recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Marius Nygaard** (13. september 1838–7. februar 1912) var ein norsk skulemann og språkgranskar frå Bergen. Han var far til forleggjaren William Nygaard.

### Liv og gjerning

Nygaard vart student i 1855 og cand.philol. i 1861. Frå 1864 var han adjunkt og seinare overlærar i Kristiansand. I 1877 vart han rektor i Frederikshald. Til sist hadde han perioden 1894-1910 tilsvarande stilling i Drammen.

I yngre år var Nyggard med i målmanns-krinsen kring Henrik Krohn og Georg Grieg i fødebyen Bergen. Han gav i 1867 ut ei lita mållære: *Kortfattet Fremstilling af det norske Landsmaals Grammatik*, den fyrste i sitt slag etter Ivar Aasen. Vidare studerte Nygaard språkbruken i norrønt språk og gav i 1875 ut den mykje brukte læreboka *Oldnorsk Læsebog for Begyndere*. I 1905 kom det grunnlegjande verket *Norrøn Syntax*. Nygaard gjorde førearbeidet til 1907-rettskrivinga for riksmålet.

Nygaard døydde i Kristiania.

Kjelder
-------

* *Norsk Allkunnebok*, IX. bandet, 1959.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Marius Nygaard på Allkunne
* Digitaliserte bøker av Marius Nygaard hjå Nasjonalbiblioteket

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Spetakkel opptrer i 2005.   
 Foto: Nina Aldin Thune.
**Spetakkel** var ei hip-hop-gruppe frå Bergen som vart skipa i 1999. Spetakkel rappa på norsk.

Spetakkel bestod av rapparane Gunnar Greve Pettersen (Gest), Petter Zweidorff (Piddi), Trond Johannessen (Trost), Thomas Haugland (TomTom) og Even Eriksen Ytre-Arne (DJ Leven).

Gest og Piddi hadde tidlegare rappa i lag i gruppa *Lynx Connection*. Denne skifte namn til *Verbally Vicious* før dei blei til *Spetakkel* i 1999. Spetakkel hadde éin stor hit i Noreg; det var *Kem rockar?* frå plata *Spetakkel* der artisten *Myrna* syng på refrenga. Dei gav ut sin fyrste EP i 2002, og vart nominert til Alarmprisen i 2003.

Spetakkel gav ut si siste plate i 2005. Sidan den gong har Gest starta med ein solokarriere.

Diskografi
----------

* *Opp av Bekkalokket* (EP, 2002).
* *Spetakkel* (2003)
* *Hansedansen* (EP, 2004)
* *Spetakkel presenterer slaglinjeslaget* (2005)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spetakkel» frå Wikipedia på bokmål, den 8. april 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Ballade.no om Spetakkel.
* VG si anmelding av plata Spetakkel.
* Teksten til Kem rockar.[*daud lenkje*]
* Spetakkel på NRK Urørt

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Lyngør fyrstasjon** er eit fyr på ei lita øy, Kjeholmen, utanfor Tvedestrand i Agder, i nærleiken av Lyngør. Fyrbygningen er i betong med fyrtårnet bygd inntil gavlen (tverrveggen) ut mot havet. 

Lyngør fyrstasjon is located in Aust-Agder
Plasseringa til Lyngør fyrstasjon

Fyret har 3. orden linseapparat med ei lysvidde på 12,0 nautiske mil. Fyret kom i drift i 1879, samstundes med Homborsund fyrstasjon. I 1946 vart fyrbygningen utvida med eit maskinhus med generatorar og luftkompressorar for tåkelur, og det vart bygd bustad med uthus for fyrassistentar. Lyngør fyrstasjon er difor eit godt døme på ein fyrstasjon der fleire familiar hadde tilhald.

Fyrstasjonen vart automatisert og avfolka i 2004. Tåkesignalet, ein diafon, er teke vare på, men trykktankane er fjerna, så signalet vert ikkje lenger nytta. 

Fyret er eit tidleg døme på betongbygging i landet. Fleire av dei opphavlege installasjonane er intakte: fyrbygningen med bustad, maskinhus, ny og gamal oljebu, bustad for fyrassistent, uthus, tuft etter ei smie, vegar, landing i betong med to naust og ei oljekai. Fyrstasjonen ligg i nærleiken av dei verneverdige bygningane på Lyngør, og er freda etter lov om kulturminne som ein del av landskapet og bygningane på Lyngør.

Klima
-----

Det står ein vêrstasjon frå Meteorologisk Institutt ved Lyngør fyrstasjon med synopnummer 1467. Han står 4 meter over havet og har vore i drift sidan februar 1947. 

|  | Jan | Feb | Mar | Apr | Mai | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Des | År |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Temperatur (°C) | -0,8 | -1,2 | 1,2 | 4,8 | 10,1 | 14,5 | 16,2 | 15,8 | 12,6 | 9,0 | 4,3 | 1,2 | 7,3 |
| Nedbør (mm) | 73 | 45 | 57 | 43 | 64 | 50 | 71 | 91 | 94 | 118 | 97 | 66 | 869 |

Sjå òg
------

* Fyr i Noreg
* Fyrstasjonar i drift i Noreg

Bilete
------

* 
* 
*

Kjelder
-------

* «Norsk fyrliste 2008» (PDF). Kystverket.
* Norsk Fyrhistorisk Forening: Aust-Agder: Lyngør fyrstasjon

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Lyngør fyrstasjon i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Fyr i Agder fylke |
| --- |
| Grønningen • Hatholmen • Homborsund • Lille Torungen • Lindesnes • Lista • Lyngør • Markøy • Odderøya • Oksøy • Rivingen • Ryvingen • Saltholmen • Sandvikodden • Songvår • Stangholmen • Store Torungen • Søndre Katland • Varnes • Ytre Møkkalasset |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Maude Elizabeth Seymour Abbott** (18. mars 1869–2. september 1940) var ein kanadisk lege frå Quebec. Ho var ein av dei fyrste kvinnelege legane i Canada og si tids leiande ekspert på medfødde hjartefeil. Hennar kapittel om medfødde hjartefeil i William Oslers *System of Medicine* (1908) kan reknast som starten på pediatrisk kardiologi (barnekardiologi) som ein subspesialitet. Det viktigaste verket hennar er boka *Atlas of Congenital Heart Disease* frå 1936.

Abbott var i det tredje opptaket av kvinnelege studentar til Faculty of Arts ved McGill University i Montreal. Ho blei deretter nekta opptak ved det medisinske fakultet der av di ho var kvinne, og byrja derfor ved Bishop's University. Som einaste kvinne det året blei ho uteksaminert i 1894. Deretter blei det forskingsopphald i Zürich, Wien, Edinburgh og Glasgow før ho blei assisterande kurator ved McGill Pathological Museum i 1899, kurator i 1901.

Abbott blei æresdoktor ved McGill i 1910 og *Lecturer in Pathology*. Trass i ein stor vitskapeleg produksjon blei ho aldri meir enn assisterande professor (i 1925). 

