recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aksel Larsen** (5. august 1897–10. januar 1972) var ein dansk politikar, opphavleg sosialdemokrat, blei kommunist i 1920, og var sidan stiftar av Socialistisk Folkeparti (SF) i 1958.

Liv
---

Aksel Larsen blei fødd i 1897 som son av treskomakar Lars Larsen og Ehrengott Larsen. Han voks opp i Odense i ein barneflokk på 9. Han var det einaste av barna som fekk ein realskuleeksamen.

Månaden etter at han hadde fått sin realskuleeksamen, starta han som elev ved dei Sydfyenske Jernbaner, der han etter utdanning blei tilsett som trafikkassistent i april 1917 ved Årslev Station. Han oppgav likevel denne yrkesvegen, og flytta i mai 1918 til København.

Han flytta inn på eit lite kvistrom på Istedgade. Han tente sine pengar som sykkelbod og melde seg inn i det sosialdemokratiske partiet.

Aksel Larsen deltok i demonstrasjonane på Grønttorvet (noverande Israels Plads) i november 1918. Han var folketalar i 1920 under Påskekrisa og blei etter kvart meir radikal i sine synspunkt. Då Socialdemokraterne og LO gjekk til forlik med styresmaktene, blei det for mykje for Aksel Larsen. Han melde seg ut av partiet og inn i det nystifta *Venstresocialistisk parti* (som sidan skifta namn til Danmarks Kommunistiske Parti, DKP).

9. oktober 1931 heldt Aksel Larsen sin berømte robåtstale frå robåten «Rosa» i Frederiksholms Kanal. Talen var retta til ei gruppe kommunistiske demonstrantar.

Ved Folketingsvalet i november 1932 blei Aksel Larsen vald inn, og seinare same året blei han leiar for partiet trass i motstand frå Komintern.

Under den tysk-nazistiske okkupasjonen blei han, då Tyskland invaderte Sovjetunionen, etterlyst av Gestapo. [. november 1942 blei han fanga og overført til den tyske avdelinga i Vestre Fængsel, der han blei avhøyrd i 17 timar - forhøyrsprotokollen fyller 83 sider. Kor lite eller kor mykje Larsen fortalte er uklart.

Larsen blei 28. august 1943 overført til særfengsel i konsentrasjonsleiren Sachsenhausen. I april 1945 kom han med Dei kvite bussane til Sverige, og han vende så heim til Danmark 5. mai om morgonen.

Etter oppstanden i Ungarn i 1956 blei han og andre leiande kommunistar ekskluderte 16. november 1958 etter å ha reist kritikk av Sovjetunionen.

Det blei til Socialistisk Folkeparti. 24. november 1958 melde han frå om SF i Folketinget og 15. februar 1959 heldt partiet stiftande kongress. Grunnlaget skulle vere ein dansk, demokratisk sosialisme. Ved det følgjande folketingsvalet blei SF vald inn med 11 mandat og kommunistane rauk ut. Aksel Larsen døydde 10. januar 1972.

30. juni 2005 kom det i ein rapport om Danmark under den kalde krigen utgjeven av Dansk Institut for Internationale Studier fram at Aksel Larsen i perioden frå november 1958 til mai 1964 heldt ei rekkje møte med representantar for vestlege allierte land.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Aksel Larsen» frå Wikipedia på dansk, den 16. februar 2008.*

* Den danske wikipediaen, artikkel med same namnet.
* Leksikon.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
Menstad bru
**Menstadslaget** var ein samanstøyt som fann stad 8. juni 1931 på Menstad (mellom Porsgrunn og Skien i Telemark) mellom arbeidarar på den eine sida og politistyrkar og militæravdelingar på den andre.

Bakgrunn
--------

Menstadslaget var ein del av den største arbeidskonflikten som har vore i Noreg i moderne tid; stor-lockouten i 1931. Lockouten varte frå februar til august det året. 60 000 arbeidarar var utestengd frå arbeidsplassane, og 7,5 millionar arbeidsdagar gjekk tapt. Dei mange konfliktane mellom arbeidarar og arbeidsgjevarar førte fram mot kompromisset hovudavtalen i 1935. NAF avgjorde at løna skulle setjast ned mellom 15 og 20 prosent på grunn av rasjonaliseringspolitikken. LO godtok ikkje dette, og føreslo ein reduksjon av arbeidstida. NAF svara med lockout. Medan lockouten pågjekk lét Norsk Hydro og Union Co. nokre kontraktsarbeidarar utføra ein del arbeid. Dette vart oppfatta som streikebryteri og førte til ei opptrapping av konfliktnivået.

Det vart ei hissig stemning der sekretæren i Arbeidarpartiet, seinare statsminister Einar Gerhardsen, kalla streikebrytarane «skabbdyr» og direktør Bjarne Eriksen i Hydro sa at dette var ein kamp mellom Arbeidarpartiet og samfunnet. Om ettermiddagen 8. juni marsjerte 2 000 arbeidarar, dei fleste organisert i LO-forbundet Norsk Kjemisk Industriarbeidarforbund, til Hydro si utskipingshamn og lasteplass på Menstad, der 100 statspolitifolk passa på kontraktsarbeidarane. Statspolitiet var leia av Jonas Lie den yngre. Det vart ein valdsam samanstøyt der tre politimenn vart alvorleg skadde. Kolstad-regjeringa, der Vidkun Quisling var forsvarsminister, sende eit heilt gardekompani på 145 soldatar frå Oslo, og fire marinefartøy vart sende opp Skienselva for å halda ro og orden, men desse vart aldri sett inn mot arbeidarane. Slaget varte i ca. fem minutt, og fagforeininga gav til slutt opp.

I rettsoppgjeret som følgde, vart 30 av dei streikande tiltalte, og 24 vart dømde til bøter og fengsel inntil tolv månader. Av desse var 16 medlemmar av Norges Kommunistiske Parti, to frå Arbeidarpartiet og 6 partilause.

Den opphissa stemninga må sjåast i bakgrunn av den internasjonale situasjonen med valdelege samanstøytar i mange land, radikaliseringa av fagrørsla i tida etter den første verdskrigen og at svenske soldatar skaut og drap streikande arbeidarar i Ådalen same vår.

Referansar
----------

* *Denne artikkelen bygger på «Menstadslaget» frå Wikipedia på bokmål, den 10. oktober 2018.*

1. ↑  Norgeshistorie.no, Knut Kjeldstadli: «Fra gatekamper til faste forhandlinger». Henta 30. desember 2016.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Johansen, Per Ole *Menstadkonflikten 1931*, Tiden norsk forlag, 1977
* Arbeiderbevegelsens arkiv: Bilete frå Menstadslaget, gjengjeve i *Fri Fagbevegelse*
* Fri fagbevegelse
* Om Menstadslaget
* Lengre artikkel av Per Ole Johansen om Menstadslaget

Koordinatar: 59°10′35″N 9°37′05″E﻿
Gudbrandsdal krigsminnesamling på Kvam
Kvam fredspark
**Gudbrandsdal krigsminnesamling** er eit museum over hendingane i Gudbrandsdalen i den andre verdskrigen og slaget på Kringen i 1612 i den store nordiske krigen. Museet ligg på Kvam i Nord-Fron kommune og er i dag ein del av Gudbrandsdalsmusea. Samlinga er i det såkalla «Vollsfjoset» i sentrum av Kvam.

