recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Knut Andersson Taraldset** (25. juni 1862–4. august 1947) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå Innvik i Nordfjord. Han representerte Moderate Venstre på Stortinget i tre valperiodar og var ordførar i Innvik i 21 år.

Taraldset var son til ein gardbrukar og tok i 1891 over farsgarden. Tingbolkane 1895-97, 1898-1900 og 1903-06 vart han vald til tingmann for Nordre Bergenhus amt. Han var 1895-1900 medlem i Vegkomiteen og 1903-05 sekretær i Lagtinget og på ny medlem i Vegkomiteen. Våren 1905 var han med i den 19 mann store Specialkomiteen som greidde ut kva Noreg skulle gjere etter landet braut ut or unionskongedømmet med Sverige. Den 21. august 1905 vart han permittert grunna sjukdom og kom ikkje tilbake på Tinget. Taraldset var ordførar 1911-31 i Innvik og i fleire tiår styreformann i den lokale sparebanken, forlikskommissær og medlem i amtsskulestyret mm.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* allkunne.no Arkivert 2017-11-17 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Johann Wilhelm Schirmer** (7. september 1807–11. september 1863) var ein tysk landskapsmålar og grafikar frå Jülich. I Noreg er han kjend som ein av dei førande for dei såkalla düsseldorfarane, fleire norske målarar gjekk i lære hos han.

Liv og gjerning
---------------

*Wetterhorn*, 1838
*Fjellandskap*, etter 1840
Mellom 1821 og 1824 gjekk Schirmer i bokbindarlære i verkstaden til faren. Ved sidan av byrja han gjennom sjølvstudiar å lære seg å måle, før han i 1826 tok til ved kunstakademiet i Düsseldorf. Der var han elev av Wilhelm von Schadow og Heinrich Kolbe. Etter påverknad frå Carl Friedrich Lessing utdanna Schirmer seg til landskapsmålar.

Frå 1834 til -39 arbeidde Schirmer som hjelpelærar ved Düsseldorf kunstakademi, der han og Lessing var dei viktigaste målarane bak framveksten av Düsseldorfskulen, kva gjeld landskapsmåleriet. Ei reise i Normandie i 1838 førte til at han la meir vekt på å få fram verknaden av farge og lys, og mindre vekt på teikninga i biletet. Denne stilendringa kjem til syne i måleri som *Haustlandskap*, *Wetterhorn* og *Jungfrau i Sveits*. Ei Italia-reise i 1840 førte til at landskapsmålinga hans vart endå meir stilisert og idealisert, og rett ofte med bibelske motiv.

År 1854 vart Schirmer utnemnd til rektor for det nyskipa, statlege kunstakademiet i Karlsruhe av prinsregenten, den seinare storhertugen Friedrich I av Baden.. Her arbeidde Schirmer som lærar for mellom andre Hans Thoma, Rudolf Epp og Anton von Werner.

I sine seinare verk dominerte religiøse tema i Schirmers kunst, medan dei aller siste bileta ikkje lengre høyrde til noko bestemt retning. Dei er allmenne uttrykk for stemningar eller tankar og syner noko som kan nærme seg ein impresjonistisk stil.

Schirmers grafiske trykk, rundt 30 blad, er lite kjende. I sine ungdomsår og opptil 1840-åra var dei av stort verde for kunstnaren. Han likte radering best, men arbeidde også med litografi. I 1829 laga han i Düsseldorf si fyrste radering; *Den bedande nonna*. Atten år seinare, 1847, presenterte han samlemappa *Åtte original-raderingar av landskap*, med blad av ulik årgang.

Han døydde i Karlsruhe hausten 1863, 56 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johann Wilhelm Schirmer» frå Wikipedia på tysk, den 15. august 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Johann Wilhelm Schirmer**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* ULAN
* NKC

 |
**Boogiewoogie** er ein pianobasert blues som vart særs populær seint i 1930- og tidleg i 1940-åra, men som hadde opphav langt tidlegare. Det nytta piano, gjerne to-tre samstundes, gitar og storband. Medan blues tradisjonelt har skildra forskjellige kjensler, er boogiewoogie hovudsakleg knytt til dansing. Ein trur at boogiewoogie var opphavet til den første raske, livlege musikken. Teksten til ein av dei tidlegaste «Pinetop's Boogie Woogie», består hovudsakleg av instruksjonar til dansarane: 

Now, when I tell you to hold yourself, don't you move a peg.
And when I tell you to get it, I want you to Boogie Woogie!
Dette er første gong ein finn namnet på ei plateinnspeling, av Pinetop Smith frå 1928. Han og Jimmy Yancey var av dei beste boogiewoogie-pianistane i 1920-åra.

Stilen er karakterisert av ei jamn basslinje bygd opp av åttandedelar med venstrehanda, og denne vert transponert i forhold til akkordskifta.

Ei anna

Det er ikkje strengt tatt ein solopiano-stil, men vert òg nytta til å akkompagnere songarar og som ein solo i band og små jazzorkester. Akkordprogresjonen er typisk basert på **I** - **IV** - **V** - **I** (med mange variasjonar, som **I**/**i** - **IV**/**iv** - **v**/**I**, samt akkordar som fører inn i desse.

For de meste er boogiewoogie-melodiar 12-taktsbluesar, men stilen har vorte nytta på populære songar som «Swanee River» og hymner «(Just a) Closer Walk with Thee».

Boogiewoogie slo igjennom for fullt i 1937-1938 i *From Spirituals to Swing*-konsertane i Carnegie Hall, som vart lansert av produsenten John Hammond, gjennom pianistar som Albert Ammons, Pete Johnson og Meade Lux Lewis. Trass i at musikkstilen berre var populær nokre få år, medverka han til utviklinga av jump blues og etter kvart rock and roll, representert ved Jerry Lee Lewis, Ray Charles, Little Richard og Fats Domino. Tonespråket, harmoniane og rytmane er mykje dei same i rock 'n' roll som i boogiewoogie, men den store skilnaden er at rock 'n' roll vart framført på elektrisk gitar og bass og med moderne trommesett.