Maude Abbott blei tatt inn i *Canadian Medical Hall of Fame* etter sin død, i 1994. Ho er den einaste kvinna blant dei femti avbilda i det store veggmåleriet til Diego Rivera, *La Historia de la Cardiología*, i Mexico by.

Kjelder
-------

1. ↑  William N. Evans: The relationship between Maude Abbot and Helen Taussig: connecting the historical dots. *Cardiology in the Young* 2008; 18: 557-564.

* *Denne artikkelen bygger på «Maude Abbott» frå Wikipedia på engelsk, den 28. april 2006.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Biografi frå National Library of Medicine i USA

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC

 |
**Bølgjetal** eller **repetens** er ein bølgjeeigenskap som er omvendt proposjonal med bølgjelengda og har SI-eininga m−1. Bølgjetalet er den romlege analogen til frekvens, altså eit mål på kor mange bølgjelengder ein har over ein viss distanse, eller ofte 2\pi  gonger dette. Det vert òg skrive som radianar til fasen over ein viss distanse. Om ein nyttar fouriertransformasjonar på data som ein funksjon av tid, får ein eit frekvensspekter, og nyttar ein ein slik trasnformasjon på data med omsyn på posisjon vil ein få eit bølgjetalspekter. Den eksakte definisjonen varierer etter kva felt ein studerer.

I bølgjelikningar
-----------------

Det **angulære bølgjetalet** eller **sirkulære bølgjetalet**, *k*, som regel berre kalla «bølgjetalet» i dei fleste moderne felt, er definert som

{\displaystyle k\equiv {\frac {2\pi }{\lambda }}}
for ei bølgje med bølgjelengd \lambda .

For spesialtilfellet med ei elektromagnetisk bølgje,

{\displaystyle k\equiv {\frac {2\pi }{\lambda }}={\frac {2\pi \nu }{v\_{p}}}={\frac {\omega }{v\_{p}}}={\frac {E}{\hbar c}}\;\;,}
der {\displaystyle \nu } (den greske bokstaven nu) er bølgjefrekvensen, *vp* fasefarten til bølgja, *ω* er vinkelfrekvensen til bølgja, *E* er energien itl bølgja, *ħ* er den reduserte planckkonstanten, og *c* er lysfarten i vakuum. Om dei elektromagnetiske bølgjene flyttar seg i vakuum er fasefarten *vp = c*. det angulære bølgjetalet er storleiken til bølgjevektoren. 

For spesialtilfellet med ei materialbølgje, til dømes ei elektronbølgje, er den ikkje-relativistiske tilnærminga: 

{\displaystyle k\equiv {\frac {2\pi }{\lambda }}={\frac {p}{\hbar }}={\frac {\sqrt {2mE}}{\hbar }}.}
Her er p rørslemengda til partikkelen, m er massen til partikkelen, E er den kinetiske energien til partikkelen og {\displaystyle \hbar } er den reduserte planckkonstanten.

I spektroskopi
--------------

I spektroskopi er bølgjetalet {\displaystyle {\tilde {\nu }}} til elekromagnetisk stråling definert som 

{\displaystyle {\tilde {\nu }}=1/\lambda }
der \lambda  er bølgjelengda til strålinga i vakuum. Bølgjetalet har eininga m−1, men det vert stundom òg skrive cm−1, ei eining tidlegare kalla *kayser*, etter Heinrich Kayser. Den historiske årsaka til å nytte denne storleiken er at det viste seg nyttig i analyse av atmospekter. Bølgjetala vart først nytta i utrekninga av Janne Rydberg i 1880-åra. Rydberg-Ritz-prinsippet i 1908 vart òg uttrykt med hjelp av bølgjetal. Eit par år seinare forstod ein spektrallinjer i kvantemekanikk som skilnadar mellom energinivå, og energi er proporsjonal til bølgjetal eller frekvens. 

Eit bølgjetal kan omformast til kvantemekanisk energi E i J eller vanleg frekvens {\displaystyle \nu } i Hz i forhold til 

{\displaystyle E=hc{\tilde {\nu }}=1.9865\times 10^{-23}\,\mathrm {J\,cm} \times {\tilde {\nu }}=1.2398\times 10^{-4}\,\mathrm {eV\,cm} \times {\tilde {\nu }}},
{\displaystyle \nu =c{\tilde {\nu }}=2.9978\times 10^{10}\,\mathrm {Hz\,cm} \times {\tilde {\nu }}}.
Merk at her er bølgjetalet og lysfarten i cgs-einingar, så vere nøye med einingane under slike utrekningar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Wave number» frå Wikipedia på engelsk, den 14. juli 2009.*
Koordinatar: 51°34′39″N 1°34′00″W﻿

**Den kvite hesten frå Uffington** (engelsk: *Uffington White Horse*) er ein oldtids åsfigur som strekkjer seg over åsane i Berkshire. Teikninga er særs gammal, og blir omtalt i ei eventyrbok frå 100-talet e.Kr. Hesten har òg vore gjenstand for ei mengd teoriar, der den merkelegaste er at hesten eigentleg er eit dyr ved namn iktyosaurus.

Oldtidsforskarar meinte på 1600-talet at hesten var symbolet på den anglosaksiske kong Hengist, medan andre meiner hesten er laga av ein jernalderkultus. Det blir hevda og at hesten er eit bestillingsverk for kong Alfred den store, då Uffington ein gong var ein del av riket hans. Det blir sagt at hesten var eit minnesmerke over sigrane hans over danskane i år 871 e.Kr.

Hesten er funne på myntar frå 100-talet f.Kr, noko som er like før den romerske invasjonen av øyriket, av professor og arkeolog Stuart Pigott frå Uffington. Han konkluderer dermed med at han må daterast til då.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Den hvite hesten fra Uffington» frå Wikipedia på bokmål, den 2. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* BBC Things

 |
Tre ulike spett.
**Spett** - òg kalla jarnstaur - er ei jarnstong som vert brukt som reiskap for å laga hòl i jord og grus eller som vektstong når ein skal lirka ut stein som sit vanskeleg til. Stonga er rund eller åttekanta og tynnast i enden ein held i. Ho vert firkanta og tjukkare mot nedre enden som endar i ein flat spiss.

Dreiemomenta er like store, men motsett retta, på kvar side av spettet. Langs heile spettet er det bøyekrefter som vert svakare med avstanden frå vippepunktet. Derfor er tjukna størst i den nedre delen og kan minke mot handtaket.

Bruk av spett til riving i Vika i Oslo.
Spett finst i fleire storleikar. Vanlegast er eit lite, ein meter langt som er lett å få med seg også i ulendt terreng, og eit større og tyngre for tyngre løft.

Arbeidsmåten for å stikke hòl, til dømes til hesjestaur, er å løfte spettet loddrett og kyle det ned i jorda så hardt ein orkar. Vert hòlet ikkje stort nok, rører ein spettet rundt, lyftar det opp og stikk ein gong eller fleire i same hòlet.