Museet opna 5. mai 1995.

Like ved museet er det minnesmerke bauta over falne i og omkomne under siste krig frå Gudbrandsdalen, Kvam fredspark. Kvam kyrkje ligg like ved museet.

Krigen 1940-1945
----------------

Museet tar for seg kampane i Gudbrandsdalen i april 1940, dagleglivet under okkupasjonen, motstandskampen og fredsvåren 1945.

Skottetoget 1612
----------------

Museet dokumenterer skottetoget med slaget på Kringen i 1612.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Gudbrandsdal krigsminnesamling si heimeside
* Gudbrandsdal krigsminnesamling på kulturnett
* Ditt distrikt Arkivert 2014-07-19 ved Wayback Machine.
* Foto frå museet
* Olavsrosa Arkivert 2012-03-18 ved Wayback Machine.
* Digitalt museum[*daud lenkje*]
Edvard III invaderer Skottland.
Slaget ved Bannockburn under Den skotske sjølvstendekrigen. Illustrasjon frå 1320/1330-åra.
**Den skotske sjølvstendekrigen** var ei rekkje militære felttog som blei utkjempa mellom Skottland og England sist på 1200-talet og først på 1300-talet. Den første krigen starta med at England invaderte Skottland i 1296 og ende med underskrivinga av Edinburgh-Northampton-traktaten i 1328. Den andre krigen begynte med at Edvard Balliol og «dei arvelause» invaderte i 1332, og ende med Berwick-traktaten rundt 1357.

Krigane var ein del av den store nasjonale krisa for Skottland, og perioden blei ein av dei mest avgjerande i skotsk historie. Skotsk sjølvstende var drivkrafta gjennom hele konflikten. Ved slutten av begge krigane hadde Skottland framleis status som ein fri og sjølvstendig nasjon. Krigen var også viktig av andre årsaker, som utviklinga av langbogar som eit nøkkelvåpen i mellomaldersk krigføring, og knyttinga av tette band mellom Skottland og Frankrike.

Forløp
------

Dei første krigshandlingane vart innleidde etter at kongen av Skottland, Alexander III, døydde i 1286 utan å lata etter seg nokon kronarving. Dette leidde til at dei skotske klanane hamna i disputt om kven som skulle styra landet. Den engelske kongen, Edward Longshanks, hevda at han hadde rett til krona og at Skottland berre var ein del av England. Skottland laga då ei pakt med det engelskfiendtlege Frankrike, og Longshanks bestemte seg for å slå hardt til. I 1296 vart Skottland invadert, og takka vere Longshanks sin store siger i Slaget ved Dunbar vart Skottland raskt okkupert av engelskmennene, noko skottane aldri kunne akseptere.

Under William Wallace samla tusentals skottar seg og starta eit opprør i mai 1297. Den 11. september same året vart engelskmennene sin nordlege armé slegen ved slaget ved Stirling Bridge; skottane triumferte og Wallace vart utropa til regent.

Longshanks kom tilbake i juni 1298 og slo Wallace i Slaget ved Falkirk. Wallace måtte då fly trona og fór til Frankrike. Han vende tilbake til Skottland i byrjinga av 1300-talet og vart teken til fange i Glasgow. Wallace vart ført til London, og pint i hel der.

Alt var likevel ikkje tapt. Longshanks døydde snart av alderdom, og son hans var ikkje like dugande som regent og hærførar. Robert Bruce heldt fram kampen mot England. I det store Slaget ved Bannockburn vart hæren til Edvard II av England slegen, og han flydde med ein båt heim til England. Skottland vart sjølvstendig, og Robert Bruce vart konge.

Frå 1707 vart Skottland og England likevel begge styrt frå London då landa kom i personalunion under Jakob II.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Den skotske uavhengighetskrig» frå Wikipedia på bokmål, den 6. januar 2011.*
* *Denne artikkelen bygger på «Skotska frihetskrigen» frå Wikipedia på svensk, den 3. april 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Wars of Independence BBC: Den skotske sjølvstendekrigen (engelsk)
**«Den som i alt lèt Herren råde»** er ein salme på sju vers, skriven av Georg Neumark i 1641 og omsett til norsk av Kari Arnestad i 1973. Salmen står som nr. 459 i Norsk salmebok (1985). Salmen var først publisert av Neumark i 1657 i «Fortgepflanzter Musikalisch - poetischer Lustwald» under originaltittelen Wer nur den lieben Gott lässt walten. 

Salmen vart snart omsett til dansk av Rostgaard og stod på trykk i Guldbergs salmebok med innleiingsstrofe «Hvo ikkun lader Herren raade»: Teksten vart i omarbeidd og nedkorta versjon også i Evangelisk-christelig Psalmebog. I Hauges salmebok og i Landstads salmebok står han i Rønnings versjon – hos Landstad med nokre endringar, m.a. opnar han med orda «Hvo ene lader Herren råde». 
Neumark var knapt tjue år gammal då han komponerte denne salmen, under trettiårskrigen. Teksten er skriven til trøst og rettleiing. 
Melodien er det Georg Neumark sjølv som har komponert, same året som salmen vart dikta. Tonen er seinare brukt til fleire andre salmer. I norsk tradisjon er melodigangen endra noko i siste verseline. 

Johann Sebastian Bach har komponert eit orgelstykke til melodien, BWV 642.

Kjelder
-------

* «Nytt norsk salmeleksikon» Trondheim 2011
**Gudhjem** er ein landsby nord på øya Bornholm i Danmark. Landsbyen hadde 787 innbyggarar i 2008.

Fiskeri og kvalfangst har vore hovudnæringar for folk i Gudhjem sidan uminnelege tider. Fiskarane kunne ha båtane liggande nokolunde sikkert i ei av dei mange vikane. Gudhjem fekk si første hamn nokre få år før ei stor stormflod i november 1872. Den nybygde hamna vart totalt øydelagt, til liks med mange andre bornholmske hamner. Først i 1889 stod ei ny hamn ferdig. Det viste seg raskt at den nye hamna var vanskeleg å sigle, når det bles kraftig frå aust. Fiskarane vedtok difor å bygge ei hamn ved Nørresand i tillegg. Denne hamna kunne brukast som naudhamn for heile nordkysten av Bornholm. Arbeidet med hamna ved Nørresand tok til i 1897, og vart avslutta i 1906.