Namn
----

Enkelte kjelder oppgjev boogie som eit slangord for «negermusikar», medan andre knyter namnet til slanguttrykket «booger-rooger», som i 1920-åra vart nytta om ein laussleppt fest. Det er òg hevda at ordet har røter i det afrikanske språket hausa, eller at det berre er lydmålande.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Boogie-woogie» frå Wikipedia på engelsk, og «Boogie-woogie» frå Wikipedia på svensk den 29. mars 2011.*

* «boogie\_woogie» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Boogiewoogie**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Johann Mühlegg** (fødd 8. november 1970) er ein tysk-spansk tidlegare langrennsløpar, fødd i Marktobendorf i Allgäu i Bayern. Han er særleg kjend for sine suverene prestasjonar under vinterleikane 2002 i Salt Lake City, og den etterfylgjande dopingsaka som enda med at han var fråteken alle OL-medaljane.

Aktiv
-----

Mühlegg representerte Tyskland i dei store meisterskapane frå 1991 til 1999. Allereie i 1993 kom han i strid med det tyske skiforbundet, ein strid som enda med at forbundet i 1998 stengde han ute frå landslaget for godt.

Eit godt tilhøve til det spanske skilandslaget fekk Mühlegg til å søke om spansk statsborgarskap, og i 1999 vart han spansk statsborgar og tevla sidan for Spania. Han vann sitt fyrste renn i verdscupen den 10. desember 1999 i italienske Sappada. Seinare i sesongen vann han ein 30 km ved Moskva, og det 72 km lange turrennet i franske Lamoura Mouthe. Desse tre sigrane, samt tre andreplassar i verdscuprenn, gjorde at han vann verdscupen i langrenn 2000.

Under Ski-VM 2001 i Lahti tok Mühlegg sølvmedaljen på 20 km jaktstart, før han vann ein suveren siger på 50-kilometeren.

Under OL 2002 vann Mühlegg både 30 km og 10 km jaktstart. Han fekk bestetid på femmila, arrangert siste OL-dagen, men vart diskvalifisert frå løpet etter at han testa positivt på darbepoetin, eit legemiddel som aukar talet raude blodlekam; stoffet stod den gong ikkje på forbodslista fordi det var utvikla nyss.

Etter dopingfunnet vedtok Den internasjonale olympiske komitéen (IOK) at Mühlegg skulle få behalde gullmedaljane frå dei to fyrste OL-tevlingane. Men i desember 2003 vedtok Idrettens voldgiftsnemnd at også dei medaljane skulle takast tilbake.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap

* 1991: Nr 15 på 15 km
* 1992: Nr 7 på 50 km
* 1993: Nr 6 på 50 km
* 1994: Br 8 på jaktstarten, nr 9 på tremila
* 1995: Nr 13 på jaktstarten
* 1997: Nr 6 på 30 km
* 1998: Nr 7 på 50 km
* 2001: Gullmedalje på 50 km, sølv på jaktstart, nr 8 på 15 km
* 2002: Diskvalifisert frå tre gullmedaljar

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Johann Mühlegg – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Johann Mühlegg» (på engelsk). olympedia.org. Henta 25. januar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
|  |
| --- |
| **Lyr** |
| LyrLyr |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Orden:** | Torskefisk Gadiformes |
| **Familie:** | Torskefamilien Gadidae |
| **Underfamilie:** | †Gadinae |
| **Slekt:** | †*Pollachius* |
| **Art:** | **Lyr** *P. pollachius* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Pollachius pollachius***Linnaeus, 1758 |

**Lyr** (*Pollachius pollachius*) er ein fiskeart i torskefamilien.

Teikning av lyr.

Skildring
---------

Lyr i akvarium.
Lyren kan verte inntil 130 cm lang og 10 kg. Han manglar skjeggtråd og er underbitt. Sidelinja er mørk og tydeleg. Ho bogar markant nedover under første ryggfinnen, og dette kan nyttast til å skilje lyren frå seien, som har ei rett og lys sidelinje.

Utbreiing og habitat
--------------------

Lyren finst nordaust i Atlanterhavet, frå nord i Marokko til Island og til Finnmark i Noreg. Han er mest talrik rundt Dei britiske øyane. Lyren er òg registrert sør i Austersjøen. I Noreg finst han langs heile kysten, men er mest vanleg langs vestlege og sørlege delar.

Lyren finst frå overflata og ned mot 200 meters djupne og er bentopelagisk. Han likar seg best over hard botn — gjerne i nærleiken av land.

Levesett
--------

Lyren lever hovudsakleg av andre fiskar. Han kan òg ta krabbar og reker. Lyren samlast i stimar i gytetida. Gytinga skjer om våren eller tidleg på sommaren.

Fiska lyr.

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Lyr |
| Norrønt | Lýrr |
| Svensk | Lyrtorsk, bleka |
| Dansk | Lyssej, lubbe |
| Engelsk | Pollock, Atlantic pollock, European pollock, lieu jaune, lythe |
| Tysk | Pollack, Steinköhler, Kalmück |
| Fransk | Lieu jaune |
| Spansk | Abadejo |
| Russisk | Ljur (Люр) |

Litteratur
----------

* Moen, Frank Emil: Dyreliv i havet - Nordeuropeisk marin fauna ISBN 82-90823-54-1
* Pethon, Per: Aschehougs store fiskebok ISBN 82-03-23247-7
* Torsvik, Mortensen, Nedreaas (red.) Fiskeribiologi ISBN 82-529-1720-8

Bakgrunnsstoff
--------------

* Fishbase.org om *Pollachius pollachius* - Besøkt 1. januar 2008.
* Uwphoto.no Arkivert 2006-08-24 ved Wayback Machine. - Om forskjellane og likheitene mellom Sei og Lyr.
* Lyr - Pollachius pollachius Arkivert 2009-02-17 ved Wayback Machine.

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Pollachius pollachius**
Bylgjelenda i ei sinuskurve tilsvarar avstanden mellom to bylgjetoppar.
**Bølgjelengd** eller **bylgjelengd** er eit omgrep som siktar til avstanden mellom like tilstandar i eit repeterande bylgjemynster. Ein kan til dømes måla avstanden mellom bylgjetoppane.

Bylgjelengda er ofte gjeven med den greske bokstaven lambda, λ.

Bylgjelengda heng saman med frekvensen *f*, talet på bylgjer som passerer eit gjeve punkt per tidseining. *λ* står i eit inverst forhold til frekvensen ved at bylgjelengda er lik farten til bylgja delt på frekvensen. For elektromagnetiske bylgjer (t.d. lys) i vakuum er farten til bylgja lik lysfarten. Lydbylgjer i luft held lydfarten. Samanhengen mellom bylgjelengd og frekvens vert skriven:

{\displaystyle \lambda ={\frac {v\_{w}}{f}}}
der

*λ* er bylgjelengda av lydbylgja eller den elektromagnetiske bylgja
{\displaystyle v\_{w}} er utbreiingsfarten til bylgja, og
*f* er frekvensen til bylgja målt i bylgjer per sekund, hertz (Hz).
Utbreiingsfarten for elektromagnetisk stråling er lysfarten. I vakuum vil det seia 299 792 458 m/s. Lyd gjennom luft breier seg med 343 m/s ved 20 °C.

