstakademiet i St. Petersburg var Pavel Tsjistjakov. I 1877 flytta han til Moskva og slo seg ned der. Her arbeidde han i fyrste tida med nokre imponerande fresker i Frelsaren Kristus-katedralen.

I året 1881 vart han med i Peredvizjnikij-rørsla. Etter han hadde selt eit par historiemåleri, fekk han råd til å legge ut på studieferd til Tyskland, Italia, Frankrike og Austerrike. I 1893 vart han fullverdig medlem av St. Petersburg Kunstakademi.

### Historie-målar. Ry

*Bojarina Morozova*, 1887
*Yermak erobrar Sibir*, 1895, er seks meter langt
Vasilij Surikov vert halden som Russlands fremste målar kva gjeld historie-måleri i storformatet. Hovudverka hans tel med mellom dei mest kjende måleria i russisk målarkunst, endå om han berre laga ni store historie-måleri. Han måla over hundre portrett og mindre studiar.

Moskvas kunstinstitutt samt ei gate i Moskva er kalla opp etter han. I fødebyen Krasnojarsk er det reist eit minnesmerke. I året 1948 vart barndomsheimen omgjort til museum til ære for kunstnaren, der også nokre av hans verk er utstilt. Dei viktigaste verka finst likevel på utstilling i Moskva, ein del i Tretjakovgalleriet medan andre er i Russlands Museum.

Han døydde 1916 i Moskva.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wassili Iwanowitsch Surikow» frå Wikipedia på tysk, den 18. juni 2009.*

Fotnotar

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Vasilij Surikov**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN

 |
**Peder Pedersen Dagsgardsødegård** (1782–6. august 1846)), ogso kjend som «**Vass-Per**», var ein oppfinnsam norsk bonde frå Skjåk, som var ein ekspert i å finne dei beste plassane for vassvegane i distriktet. 

Sidan Skjåk har svært låg nedbørsmengd, gjerne so lite som 300 mm i året, er kunstige vatningssystem heilt nødvendig for å kunne drive jordbruk i bygda. I Skjåk aleine er det registrert om lag 300 km med kunstige vassvegar for å forsyne gardane med vatn. Vassvegen går heilt opp til brekanten der smeltevatnet samlast i ein «tepping» (dam), sidan bekkane som fraktar smeltevatn ned til gardane raskt tørkar opp. 

Ein slik vassveg, Bordvassvegen i Lom, vart bygd av Dagsgardsødegård og sonen hans. Kontrakten vart signert 1. april 1833, og lova Dagsgardsødegård 200 speciedalar om han klarte å skaffe vatn. Bordvassvegen er eit spesielt imponerande arbeid, for han startar 1450 meter over havet og endar ved 450 meter over havet, den har altso eit fall på 1000 meter. Dagsgardsødegård måtte ogso forsikre at nok vatn kom fram, men ogso at det ikkje kom *for mykje* vatn, som ville føre til for mykje vatn i åkrane. Bordvassvegen vart sist gong brukt i 1986, og i dag blir stigen langs vassvegen anbefalt som turstig.

Vass-Per døydde på Dagsgardsødegård i Skjåk i 1846. I ettertid har han fått æra for mange vassvegar som han ikkje har laga. Noko han faktisk gjorde var å finne opp eit niveleringsverkty (vatervåg) for å finne ut kva for ein kant neste bakke hella. Han er ogso ein av fleire som har fått êra for å ha utvikla eller vidareutvikla den lomske såmaskina.

Då Øyberget kraftverk vart opna i 2005, handla eit av innslaga under opningsarrangementet om Dagsgardsødegård og nivelering.

Tilsvarande nivelleringsresultat kan ein finne på den portugisiske øya Madeira, der nedbøren vert leia langs fjellsidane i sokalte llevadas. Desse er gjerne kombinerte med ein gangveg, og består av vassveiter (renner) med eit fall på ein meter for kvar kilometer. Llevadaane er fleire hundre år gamle, og vert haldne vedlike ogso i dag, forutan at enkelte vegar utgjer populære turløyper.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Vass-Per» frå Wikipedia på bokmål, den 14. april 2009.*

Referansar
----------

1. ↑  Jfr Lom ministerialbok nr. 6B, 1837-1863, s. 449.
2. ↑  visitLom.com. «Bordvassvegen i Lom» (PDF). Henta 12. august 2008.
3. ↑  Morten Kielland (17. juni 2005). «Endre Skjåk og Ingen Møller». Henta 12. august 2008.
**Vassdampen sitt mettingstrykk** er det statiske trykket til vassdamp når gassfasen er i likevekt med væskefasen. Vassdampen sitt mettingstrykk er berre avhengig av temperaturen, og når temperaturen stig, vil vassdampen sitt mettingstrykk stige ikkje-lineært. Dette gjeld for alle gassar, ikkje berre vassdamp. 

Når luft er ved vassdampen sitt mettingstrykk er temperaturen lik doggpunkttemperaturen. Vassdampen er då i dynamisk likevekt og kondensasjon av vassdamp er like stor som fordamping av vatn. Så ved vassdampen sitt mettingstrykk har lufta ei relativ fukt på 100 %, og viss temperaturen då blir lågare, vil vassdampen byrje å kondensere. 

Den internasjonale standarden for vassdampen sitt mettingstrykk over vatn er gjeven ved Goff-Gratch likninga.

Små vassdropar har stor krumming, og viss vi tenkjer oss slike dropar i elles heilt rein luft, så krev desse dropane relativ fukt over 100 % (såkalla overmetting) for å ha vassdampen sitt likevektstrykk. Dropar med ein storleik på om lag 20 mikrometer kan overleve sjølv ved 100 % relativ fukt. Når dropane veks ved koalesens, kan dei overleve lenger fordi krumminga blir mindre når dropane veks. Atmosfæren inneheld derimot som regel kondensasjonskjerner, som gjer at vassdamp kan kondensere langt under det verkelege mettingstrykket på grunn av oppløysingseffekten. Viss temperaturen er låg nok i ei sky, som den ofte er i nimbostratus- og cumulonimbusskyer, kan små iskrystallar òg virke som kondensasjonskjerner i ein prosess kalla Bergeronprosessen.
Administrativ inndeling av Tyskland
Ein **Regierungsbezirk** er ein statsregion i Tyskland, ein underinndeling av delstatane i landet. Regionane er igjen vidare delt inn i *landkreisar* eller kreisfrie byar, byar med same status som ein landkreis. Ein *Regierungsbezirk* vert styrt av ein *Bezirksregierung* og leia av ein *Regierungspräsident*.

Ikkje alle delstatane i Tyskland har denne underinndelinga. Nokre er direkte inndelt i landkreis. I dag er fem delstatar delt inn i 22 *Regierungsbezirke*, med folketal frå 5 255 000 (Düsseldorf) til 1 065 000 (Gießen):

* Baden-Württemberg: Freiburg, Karlsruhe, Stuttgart, Tübingen
* Bayern: Oberbayern, Niederbayern, Oberpfalz, Oberfranken, Mittelfranken, Unterfranken, Schwaben
* Hessen: Darmstadt, Gießen, Kassel
* Nordrhein-Westfalen: Arnsberg, Köln, Detmold, Düsseldorf, Münster
* Sachsen: Chemnitz, Dresden, Leipzig

Historie
--------

Dei første *Regierungsbezirke* vart oppretta av Preussen i 1808/16, som delte provinsane her inn i 25 *Regierungsbezirke*. *Regierungsbezirke* i Nordrhein-Westfalen er dei same som vart oppretta i 1815. Andre statr i Det tyske keisardømet oppretta liknande einingar, kalla *Kreishauptmannschaft* (i Sachsen) eller *Kreis* (i Bayern og Württemberg) (som ikkje er det same som *Landkreis* i dag). Under Det tredje riket gav nazi-regjeringa alle desse inndelingane same namn, og sidan har alle vorte kalla *Regierungsbezirk*.

1. januar 2000 oppløyste Rheinland-Pfalz sine tre *Regierungsbezirke*, Koblenz, Rheinhessen-Pfalz og Trier. I 2004 gjorde Sachsen-Anhalt det same, og oppløyste sine tidlegare regionar, Dessau, Halle og Magdeburg. I 2005 oppløyste Niedersachsen sine fire *Regierungsbezirke* Braunschweig, Hannover, Lüneburg og Weser-Ems.

I Nordrhein-Westfalen er det òg planar om å oppløyse dei fem *Regierungsbezirke* her og danna tre sjølvstyrande einingar.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
Dronning Agnes av Ungarn omtalt som Domina Agnes Regina.
**Regina** og **Regine** er kvinnenamn av seinlatinsk opphav. Det tyder 'dronning', og svarer til kongenemninga *Rex*.

Regine Olsen var den store kjærleiken til Søren Kierkegaard.
Regine har norsk namnedag den 7. september. Regina har dansk namnedag 5. september, svensk, polsk og tsjekkisk namnedag 7. september og endå ein polsk namnedag den 21. november. Heilage Regina er ein katolsk helgen som levde på 200-talet. Festdagen hennar er den 7. september.

Regine er ei tysk og nordisk form av namnet. Régine er ei fransk form. Avleidde namn er Raina, Regan, Reggi, Reginette, Reginia, Reina, Reinette, Rejine, Reyna, Rina, Riona og Rionagh.

Bruk
----

*Regina* har vore brukt om Jomfru Maria og om ulike europeiske dronningar. I tider då Storbritannia har ei regjerande dronning er nemninga på krona, til dømes i rettssaker, *regina*.

Namneberarar
------------

* Regine Normann (1867–1939), norsk forfattar
* Régine Crespin (1927–2007), fransk operasopran
* Regine Hamsun (f. 1962), norsk kunsntar
* Regina Belle (f. 1963), amerikansk songar
* Regina Lund (f. 1967), svensk songar og skodespelar
* Regine Velasquez (f. 1970), fillippinsk songar og skodespelar
* Regine Nehy (f. 1988), amerikansk skodespelar
* Regina Spektor (f. 1980), russisk-amerikansk musikar

Annan bruk
----------

Regina kan ha fleire tydingar:

* Det er namnet på delstatshovudstaden i Saskatchewan i Canada.
* Régina er namnet på ein stor kommune i Fransk Guiana
* Slekta Regina, ei ormeslekt
**Anne Cathrine «Trine» Dietrichson** (2. januar 1850–20. oktober 1938) var ein norsk slektsforskar og forfattar.

Familie
-------

Cathrine Dietrichson var dotter av distriktslege og overlege Peter Wilhelm Krejdahl Dietrichson (1817-1895) og Canutta Pauline Ditlevine Due (1820-1896), syster av arkitekten Paul Due. Sjølv var ho syster av den oppdagingsreisande offiseren Oluf Dietrichson (1856-1942). I 1888 deltok Oluf på Fridtjof Nansen sin skiekspedisjon over Grønland.

Liv og virke
------------

Cathrine Dietrichson arva den utbreidde slektsinteressa i familien, og i 1923 vidareførte og ajourførte ho løytnant David Dietrichson sitt arbeid frå 1882 gjennom utgjevinga av *Stamtavle over slekta Dietrichson med de kognatiske descendenter*. Det genealogiske arbeidet heldt fram med utgjevinga av *Stamtavle over den norske Bøckmanslekt 1629-1929* i 1929.

I familien fekk ho tilnamnet «alle Dietrichsoners tante Trine». I 1924 oppretta ho legatet *Tante Trines Legat for Dietrichson-slekten*.

Bibliografi
-----------

* 1923: *Stamtavle over slekten Dietrichson med de kognatiske descendenter* – utarbeidet av David Dietrichson i 1882 og videreført av Cathrine Dietrichson i 1923
* 1929: *Stamtavle over den norske Bøckmanslekt 1629-1929* – av Cathrine Dietrichson m. fl. i nytt opplag 1974

Kjelder
-------

1. ↑  «Skogn historie. 10 1 : Midt-Skogn Gårds- og slektshistorie for gnr 19-31», *www.nb.no*, ISBN 8299020328, henta 13. november 2021

* *Denne artikkelen bygger på «Cathrine Dietrichson» frå Wikipedia på bokmål, den 13. november 2021.*
* *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* *Dette skrev kvinner*. Skolen. 1984. s. 59. ISBN 8257900109.
* Krohn-Holm, Jan W. (1974). *Slekten Dietrichson 1724-1974*. Eksp.: Per Dietrichson, Hubrovn 9, 1340 Bekkestua. ISBN 8299033004.
**Einar Jansen** (27. mars 1893–13. desember 1960) var ein norsk personalhistorikar. Ved fødselen budde familien hans i Røyken kommune i Buskerud, men han voks opp i Sandvika i Bærum etter at faren hadde gått av som sokneprest i Røyken. Han var statsarkivar i Bergen frå 1. januar 1934 til utgangen av april 1960. Før han kom til Statsarkivet i Bergen hadde han vore arkivar ved Statsarkivet i Oslo frå 1. februar 1921.

Einar Jansen tok filologisk embetseksamen i 1919 med hovudfag i historie, og med hovudoppgåve om "Det suspensive lovvetos anvendelse i norsk konstitutionel praksis". Saman med Halvdan Koht gav han ut "The Constitution of Norway" i 1938. I 1945 publiserte han ei avhandling om "Tidsregningen i Norge efter reformasjonen" i Norsk Slektshistorisk Tidsskrift.

Gjennom meir enn ein mannsalder var Einar Jansen hovudmannen bak Norsk Biografisk Leksikon, der han alt i 1924 (band II) kom med i redaksjonen. I 1925 vart han redaktør, og det var han til han døydde i 1960 (band XIV). I tillegg til redaktørarbeidet skreiv han sjølv mange av artiklane til verket.

Jansen var styremedlem i Landslaget for Bygde- og Byhistorie 1941-1958, og han hadde vore med å starte opp Norsk Slektshistorisk Forening. 

I 1961 utkom det første bandet av Bergen domkapittelsprotokoll (1605-1624), der Einar Jansen hadde skrive føreordet, og hadde teke seg av kontroll og korrektur.

Kjelder
-------

* NBL-artikkel om Jansen, skriven av Jon Gunnar Arntzen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF

 |
**Einar Nyheim** (7. august 1929–20. februar 1986) var ein norsk industriarbeidar og politikar frå Lavik i Sogn og Fjordane. Han representerte Hordaland og Sosialistisk Valforbund på Stortinget i perioden 1973-77.

Nyheim var son til ein landhandlar. Sjølv var han sjømann i åra 1946-49. Frå 1950 arbeidde han ved smelteverket i Årdal fram til 1960. Han flytta då til Bergen der han 1960-64 var tilsett i industriproduksjonen ved Jørgen S. Lien. Perioden 1964-73 arbeidde han ved Bergens mek. Verksted.

Hausten 1973 vart Nyheim vald inn på Stortinget frå Hordaland og for Sosialistisk Valforbund, den politiske organisasjonen som seinare fekk namnet Sosialistisk Venstreparti. Den neste fireårsperioden hadde han sete i Administrasjonskomiteen. Ved årsmøtet 1977 i Sosialistisk Venstreparti fekk han plass i hovudstyret for partiet, måtte vike plass allereie i 1979.

Etter åra på Stortinget slo Nyheim seg til hovudstaden, då som industriarbeidar ved Jøtul. Stortingsperioden 1981-85 var han vararepresentant frå Oslo. Frå 1983 var han fagleg leiar i Sosialistisk Venstreparti til han døydde i 1986.

Kjelder
-------

* Stortinget.no
Termofilar lever gjerne i varme kjelder, som denne på Island.Ein **termofil** er ein (mikro)organisme som trivst best ved særs høge temperaturar, over 45 °C. Dei fleste har ein optimal veksttemperatur mellom 50 og 65 °C, men er i stand til å veksa ved 40-80 gradar. Ekstreme termofilar vert kalla **hypertermofilar** og kan takla temperaturar opp i godt over 100 °C. Rekorden for vekst i ein organisme vart sett i 2003, då ei forskargruppe fekk ein arkebakterie til å veksa ved heile 121 gradar!

Termofilar er som regel mikroskopiske arkar eller bakteriar, og finst gjerne i varme kjelder og nær geotermiske djuphavskjelder.

Me delar termofilane inn i *obligat* og *fakultativt* termofile organismar. Obligate termofilar må ha høge temperaturar for å overleva, medan fakultative termofilar toler nedkjøling.

Termofilar er interessante av fleire grunnar. For det første inneheldt dei særs spesielle, varmeresistente enzym, som mellom anna vert nytta i vaskemiddel og på molekylærbiologilaboratorium. Vidare lever termofilane i miljø som ikkje er så altfor ulike jorda slik ein tenkjer ho var på den tida livet oppstod. Såleis tenkjer ein seg at termofilane kan læra oss noko om opphavet til livet.

Kjelder
-------

* Hogg, Stuart: *Essential Microbiology* Wiley 2005
* Singleton, Paul & Sainsbury, Diana: *Dictionary of microbiology and molecular biology* Wiley 1987


| Ekstremofilar |
| --- |
| acidofil | alkalifil | barofil | halofil | osmofil | piezofil | psykrofil | termofil | xerofil | |
**Einar Sagli** (fødd 30. september 1958) er ein norsk politimann og tidlegare friidrettsutøvar som tevla i sprint og i lengdehopp. I tida 1982-88 vann han ti gullmedaljar i norske meisterskap, fordelt på fire i lengdehopp, tre på 200 m og like mange på 100 m. Han var i 1981 medlem i Oslo Politis IL, sidan representerte han IK Tjalve.

Aktiv
-----

Sagli byrja tevla i friidrett fyrst i vaksen alder. Han tok steget opp mot noregstoppen i 1981-sesongen med eit hopp på 7,40 m. Dei to neste sesongane, 1982 og -83, vart han norsk meister i lengdehopp og stod med høvesvis 7,57 m og 7,54 m, årsbeste i lengde i Noreg begge åra.

I åra frå 1984 til -88 var Sagli i tetsjiktet i Noreg både i lengdehopp og på sprintdistansane 100 m og 200 m. Han vart norsk meister på 200 m i 1984 med personleg rekord 21,40 sekundar. Den 14. juli same sesongen persa han med 7,73 m i lengde i Grimstad, ein personleg rekord han var nær ved å forbetre både i 1985 med 7,72 m, og i 1986 då han atter vart målt til 7,73 m, under eit stemne i Avila. Under NM 1985 i Bærum vann han både 100 m, 200 m og lengdetevlinga, i lengde hoppa han heile 7,90 m i kraftig medvind, men vart tildelt kongepokalen for prestasjonen.

Gjennom 1986-sesongen var Sagli på sitt sprekaste. Den 20. mai vart tredjemann på 100 m på Bislett stadion i Oslo, tida 10,51 vart ståande som hans personlege rekord på distansen. Han imponerte meir då han 21. juni vann 200 m i eit stemne i Luzern og vart klokka inn på 20,95 sekundar, hans livs snøggaste 200-meter.

Etter 1988-sesongen trappa Sagli ned treninga og presterte jamt over på eit stadig lågare niva, men var likevel i stand til å vinne NM-medaljar i lengdehopp. Han la opp i 1993.

### Medaljar i norske meisterskap

* 1982: Gullmedalje i lengdehopp – 7,56 m, framom Finn Bendixen (7,45 m)
* 1983: Gullmedalje i lengdehopp – 7,56 m, framom Frode S. Johannessen (7,39 m)
* 1984: Gullmedalje på 200 m – 21,40, framom Tore Bergan (21,65)
* 1985: Gullmedaljar på 100 m – 11,03, 200 m – 21,88, og i lengdehopp – 7,90 m/kongepokal
* 1986: Gullmedaljar på 100 m – 10,71 og 200 m – 21,19
* 1988: Gullmedaljar på 100 m – 10,58, og i lengdehopp – 7,40 m
* 1990: Sølvmedalje i lengdehopp – 7,18 m, bak Morten Næss (7,48 m)
* 1992: Bronsemedalje i lengdehopp – 7,19 m

Kjelder
-------

* friidrett.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Tiwai Point** er eit nes som ligg ved inngangen til Bluff Harbour på sørkysten av Sørøya på New Zealand. Det strekkjer seg ut frå den vestlege enden av Awarua Plains, ligg mellom Awarua Bay i nord og Foveaux-sundet i sør. Her ligg aluminiumsverket Tiwai Point Aluminium Smelter, eit av dei største industriføretaka på New Zealand.

Tiwai Rocks fuglevernområde
---------------------------

Klippene i enden av Tiwai Point vert sett på som eit viktig område for fugleliv av BirdLife International fordi dei er heimen til ein hekkande koloni av foveauxskarv (*Leucocarbo chalconotus*).

Trua insekt
-----------

Tiwai Point er ein av dei to attverande stadane der den kritisk trua møllen *Asaphodes frivola* lever. *A. frivola* står i stor fåre for å døy ut, og har allereie vorte borte frå ein av dei tre kjende lokalitetane sine. Hovudpopulasjonen held til i eit område ved Tiwai Point på mindre enn 25 m² med kystvegetasjon.

Referansar
----------

1. ↑  Brian Easton (3. mars 2009). «Economy – Secondary production». *Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand*. Ministry for Culture and Heritage / Te Manatu-Taonga. Henta 10. mai 2020.
2. ↑  «Stewart Shag Leucocarbo chalconotus». BirdLife International. Henta 10. mai 2020.
3. ↑  Brian Patrick. «Ecology and conservation of the rare moth Asaphodes frivola Meyrick» (PDF). Henta 12. mai 2020.
4. ↑  Brian Patrick. «The remuremu looper moth – Asaphodes frivola». Henta 12. mai 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Tiwai Point» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mai 2020.*
**Marie Vassilieff**, opphavleg *Marija Ivanovna Vasiljeva*, (12. februar 1884–14. mai 1957) var ein russisk-fransk målar og bilethoggar. Ho vert halden for å vere den fyrste kvinnelege representanten for kubismen.

Liv og gjerning
---------------

Marija Vasiljeva var fødd i Smolensk. I 1902, medan ho studerte medisin i St. Petersburg, gav ho opp dette studiet og valde i staden å studere ved kunstakademiet. 1905 reiste ho til Paris og arbeidde som korrespondent for ei russisk avis. Samstundes var Vassilieff elev av impresjonisten Henri Matisse.

Tre år seinare grunnla ho Marie Vassilieffs Académie, der Nina Hamnett, Aleksandra Povòrina og Ossip Zadkin studerte. Innan kort tid gjorde ho seg kjend, og hadde omgang med mange av dei fremste kunstnarane som heldt til i byen. Mellom dei var Georges Braque, Fernand Léger, Jean Cocteau, Juan Gris, Pablo Picasso og Amedeo Modigliani. Vassilieff stilte regelmessig ut verka sine på Salon d'Automne og på Salon des Indépendants.

I åra mellom 1909 og 1914 la ho ut på fleire reiser til Skandinavia, Romania, Polen og Russland, for å samle ny inspirasjon til bileta sine. Gjennom den fyrste verdskrigen engasjerte ho seg sterkt for den franske Raudekrossen. Etter verdskrigen fylgde utstillingar i New York City og i London.

Kort før ho døydde i 1957 fann ei stor retrospektiv utstilling stad i Paris. Ho er representert med arbeid i fleire større kunsthistoriske museum, så som i Chicago, Grenoble, La Rochelle og Paris.

Vassilieff hadde ei tid eit nært forhold til den mexikanske målaren Diego Rivera. Ho døydde i Nogent-sur-Marne.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marie Vassilieff» frå Wikipedia på tysk, den 21. november 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Marie Vassilieff**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN
* NKC

 |
| Brioude |
| --- |
| Horisonten til Brioude |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Brioude** |

 |
| Styresmakter |
| Land Region  Departement | Frankrike  Auvergne-Rhône-Alpes Haute-Loire |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  13,52 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 6 820   504/km² |
| Koordinatar | 45°18′″N 03°23′″E﻿Koordinatar: 45°18′″N 03°23′″E﻿ |
| Høgd over havet | 434 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 43100 |

**Brioude** (oksitansk *Briude*) er ein by og kommune sør i sentrale delar av Frankrike. Han er *sous-préfecture* i departementet Haute-Loire i Auvergne-Rhône-Alpes. Kommunen har om lag 7 000 innbyggjarar, og ligg ved breidda av elva Allier, ei av sideelvane til Loire.

Historie
--------

Martyrane Julien og Ferréol døydde i Briuode på 300-talet og vart vernehelgenar for byen. Keisar Avitus, som døydde i 456, vart gravlagd ved heilagdomen til Julien. 

Brioude vart omleira og erobra av gotarar i 532, seinare burgundarar, sarcenarar i 732 og til slutt normannarar. Som karolingisk by vart Brioude forholdsvis viktig. Vilhelm I av Aquitaine prega mynta her, og då Louis V av Frankrike gifta seg med Adelaide av Anjou der i 980 vart dei krona som konge og dronning av Aquitaine. Adelaide var mykje yngre enn kongen og flykta til Arles i 982. Festdagen for St. Julien vart så populær på 1000-talet at ein måtte byggje herberge for å ta seg av dei sjuke og trengande.  I 1181 måtte vikomten av Polignac, som hadde plyndra byen to år tidlegare, gjere ein offentleg unnskulding føre kyrkja, og oppretta ei gruppe på 25 riddarar som skulle forsvare leivningane av St. Julien. På 1300-talet var byen hovudkvarter for Bérenger, herre av Castelnau, som leia ein bande av militære eventyrarar som så herja rundt i Frankrike. Riddarane av St. Julian hadde tittelen grevar av Brioude, og lenge motsette dei seg dei borgarlege fridomane til innbyggjarane.

Kjelder
-------

1. ↑  C. Lauranson-Rosaz, ''*L'Auvergne et ses marges de VIIIe au XI siècles* (Le-Puy-en-Velay) 1987, s 279.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
Frå toppen av Tjofjell ser ein bygda Norddal i søraust.
Tjofjell sett frå vest. Vatnet i framgrunnen er Haukåvatnet.
**Tjofjell** er eit fjell som ligg like nordaust for Norddalsfjordbrua i Kinn kommune i Vestland. Fjellet er 350 meter høgt og avgrensa mot nord av den djupe Ulldalen, mot sør av Norddalsfjorden, mot vest av riksveg 614 og mot aust av Norddalselva.

Lende
-----

Beste tilkomst er frå traktorvegen mellom Norddalen og Litjevatnet. Frå høgste punktet på vegen går det tretrapper opp fjellhammaren. Vidare er det greit å ta seg fram, men stien er ikkje merka. Ein kan også gå frå vest, men det er tydeleg sti berre første halvdel av turen. Det er sidan best å halde seg langt nord på høgdedraget, der er lettast å ta seg opp. Tjofjellet er skogkledd opptil ca 300 meter. På vest- og sørsida er furuskog dominerande. På aust- og nordsidene fattig blandingsskog og myrdrag. Sjølve toppen er dominert av nakne svaberg og myr. Mot nord stenger den mykje høgare Ulldalsnipa for utsynet, elles er det god utsikt frå toppen, spesielt mot aust og vest. Mot sør ser ein rett ned på Norddalsøyna.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
Utbreiinga av tiwi i høve til kringliggjande pamanyunganske språk nord i Australia. 
**Tiwi** (uttalt ˈtiːwi)
er eit australsk språk som er tala av tiwiar frå Nordterritoriet i Australia. Tiwiane kjem frå øyane Bathurst og Melville like nord for kysten av Austalia. 

Tiwi er eit isolert språk og er tradisjonelt polysyntetisk, det vil seie at enkeltord kan vera bygde av svært mange morfem. Språket har eit hundretals nominalar (noko liknande substantiv og adjektiv) som kan setjast saman med verb, ofte i ei ganske ulik form frå sine usamansette former. Språkkontakt med europeiske språk (engelsk) har ført til store endringar i språket, slik at moderne tiwi er mykje meir analytisk enn det tradisjonelt
le polysyntetiske språket, i tillegg til endringar i ordtilfanget. I ei undersøking frå 1993 snakka berre folk over 55 år tradisjonell tiwi, medan alle under 30 år snakka moderne tiwi.

Døme
----

Døma under viser skilnaden mellom tradisjonell og moderne tiwi:

**Tradisjonell tiwi**
a-mpi-ni-watu-wujingi-ma-jirrikirnigi-yangurlimay-ami
ho-NPST-LOC-morgon-DUR-COM-lys-gå-MOV
*Ho (sola) skin der borte om morgonen*
(Bokstaveleg *ho går der borte om morgonene med lys*)
**Moderne tiwi**
japinari wokapat a-mpi-jiki-mi kutawu with layt
morgon går ho-NPST-DUR-gjera der med lys
Eit anna døme på tiwi er stadnamnet *Wurrumiyanga*, som tyder 'staden der sikadane bur'.

Kjelder
-------

1. ↑  
Ethnologue
2. ↑  Laurie Bauer, 2007, *The Linguistics Student’s Handbook*, Edinburgh. Oppgjeve av Engelsk Wikipedia.
3. ↑  [[R.M.W. Dixon 1980. *The languages of Australia.* Cambridge University Press (Cambridge language surveys). Oppgjeve av Engelsk Wikipedia.
4. ↑  Lee, Jennifer R. 1993. *Tiwi Today: A study of language change in a contact situation* Canberra: Pacific Linguistics (Series C - No. 96). Oppgjeve av Engelsk Wikipedia.
5. ↑  Wurrumiyanga ved ntlis.nt.gov.au

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Tiwi» frå Wikipedia på svensk, den 24. desember 2012.*

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Tiwi language» frå Wikipedia på engelsk, den 19. oktober 2013.*
Ståltau som er slite slik at enkeltrådar har roke av
**Ståltau** eller **vaier**, òg kalla **kabel**, er tau bygt opp av fleire ståltrådar og eventuelt anna materiale. Oppbyggingsmåten varierer med formålet ståltauet skal brukast til.

Oppbygging
----------

### Vanleg ståltau

Oppbygging av ståltau med **tråd**, **part** og **kjerne** (eng. core)
I eit vanleg ståltau er ståltråd først tvinna saman til ein part (kordel). Fleire slike partar vert så tvinna omkring ein kjerne av fiber eller stål. 

Vi karakteriserer ståltauet etter type og diameter. Typen er på forma a x b + c der

* a = talet på partar i tauet
* b = talet på trådar i kvar part
* c = karakteriserer kjernen

Stålkabel
Døme (sjå figur til venstre): 6 x 19 + 1FC = 6 partar med 19 trådar + ein fiberkjerne. 

Diameteren vert målt utanpå partane, der tauet er breiast.

Jo tynnare enkelttrådane er, dess mjukare vert ståltauet. Tau med tjukkare enkelttrådar vert sterkare. Slike tau brukast m.a. i vinsjar og stroppar i skogbruket.

Ståltau kan vere kryss- eller langslått. I krysslått ståltau, som er det vanlegaste, er trådane slått ein veg og partane slått motsett veg.

### Spiraltau eller kabel

Ein kabel eller spiraltau er tvinna i hop av mange enkelttrådar. Slike tau er stive, og brukast mellom anna til berekablar i taubanar og faste bardunar. 

### Anna ståltau

Rotasjonsfattig ståltau er bygt opp av fleire lag med partar som har forskjellig slagretning, og konstruert for å motstå rotasjon. 

Ein streng er ein massiv enkelttråd. I streng brukar vi mjuk jerntråd.

### Tilpassing til bruk

Enden av galvanisert ståltau brukt for bardunering
I endelause ståltau er endane spleisa i hop slik at tauet til dømes kan brukast i ein taubane som går rundt og rundt.

Ståltau kan vere varmforsinka (galvaniserte) eller blankolja. Blankolja ståltau vert bruka der det er mykje slitasje på tauet, slik at det er unødvendig å verne det mot rust.

Historie
--------

Det eldste metalltauet vi kjenner vart funne i Pompei. Det var 4 ½ m langt og spunne av 57 0,7 mm tjukke bronsetrådar. I 1825 vart dei første endelause ståltaua konstruert i Austerrike. Dei vart bruka til å trekke vognene på ein fjellbane. I 1835 starta bergingeniør C. P. Bergstén ein ståltaufabrikk i Falun.

Litteratur
----------

* Ivar Samset, *Vinsj- og taubanesystemer i norsk skogbruk*, Norsk institutt for skogforskning, 1981.
* Knut Nedkvitne og Anton Arvesen, *Skogbrukslære*, Landbruksforlaget, 1984.

Sjå òg
------

* Tau
**Termodiffusjon** er ei delvis fråskiljing av isotopar (atom av same grunnstoff, men med ulik masse) i eit fluid (væske eller gass) på grunn av temperaturskilnader i fluidet. Metoden blir nytta for å opprike eit stoff på den lettare eller tyngre av to isotopar som er til stades i stoffet. 

I Clusius' termodiffusjonsrøyr, som blir nytta for gassar, går ein varmetråd langs aksen av eit langt røyr, medan røyrveggen blir halde avkjølt. Når gass blir ført langsamt gjennom røyret, vil den lette isotopen diffundere mot aksen, den tunga mot røyrveggen. Ved å samle opp gassen som strøymer ut nær aksen, for seg og la denne gjennomløype same prosess ei rekkje gonger, kan ein etter kvart oppnå betydeleg oppriking. Metoden er energikrevjande og fell for kostbar for til dømes oppriking av uran i industriell målestokk, men blir brukt fordi metoden er enkel for å skape små mengder av spesielle isotopar for vitskapleg nytte.

Kjelder
-------

* Termodiffusjon. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå .
**Stéphane Caristan** (fødd 31. mai 1964) er ein fransk tidlegare friidrettsutøvar frå Créteil som internasjonalt tevla i hekkeløp. Han vart europameister på 110 meter hekk i 1986, og vann gullmedaljen på 60 meter hekk i innandørs-VM 1985.

### Aktiv

Caristan deltok i dei olympiske sommarleikane 1984 i Los Angeles, der han med tida 13,71 vart sjettemann på 110 meter hekk. Ved innandørs-VM 1985 i Paris-Bercy vann han 60 meter hekk på 7,67 sekundar, to hundredels sekundar framom spanjolen Javier Moracho.

I 1986 sprang Caristan dei to beste korthekkløpa i karrieren. Under europameisterskapen i Stuttgart van han semifinalen på ny europarekord, 13,28 sekundar. Og i finalen forbetra han seg til 13,20 og vann med ein margin på 0,22 sekund til finske Arto Bryggare. Eit halvår seinare tok Caristan sølvmedaljen ved innandørs-VM 1987 på tida 7,62 sekundar, vinnaren Tony Campbell frå USA sprang på 7,51. Kort tid etter måtte han få operert høgre kne, og klarde ikkje sidan å nå sitt tidlegare nivå på korthekken.

Noko overraskande kom Caristan tilbake på friidrettsbana i 1991 som langhekkløpar. Året etter tok han seg heilt til finalen i øvinga under Sommar-OL i Barcelona, der han vart nummer sju på personleg rekord, 48,86 sekundar.

Caristan var fransk meister på 110 m hekk samanhengande frå 1983 til 1986. Han vann nasjonalt gull på langhekken i 1992, før han i 1994 vart fransk meister på 400 m hekk for andre gong og deretter la opp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1983 i Helsinki: Utslått i forsøka (nr 20 – 14,10)
* OL 1984 i Los Angeles: Nr 6 på 110 m hekk – 13,71
* EM 1986 i Stuttgart: Gullmedalje på 110 m hekk – 13,20, framom Arto Bryggare (13,42)
* VM 1987 i Roma: Utslått i semifinalane på 110 m hekk (nr 9 – 13,62)
* OL 1988 i Seoul: Utslått i semifinalane på 110 m hekk (nr 9 – 13,69)
* EM 1990 i Split: Braut forsøksløpet på 110 m hekk
* OL 1992 i Barcelona: Nr 7 på 400 m hekk – 48,86

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stéphane Caristan» frå Wikipedia på tysk, den 17. juli 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Stéphane Caristan» (på engelsk). olympedia.org. Henta 20. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* Munzinger (sport)

 |
Ein figur med gassmolekyl. Temperaturen i gassen er eit mål på den midla energien til molekyla når dei flyttar seg og kolliderer inne i boksen.
**Termodynamisk temperatur** eller **absolutt temperatur** er eit absolutt mål på temperatur og er ein av dei grunnleggjande parametrane i termodynamikk. Termodynamisk temperatur er ein «absolutt» skala fordi han er eit mål på den fundamentale eigenskapen bak temperatur. *Nullpunktet*, absolutt null, er temperaturen der partiklane i eit stoff har minimal rørsle og derfor ikkje kan verte kaldare. 

Temperatur oppstår som følgje av mikroskopiske rørsler til partiklane som utgjer eit stoff. Desse rørslene fører til kinetisk energi i stoffet. Meir spesifikt er den termodynamiske temperaturen eit mål på den midla kinetiske energien til ei form for vibrasjonsrørsle for partiklane kalla *translasjonsrørsle*. Translasjonsrørsle er rørsler i tre dimensjonar der partiklar flyttar seg rundt og utvekslar energi når dei kolliderer med kvarandre. Figuren til høgre viser slik translasjonsrørsle i ein gass. Den termodynamiske temperaturen sitt nullpunkt, absolutt null, er temperaturen der partiklane i stoffet har minimal rørsle. Den einaste rørsla dei då har er kvantemekanisk rørsle.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Thermodynamic temperature» frå Wikipedia på engelsk, den 18. februar 2008.*
Koordinatar: 59°55′24.352″N 10°44′22.394″E﻿

Restaurant Schrøder i 2016
Interiør i 2016.
**Restaurant Schrøder** er ein såkalla «brun kafé» i Waldemar Thranes gate 8 på St. Hanshaugen i Oslo, i nærleiken av krysset mellom Waldemar Thranes gate og Ullevålsveien. Restauranten har halde til på denne adressa sida 1956, frå då den noverande bygningen var ny. Tidlegare låg restauranten i Torggata.

Omgrepet «brun kafé» vert nytta om slike kafear og restaurantar som har eit gamaldags preg over interiøret, stilen og menyen. Restauranten lever mellom anna opp til dette ved at interiøret er uendra, at borda er dekka med ein raud duk med ein kvit, firkanta duk lagt diagonalt oppå, og at det vert servert tradisjonell norsk mat, med mellom anna ein tradisjonelle lutefiskmeny i samband med jola. Lutefisken før jol har gjort restauranten vidgjeten, og det same har forfattaren Jo Nesbø gjort ved å late den fiktive hovudpersonen Harry Hole i kriminalromanane sine velje seg Schrøder som sin stamstad. Forfattaren Bjørg Vik refererer òg til restauranten i eit par av bøkene sine.

Veggane i restauranten er pryda av måleri frå 1926 av Sigurd Fosnes med motiv frå stader i Oslo: Bergfjerdingen (trappa opp til Damstredet), Torggata med bygningen til det fyrste Torggata Bad og hjørnet av den bygningen der restauranten hadde tilhald før flyttinga til St. Hanshaugen, trehusa i Telthusbakken attmed Gamle Aker kyrkje, dei tidlegare trehusa på Enerhaugen og eit stor bilete med motiv frå Youngstorget.

Litteratur
----------

* Per-Erling Johnsen: *Brune kafeer. Oslos uforanderlige møtesteder*. Oslo 2005: Schibsted. ISBN 9788251621281
Støl på 1950-talet.
**Støl**, eller **støyl**, er ein mjølkeplass i utmarka. Ofte kunne ein gå frå garden til stølen og tilbake att på éin dag, og ei budeie kunne vitja stølen morgon og kveld for å mjølka. Mange stølar låg likevel så langt unna at ein gjerne gjekk til stølen om kvelden, mjølka kyrne, overnatta i selet (selhus), mjølka om morgonen, før ein gjekk heim for å arbeida, vanlegvis ta del i slåtten, heime på garden ut over dagen, til det atter var tid for draga til støls. Nokre stader er ordet «støl» brukt synonymt med «seter». Ein mjølkeplass med flor, men utan sel, kan då kallast ein **mjøstøl**.

Førhistorisk støl
-----------------

Tuft 7 frå Svolset, jarnalderstøl i Leikanger i Sogn
Det er spor etter busetnad i fjellet langt bak i førhistorisk tid. Det kan vera vanskeleg å vita kva aktivitet ein skal knyta til desse spora. I steinalderen har busetningsspor i fjellet ofte samanheng med jakt. Frå bronsealderen byrja ein i stor utstrekning å nytta beiteressursane i fjellet, men det er få spor etter busetnad som kan daterast til bronsealderen. Det er ein del kokegroper i fjellområde som er daterte til bronsealderen. Det er vanleg å tenkja seg at ein ikkje hadde permanente stølshus i bronsealderen, men at gjetarar fylgde husdyra og at kokegropene er spor etter at desse gjetarane laga seg mat.

Frå jarnalderen har me mange spor etter stølsbruk, særleg i Vestlandsfjella. Dei mest vanlege arkeologiske spora frå denne aktiviteten har me i form av tufter, kokegroper og skålgroper. Enkelte stadar er det mange tufter samla på ein stad, medan andre stadar ligg tuftene meir spreidde. Det finst enkelte spreidde tufter som kan daterast til hundreåra før Kristus, men i hovudsak kan ein datera stølstufter til perioden frå romartid og frametter. Det var fyrst på slutten av 1970-talet at arkeologane vart klar over tidsdjupna som er i enkelte stølsområde. Det var særleg ved dei mange arkeologiske undersøkingane i samband med utbygging av fleire vassdrag på Vestlandet at ein kunne påvise førhistorisk stølsbruk i stor utstrekning.

På mange av dei kjende førhistoriske stølane finn ein jordfaste steinar med skålgroper. Dette er bakgrunnen for at desse helleristningane også er blitt kalla stølsristningar.

Sjå òg
------

* Seter

Kjelder
-------

* Reinton, L. 1955. Sæterbruket i Noreg.
* Skrede, M.A. 2002. Utmark og gard. Nærstudie av tufteområde i Friksdalen i Leikanger, Sogn og Fjordane. Upublisert hovudoppgåve i arkeologi frå Universitetet i Bergen.

«støl» i Nynorskordboka.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Stølskona*, Statens filmsentral, i samarbeid med Norsk folkemuseum
**FishBase** er eit internasjonalt oppslagsverk på nett som tek for seg fisk. Per oktober 2016 inneheldt databasen deira opplysningar om 33 400 artar og underartar, over 57 800 bilete og referansar til 51 600 verk i vitskapleg litteratur. Nettstaden har rundt 700 000 ulike besøkande kvar månad.

Fiskeslaga på FishBase er organisert etter vitskapleg namn. Kor mange opplysningar som vert oppgitt varierer frå art til art.

Historie
--------

I 1987 føreslo Daniel Pauly å oppretta ein standardisert database for fiskeartar som ein del av programvareprosjektet til ICLARM. Året etter tok han til å jobba med Rainer Froese, som hadde arbeidd med eit ekspertsystem for identifisering av fiskelarvar. Dei første sidene vart skrivne i Prolog, men dei skifta fort til det DOS-baserte systemet DataEase. I 1989 fekk prosjektet sin første donasjon.

I 1993 bytta prosjektet til Microsoft Access, og i 1995 gav dei ut sin første CD-ROM. Sidan då har desse utgjevingane kome nesten årleg, og i takt med auka i informasjon i databasen har òg datamengda her auka. 2004-versjonen var på fem CD-ar, eller ein DVD.

FishBase dukka først opp på internett i august 1996. Sidan 2000 har FishBase vore drive av FishBase Consortium, som består av:

* Africamuseum i Tervuren
* Aristotelesuniversitetet i Thessaloniki
* Fisheries Centre University of British Columbia i Vancouver
* Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) i Roma
* IFM-GEOMAR i Kiel
* Muséum National d'Histoire Naturelle i Paris
* Naturhistoriska riksmuseet i Stockholm
* WorldFish Center i Penang

FishBase er tilknytt 1370 bidragsytarar og samarbeidspartnarar. For å bevara verdien som ein vitskapleg database publiserer ikkje FishBase original forsking; alt innhaldet må basera seg på tidlegare publisert materiale.

Kjelder
-------

1. ↑  Froese R og Pauly D (red.) (2000) *FishBase 2000: concepts, design and data sources* ICLARM, Philippines.
2. ↑  I følge FishBase, vitja i desember 2016.

Bakgrunnsstoff
--------------

* FishBase