Hamna i Gudhjem
I dag er Gudhjem eit populært reisemål for turistar som er fascinert over dei bratte, måleriske gatene, det vide utsynet og den vennlege atmosfæren. Landsbyen hyser eit museum for målaren Oluf Høst.

Gudhjem har ferjesamband til Christiansø. I ei eller anna forma har dette sambandet vore oppretthalde heilt sidan 1684, då festninga på Christiansø vart bygt. Fiskarane og kvalfangarane fekk den gongen særvilkår av kongen, mot å stille sine robåtar til rådvelde når det skulle siglast til øya.

Gudhjem er den stad i Danmark der ein først byrja å røyke sild. Om sommaren vart silda røykt i dei skorsteinane som om vinteren vart nytta til å røyke pølser. I 1840-åra tok ein til å skipe ut røykt sild til København.

Omkring 2 km aust for Gudhjem går lengdegrada 15° aust, som er utgangspunktet for dansk normaltid. Dansk normaltid vert difor av og til kalla Gudhjemtid.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Gudhjem» frå Wikipedia på dansk og «Gudhjem» frå Wikipedia på engelsk, den 8. mars 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Menneskebasert etterretning** eller menneskeleg etterretning (engelsk *human intelligence*, HUMINT) er ein etterretningsdisiplin som baserer seg på innsamling av informasjon ved personleg kontakt med menneske - i motsetnad til dei meir tekniske formene for etterretning, så som SIGINT, IMINT og MASINT. 

NATO definerar HUMINT som «ein kategori etterretning som kjem frå informasjon innsamla frå personar». Typiske HUMINT-aktivitetar er utspørjing og samtalar med personar som har tilgjenge til etterspurd informasjon. 

Måten HUMINT-operasjonar vert gjort på, er diktert frå offentleg protokoll og kva slags kjelder personen har tilgjenge til. Dette treng ikkje vere løynlege kjelder, og mesteparten av HUMINT-aktiviteten går føre seg utan å involvere klandestin verksemd. Både kontraetterretning og HUMINT kan likevel inkludere klandestin HUMINT og operasjonsteknikkar som høyrer med slik verksemd, og her går grensa til spionasje.

**HUMINT kan gjere seg nytte av ulike kjelder utanom spionverksemnd:**

* Diplomatar (Eigne og allierte)
* Militærattachéar
* Friviljuge organisasjonar (NGO)
* Krigsfangar
* Flyktningar og asylsøkjarar
* Turistar og forretningsreisande

HUMINT i spionasje
------------------

Spionasje er innsamla informasjon av folk som anten har stor tillit hjå fienden sjølve, eller har kontakt med folk som nyt slik tillit. Prosessen med å rekruttere slike individer og vidare stød og forsyning til desse krev oftast agent.

Kjeldene for HUMINT kan vera mange. Brukte døme på dette er reisande turistar, forretningsfolk, flyktningar, rømde krigsfangar og folk som er lokalkjende i eit interessant område. Når det gjeld kontakt med eigne spionar eller avhopparar, er dette typiske klandestine operasjonar med ekstra tryggingstiltak.

Mellom kjende organisasjonar som syslar med HUMINT er CIA og Secret Intelligence Service.

KGB var i si tid òg engasjert i HUMINT og etablerte forkortinga *MICE* som hugseregel for standard framgangsmåte:

* *Money* – å kjøpa ein person for å gje deg informasjon.
* *Ideology* – å snu misnøya til ein person med sit systemet i eige land til din fordel.
* *Compromise* – å lura personen inn i ein kompromitterande situasjon.
* *Ego* – å henvenda seg til personar som følar dei fortener betre handsaming enn dei får, og/eller få han til å føla seg meir viktig.

Sjå òg
------

* Agenthandsaming
* Dobbeltagent
* Eingongslykel
* Etterretningsmetodar
* Framlokking av informasjon

Referansar
----------

1. ↑  AAP-6 (2004) - NATO Glossary of terms and definitions

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Menneskelig etterretning» frå Wikipedia på bokmål, den 21. november 2017.*
«Den sicilianske aftansongen» (1846), av Francesco Hayez
**Den sicilianske aftansongen** eller **Den sicilianske vesperen** er namnet på eit opprør på Sicilia i 1282 mot styret til Angevin-kongen Karl I av Napoli, som hadde tatt kontroll over øya med støtte frå paven i 1266. Dette markerte byrjinga på den sicilianske aftansong-krigen.

Opphavet til opprøret var ein strid mellom det Hohenstaufen-styrte tysk-romerske riket og Kyrkjestaten om kontroll over Italia. Då Manfred av Sicilia frå Hohenstaufen vart slått i 1266 vart Kongedømet Sicilia overlate til Karl av Anjou av pave Urban IV.

Karl såg på områda sine på Sicilia som eit springbrett til å ta fleire område i Middelhavet, mellom anna å styrte Mikael VIII Palaeologus av Austromarriket. Dei franske funksjonærane hans (som styrte Sicilia ille) mishandla innbyggjarane med valdtekt, plyndring og drap.

To hendingar har vorte nemnd som den direkte årsaka til opprøret, og kanskje var begge medverkande. Den eine er weltpolitiken til Mikael Palaeologus og den aragonesiske kongen Peter III, Manfred sin svigerson, som gav næring til opprøret og det andre var det upopulære styret til Karl. Den siste teorien var mest populær under Risorgimento då han vart lagt fram av patrioten Michele Amari. 

«Den sicilianske aftansongen» (1846), av Francesco Hayez
Opprøret fekk dette namnet fordi det starta under aftansongen andre påskedag (30. mars 1282) ved Den heilage ande-kyrkja like utanfor Palermo. Tusenvis av franskmenn på Sicilia vart massakrert dei neste seks vekene. Kva som starta sjølve opprøret er ein ikkje sikker på, men ein del element i dei forskjellige sogene har nokre fellestrekk.

I følgje sogene skal sicilianarane ha feira påsken ved kyrkja då ei gruppe franske leiarar kom for å delta på festen. Ein sersjant kalla Drouet drog ei ung, gift kvinne frå folkemengda og plag ho med framstøta sine. Mannen hennar gjekk så til åtak på Drouet med ein kniv og tok livet av han. Då dei andre franskmennene prøvde å ta ektemannen kasta sicilianarane seg over dei og tok livet av alle saman. I same augneblink skal kyrkjene i Palermo ha byrja å ringe inn til aftensongen. I følgje Leonardo Bruni (1416) skal franskmennene ha kome til festen for å sjekke våpna til sicilianarane og med dette påskotet befølte dei kvinnene på brysta. Dette førte så til eit opprør der alle franskmennene vart myrda. Nyhenda spreidde seg til dei andre byane og førte til eit opprør rundt heile Sicilia.

Kong Peter III av Aragon utnytta situasjonen og invaderte øya og vart Peter I av Sicilia. Karl heldt på kontrollen over områda sine på fastlandet, som vart Kongedømet Napoli. Arvingane hans heldt på kongedømet fram til Peter sine arvingar tok områda i 1442.

I 1855 skreiv Giuseppe Verdi ein opera som tok for seg emnet, *I Vespri Siciliani*.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sicilian Vespers» frå Wikipedia på engelsk, den 16. desember 2007.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Steven Runciman (1958),*The Sicilian Vespers*, ISBN 0-521-43774-1.
* Leonardo Bruni (1416), *History of the Florentine People*, Harvard, 2001, ISBN 0-674-00506-6.
* "Sicilean Vespers" i *Encyclopedia Britannica*
**Den sovjetiske forfattarforeininga** var eit foreining for profesjonelle forfattarar i Sovjetunionen som eksisterte frå 1934 til 1991.

Historie
--------

Foreininga blei skipa ved forfattarkongressen i Moskva i 1935, som også hadde internasjonale gjestar. Frå Noreg deltok Nordahl Grieg og Inger Hagerup, frå Danmark Martin Andersen Nexø og frå Sverige blant anna Harry og Moa Martinson. Grunnlegginga skhedde på initiativ av sentralkommitéen i Kommunistpartiet etter at fleire forfattarlag var blitt oppløyste: RAPP, Proletkult, VOAPP og musikarorganisasjonen RAPM.

Forfattarforeininga hadde som føremål å oppnå parti- og statskontroll over litteraturen. Medlemskap i han blei obligatorisk for profesjonelle forfattarar, medan ikkje-medlemmar hadde særs avgrensa moglegheitar for publisering. Dermed innebar utestenging frå foreininga i prinsippet eit publiseringsforbid. Trass i dette såg foreininga gjennom historia fleire døme på at forfattarar frivillig gjekk ut av han. Til dømes forlet Vasilij Aksenov, Semjon Lipkin og Inna Lisnianskaja forfattarforeininga i solidaritet etter at Viktor Jerofejev og Jevgenij Popov var blitt utestengde som straff for sjølvpublisering i samband med den såkalla Metropolskandalen i 1979.

Efter oppløysinga av Sovjetunionen i 1991 blei foreininga delt opp i separate foreiningar for kvar av dei postsovjetiske statane.

Leiarar
-------

* Maksim Gorkij (1934-1936)
* Vladimir Stavskij (1936-1938)
* Aleksandr Fadejev (1938-1944) og (1946-1954)
* Nikolai Tikhonov (1944-1946)
* Aleksej Surkov (1954-1959)
* Konstantin Fedin (1959-1977)
* Georgij Markov (1977-1986)
* Vladimir Karpov (1986-1991)

Sjå òg
------

* Samizdat

Kjelder
-------

1. ↑  Garrard, John; Carol Garrard (1990). Inside the Soviet Writers' Union. London: Tauris. s. xv. ISBN 9781850432609.

* *Denne artikkelen bygger på «Sovjetiska författarunionen» frå Wikipedia på svensk, den 23. september 2021.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:* Engelsk Wikipedia


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* NKC

 |
Merkurtempel på toppen av Puy de Dôme-fjellet i Massif Central
**Mercurius**, kalla **Merkur** på norsk, var ein romersk gud. Han var særleg viktig for handel og vinning, og namnet hans kjem truleg frå dei latinske orda *merx* eller *mercator*, som tyder kjøpmann. Han fekk òg mange av kjenneteikna til den greske guden Hermes, som høg fart og skor med venger. Merkur var ein svært populær gud, og germanarane likna han gjerne med sin gud Wodan, eller Odin.

Eit tempel til Merkur vart bygd i Circus Maximus i 495 f.Kr. Dette passa bra til guden for handel og fart, ettersom ein både dreiv mykje handel her og feira fart ved å halda veddeløp her.

Merkur har mykje til felles Hermes frå gresk mytologi og Turms som etruskarane trudde på. Mange av dei mytologiske skildringane og dikta som er skrive om Merkur kunne like gjerne vore skrivne om, og var truleg mest inspirert av, Hermes. 

Merkur har gitt namn til planeten Merkur, som ligg nærast sola og er liten og rask. På mange språk har han òg gitt namn til kvikksølvet.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* NKC

 |
Menuettrinn frå *Le maître à danser* (1725), av Pierre Rameau (1674-1748)
**Menuett** er ein gammal fransk pardans frå 1600-talet og musikk som passar til denne dansen. Ein menuett går i 3/4-takt og vert dansa med langsame, små steg (*pas menus* på fransk, som har gjeve opphav til namnet).

*Menuet d'Exaudet* frå 1765 med notar og dansenotasjon.
Menuetten skal skrive seg frå ein fransk folkedans, branle, som vart dansa i mange former over heile landet frå mellomalderen av. Nokre av desse formene var i 3/4-takt. Den mest kjente varianten var *branle de Poitou*, som med tida vart kjent under namnet «menuett». Dansen vart lansert i Paris omkring 1660 da Ludvig XIV bygde opp den kongelege balletten sin, delvis etter mønster frå courante.

Menuett er ein grasiøs dans der fire steg blir fordelt på to 3/4-taktar. Frå slutten av 1600-talet vart menuetten fast innslag i dansesuiten, gjerne som siste eller nest siste nummer. At han vert plassert så seint i danserekka seier noko om alderen på dansen i forhold til dei andre.

Menuett som musikkstykke
------------------------

Menuett frå fløytekvintett G-dur av Bernhard Romberg. Framført av Den Unge Danske Strygekvartet.
Menuetten var særs populær og heldt fram frå dansesuiten over i sonate og symfoni. Han danna sistesatsen i sinfoniaen i italiensk opera og tredjesatsen (menuett med trio) i symfonien med fire satsar frå mannheimskulen.

Menuetten har i utgangspunktet ikkje opptakt og vert spelt i eit roleg tempo. I wienerklassisismen høyrer ein derimot ofte at Haydn og Mozart lèt sine symfoni-menuettar starte med opptakt og at dei går raskare enn menuettane frå 1600-talet. Danserytmen og føringa i desse menuettane minner dermed meir om vals eller folkedansen ländler som var særs populære i Austerrike opp mot 1800. Menuetten var dermed vorte ein anakronisme, og Haydn kunne ofte gå over til å kalle tredjesatsen sin ein scherzo.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  «Menuett» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 17. januar 2015.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Menuett» frå Wikipedia på bokmål, den 25. april 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------
Svensk og dansk 20-krone frå den skandinaviske myntunionen.
**Den skandinaviske myntunionen** var eit myntsamband som vart skipa mellom Sverige og Danmark i 1872, i samband med at landa gjekk over til kronemynt og gullmyntfot. Noreg slutta seg til myntunionen i 1875. Den skandinaviske myntunionen slo fast at myntar frå alle deltakarlanda skulle sirkulere fritt og ha fullt verd i alle landa. Dei skandinaviske landa forplikta seg til å gje myntane ei lik utforming, med hovudmynt på 10 og 20 kr i gull, og skiljemynt i sølv og bronse. 

I 1885 vart myntunionen utvida med ein tilleggsavtale slik at han i røynda òg gjaldt pengesetlar.

I 1914 vart plikta for nasjonalbankane til å løyse pengesetlar inn i gull suspendert. Myntunionen fekk då liten praktisk betydning. 
Under første verdskrigen førte dei skandinaviske landa svært ulik pengepolitikk. Det førte til at den svenske krona fekk større verdi enn dansk og norsk krone, og det vart uråd for Sverige å halde oppe myntunionen. Etter første verdskrigen vart det ikkje prega gullmynt i Noreg, og skiljemynten vart prega i koparnikkel og jern. 

Dansk og norsk skiljemynt som var prega etter myntkonvensjonen vart ugyldige som lovleg betalingsmiddel i Sverige frå og med 6. oktober 1924, same året som Sverige gjeninnførte gullstandarden. Frå 1924 var nye myntar berre gyldige innan kvart enkelt land. For å skilje desse myntane klårt frå mynt frå konvensjonsperioden, vart det prega ein ny serie særskiljemynt med hol. Kopparnikkelmyntane med valør 10-, 25- og 50 øre frå perioden 1920-23 vart gjennomhola i ettertid. 

Som ein rest av samarbeidet heldt sirkulasjonen av koparskiljemynt fram ut til 1940-åra.
Formelt vart ikkje myntunionen avvikla før i 1972.

Kjelder
-------

* Noregs Bank. Grunntrekk i administrasjon, oppgåver og historie (September 2009)[*daud lenkje*]
* Numisma mynthandel om konvensjonsmynt
* Numisma mynthandel om særskiljemynt
Seefeld
Seefelds plassering (blå prikk) i Austerrike
**Seefeld in Tirol** er ein kommune i distriktet Innsbruck Land i forbundslandet Tirol i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 17,4 km² og i kring 3 300 ibuarar. Landsbyen Seefeld ligg 1180 meter over havet, på ei høgslette mellom Wettersteingebirge og Karwendel, ved ein historisk ferdselsveg mellom Mittenwald og Innsbruck.

### Soge

Staden er nemnd fyrste gongen i året 1022. Frå 1300-talet var det ein valfartstad som drog nytte både av dei talrike pilegrimane, men særleg av stapelretten Seefeld hadde som marknadsplass mellom Augsburg og Venezia. Ebenfalls seit dem 14. Jahrhundert wurde im Ort Tiroler Steinöl gewonnen und weithin gehandelt. Allereie før 1900 var Seefeld ein kjær utfartsstad for ferierande og har sidan 1930-åra vore eit kjent vintersportsentrum. Både under vinter-OL 1964 og vinter-OL 1976 vart skiskytings-tevlingane og dei aller fleste øvingane i nordiske greiner arrangert i Seefeld. I 1985 var kommunen arrangørstad for VM på ski i nordiske greiner.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Seefeld in Tirol» frå Wikipedia på engelsk, den 11. januar 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Religiøst opptog på Sardinia på langfredag. Slike opptog er vanlege i mange katolske område.
**Den stille veka** er tida mellom palmesøndag og påskedag. Ho vert òg kalla *den heilage veka* (latin *Hebdomas sancta*) eller *Den store veka* (*Hebdomas maior*). Når folk kallar desse dagane for påskeveka, er det eigentleg feil – påskeveka begynner 1. påskedag.

I den tidlegaste kristne liturgien vart påska truleg berre feira på påskedagen. Etter kvart begynte dei å feire over fleire dagar, for å følgje Jesu lidingshistorie. Dette skjedde særleg i samband med at pilegrimmar begynte å valfarte til Jerusalem. På slutten av 300-talet var langfredag og påskeaftan rekna som dagane for Jesu liding, og det utvikla seg ein eigen liturgi for desse dagane. 

Pave Leo den store bestemte på 400-talet at dei i Roma skulle lese lidingshistoriene etter dei fire evangelistane på palmesøndag, onsdag og fredag i den stille veka og påskenatt. Dette vart etter kvart endra, men ordninga vart i Den katolske kyrkja gjeninnført av Pius XII i 1955. Mange protestantiske kyrkjer følgjer ein liknande modell.

Namnet
------

Veka vert kalla «stille» fordi kyrkjeklokkene tradisjonelt ikkje ringer denne veka; eventuelt kan ein slå på klokkene med ein *dymbill*, ei treklubbe som gjev ringing med ein dempa klang. 

I katolske kyrkjer er det skikken å dekke til statuer og andre bilete i kyrkjene, helst med fiolette klede. Denne skikken vert òg følgd i mange lutherske kyrkjer.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Den stille veka**

| * v
* d
* e
Påske |
| --- |
| Påsketid | **Den stille veka****·** Lasaruslaurdag • Palmesundag • Heilage måndag • Heilage tysdag • Heilage onsdag • Skjærtorsdag • Langfredag • Påskeaftan • **Påskeveka****·** Påskedag**·** Andre påskedag • Tredje påskedag • 1. sundag etter påske • 2. sundag etter påske • 3. sundag etter påske • 4. sundag etter påske • 5. sundag etter påske • 6. sundag etter påske • Kristi himmelferdsdag |
| Påskeforteljingar | Jesus Kristus • Lidingssoga • Den siste nattverden • Getsemane • Via Dolorosa • Krossfestinga • Golgata • Jesu sju ord på krossen • Myrraberarane |
| Kristne tradisjonar | Artos • Judasbrenning • Krossvandring • Krossprosesjon • Krossvegsandakt • Påskeformelen • Påskekorg • Påskelys • Påskeprosesjon • Påskevake • Påskesalmar |
| Andre tradisjonar | Påskeegg • Påskehare • Påskekylling • Påskelilje • Påskelam • Påskehatt • Påskekort • Påskepynt • Eggedans • Eggkakking • Eggrulling • Langfredagsfjære • Skjæltorsdag • Påskekrim |
*Såra engel* (1903) av Simberg heng i Ateneum. Det er kåra til «Finlands nasjonalmaleri»
**Ateneum** er nasjonalgalleriet i Finland. Kunstmuseet ligg ved jarnbanetorget i Helsingfors. Bygningen er teikna av arkitekt Theodor Höijer og vart ferdigstilt i 1887.

Bygningen inneheld i dag kunstmuseet Ateneum, Billedkunstens sentralarkiv (*Kuvataiteen keskusarkisto*) og Konstmuseenes utviklingseining (Taidemuseoalan Kehittämisyksikkö Kehys). Alle desse er einingar av *Statens konstmuseum* (Valtion taidemuseo). Kunstmuseet omfattar òg samtidskunstmuseet Kiasma og kunstmuseet Sinebrychoff.

Bygningen
---------

Fasaden til Ateneum er dekorert med skulpturar og relieff. Over hovudinngangen, i nivået til andre etasje, finst byster av tre kjende kunstnarar frå antikken: Bramante, Rafael og Fidias. Over dei igjen står fire kariatyder som ber pedimentet. Dei fire symboliserer dei fire klassiske kunstartane arkitektur, måleri, skulptur og musikk. Høgdepunktet til fasaden er pedimentet, der Gudinna for kunst velsignar verk frå dei ulike kunstartene. Desse skulpturane og relieffa er skapt av Carl Sjöstrand. Mellom vindauga i andre etasje finst fleire relieff av finske og utanlandske kunstnarar, utført av Ville Vallgren. 

Under pedimentet står det skrive med gullbokstavar «Concordia res parvae crescunt» ('I samklang spirer den vesle'); dette viser til den lange kampen for å få etablert eit kunstakademi. Det finske kunstakademiet Kuvataideakatemia var tidlegare i bygningen, saman med Konstindustriella högskolan (*Taideteollinen korkeakoulu*).

*Trälar under penningen* (1893) av Eero Järnefelt

Samlingane
----------

Samlingane omfattar ca. 20 000 arbeid, og er for ein stor del bygd på donasjonar, av dei vert  ei gåve frå samlaren *H.F. Antell* rekna som den viktigaste. 

Blant kunstnarar som er representert i museet kan nemnast Hans Norsbo, Hugo Simberg, Pekka Halonen, Albert Edelfelt, Ferdinand von Wright (blant anna *Stridande tjädertuppar*), Magnus von Wright, Marcus Collin, Akseli Gallen-Kallela (blant anna triptyket *Aino*), Werner Holmberg, Helene Schjerfbeck (blant anna med *Rekonvalesenten* og fleire sjølvportrett) og Eero Järnefelt (blant anna med *Trälar under penningen*), Johan Jakob Tikkanen. Skulptøren Johannes Takanen er òg representert. 

Museet er opent kvar dag frå kl. 10.00 til kl. 20.30 (17:00 i helga), og stengt måndag.

Kjelder
-------

1. ↑  «Ateneum på lätt svenska», *Konstmuseet Ateneum* (på svensk), henta 9. april 2023

* *Denne artikkelen bygger på «Ateneum» frå Wikipedia på bokmål, den 4. januar 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Spanske transatlantiske ruter (kvit), starta i 1492. Manilagallionen (Stillehavet), 1568 (i blått: portugisiske ruter).
**Den spanske sølvflåten** (eller **Vestindiaflåten**. frå spanske *Flota de Indias*) var eit konvoisystem i Det spanske imperiet frå 1566 til 1790. Konvoiane var hovudsakleg handelsflåtar nytta for å transportere forskjellige varer, som jordbruksvarer, tømmer, forskjellige metall, luksusvarer, sølv, gull, edelsteinar, perler, krydder, sukker, tobakk, silke og andre eksotiske varer frå Det spanske imperiet i Amerika til Spania. Produkt som verktøy og andre daglegvarer, samana med spanske kolonistar, vart transporte den andre vegen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spanish treasure fleet» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mai 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Murray, Paul. *The Spanish Mariners: From the Discovery of America to Trafalgar. 1492-1805. Observations and Reflections.* Mexico, 1976
* Walton, Timothy R.: *The Spanish Treasure Fleets.* Pineapple Press Inc, 2002. ISBN 1561642614
* Zarin, Cynthia. "Green Dreams", *The New Yorker*, November 21, 2005, pp. 76–83 www.newyorker.com

1. ↑  Marx, Robert: *Treasure lost at sea: diving to the world's great shipwrecks.* Firefly Books, 2004, page 66. ISBN 1552978729
2. ↑  Marx, Robert: *The treasure fleets of the Spanish Main.* World Pub. Co. 1968
Old Tjikko
**Old Tjikko** er ei 9 550 år gammal gran som veks på Fulufjället i Dalarna I Sverige. Ved målingar og testar har ein kome fram til at det er det eldste kjende treet i verda. Daude restar av rotsystemet har ein aldersbestemt ved C-14-datering. DNA prøver syner at det er same treet som veks i dag.

Skildring
---------

Informasjon om Old Tjikko på svensk
Old Tjikko har hatt mange stammer opp gjennom år, men dei har døydd av alder, og er i stor grad nedbrotne. Delar av rotsystemet har heile tida overlevd, og nye stammer har vakse fram. Treet som no står har hatt ei høgd på omlag fem meter. Denne har vorte redusert vinteren 2023 av tunge snømengder.

Treet har namn etter Tjikko, hunden til finnarane av treet.

Kjelder
-------

1. ↑  «Världens äldsta nu levande träd finns i Dalarna». *www.umu.se* (på svensk). Umeå universitet. 16 april 2008. Henta 13. mai 2021.
2. ↑  «Världens äldsta träd har gått av – tung snö knäckte Old Tjikko». *www.svt.se* (på svensk). svt nyheter. 10 februar 2023. Henta 11. februar 2023.
3. ↑  Landau, Elisabeth (6 maj 2008). «World's oldest tree points to global warming impact» (på engelsk). CNN. Henta 13. mai 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Old Tjikko» frå Wikipedia på svensk, den 11. februar 2023.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Old Tjikko**

* Fulufjällets nationalpark Old Tjikko
**Torstein Kvamme** (14. mars 1893–26. juni 1985) var ein norsk ingeniør og politikar frå Vossestrand i Hordaland. Han representerte Kristeleg Folkeparti på Stortinget frå 1954 til 1965.

Liv og gjerning
---------------

Far hans var lærar og gardbrukar. Sjølv gjekk han kunsthandverkskule 1911 og mellomskule 1912. Etter han vart student i 1915 gjekk han bygglinja ved Norges Tekniske Høgskole, tok eksamen i 1919.

Kvamme var tilsett 1919-21 i elektrisitetsforsyningskommisjonen og 1921-26 ved Norges Statsbaner sine jarnbaneanlegg. I 1926 fekk han stillinga som kommuneingeniør i Voss kommune, eit arbeid han skjøtta, formelt, til han vart pensjonist i 1963. Åra 1947-53 var han òg planleggings- og utbyggingssjef for Hodnaberg kraftanlegg og gjenreisingssjef for brannområda på Vossevangen.

Kvamme var medlem i heradsstyret i Voss 1932-40. Han var formann i Hordaland Kristeleg Folkeparti frå 1946 og medlem i landsstyret til Kristeleg Folkeparti 1945-47 og 1951-59. Til stortingsvalet hausten 1953 fekk Kvamme fyrsteplassen på vallista til Hordaland Kristeleg Folkeparti, dermed var han sikra stortingsplass. Han vart attvald 1957 og 1961 og var såleis stortingsrepresentant til 1965. I alle dei tolv sesjonane på Stortinget var han sekretær i Skog-, vassdrags- og industrikomiteen.

Kvamme var formann for ei rekke offentlege og private tiltak. Mellom anna 1927-50 i bygningsrådet og 1927-54 i brannstyret for Vossevangen, samt brannsjef. Han var også formann 1928-56 i Samferdselsnemnda i Voss, styreformann i Voss elektrisitetsverk frå 1932, og i perioden 1947-56 i elektrisitetsnemnda for Hordaland. Etter å ha vore med i Voss sokneråd nokre år, var han soknerådsformann 1938-45. Dessutan var styreformann 1942-64 for Voss sjukehus og leiar i restaureringsnemnda for Vossekyrkja.

Av tillitsverv kan nemnast at Kvamme var formann i Voss indremisjon 1938-45 og Voss indremisjonsskule 1952-57. Også ei tid formann for Voss Santalmisjon.

Riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden frå 1962.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Olavi Osvald Rinteenpää** (24. september 1924–10. januar 2022) var ein finsk hekke- og langdistanseløpar frå Helsinki. Han sette i 1953 verdsrekord i 3 000 meter hinder og vann året etter EM-sølv i same øvinga.

Aktiv
-----

Rinteenpää vart finsk meister i 3 000 m hinder i 1952, ein prestasjon han sidan gjentok i 1953, 1954, 1956 og 1958. Under dei olympiske sommarleikane i heimbyen, same sommaren som han vann sin fyrste nasjonale meistertittel, vart han fjerdemann i hinderløpet. Den 2. juli 1953 forbetra Rinteenpää verdsrekorden i øvinga med eitt sekund til 8.44,4 på nettopp olympiastadion i Helsinki. Rekorden stod seg i vel to år, til dess Jerzy Chromik frå Polen sletta den i august 1955.

I slutten av august 1954 måtte Rinteenpää sjå seg klart slått av ungararen Sándor Rozsnyói i hindertevlinga ved EM i Bern, men berga sølvmedaljen i kamp mot nordmannen Ernst Larsen. Rinteenpää var langt unna å kvalifisere seg til OL-finalen i Melbourne i 1956. To år seinare vart han nummer ni i europameisterskapen i Stockholm.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1952 i Helsinki: Nr 4 – 8.55,6
* EM 1954 i Bern: Sølvmedalje 8.52,4, bakom Sándor Rozsnyói (8.49,6)
* OL 1956 i Melbourne: Utslått i kvalifiseringa (9.10,0 =nr 20)
* EM 1958 i Stockholm: Nr 9 – 8.52,6

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Olavi Rinteenpää» frå Wikipedia på tysk, den 27. juni 2019.*
Romerske myntar prega med keisar Aemilianus (venstre) og Mars med grein, spyd og skjold (høgre)
**Mars** er namnet på ein romersk gud som har gitt namn til planeten Mars og mars månad. Opphavleg var han guden for grøde, grøderikdom og kyr, men seinare vart han helst forbunden med krig. Mars har mykje til felles med den greske guden Ares og med den nordiske Ty. Hovudtempelet til Mars låg på Kapitolhøgda og vart delt med Jupiter og Quirinus.

Symbolet for guden Mars, planeten Mars, for det mannlege, og for jarn.
Det er sagt at Mars var sonen til Juno og ein magisk blome, eller kanskje Jupiter sjølv. Bellona, den romerske krigsgudinna, skal ofte ha opptredd på slagmarka saman med han, og er i ulike forteljingar kona, systera, dottera eller syskenbarnet hans. Nerio er òg nemnd som kona hans. Borna hans var Timor og Fuga, som svarar til Phobos og Deimos i gresk mytologi, og tvillingane Remus og Romulus, dei mytiske grunnleggjarane av Rom.

Mars vart ofte framstilt som ein krigar med hjelm i romersk kunst. Ulven og hakkespetten var via han.

Framstilling av Mars, Venus og Cupid frå 1500 av Paris Bordone.

Bruk av namnet
--------------

Mars, med genitivsforma Martis, har gjeve opphav til namnet på månaden mars og planeten Mars. Særleg på romanske språk har tysdag namn etter han, som *Martedì* på italiensk, *mardi* på fransk, *martes* på spansk og *Mawrth* på kymrisk. Den opphavlege latinske nemninga for den tredje dagen i veka var Martis Dies.

Ei rekke namn er avleidde av gudenamnet, frå latinsk Martinus til Martin, Martine, Morten og liknande. Markus og nærskylde namn kan også ha vore avleidde frå Mars.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Guden Mars**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC

 |
*Dvojno jezero* - Dobbelsjøen fotografert frå hytta.
**Triglavvassdalen** (slovensk *Dolina Triglavskih jezer*) er ein hengedal i Dei juliske Alpane i Slovenia, nedanfor dei bratte fjellsidene til fjella Tičarica og Zelnarica sørvest for Triglav. Han ligg over tregrensa og er geologisk ein del av det alpine karstområdet. Det vert derfor òg kalla *Steinhavet*.

Det vert ofte feilaktig sagt at det er sju vatn i dalen, medan det i røynda er ti. Den lågastliggande er *Črno jezero* (Svartevatnet) i ei høgd 1294 moh og ligg oppfor den steinete fjellsida til Komarča. Alpesalamander (*Triturus alpestris lacusnigri*) er ein endemisk art i Alpane som lever her. Nedanfor Tičarica (1676 moh) er det to vatn som er knytt saman og som derfor vert kalla *Dvojno jezero* (Dobbelsjøen). 1838 meter over havet ligg *Veliko jezero* eller *Jezero v Ledvici* (Storavatnet eller Ledvicavatnet). Dette er den største og den djupaste av vatna. Den høgastliggande er *Jezero v Podstenju* (Podstenjevatnet), som ligg 1993 meter over havet.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Triglav Lakes Valley» frå Wikipedia på engelsk, den 16. april 2009.*
**Torstein Knutsson Røyne d.y.** (1765–1830) var ein norsk spelemann frå Valdres. Han er ein av dei eldste spelemennene ein kjenner frå Valdres, og ein viktig opphavsperson i valdresspelet.

Torstein Knutsson Røyne d. y. var tredje barnet til Knut Torsteinsson Røyne og Ingrid Torsteinsdtr. Hegge. 

Ein gong var Torstein i Sør-Aurdal på sylvsmedarbeid. Då budde han på garden Langedrag. Mannen her åtte ei gamal trondefele, arbeid av Trond Isaksson Flatabø. Denne fela syntest Røynin var uvanleg god. Då han var ferdig med sylvsmedarbeidet, spør han mannen: 

«Ko vil du ha før fela di, om du vil selja ho?» «Ja, skulde e selja, laut e ha 24 dalar,» svara mannen. Røynin tok opp 24 dalar og gav han. Så var det tilstått, det. Men mannen anka rade på at han hadde selt fela.
Då Røynin var død, vart fela seld og kom på handel. Til slutt kom ho til Amerika, der ho vart vølt av Jøger Quale. 

J. O. Quale, St. Paul, Minn, skreiv i brev 11/12 1958: 

«Jeg har fela efter Røyna. Det er en Trondefele, arbeidet av Trond Isaksen Flatebø og er noget eldre enn Garlistuten.» Han fekk ho såleis: Som alt skrive, hadde Nils Belgum teke Teigstol-fele, og som òg heitte Røynis-fela, med seg til Amerika i 1870. Ein dag i 1925 tok Quale med seg sonen sin og fór dit Nils hadde butt. Han fann fram til to eldre mannfolk av ætti til Nils. Dei hadde fela, og Quale fekk kjøpt ho og sette ho i stand. I fela står: Trond Isaksen Flatabø 1756.10
Om Torstein K. Røyne skreiv J O. Quale i brev 18/8 -64 dette: 

I Slidre og V. hadde Røynin eit stort ord som folk i desse bygdene omtala Røynin mest som ein gud i felespel, fullt på høgd med Jørn Hilme. Røynin hadde eit ferespel, som skulle vera svært vrangt å spela.

Kjelder
-------

1. ↑  «Profilar», *www.folkedans.com*, henta 11. november 2021

* Valdres Bygdebok nr. 6.
Koordinatar: 66°18′9.94″N 14°15′37.48″E﻿

Rana kraftverkFoto: PeltonMan

**Rana kraftverk** er eit vasskraftverk ved Mo i Rana i Rana kommune i Nordland fylke. 

Kraftveket nyttar fallet frå inntaksmagasinet Storakersvatnet til Ranelva. Storakersvatnet er regulert mellom 523 til 480 moh.

Det vert overført vatn frå magasina Kallvatnet (reguleringshøgde 564-521 moh), Grasvatnet (595-592) og Kjennsvatnan (527-520 moh). I tillegg hentes det vatn frå tre bekkeinntak i fjellet ved Okstindbreen.

Randalsjølva, Andfjellbekken, Daudmannsjølva, Blerekelva, Virvassjølva vert òg overførte til kraftverket gjennom lange tunnelar.

Vatnet i Tverrvatnet vert pumpa opp til Akersvatnet i Tverrvatnet pumpestasjon.

Kraftverket starta produksjonen i 1968 og er utvida ved fleire seinare høve. 

Det er installert fire Francisturbinar på totalt 500 MW. Middels årsproduksjon er på 1975 GWh og kraftverket er det største i Nord-Noreg målt i produksjon.

Eigar har fått konsesjon til å byggje kraftverk i tilknyting til overføringstunnelen mellom Grasvatnet og Kjensvatnet. 

Eigar er Statkraft. 65 % av produksjonen er utleigd på ein 15 års avtale til det finske selskapet Etalä-Pohjanmaan Voima Oy og Kymppivoima Tuatanto Oy.[1]

Kjelder
-------

* 1Rana blad Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.
* Statkraft
* NVE

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Ein **psykiater** er ein lege med vidareutdanning i psykiatri.

Utdanning
---------

Ein lege har seks års grunnutdanning ved eit medisinsk fakultet på eit universitet og atten månader praksisteneste (turnus).
Alle legar har psykiatri som ein del av grunnutdanninga.

Ein psykiater har i tillegg ei videreutdanning på minst fem år i psykiatri. 

Vidareutdanninga/spesialiseringa føregår ved at ein arbeider som lege under rettleiing på forskjellige psykiatriske behandlingsavdelingar samtidig som ein følgjer eit strukturert undervisningsopplegg. 
For å bli psykiater må ein også ha tre års psykoterapierfaring med rettleiing. 
Vidareutdanninga for andre legespesialitetar skjer på tilsvarande måte (indremedisinar, nevrolog, kirurg, augelege etc).

Psykiatrar og psykologar
------------------------

Mange er usikre på skilnadane mellom ein psykiater og ein psykolog. 

Ein psykolog har i si seksårige grunnutdanning ved eit universitet opplæring i både normalpsykologi og i klinisk psykologi. 

Psykologar kan deretter spesialisere seg i klinisk psykologi (bli psykologspesialist) ved å i løpet av fem år følgje bestemte vidareutdanningskurs, skrive ein vitskapleg artikkel og jobbe som psykolog. 

Psykologar kan i Noreg og i dei fleste andre land ikkje skrive ut medikament.

Psykisk helsevern
-----------------

Både legar og psykologar jobbar i psykisk helsevern, eventuelt som psykiatrar eller psykologspesialistar. Arbeidsoppgåvene er ofte overlappande, til dømes ved fleire typar utreiingsarbeid og ved samtalebehandling/psykoterapi. 

Andre faggrupper som jobbar i psykisk helsevern er sjukepleiarar (eventuelt spesialisert i psykiatri), kliniske sosionomar, fysioterapeutar, ergoterapeutar og hjelpepleiarar.

Sjå også
--------

* Lege
* Psykiatri
* Psykisk helsevern (tidlegare *psykiatrien*)
* Psykolog
* Sosionom

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
**Triglav** er det høgaste fjellet i Slovenia (og tidlegare i heile Jugoslavia) og Dei juliske Alpane. Namnet, som tyder 'med tre hovud', kan vere kalla opp etter forma på fjellet sett frå Bohinjdalen, men kan òg vere kalla opp etter den slvaiske guden Triglav, sjølv om denne hypotesen er omstridd. 

Fjellet er eit viktig slovensk nasjonalsymbol. Fjellet er eit sentralt element på det slovenske riksvåpenet og det slovenske flagget. Eit fotorealistisk relieff av fjellet finst på den nasjonale sida av den slovenske eurocent-mynten. 

Den første kjende stiginga av Triglav vart gjort 26. august 1778 av Luka Korošec, Matija Kos, Štefan Rožič og Lovrenc Willomitzer, etter initiativ frå baron Sigismund Zois. Høgda vart først målt i 1808 av Valentin Stanič.

Aljažtårnet
På toppen av fjellet står ein liten metallstruktur, Aljažtårnet (slovensk Aljažev stolp), eit symbol på slovensk herredøme over området og i seg sjølv eit nasjonalsymbol. Tårnet er kalla opp etter presten, fjellklatraren og patrioten Jakob Aljaž, som rundt 1900 kjøpte toppen og ein lokalstasjon for fem austerriksk-ungarsk florinar.

Sidan 1961 har fjellet vore sentrum i Triglav nasjonalpark, den einaste nasjonalparken i Slovenia.

Det slovenske flagget vart heist på toppen av Triglav den 26. juni 1991, kvelden då Slovenia erklærte sjølvstende frå Jugoslavia. 

Triglavområdet er òg ofte omtalt i slovensk folkeeventyr om ein jeger som leitar etter ein skatt som den forheksa bukken *Zlatorog* vaktar over.

Sjå òg
------

* Triglavvassdalen

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Triglav**

* Triglav på Hribi.net
* Triglav på SummitPost
* Datagenererte panoramabilete frå toppen Nord sør indeks

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |