recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Treskonebb** |
| Treskonebb, Balaeniceps rex Foto: Jerry ThompsonTreskonebb, *Balaeniceps rex* Foto: Jerry Thompson |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** VU SårbarUtbreiinga av treskonebb Utbreiinga av treskonebb |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Pelikanfuglar Pelecaniformes |
| **Familie:** | Balaenicipitidae |
| **Slekt:** | *Balaeniceps* |
| **Art:** | **Treskonebb** *B. rex* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Balaeniceps rex***Gould, 1850 |

**Treskonebb**, *Balaeniceps rex*, (arabisk **abu-markub**) er ein stor storkefugl i tropisk Aust-Afrika og han er den einaste medlemmen av den biologiske familien **Balaenicipitidae**. Han har fått namnet etter det skoliknande nebbet. 

Treskonebbar er særs store fuglar som kan få ei kroppslengd på 150 cm og dei veg frå 4 til 7 kilogram, ein av verdas største fuglar. Nebbet er stort og breitt med ein lys rosa til oransjeaktig grunntone med mørke flekker. Likskapen mellom nebbforma og nesen på ein kval er bakgrunnen for det vitskaplege namnet åt denne fuglen. Han har kraftig kroppsbygging med lange bein og med kraftige klør. Dei vaksne fuglane er i hovudsak grå med lysare fjørkanter, medan ungfuglane er brunare. Desse fuglane lever i Sudan, Etiopia, Zaire, Rwanda, Uganda, Tanzania og Zambia. Dei vadar i store flokkar gjennom store våt- og sumpmarker. Føda består hovudsakleg av fisk som dei fangar i leirhaldige vassdrag. Dei legg vanlegvis to egg i eit reir som ligg rett på bakken.

Verdspolulasjonen er rekna til mellom 5000 og 8000 individ, der majoriteten finst i Sudan. BirdLife International har klassifisert arten som sårbar ('Vulnerable') og det største trugsmålet mot arten er øydelegging av habitat, uroingar og jakt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Träskonäbb» frå Wikipedia på svensk, den 5. september 2009*

1. ↑  «treskonebb» i *Store norske leksikon*, snl.no.

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Treskonebb |
| Svensk | Träskonäbb |
| Dansk | Træskonæb |
| Engelsk | Shoebill |
| Tysk | Schuhschnabel |
| Fransk | Bec-en-sabot du Nil |
| Spansk | Picozapato |
| Russisk | Kitoglav (Китоглав), korolevskaja tsaplja (королевская цапля) |
Koordinatar: 62°36′11″ N 7°6′54″ E﻿

**Tresfjordbrua** er ei 1 290 meter lang vegbru i Europaveg 136 over Tresfjorden mellom Remmem og Vikebukt i Vestnes kommune i Møre og Romsdal, opna 24. oktober 2015. 

Brua korta inn Europavei 136 med om lag 12 kilometer i høve til den tidlegare strekninga ikring fjorden. Brua går i ei slak horisontale kurve på ein fjordterskel av hard morene med stor stein og stadvis fast fjell, og er fundamentert på 198 pålar sett i 13 grupper, slege ned i morenemassene, og har elles fem støypte fundament. To av desse fundamenta er senkekasser sett ned på 20 og 39 meters djupne. 

Til saman har brua 19 spenn, det lengste på 160 meter, dei andre på 90 og 60 meter. Seglingsløpet under hovudspennet har ei høgd på 32 meter og ei breidd på 60 meter. Brua er knytt til ei 700 meter lang steinfylling på ei grunne i sjøen i nærleiken av Vike kyrkje. Steinmassane er teke frå bygginga av Vågstrandtunnelen på den same europavegstrekninga.

Kjelder
-------

1. ↑  «Trafikkdata Ev135 Tresfjordbrua». Statens vegvesen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tresfjordbrua**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
Koordinatar: 58°17′3.2280″N 12°17′5.1900″E﻿

Trollhättans byvåpen
**Trollhättan** er ein svensk by som ligg i lenet (fylket) Västra Götaland, i landskapet Västergötland. Trollhättan, tidlegare kalla *Stora Edet*, er administrasjonssentrum i Trollhättans kommun. Byen fekk bystatus så seint som i 1916 og har 46 264 (2009) innbyggjarar. Arbeidsløysa i byen er i 2005 på 10,3%, noko som er blant det høgaste i Göteborgsregionen.

Næringsliv
----------

Dei to to største føretaka i Trollhättan er Saab Automobile AB og Volvo Aero Corporation med til saman drygt 10 000 tilsette. Filmindustri er ei ny verksemd som held på å vokse fram i Trollhättan, «Trollywood». Hos Film i Väst vert omtrent halvparten av all svensk langfilm spelt inn. Innovatum Kunskapens Hus, som blei innvigd i 1998, er ein ny møteplass for innovasjonar.

Her var dei eldste slusene i Trollhätte kanal, opna i 1800

Attraksjonar
------------

Natur- og kulturmiljøet i Göta älvs foss- og sluseområde med sluser frå 1800, 1844 og 1916 er ein turistattraksjon av internasjonal klasse. Her er fossen Trollhättefalla og Trollhätte kanal. Av andre attraksjonar kan nemnast SAAB-museet og Carl Johans Torg.

Media
-----

### Avis

* Trollhättans Tidning, (1906 – 2004).
* TTELA sidan 4. desember 2004 etter samanslåing av Elfsborgs Läns Allehanda og Trollhättans Tidning

### Radio/TV

* Radio Trollhättan – Trollhättans Närradioförening (TNRF), 90,6 MHz
* Radio Väst (SR P4)
* TV Fyrstad

Utdanningsinstitusjonar
-----------------------

Högskolan Väst (HV) (før 1. januar 2006 kjend som *Högskolan i Trollhättan/Uddevalla*, *HTU*) har spesialisert seg på teknisk utdanning, og samarbeider med Saab og Volvo Aero.

Trollhättan har òg fleire frittståande grunnskular, samt gymnas. Dei to største grunnskulane er Fridaskolan og Nya skolan.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Trollhättan» frå Wikipedia på bokmål, den 4. august 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Trollhättan by

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Nyfossum fotografert i 2012
**Nyfossum** i nærleiken av Åmot på Modum er eit herskapshus i empirestil som i si tid var familiebustaden for den tekniske direktøren på Blaafarveværket, Friedrich Roscher (1791-1859). Bustaden ligg på eit gardstun om lag ein kilometer unna sjølve verket, og alt saman er no gjort om til eit museum som høyrer inn under museumsstiftinga Blaafarveværket og er tilgjengeleg for publikum. I stover, soverom og barnerom i bustadhuset heng det bilete laga av kunstmålaren Ida Lorentzen med interiøra i huset som motiv.