Som vektstong gjer spettet det mogleg å lirka og rikka på steinar som er fleire gonger tyngre enn ein kan lyfta.

Sjå òg
------

* Handspik

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Spett» frå Wikipedia på bokmål, den 30. november 2010.*

| * v
* d
* e
Jordbruksreiskapar |
| --- |
| Jordarbeiding, planting og såing | 
* Spade
* Hakke
* Grev
* Spett

 |
| Gjødsling og vatning | 
* Greip
* Bøtte

 |
| Innhausting | 
* Ljå
* Sigd
* Slegel
* Soll
* Høygaffel
* Rive
* Lauvkniv
* Potethakke
* Myrski

 |
| Husdyrstell | 
* Råkkå
* Bøtte
* Hakkelsesmaskin
* Rotfruktkvern
* Soplime
* Kost

 |
| Foredling av mjølk | 
* Separator
* Kinne
* Smørsil

 |

| * v
* d
* e
Skogsreiskapar |
| --- |
| Handreiskapar | Øks **·** Stokksag **·** Svans **·** Bogesag **·** Kile **·** Brytjarn **·** Borkspade **·** Spett **·** Handspik **·** Løftekrok **·** Tømmersaks **·** Plantehakke **·** Planterør |
| Hestereiskapar | Stutting **·** Lunndrag |
| Ymse | Kjetting **·** Tømmernål **·** Tømmerklave |

| * v
* d
* e
Anleggsreiskapar |
| --- |
| Handreiskapar | Spade **·** Krafse **·** Hakke **·** Spett **·** Slegge **·** Feisel **·** Minebor **·** Stubbrytar |
| Hestereiskapar | Steindrog **·** Kjerre |
**Eoin Colfer** (fødd 14. mai 1965) er ein irsk barnebokforfattar. Han er mest kjend for å ha skrive serien om Artemis Fowl.

Liv
---

Eoin Colfer voks opp i Wexford, ein liten by ved sørkysten av Irland, saman med sine fire brør. Faren hans var ein barneskulelærer, artist og historikar. Mora hans var dramalærar. På barneskulen oppdaga han at han likte å skrive historier. Han teikna teikningar til det han skreiv. Han laga og skodespel. Mest om vikingane, der han bruka venane sine i historiene, og var sjølv helten. Venane var ikkje imponert, for historiene var brutale, og det var berre helten som overlevde.

I 1986 vart han barneskulelærar, slik som sin far. Sjølv om han no var lærar, fortsette han med skrivinga si på fritid. I 1991 gifta han seg med Jackie, som han møtte i sitt femte år på universitetet.

Bøker
-----

I 1998 gav Colfer ut si fyrste bok *Benny og Omar* som vart ein bestseljar i Irland, men det var fyrst då han skreiv *Artemis Fowl* han vart kjend på internasjonalt nivå. Boka vart umiddelbart ein internasjonal suksess. Boka vart nominert til Withbread-prisen for årets beste barnebok, og skal nå verte film. Sjølv beskriv Eoin Colfer Artemis Fowl-bøkene som "Die Hard i alveland". 

* *Benny & Omar* (1998) - ikkje omsett til norsk
* *Benny & Babe* (1999) - ikkje omsett
* *Going Potty* (1999) - ikkje omsett
* *Ed's Funny feet* (2000) - ikkje omsett
* *Ed's bed* (2001) - ikkje omsett

* *Artemis Fowl* (2001)
* *Artemis Fowl - Operasjon Arktis* (2002)
* *Artemis Fowl - Evighetskoden* (2003)
* *Artemis Fowl - Arkivet* (2004)
* *Artemis Fowl - Opalbedraget* (2005)
* *Artemis Fowl - Den tapte kolonien*(2007)

* *Ønskelisten* (2000)
* *Historien om Potet-Isaksen* (2004)
* *Kaptein Kråkes hevn* (2006)
* *Parasittjegeren* (2004, norsk 2006)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Maritza Martén García** (fødd 17. august 1963) er ein kubansk tidlegare diskoskastar som i 1992 vart olympisk meister i øvinga.

Aktiv
-----

Martén sette i mars 1985 personbeste med eit kast på 70,50 meter i heimbyen Habana. Nokså nøyaktig fire år seinare tangerte ho rekorden ved eit stemne i Santiago de Chile.

18. juli 1992 presterte Martén sitt livs beste diskoskast i spanske Sevilla der diskosen landa etter ei luftferd på 70,68 meter. To veker etter rekordkastet låg ho på andreplass då fire omgangar av OL-finalen i Barcelona var unnagjort. I den femte omgangen forbetra Martén seg med over 3 meter til 70,06 m og siger i tevlinga.

Både under verdsmeisterskapen 1993 og i VM 1995 enda Martén på fjerdeplass i diskoskasting, begge gongane eit drygt stykke unna bronseplass.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1987 i Roma: Nr 9 – 62,00 m
* VM 1991 i Tokyo: Nr 10 – 62,40 m
* OL 1992 i Barcelona: Gullmedalje – 70,06 m, framom Tsvetanka Khristova (67,78 m)
* VM 1993 i Stuttgart: Nr 4 – 64,62 m
* VM 1995 i Göteborg: Nr 4 – 64,36 m
* OL 1996 i Atlanta: Utslått i kvalifiseringa (60,08 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Maritza Martén» frå Wikipedia på tysk, den 12. august 2020.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Den koreanske halvøya** eller **Koreahalvøya** er ei halvøy i Aust-Asia. Ho omfattar den gamle regionen Korea, i dag delt i statane Nord- og Sør-Korea.

Topografisk kart over Korea.
Den politiske delinga av Korea.
Halvøya strekkjer seg vel 1100 km frå det kontinentale Asia og sørover inn i Stillehavet. Ho er omkransa av Japanhavet i aust, Gulehavet i vest og Koreasundet i sør. Halvøya har ei grense på 1 416 km mot Kina og 19 km mot Russland på fastlandet i nord, og har ei maritim grense mot Japan i søraust. Mot Kina fungerer Yalu som grenseelv og renn ut i Koreabukta. I nordaust er grenseelva Tumen. Innanfor desse grensene utgjer halvøya eit areal på 220 874 km².

Den sørlege og vestlege delen av halvøya er flatt jordbruksland, medan landet i aust og nord er fjellrikt. Det høygaste fjellet er Paektufjellet (2744 moh.), som også er ein del av grensa til Kina. Fjellområde utgjer over 70 prosent av landarealet.