Når lydbylgjer eller elektromagnetiske bylgjer går gjennom eit stoff, vert bylgjelengda redusert med ein faktor som tilsvarar brytingsindeksen eller ''refraksjonenn *til mediet. Frekvensen endrar seg ikkje. Dersom me kjenner* n *er bylgjelengda i mediet er gjeven ved*

{\displaystyle \lambda ^{\prime }={\frac {\lambda \_{0}}{n}}},
der *λ* er bylgjelengda i mediet, medan λ0 er bylgjelengda i vakuum.

Bylgjelengder for elektromagnetisk stråling er oftast gjeven ved vakuumbylgjelengda, uavhengig av kva medium dei passerer.

Louis-Victor de Broglie oppdaga at alle partiklar som har rørslemengd har ei bylgjelengd kalla *de Broglie-bylgjelengda*. For ein relativistisk partikkel er denne bylgjelengda gjeven ved:

{\displaystyle \lambda ={\frac {h}{p}}={\frac {h}{{m}{v}}}{\sqrt {1-{\frac {v^{2}}{c^{2}}}}}},
der:

* *h* er Plancks konstant
* *p* er rørslesmengda til partikkelen
* *m* er massen til partikkelen
* *v* er farten til partikkelen

Sjå også
--------

* Frekvens
* Amplitude
* Elektromagnetisk stråling
* Mikrobølgjer

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
**Knud Knudsen** (3. januar 1832–21. mai 1915) var ein norsk fotograf fødd i Odda.

Bryggen i Bergen fotografert kring 1866 av Knud Knudsen
Knudsen arbeidde som fotograf i Bergen frå 1862 til om lag 1900, men reiste mykje kringom i Noreg. Etter kvart vart han vidgjeten som natur- og landskapsfotograf, og tok mange bilete retta mot ein turistmarknad. Universitetsbiblioteket i Bergen har ei stor fotosamling etter fotostudioet til Knudsen. Store delar av fotosamlinga er gjort tilgjengeleg for søk og gjennomsyn på internett. Det er òg laga til utstillingar etter tema. 
Universitetsbiblioteket si fotosamling av Knudsen-bilete er ein del av Noregs dokumentarv.

Referansar
----------

1. ↑  «Universitetsbiblioteket i Bergen / Arkivet etter Knud Knudsen - norsk fotopionér 1862–1900». *Norsk kulturråd*. Henta 28. november 2014.

Litteratur
----------

* Susanne Bonge: *Eldre Norske Fotografer; Fotografer og amatørfotografer i Norge frem til 1920*, Bergen 1980 ISBN 82-7130-014-8

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Knud Knudsen (1832–1915)**

* Knudsenbildesamlinga ved Universitetsbiblioteket i Bergen
* Knud Knudsen i Fotografregisteret.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Nasjonalbiblioteket fotograf
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Trupejevo Poldne** (tysk *Techantinger Mittagskogel*) er eit fjell vest i Karavankane på grensa mellom Slovenia og Austerrike. Frå den slovenske sida har det tilkomst frå busetnaden Gozd Martuljek via Srednji vrh. Frå den austerrikske sida går det veg frå landsbyen Tetchanting, sør for Villach, som har gjeve fjellet det tyske namnet, til ei seter. Det slovenske namnet kjem frå garden Trupej (tysk *Truppe*) nord for fjelltoppen, på den austerrikske sida. Fjellet vert mykje nytta av fotturistar og det er mogeleg å stå på ski her om vinteren og våren.

Om sommaren er det flott utsyn over den Øvre Savadalen mot Špik i Dei juliske Alpane på den slovenske sida, og inn i Kärnten på den austerrikske sida. Nabofjella i Karavankane er Maloško Poldne/Mallestiger Mittagskogel (1828 moh) og Kepa/Mittagskogel (2143 moh) i aust og Mojstrovica (1816 moh) og Visoki Kurji vrh (1828 moh) i søraust.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Trupejevo Poldne» frå Wikipedia på engelsk, den 22. april 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Trupejevo Poldne på Summit Post

Bakgrunnsstoff
--------------

* Trupejevo Poldne på Geopedia
* Information about Trupejevo Poldne med kart og ruter på Hribi.net[*daud lenkje*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*Balm bei Meiringen*
**Johann Jakob Biedermann** (7. august 1763–10. april 1830) var ein sveitsisk kunstmålar, grafikar og raderar.

Liv og gjerning
---------------

Biedermann var fødd i Winterthur i Sveits. Han fekk sine første teikneleksjonar hos Rudolf Schellenberg i heimbyen. År 1778 var han elev hos landskaps- og dyremålaren Heinrich Rieter i Bern. I Bern ernærte han seg som kunstlærar og portrettmålar. I 1783 budde han i Lausanne og Genève. Då franske troppar invaderte Sveits i 1798 vart Biedermann tvinga til mellombels å avbryte arbeidet som kunstmålar.

Frå 1796 laga han to seriar med 15 ark som viste dei viktigaste stadene i den gamle, sveitsiske konføderasjonen. I 1801 arbeidde han i Zürich, 1802 i Paris og frå 1802 til 1807 i Konstanz. På sistnemnde stad måla han portrett og landskap på oppdrag for Ignaz Heinrich von Wessenberg. År 1807 var han ein tur til Frankfurt, 1807-1814 budde han i Basel. Åra 1814-24 budde han på ny i Konstanz. Dei siste tre leveåra budde han i Zürich, der han døydde.

I tillegg til ei rekke oljemåleri, hovudsakleg av landskap, skapte Biedermann ein del sjanger- og kostymebilete, og han laga mange grafiske arbeid.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johann Jakob Biedermann» frå Wikipedia på tysk, den 27. juli 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Johann Jakob Biedermann**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* ULAN
* HDS

 |
Koordinatar: 72°11′S 2°45′E﻿

**Terningen** er eit lite fjell, 2680 moh, på toppen av Terningskarvet i Gjelsvikfjella i Dronning Maud Land. Det vart fotografert frå lufta av Den tredje tyske antarktisekspedisjonen (1938–1939), leia av kaptein Alfred Ritscher. Det vart kartlagd av norske kartografar frå landmålingar og flyfoto av Den norsk-britisk-svenske antarktisekspedisjonen (NBSAE) (1949–1952), leia av John Schjelderup Giæver og seinare av flyfoto av den norske ekspedisjonen (1958–59).

Sjå òg
------

* Fjell i Dronning Maud Land

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Terningen Peak» frå Wikipedia på engelsk, den 19. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*


«Terningen Peak». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 16. oktober 2012.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Terningen Peak» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Koordinatar: 59°55′24.506″N 10°44′56.267″E﻿

Telthusbakken og Gamle Aker kyrkje måla av Edvard Munch i 1880
Øvre parten av Telthusbakken Foto: Hans A. Rosbach

**Telthusbakken** er namnet på ei gate i St. Hanshaugen bydel i Oslo. Gata går i aust-vestretning i sterk stigning opp frå Maridalsveien til kryss med gata Akersbakken oppe på høgda i nærleiken av Gamle Aker kyrkje, og har namn etter eit telthus (ei vanleg, gamal nemning på eit militært lagerbygg) som låg attmed Gamle Aker kyrkje på 1700-talet. Gata er smal, og vert berre nytta som fotgangargate og for køyring til eigedomane i stroket. 

Telthusbakken ligg i eit område som før i tida låg i Bymarka, utmarka kring Christiania (Oslo), og vart innlemma i byen i 1859. Her kunne det byggjast i si tid utan å ta omsyn til dei byggjeføresegnene som galdt for byen. Mange fattige familiar fann difor byggjegrunn her, og sette opp småhus i tre. Dette pregar gata i dag òg, ved at det på nordsida av gata ligg ei rad småhus i tre og mur, som trass at dei er bygd om til moderne bustandard og utgjer eit idyllisk innslag i bybiletet, minnar om dei vilkåra store, fattige familiar levde under i tidlegare tider. På det hellande arealet på sørsida av gata ligg det ein stor kolonihage (parsellhage).

Kunstmålaren Edvard Munch, som budde i eit husvære i Fossveien 7 på Grünerløkka i Oslo i ungdomstida, hadde utsyn til Telthusbakken, og måla i 1877–1882 fleire akvarellar og oljemåleri med dette stroket som motiv.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Telthusbakken**

* Knut Are Tvedt (red.): *Oslo byleksikon*, Kunnskapsforlaget 2010, s. 563, ISBN 978-82-573-1760-7

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki
* SSR (namn)

 |
**Matti Keijo Pitkänen** (fødd 20. desember 1951) er ein finsk tidlegare langrennar frå Ikaalinen i Birkaland. Han vann OL-gull i 1976, VM-sølv i 1978 og OL-bronse i 1980; alle medaljane kom i 4 x 10 km stafett. Pitkänen gjekk i 1978 inn til siger på femmila i Holmenkollen.

### Aktiv

Pitkänen markerte seg i internasjonalt langrenn i tida 1976-80. Under Vinter-OL 1976 i Innsbruck vart han nummer 13 på 30 km. Ei veke seinare gjekk han startetappen for Finland i 4 x 10 km stafett, ei tevling som enda med ein suveren siger for det finske mannskapet. Saman med Juha Mieto, Pertti Teurajärvi og Arto Koivisto syrgde han for landets siste store triumf iden historisk stafetten for menn. Vinteren 1978 var Pitkänen i sitt livs beste form. Då Ski-VM 1978 fann stad i Lahti, kom han på fjerdeplass i alle dei tre individuelle tevlingane; 15, 30 og 50 km. I 4 x 10 km stafett deltok han som finsk ankermann i ein jamn strid om sigeren med Sveriges Thomas Magnusson. Magnusson la til sist Pitkänen 11 sekundar bak seg og avgjorde dermed gullstriden til svensk fordel. Vel ein månad seinare deltok Pitkänen i Holmenkollrenna, der han vann 50-kilometeren med over 1 minutts margin til andremann, den norske veteranen Magne Myrmo. Under dei olympiske vinterleikane 1980 i Lake Placid vart Pitkänen nummer seks på 30 km, før han gjekk ein etappe for Finlands lag i 4 x 10 km stafett, der innsatsen vart lønt med ein bronsemedalje.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Matti Pitkänen» frå Wikipedia på tysk, den 21. mars 2019.*
Erkeengelen Mikael, ikon frå 1300-talet frå St.Katarina-klosteret i Sinai
**Mikkjelsmesse** er ei gammal kristen høgtid feira den 29. september til minne om erkeengelen Mikael. Dagen var ei viktig høgtid i mellomaldereuropa, og det knytte seg mange ulike tradisjonar til han. På primstaven blei denne høgtida vist mellom anna med ei skålvekt eller eit strålande englefjes.

Historie
--------

Ein tok til å dyrka erkeengelen Mikael i Austkyrkja på 300-talet. I løpet av det neste hundreåret spreidde skikken seg til Vestkyrkja. Fordi Mikael blei sett på som leiar for den himmelske hærskaren blei dette ein dag ein kunne feira alle englane på.

Mikkjelsmesse var etter Kristian den femtes norske lov heilagdag under namnet *St. Mikkels Dag* fram til 1770 i Noreg, då han vart avskaffa under Festdagsreduksjonen. Dagen vart feira for å takka Gud for grøden. I kyrkjene vart det preika over Evangeliet etter Matteus, 18. kapittel, versa 1 - 10, *Kven er den største i Himmelriket*.

Mikkjelsmesse i Den norske kyrkja
---------------------------------

I mai 1999 vedtok Kyrkjemøtet å gjeninnføre markeringa av «Erkeengelen Mikael og alle englars dag»
som ein valfri høgtidsdag. Feiringa er lagt til søndagen som kjem nærast Mikaelsdagen den 29. september. 

Det er fastsett ein eigen liturgi for Mikkjelsmesse. Preiketeksten etter første tekstrekka er som før henta frå det 18 kapitlet i Matteusevangeliet, etter andre rekka er det henta frå Johannesevangeliet 1,47-51. Temaer ein kan vektleggje ved gudstenester denne dagen er: 

1. Den kosmiske striden mellom gode og onde makter
2. Den kristologiske forankringa av kampen mot og sigeren over det onde
3. Erkeengelen Mikael
4. Lovsongen englane syng for Guds trone
5. Englene som Guds tjenere som sendes ut til vår hjelp.
6. Verneenglane til kvart einskild menneske
7. Bøn om hjelp frå englane
8. Takk for at Gud har skapt englane og for at han sender dei til vår hjelp

Tradisjonar
-----------

### I Noreg

Dagen markerte slutten på innhaustinga og byrjinga på jaktsesongen. Slik vêret var denne dagen, skulle det òg bli neste sommar.

### I Storbritannia

Det var vanleg å eta gås til Mikkelsmesse. I følgje folketrua var dette òg siste dagen ein kunne plukka og bruka bjørnebær.

Sidan mange engelske universitet startar skuleåret sin rundt denne dagen blir haustterminen ofte kalla mikkelsmesseterminen.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bibelsk gjennomgang av Mikkelsmessa (og høsttakkefesten)[*daud lenkje*] ved Bibelselskapet (bokmål)

Kjelder
-------

1. ↑  Dnk-rundskriv nr. 5 - 1999
2. ↑  Joh 1,47-51
**Mikko Kokslien** (fødd 10. mars 1985) er ein norsk kombinertrennar frå Lillehammer som tevlar for klubben Søre Ål Idrettslag. Han har vunne tre bronsemedaljar i lagtevlingar i to ulike verdsmeisterskap, 2009 og 2011. Mellom desember 2010 og desember 2012 vann han fem renn i verdscupen i kombinert.

Aktiv
-----

Kokslien debuterte i verdscupen i 2005 utan å markere seg. Fyrst i 2008/09-sesongen nærma han seg verdseliten i kombinerta då han straks før jul i 2008 vart nummer sju i eit renn i Ramsau. Han deltok for Noreg i verdsmeisterskapen på ski i Liberec, der han gjekk på det norske firemannslaget som sikra bronse. Individuelt var 13. plassen i tevlinga der det vart hoppa i storbakken og deretter gått 10 km langrenn hans beste plassering i verdsmeisterskapen. I det siste verdscuprennet for sesongen overraska han stort med ein tredjeplass i Vikersund.

Koksliens beste plassering i verdscupen i OL-sesongen 2010 var ein åttandeplass. Han deltok for Noreg i dei individuelle renna i olympiaden og vart høvesvis nummer 32 og 39. Då den nye skisesongen starta i slutten av november 2010 presterte Kokslien på eit mykje høgre nivå enn tidlegare. 27. november 2010 vart han nummer to i eit verdscuprenn i Kuopio, berre slått av Felix Gottwald frå Austerrike. Veka etter vann han sitt fyrste verdscuprenn heime på Lillehammer, med Jason Lamy-Chappuis og Gottwald på dei neste plassane. Dagen etter sigeren vart han nummer to i eit nytt renn.

I ski-VM i Oslo i 2011 vann Kokslien to bronsemedaljar då Noreg hamna på tredjeplass i begge lagtevlingane i meisterskapen. Også Håvard Klemetsen, Jan Schmid og Magnus Moan vart doble bronsevinnarar. Individuelt vart Kokslien nummer seks og åtte i verdsmeisterskapen.

Gjennom 2012-sesongen oppnådde Kokslien åtte pallplasseringar i verdscupen. Han vann tre renn og fekk like mange andreplassar og to tredjeplassar. Så langt i 2013-sesongen har han vunne eitt verdscuprenn og to gongar vorte nummer to. 

### Verdscupsigrar

| # | Dato | Stad | Øving |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | 4. desember 2010 |  Noreg Sjusjøen | 10 km LH |
| 2 | 8. januar 2012 |  Tyskland Oberstdorf | 10 km LH |
| 3 | 11. februar 2012 |  Kasakhstan Almaty | 10 km LH |
| 4 | 12. februar 2012 |  Kasakhstan Almaty | 10 km LH |
| 5 | 16. desember 2012 |  Austerrike Ramsau | 10 km LH |

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap

* 2006: Nr 6 i kombinertsprint på Kongsberg
* 2008: Nr 4 i kombinertsprint i Trondheim
* 2009: Nr 7 i begge kombinertøvingane (normal og fellesstart) på Raufoss og Gjøvik
* 2010: Bronsemedalje i Stokke
* 2011: Gullmedalje på Steinkjer
* 2012: Sølvmedalje på Voss

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) Mikko Kokslien – Profil og resultatoversikt hos FIS (Kombinert)
* (en) Mikko Kokslien – Profil og resultatoversikt hos FIS (Langrenn)
**Verwallfjella** er ei mindre fjellkjede i grenselandet mellom forbundslanda Vorarlberg og Tirol i Austerrike. 

Fleire av toppane når over 3 000 meter over havet. Mange toppar har ei markant form, særleg dei i Vorarlberg. I motsetnad til den nærliggjande fjellkjeda Silvretta er området lite bredekt. Verwallfjella eignar seg godt for fjellvandrarar og fjellklatrarar på eit gjenommsnittleg nivå. Eit nett av turstiar gjer det mogleg med fleiredagars turar frå fjellhytte til fjellhytte. 

Utsyn over fjelldalen Malfontal og Verwallfjella, sett frå høgste toppen i fjellkjeda.
Fjellhytta Ascher Hütte med Hohe Riffler bak til venstre.

Fjelltoppar
-----------

* Hohe Riffler 3 168 moh
* Kuchenspitze 3 148 moh
* Küchlspitze 3 147 moh
* Blankahorn 3 129 moh
* Seeköpfe 3 061 moh
* Patteriol 3 056 moh
* Saumspitze 3 039 moh
* Kleine Riffler 3 014 moh
* Fatlarspitze 2 986 moh
* Scheibler 2 978 moh

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Verwallgruppe» frå Wikipedia på tysk, den 9. mars 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Verwallfjella**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Tempel Ridder Ordenen** er ein fråhaldslosje med røter attende til fråhaldsrørsla i USA. Mot slutten av 1700-talet og utover vart vertshusa meir og meir samlingsstaden for fattige arbeidarar, og dei sosiale og økonomiske tilhøva var elendige og prega av forfall. Benjamin Rush, professor og lækjar, var ein av dei som skulla koma til å spela ei avgjerande rolle for å snu denne utvikla, og i 1840 vart Washington-rørsla danna. Rørsla kom i stand ved at seks menn frå Baltimore drog åt Washington for å avgje eit løfte om totalt fråhald. 

I 1842 vart Sons of Temperance stifta i New York. Desse skulle arbeide med ritual, seremoniar, passord og regaliar. Som symbol tok dei eit likesida triangel med ei seksodda stjerne inni til minne om dei seks Washington-mennene. Ordenen skulle utvikla seg vidare med eit gradssystem, og i 1845 vart Tempel of Honor stifta med medlemmer frå Sons of Temperance. Med overføringa åt Sverige, vart denne ordenen til «Tempel Riddare Orden». I Noreg fekk han namnet «Tempel Ridder Orden».

Tempelriddarordenen vart innførd i Noreg den 10. desember 1922 då tempelet «NOREG» i Arendal vart innstifta. Stortemplet for Noreg og Island vart innstifta den 1. november 1947 i Oslo. I dag finst det 56 Tempel og Utpostar i Noreg med om lag 1350 medlemer.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Tempel Riddare Orden
* Tempelriddarordenen i Noreg
* vtskiringssal.no[*daud lenkje*]
**John Andreas Savio** (fødd 28. januar 1902 i Bugøyfjord ved Bugøynes, død 9. april 1938 i Oslo) var ein samisk grafikar som særleg arbeidde med tresnitt. Produksjonen hans var relativt stor, ca. 130 tresnitt, nokre lino-snitt og eit stort antall teikningar. I tillegg har han laga måleri og akvarellar.

«Kafferast 2»/«Káfe vuoššá 2», handkolorert tresnitt på papir.
  Tilhøyrer Saviomuseet.
Tresnittet «Kjærlighet på pinne»/
«Soaddenjálggis». Tilhøyrer Saviomuseet.

Liv og gjerning
---------------

Savio var son av sørpolfararen Per Savio. Begge foreldra døydde før han var fylt fire år, og han vaks opp hos besteforeldra som dreiv ein handelsgard i Bugøyfjord.

Allereie som barn flytta han til Vardø for å gå på skulen, men han hadde dårleg helse og flytta til Kvæfjord ved Harstad på grunn av klimaet. Seinare gjekk han på gymnaset i Bodø og flytta deretter til Kristiania rundt 1919-1920. Han kontakta Statens håndverks- og kunstindustriskole, men det er ikkje klart om han har vore student der.

Kort etter at han kom til Kristiania fekk han påvist tuberkulose og måtte fjerne den eine lunga. Etter sjukehusopphaldet fortsette han målarstudiane delvis på eiga hand. Han reiste rundt i store delar av landet og selde tresnitt og teikningar. 

I 1930 debuterte Savio med ei separatutstilling i Tromsø. Nokre år seinare drog han til utlandet på studiereise; han var i Stockholm, København, Paris og London frå 1933 til 1935 og hadde eit lengre opphald i Paris i 1935 eller 1936. Han hadde ei utstilling i Paris i 1936 som fekk positiv omtale i pressa.

Etter at han kom att til Oslo fekk han kontaktar som gjorde at han selde noko, men økonomien var framleis dårleg, det same var helsa. Han døydde i 1938 etter to vekers sjukehusopphald.

Museum vigd Savio
-----------------

Saviomuseet vart skipa i 1994 og held til i Kirkenes.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  *Norsk kunstnerleksikon*, bind 3, N-So, Oslo: Universitetsforlaget, 1986, s.449-451, digital utgåve
2. ↑  Om John Savio frå Savio.no
3. ↑  «Kafferast 2»/«Káfe vuoššá 2» frå DigitaltMuseum
4. ↑  «Kjærlighet på pinne»/«Soaddenjálggis» frå DigitaltMuseum
5. ↑  Astrid Krogh; Sidsel Vik; Åse Pulk; Dan Robert Larsen (3. september 2016). «Verdens største Savio-samling kommer hjem til Finnmark». NRK Finnmark.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Savio-museet Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND

 |
**Mikko Hietanen** (22. september 1911–3. februar 1999) var ein finsk langdistanseløpar frå Uusikirkko i dåverande finsk Karelen. Han vart europameister i maratonløp under EM i friidrett 1946.

Hietanen sprang sitt fyrste maratonløp i 1943, og det siste etter han var fylt 70 år. Han var finsk meister på distansen åra 1945-48. I 1946 vann han gullmedaljen i eit 40,2 km langt maratonløp under friidretts-EM i Oslo på tida 2.24.55. Han vart dermed den tredje europameisteren i maraton, alle tre finnar. Andremann i Oslo var den førre europameisteren, Väino Muoninen, som fekk tida 2.26.08. Hietanen kom inn på Bislett stadion då landsmannen Viljo Heino var i ferd med å springe i mål til siger på 10000-meteren. I løpet av to minuttar sikra dei finske langdistanseløparane seg to gullmedaljar og to sølvmedaljar.

Hietanen deltok både i Sommar-OL 1948 i London og Sommar-OL 1952 på finsk heimebane. Han braut løpet i London grunna ein akilles-skade, medan han i Helsinki enda på 17. plass.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mikko Hietanen» frå Wikipedia på tysk, den 22. august 2016.*
Koordinatar: 52°09′48″N 2°14′44″W﻿

**Teme** (walisisk *Afon Tefeidiad*) spring ut i Midt-Wales, sør for Newtown i Powys, og renn gjennom Knighton der ho kryssar grensa til England ned til Ludlow i Shropshire, og så nord for Tenbury Wells på grensa til Shropshire og Worcestershire, før ho munnar ut i Severn sør for Worcester. Heile elva har status som SSSI av English Nature.

Elva vert kryssa av fleire historiske bruer, mellom anna ei i Tenbury Wells som vart bygd av Thomas Telford etter ein flaum i 1795 tok med seg den gamle.

Busetnader ved Teme
-------------------

Felindre  · 
Beguildy  · 
Llanfair Waterdine · 
Knucklas · 
Knighton, Powys · 
Bucknell · 
Brampton Bryan · 
Leintwardine · 
Burrington · 
Bromfield · 
Ludlow · 
Ashford Bowdler · 
Ashford Carbonel · 
Little Hereford · 
Tenbury Wells · 
Knighton-on-Teme · 
Lower Rochford · 
Newnham Bridge · 
Eastham · 
Stockton-on-Teme · 
Stanford Bridge · 
Shelsley Walsh · 
Shelsley Beauchamp · 
Clifton-upon-Teme · 
Whitbourne · 
Martley · 
Knightwick · 
Broadwas · 
Lulsley · 
Cotheridge · 
Leigh · 
Bransford · 
Powick · 
Worcester

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «River Teme» frå Wikipedia på engelsk, den 4. juli 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Teme Valley Times, Spring 2007, p2

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNF
* BNF (data)
* GeoNames

 |
Viktige hendingar i   
den kambriske eksplosjonensjå • diskuter • endre-580 —–-570 —–-560 —–-550 —–-540 —–-530 —–-520 —–-510 —–-500 —–-490 —   **Ediacara** Nemakit-  
DaldyniumTommotiumAtdabaniumBotomiumToyoniumMellom-  
kambriumØvre  
kambrium  ←Orsten-faunaen←Burgess-skifer←Sirius Passet-faunaen←Chengjiang-faunaen←Første trilobittar←Første sporfossil av leddyr←Påstått sporfossil av bilateriar←Første fossil   
frå ediacara←«Doushantuo-←embryoar»←Siste globale←istid**K  
a  
m  
b  
r  
i  
u  
m**←og pigghudingar←Siste spor av ediacara-faunaen Neoproterozoikum
(siste eon i prekambrium)  
 Paleozoikum
(første eon i fanerozoikum)  
Ein mogeleg tidsskala for hendingar  
i overgangen mellom prekambrium og kambrium.  
  
Skala: millionar år sidan.
**Den kambriske eksplosjonen** er namnet på ein periode då dei fleste komplekse organismar brått dukka opp for rundt 530 millionar år sidan. Bevis for dette er dei mange fossila som er funne i berglag frå denne tida. I tillegg oppstod det eit stort mangfald av andre organismar. Før om lag 580 millionar år sidan var dei fleste organismane enkle og består av individuelle celler som stundom organiserte seg i koloniar. I løpet av dei neste 70-80 millionar åra auka evolusjonen kraftig.  og det biologiske mangfaldet byrja å likne det ein ser i dag.

Den kambriske eksplosjonen har ført til omfattande vitskapleg debatt. Den brå førekomsten av fossil i berglaga vart oppdaga på midten av 1800-talet, og Charles Darwin såg på dette som eit av hovudargumenta mot evolusjonsteorien hans om naturleg utval.

Den kambriske eksplosjonen var i lang tid ei gåte som baserte seg på tre forhold: om den raske auken i mangfaldet av komplekse organismar verkeleg skjedde over så kort tid, kva som kunne skape ei slik rask utvikling, og kva det ville sei om opphavet og evolusjonen til dyra. Svara er vanskeleg å finne på grunn av få spor som hovudsakleg baserer seg på mangelfulle fossil og kjemiske spor frå kambriske bergartar.

Fotnotar
--------

1. ↑  Dette var både dyr, planteplankton og kalsimikrobar
2. ↑  Som definert ut frå utrydding og tilkomst av nye artar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cambrian explosion» frå Wikipedia på engelsk, den 19. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Kambrium
2. ↑  *Den kambriske eksplosjonen – tidspunkt*, arkivert frå originalen 7. mars 2018, henta 19. august 2008
3. ↑  Butterfield, N.J. (2001). «Ecology and evolution of Cambrian plankton» (PDF). *The Ecology of the Cambrian Radiation. Columbia University Press, New York*: 200–216. Henta 19. august 2008.
4. ↑  Bambach, R.K. Bush, A.M. Erwin, D.H. (2007). «Autecology and the filling of Ecospace: Key metazoan radiations». *Palæontology* **50** (1): 1–22. doi:10.1111/j.1475-4983.2006.00611.x.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
5. ↑  Buckland, W. (1841). *Geology and Mineralogy Considered with Reference to Natural Theology*. Lea & Blanchard.
6. ↑  Darwin, C (1859). *On the Origin of Species by Natural Selection*. Murray, London, Storbritannia. s. 315–316.
**John Singleton Copley** (3. juli 1738–9. september 1815) var ein USA-amerikansk og engelsk målar, fødd i Boston i Massachusetts. Han er særleg kjend for sine portrett av personar i det koloniale New England, framfor alt av menn og kvinner av middelklassen.

Liv og gjerning
---------------

*Watson og haien*, 1778
*Gut med flygande ekorn*, 1765
Copley var son til ein immigrant frå Irland. Foreldra eigde eit tobakksfirma i Boston. Etter faren var død, gifta mor hans seg i 1748 med Peter Pelham, ein gravør og lærar. Ho og sonen flytta då til eit rolegare og meir respektabelt område av Boston. Copley var 13 år gammal då også stykfaren døydde.

Copley var gift med dotter til ein av dei rikaste forretningsmennene i Boston. I 1774 flytta familien til England. Copley reiste ganske snart vidare til Paris, Genova og Roma, før han vende tilbake til London etter ein ni månader lang rundtur. I den britiske hovudstaden byrja han å spesialisere seg på bilete som skildra historiske hendingar, og fekk medlemskap i den sentrale kunstforeininga Royal Academy of Arts.

Både under den nord-amerikanske og den engelske perioden viste Copley sine evner som målar. Portretta hans var på sett og vis nyskapande, dei søkte å framstille personane med eigenskapar eller trekk som var karakteristiske for liva deira.

Han døydde i 1815 i London. Sonen hans, John Copley, var i si tid britisk lordkanslar.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «John Singleton Copley» frå Wikipedia på svensk, den 29. september 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Ein del av det austlege Nord-Amerika. «Kunngjeringslinja» frå 1763 er grensa mellom dei raude og dei rosa områda.
**Den kongelege kunngjeringa i 1763** vart kunngjort 7. oktober 1763 av Kong George III etter at Storbritannia hadde fått til seg dei franske områda i Nord-Amerika etter sjuårskrigen/den franske og indianske krigen. Føremålet med kunngjeringa var å organisere dei nye britiske områda i Nord-Amerika og stabilisere forholdet til dei innfødde indianarane gjennom reguleringar i pelshandel, busetnad og landkjøp langs den vestlege grensa. Kunngjeringa er framleis viktig for First Nations i Canada.

Eit av dei største problema for Det britiske imperiet i 1763 var å oppretthalde freden med dei nordamerikanske indianarane som levde i dei tidlegare franske områda som britane no hadde fått tak i. Indianarane hadde hatt eit godt forhold til franskmennene og vart sjokkerte då dei fann ut at dei no var underlagt britane. Pontiac-opprøret (1763–1766) var eit mislukka forsøk på å hindre Storbritannia i å okkupere dei tidlegare franske landområda som indianarane nytta. 

Kunngjeringa skapte ei grenselinje mellom dei britiske koloniane på kysten i aust og dei indianske landområda (kalla Indianarreservat) vest for Appalachane. Linja var berre meint som ei mellombels grense mellom dei kvite og indianarane. Kunngjeringa forbaud private oppkjøp av landområda til indianarane, som ofte hadde skapt problem tidlegare, og i staden skulle alle landområda kjøpast av staten. Dei britiske kolonistane hadde heller ikkje lov å slå seg ned på andre sida av denne grensa. Mange av kolonistane og landspekulantane protesterte kraftig mot kunngjeringa, sidan det alt var mange busetnader på andre sida av linja og mange landområde stod klare til å byggjast på. Kolonistane slo seg saman med spekulantane og prøvde å få styresmaktene til å flytte grensa lenger vest. Som følgje av dette vart grensa justert i ei rekkje avtalar med indianarane. Mellom anna vart mykje av det som i dag er Vest-Virginia og Kentucky lagt opne for britiske nybyggjarar på denne måten. 

Somme har hevda at kunngjeringa medverka til skiljet som oppstod mellom kolonistane og moderlandet og som enda med den amerikanske revolusjonen. Andre igjen hevdar at justeringane som følgde gjorde at kunngjeringa ikkje hadde så mykje å seie for revolusjonen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Proclamation of 1763» frå Wikipedia på engelsk, den 2. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Abernethy, Thomas Perkins. *Western Lands and the American Revolution*. Originally published 1937. New York: Russell & Russell, 1959.
	+ Calloway, Colin. *The Scratch of a Pen: 1763 and the Transformation of North America*. Oxford University Press, 2006. ISBN 0-19-530071-8.

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource | Originaltekst av **Den kongelege kunngjeringa i 1763** ved Wikisource. |

* Complete text of the Royal Proclamation Act, 1763
* UShistory.org
Den kuriske landtunga og bukta
**Den kuriske bukta** eller **Den kuriske lagunen** (litauisk *Kuršių marios*; latvisk *Kuršu joma*, polsk Zalew Kuroński, tysk *Kurisches Haff*, russisk Kуршский залив, *Kursjskij zaliv*) er ei bukt i Austersjøen som ligg mellom fastlandet i Litauen og Den kuriske landtunga. 

Landsatbilete
På 1200-talet var området rundt lagunen ein del av dei gamle landområda til kurarane og dei gamle prøysarane. Seinare grensa ho til det historiske området Vetlelitauen. Nord for landtunga er det ein passasje til Austersjøen, og her grunnla riddarar frå Den tyske riddarordenen i 1252 borga *Memelburg* og byen *Memel*. Byen har offisielt vorte kalla Klaipėda sidan 1923 då Memelområdet vart skild ut frå Det tyske riket. Som ei mellomkrigsgrense vart elva som renn ut i Den kuriske bukta nær Rusnė (tysk *Ruß*) vald. Dei nedre 120 km av elva vart i Tyskland kalla *die Memel* av tyskarane, medan den øvre delen i Litauen vart kalla Nemunas.

Grensa delte òg halvøya nær den vetle feriebyen Nida (tysk *Nidden*). 

Den sørlege delen av landtunga og lagunen vart verande ein del av Tyskland fram til 1945. Denne grensa eksisterer framleis. Sørenden av landtunga og det tyske området sør for Nemunas, delen av Aust-Preussen med byen Königsberg i Sambia, vart ein del av eksklaven i Russland kalla Kaliningrad oblast.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Curonian Lagoon» frå Wikipedia på engelsk, den 25. januar 2008.*

Koordinatar: 55°00′00″N 21°00′00″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
**Kapitalisme** har fleire ulike tydingar. Som eit økonomisk system, baserer kapitalisme seg på privat eigarskap og staten sitt vern over dette. Ein kapitalist er ein som har kapital. Denne kapitalen kan til dømes investerast i råvarer og arbeidskraft. Kapitalisten vil sitje att med produktet og profitten etter salet av produktet. Slik vi kjenner den, har kapitalismen vakse ut av det tidlegare merkantilistiske økonomiske systemet i Europa i tidleg moderne tid.

Vi kan også sjå på kapitalisme som ein økonomisk teori og eit politisk program. Vi vil då finne ei rekkje ulike tydingar og ideologiske leirar. Til dømes var kapitalismen, i følgje Marx, borgarskapet sin naturlege ideologi. Omveltinga av dette kapitalistiske systemet til fordel for kollektivt eigarskap av produksjonsmidla står sentralt i den kommunistiske ideologien. For tilhengjarar av klassisk liberal økonomi, er kapitalisme grunnleggjande positivt. Etter deira definisjon er frihandel ein sentral del av kapitalismen. Dette inneber at ein skal fjerne statleg regulering av handel og eigedom.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* HDS
* NDL

 |
**Den kretiske staten** (gresk *Κρητική Πολιτεία*, *Kritikí Politía*) vart grunnlagd i 1898, etter ein invasjon frå stormaktene Storbritannia, Frankrike, Italia og Russland på øya Kreta. I 1897 oppstod det opprør på Kreta. Opprøret vart leia av Det osmanske riket for å erklære krig mot Hellas, som leia Storbritannia, Frankrike, Italia og Russland for å gripe inn på grunn av at Det osmanske riket ikkje lengjer kunne oppretthalde kontrollen. Det var opptakten til øya si siste annektering Kongedømet Hellas, som skjedde de facto i 1908 og de jure i 1913.

Historie
--------

### Grunnlegginga av Den kretiske staten

Innan mars 1897 fann stormaktene ut at dei skulle atterreise orden ved å styre øya gjennom ein komité samansett av fire admiralar som var leiar fram til prins Georg av Hellas og Danmark tok over som høgkommissær. Kreta lausreiv seg dimed frå Det osmanske riket 9. desember 1898. 25. august 1898 drap ein tyrkisk mafia hundrevis av kretarar, den britiske konsulen og 17 britiske soldatar i ein massakre. Resultatet vart at dei tyrkiske styrkane vart utvist frå øya av stormaktene i 1898, og Den kretiske staten, under omanske overherredøme, okkupert av ein internasjonal militærstyrke, og med sin høgkommissær frå Hellas, vart grunnlagd.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cretan State» frå Wikipedia på engelsk, den 1. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Kitromilides M. Paschalis (ed) *Eleftherios Venizelos: The Trials of Statesmanship*, Edinburgh University Press, 2008 p. 68