Friedrich Roscher var tilsett ved Blaafarveværket i åra 1820-1840, og teikna sjølv dette herskaplege huset, som har vore nytta som direktørbustad etter hans tid òg. Etter at verksemda ved verket gradvis vart avvikla og til sist opphørte mot slutten av 1800-talet, kjøpte Modum kommune verket med alle eigedomar i 1919, og selde Nyfossum som eit småbruk i 1930. I 1980 kjøpte Stiftelsen Blaafarveværket eigedomen. Huset vart restaurert, og så langt det har vore mogleg, vorte ført attende til slik det opphavleg var på 1840-talet. Det faste inventaret på kjøkenet, inklusive den store eldstaden og den «løynde» trappa for tenarane opp til dei fine stovene i andre høgda, til fru Roschers opphaldsrom, er intakt. Her er òg familien Rochers private rom, barnerom og soverom med flotte himmelsenger.

Ikring herskapshuset er det ein vakker hage, med urter, roser, lysthus og andedam, og i tømmerlåven vert det presentert ei ny kunstutstilling kvart år.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Blaafarveværket om Nyfossum Arkivert 2017-07-11 ved Wayback Machine.
* Utstillinga i tømmerlåven på Nyfossum Arkivert 2017-07-12 ved Wayback Machine.
**Jacques Peletier du Mans** (1517–1582), også med stavinga **Pelletier**, var ein fransk renessanse-humanist, diktar, omsetjar og matematikar. Han vidareutvikla mellom anna den europeiske metoden for å namngje store tal.

*De occulta parte numerorum, quam algebram vocant*, 1560
Pelletier var fødd i Le Mans i ein borgarleg familie. Han studerte ved Collège de Navarre i Paris der broren Jean var professor i matematikk og filosofi. Han studerte seinare juss og medisin, blei del av den litterære sirkelen rundt Marguerite de Navarre og var frå 1541 til 1543 sekretær for René du Bellay.

I 1541 gav Pelletier ut den første franske omsetjinga av *Ars poetica* av Horats. I 1547 gav han ut ei diktsamling av fleire omsetjingar og eigne dikt, *Œuvres poétiques*. På denne tida gav han også ut fleire vitskaplege og matematiske avhandlingar.

I 1550 la han fram ei avhandling som tala for ein fonetisk fransk ortografi ettersom skriftspråket, påverka av latin, var blitt temmeleg ulogisk. Han brukte sjølv dette systemet i verka han utgav, og stava etter dette namnet sitt med éin l.

Jacques Peletier vidareutvikla ein skala for store tal føreslått av Nicolas Chuquet i 1485. Medan Chuquet hadde gjeve tal namn for kvart sjette siffer, føreslo Peletier namn for kvart tredje siffer. Han fann også på suffikset -illiard, som i milliard. Dette systemet er framleis brukt i dei fleste europeiske land og i mange land med europeisk talsystem.

|  |
| --- |
| **Chuquet-Pelletier-systemet (lang skala)**   |
| **Base 10** | **Systematikk** | **Chuquet** | **Peletier** | **SI-prefiks** |
|     100 |     million**0** | unit | unit | - |
|     103 |     Million0.5 | tusen | tusen | k (kilo) |
|     106 |     Million**1** | Million | Million | M (mega) |
|     109 |     Million1.5 |  tusen millionar  | Milliard | G (giga) |
|
|     1012 |     Million**2** | Billion | **Bi**llion | T (tera) |
|     1015 |     Million2.5 | tusen billionar | Billiard | P (peta) |
|     1018 |     Million**3** | Trillion | **Tri**llion | E (exa) |
|     1021 |     Million3.5 | tusen trillionar | Trilliard | Z (zetta) |
|     1024 |     Million**4** | Kvadrillion | **Kvadri**llion | Y (yotta) |
|

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jacques Peletier du Mans» frå Wikipedia på engelsk, den 7. juni 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
*For den britiske politikaren Jacqueline («Jacqui») Smith, sjå Jacqui Smith.* 

**Jacqueline Smith** (fødd 20. februar 1971) er ein norsk organisasjonsleiar. Ho er fødd i Wyoming i USA og vart i 2006 vald av landsmøtet i Norsk Sjømannsforbund som første kvinnelege leiar av forbundet, og den yngste leiaren i forbundshistoria.

Smith blei fødd i Wyoming i USA med vietnamesisk-amerikansk mor og norsk far. Familien flytta til Stavanger då ho var ni, og nokre år seinare til Asker. Etter å ha tatt ex.phil og 1. avdeling jus gjekk ho til sjøs.

Etter åtte år til sjøs som croupier på passasjerskip i Color Line, dei fleste som tillitsvald for casinopersonalet om bord, vart Jacqueline Smith i 1998 vald som varamedlem til landsstyret i Norsk Sjømannsforbund. Kort tid etter vart ho tilboden stilling som assistent for kontorleiaren ved spesialkontoret for cruisebransjen som forbundet har i Miami. Ved neste landsmøte, i 2002, vart Jacqueline Smith vald til forbundssekretær, éin av fem i den valde leiinga ved hovudkontor til Norsk Sjømannsforbund, før ho i 2006 vart vald til forbundsleiar.

Smith tok ikkje attval i 2014, men heldt fram sitt fagforeiningsarbeid internasjonalt gjennom at ho overtok stillinga som maritim koordinator i Den Internasjonale Transportarbeidarføderasjonen.

Kjelder
-------

1. ↑  Grande, Toril (21. oktober 2006). «Smith o'hoi». *Dagbladet*. Henta 9. november 2017.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk Sjømannsforbund
* Dagbladet. Smith o'hoi
**Jacques Tits** (fødd 12. august 1930 i Uccle) er ein fransk (frå 1974, tidlegare belgisk) matematikar. Han har skrive mange forskingsartiklar på fleire område, men i hovudsak innan gruppeteori.

Tits viste seg tidleg som ein dugande matematikar. I 3-årsaldenen kunne han utføre alle aritmetiske operasjonar, han bestod opptakseksamenen til Friuniversitetet i Brussel då han var 14 år og fekk doktoratet sitt då han var 20 år gammal. Tits var professor ved Friuniversitetet i Brussel 1962–1964, professor ved universitetet i Bonn frå 1964 til han i 1973 flytta til Paris, der han fekk eit professorat i gruppeteori ved Collège de France. Tits hadde dette professoratet til han gjekk av i 2000 og har sidan vore professor emeritus.

Jacques Tits har vore medlem av det franske Académie des Sciences sidan 1974. I 1992 vart han vald til utanlandsk medlem av National Academy of Sciences i USA og American Academy of Arts and Sciences. I tillegg er han medlem av vitskapsakademi i Noreg, i Nederland og Belgia.

Han har fått tildelt æresdoktorat frå universiteta i Utrecht, Ghent, Bonn og Leuven og har mottatt fleire priser. Saman med John Griggs Thompson mottok han Abelprisen i 2008 for arbeide deira innan algebra, og særleg for utforminga av moderne gruppeteori. Jacques Tits sine publikasjonar inneheld særs mange grunnleggande og banebrytande matematiske idear, noko gjer han til ein av dei viktigaste og originale matematikarane i vår tid.

Tits vart slått til riddar av den franske æreslegionen, Chevalier de la Légion d'Honneur, i 1995, og han fekk den franske fortenestemedaljen, l'Ordre National du Mérite i 2001.

Kjelder
-------

* «Jacques\_Tits» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi på Abelprisens nettsider (pdf)

| * v
* d
* e
Vinnarar av Abelprisen |
| --- |
| Jean-Pierre Serre  (2003)**·** Michael Atiyah /  Isadore Singer (2004) **·** Peter Lax  (2005)**·** Lennart Carleson  (2006)**·** S.R. Srinivasa Varadhan  (2007)**·** John Griggs Thompson /  Jacques Tits  (2008)**·** Mikhail Gromov  (2009)**·** John Tate  (2010)**·** John Milnor  (2011)**·** Endre Szemerédi  (2012)**·** Pierre Deligne  (2013)**·** Jakov G. Sinaj  (2014)**·** John F. Nash jr. / Louis Nirenberg   (2015)**·** Andrew Wiles   (2016) **·** Yves Meyer   (2017) **·** Robert Langlands   (2018)**·** Karen Uhlenbeck   (2019) |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Jacqueline Todten** (fødd 29. mai 1954) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Berlin som representerte Aust-Tyskland. Ho vann sølvmedaljen i spydkast både under Sommar-OL 1972 og Friidretts-EM 1974.

### Aktiv

OL-sesongen 1972 sette Todten personleg rekord med eit kast på 60,00 m. Under finalen i dei olympiske leikane i München den 1. september smekka ho til med 62,54 meter i den sjette og siste omgangen, dermed tok ho andreplassen etter Ruth Fuchs og syrgde for austtysk dobbelsiger. Sommaren 1974 sette Todten livsbeste med eit kast på 64,34 meter. Ved europameisterskapen i Roma i september låg ho etter femte omgang på fjerdeplass, atter avslutta ho tevlinga med fullklaff og sikra seg sølv, landskvinna Fuchs sette verdsrekord og tok eit suverent gull. I den austtyske meisterskapen 1974 vann derimot Todten spydtevlinga. Også i Bislett-leikane 1975 i Oslo sigra Todten framom Fuchs; 62,24 m mot 60,74 m. Under sommarleikane 1976 presterte Todten årsbeste med 63,84 m og vart nummer fire, 12 cm bakom bronsevinnaren. Skade gjorde at ho la opp 1977?

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1972 i München: Sølvmedalje – 62,54 m, bakom Ruth Fuchs (63,88 m)
* EM 1974 i Roma: Sølvmedalje – 62,10 m, bakom Ruth Fuchs (67,22 m)
* OL 1976 i Montreal: Nr 4 – 63,84 m

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jacqueline Todten» frå Wikipedia på tysk, den 18. mai 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Jacques-Yves Cousteau** (fødd 11. juni 1910 i Saint-André-de-Cubzac i departementet Gironde, død 25. juni 1997 i Paris) var ein fransk marineoffiser, filmregissør og oseanografi. Han var ein pioner innan dykking og undervassfotografering. Saman med franskmannen Emil Gagnan fann han opp aqualungen i 1943. Dette var forløparen til vår tids trykkluftapparat som no blir brukt ved apparatdykking.

Han leia fleire ekspedisjonar med forskingsskipet «Calypso». Han vart direktør ved Musée Océanographique i Monaco i 1957. Costeau lagde fleire filmar, mellom andre *Den tausen verden* (1955) og *Verden uten sol* (1964). Han var elles særs engasjert i natur- og miljøvern. 

I Frankrike er han kjent som *le commandant Cousteau*, andre stader som *Jacques Cousteau* eller *Captain Cousteau*.

Kjelder
-------

* «Jacques-Yves Cousteau» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Jacques-Yves Cousteau» frå Wikipedia på bokmål, den 7. september 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Jacques-Yves Cousteau**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Jacques Ibert ved pianoet i 1938.
**Jacques Ibert** (15. august 1890–5. februar 1962), fullt namn Jacques-François-Antoine Ibert, var ein fransk komponist som kan knytast til nyklassisismen.

Liv
---

Jacques Ibert var fødd og døydde i Paris. Han studerte musikk ved konservatoriet i Paris og i Italia. 
Studiane hans blei avbrotne av første verdskrigen, då han tenestegjorde som marineoffiser.
I 1919 vann han Prix de Rome for kantaten «Le Poète et la fée», noko som gav han høve til å bu og arbeida i Villa Medici, det franske akademiet i Roma. Her skreiv han den populære symfoniske suiten *Escales* (1922). I 1937 blei Ibert utnemnd til direktør for Det franske akademiet i Roma, ei stilling han hadde fram til 1960. Under andre verdskrigen blei musikken hans bannlyst av Vichy-regimet, og han måtte etterkvart reisa i eksil til Sveits.

I 1955 blei Ibert utnemnd til styrar for Réunion des Théâtres Lyriques Nationaux, som var ansvarleg både for Opeaen i Paris og Opéra-Comique. Helsa gjorde at han måtte trekka seg frå stillinga etter mindre enn eit år. Kort tid etter blei han vald inn til Académie des Beaux-Arts. Han døydde i Paris.

Verk
----

II. Andantion frå *Cinq pieces en trio*.
Ibert komponerte musikk fram til rundt 1960. Han skreiv musikk innan dei fleste sjangrar: Orkesterverk, opera, kammermusikk, klavermusikk, songar, kormusikk og filmmusikk. Populære verk var den symfoniske suiten *Escales* (1922), operaen *Angélique* (1926) og kammerorkesterverket *Divertissement* (1930).

Av andre komposisjonar kan nemnast *Le Roi d'Yvetot* (1928), *L'Aiglon Cardinal* (1937, med Arthur Honegger), *La Ballade de la geôle de Reading* (1921, eit symfonisk dikt etter Oscar Wilde, som ballett i 1947), *Escales* (1922, ballettutgåve i 1948), konsert for fløyte og orkester (1934), Concertino da camera for altsaksofon og 11 instrument (1934), Symphonie concertante for obo og strykere (1951) og ein strykekvartett frå 1942.

Jacques Ibert sin musikk er blitt skildra som vital og vittig, med sterkare lyriske drag i seinare verk. Han var ein dyktig instrumentator og er kjend for sine fargerike orkesterverk.

Kjelder
-------


* «Jacques Ibert», *Encyclopædia Britannica*, britannica.com. Vitja 21. november.
* Jacques Ibert (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Henta 21. november 2013.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
| Newtown St. Boswells  |
| --- |
| skotsk-gælisk | Baile Ùr Chille Bhoisil |
|  |
| Plassering |
| 

Newtown St. Boswells is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Skottland |
| Region | Scottish Borders |
| Geografi |
| Koordinatar |  55°35′″N 2°40′″W﻿Koordinatar: 55°35′″N 2°40′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Newtown St. Boswells**
 |

**Newtown St. Boswells** er ein by i Scottish Borders i Skottland. Han er administrasjonsenter for regionen, og høyrer til ei gruppe byar som ligg mellom vegane A7 og A68, som inkluderer Galashiels, Melrose og St. Boswells. 

Sjølv om han heiter Newtown («nybyen») byrjar han å bli gammal; byen vart grunnlagt på 1500-talet. Han har tidlegare heitte Newtoune, Newtown of Eildon, Neuton og Newtown of Dryburgh. 

Byen var tidlegare eit sentrum for kormmaling, med fleire vassmøller som tok imot korn frå omegnen. Etter av jarnbana kom dit vart han òg eit regionalt kommunikasjonsenter, og eksportør av levande storfe. Etter at stasjonen vart nedlagt i 1696 har tydinga av dette minska kraftig.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Newtown St. Boswells» frå Wikipedia på bokmål, den 2. november 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things

 |
**Sigrid Henjum** (fødd 3. april 1983) frå Leikanger, no busett i Sogndal, er utdanna sjukepleiar, har studert friluftsliv og er utdanna kajakkinstruktør. Ho har jobba som sjukepleiar, breførar, turistguide, matskribent og kokk.

Sigrid Henjum jobbar fast som guide på padleturar på austkysten av Grønland. Ho er også blitt ein ettertrakta foredragshaldar. Vinteren 2012/2013 starta ho, saman med Sander Buene, opp Sogndal Lodge, ein samlingsstad for fjellfolk med overnatting og guida opplevingar.

Ekspedisjonar
-------------

Hausten 2010 la Sigrid, som einaste jente, ut på ein tur med ei gruppe som hadde som mål å padle rundt Sør-Georgia i Antarktis. Gruppa lukkast og var dei fyrste i verda som gjorde dette sjølvforsynte. I 2011 leia ho ein ekspedisjon over Grønlandsisen. Våren 2013 jobba Sigrid Henjum som scooterguide på Svalbard.

Fjellsportpris
--------------

I 2011 fekk Sigrid Henjum Den Store Fjellsportprisen, som er ein årleg pris oppretta og administrert av Bratt moro AS. Denne prisen skal gå til ein person, eit lag eller ein organisasjon som har fremja fjellsporten. I juryen sat Rolf Sanne Gundersen, distriktsredaktør NRK Sogn og Fjordane, Kristina Klokkehaug, lærar og tryggleikssjef Fjellsportfestivalen og Andreas Haslestad, fjellførar/tindevegleiar.

Fjellfolk
---------

Vinteren 2012 var ho eit av portretta i NRK-dokumentaren «Fjellfolk». Serien handlar om korleis ulike folk lever i, av og med naturen og ser på dette som noko av det viktigaste i livet. Serien set også fokus på kva personane må ofre for å leve slik. Serien er laga av Arve Uglum og Torje Bjellaas og over 700.000 såg første episode 12. februar 2012. Dei andre som vart portrettert i serien var Kjell Nyøygard, Solbjørg Kvålshaugen, Familien Krüger/Getsch og Andreas Haslestad.

Bibliografi
-----------

* 2016 – *Turkokeboka et ute : oppskrifter og tips til god turmat* (Oslo: Fri flyt). ISBN 978-82-93090-34-2
* 2022 – *Et meir ute : 100 nye oppskrifter og tips til god turmat* (Oslo: Fri flyt). ISBN 978-82-93090-95-3

Kjelder
-------

1. ↑  Gamme: 10 kjappe: Sigrid Henjum
2. ↑  Sogn Avis: Fekk fersk fjellsportpris
3. ↑  *UT.no: 700.000 ble med til fjells.*, arkivert frå originalen 18. april 2012, henta 3. mai 2013

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sogndal Lodge
* Om Sigrid Henjum i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
**Sigrun Wodars** (fødd **Sigrun Ludwigs**, 7. november 1965) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar som representerte Aust-Tyskland på mellomdistansane. Ho vann gullmedaljen på 800 meter under VM 1987, OL 1988 og EM 1990.

### Aktiv

Sigrun Wodars til høgre, og Christine Wachtel
I junioralderen konkurrerte Sigrun Ludwigs på 400 meter med stor suksess. Seinare gjekk ho over til 800 meter, til liks med landskvinna Christine Wachtel, ho som skulle verte hennar sterkaste rival på seniornivå.

Under EM i 1986 i Stuttgart tok Wodars sølvmedaljen på 800 m, 0,27 sekund bak sovjetiske Nadezjda Olizarenko. Våren 1987 måtte ho ta til takk med andreplass på distansen under innandørs-VM, slått av Wachtel. Wodars revansjerte seg ved friidretts-VM i Roma same året og vart verdsmeister på tida 1.55,26, fattige seks hundredels sekund føre Wachtel, og i 2016 framleis tysk rekord på distansen. Også under Sommar-OL i 1988 i Seoul vann Wodars 800-meteren, med Wachtel på andreplass.

Wodars tok si tredje straks gullmedalje då ho vann 800 m ved EM 1990 i Split, og enno ein gong med Wachtel på plassen bak.

Etter skils- og giftarmål konkurrerte ho som **Sigrun Grau** i VM i 1991 og OL i 1992, utan suksess. Ho la opp som aktiv utøvar i 1992.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1986 i Stuttgart: Sølvmedalje – 1.57,42, bakom Nadezjda Olizarenko (1.57,15)
* VM 1987 i Roma: Gullmedalje – 1.55,26, framom Christine Wachtel (1.55,32)
* OL 1988 i Seoul: Gullmedalje – 1.56,10, framom Christine Wachtel (1.56,64)
* EM 1990 i Split: Gullmedalje – 1.55,87, framom Christine Wachtel (1.56,11)
* VM 1991 i Tokyo: Braut semifinalen (nr 16)
* OL 1992 i Barcelona: Utslått i semifinalane (nr 11 – 2.00,91)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sigrun Wodars» frå Wikipedia på tysk, den 14. august 2016.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Shericka Jackson** (fødd 16. juli 1994) er ein jamaikansk sprintar som vann bronsemedaljen på 400 meter i så vel verdsmeisterskapen 2015 som i sommarleikane 2016 og i verdsmeisterskapen 2019. I 2021 vann ho bronsemedaljen på 100 meter under Tokyo-OL. Jackson vann VM-gull med Jamaica i 4 x 400 meter stafett ved VM 2015, i 4 x100 m stafett ved VM 2019 og OL-gull i 4 x 100 m stafett i 2021.

Aktiv
-----

Jackson sprang inn til bronse på 400 meter då Friidretts-VM 2015 vart avvikla i Beijing. Tre dagar seinare tok ho seg av den andre etappen då Jamaica slo USA med 0,3 sekund og sikra seg gull i 4 x 400 m stafett. Under dei olympisk sommarleikane 2016 i Rio de Janeiro 2016 vann ho ein ny bronse på 400 m, som i Beijing måtte ho sjå seg slått av Shaunae Miller og Allyson Felix. I 4 x 400 m stafett tok Jamaica og Jackson OL-sølv.

Ved verdsmeisterskapen 2019 i Doha sette Jackson personleg rekord med tida 49,47 sekund og var tilbake på bronseplassen på distansen. Deretter sprang ho ankeretappane for Jamaica både på den korte og den lange stafetten. På 4 x 100 m stafett sigra ho saman Nataliah Whyte, Shelly-Ann Fraser-Pryce og Jonielle Smith, medan det på 4 x 400 m stafett vart bronse på Jackson.

Då dei olympiske sommarleikane fann stad i Tokyo sommaren 2021, deltok Jackson i fire ulike tevlingar. Den 31. juli syrgde ho for jamaikansk storeslem på 100 m, med 10,76 sekund og personbeste tok ho bronsemedaljen, landskvinnene Elaine Thompson-Herah og Fraser-Pryce vann gull og sølv. 2. august rauk Jackson ut or 200-meteren allereie i forsøket. 6. august sprang ho Jamaica inn til gullmedalje på 4 x 100 m stafett, tida 41,02 sekund var landsrekord, dagen etter var ho del av Jamaicas bronselag i 4 x 400 m stafett. 9. september 2021 presterte Jackson tida 21,81 og personbeste ved eit DL-stemne i Zürich.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2015 i Beijing: Bronse på 400 m – 49,99. Gull i 4 x 400 m stafett (3.19,1)
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Bronse på 400 m – 49,85. Sølv i 4 x 400 m stafett (3.20,3)
* VM 2017 i London: Nr 5 på 400 m – 50,85
* VM 2019 i Doha: Bronse på 400 m – 49,47. Gull i 4 x 100 m stafett , bronse i 4 x 400 m stafett (3.22,3)
* OL i 2021 i Tokyo: Bronse på 100 m – 10,76. Gull i 4 x 100 m stafett og bronse i 4 x 400 m stafett. Utslått i kvalifiseringa på 200 m (23.26 =nr 29)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shericka Jackson» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mai 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Shenouda III** (fødd **Nazeer Gayed Roufail**, fødd 3. august 1923 i Asyuy, død 17. mars 2012 i Kairo) var patriark av Alexandria og dermed pave av den koptiske ortodokse kyrkja frå 1971 til han døydde i 2012.

Shenouda III var fødd som Nazeer Gayed i Asyut i Egypt. Han gjekk ut frå Universitetet i Kairo og utdanna seg som prest i den koptiske kyrkja. 18. juli 1954 vart han munk med namnet fader Antonious syraren, i det syriske munkeklostret av Den evige Jomfrua Maria Theotokos, der han seinare vart prestevigd. Under tida si som munk levde han som eremitt. Patriark og pave Kyrillos VI av Alexandria kalla fader Antonious til patriarkatet den 30. september 1962 der han utnemnde han til biskop med ansvar for kristen undervising og dekan for det koptiske ortodokse teologiske universitetet. Det var då han tok namnet Shenouda.

Den 14. november 1971 vart Shenouda krona til pave og patriark av Alexandria, den 117. i suksjesjonen. I eigenskap av pave og patriark utnemnde Shenouda III dei første biskopane over Nord-Amerika der det i 2006 var meir enn hundre kyrkjer, mot fire i 1971. Han utnemnde også dei første biskopane over Australia og grunnla dei første koptisk-ortodokse kyrkjene i Sør-Amerika.

Shenouda bidrog til arbeid for å sameine kyrkjesamfunna, og gjekk inn for dialogar med ulike kristne samfunn. I 1973 vart han den første leiaren for den koptisk-ortodokse kyrkje som vitja Vatikanet på 1500 år. Han og pave Paul VI utforma ei felleserklæring om kristologi under besøket.

Den 3. september 1981 tvinga den egyptiske presidenten Anwar Sadat han til å gå i eksil i klosteret Sankt Bishoi. Samstundes blei åtte biskopar, 24 prestar og fleire andre kristne fengsla. Sadat erstatta kyrkja sitt hierarki med ein komite med biskopar, og kalla Shenouda «eks-pave». Den 2. januar 1985 sleppte den dåverande presidenten Hosni Mubarak paven fri, og han kom tilbake til Kairo 7. januar og kunne feira jul med kyrkja. Meir enn ti tusen personar deltok.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Shenouda III» frå Wikipedia på bokmål, den 14. desember 2010.*
* «Pope of Egypt's Coptic Christian Church dies» i *USA TODAY*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Shelly Manne** (11. juni 1920–26. september 1984) var ein amerikansk jazztrommeslagar som stod sentralt i utviklinga av cool-jazzen. 

Manne var fødd i New York. Han var son av ein trommeslagar, og hadde sine første betalte spelejobbar på ruteskip mellom USA og Europa i slutten av 1930-åra. Frå 1940 av fekk han sjansen til å arbeide for høgre profilerte opptredenar med meir kjende swingartistar. Den første av desse var Joe Marsala, og eit par år seinare spelte han med Coleman Hawkins. Mellom 1946 og 1951 var han ein fast del av Stan Kenton sitt band, i tillegg til å ta enkelte jobbar med Charlie Ventura, Woody Herman, Jazz at the Philharmonic og sin eigen kvintett.

Mot slutten av perioden med Kenton, busette Manne seg i Los Angeles. Han vart her ein av dei mest etterspurde trommeslagarane på vestkysten, og han gjorde alt frå innspelingar med Shorty Rogers til å hjelpe Frank Sinatra med trommespelinga i filmen *The Man With The Golden Arm* frå 1955. Han spelte med ei mengd ulike jazzmusikarar, og vart særleg knytt til utvilkinga av «vestkystjazzen», den rolege cool jazzen som utvikla seg på vestkysten i 1950-åra. Av artistar som Manne spelte med, og som lausleg kan knytast til sjangeren, er André Previn, Jimmy Giuffre og Chet Baker. I tillegg spelte han likevel vel så mykje med artistar utanfor denne undersjangeren, inkludert fleire album med Ornette Coleman og Sonny Rollins.

I siste halvdelen av 1950-åra jobba Manne både med filmmusikk og TV, samtidig som han leia sitt eige band, *Shelly Manne and his Men*. I 1960 opna han ein klubb i Los Angeles, «Shelly’s Manne Hole», som var i drift fram til 1974.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi Arkivert 2006-09-07 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Ernst Willy Wroldsen** (fødd 4. desember 1944) er ein norsk næringslivsleiar og politikar frå Langesund i Telemark, stortingsrepresentant 1981-93 frå Vestfold for Arbeidarpartiet.

Wroldsen var son til ein støyperiarbeidar. Etter å ha vore billettør og elev på Ringerike Folkehøgskole, var han ekspeditør i åra 1962-65. Frå 1965 til 1981 hadde han ulike stillingar i firma Vest-Viken.

I tida 1972 til -83 var Wroldsen medlem i Tønsberg bystyre for Arbeiderpartiet, dei siste åtte åra med plass i formannskapet. Hausten 1981 vart han vald til stortingsrepresentant frå Vestfold, og attvald ved dei neste to stortingsvala. Valperioden 1981-85 var han medlem i Kyrkje- og undervisningskomiteen, deretter 1985-89 medlem i Sosialkomiteen. I den siste perioden, 1989-93, var han medlem i Energi- og industrikomiteen, som nestleiar frå 21. november 1990. Wroldsen var landsstyremedlem 1989-91 i Det norske Arbeidarparti.

Etter 1993 var Wroldsen informasjonssjef i Vestfold Kraft til 2000, sidan i det omdanna selskapet Skagerak Energi AS til 2003.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Erobringa av York Factory** (1694) var ein av konfliktane i Kong Vilhelm-krigen ved Hudsonbukta. I 1686 marsjerte Pierre Le Moyne d'Iberville over land frå Quebec og erobra alle dei engelske handelsstasjonane ved James Bay. Engelskmennene hadde då berre York Factory att, som var for langt borte og berre tilgjengeleg sjøvegen. I 1688 starta Kong Vilhelm-krigen og det var vanskeleg å få tak i skip. I 1690 prøvde Iberville å ta take York Factory men vart driven bort av eit større engelsk skip. I 1694 gav guvernør Frontenac han «Salamandre» og «Poli». Iberville nådde Nelson River den 14. september. Fortet vart kringsett og den 14. oktober overgav det seg. 

Av dei 53 mennene som overgav seg var Henry Kelsey. Stasjonen fekk det nye namnet Fort Bourbon. Sidan det var seint på året måtte både franskmennene og fangane deira overvintrer der. Då isen braut opp hadde mange på begge sider omkomme av skjørbuk. Iberville venta, og håpte på å kapre dei årlege engelske forsyningsskipa. I september hadde dei enno ikkje kome, så han forlet 70 mann ved fortet og segla til La Rochelle med den verdifulle pelslasta. 

Sigeren til Iberville fekk ikkje noko å sei. Året før, i 1693, hadde engelskmennene gjenerobra Fort Albany sør i James Bay. Ti månader etter Iberville reiste gjenerobra engelskmennene York Factory.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Capture of York Factory» frå Wikipedia på engelsk, den 2. februar 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Newman, Peter C (1985). *Company of Adventurers: The Story of the Hudson's Bay Company*. Markham, ON: Viking. ISBN 0670803790.
**Ernst Jaakson** (fødd 11. august 1905 i Riga, død 4. september 1998 i New York) var ein estisk diplomat. Han er kjend for å ha halde det estiske generalkonsulatet i New York i drift gjennom dei tiåra då Estland var innlemma i Sovjetunionen. 

Jaakson studerte ved Universitetet i Tartu og heldt fram studia sine i USA, der han tok bachelorgraden i økonomi ved Columbia University. Etter enda utdanning og verneplikt gjekk han inn i utanrikstenesta. Frå 1929 til 1932 var Jaakson ved det estiske konsulatet i San Francisco. I 1932 vart han stasjonert ved generalkonsulatet i New York. USA anerkjende ikkje okkupaskonen og innlemminga til Sovjetunionen, men heldt fram det diplomatiske sambandet med Estland, noko som innebar at generalkonsulatet i New York heldt fram drifta og at personalet der framleis hadde diplomatisk status. Etter at andre ved generalkonsulatet hadde falle frå, vart Jaakson i 1965 leiar av generalkonsulatet. Dermed vart Jaakson også eit symbol på håpet om fridom for Estland og ein representant for kontinuiteten i Estland sitt sjølvstende. Etter at Estland fekk att sjølvstendet i 1991 vart Jaakson utnemnd til estisk ambassadør i USA og til landet sin permanente representant til FN. Han heldt frå 1993 fram som generalkonsul i New York.

Bakgrunnsstoff
--------------

* ERNST JAAKSON - Diplomat, det estiske utanriksdepartementet.
* Estonian Government-in-Exile:a controversial project of state continuation Arkivert 2007-07-02 ved Wayback Machine. Estonian School of Diplomacy.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
Systrene Astri og Randi Schie med kaffi og småkaker i 1989.
**Småkaker** er små, tørre kake som ein ikkje treng skjera opp, men kan halda i handa og eta. Slike kaker kan brukast som kaffimat eller til servering ved høgtider, til dømes til jul.

Ein lager gjerne småkaker med ulike typar mørdeig, der mjølet blir halde saman av egg. Mange av dei blir laga utan hevingsmiddel som bakepulver eller hornsalt.

Galleri
-------

* Danske småkaker (butter cookies på engelsk) som blir eksporterte i stor stil.Danske småkaker (*butter cookies* på engelsk) som blir eksporterte i stor stil.
* Nederlandske småkakerNederlandske småkaker

Kjelder
-------

1. ↑  «småkake» i Nynorskordboka.
2. ↑  «småkake - Det Norske Akademis ordbok», *www.naob.no* (på norsk), henta 5. juni 2019
3. ↑  *Baking av brød og kaker*. Tiden. 1987. s. 65-66. ISBN 8210026836.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bettina Buhl (2015): *Danskernes småkager - Et småkage leksikon*, Nyt Nordisk Forlag

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC

 |
Årleg midla havoverflatetemperatur for verdshava. Data henta frå Verdshavsatlas 2001.
**Havoverflatetemperatur** (òg kalla **SST** etter «Sea surface temperature» på engelsk) er temperaturen i vassoverflata. I praksis vil tydinga av overflata variere litt etter kva målemetode som er brukt.

Måle SST
--------

Forskjellige måleteknikkar av SST kan av og til gje forskjellige resultat. Dei tidlegaste teknikkane gjekk ut på å sette eit termometer i ei bøtte med vatn ein hadde tatt opp frå sjøen. Dei første automatiske teknikkane gjekk ut på å måle temperaturen i vatnet som blei tatt om bord på store skip. Desse målingane er derimot inkonsistente, sidan vatnet som blir pumpa inn blir teke frå forskjellige djup frå båt til båt og kan òg variere etter kor tungt eit skip er lasta.

Dei mest eksakte målemetodane er nok målingar frå stasjonære bøyer der målingane vert tatt om lag 1 m under havoverflata. Det finst òg mange bøyer som driv rundt med havstraumane, og desse målingane blir sendt opp til satellittar for vidare distribusjon. Data frå desse drivande bøyene kan derimot vere noko uåplitelege. Særleg i Stillehavet er det plassert ut mange bøyer for å studere og varsle El Niño-fenomenet.

Satellittar blir derimot meir og meir brukt til å måle havoverflatetemperaturen, sidan dei kan måle temperaturen over store område. Satellittane måler varmestrålinga, som er den infraraude delen av det elektromagnetiske spekteret, frå overflata. Bølgjelengdene dei målar er valde empirisk, og er bølgjelengder som kan gå gjennom atmosfæren utan å bli absorbert (med mindre det er skyer), og som har maksimal svart lekamstråling. Problemet med satellittmålingar er derimot at dei berre måler det øvste 10 mikrometer tjukke laget av overflata, og vil kanskje ikkje representere den «verkelege» havoverflatetemperaturen i det øvste metertjukke laget. Sidan satellittane ikkje kan måle gjennom skyer, vil temperaturen som vert målt alltid vere i fint vêr. Fordelane med å kunne måle temperaturen over så store område som satellittar kan, er derimot mykje større enn bakdelane.

SST og tropiske syklonar
------------------------

SST over 26,5 °C er rekna for å vere ideelle temperaturar for å danne tropiske syklonar, og som regel får ein kraftigare syklonar jo høgare havoverflatetemperaturen er. Det er derimot fleire faktorar som skal til for å danne tropiske syklonar.

Ein tropisk syklon tar til seg så pass mykje varme og rører om overflatelaget i havet så pass mykje at havoverflatetemperaturen ofte er lågare enn i omgivnadane etter at ein tropisk syklon har passert. Dette kan av og til hindre at nye tropiske syklonar oppstår.

Endringar i SST kan vere viktig for livet i havet. Organismar som plankton, sjøgras, skaldyr, fisk og pattedyr kan alle verte påverka av slike endringar, men ein har enno ikkje full oversikt over kor stor rolle slike endringar spelar.
Koordinatar: 46°52′N 10°07′E﻿

**Silvretta** er ei fjellkjede i sentrale og austlege område av Alpane i Tyrol og Vorarlberg i Austerrike, og Graubünden i Sveits. Dei austerrikske delstatane Tyrol og Voralberg er knytt saman av fjellovergangen Silvretta Hochalpenstraße på 2 032 m. Dei fleste toppane er høgare enn 3 000 m, og er omringa av isbrear, derfor vert området òg kalla «Blå Silvretta»

Rundt Silvretta ligg fjellkjedene Rätikon, Verwallfjella og Samnaunalpane.

Piz Buin er ikkje det høgaste fjellet, men den mest populære toppen i fjellkjeda. Det er relativt lett å nå denne toppen frå både nord og sør. 

Silvretta er vidkjendt for gode vilkår for laussnøkøyring. På 1920-talet heldt Ernest Hemingway seg i området om vinteren (han budde ved Schruns i Montafon i Austerrike. Seinare skreiv han soger om opplevingane sine då han køyrde ski i Silvretta. Nokre av desse sogene kan ein lese om i *A moveable feast*.

Nærliggande dalar
-----------------

* Montafon
* Paznaun
* Engadin

Silvrettahorn med Ochstaler Gletscher og Piz Buin

Fjelltoppar
-----------

* Piz Linard 3411 m
* Fluchthorn 3399 m
* Piz Buin 3312 m
* Verstanclahorn 3298 m
* Piz Fliana 3284 m
* Silvrettahorn 3244 m
* Augstenberg 3228 m
* Plattenhörner 3220 m
* Dreiländerspitze 3212 m
* Piz Tasna 3183 m
* Piz Mundin 3147 m
* Große Seehorn 3121 m
* Großlitzner 3109 m
* Flüela Wisshorn 3085 m
* Piz Minschun 3072 m
* Piz Faschalba 3051 m
* Piz Davo Lais 3027 m
* Pischahorn 2982 m
* Hohes Rad 2912 m
* Plattenpspitze 2880 m
* Sattelkopf 2863 m
* Vermuntkopf 2851 m
* Kromerspitze 2830 m
* Hochmaderer 2823 m
* Valgraggeskopf 2820 m
* Vallüla 2813 m

Sjå òg
------

* Dei sveitsiske Alpane

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
Dr. Kenneth J. George, mai 2006
**Ken George**, opphavleg oseanograf, er kjend som opphavsmannen til Kernewek Kemmyn, ei rettskrivingsform av kornisk, tilhengjarane av denne reforma hevdar hevdar at ho representerer mellomkornisk fonologi betre enn forgjengaren (sameint kornisk). Dette synet blir ikkje delt av motstandarane til kernewek kemmynk. Reforma vart introdusert i 1987, og blir no brukt av fleirtalet av det korniske språksamfunnet. Frå og med 1990-talet har kernewek kemmyn vorte kritisert, framfor alt av Nicholas Williams. Andre, som Richard Gendall, har vald å ignorere kernewek kemmyn og i staden basere revitalisert kornisk på seinkornisk.

Ken George har publisert fleire korniske ordbøker, og artiklar både om klassisk kornisk og om den korniske revitaliseringsprosessen. Hovudverket hans er P. George sin versjon av det mellomkorniske dramaet *Bewnans Ke* (som vart oppdaga i 1990, (kernewek kemmyn-tittel *Bywnans Ke*),vart publisert av The Cornish Language Board i mai 2006, jf. her Arkivert 2006-07-04 ved Wayback Machine..

George bur i søraustlege Cornwall, og snakkar bretonsk i tillegg til engelsk og kornisk. George var tidlegare Principal Lecturer i oseanografi ved Institute of Marine Studies ved University of Plymouth.
Verknaden til frisk bris på sjøen.
**Frisk bris** er kategori 5 i Beaufortskalaen og er den sterkaste av briskategoriane. Vindsnøggleiken er då 8,0-10,7 m/s eller 30-39 km/t. I eldre sjønemning heiter vindstyrken enkeltreva mersseils kuling.

Verknad
-------

### På land

Små tre med lauv byrjar å svaie. 

### Til fjells

Det blir tungt å gå på ski mot vêret. Fokksnø som driv langs bakken virvlast så høgt at sikta vert redusert. Snødrevet piskar i andletet. 

### Til sjøs

Mellomstore bølgjer oppstår (2-3 m), som har meir utprega langstrakt form og mange skumtoppar. Sjøsprøyt frå bølgjetoppane kan skje.

Andre språk
-----------

| Språk | Namn |
| --- | --- |
| Svensk | Frisk vind (på land), styv bris (til sjøs) |
| Dansk | Frisk vind |
| Færøysk | Stívt andøvsgul |
| Islandsk | Kaldi |
| Engelsk | Fresh breeze |

Kjelder
-------

* bris «Frisk bris» i *Store norske leksikon*, snl.no.

| * v
* d
* e
Beaufortskalaen |
| --- |
| Stille • Flau vind • Svak vind • Lett bris • Laber bris • Frisk bris • Liten kuling • Stiv kuling • Sterk kuling • Liten storm • Full storm • Sterk storm • Orkan |
Plasseringa til øya
**Šarengradska ada** (*Šarengradøya*) er ei i Donau i Kroatia, nær byen Šarengrad.

Under Jugoslavia var øya ein del av Sosialistrepublikken Kroatia. Under den kroatiske sjølvstendekrigen okkuperte den jugoslavisk folkearmeen og serbiske paramilitære styrkar øya. 
I 1991 vart Kroatia sjølvstendig og Badinter-komiteen avgjorde at grensene mellom republikkane i Jugoslavia skulle verte grensa mellom landa, men øya og områda aust i Kroatia var under serbisk kontroll på denne tida. 

Etter fredsavtalen i 1998 kom Baranja og austlege område av Slavonia tilbake til Kroatia, men øya Šarengrad, samt øya Vukovarska ada vart verande under serbisk okkupasjon. 

I 2002 opna den serbiske armeen eld frå øya mot presidenten Vukovar-Syrmia fylke, Nikola Safer og eskorten hans då han var på veg til eit møte med kollegaer i Serbia. Dette skjedde trass i at følgjet hadde fått offisiell serbisk løyve til møtet.

I 2004 trekte Serbia styrkane sine tilbake frå øya, og erstatta dei med serbisk politi, så kroatar har i dag høve til å vitje øya. 

Serbarane meiner at sidan øya ligg nærare den serbiske breidda av Donau enn den kroatiske, så høyrer ho til Serbia. Kroatane følgjer derimot avgjersla til Badinter-komiteen, som gjer øya til ei kroatisk øy.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Island of Šarengrad» frå Wikipedia på engelsk, den 7. februar 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Avgjersla til Badinter-komiteen* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 20. februar 2005, henta 7. februar 2009
2. ↑  Slobodna Dalmacija: 29
3. ↑  *DPI - Foreign Media Monitoring*, arkivert frå originalen 16. april 2008, henta 7. februar 2009

Koordinatar: 45°15′29″N 19°14′42″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Hydrogeologi** (*hydro-* tyder vatn og *-geologi* tyder studiet av jorda) er eit fagfelt innan geologi som omhandlar fordelinga, eigenskapane og rørsla til grunnvatn i jordsmonnet og grunnfjellet i jordskorpa. Hydrogeologi nyttar kunnskap frå fleire fagområde: hydrologi, meteorologi, geologi, jordbotnslære, geokjemi og fleire. Grunnvatnet er eit ledd i vasskrinslaupet og hydrogeologien har ofte hatt lange tradisjonar i land med tørt klima, der grunnvatnet er ein naudsynt ressurs for å overleve. I Noreg er hydrogeologi som fag ein ung vitskap og kom i gang ved Noreg geologiske undersøkingar kring 1950.

Drikkevatn
----------

Hydrogeologien vert mellom anna nytta for å skaffe drikkevatn til busette område. I mange område aukar behovet sterkt frå år til år, mellom anna på grunn av aukande forureining av overflatevatn. 

Kring 13 % av folkesetnaden i Noreg vert i dag forsynt med drikkevatn frå grunnvatnet.

Kraftutbygging
--------------

Grunnvatnet er viktig for vasskraftutbygging. Kring 1960 starta Noregs vassdrags- og energidirektorat utforskninga av grunnvasstilførsla til vassdraga for å rekne ut tilskotet i tørre periodar.

Forureining
-----------

Hydrogeologi er eit viktig fagfelt i samband med forureining frå avfallsdeponi, slamlagunar og liknande, sidan grunnvatnet fraktar med seg forureiningane. Det er derfor viktig å kjenne godt til dei lokale grunnvasstraumane.

Kjelder
-------

* «hydrogeologi» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
|  |
| --- |
| **Hyenar** |
|  |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av Hyenar Utbreiinga av Hyenar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Rovpattedyr Carnivora |
| **Underorden:** | Feliformia |
| **Overfamilie:** | Herpestoidea |
| **Familie:** | **Hyenar** HyaenidaeGray, 1821 |

**Hyenar** er relativt store kjøtetarar som høyrer heime i Afrika og Asia. Dei er medlemer i familien **Hyaenidae**. Sjølv om hyenane ser ut som store bikkjer høyrer dei til ein separat familie som er nærmast i slekt med snikekattane (Herpestidae).

Tidlegare heldt hyenane seg over store delar av Europa og Asia, men dei er redusert i område og variantar i dag. Berre fire artar er igjen: flekkhyena, den brune hyena og stripehyena (som saman utgjer underfamilien *Hyaeninae*) og jordulven, som er einaste medlem i underfamilien *Protelinae*.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Hyenar**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* ITIS
* EOL
* NDL

 |