Politisk var halvøya lenge heim for den koreanske nasjonen, men sidan 1945 og Koreakrigen har ho vore delt i Nord-Korea og Sør-Korea. Denne delinga var meint å vera midlertidig, men har blitt permanent som følgje av våpenkvileavtalen som enda krigshandlingane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Koreahalvøya» frå Wikipedia på bokmål, den 16. mai 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Speltkveite** |
| SpeltkveiteSpeltkveite |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Grasordenen Poales |
| **Familie:** | Grasfamilien Poaceae |
| **Underfamilie:** | Pooideae |
| **Stamme:** | Triticeae |
| **Slekt:** | Kveiteslekta *Triticum* |
| **Art:** | **Speltkveite** *T. spelta* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Triticum spelta***L. 1753 |

**Spelt** (*Triticum spelta*) er ein urgammal kornsort. Han er truleg ein hybrid mellom urkveitesortane emmer og einkorn (*Triticum monococcum*), og har same opphav som dagens moderne kveitesortar.

Kornslaget inneheld meir næringsstoff enn vanleg kveite, ettersom ein finn desse i sjølve frøkviten, og ikkje berre i skalet. Spelt har meir av både vitaminar, protein og fordøyelege fiber, og inneheld meir av minerala magnesium, jern, sink og kopar. Det har òg ei anna glutensamansetjing enn annan kveite, slik at enkelte glutenallergikarar toler det betre.

Bruk
----

Ein kan laga gryn og mjøl av spelt, og speltbrød blir rekna som mykje betre på smak enn vanlege kveitebrød. I Tyskland har ein òg tradisjon for å tørka og eta umogne frø under namnet *Grünkern*.

Spelt har vore mykje brukt som lækjande mat, særleg mot fordøyingsproblem og hudsjukdommar. Hildegard von Bingen kallar det «det beste kornet», og den beste maten ein kan gje sjuke. I dag er spelt ein alternativ kornsort for mange kveiteallergikarar.

Dyrking
-------

Kornslaget er nøysamt og har stor motsandskraft slik at det kan dyrkast utan gjødsel eller plantevernmiddel, og er ein populær kornsort innan organisk landbruk. Ulempa med speltkorn er at det gjev mindre utbytte enn kveite - frå halvparten av kornutbyttet per km² og ned til ein fjerdedel.

Historie
--------

|  |  |
| --- | --- |
| Tak deg so kveite og bygg og baunor og linsor og hirsa og spelt og hav det i eit trog og baka deg brød av det!

Jesajas bok i Bibelen.   |  |

Ein har funne spelt i Kaukasus frå 6000–5000 f.Kr. og i Moldavia frå 4000–3000 f.Kr. Kornet spreidde seg ganske raskt til heile Vest-Asia og Europa. Fleire gamle skrifter nemner det, mellom anna Bibelen. 

I fleire tusen år var spelt ein viktig kornsort. Først under den industrielle jordbruksrevolusjonen på 1800-talet tok nye kveitesortar over på grunn av større utbytte.

I Bayern og Sveits heldt ein likevel fram med å dyrka spelt, og etter kvart voks etterspurnaden etter kornet slik at fleire tok til å dyrka det igjen. I Noreg tok ein til å dyrka spelt igjen i 1998.

Kjelder
-------

Bakgrunnsstoff
--------------

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Spelt**

* klikk.no Arkivert 2005-09-11 ved Wayback Machine. - baking med spelt
**Cipriano dei Rore** eller *Cypriano* (fødd 1515/16 i Ronse i Flandern, død september 1565 i Parma i Italia) var ein flamsk komponist hovudsakleg kjent for madrigalane sine.

Biografi
--------

Cipriano dei Rore kan ha vore songar i Markuskyrkja i Venezia og fått opplæring av Adrian Willaert som var *maestro di capella* der.

Frå 6. mai 1556 var Rore kapellmeister hos hertug Ercole II. d'Este i Ferrara, men reiste tilbake til Flandern i 1558 for å ta seg av sine sjuke foreldre. Han var tilbake i Ferrara i desember same år berre for å vende attende att til Flandern i juli 1559. Der fann han heimbyen Ronse øydelagd i sjølvstendekrigen og etter eit lengre opphald i Antwerpen vart han hoffkapellmeister i Parma i 1561. Då Willaert døydde i 1563 fekk Rore stillinga som kapellmeister i Markuskyrkja, men slutta året etter fordi han fann løna for låg og koret for dårleg. Han returnerte til Parma der han døydde året etter berre 49-50 år gammal.

Musikk
------

Den første madrigalboka til Cipriano dei Rore kom i 1542 og vart følgd opp av to bøker med motettar i 1544 og 1545. Stilmessig og teknisk viser dei likskap med Adrian Willaert og dette er ein av indikasjonene på at den unge Rore kan ha vore elev av Willaert.

Madrigalane til Rore representerer den første blomstringstida for kunstforma og vart rettleiande i tida fram mot Claudio Monteverdi (1567–1643).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cipriano de Rore» frå Wikipedia på bokmål, den 6. april 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

### Notar

* Fritt tilgjengelege notar av Cipriano de Rore i Werner Icking Music Archive (WIMA)
* Fritt tilgjengelege notar av Cipriano de Rore i Choral Public Domain Library (ChoralWiki)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Det jugoslaviske partisanflagget
**Den jugoslaviske frigjeringskrigen** («Folkets Frigjeringskrig») blei utkjempa i det okkuperte Jugoslavia under den andre verdskrigen, i åra 1941 til 1945. Kampen stod mellom den jugoslaviske motstandsrørsla, først og fremst dei jugoslaviske partisanane, og *aksemaktene* med Nazi-Tyskland i brodden.

Det var opphavleg to gerilja-hærar, den kommunist-leidde partisanhæren og den monarkistiske *tsjetnik*-rørsla. Men den sistnemnde samarbeidde stadig meir med okkupantane, og bruka kreftene sine på å kjempe mot partisanane i staden. 

Det var den 6. april 1941 at Jugoslavia blei angripe av aksemaktene, i hovudsak tyske styrkar, men òg styrkar frå Italia, Ungarn og Bulgaria. Alt den 17. april kapitulerte den kongelege jugoslaviske hæren. Kapitulasjonsvilkåra var ekstremt harde, landet blei stykka opp. 

«Folkets Frigjeringshær» (NOV) stod under leiing av Josip Broz Tito. Dei hadde ei kjerne av erfarne krigarar frå den spanske borgarkrigen, og kunne vinne støtte frå alle etniske grupper med ideologien sin. Partisanhæren fekk gradvis sterkare støtte i befolkninga i løpet av frigjeringskrigen, og blei etter ei rid anerkjend av dei allierte. Den jugoslaviske partisanrørsla blei den største motstandsrørsla i det okkuperte Europa, med sine 800 000 soldatar. 

Partisanane kjempa ein stadig meir vellykka geriljakrig mot okkupantane og kollaboratørane, som kroatiske Ustasja, serbiske *tsjetniki* og slovenske *domobranci*. Partisanane kontrollerte etter kvart store delar av det jugoslaviske territoriet. Dei danna òg ei «regjering», *Det anti-fascistiske rådet for den nasjonale frigjeringa av Jugoslavia (AVNOJ).*

Aksemaktene prøvde å øydeleggje partisanrørsla med gjentatte offensivar. Desse var oftast kombinerte framstøytar frå tyske styrkar inkludert SS, italienske styrkar, tsjetniki og ustasjakontrollerte kroatiske styrkar. Partisanane måtte ved fleire høve trekkje seg tilbake, men partisanhæren blei ikkje knust.

Den 20. mars 1945 sette partisanane i gang ein storoffensiv. Kampane heldt fram sjølv etter at Berlin hadde falle og Tyskland hadde kapitulert, særleg mot quislingstyrkar som Ustasja. Det siste slaget i Europa under den andre verdskrigen stod i Poljane i Slovenia 14. mai-15. mai, mellom partisanar og ein blanda styrke av tyske soldatar og kroatiske og slovenske kollaboratørar.

Ein rekna lenge med at Jugoslavia hadde mista 1,7 millionar menneske under okkupasjonen. Det blir no hevda at talet er noko lågare, vel 1 million. 

Etter ei folkeavstemming hausten 1945 blei Jugoslavia ein republikk, og Tito blei statsminister.

Kjelde:
-------

Den engelskspråklege wikipediaen, art. *Yugoslav People's Liberation War*, som lesen 27. oktober 2008.
**Den kambodsjansk-vietnamesiske krigen** var ein krig mellom Vietnam og Raude Khmer frå Vietnam invaderte Kambodsja den 25. desember 1978 (landet var okkupert 7. januar 1979) til Vietnam trekte seg ut i september 1989.

Bakgrunnen for at Vietnam invaderte Kambodsja var fleire grenseraid frå Kambodsja og etnisk reinsking av vietnamesarar i Kambodsja.[*treng kjelde*]

Etter gjentekne grenseraid frå Kambodsja si side (under Raude Khmer) vart leiarane i landet innkalla til dialog. Kambodsja ignorerte dette, og fortsette som tidlegare.[*treng kjelde*]

I 1978 avslutta det heile med at Vietnam sa at om dette skjedde igjen, kom dei til å foreta ein invasjon med støtte frå Sovjetunionen. Då raida fortsette invaderte Vietnam Kambodsja, noko som igjen førte til at Kina angreip Vietnam og det braut ut borgarkrig i Kambodsja. Invasjonen vart sett på som ei frigjering av størsteparten av den kambodsjanske befolkninga, sidan det vart slutt på det brutale Raude Khmer-styret av landet.[*treng kjelde*] Raude Khmer gav seg ikkje, og dei fekk støtte frå nokre andre grupper. USA og Kina brukte vetorett mot å få den nye og demokratiske regjeringa til Heng Samrin inn i SN, og Den demokratiske koallisjonsregjeringa av Demokratisk Kampuchea, som bestod av Raude Khmer og nokre andre grupper som støtta dei, fekk representere Kambodsja i SN.

USA, Folkerepublikken Kina og Thailand støtta Raude Khmer-geriljaen finansielt. Sovjetunionen og Laos støtta Vietnam og den nye regjeringa i Kambodsja med militær hjelp.

Referansar
----------

1. 1 2  Vietnam - The Soviet Union
2. 1 2  Cambodia - Soviet Aid
3. ↑  Frå den dåverande kambodsjanske hæren kontrollert av Raude Khmer
4. ↑
5. ↑  Cambodia-COALITION GOVERNMENT OF DEMOCRATIC CAMPUCHEA
**Spelteori** er ein matematisk teori som analyserer strategiske interaksjonstilhøve («spel») der fleire aktørar («spelarar») skal velje mellom alternativ (strategiar) på grunnlag av sine eigne preferansar når det gjeld dei mogelege utfalla, og med meir eller mindre fullstendig kjennskap til dei øvrige valmogelegheitene og preferansane til dei andre spelarane. Teorien vart utvikla av ungarsk-amerikanaren John von Neumann i 1928. Ein spelar kan her vere eit individ, ei gruppe, ein organisasjon eller eit samfunn, «naturen» eller «slump». Utfallet er avhengig av alle vala til spelarane, og ingen har full kontroll over av avgjerslene til dei andre spelarane. Kva for val som er det beste for ein spelar, er derfor normalt avhengig av kva dei øvrige spelarane vel. 

Spela vert delt inn i klassar som til dømes spel mot naturen, to-person-spel og n-person-spel, endelege spel (spel med ei endeleg mengd strategiar), ikkje-endelege spel osv. Med strategi meiner ein ein plan som inneheld eintydige forskrifter for alle dei situasjonane som kan oppstå i løpet av spelet. Graden av konflikt er ein viktig dimensjon. I null-sum-spel (konstant-sum-spel) medfører alle auke i utbytte til ein spelar (nytteverdi) eit tilsvarande tap for ein eller fleire andre spelarar. I topersons null-sum-spel er interessene til spelarane heilt motstridande. I variabel-sum-spel er interessene dels motstridande, dels samanfallande eller heilt ut samanfallande. 

Spelteori har hatt tyding for statistisk desisjonsteori og vert nytta i delar av økonomisk teori. Element av spelteori har òg vist seg nyttige i statsvitskap, sosiologi, sosialantropologi og psykologi, og teorien er vidare nytta for å løyse militærstrategiske problem og sjå på spørsmål i samband med rustingskontroll og nedrusting. Problem i spelteori har òg stimulert diskusjonen av visse moralfilosofiske problem. 

Innanfor samfunnsøkonomien utvikla nobelprisvinnar John Nash (1994) teorien vidare til å omfatte meir enn to spelarar. Andre som har fått nobelprisen for bidrag innan spelteori er Reinhard Selten og John Harsanyi i 1994 og Robert J. Aumann og Thomas C. Schelling i 2005.

Kjelder
-------

* spillteori. (2012-02-14) I *Store norske leksikon*. Henta frå

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BNE
* NDL

 |
**Mark Nelson Paston** (fødd 13. desember 1976) er ein newzealandsk fotballspelar som har spela som keeper for Wellington Phoenix i den felles australsk-newzealandske ligaen A League, og for New Zealand sitt landslag. Han vart fødd i Hastings i Hawke's Bay-regionen på Nordøya på New Zealand.

Klubbkarriere
-------------

Paston sin første seniorklubb hans var Napier City Rovers. I 2003 drog han til England, der han i 2003/04-sesongen spelte for Bradford City i the Championship, det nest øvste nivået i engelsk fotball. Han fekk 13 ligakampar for Bradford, som rykte ned same året. I 2004/05-sesongen gjekk han til Walsall i 1. divisjon (det tredje øvste nivået i engelsk fotball), der han berre fekk 9 kampar. Før 2005/06-sesongen flytta han på seg igjen, denne gong til St. Johnstone i skotsk 1. divisjon, det nest øvste nivået der, men her fekk han berre 2 seriekampar.

I 2006 vende Paston heim til New Zealand, til New Zealand Knights, som var det einaste profesjonelle fotballaget i landet, og som spelte i den australske "A League". Då denne klubben vart oppløyst i 2007 og erstatta i A League av den nye klubben Wellington Phoenix, gjekk Paston over til Phoenix. Han var ofte andrekeeper på laget, men då Glen Moss drog til Melbourne Victory vart Paston førstekeeper.

Landslagskarriere
-----------------

Paston debuterte for New Zealand sitt landslag som 20-åring i eit 5-0-tap mot Indonesia 21. september 1997. Han spelte ikkje for A-landslaget igjen før 2003. Sidan då har han konkurrert med Glen Moss om plassen som landslagskeeper. I Confederations Cup 2009 var han med i New Zealand sin tropp, men var unytta reserve for Moss. Moss vart utvist og suspendert for fire kampar i den siste kampen i gruppespelet i kvalifiseringa til fotball-VM i 2010. Dermed fekk Paston spela dei to avgjerande playoff-kampane mot Bahrain. Han heldt buret reint i begge kampane, og under heimekampen redda han ein straffe og vart kåra til banens beste. New Zealand kvalifiserte seg dermed til fotball-VM for første gong sidan 1982.

Referansar
----------

1. ↑  Grantley Bernard (5 November 2009). «Moss Sees Red». Herald Sun. Henta 10. november 2009.

* *Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå engelsk wikipedia 11. mars 2010.*

| * v
* d
* e
New Zealand sitt landslag – VM i fotball 2010 |
| --- |
| 
* 1 Paston
* 2 Sigmund
* 3 Lochhead
* 4 Reid
* 5 Vicelich
* 6 Nelsen
* 7 Elliott
* 8 Peverley
* 9 Smeltz
* 10 Killen
* 11 Bertos
* 12 Moss
* 13 Barron
* 14 Fallon
* 15 McGlinchey
* 16 Clapham
* 17 Mulligan
* 18 Boyens
* 19 Smith
* 20 Wood
* 21 Christie
* 22 Brockie
* 23 Bannatyne
* Landslagstrenar: Herbert

 | Flagget til New Zealand |
|  |
Kart over den kaledonske og den akadiske orogenesen.
Kaledonske foldar i Kong Oscar Fjord på Aust-Grønland.
**Den kaledonske orogenesen** er ein orogenese der fjella og åsane nord i Skottland, Irland, England, Wales og Vestlandet i Noreg vart danna. Det meste av berggrunnen i Noreg og på Svalbard og delar av Sverige og Finland var omfatta av orogenesen. 

Denne hendinga fann stad frå seint i silur til midt i devontida i paleozoikum, for om lag 420 til 390 millionar år sidan. Orogensen er kalla opp etter Caledonia, det latinske namnet på Skottland.

Den kaledonske orogenesen skjedde då kontinenta som etter kvart vart til Pangea samla seg. I den føregåande perioden, ordovicium for om lag 488 til 444 millionar år sidan, bestod det største kontinentet, Gondwana, av platene som vart det framtidige Afrika, Sør-Amerika og Antarktis. Det låg då mellom Sørpolen og ekvator. I nordaust låg Siberia og mellom desse to kontinenta låg Uralhavet. I søraust låg Baltica med Iapetushavet mellom seg og Gondwana. Eit lite øygruppe-liknande kontinent kalla Avalonia (i dag New England på Nova Scotia og ein del av Vest-Europa inkludert Dei britiske øyane) låg vest for Baltica og mellom desse låg Tornquisthavet. Rheichavet låg mellom Avalonia og Baltica i nord og Gondwana i sør. 

I ordovicium byrja Rheichavet å opna seg, og pressa Baltica og Avalona mot Laurentia. Baltika og nordlege område av Avalonia kolliderte først og skapte den kaledonske orogenesen i silur. Mot slutten av silur og i devontida kolliderte resten av Avalonia med Laurentia og skapte den akadiske ororgensen i Nord-Amerika, som førte til Appalachane.

Den kaledonske fjellkjeda som oppstod var på sitt mest imponerande dei første 10-20 millionar åra av devon. Då var ho 6 000 kilometer lang og over 100 km brei. Truleg var fjella på høgde med dagens Himalaya fordi fjellet som er synleg i dag har vore på stort djup. Berre 50 millionar år etter kollisjonen hadde erosjon slipt ned fjellkjeda.

Sjå òg
------

* Dei skandinaviske fjella

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Caledonian orogeny» frå Wikipedia på engelsk, den 21. august 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Den kaledonske orogenesen**

* Kart frå mellomordovicium
* Kart frå mellomsilur
* *Emplacement timing of the Galway Granite ...* Arkivert 2013-04-12 ved Wayback Machine.
* Omdefinering av Kaledonia
* Shetland Arkivert 2006-03-14 ved Wayback Machine.
**Cynthia Lee Nelson**, kjend som **Cindy Nelson**, (fødd 19. august 1955) er ein USA-amerikansk tidlegare alpin skirennar frå Lutsen i Minnesota som vann bronsemedaljen i utfor under Vinter-OL 1976, og tok VM-sølv i kombinasjon i 1980, og i utfor i 1982.

Aktiv
-----

Nelson fekk sitt gjennombrot då ho vann eit utforrenn i verdscupen i alpine greiner i sveitsiske Grindelwald den 13. januar 1974. Ni år seinare tok ho sin sjette og siste rennsiger i verdscupen, fordelt på tre i utfor og ein kvar i storslalåm, kombinasjon og i super-G. 15 av i alt 25 pallplasseringer kom i yndlingsgreina utfor.

Etter ein 11. plass i slalåm i VM i alpine greiner 1974 i St. Moritz, vann Nelson bronsemedaljen i utforrennet under Vinter-OL 1976 i Innsbruck. I dei neste to meisterskapane, alpin-VM 1978 i Garmisch-Partenkirchen og Vinter-OL 1980 i Lake Placid vart ho høvesvis nummer og sju i utfor-tevlingane. I lag med pene plasseringar i OL-slalåm og storslalåm i Lake Placid enda då Nelson opp med sølvmedaljen i kombinasjonen, ei tevling som ikkje stod på OL-programmet, men FIS-programmet.

Nelson vann sølvmedaljen i utfor då VM i alpine greiner 1982 vart arrangert i Schladming, einast kanadiske Gerry Sorensen rann fortare. Etter svakare plasseringar i 1984- og 1985-sesongane, la Nelson opp våren 1985.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Cindy Nelson» frå Wikipedia på engelsk, den 20. desember 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Den julianske borg** er ein låg steinlabyrint – òg kalla ei *trojaborg* – ved fjellet Grøthornet (1013m) søraust for Vartdal sentrum i Ørsta kommune.

Der er to slike trojaborger i det same området, den minste som blir kalla *den Julianske borg*, ligg ved Grøthornet og har ein diameter på om lag 6 m. Den andre, gjerne kalla *Isflålabyrinten*, ligg lenger nord ved fjellet Vardehornet og har ein diameter på om lag 9 m. Begge steinlabyrintane er tilnærma sirkelrunde og ligg på Daleheia, om lag 900 m.o.h. 

Slike trojaborger finst andre stader i Europa, men Vartdal er den einaste staden mellom Oslofjorden og Finnmark, der ein kjenner til slike labyrintar. Ein reknar med at labyrintane er gamle kultstader og skriv seg frå bronsealderen eller byrjinga av den eldre jarnalderen.  

Kulturminnet «Den julianske borg» vart registrert av arkeolog Per Fett i 1950 og er freda etter kulturminnelova §§ 3 og 4.

Referansar
----------

1. ↑  trojaborg Store norske leksikon

Bakgrunnsstoff
--------------

* Den julianske borg i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
* Førhistoriske minne på Sunnmøre Ørsta prestegjeld v/Per fett (1950)
* Steinlabyrinten i Vartdalsfjella[*daud lenkje*] Sunnmøre historielag
* Den julianske borg frå nettsida lommekjent.no
* Turar Møre og Romsdal Fylkeskommune
* Den julianske borg i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
|  |
| --- |
| **Spettmeis** |
| Spettmeis Foto: Edvard AskeSpettmeis Foto: Edvard Aske |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Spettmeis Utbreiinga av Spettmeis |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Spettmeisfamilien Sittidae |
| **Slekt:** | *Sitta* |
| **Art:** | **Spettmeis** *S. europaea* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Sitta europaea***Linnaeus, 1758 |

**Spettmeisa** (*Sitta europaea*) er cirka 15 cm, hannfugl og hofugl er nesten heilt like. Spettmeisa er ein tett «plugg» med stort hovud og eit rett, meiselforma nebb. Styrken til nebbet blir understreka av den framståande svarte augestripa. Dette er ein svært spesiell fugl på mange måtar. Når han skal ha seg mat, hentar han ofte ei nøtt nede frå bakken og tek ho med seg opp i eit tre. Der plasserer han nøtta omhyggeleg ned i ein fast sprekk. Han hakkar på nøtta til ho klovnar. Her kjem det kraftige nebbet godt med. Spettmeisa er også den største treakrobaten av alle fuglar. Han er den einaste som er i stand til å faktisk klatre *nedover* bratte trestammar utan problem. Han sprintar nedover stammen i ein valdsam fart. Han nyttar heller ikkje stjerten til støtte. Dette er noko dei aller fleste fuglar gjer. Spettmeisa rugar i 15-18 dagar på 6-8 kvite egg med rustraude flekkar. Om spettmeisa hekkar i ein fugleholk, kan ho lett jage bort større fuglar som alt har teke i bruk reirplassen. Spettmeisa murar igjen holet til det er passe stort berre til ho, og større fuglar må finne seg ein annan plass å legge reiret sitt. Ho kan til og med jage bort kattugle på denne måten. Svært utprega standfugl.

Sjå også
--------

* Spettmeisfamilien
* Meisefamilien

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Spettmeis**

* Miljølære
* Norsk ornitologisk forening
**Cirrus uncinus**| 

|  |
| --- |
| Cirrus uncinus |
| Cirrus uncinus |

 |
| **Høgd** | Over 7000 m |
| **Utsjånad** | Forma som meier eller komma |
| **Nedbørsky?** | Nei |
| **Forkorting** | Ci |

**Cirrus uncinus** er ei type cirrussky. Namnet kjem av latin, og betyr «krokar». Eit norsk namn for denne typen skyer er meiskyer, kommaskyer eller kroka cirrus fordi dei er forma som ski eller meier eller eit komma. På engelsk er dei også kjent som «mares' tails» som tyder hestehalar. Desse skyene er som regel spreidd utover himmelen og er svært tynne. 

Skyene oppstår høgt i troposfæren der temperaturen er -40-50 °C, og mønsteret oppstår på grunn av sterk vind i nivået under skyene. Når iskrystallane i skya fell ned i den sterke vinden, blir dei dradd raskt utover og dannar det karakteristiske mønsteret. Det kan i somme tilfelle drysse lett snø frå skyene, men den fordampar lenge før den når bakken. 

Skyene er, som med vanleg cirrus, vanlegvis eit teikn på at ein varmfront eller okkludert front nærmar seg. Desse skyene vil då vere den øvste toppen, lengst borte frå fronten, og er som regel eit teikn på at nedbør er i vente innan det neste døgeret. Sidan slike skyer oppstår i samband med kraftig vind i høgda, kan det òg tyde på ein jetstraum. Dette gjer igjen at flygarar assosierer desse skyene med lett turbulens. Som oftast fører derimot ikkje denne turbulensen til særleg ubehag for mannskap eller passasjerar. 

| * v
* d
* e
Skytypar |
| --- |
| Høge skyer (Type A) | Cirrus (Ci) • Cirrus uncinus • Cirrus Kelvin-Helmholtz • Cirrostratus (Cs) • Cirrocumulus (Cc) • Pileus • Kondensstriper |
| Midlare skyer (Type B) | Altostratus (As) • Altostratus undulatus • Altocumulus (Ac) • Altocumulus undulatus • Altocumulus makrellsky • Altocumulus castellanus • Altocumulus lenticularis |
| Låge skyer (Type C) | Stratus (St) • Orografisk stratus  • Nimbostratus (Ns) • Cumulus humilis (Cu) • Cumulus mediocris (Cu) • Stratocumulus (Sc) |
| Konvektive skyer (Type D): | Cumulonimbus (Cb) • Cumulonimbus incus • Cumulonimbus calvus • Cumulonimbus med mammatus • Cumulus congestus  • Pyrocumulus |
| Andre skytypar | Nattlysande skyer • Perlemorskyer |
**Den kambrisk-ordovikiske masseutryddinga** skjedde for om lag 488 millionar år sidan. Det var den første store masseutryddinga i fanerozoikum og utrydda mange armføtingar og konodontar, og reduserte sterkt talet på trilobittartar. Den kambrisk-ordovikiske hendinga enda den geologiske perioden kambrium og var starten på ordovikium i paleozoikum. Den neste hendinga, den ordovikisk-siluriske masseutrddinga, tok livet av 49 % av alle slektene som eksistere på jorda.

Teoriar
-------

Av teoriar som førte til masseutryddinga er at ei istid batt opp så mykje vatn at dei grunne havområda der det meste av livet eksisterte vart tørrlagde. Ein annan teori er at det vart mangel på oksygen i havet.

Sjå òg
------

* Geologisk tidsskala
* Furongium
* Tidleg ordovicium

Litteratur
----------

* Gradstein, Felix, James Ogg, and Alan Smith, eds. 2004. *A Geologic Time Scale 2004* (Cambridge University Press).
* Hallam, A. and Paul B. Wignall, 1997. *Mass extinctions and their aftermath* (Oxford University Press).
* Webby, Barry D. and Mary L. Droser, eds. 2004. *The Great Ordovician Biodiversification Event* (Columbia University Press).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Klima i tidleg ordovicium

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cambrian–Ordovician extinction events» frå Wikipedia på engelsk, den 20. august 2008.*

Masseutryddingar* v
* d
* e
**Mindre hendingar**↓Ediacariske↓Lau-hendinga↓Toarkiske omveltinga↓Aptiske↓Mellommiocen↓Kambro-ordovikiske↓Ordo-siluriske↓Sein devon↓Perm-trias↓Trias-jura↓Krit-tertiær↓Holocen**Store hendingar** Ediacara  Kambrium  Ordovicium  Silur  Devon  Karbon  Perm  Trias  Jura  Krit  Paleogen  Neo-  
gen  Neoproterozoikum  Paleozoikum  Mesozoikum  Kenozoikum 

 |-600|-550|-500|-450|-400|-350|-300|-250|-200|-150|-100|-50|0Millionar år sidan
**Anne Marjut Astrid Lukkarinen**, gift **Rolig**, (fødd 4. februar 1966) er ein finsk tidlegare langrennar frå Lohja som vart olympisk meister på 5 km under Vinter-OL 1992. Ho tok elles sølvmedaljen på 15 km i same leikane og bronsen i same øvinga i Ski-VM 1993.

Lukkarinen deltok i Ski-VM 1991 i Val di Fiemme, der ho som best vart nummer seks på 5 km i klassisk stil. Året etter var ho i sitt livs form då Vinter-OL 1992 fann stad i franske Albertville. Ho opna leikane med å vinne sølv på 15 km klassisk, rett nok over minuttet bak den suverene vinnaren Ljubov Jegorova frå Sovjetunionen. Fire dagar seinare gjekk Lukkarinen inn til OL-gull på 5 km, ni tidels sekund framom nemnde Jegorova. Sigeren var Lukkarinens einaste i eit internasjonalt renn. På den etterfølgjande jaktatarten over 15 km enda ho på fjerdeplassen. Gjennom tevlingane i OL-sesongen sikra ho seg fjerdeplassen i verdscupen i langrenn 1992.

Under Ski-VM 1993 i Falun kjempa Marjut Rolig, som ho då heitte, med landsmannen Marja-Liisa Kirvesniemi om kven som skulle få sølv og bronse på 15 km klassisk, ein kamp som enda med fordel Kirvesniemi. Året etter var Rolig ikkje lenger like skarp i sporet, men vart for fjerde meisterskap på rad nummer fire i 4 x 5 km stafett med Finlands sitt mannskap under vinterleikane på Lillehammer. Individuelt vart ho som best nummer åtte på 30 km. Ho la bort konkurranseskia ved sesongslutt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marjut Rolig» frå Wikipedia på tysk, den 16. januar 2017.*
**Ravanafossen** (engelsk *Ravana Falls*, singalesisk *Ravana Alla* රාවණා ඇල්ල) er ein kjend attraksjon på Sri Lanka. Han ligg sentralt i landet, nær småbyen Ella i Uva-provinsen.

Skildring
---------

Fossen er kring 25 meter (82 ft) høg, og fossar ut frå eit ovalt, konkavt fjellutspring. I regntida skal han sjå ut som ein arekapalmeblom. I tørketida er det mykje mindre vatn i fossen. Fossen ligg i verneområdet Ravana Ella Wildlife Sanctuary, 6 kilometer (3,7 mi) unna den lokale jernbanestasjonen ved Ella.

Soger
-----

Fossen har namn etter sogekongen Ravana, som opptrer i det kjende indiske eposet Ramayana. Ifølgje soga hadde Ravana, som var konge av [Sri] Lanka, kidnappa prinsesse Sita, kona til Rama, og gøymd henne i holene bak fossane, no kjend som Ravana Ella Cave. På denne tida var hola omgjeven av tjukk skog i eit vilt landskap. Sita skal ha bada i ein dam av vatn frå denne fossen. Ravana skal òg ha spela strengeinstrumentet ravanahatha her.

Ravana Ella-hola
----------------

Ravana Ella-hola ligg 1 370 meter (4 490 ft) over havet på ei klippe. Hola er eit populært turistmål, rundt 11 kilometer (7 mi) frå Bandarawela. Utgravingar i hola har funne spor etter menneske frå 25 000 år tilbake.

Galleri
-------

* Trapper til holaTrapper til hola

Kjelder
-------

1. ↑  «Ravana Ella - Ravana Ella Ancient Temple». Department of Archeology (Sri Lanka). Arkivert frå originalen 5. august 2020. Henta 27 August 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Ravana Falls» frå Wikipedia på engelsk, den 11. februar 2021.*
**Mark McKoy** (fødd 10. desember 1961) er ein tidlegare friidrettsutøvar fødd i Georgetown i Guyana som representerte Canada fram til 1994 og deretter Austerrike. Han vart i 1992 olympisk meister i 110 meter hekk.

Aktiv
-----

McKoy voks opp i England og budde frå ungdomsåra i Canada. Han fekk sitt internasjonale gjennombrot då han vann korthekken under samveldeleikane 1982. Der etter vart han fjerdemann i øvinga både ved verdsmeisterskapen 1983 i Helsinki og Sommar-OL 1984 i Los Angeles.

I VM 1987 så vel som Sommar-OL 1988 enda McKoy på sjuandeplassen i 110 meter hekk. I 1991 kom han enno ein gong på fjerdeplass i den største årsmeisterskapen, VM i Tokyo. Sommaren 1992 forbetra han den kanadiske rekorden på spesialdistansen til 13,11 sekund. I OL-finalen 3. august 1992 sprang han på 13,12 og vann ein klar siger.

2. juli 1993 kom McKoy i mål på 13,08 sekund ved eit stemne i Villeneuve d'Ascq i Frankrike, hans livs beste løp i 110 meter hekk. I 1994 vart han austerriksk statsborgar og representerte landet i OL i Atlanta.

Doping
------

Etter treningskollega Ben Johnson vart avslørt for doping under leikane i Seoul i 1988, vedgjekk også McKoy å ha nytta stimulerande stoff. Han var stengt ute frå tevling i 2 år.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1983 i Helsinki: Nr 4 – 13,56
* OL 1984 i Los Angeles: Nr 4 – 13,45
* VM 1987 i Roma: Nr 7 – 13,71
* OL 1988 i Seoul: Nr 7 – 13,61
* VM 1991 i Tokyo: Nr 4 – 13,30
* OL 1992 i Barcelona: Gullmedalje – 13,12, framom Tony Dees (13,24)
* OL 1996 i Atlanta: Utslått i kvartfinalane (13,64=nr 22)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mark McKoy» frå Wikipedia på engelsk, den 23. juli 2020.*

* «Mark McKoy» (på engelsk). Olympedia. Henta 11. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |