recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kart over Brussel frå 1837, med nord om lag til høgre. Sint-Goriksøya er avmerka i raudt, børsen i Brussel ved sida av i grønt.
**Sint-Gorik** eller **Saint-Géry** er ei tidlegare elveøy som danna grunnlaget for utviklinga av byen Brussel. Ho opphøyrde å finnast som øy då elva Zenne blei bygd over rundt 1870. Den tidlegare øya blei dekt av bygningar, bulevardar og ein open plass, **Sint-Goriksplein** eller **Place Saint-Géry**. Ho skal ein gong ha vore dekt av irisar, og denne blomen blei seinare eit symbol på Brussel.

Historie
--------

Sint-Goriksøya var den største øya i Zenne. Ho blei også kalla *Groot Eiland*, 'Storøya'. Helgennamnet fekk ho etter den romerske biskopen Gaugericus, som etter tradisjonen skipa eit kapell og ein landsby her på 500-talet. Frankiske kongar brukte henne som ein av fleire tilhaldsstadar frå 700-talet av.
I 979 reiste Karl av Nedre Lorraine ein festning og eit kapell tileigna Gaugericus her.

På 1100-talet fanst det fleire vassmøller på øya som spelte ei viktig rolle i byen sin økonomiske vekst. Ei rekkje fiskehandlarar heldt fisk her i tankar som dei henta nytt vant til frå elva. Fisk var særs viktige i den katolske byen, ettersom fastereglane frå kyrkja blei nøye følgde. Fiskeindustrien gjekk tilbake under den industrielle revolusjonen, då avfall frå garving, farging og annan industri ureina elvevatnet slik at det ikkje lenger kunne brukast til levande fisk.

Sint-Goriksmarkt.
Den gamle mellomalderkyrkja blei erstatta av ei ny, større kyrkje i seingotisk stil som blei oppført frå 1520 til om lag 1564. Ho blei riven rundt 1800, då Brussel var under fransk revolusjonsstyre, og erstatta av ein stor firkanta plass som blei brukt som marknadsplass. Ei fontene frå Grimbergen kloster blei flytta hit og står no inne i marknadshallen Sint-Goriksmarkt.

Då Zenne blei bygd over i Brussel rundt 1870, opphøyrde Sint-Gorik å vera ei øy. Gamle vegar som Groot Eiland, Borgwal/Borgval og Karperbrug blei utvida og det blei bygd nye vegar, som Pletinckxstraat og Jules Van Praet. Anspach boulevard/Anspachplaan blei lagt langs den tidlegare austsida av øya. Den opne marknaden blei erstatta av ein marknadshall i flamsk nyrenessansestil som stod ferdig i 1882, Halles Saint-Géry/Sint-Goriksmarkt.

Kjelder
-------

1. 1 2  «Brussels Town Hall». The Belgian Monarchy. Arkivert frå originalen 27. september 2007. Henta November 3, 2007.
2. 1 2  Gilliat-Smith, E. (1908), «Brussels», *The Catholic Encyclopedia*, New York: Robert Appleton Company
3. 1 2  *Sint-Goriksplein (place Saint-Géry) - Brussel Vijfhoek*, henta 6. april 2016
4. ↑  Deligne 15
5. ↑  Deligne 29
6. ↑  Deligne 9

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Saint-Géry Island» frå Wikipedia på engelsk, den 8. april 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- * Deligne, Chloé. *Bruxelles sortie des eaux*. Éditions Historia Bruxellae, 2005. ISBN 2-9600373-1-6.
**Vangsjøen** er ein innsjø i Øystre Slidre kommune i Valdres i Innlandet. Han ligg 911 meter over havet og arealet er 1,378 km². Han strekkjer seg frå Rabalsmellen (1111 moh) i søraust til Rennsennberget (1014 moh) i nordvest. Dei tre største tilløpselvane i Vangsjøen kjem frå Rabalsvatnet, Røyri og Rennsennvannet. Den eianste elva som renn ut av Vangsjøen er Vangsjøåni som renn vidare til Yddin. Vangsjøen er ein del av Vindavassdraget.

Vangsjøen er i hovudsak eit privateigd vatn, men fiskekort kan kjøpast. I Vangsjøen finst aure, åbor og ørekyte.

Området rundt sjøen er prega av stølsdrift med kyr og geiter, og er eit populært hytte- og turområde både sommar og vinter. Rundt vatnet finst stølane Bukono, Rabalen, Buahaugen og Rennsennstølen. På austsida av sjøen ligg Vangsjøen Høyfjellstue.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vangsjøen Høyfjellstue Arkivert 2007-10-21 ved Wayback Machine..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Kart som syner plasseringa til Simsabukta.
**Simsabukta** (russisk Залив симса - *Zaliv Simsa*) er ei bukt i Laptevhavet på kysten av Tajmyrhalvøya i Russland og Krasnojarsk kraj. Ho er 40 km lang frå munningen av elva Goltsovaja i vest til den breiaste opninga i aust. Her er ho 14 km brei. 

Sidan ho ligg så langt nord er klimaet særs hardt med lange, barske vintrar. Bukta er isdekt det meste av året og stundom er ho fryst til sjølv gjennom den korte sommaren. 

Komsomolskaja Pravda-øyane ligg utanfor munningen av Simsabukta. 

Simsabukta må ikkje forvekslast med Simskajabukta som ligg på høgresida av Khatangabukta.

Historie
--------

I 1940-1941 fann sovjetiske hydrografar restane av folk, pengar, våpen og andre lekamar i Simsabukta og på dei nærliggande Faddejøyane. Truleg var desse restar etter ein ekspedisjon med Akakij og Ivan Muromets tidleg på 1600-talet.

Kjelder
-------

* William Barr, *The First Soviet Convoy to the Mouth of the Lena*.
* Utforsking av området
* Funna i Simsabukta med bilete Arkivert 2007-07-16 ved Archive.is
* Historia til området

Koordinatar: 77°07′N 105°15′E﻿
**Saraiki**, **seraiki** eller **siraiki** er eit indoarisk språk tala i sørlege Panjab i Pakistan, tilstøytande område i Sind og sørlege delar av Khyber Pakhtunkhwa. Språket er ei overgangsform mellom sindhi og panjabi, men står nærare panjabi, og blir ofte rekna som ein dialekt av panjabi. Det har rundt 14 millionar talarar.

Saraiki er det andre store språket i Panjab. Det har eit kjerneområde rundt byane Multan og Bahawalpur, og dialektar av språket herfrå har namna *multani* og *bahawalpuri*. Det blir også talt i utvandrarmiljø i India, Storbritannia og andre land, som Noreg.

Det finst litteratur på saraiki frå 1700-talet, som sufidikting. I dagens Pakistan blir det gjeve ut ein del bøker og tidsskrift på språket, og det blir arbeidd aktivt for å få offentleg godkjenning av språket i landet.

Kjelder
-------

* «siraiki» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Fotnotar

1. ↑  ethnologue.com

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Incubator - Wikipedia på **saraiki**


| * v
* d
* e
Indoariske språk |
| --- |
| assamesisk**·** bengali**·** gujarati**·** hindi**·** hindustani**·** kasjmiri**·** maithili**·** nepali**·** oriya**·** pali**·** panjabi**·** romanés**·** sanskrit**·** saraiki**·** sindi**·** singalesisk**·** urdu |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
Drosjebil med skilt på taket som lyser når bilen er ledig for oppdrag.
Moderne taksameter.
**Drosje** (frå russisk, дрожки – *drozjki*, «lett vogn»), òg kalla **taxi**, er ein personbil med sjåfør som folk kan leige for ei ferd til ein stad eller ei adresse, eller for ei avtalt tid. Ofte vert vederlaget fastsett etter eit generelt takstsystem, og oppgjeret vert utrekna etter køyrelengda og medgått tid av eit såkalla taksameter, ei mekanisk eller elektronisk innretning som er fast montert i bilen.

Drosjer er å rekne som kollektivtransport, men skil seg markant frå andre former for kollektivtransport ved at kunden sjølv fastset avreise- og destinasjonsstad og tidspunktet for avreisa. Ofte kan drosjer tingast over telefon eller elektronisk av ein drosjesentral drive av drosjeeigarane, tingast i forbifarten på gata, eller på fastsette drosjehaldeplassar der ledige drosjer kan samlast.

Drosjetenesta er som oftest offentleg regulert, med krav til sjåføranes dugleik og kunnskap, storleiken og utstyret på køyretøya og anna som har med tenesta å gjere, og det vil vanlegvis vere naudsynt med offentleg løyve for å utøve næringa.

Piratdrosje
-----------

Piratdrosjer er ei vanleg nemning på ulovleg drosjekøyring med privatbilar, altså at folk som ikkje har løyve til å drive med drosjetransport, tek med tilfeldige passasjerar i bilen mot betaling på same vis som om dei køyrar drosjer. Særleg på tider då det er hardt press på lovlege drosjer, som til dømes når restaurantar og skjenkestadar lukkar på fredags- og laurdagsnatta, eller i joletida, er det ofte ein god marknad for piratdrosjer.

Hestedrosje
-----------

Fransk hestedrosje frå 1830, såkalla *fiacre*, som er å sjå på museet i Compiègne.
Hestedrosjer er drosjer med hest og vogn som køyretøy, og var forløparane til dagens drosjebilar. Opphavet til hestedrosjene var eit depot med tjuge hestedregne vogner med kuskar til utleige til publikum som Nicolas Sauvage skipa i Paris i 1637 rett ovanfor eit vertshus i rue Saint-Martin (Saint-Martin-gata). Då det på vertshusfasaden hang eit skilt med bilete av den heilage irske Fiacrius, som på fransk heiter Saint Fiacre (Sankt Fiacre), fekk desse hestedrosjene nemninga *voitures fiacres* (fiacre-vogner), seinare avstytt til *fiacres* og nytta som ei vanleg nemning på hestedrosjer både i Frankrike og andre stadar. Saint Fiacre vart med tida ein vernehelgen for drosjesjåførar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norske føresegner om taksameter i drosjer (Justervesenet) Arkivert 2010-11-30 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
**Sarah Lois «Sassy» Vaughan** (27. mars 1924–3. april 1990) var ein amerikansk jazzvokalist frå Newark i New Jersey, omtalt som «Sassy» eller «Divine Sarah» på grunn av sin uvanleg allsidige og fleksible stemme.

Etter Vaughans utdanning innan piano såvel som organist-oppdrag i lokale kyrkjer (1931–39), vann ho første pris på 10 dollar i ei songtevling ved Apollo Theater i Harlem i 1942, der forresten Ella Fitzgerald var samstundes husartist. Fremføringen av *Body and soul* vart bivåna av jazzvokalisten Billy Eckstine som blei ein livslang kunstnarisk partnar. Vaughan blei strakt teken inn i Earl Hines sitt orkester med mellom anna Charlie Parker og Dizzy Gillespie (42-45), før solokarrieren tok over med debut (*East of the side*, 1945).

Grammy Hall of Fame
-------------------

Innspelingar av Sarah Vaughan blei innlemma i Grammy Hall of Fame, ein spesiell Grammy-pris skipa i 1973 for å æra innspelingar som var minst 25 år gamle og dessutan hadde «kvantitativ eller historisk viktigheit».

|  |
| --- |
| **Grammy Hall of Fame** |
| Innspillingsår | Tittel | Sjanger | Label | Innlemmelsesår |
| 1954 | *Sarah Vaughan with Clifford Brown* | Jazz (Album) | Mercury | 1999 |
| 1946 | "If You Could See Me Now" | Jazz (Single) | Musicraft | 1998 |

Kjelder
-------

1. ↑  Holden, Stephen (5. april 1990). «Sarah Vaughan, 'Divine One' Of Jazz Singing, Is Dead at 66». *The New York Times* (på engelsk). ISSN 0362-4331.

* *Denne artikkelen bygger på «Sarah Vaughan» frå Wikipedia på bokmål, den 15. mai 2021.*
**Sarah Agrippine Thonig** (fødd 16. februar 1992) er ein tysk skodespelar.

Liv
---

Thonig spelte først skodespel på skoleteater og deltok etter kvart i amatørteateroppsettinga ved teateret i Dachau, i tillegg til at ho deltok på diverse dramaworkshoppar. Da ho var med i amatørteater arbeida ho med eit teaterprosjekt med handicappa og var med i fleire teaterspel ved Ludwig-Thoma-Haus i Dachau. I sommeren i 2011 gjekk ho på teater-sommarakademiet Schauspiel München.

Etter at Thonig fekk vitnemålet sitt etter å ha fullført abitureksamen, blei ho mellom 2011 og 2014 medlem av ensemblet ved Residenztheater i München. Der spelte ho to hovudroller, Ingrid i Rainer Werner Fassbinder sitt spel *Katzelmacher* og Lou i *DNA* av Dennis Kelly. Thonig var også ein del av ensemblet til *Frühlingserwachen - Live almost, die young*, som er ein moderne versjon av *Frühlings Erwachen*, som vart skapt av Nuran David Calis.

I 2003 starta skodespelarkarrieren hennar i film. Frå 2012 dukka ho opp igjen på TV og i film. Frå 2015 spelte Thonig ei permanent rolle i TV-serien *Die Rosenheim-Cops*. Der speler ho Christin Lange, ein av to resepsjonistar i Rosenheims politidepartement, saman med Ursula Maria Burkhart, som speler medresepsjonisten hennar Marianne Grasegger.

Filmografi
----------

### TV-seriar

* *Salzburger Land* (2014)
* *Heiraten macht mich nervös* (2005)
* *Dahoam is Dahoam (2012)*
* *Lebenslänglich Mord* (2012, *Die kleine Königin*)
* *Hotel 13* (2014, 49 episodar som hovedpersonen Liv Sonntag)
* *Aktenzeichen XY … ungelöst* (2014)
* *Alles was zählt* (2014, gjesterolle som Susi Carstens)
* *Sturm der Liebe* (2015, gjesterolle som Becky McPherson)
* *Der Alte* (2015, *Die Puppenspieler*)
* *Die Rosenheim-Cops* (siden 2015)
* *Wilsberg* (2017, gjesterolle i *Die fünfte Gewalt*)

Teaterspel
----------

* *Katzelmacher* (2012, regissert av Anja Sczilinski, Residenztheater München)
* *DNA* (2013, regissert av Anja Sczilinski, Residenztheater München)
* *Frühlingserwachen – Live fast, die young* (2014, regissert av Anja Sczilinski, Residenztheater München)

Kjelder
-------

Fotnotar

1. ↑  «Sarah Thonig bei Hotel 13». *Starflash.de*. Henta 13. mars 2017.
2. 1 2 3 4 5  «Sarah Thonig - Schauspielerin». *www.schauspielervideos.de* (på tysk). Henta 13. mars 2017.
3. ↑  «Rosenheim-Cops: Sarah Thonig (23) wirbelt als Cheerleaderin». *BILD.de* (på tysk). Henta 13. mars 2017.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Sarah Thonig ved The Internet Movie Database (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
|  |
| --- |
| **Løpstikke** |
| LøpstikkeLøpstikke |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Skjermplanteordenen Apiales |
| **Familie:** | Skjermplantefamilien Apiaceae |
| **Slekt:** | *Levisticum* |
| **Art:** | **Løpstikke** *L. officinale* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Levisticum officinale***W.D.J.Koch |

**Løpstikke** (*Levisticum officinale*, dansk *løvstikke*, svensk *libsticka*, engelsk *lovage*) er ein høg flerårig plante i skjermplantefamilien.

Han kan bli mellom 1 til 2,5 meter høy og blomstrar frå juli til august med lysegule blomar.

Planten har opphav rundt det austre middelhavsområdet, men har lenge vore dyrka i Europa. Frøa, stilken og blada blir brukte som krydder, særleg i søreuropeisk matlaging. Planten kan nyttast i t.d. supper, buljong, kjøtkraft, pizza og salatar. Blada kan tørkast og frysast.

Blomstrande løpstikke

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Løpstikke» frå Wikipedia på bokmål, den 3. mai 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
Koordinatar: 59°55′3.4140″N 10°39′46.890″E﻿

Klubbhuset med selskapslokale attmed Bestumkilen
**Bestumkilen Roklubb** (**BKR**) er ein roklubb i Oslo. Klubben er for vaksne roarar på alle nivå, med båtar for individuell roing og lagroing i både tur- og konkurransesamanhang. Klubb- og båthuset ligg på Maritim på nordsida av Bestumkilen i Oslo, mellom Europaveg 18 og sjøen.

Klubben hadde opphavleg namnet Oslo Kvinnelige Roklubb (OKR), som vart skipa 12. juni 1929 etter initiativ av Harriet Hafsøe, og var i si tid den einaste roklubben for kvinner i Noreg. Etter at det vart vedteke at kjønsskilde idrettsklubbar ikkje skulle vere tillate i norsk idrett, fekk Oslo Kvinnelige Roklubb sine fyrste aktive mannlege medlemar i 2001, og i 2002 vart menn valde inn i styret. Eit par år seinare skifta klubben namn til Bestumkilen Roklubb.

Den fyrste tida leigde Oslo Kvinnelige Roklubb tomt hjå Oslo Seilforening på Lille Herbern, men flytta i 1934 klubbhuset til Sjølyst inst i Bestumkilen. Då den inste parten av bukta skulle skulle fyllast ut, fekk klubben seg den noveranda tomta på Maritim, og nytt klubbhus finansiert av tippemidlar, stod ferdig 14. mai 1961.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstad
**Thorstein Fretheim** (26. februar 1867–9. februar 1927) var ein norsk prest, skulemann og Venstre-politikar. Han var stortingsrepresentant for Akershus frå 1913 til 1918.

Fretheim var fødd i Ådal i Buskerud, der far hans var lærar, men voks for ein del opp på Eidsvoll. Han vart student i 1887 og cand. theol. i 1893, tok den praktisk-teologiske eksamen i 1895. Året etter tok han eksamen i samisk. Tida 1893-97 underviste han på ulike skular. I 1897 reiste han til Wisconsin i USA for å arbeide som prest ved norske evangelisk-lutherske kyrkjelydar. Frå 1901 var han tilbake i Noreg, og virka som kallskapellan i Vanse fram til 1903. Dei nest fem åra var han hjelpeprest i Østerdalens fjelldistrikt, residerande kapellan i Nes i Akershus frå 1909. Seinare var han sokneprest i Idd, Halden og Kråkstad.

Fretheim sat to periodar på Stortinget. Han var medlem i kyrkjekomiteen både i 1913-15 og 1916-18, den siste perioden også som komitéleiar. Fretheim var også involvert i lokalpolitikken i både Vanse, Rendalen, Nes i Akershus og Idd. Han var anten medlem av heradsstyret eller skulestyret. Elles var han formann i ei rekke foreiningar.

Kreftsjuk døydde Fretheim i 1927 i Kråkstad.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografisk informasjon om Thorstein Fretheim den yngre NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Luxemburgsk** eller **luxembourgsk** (*Lëtzebuergesch*) er eit offisielt språk i Luxemburg, nærskyldt med tysk.

Luxemburgsk liknar dialektane som blir talt i dei tilgrensande delane av Tyskland. Sidan luksemburgsk i 1984 fekk status som offisielt språk i Luxemburg, ved sida av tysk og fransk, blir det i dag rekna som eit sjølvstendig språk. 

Luxemburgsk er likevel ikkje eit offisielt EU-språk. Det kan ha samanheng med at fransk enno er offisielt lovspråk i Luxemburg.

Språkhistorie
-------------

Språket var lenge berre eit talespråk, rekna som ein tysk dialekt med mange franske lånord. Dialekten ligg nær dei mosel-franskiske dialektane i Tyskland. 

5. juni 1946 fekk språket ei offisiell rettskriving – «ofizjel lezebuurjer ortografi». I 1975 innførte regjeringa i Luxemburg ei ny rettskriving, «Offiziell Lëtzebuerger Orthographie»; denne følgjer i større grad tyske konvensjonar.

Utbreiing
---------

Utbreiing av luxemburgsk talespråk
Den luxemburgske språklova av 24. februar (skriven på fransk) slår fast at

1. Luxemburgs statsspråk er luxemburgsk.
2. Lovtekstane i landet skal publiserast på fransk.
3. Styresmaktene kan eitter eige val bruke luxemburgsk, tysk eller fransk.
4. Dersom nokon kontaktar styresmaktene på luxemburgsk, tysk eller fransk, så skal dei svare i det same språket.

Luxemburgsk er kvardagsspråket i Luxemburg. Gateskilt er skrivne på luxemburgsk både i Luxemburg og delar av Belgia. Private brev er oftast skrivne på luxemburgisk, medan offisielle publikasjonar oftare blir skrivne på fransk. 

Avisene er for ein stor del skrivne på tysk. 

Undervisning i grunnskolen skjer på luxemburgsk, mens elevane lærer fransk frå andre klasse. Frå og med niande klasse kan ein velje om ein vil ha undervisninga utelukkande på luxemburgsk eller fransk. 

Dei siste åra er det vorte vanlegare med luxemburgsk musikk, fjernsyn og filmar.

Nokre døme på språket
---------------------

I luxemburgsk blir verba bøygde i person og tal:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | wunnen | drénken |
| ech | wunnen | drénken |
| du | wunns | drénks |
| hien, si, hatt | wunnt | drénkt |
| mir | wunnen | drénken |
| dir | wunnt | drénkt |
| si | wunnen | drénken |

* *Jo* = ja
* *Nee* = nei
* *Moien* = hei
* *Äddi* = adjø
* *Vielmols Merci* = tusen takk
* *Wann ech gelieft (w.e.g.)* = versågod
* *Ëntschëllegt* eller *pardon* = orsak
* *Wéi geet et ?* = Korleis går det ?
* *Ech well ...*  = Eg vil ha ...
* *Ech hun dech gären.*  = Jag elskar deg.
* *Ech kommen aus Lëtzebuerg*  = Eg kjem frå Luxemburg.

Ë på luxemburgsk blir uttalt som kort E.

Bakgrunnsstoff
--------------

Referansar
----------

* *Denne artikkelen bygger på «Luxemburgiska» frå Wikipedia på svensk, den 30. desember 2012.*

1. ↑  [Om luxemburgsk på allkunne.no]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* NDL

 |
**Thorleif Birger Vangen** (11. september 1920–1. mars 1996) var ein norsk langrennsløpar frå Vinger i Hedmark. Åra 1946-48 vann han fire gullmedaljar i norske meisterskap på ski. Han representerte IL i BUL i Oslo. Vangen døydde i Eidskog.

Aktiv
-----

Vangen vann den fyrste norske meisterskapen etter andre verdskrigen då han tok gullmedaljen på 30 km i Drammen, med tida 2.00.43 hadde han vel to minuttar betre tid enn sølvmannen Erik Resell. Seinare på vinteren vann han NM-femmila i Alvdal, med god margin til Trygve Evensen og Arve Ulseth på dei neste medalje plassane. På 18 km under NM og på femmila i Holmenkollen var rollene omsnudd, Ulseth vann begge desse tevlingane, medan Vangen fekk ein NM-bronse og vart nummer to i Holmenkollen.

I 1947 forsvara Vangen NM-tittelen på tremila, etter sekundstrid med Erling Evensen; sluttid 1.49.49 mot 1.49.58. På femmila gjekk han inn til sølvmedalje, under tunge forhold kom han i mål etter 3 timar, 49 minuttar og 9 sekundar, vel seks minuttar bak noregsmeisteren Hallvard Eggset.

Vangen vart noregsmeister for fjerde og siste gong under NM på ski 1948 på Lillehammer. Han sigra på 18 km med tida 1.02.02 og slo nestemann Kristian Bjørn med 47 sekundar. På 30 km fekk han bronsemedaljen, men var godt over tre minuttar bak Leif Haugen som tok gullet. Han deltok for Noreg under Vinter-OL 1948 i St. Moritz på 50 km, men braut løpet. I Holmenkollen vart han den sesongen nummer elleve på 18 km, og var tredje beste nordmann.

I sin siste sesong, 1950, tok Vangen NM-sølv på femmila, vel fire minuttar bakom Harald Maartmann.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* Ski-NM 1947: Gullmedalje på 30 km og 50 km og bronsemedalje på 18 km
* Ski-NM 1948: Gullmedalje på 30 km i Tistedalen og sølvmedalje på 50 km på Gjøvik
* Ski-NM 1948: Gullmedalje på 18 km og bronsemedalje på 30 km på Lillehammer
* Ski-NM 1949: Nr 4 på 50 km på Hamar
* Ski-NM 1950:Sølvmedalje på 50 km
Navigatøren observerer sin posisjon klokka 0900 og med viten om kurs og fart kan navigatøren då plotta sin antekne posisjon klokka 0930 og klokka 1000
**Bestikkrekning** er ein klassisk metode innan sjøfart og luftfart som kan nyttast for å estimera posisjonen til eit fartøy. Om ein veit kor langt og i kva for ei retning ein har flytta seg frå ein kjend posisjon kan ein berekna sin noverande posisjon. Dei klassiske hjelpemidla er ein logg (fartsmålar), klokke og magnetisk kompass. Disse er alle brydd med unøyaktigheit. Loggen mæler farten gjennom vatnet, men har ingen indikasjon for havstraum, dei tidlege klokkene var unøyaktige i sjøgang og magnetkompasset kan påverkast av misvisning, deviasjon og tilfeldig endring i deviasjon grunna magnetisk last. Ein hadde heller ingen avlesning for avdrift grunna vind. Med tabellar kunne ein korrigera noko for feila, men etter som tida gjekk frå sist sikre posisjon som vart oppnådd ved astronomisk navigasjon, ville avviket frå berekna posisjon og til verkeleg posisjon kunne verta betydeleg.

Ved tilgjenge på rimeleg og svært presis satellittnavigasjon som det amerikanske GPS, er tradisjonell bestikkrekning ikkje lenger brukt av profesjonelle navigatørar. Likevel er det vanleg at jordomseglarar lærer seg stjernenavigasjon og har dei naudsynte tabellane ombord som ei reserveløysing dersom dei elektroniske instrumenta fell ut. 

Ein moderne versjon av bestikkrekning finn ein i system basert på tråleiknavigasjon. Med betre sensorar og datamaskiner har ein her eit automatisk bestikksystem som kan brukast med større grannsemd og over lengre tid. Tråleiknavigasjon vert difor nytta som reserve både til sjøss og av fly, særleg i polare strøk. I militær samanheng er tråleiknavigasjon av interesse då eit slikt system ikkje kan forstyrrast av fienden og ein sender ikkje noko navigasjonssignal som fienden kan oppfatta.

Kjelder
-------

* Ditlefsen, Reidar *Navigasjon, Terrestrisk og astronomisk navigasjon*, Aschehoug (1990), ISBN 82-03-12764-9
**Thorill Gylder** (fødd 5. mai 1958) er ein norsk tidlegare kappgjengar. Ho representerte Vansjø/Svinndal IL.

Karriere
--------

På 1970-talet utvikla Thorill Gylder seg til å bli ein framifrå kappgjengar. Frå 1975 og til 1981 vann Gylder heile 13 indivuelle NM-gull i kappgang. I tillegg deltok ho i to uoffisielle kappgang-VM på veg. I det fyrste i 1978 tok ho sølv, og året etter vann ho bronse.

I 1978 deltok ho i 5000 meter kappgang på Bislett stadion, og sette her ny verdsrekord. Ifylgje engelsk wikipedia har Gylder også to tidlegare verdsrekordar på 10 000 meter kappgang; 48,40 (1978) og 47,24 (1979). Thorill Gylder har fire kongepokalar. I 1990 vart ho ein av ni utøvarar som vart tildelt Bislett-medaljen for historiske bragder på Bislett stadion.

Kjelder
-------

* «Thorill\_Gylder» i *Store norske leksikon*, snl.no. *henta inn 13. september 2012.*

### Fotnotar

1. ↑   Altiusdirectory.com: World Race Walking Cup, past results
2. ↑   Engelsk wikipedia: Verdsrekordprogresjonen for 10 km kappgang, kvinner

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Verdsmeisterskapen på skeiser 1989 for menn** vart avvikla på Valle Hovin kunstisbane i Oslo helga 11. og 12. februar. 36 utøvarar frå 19 land deltok i meisterskapen, av dei to frå Noreg.

Leo Visser frå USA vart verdsmeister på suverent vis, han vart også bestemann på 5000 meter og 1500 m. Nikolaj Guljajev frå Sovjetunionen var kjappast i mål på 500 meter. Norske Geir Karlstad, som vart tredjemann i meisterskapen, presterte beste tid på 10000-meteren.

### Skeise-VM 1989


| Plass | Utøvar | Land | Poeng |
| --- | --- | --- | --- |
| Gull | Leo Visser |  Nederland | 165,698 |
| Sølv | Gerard Kemkers |  Nederland | 167,101 |
| Bronse | Geir Karlstad |  Noreg | 167,622 |
| 4 | Eric Flaim |  USA | 168,059 |
| 5 | Michael Spielmann |  Aust-Tyskland | 168,102 |
| 6 | Toru Aoyanagi |  Japan | 169,015 |
| 7 | Christian Eminger |  Austerrike | 169,114 |
| 8 | Johann Olav Koss |  Noreg | 169,838 |
| 9 | Michael Hadschieff |  Austerrike | 169,888 |

Dato: 11./12. februar 1989

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wereldkampioenschap schaatsen allround mannen 1989» frå Wikipedia på nederlandsk, den 4. desember 2020.*
*The Cow Boy*, fotografi frå Dakota Territory (no Sør-Dakota) i 1888.
*The Herd Quitter* (1897), eit måleri av cowboyar måla av C.M. Russell.
Ein **cowboy** er tradisjonelt ein kvegdrivar og -gjetar på ranchar i Nord-Amerika, som regel ridande til hest.

Den amerikanske cowboytradisjonen utvikla seg på 1800-talet frå *vaquero*-tradisjonar frå Nord-Mexico og med røter tilbake til Spania. Han fekk etterkvart ei viktig kulturell tyding. Liknande roller finst i andre delar av verda, som Sør-Amerika og Australia.

Folk med liknande roller har vorte kalla *vaqueros* eller *charros* i Mexico, *llaneros* i Venezuela, *gauchos* i Argentina og Uruguay, *morochuco* og *piajenos* i Peru, *huasos* i Chile og *chargas* i Ecuador.

Kjelder
-------

1. ↑  Malone, J. s. 1.

* *Denne artikkelen bygger på «Cowboy» frå Wikipedia på bokmål, den 9. oktober 2018, og «Cowboy» frå Wikipedia på engelsk, den 25. april 2020.*

Bibliografi
* Malone, John William. *An Album of the American Cowboy.* New York: Franklin Watts, Inc. 1971. SBN: 531-01512-2.
| ***Қарағанды облысы*  Karaganda oblast** |
| **Våpen** | **Plassering** |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Våpenet til Karaganda oblast | Plasseringa til Karaganda oblast i Kasakhstan |

 |
| **Koordinatar** | 48°0′0″N 71°0′0″E﻿Koordinatar: 48°0′0″N 71°0′0″E﻿ |
|
| **Tidssone** | UTC+6 |
| **Administrasjon** |
| **Land** |  Kasakhstan |
| **Hovudstad** | Karagandy |
|
| **Akim** | Nurlan Nigmatullin |
| **Inndeling** |  |
|  – Raionar | 9 |
|  – Byar | 50 |
| **Statistikk** |
| **Areal**  | 428 000 km² |
| **Folketal** | 1 375 000 *(12/2006)* |
|  - **Folketettleik** | 3 /km² |
| **Anna informasjon** |
| **Postnummer** | 100000 |
| **Retningsnummer** | +7 (721) |
|
| **Nettside** |  |

**Karaganda** (kasakhisk Қарағанды облысы) er eit oblast i Kasakhstan. Hovudstaden er Karaganda, som har 437 000 innbyggjarar og sjølve oblastet har om lag 1,37 millionar innbyggjarar. Med eit areal på 118 600 km² er han eit av dei minste oblasta i landet. 

Karagandavart ofte nytta som poenget i ein populær spøk i det tidlegare Sovjetunionen. Byen Kargandy ligg forholdsvis isolert på ei enorm og elles folketom steppe, og vert rekna som «midten av ingenplass».

Historie
--------

Det vart gjort intens gruvedrift i oblastet under Sovjetunionen og hadde òg fleire arbeidsleirar (gulagar). Etter den andre verdskrigen til Josef Stalin, leiaren av Sovjetunionen, flytta mange etniske tyskarar til området.

Geografi
--------

Karkaralinsk naturpark
Med eit areal på 428 000 km² er Karaganda oblast det største oblastet, men rører ikkje landegrensene. Av andre oblast grenser Karaganda til Aktobe oblast i vest, Kostanaj oblast i nordvest, Akmola oblast i nord, Pavlodar oblast i nordaust, Aust-Kasakhstan oblast i aust, Almaty oblast i søraust, Zjambyl oblast og Sør-Kasakhstan oblast i sør og Kyzylorda oblast i sørvest. Elva Isjim, ei sideelv til Irtysj, spring ut frå Karagandy oblast. 

Området er tørt og flatt med enorme sletter og åsar her og der. Karkaralinsk naturpark, som dekkjer eit areal på 903 km², ligg i oblastet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karagandy Province» frå Wikipedia på engelsk, den 17. januar 2008.*

### Fotnotar

1. 1 2  Oblastet si offisiell side

| * v
* d
* e
Kasakhstan |
| --- |
| Oblast | Almaty • Akmola • Aktobe • Atyrau • Aust-Kasakhstan • Mangystau • Nord-Kasakhstan • Pavlodar • Karagandy • Kostanaj • Kyzylorda • Sør-Kasakhstan • Vest-Kasakhstan • Zjambyl |
| Byar | Almaty • Nursultan |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Ein guksi
**Guksi** (finsk *kuksa*, svensk *kåsa*) er ein type drikkekar som tradisjonelt er blitt laga av samar av utskorne kåter frå bjørk. Det er ei form for duodji, eller samisk kunsthandverk.

Kåten ein skal bruka får ei grovutforming og blir så omhyggeleg tørka for å hindra treet frå å sprekka. Deretter blir han utforma i tråd med lokal tradisjon. Bjørkekåteguksiar varer lengre enn dei som er laga av vanleg bjørkeved. Opphavleg blei desse kara brukt som personlege drikkekar, og ein vellaga guksi kunne vara eit heilt liv.

Guksiar blei tradisjonelt berre skylde med regnvatn og tørka med eit klede etter bruk. Ein bruker tradisjonelt ikkje såpe, sidan mange meiner dette vil skada guksien.

Moderne *kåsa* i plastikk
I dag har nye materiale som glas, keramikk og metall i stor grad fortrengd treguksien, og kåter kan vera vanskeleg å få tak i sidan dei sjeldan blir hausta i moderne skogsindustri. Guksiar kan framleis lagast som hobby eller som kunsthandverk.

Kjelder
-------

1. ↑  «Kuksa ~ Ancient Lapland Drinking Cup». Arkivert frå originalen 5. september 2017.

* *Denne artikkelen bygger på «Guksi» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mai 2022.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
*

Bakgrunnsstoff
--------------

* bushcrafter carving out of a piece of Oak Burl not using any power tools
Koordinatar: 86°11′S 153°10′W﻿

**Mount Stump** er eit stort sett isfritt fjell med ei høgd opp mot 2490 moh, 1 nautisk mil (19 km) nord-nordaust for Mount Colbert og 2 nautiske mil (3,7 km) nordaust for Mount Borcik søraust i Hays Mountains i Dronning Maudfjella. Det vart kartlagd av US Geological Survey (USGS) frå landmålingar og flyfotografi tekne av U.S. Navy, 1960-64. Det vart namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) i samband med Mount Colbert etter Edmund Stump, ein geolog frå Arizona State University som undersøkte nedre Shackletonbreen (1970–71), Duncan Mountains (1974–75), Leverettbreen (1977–78), Scottbreen og Byrdbreen (1978–79), og La Gorce Mountains (1980–81). Han var sjefsforskar under International Northern Victoria Land Project (1981–82) og gjorde undersøkingar i McMurdo Dry Valleys i januar 1983 og området kring Nimrodbreen 1985-86.

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Mount Stump» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 69°49′S 69°43′W﻿

**Mount Stephenson** er eit fjell i Antarktis. Det ligg sentrlat i Douglas Range, ved toppen av Toynbeebreen og Sedgwickbreen 13 km vest for George VI Sound, nær austkysten av Aleksanderøya i Britisk Antarktis. Med ei høgd på 2987 moh er Mount Stephenson det høagste i Douglas Range og det høgaste punktet på Aleksanderøya. Mount Egbert er det nest høgaste fjellet med ei høgd på 2895 moh og ligg 8 nautiske mil sør-søraust for Mount Stephenson. Fjellet gjer Aleksanderøya til den 22. høgaste i verda. 

Fjellet vart truleg først sett i 1909 av Den franske antarktisekspedisjonen under Charcot, men ikkje rekna som ein del av Douglas Range. Det vart først kartlagd i 1936 av Stephenson, Fleming og Bertram under British Graham Land Expedition (BGLE) under Rymill. Austsida av fjellet vart kartlagd på ny i 1948 av Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) som namngav det etter Alfred Stephenson, som var landmålar og leiaren for BGLE-laget til George VI Sound i 1936. Ei anna landform på Aleksanderøya er òg kalla opp etter Alfred Stephenson, Stephenson Nunatak.

Sjå òg
------

* Mount Huckle
* Mount Ethelwulf
* Mount Spivey

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mount Stephenson» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Antarktis Ultra-Prominences" Peaklist.org. Henta 14. mars 2013.
2. ↑  «Mount Stephenson i Antarktis" Peakbagger.com. Henta 14. mars 2013.

* U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: Mount Stephenson
**Gardon** (eller **Gard**) er ei elv sør i Frankrike, og har gjeve namn til departementet Gard. Gardon er 133 km lang, medrekna den lengste sideelva hennar, Gardon de Saint-Jean. Ho har sitt utspring i Cevennane og munnar ut i Rhône frå høgre ved Beaucaire, ovanfor Vallabrègues.

Fleire av sideelvane hennar vert òg kalla *Gardon*.

Den romerske akvedukten Pont du Gard og Pont Saint-Nicolas frå 1500-talet er to historiske bruer som kryssar Gardon. Gorge du Gardon, som endar ved Pont Saint-Nicolas, er ein populær stad for kajakkpadling, kanoroing, fjellklatring og vandring. 

I september 2002, og igjen i desember 2003, hadde Gardon rekordstor vassføring som førte til flaum. Desse øydela fleire av bruene over elva, inkludert Pont Saint-Nicolas, som har vorte gjenoppbygd i etterkant.

Stader langs elva
-----------------

* Lozère
* Gard: Anduze, Saint-Jean-du-Gard , Saint-André-de-Valborgne, Remoulins , Montfrin

La Grand-Combe og Alès ligg ved Gardon d'Alès, den største sideelva frå venstre.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av den øydelagde Pont Saint-Nicolas Arkivert 2007-09-30 ved Wayback Machine.
* www.languedoc-france.info/071203\_gard.htm – Elva Gard i Languedoc

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames

 |
*For regionen i Tanzania, sjå Kagera-regionen.* 

**Kagera** (også kalla **Akagera**) er ei elv i det sentrale Afrika. Ho er ei tilløpselv til Victoriasjøen, og vert ofte rekna som det fjernaste tilløpet til Nilen. Elva er rundt 400 kilometer lang.

Geografi
--------

Rusumofalla i Kagera.
Samløpet mellom Kagera og Ruvubu.
Elva byrjar i Burundi og renn i austleg retning. Ho er grenseelv over store delar av løpet sitt, fyrst mellom Rwanda og Burundi, og deretter mellom Rwanda og Tanzania. Etter Rusumofalla snur elva (og grensa) mot nord og deretter nordvest til ho møter grensa til Uganda. Her snur elva brått mot aust og er framleis grenseelv, no mellom Tanzania og Uganda. Etter kvart snur elva gradvis mot søraust og forlèt grensa og renn inn i Tanzania, før ho på den siste delen snur mot nordaust, kryssar grensa igjen og renn inn i Uganda, der ho munnar ut i Victoriasjøen ved Mubanzi, fem kilometer nord for grensa.

Den største sideelva er Ruvubu, som ho går saman med like ovanfor Rusumofossen. Elva har gjeve namn til Akagera nasjonalpark i det nordlege Rwanda.

Historie
--------

Under folkemordet i Rwanda vart Kageraelva vidgjeten for fjernsynsbileta av massakrerte menneske som dreiv langs elva, som ved brua over Rusumofalla, der bileta viste flyktningar som rømde frå landet medan lika flaut forbi under brua. Ettersom Kagera drenerer heile Rwanda, unnateke områda lengst mot vest, vart alle lika som hadde vorte dumpa i elvar over heile landet etter kvart førte ned til Kagera, og deretter heilt ned til Victoriasjøen, over 200 kilometer nedstraums frå Rwanda. Dette førte i sin tur til at det vart unntakstilstand rundt utløpet i Victoriasjøen i Uganda, der lika til slutt enda opp.

Kjelder
-------

* Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av «Kagera» på Wikipedia på riksmål, innhenta 1. januar 2010.

### Referansar

1. ↑  «Kagera River» i nettutgåva til Encyclopædia Britannica.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
Satellittbilete av Cowal
**Cowal** (skotsk-gælisk *Còmhghall*) er ei halvøy i Argyll and Bute i Dei skotske høglanda.

Skildring
---------

Den nordlege delen av Cowal er det mest fjellendte området av Argyll Forest Park. Cowal er skild frå Kintyre-halvøya i vest av Loch Fyne, og frå Inverclyde og North Ayrshire i aust av Firth of Clyde. Fjordane Loch Long og Loch Goil ligg i nordaust og sørenden av halvøya er delt inn i tre av fjordane Loch Striven og Loch Riddon. Isle of Bute ligg sør for Cowal, på andre sida av det smale Kyles of Bute som knyter Clyde til Loch Riddon.

Mykje av Cowal var ein gong eigd av Lamont-klanen.

Byar på Cowal er:
Innellan, Toward, Castle Toward, Dunoon, Hunters Quay, Sandbank, Kilmun, Strone, Ardentinny, Blairmore i søraust mot låglanda i Inverclyde. Carrick Castle, Lochgoilhead, Ardgartan, Arrochar, Rest and be thankful, Succoth, Tarbet, Inveruglas, Ardlui, Cairndow, St Catherines nord på Cowal i Arrochar Alps. Creggans, Strachur, Castle Lachlan, Otter Ferry, Kilfinan, Portavadie ligg på austsida av Loch Fyne mot Mid-Argyll og Kintyre. Kames, Tighnabruaich, Colintraive, Glenstriven er på Kyles of Bute.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cowal» frå Wikipedia på engelsk, den 3. juli 2011.*

Koordinatar: 56°1′N 5°8′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
| Guingamp |
| --- |
| Horisonten til GuingampHorisonten til Guingamp |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Bretagne  Côtes-d'Armor |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  3,41 km² |
| Innbyggjarar  - By (1999)   - folketettleik | 8 008   2 348/km² |
| Koordinatar | 48°33′″N 03°09′″W﻿Koordinatar: 48°33′″N 03°09′″W﻿ |
| Høgd over havet | 93 m |
| Tidssone | CET (UTC+1) |
| Diverse anna |
| Postnummer | 22200 |
| **Nettstad:** www.ville-guingamp.fr |

**Guingamp** (bretonsk *Gwengamp*) er ein by og kommune nordvest i Frankrike. Han er *sous-préfecture* (underprefektur) i departementet Côtes-d'Armor i regionen Bretagne og har om lag 8 000 innbyggjarar.

Historie
--------

Guingamp var ein kjøpstad i romartida mellom Normandie og nordvestlege delar av Bretagne. På 800-talet vart det bygd ei festning her, som dei bretonske troppane til Charles de Blois under leiing av Bertrand du Guesclin i 1364 samla seg ved før slaget ved Auray.

Seinare utvikla Guingamp seg til eit regionssenter for veving.

Kultur
------

Frå basilikaen Notre-Dame de Bon-Secours de Guingamp.
### Historiske bygg

I byen finst mellom anna basilikaen Notre-Dame de Bon Secours frå 1000- til 1500-talet, som er eit pilgrimsmål, klosteret Sainte-Croix de Guingamp, grunnlagd rundt 1135 og slotta Château de Pierre II og Château des Salles frå 1400-talet.

Bagad Gwengamp i 2011.
### Musikk og dans

Guingamp er rekna som hovudstad for bretonsk dans.
Byen arrangerer årleg Festival de la Saint-Loup, ein internasjonal festival med særleg vekt på dans. Festivalen omfattar ei tevling i bretonsk dans, og blir tradisjonelt avslutta med folkedansen *Dérobée de Guingamp*. Byen har eit sekkepipekorps, Bagad Gwengamp, og eit lag for folkedans og -musikk, Kroaz Hent Gwengamp.

### Idrett

Den lokale fotballklubben er En Avant de Guingamp, som har spelt i den lokale eliteserien.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turistkontoret i Guingamp

Kjelder
-------

1. ↑  La culture Bretonne. ved ville-guingamp.fr

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Guingamp» frå Wikipedia på fransk, den 28. juni 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Ein **Black Brant XII**, avfyrt frå Wallops Flight Facility.
Ein **sonderakett**, stundom kalla **forskingsrakett**, er ein rakett med instrument som er utforma for å ta målingar og gjere vitskaplege eksperiment i dei øvre områda av atmosfæren. Opphavet til namnet kjem frå «å sondere», altså å gjere ei måling.

Rakettane ta vanlegvis målingar eller fører instrument med seg frå 50 til 1500 km over overflata til jorda, ei høgd som ligg mellom høgda vêrballongar kan nå (40 km), og under nivået satellittane går i (over 120 km). Visse sonderakettar, som Black Brant X og XII, kan nå ei høgd på mellom 1000 og 1500 km, som er det høgaste i klassen deira. Rakettane som vart nytta er ofte rakettar som militæret har til overs.

Bakgrunnsstoff
--------------

* ESA-artikkel om sonderakettar
* 30 år med sonderakettar i Esrange i Kiruna i Sverige
* NASA sitt sonderakettprosjekt
* Australian Space Research Institute Small Sounding Rocket Program
* UP Aerospace Arkivert 2008-06-17 ved Wayback Machine.
* Tyske, svenske og EADS-ST-prosjekt Arkivert 2007-03-23 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sounding rocket» frå Wikipedia på engelsk, den 5. november 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Marconi, Elaine M. (12. april 2004). «What is a Sounding Rocket?». *Research Aircraft*. NASA. Henta 5. november 2009.
2. ↑  «NASA Sounding Rocket Program Overview». *NASA Sounding Rocket Program*. NASA. 24. juli 2006. Henta 5. november 2009.
Avram Noam Chomsky (1928-)
**Generativ fonologi**

Klassisk generativ fonologi
---------------------------

Det sentrale verket innanfor tidlege versjonar av generativ grammatikk var *The Sound Pattern of English*, av Noam Chomsky og Morris Halle frå 1968. I staden for å sjå på fonema som fonologiske primitivar ser dei på den fonologiske strukturen som ein streng av segment med fonologiske trekk. Desse trekka er artikulatorisk bestemde (dvs. avhengig av korleis lydane blir uttalt). Fonologiske reglar bestemmer deretter korleis ordet skal uttalast.

Autosegmental fonologi
----------------------

*Hovudartikkel: Autosegmental fonologi*<br\>
Utover 1970-talet vart det klårt at mange fonologiske fenomen gjekk att for meir enn eitt segment. Dette førte til ei utvikling av ein fonologisk teori basert på fenomen som går over fleire segment, såkalla suprasegmental fonologi, også kalla *autosegmental fonologi*, etter ein term introdusert av John Goldsmith i ei avhandling fra 1976. Her introduserte han konseptet om parallelle bindeledd («tiers») mellom segment som tillèt fonologiske prosessar som til dømes prosodi. Eksempel er tonem, setningsmelodi og vokalharmoni. Desse segmenta er parallelle med dei individuelle segmenta (vokalar og konsonantar), samstundes som dei har uavhengige eigenskapar. Goldsmith brukte teorien i ein detaljert fonologisk analyse av igbospråket i Nigeria.

Metrisk fonologi
----------------

Optimalitetsteori
-----------------

*Hovudartikkel: Optimalitetsteori*<br\>
Den dominerande retninga innanfor fonologisk teori frå og med 1990-talet har vore optimalitetsteori. Optimalitetsteorien går bort frå absolutte reglar, og sett i staden opp eit sett av (språkuavhengige) *vilkår* (*constraints*). For kvar ordform er det ein komponent ("Generer fritt") som genererer ulike kandidatar. Alle kandidatane bryt fleire eller færre av vilkåra, og den forma som bryt færrest vilkår vinn konkurransen. Skilnaden språk imellom kjem av at desse vilkåra er ordna seg imellom på ulike måtar i ulike språk. Ein grunn til at optimalitetsteorien har vore så populær er sannsynlegvis at han er i stand til å løyse eit av dei sentrale problema med klassisk generativ fonologi, nemleg problemet med arbitrære reglar. Sentrale namn her er Paul Smolensky, John McCarthy og Alan Prince.

Styringsfonologi
----------------

Ei anna grein av fonologien er styringsfonologi (*government phonology*), ein teori som går attende til byrjinga av 1980-talet. Styringsfonologien tek utgangspunkt i akustisk definerte primitivar heller enn i artikulatorisk definerte, og går utifrå at desse primitivane kan kombinerast etter eit lite sett av prinsipp, og val av ulike binære parameter. Etter denne teorien er den fonologiske strukturen til alle språk grunnleggjande den same, og den variasjonen vi kan sjå kjem av ulike val for desse parametra. Sentrale namn her er Jonathan Kaye, Jean Lowenstamm, Jean-Roger Vergnaud, Monik Charette og John Harris.

Naturleg generativ fonologi
---------------------------

*Hovudartikkel: Naturleg generativ fonologi*
**Eldre innsikter om fonologi.** Trass i at fonologien som sjølvstendig lingvistisk disiplin knapt kan sporast lenger attende enn til 1870-talet og Lingvistskulen i Kazan', har fleire grunnleggjande idear i fonologien vore kjende og diskuterte langt attende i historia, i fleire delar av verda.

Pāṇini
------

Stor innverknad på moderne fonologi har den indiske grammatikaren *Pāṇini* (devanāgarī: पाणिनि, IPA: [pɑːɳɪn̻ɪ]) (4. eller 5. hundreåret f. Kr.) hatt, gjennom verket *Aṣṭādhyāyī* (devanāgari अष्टाध्यायी) 'Dei åtte kapitla'. Her finst ein analyse av morfologien, morfofonologien og fonologien i sanskrit gjennom eit sett med maksimalt økonomisk formulerte og ordna reglar. Indiske grammatikarar hadde alt på denne tida dessutan avanserte kunnskapar i fonetikk.

Den fyrste grammatiske avhandlinga
----------------------------------

Eit viktig verk er *Den fyrste grammatiske avhandlinga* (islandsk: *Fyrsta málfræðiritgerðin*), eit islandsk verk frå midten av 1100-talet. Forfattaren nyttar ein påfallande «moderne» fonologisk tankegang for å etablere ei «fonemisk» basert rettskriving for islandsk.

Fotnotar
--------

1. ↑  Hreinn Benediktsson (ed.) 1972. *The first grammatical treatise: introduction, text, notes, translation, vocabulary, facsimiles.* (Publications in linguistics / University of Iceland). Reykjavík: Institute of Nordic linguistics. Den fyrste grammatiske avhandlinga finst på normalisert norrønt her:  og på moderne islandsk her:  og her: .
**Sonal** og **meridional** er to uttrykk for å skildre retningar på ein klode. Sonal tyder «langs ein breiddegradssirkel» eller «i aust-vest-retninga», medan meridional tyder «langs ein meridian» eller «i nord-sør-retninga». 

Desse uttrykka er ofte nytta i meteorologi og geofysikk for å skildre globale fenomen, som «meridional luftstraum» eller «sonal temperatur». 

For vektorfelt (som vindsnøggleik) er den sonale komponenten (eller *x*-koordinaten) skrive som *u*, medan den meridionale komponenten (eller *y*-koordinaten) vert skrive som *v*. 

Uttrykke **meridional**, stundom forkorta til «Mer.», vart nytta i historisk astronomi for å vise sørleg retning på ein klode, i lag med septentrional («Sep.») for nordleg, oriental («Ori.») for austleg og oksidental («Occ.») for vestleg.

Sjå òg
------

* Meridional straum
* Sonal straum
* Sonal og poloidal
* Meridion

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zonal and meridional» frå Wikipedia på engelsk, den 25. november 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Hooke, Robert. 1666. Volume 1. *Philosophical Transactions*
**Sondre Guttormsen** (fødd 1. juni 1999) er ein norsk friidrettsutøvar, fødd i Davis i delstaten California i USA, som kom på delt sjetteplass i stavhopp under EM i friidrett 2018 i Berlin, der han sette norsk rekord i øvinga ved å ta seg over 5,75 meter. Han er medlem i Ski Idrettslag.

Guttormsen sette i slutten av juli 2018 ny personleg rekord i stav med 5,60 meter ved eit stemne i Karlstad. Vel to veker seinare klarte han 5,75 m i EM-finalen i Berlin, noko som gav han ein delt sjetteplass i meisterskapen. Samstundes forbetra han den norske stavrekorden med tre centimeter, den gamel rekorden på 5,72 m sette Trond Barthel sommaren 1996.

I 2019 flytta han norgesrekorden til 5,80 meter.

Under eit stemne i Chula Vista i USA i 2021 forbetra Guttormsen den norske rekorden til 5,81 meter.

Under Diamond League-finalen i september 2022, Weltklasse Zürich, vart Guttormsen nummer to og tangerte den norske rekorden i stavsprang på 5,86.

Kjelder
-------

1. ↑  «Jakob med historisk seier - Sondre med rekordtangering». *friidrett.no* (på norsk). Henta 25. september 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Sondre Guttormsen» frå Wikipedia på bokmål, den 15. august 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |