recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Geoffrey Charles Hurst** (fødd 8. desember 1941 i Ashton-under-Lyne, Lancashire) er ein tidlegare engelsk fotballspelar. Han er ein legende i West Ham og det engelske landslaget, og er også den einaste spelaren i fotballens historie som har scora hat-trick i ein VM-finale.

Dei tre måla kom i finalen i 1966 for England, i deira 4–2-seier over Tyskland (BRD) på det gamle Wembley. Denne bragda var ekstra imponerande, med tanke på at Hurst berre hadde fire månader (åtte kampar) bak seg i si internasjonale karriere, og at han ikkje var rekna som England sitt første val på spissplassen på den tida. Det andre målet han scora i kampen, som kom på overtid, er eit av dei mest omdiskuterte fotballmåla gjennom tidene. Hurst skaut ballen i tverrliggaren, og ballen stussa ned på mållinja, og det vart dømt mål til England. Tidlegare i turneringa, før finalen, hadde Hurst vist sitt talent og medvirka i fleire av England sine mål. Totalt scora han 24 mål på 49 landskampar for England, og på klubblagsnivå spelte han for West Ham United, Stoke City og West Bromwich Albion. For West Ham vart det totalt 180 mål på 411 kampar.

Geoff Hurst var manager for Chelsea FC i åra 1979-81.

Hurst vart utnemnd til *Knight Bachelor* av dronning Elisabeth II og vart dermed slegen til riddar. Han har med det rett til å føre tiltaleforma «sir» framfor namnet. Hurst er også medlem av Order of the British Empire. 

| * v
* d
* e
England sitt landslag – VM i fotball 1966 (verdsmeistrar) |
| --- |
| 
* 1 Banks
* 2 Cohen
* 3 Wilson
* 4 Stiles
* 5 J. Charlton
* 6 Moore (kaptein)
* 7 Ball
* 8 Greaves
* 9 B. Charlton
* 10 Hurst
* 11 Connelly
* 12 Springett
* 13 Bonetti
* 14 Armfield
* 15 Byrne
* 16 Peters
* 17 Flowers
* 18 Hunter
* 19 Paine
* 20 Callaghan
* 21 Hunt
* 22 Eastham
* Landslagstrenar: Ramsey

 | Flagget til England |
|  |


| * v
* d
* e
England sitt landslag – EM i fotball 1968 (bronsemedalje) |
| --- |
| 
* 1 Banks
* 2 Newton
* 3 Wilson
* 4 Mullery
* 5 Labone
* 6 Moore (lagkaptein)
* 7 Ball
* 8 Hunt
* 9 R. Charlton
* 10 Hurst
* 11 Peters
* 12 Stepney
* 13 West
* 14 Knowles
* 15 J. Charlton
* 16 Wright
* 17 Stiles
* 18 Summerbee
* 19 Hunter
* 20 Bell
* 21 Greaves
* 22 Thompson
* Landslagstrenar: Ramsey

 | Flagget til England |
|  |


| * v
* d
* e
England sitt landslag – VM i fotball 1970 |
| --- |
| 
* 1 Banks
* 2 Newton
* 3 Cooper
* 4 Mullery
* 5 Labone
* 6 Moore (kaptein)
* 7 Lee
* 8 Ball
* 9 B. Charlton
* 10 Hurst
* 11 Peters
* 12 Bonetti
* 13 Stepney
* 14 Wright
* 15 Stiles
* 16 Hughes
* 17 J. Charlton
* 18 Hunter
* 19 Bell
* 20 Osgood
* 21 Clarke
* 22 Astle
* Landslagstrenar: Ramsey

 | Flagget til England |
|  |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Kvitholmen fyrstasjon** er eit fyr som ligg på ein liten holme nord for Hustadvika i Hustadvika kommune på Nordmøre.

Kvitholmen fyrstasjon is located in Møre og Romsdal
Plasseringa til Kvitholmen fyrstasjon

På stasjonen står eit 12 meter høgt tårn av naturstein. I dag er det ikkje lyktehus på tårnet og fyrdrifta er erstatta av ei fyrlykt like ved. I tillegg til fyrtårnet bestod fyrstasjonen av eit lukka tun med maskinhus, bustader og uthus, samt naust og landing. 

På grunn av alderen til fyrstasjonen og det sjeldne materialet tårnet består av er fyrstasjonen freda etter lov om kulturminne. Fuglelivet i området er òg freda etter lov om naturvern. 

Det vart føreslått eit kystfyr i Hustadvika i 1828, men fyrkommisjonen vart ikkje einige om det burde stå på Kvitholmen eller på Ona. Etter ei utreiing vart det gjort synfaring i området i 1838 og Kvitholmen vart vald ut som den beste løysinga. Arbeidet tok til i 1840 og to år seinare stod fyrstasjonen ferdig. 

Den første fyrdirektøren i landet var løytnant Arntsen og han to med seg 100 mann ut til Kvitholmen for å byggje fyrstasjonen. Tårnet vart bygd av gråstein frå austsida av Kvitholmen og hogd til. Andre material vart frakta med fartøy og føringsbåtar. Til innvendig fôring gjekk det med 39 000 murstein. Fyrstasjonen stod ferdig i 1842 og fyret vart første gong tent 1. september dette året. På toppen av det kvite steintårnet stod ei raud fyrlykt med 2. ordens linseapparet frå Frankrike. Lyshøgda var då 25 meter over havet med ei lysvidde på 15,1 nautiske mil. 

24. - 26. februar 1854 vart fyrstasjonen råka av ein kraftig storm. Sjøen braut over det høgaste punktet på holmen (16 moh.) og slo ut vindauga i fyrmeisterbustaden i første etasje. Det meste av dei brulagde vegane vart borte og brønnen vart fylt med saltvatn. 

Det var snakk om å opprette eit fyr til i nærleiken av Kvitholmen, men i staden vart det oppretta eit bifyr på same stad. Det stod ved sidan av det gamle fyret og etter nokre år vart det gjeve midlar til å flytte lykta på bifyret over på steintårnet. For å gje plass til denne store lykta kappa ein i 1906 av 8 meter av steintårnet, slik at det i dag har ei høgd på vel 8 meter. 

I 1956 vart det bygd eit 12 meter høgt betongtårn og sett inn ei lykt med 3. ordens fyrapparat. I 1977 vart det sett inn ein Racon her. 

Fyret vart automatisert og avbemanna 1990.

Sjå òg
------

* Fyr i Noreg

Kjelder
-------

* «Norsk fyrliste 2008 - side 292» (PDF - 15 mb). Kystverket.
* «Kvitholmen fyrstasjon». Norsk Fyrhistorisk Forening.
* Kvitholmens venner Arkivert 2009-09-16 ved Wayback Machine.
* 

* Kvitholmen fyrstasjon i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Fyr i Møre og Romsdal |
| --- |
| Alnes  • Bjørnsund • Erkna • Flatflesa • Flåvær  • Grasøyane • Grip • Haugjegla • Haugsholmen • Hellevik • Hestskjæret • Høgsteinen • Kvitholmen • Lepsøyrevet • Ona • Runde • Skalmen • Stavenes • Storholmen • Svinøy • Tyrhaug • Ulla |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Koordinatar: 63°35′ S 56°35′ W﻿

**Andersson Island**, tidlegare kalla **Rosamel Island**, er ei øy ved austenden av Tabarin Peninsula i Antarktis. 

Øya vart først namngjeven av Den franske antarktisekspedisjonen i 1838, som kalla ho *le Rosamel* til ære for viseadmiral Claude Charles Marie du Campe de Rosamel som var fransk marineminister. Øya var ein stoppestad under den andre franske ekspedisjonen i regionen. Jules Dumont d'Urville ankra opp utanfor øya då tilhøva ombord på «Astrolabe» og «Zelee» vart for dårlege. Størstedelen av mannskapet på «Astrolabe» hadde tydelege symptom på skjørbuk og hovuddekka var dekte av røyk frå skipselden ombord og den dårlege lukta hadde vorte uuthaldeleg.

Den svenske antarktiskekspedisjonen (SwAE) i 1902 namngav han *le de l'Uruguay*, etter fartøyet «Uruguay», som hadde redda den svenske ekspedisjonen frå Snow Hill Island. 

Ho vart etter kvart gjeve namnet Andersson Island den 21. november 1949, etter dr. Johan Gunnar Andersson (1874-1960), ein svensk geolog som var med på ekspedisjonen. Dette måtte ein gjere for å ikkje forveksle øya med Uruguay Island, som ligg utanfor Graham Coast.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Andersson Island» frå Wikipedia på engelsk, den 19. oktober 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Name Details

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Den engelske madrigaltradisjonen** hadde ei intens blømingstid frå 1588 til 1627, ei tid som dekkjer dei siste åra av styringstida til Elisabeth I av England og heile styringstida til etterfølgjaren James I. Dei engelske madrigalane var for det meste a capella, og hadde frå tre til seks stemmer.

### Stil og påverknad

Det er mest truleg at madrigalen kom på moten i England gjennom Alfonso Ferrabosco, som var i England frå 1560-åra og frametter, og tente hjå Elisabeth. Her skreiv han mange madrigalar, og desse vart snart imiterte både i form og innhald. Men den nasjonale stilen blømde snart på eiga hand, mykje på grunn av den engelske sonetten, som kom i bruk på same tid. Det vart på moten å setja desse dikta til musikk. I 1588 gav Nicholas Younge ut samlinga *Musica Transalpina*, og denne vart umåteleg folkekjær. Ein reknar blømingstida for den engelske madrigalen frå dette året. I 1597 kom Younge ut med ei ny samling, i von om å få opp att suksessen. I den første samlinga var det mange italienske førelegg, etter Ferrabosco og Luca Marenzio, med engelsk tekst.

### Komponistar

William Byrd var den første engelskmannen som prøvde seg i sjangeren, men skreiv heller lite, og gjekk snart attende til kyrkjemusikken. Av dei meir produktive engelske madrigalistane elles, var John Wilbye, Thomas Morley og John Weelkes meir produktive. Morley var den einaste som sette musikk til William Shakespeare, etter det vi veit, sidan ein del har gått tapt. Stilen hans elles er lett, songbar og fengande, og er framleis populær i kor og mindre song-grupper. Wilbye var meir sofistikert, og nytta meir kromatikk i satsane sine. 

Tekstane som vart nytta til madrigalar i England var elles ikkje så høglitterære som ein skulle tru. Mange av songane var vittige, små soger om kjærleik, og fulle av underforstått meining - nokre av dei kunne tolkast som direkte grove i samtida. 

Utover på det tidlege 1600-talet gjekk interessa for madrigalar nedover. John Dowland skreiv fleire ayres for solosong og lutt, som og kan reknast til sjangeren, sidan dei kan framførast for fleirstemming kor. Elles reknar ein med at Orlando Gibbons var ute med svanesongen for den engelske madrigalen alt i 1612: *The silver swan.*

Nye og meir operatiske stildrag førte til at madrigalen gjekk av moten opp mot 1630, men Henry Purcell skal ha prøvd seg i sjangeren, og gjorde eit par retteleg gode songar. Elles må ein hugse at det samla tilfanget av engelske madrigalar er heller lite samanlikna med den store italienske produksjonen på same tid.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «English Madrigal School» frå Wikipedia på engelsk, den 4. mars 2013.*
To ark sandpapir til ein pussemaskin. Arket til høgre er finast.
**Sandpapir** er papp eller papir med ru overflate som blir brukt til å fjerna små mengder material frå ei anna overflate. Det kan brukast for å ta vekk eit lag frå flata, til dømes gammal måling, til å gjera henne glattare, eller til å gjera ei glatt overflate ruare, til dømes for å kunne lima henne.

Sandpapir kan brukast for hand eller ved hjelp av ein elektrisk pussemaskin.

Typar
-----

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Tal** | **Styrke** | **Bruk** |
| 40-60 | Grovt | Tungt pussearbeid, gjera overflata ruare |
| 80-120 | Middels | Glatta ut overflata, fjerna mindre merke |
| 150-180 | Fint | Siste puss før trevyrket er klart |
| 220-240 | Finare | Pussing mellom målingslag |
| 280-320 | Svært fint | Fjerna støv eller merke mellom dei siste målingslaga |
| 360-600 | Finast | Finpuss etter siste målingslag for å fjerna skin eller merke |

Det finst ei rekke ulike typar sandpapir, der papiret, limen og det rue materialet som blir brukt skil seg frå kvarandre. «Sanden» kan vera skarpe sandkorn, glaspulver, mineral som korund, karborundum eller diamant. Vidare skil dei ulike papira seg frå kvarandre ved korleis dei er forma, kor store sandkorna er, og kor langt dei sit frå kvarandre. Sandpapir blir gjevne tal etter kor fine dei er. Dei lågaste tala er grovast.

Historie
--------

Huda til haiar har vore brukt som sandpapir, men den første nedteikninga av produksjon og bruk kjem frå Kina på tolvhundretalet, der ein limde knuste skjel, frø og sand til pergament med naturgummi. 

Isaac Fischer Jr. frå Springfield i Vermont tok patent på det moderne sandpapiret i USA den 14. juni 1834.

Annan bruk
----------

Kunstmålarar har brukt sandpapir som underlag, mest kjend for dette er Joan Miro. I dag blir ungar oppmuntra til å teikna med fargestifter på sandpapir for å laga eit særmerkt bilde.

Papiret har òg vore brukt som eit musikkinstrument, i *Sandpaper Ballet* av Leroy Anderson.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sandpapirkunst for ungar (engelsk)
|  |
| --- |
| **Andesdoradito** |
| AndesdoraditoAndesdoradito |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Andesdoradito Utbreiinga av Andesdoradito |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Tyrannfamilien Tyrannidae |
| **Slekt:** | Doraditoar *Pseudocolopteryx* |
| **Art:** | **Andesdoradito** *P. acutipennis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Pseudocolopteryx acutipennis***P.L. Sclater & Salvin, 1873 |

**Andesdoradito** (*Pseudocolopteryx acutipennis*) er ein sporvefugl i tyrannfamilien som lever i Sør-Amerika.

Skildring
---------

Som dei fleste andre doraditoar er denne arten ca. 11 centimeter i kroppslengd med vekt på opptil 10 gram. Fjørdrakta har ei einsfarga olivengrøn overside og ei klår gul underside frå strupen til undergumpen. Hos vaksne individ er nebbet svart og beina mørke. Hofuglar skil seg berre marginalt frå hannar i fjørdrakt.

Utbreiingsområdet er ikkje samanhengande, men ein finn arten i sentrale Andes i både Colombia og Ecuador, dessutan langs Andes frå nordlege Peru til nordlege Argentina, dessutan i mindre og isolerte område i Argentina og Paraguay. I Ecuador lever han mellom ca. 2400 moh. til 3500 moh. Sørlege populasjonar kan trekke utanom hekketida til lågare område aust for Andes i søraustre Peru, Bolivia, Paraguay og Argentina. Hekketida er frå desember til april.

Andesdoraditoar har habitat i takrøyrvegetasjon, våte grasmarker og tilstøytande område med låg, tett vegetasjon. Her lever dei av insekt som dei plukkar frå grasblad. Dei kan beite einskildvis eller i familiegrupper.

Den globale populasjonen er ikkje estimert og er trudd å vere minkande. Arten er klassifisert som globalt livskraftig.

Kjelder
-------

Referansar

1. 1 2 3 4  Bostwick, K. & Kirwan, G.M. (2018) *Subtropical Doradito (Pseudocolopteryx acutipennis)* I: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (red.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 11. september 2018
2. ↑  Hilty, Steven L. (29. november 2002). *Birds of Venezuela*. Christopher Helm Publishers Ltd. ISBN 0713664185.
3. ↑  BirdLife International (2018) Species factsheet: *Pseudocolopteryx acutipennis[*daud lenkje*]*. Henta frå  den 11. september 2018

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Andesdoradito**
**Anders Øvergaard** (fødd 20. januar 1988 i Bærum) er ein norsk filmregissør frå Vettre i Asker. Øvergaard driv i dag sitt eige filmselskap, *AXP*.

Karriere
--------

Som tolvåring begynte Anders Øvergaard å låna farens analoge kamera til å laga sine eigne filmar. I 2006 bygde han sitt eige handheldte «steadycam». Då folk meldte interesse for kameraet hans, produserte han fleire av dei, starta eit nytt selskap med eiga nettside for kameraet, som han kalla *WalKam* og hadde snart selt over 70 stykke, både i Noreg og til utlandet. På vidaregåande tok han media og kommunikasjon, og produserte på den tida sin fyrste miniserie, *Fortapt*. Dei førti skodespelarane i serien var vener og kjenningar, og Øvergaard sjølv stod for manus, regi, filming og klipp. *Fortapt* fekk ei framsyning på ein lokalkino i oktober 2007. Anders Øvergaard studerte ved Nordland kunst- og filmfagskole i Kabelvåg etter fullført vgs. Her produserte han to kortfilmar; komedien *Alt for Norge* og science fiction-inspirerte *Kontakt*. Sistnemnte vann prisen "Best Student Sci-Fi Short" under *The International Horror & Sci-Fi Film Festival* i Scottsdale i Arizona.

### Til siste hinder

Kort tid etter uteksamineringa frå filmskulen, vart Øvergaard beden om å regissera barnefilmen *Til siste hinder*. Filmen vart laga saman med manusforfattaren bak NRK-serien Himmelblå, Kathrine Haugen, og vart spelt inn på Sømna. *Til siste hinder* handlar om ei jente som flyttar til ei lita bygd på Helgelandskysten, og korleis ho der blir kjend med ein mørk hest. Filmen fekk blanda kritikk i norske media, men under filmfestivalen Nordische Filmtage i Lübeck vann filmen prisen for beste barne- og ungdomsfilm. Seinare, under Filmfestivalen i Haugesund 2012 vann *Til siste hinder* Amandaprisen for beste barne- og ungdomsfilm, og vart også kåra til beste barnefilm under Stockholm Filmfestival Junior 2012. 

### A Silhouette Story

Anders Øvergaard imponerte også Hollywood-filmskaparen Harald Zwart då han vann kortfilmtevlinga under LAN-partyet The Gathering. Øvergaards film, *A Silhouette Story*, nytta skuggeteater som teknikk. Han vart spelt inn på berre éi veke, det vart brukt IKEA-laken som kulissar, vener stilte opp som skodespelarar og filmmusikarar. Dermed kom produksjonskostnadene på under 100 kroner. Zwart var særleg begeistra over skuggeteaterteknikken i filmen og den stramme forteljarstrukturen og annonserte live på storskjerm at *A Silhouette Story* var ein klår vinnar.

Kjelder
-------

* Anders Øvergaard si nettside, axp.no. CV, biografi og blogg med filmklipp. (engelsk)

### Fotnotar

1. ↑   CV med fødselsdato på axp.no
2. ↑   Profil på Vimeo
3. ↑   Budstikka, 11.01.11: Premiereklart for Vettre-regissør
4. ↑  *Walkam.net*, arkivert frå originalen 18. desember 2014, henta 11. september 2013
5. ↑   Norsk Filminstitutt om Ødegaard (engelsk)
6. ↑   Nrk.no, 24.08.11: Feelgoodfilm fra Helgelandskysten. Med filmtrailer.
7. ↑   Nrk.no, 06.11.11: Barnefilm sjarmerte tyskerne
8. ↑   Budstikka, 18.08.12: Vant Amanda for beste barnefilm
9. ↑   Dagbladet, 08.04.12: Anders Øvergaard laget filmen som fengslet Harald Zwart
**Ihor Oleksijovytsj Korobtsjynskyj** (fødd 16. august 1969) er ein tidlegare turnar frå Luhansk i Ukraina som representerte Sovjetunionen og frå 1992 Ukraina. Han vann tre VM-gull i 1989, to i 1991 og eitt i 1992. Under Sommar-OL 1992 var han med å vinne gullmedaljen i lagtevlinga, saman med eit mannskap frå den oppløyste Sovjetunionen, mellom dei Vitalj Sjtsjerba og Hryhorij Misjutin.

Korobtsjynskyj fekk sin internasjonale meisterskapsdebut i Turn-VM 1989 i Stuttgart. Her gjekk han til topps i mangekampen og favorittøvinga frittståande, dessutan vann han gull i lagtevlinga for Sovjetunionen i lag med mellom andre Vladimir Artjomov. Ved Turn-VM 1991 i Indianapolis sanka han nye gullmedaljar i frittståande og i lagtevlinga, medan han fekk ein sølvmedalje i skranke.

OL-året 1992 vann Korobtsjynskyj sølv i hopp og bronse i svingstang i Paris-VM, månader seinare vart han i Barcelona olympisk meister i lagtevlinga og han sikra seg ein bronsemedalje i skranke-øvinga. Året etter vann han eitt VM-sølv i skranke då verdsmeisterskapen vart avvikla i Birmingham. Også i Turn-VM 1994 vann han ein medalje, då ein bronse i lagtevlinga for Ukraina. To år seinare gjentok Korobtsjynsky og dei ukrainske lagkameratane den prestasjonen under Sommar-OL i Atlanta.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Ihor Korobchynskyi» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mars 2023.*

* «Ihor Korobchinskyi» (på engelsk). Olympedia. Henta 10. april 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Engelbrecht Finne** (11. august 1788–5. februar 1867) var ein norsk byfut og stortingsmann, fødd på Hisøy i Aust-Agder.

Finne var son til ein sorenskrivar. Sjølv gjekk han på Frederiksberg skole i København, uteksaminert 1806, og vart cand.jur. i Christiania i 1815. Deretter arbeidde han som fullmektig hos faren, som var sorenskrivar i Nedenes. Frå 1824 var Finne i fleire år fungerande sorenskrivar i Nedenes, mellom anna då det vart forhandla om å dele Nedenes sorenskriveri. Frå 1835 til 1860 var Finne byfut og byskrivar i Risør.

Finne var varamann til Stortinget 1839 for valkrinsen Østerrisør. Han representerte så valkrinsen på Tinget både i 1842 og 1845, der han var medlem av protokollkomiteen. Ved valtinget til 1848-stortinget bad han seg fri for val.

Han døydde ugift i Risør i 1867.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Engelbrecht Finne NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Det 730 m høge isfallet (i midten) i Rooseveltbreen på Mount Baker i Washington i USA.
Eit **isfall** eller **brefall** er ein del av somme isbrear som strøymer raskt og har ei kaotisk overflate med mange bresprekker. Isfalla oppstår der flata under isbreen vert bratt og/eller smalare. Isfall kan samanliknast med fossefall, som liknar men har langt høgare fart. 

Dei fleste isbreane flyt med ein fart på nokre få hundre meter i året eller mindre. I eit isfall kan farten vere i kilometer per år. I slik rask straum vert ikkje isen deformert plastisk, men i staden vert det danna brot i isen i form av bresprekker. Sprekker som kryssar kvarandre dannar issøyler eller pinakkelar. Desse prosessane er stort sett umerkelege, men ein pinakkel kan brått kollapse eller velte utan åtvaring. Dette er ein stor risiko for fjellklatrarar som klatrar i eit isfall. 

Nedanfor isfallet vert undersida av breen flatare og/eller breiare, og isstraumen går seinare igjen. Bresprekkene lukkar seg og overflata vert mykje jamnare og lettare å krysse. 

Eit isfall gjev is til Lambertbreen i Antarktis.
Høgdene til isfalla varierer mykje. Isfallet på Rooseveltbreen på nordsida av Mount Baker (Kaskadefjella i USA), er krig 730 meter høg (biletet til høgre). Isklippene på venstresida av isfallet og over steinane som dekkjer isen er 20 til 40 meter høge. 
Isfall er typiske for fjellbrear og oppstår når isen strøymer frå høge platå til ein lågare dal. Mykje større isfall finn ein i breutløparar frå kontinentale iskalottar. Isfallet som gjev is til Lambertbreen i Antarktis (biletet til venstre) er 7 km breitt og 14 km langt, sjølv om høgdeskilnaden berre er 400 meter. 

Isfall vert ofte nytta til isklatring. I somme tilfelle kan isfalla verte den enklaste eller einaste vegen opp ei fjellside. Eit døme er Khumbuisfallet på den nepalesiske sida av Mount Everest. Det ligg kring 5500 meter over havet. 

Khumbuisfallet på Mount Everest
Eit lite isfall på austsida av den nye Crater Glacier på Mount Saint Helens.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Icefall» frå Wikipedia på engelsk, den 16. januar 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Post, Austin; LaChapelle, Edward R. (Mai 2000) [1971]. *Glacier Ice* (Revised utg.). Seattle, Washington: University of Washington Press. s. 18–21. ISBN 0-295-97910-0.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Isfall**
Jettegryter i Helvete
**Helvete** er namnet på eit gjel ved sørenden av Espedalsvatnet i Gausdal kommune i Innlandet. Her ligg den største samlinga av jettegryter i Noreg, og den største slike geologiske forma i Europa: Det andre jettegrytekammeret er heile 100 meter djupt og har ein diameter på 40 meter.

Namn
----

Namnet *Helvete* kjem av at gjelet var vanskeleg å passera med hest og slede på den tida det var gruvedrift i Espedalen.

Eit alternativ til Helvetenamnet, som har opphav i folkehistoria, er sitert i Årbok for Gudbrandsdalen, der referer M. Høgåsen til ein ikkje namngjeven prest i Skåbu som fekk høyre om Helvete. Han fekk med seg nokre handfaste karar frå Svatsum, rusta seg ut med lange reip og så let han dei heise seg nedi. Han kom oppatt med nokre grønnmorkne bein i klypa, og så let han falle nokre ord som gausdølane tykte ikkje høvde riktig for ein prest: 
*«No er eg visst den einaste presten i Noregs land som kan seie han har vore i Helvete, og som har sloppe heil-skinna ut att.»*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
**Pentti Juhani Kokkonen** (fødd 15. desember 1955) er ein finsk, tidlegare skihoppar frå Jämsä. Han vann den tysk-austerrikske hoppveka 1978/79, og var både i 1984 og -85 med på Finlands lag som begge gongane vart verdsmeistrar i skihopping for lag. Kokkonen representerte Lahden Hiihtoseura.

### Aktiv

Kokkonen debuterte internasjonalt 30. desember 1976 i den tysk-austerrikske hoppveka. Under VM 1978 heime i Lahti vart han nummer fem og beste finne i normalbakken. Høgdepunktet som aktiv opplevde han under den tysk-austerrikske hoppveka 1978/79. Etter sigrar i Innsbruck og Bischofshofen, samt tidlegare tredjeplassar i Oberstdorf og Garmisch-Partenkirchen vann han hoppveka med heille 33 poengs margin til toaren, Hansjörg Sumi frå Sveits.

Under vinter-OL 1980 i Lake Placid kom Kokkonen atter på femteplass i normalbakken. To år seinare var han best i storbakken under ski-VM 1982 i Oslo, der han vart nummer seks. I laghoppinga under den same meisterskapen vart det VM-bronse på Kokkonen og Finland, dei andre på laget var Keijo Korhonen, Jari Puikkonen og Matti Nykänen.

To år seinare, i mars 1984, vart Kokkonen verdsmeister i laghopping i Engelberg i Sveits. Saman med førnemnde Puikkonen og Nykänen, samt Markku Pusenius, vann Kokkonen og Finland ein suveren siger framom Aust-Tyskland. Tidlegare i OL-sesongen 1984 vart Kokkonen nummer 12 og 14 i dei to OL-tevlingane i skihopping i Sarajevo.

Kokkonen, Nykänen og Puikkonen gjentok VM-bragda og sikra Finland eit nytt VM-gull i laghopping under ski-VM 1985 i Seefeld, då var Tuomo Ylipulli fjerdemann på meisterlaget. Kokkonen vart elles nummer åtte i storbakkerennet i Seefeld.

Mellom 1981 og desember 1984 kunne Kokkonen klive opp på pallen i fleire verdscuprenn, men aldri heilt til topps. Han la opp etter 1986-sesongen.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Pentti Kokkonen – Profil og resultatoversikt hos FIS
* «Pentti Kokkonen» (på engelsk). Olympedia. Henta 7. februar 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Isefjærfjorden** er ein fjord i Lillesand kommune. Fjorden er til tider særs smal og svingar seg 5 km innover i landet og har fleire mindre sidearmar. Han har innløp ved Bliksfjorden sør for Kvannes. Han går først 500 meter vestover før han snur rett nordover på vestsida av Kvannes og nord til den vesle Bruholmen. Her ligg Brusund, som berre er om lag 20 meter breitt. På nordsida av Bruholmen går Kjerkekilen 2 km austover og ut i Røynevardsfjorden. Kjerkekilen ligg på nordsida av Kvannes og like sør for tettstaden Høvåg. På det smalaste er Kjerkekilen berre 15 meter brei og her går det bru over til Kvannes. 

Vest for Bruholmen ligg det 45 meter breie Naudesund der Riksveg 401 kryssar over. På andre sida av Naudesund deler Isefjærfjorden seg i tre. Øreslandskilen strekkjer seg 700 meter nordaustover, medan Årsneskilen går 1,3 km sørvestover. Årsneskilen er særs smal, på det smalaste om lag 7-8 meter og her kryssar Riksveg 401 igjen fjorden. Det har vore snakk om å byggje ein kanal frå botn av Årneskilen og gjennom eit 300 meter langt eid til botn av Kvåsefjorden. Dette vil forlenge Blindleia og skjerme båtfolket frå overfarten over den stundom vêrharde Kvåsefjorden.

Hovuddelen av Isefjærfjorden held fram nordvestover. Her ligg to store holmar, Hestholmen og Kjøstveitholmen. Isefjærfjorden endar opp i Isefjær. Her ligg Sørlandets Naturistsenter.

Fotnotar
--------

1. ↑  «Kanal-kysten». Fedrelandsvennen. 12. desember 2004. Henta 24. februar 2008.
Oversyn over ei jarnbane i tunnel mellom Helsinki (Helsingfors) og Tallinn som kunne knytast til jarnbanen Rail Baltica.
**Helsingfors–Tallinn-tunellen** er eit førebels namn på ein tunell for jarnbane som det er gjort framlegg om å byggje under Finskebukta for å knyte den finske hovudstaden Helsingfors (Helsinki) til den estiske hovudstaden Tallinn.

Lengda på den undersjøiske tunellen vil verte mellom 60 og 80 km, avhengig av kva for trasé som vert valt, og vil verte den lengste undersjøiske tunnelen i verda. Prosjektet vert drive fram av ordførarane i Tallinn og Helsingfors, høvesvis Edgar Savisaar og Jussi Pajunen. Begge byane har lova €100 000 til førebuande undersøkingar, sjølv om dei relevante styresmaktene i dei to landa ikkje har godteke å bidra med noka form for finansiering. Det er planlagt å sende ein søknad til EU for å skaffe dei resterande naudsynte midlane for ei grundigare kartlegging, som ein reknar med vil kome på mellom 500 000 og 800 000 euro.. 13. januar 2009 skreiv avisene om at søknaden til EU gjennom Interreg, eit program for å stimulere interregionalt samarbeid, hadde vorte avslått. Ein ekspert ved utanriksdepartementet i Helsingfors meinte at grunnen til avslaget kan ha vore politisk spenning i Estland mellom den nasjonale administrasjonen og byen Tallinn, som vert kontrollerte av rivaliserande politiske grupper. Uansett seier båe byane at dei vurderer å dekkje kostnadene til ei forundersøking sjølve.

Kostnaden med å byggje sjølve tunnelen varierer, frå om lag éin milliard euro for ein tunnel berre for godstog, til mange milliardar euro dersom passasjerar skal kunne reise gjennom han. Det er tenkt at dei økonomiske fordelane vil vere store, både ved auka samarbeid og økonomisk integrasjon mellom dei to byane (København og Malmö har vore brukte som døme), og i eit breiare perspektiv grunna gode passasjerreiser mellom det sørlege Finland og dei baltiske statane. I tillegg har har det vorte trekt fram som positivt å etablere eit fast samband for godstrafikk mellom Finland og jernbaneprosjektet Rail Baltica, som vil binde Baltikum saman med Polen, Tyskland og resten av Europa.

Fotnotar
--------

1. ↑  Mike Collier. «Helsinki mayor still believes in Tallinn tunnel» i *The Baltic Times* 3. april 2008 (engelsk).
2. ↑  «Helsinki-Tallinn Rail Tunnel Link? Arkivert 2008-04-04 ved Wayback Machine.» på *YLE News* 28. mars 2008 (engelsk).
3. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

### Nettstader

* Preliminary Plan for the Helsinki-Tallinn Tunnel from 1997, Helsingin Sanomat, 19. august 2008.

### Studium

* Usko Anttikoski. «Fixed transport connections across the Baltic from Finland to Sweden and Estonia. Preliminary feasibility assessment[*daud lenkje*]», 2007.
* «Emerald, Vision 2050» 2007.
* Ilkka Vähäaho, Pekka Raudasmaa. «Feasibility Study, Helsinki–Tallinn, Railway Tunnel» – Geoteknisk avdeling ved Eigedomsdepartementet i Helsingfors. 2008.
* Jaakko Blomberg, Gunnar Okk. «Opportunities for Cooperation between Estonia and Finland 2008 Arkivert 2011-05-24 ved Wayback Machine.» – Statsministeren sitt kontor i Finland, 2008.
Den greske helten Herakles og dei tolv storverka hans, avbilda på ein romersk mosaikk i Llíria i Spania.
**Helt** eller **heltinne** er ein beundringsverdig person som har peikar seg ut gjennom å visa mot eller utføra bragder. Helten kan vera hovudpersonen i ei forteljing, som eit episk dikt, roman eller film, eller i ein viss situasjon.

I gresk mytologi vert heltane kalla *hero* (ἥρωι, 'halvgud'), noko som på mange språk har gitt ordet helt, også på norsk; heroisk (heltemot). Dei greske heroane hadde ofte guddommeleg hjelp, noko som også er vanleg blant heltar i andre mytologiar. Dei er spesielt tilgodesette av gudane, men er ikkje udødelege.

Soger om heltar kan tene som moralske døme, som ein etisk kode i ein kultur , særleg for dei unge. I klassisk oldtid spelte heltekultar, ærefrykta for guddommelege heltar som Herakles, Persevs, eller Akilles, ei viktig rolle i gresk religion. Seinare romerske keisarar nytta heltetilbeding for deira eigen apotheose (forherlegdom).

Heltekultar
-----------

Heltekultar kunne ha ei viktig politisk rolle. Da Kleistenes delte athenarane i nye «demoi» for røystegjevnad konsulterte han Delfi om kva for heroar han skulle namngje kvar divisjon etter. 

Heroar i mytane hadde ofte tette, men konfliktfylte forhold til gudane. Herakles sitt namn tyder «Heras ære» til tross for at han vart plaga av Hera heile livet. Dette gjaldt enda meir i kultane. Kanskje det mest påfallande eksempelet er den athenianske kongen Erechtheus som Poseidon drap da han valde Athene framfor seg sjølv som byens gud for vern. Da athenarane dyrka Erechtheus på Akropolis i Aten påkalla dei han som *Poseidon Erechtheus*.

I det hellenistiske greske Austen vart dynastiske herskarar frå Ptolemeardynastiet eller Selevkideriket proklamert som heroar. Denne praksisen hadde ein innverknad seinare da romarane forherliga sine keisarar som tilsvarande heroar.

Sjå òg
------

* Antihelt
* Folkehelt

Kjelder
-------

1. ↑  «helt» i Nynorskordboka.

* *Denne artikkelen bygger på «Helt» frå Wikipedia på bokmål, den 17. oktober 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Helt**

* Exploring the Function of Heroes and Heroines in Children's Literature from around the World Arkivert 2005-03-31 ved Wayback Machine. - utforskning av helters og heltinners funksjon i barnelitteraturen verden over
* *The British Hero* - den britiske helt, et nettsted fra Det britiske filminstituttet som har en utstilling om britiske helter på film og fjernsyn
* Example of Joseph Campbell's Hero's Journey
* The Hero Myth, Transcendence, and Joseph Campbell - heltemyten, en diskusjon om Joseph Campbells verk foruten heltemytens tiltrekning
* Political heroes - politiske helter
**Helén Vikstvedt** (fødd 12. februar 1964 i Oslo) er ein norsk skodespelar, dansar, koreograf og komikar. Ho har gjort seg merka både på scene, film og TV.

Vikstvedt fullførte Statens Balletthøgskole i 1986 og Statens Teaterhøgskole i 1989.

Vikstvedt har blant anna jobba som skodespelar, dansar og koreograf på Oslo Nye Teater og Nationaltheatret. Ho var tilknytta Oslo Nye Teater i fire år der ho spelte i oppsetjingar som *Loppen i øret*, *Høye bølger*, *De hellige tre narrer*, *Høysåte*, *Gardermoen tur-retur*, *Sexy*, *Juleoratoriet*, *Fisk*, *Hjalmar og Flode* og *Vildanden*. På 1990-talet var var ho òg ein aktiv utøvar av teatersport saman med Harald Eia, Jan-Paul Brekke og Thorbjørn Harr. Seinare har Vikstvedt blant anna vore å sjå som hovudrolleinnehavar i sommarmusikalen *Den Gode Hensigt* (2012) i Svelvik, og ho har over fleire år medverka i julemusikalen *Jaken på juleskurken* ved Drammens teater. Vikstvedt har òg spelt og vore koreograf i fleire Kaptein Sabeltann-framsyningar, og dessutan vore koreograf på filmen *Olsenbanden jr. på Cirkus*.

Vikstvedt har medverka som skodespelar i fleire filmar. Blant anna hadde ho hovudrolla i filmen *37 og et halvt* frå 2005, som ho vann Kanonprisen for. Ho har elles hatt biroller i barnefilmar som blant anna *Jakten på nyresteinen* (1996), *Gråtass - Hemmeligheten på gården* (2004) og *Doktor Proktors tidsbadekar* (2015). På TV har ho medverka i barneserien *Uhu*. Vikstvedt har utover det vore fast deltakar i spørjeleikprogrammet *Minus manus* (1992–1993) på TV3, og dessutan vore paneldeltakar i *Løvebakken* og *20 spørsmål* på NRK. Saman med Solveig Kloppen leia ho TV 2-programmet *Hjelpekorpset* i 2008.

På scena
--------

* 1996-1997 *Kaptein Sabeltann og jakten på den magiske diamant* – Sirikit
* 1998-1999 *Kaptein Sabeltann og skatten i Kjuttaviga* – Koreograf
* 2000-2001 *Kaptein Sabeltann og den forheksede øya* – Lola
* 2007-2009 *Kaptein Sabeltann og den forheksede øya* - Koreograf

Filmografi
----------

* 1992–1993 *Minus manus* (TV3)
* 1995 *Chez toi* – NRK
* 1996 *Jakten på nyresteinen* – Hjertevakt
* 1998 *Drømmen om Kaptein Sabeltanns rike* – Mor/Sirikit
* 2000 *Kaptein Sabeltann og den forheksede øya* – Lola
* 2003 *Uhu*! – Obus
* 2004 *Gråtass - Hemmeligheten på gården* – Helga Hoggerud
* 2005 *Hos Martin* – Tilsett på Nationaltheatret
* 2005 *37 og et halvt* – Selma
* 2006-2009 *Løvebakken* – NRK
* 2007-2009 & 2011 *20 spørsmål* – NRK
* 2008 *Hjelpekorpset* – TV 2
* 2009 *Den norske humor* – (NRK)
* 2011 *Roast fra Chat Noir* – TVNorge
* 2015 *Doktor Proktors tidsbadekar* - film
* 2019 *Klassen* - NRK
* 2019 *Jorden rundt på 6 steg* - NRK
* 2020 *Aldri Voksen* - TVNorge
* 2020 *Fjols til fjells* - TVNorge (tv-serie)
* 2020 *Maestro* - NRK

Referansar
----------

1. 1 2  «37 1/2» (på norsk). 27. januar 2005. Henta 3. august 2021.
2. ↑  «Ni Kanonpriser på Kosmorama». 31. mars 2006. Henta 13. mars 2021.

* *Denne artikkelen bygger på «Helén Vikstvedt» frå Wikipedia på bokmål, den 23. november 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Katharina Althaus** (fødd 23. mai 1996) er ein tysk skihoppar frå Oberstdorf. Ho vann VM-gull i mix-tevlinga under Ski-VM 2015, Ski-VM 2019 og Ski-VM 2021, i 2019 fekk ho gull også i kvinnene si lagtevling. Althaus har elles vunne tre sølvmedaljar i individuelle meisterskaps-tevlingar, to av dei i olympiske vinterleikar.

Aktiv
-----

Althaus debuterte i verdscupen i skihopping på Lillehammer i desember 2011. Pr februar 2022 har ho vunne åtte verdscuprenn, fire av dei på nettopp Lillehammer. Individuelt i dei store meisterskapane har ho sanka tre sølvmedaljar. Både under Vinter-OL 2018 i Pyeongchang og Ski-VM 2019 måtte ho sjå seg slått av Maren Lundby i normalbakke-renn. Den tredje sølvmedaljen kom i Vinter-OL 2022, der Urša Bogataj frå Slovenia stakk av med gullmedaljen.

Althaus var del av dei tyske mix-mannskapa som vann gull i Ski-VM 2015, 2019 og 2021. Fyrste sigeren kom i lag med Carina Vogt, Richard Freitag og Severin Freund, den andre i lag med Juliane Seyfarth, Markus Eisenbichler og Karl Geiger. Siste mix-triumfen kom på heimstaden Oberstdorf, då i lag Eisenbichler, Geiger og Anna Rupprecht. Under verdsmeisterskapen 2019 vann også det tyske kvinnelaget gull, her hadde Althaus med seg nemnde Seyfarth og Vogt, samt Ramona Straub.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Katharina Althaus» frå Wikipedia på tysk, den 26. februar 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* Munzinger (sport)

 |
**Riksmålsordlisten** er ei normativ ordliste for norsk riksmål, som vert gjeven ut av Kunnskapsforlaget i samarbeid med Riksmålsforbundet. Ho er godkjend av Det Norske Akademi for Språk og Litteratur og følgjer normeringa deira av riksmålet.

Den fyrste utgåva vart gjeven ut i 1952 av Dreyers Forlag og Riksmålsforbundet. Ordlista opplyser om stavemåte og bøying på riksmål for om lag 40 000 oppslagsord. Frå 6. utgåve er Tor Guttu redaktør. Grøndahl og Dreyers Forlag gav ut 6. utgåve i 1994, men frå 7. utgåve (2007) er Kunnskapsforlaget utgjevar.

Seinaste utgåva av ordlista er den åttande utgåva, som kom ut i 2015. Med henne vart det òg gjort nokre endringar i riksmålsnormeringa som inneber at skilnadene mellom riksmål og det såkalla moderate bokmålet har vorte færre. Til dømes fekk nokre lånord fornorska stavemåtar, nokre ord med sum h- fekk valfri form utan h-, og fleire gamle riksmålsfaneord gjekk ut or rettskrivinga (*sprog*, *efter* og *nu*).

Bibliografi
-----------

* Riksmålsordliste til daglig bruk, Riksmålsforbundet, Dreyer, 1952, 1. utgåve, 109 s.
* Riksmålsordliste til daglig bruk, Riksmålsforbundet, Dreyer, 1956, 2. rev. utgåve, 111 s.
* Riksmålsordliste til daglig bruk, Riksmålsforbundet, Dreyer, 1958, 3. rev. utgåve, 111 s.
* Riksmålsordlisten, Riksmålsforbundet, 1973, 5. utgåve, 215 s.
* Riksmålsordlisten, Riksmålsforbundet, 1976, 5. utgåve, 2. rev. oppl. 223 s
* Riksmålsordlisten, redaktør Tor Guttu, Grøndahl og Dreyer, 1994, 6. utgåve, 233 s. ISBN 9788250421790
* Riksmålsordlisten, redaktør Tor Guttu, Kunnskapsforlaget, 2007, 7. utgåve, 270 s. ISBN 9788257319199
* Riksmålsordlisten, redaktør Tor Guttu, Kunnskapsforlaget, 2015, 8. utgåve, ISBN 9788257322151
**Karin Witkiewicz** (fødd 9. mars 1945 i Girlachsdorf), òg kjend som **Katja Ebstein**, er ein tysk songar. Ho var gift med Christian Bruhn som skreiv mange av songane hennar. Ifylgje boka til John Kennedy O'Connor, *The Eurovision Song Contest - The Official History*, er Ebstein den mest suksessfulle deltakaren i Eurovision Song Contest som ikkje har vunne. Ho er den einaste deltakaren som har enda mellom dei tre beste tre gonger: Fyrst på tredjeplass i 1970 og 1971 og så på andreplass i 1980.

Eurovision Song Contest 1970
----------------------------

Ebstein vann den vesttyske uttakinga til Eurovision Song Contest 1970 i Amsterdam i Nederland med songen «Wunder gibt es immer wieder». Songen starta som nummer elleve i finalen etter Monaco med «Marlène» av Dominique Dussault og før Irland med «All Kinds of Everything» av Dana. Bidraget fekk fire poeng frå Spania, tre poeng frå Luxembourg, to poeng frå Irland og eitt poeng frå Sveits, Italia og Monaco. Vest-Tyskland fekk til saman 12 poeng og enda på tredjeplass av totalt 12 bidrag.

Eurovision Song Contest 1971
----------------------------

I 1971 vart ho vald internt til å representere Vest-Tyskland i Eurovision Song Contest, denne gongen i Dublin i Irland med songen «Diese Welt». Songen, som vart vald i den nasjonale uttakinga Ein Lied für Dublin, starta som nummer fem i finalen etter Sveits med «Les illusions de nos vingt ans» av Peter, Sue & Marc og før Spania med «En un mundo nuevo» av Karina. Bidraget fekk åtte poeng frå Frankrike og Spania, sju poeng frå Monaco, Belgia, Portugal og Jugoslavia, seks poeng frå Austerrike, Sveits, Storbritannia, Italia og Sverige, fem poeng frå Malta, Irland, Nederland og Finland, fire poeng frå Noreg og to poeng frå Luxembourg. Vest-Tyskland fekk til saman 100 poeng og enda på tredjeplass av totalt 18 bidrag.

Eurovision Song Contest 1980
----------------------------

Òg i 1980 deltok Ebstein i den vesttyske uttakinga til Eurovision Song Contest, som i 1980 vart arrangert i Haag i Nederland. Songen, «Theater», starta som nummer fem i finalen etter Noreg med «Sámiid Ædnan» av Sverre Kjelsberg og Mattis Hætta og før Storbritannia med «Love Enough for Two» av Prima Donna. Bidraget fekk tolv poeng frå Italia, Nederland og Spania, ti poeng frå Tyrkia, Marokko, Storbritannia og Frankrike, åtte poeng frå Austerrike og Portugal, sju poeng frå Danmark, Sveits, og Belgia, fem poeng frå Sverige og Irland, tre poeng frå Luxembourg og to poeng frå Finland. Vest-Tyskland fekk til saman 128 poeng og enda på andreplass av totalt 19 bidrag.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Katja Ebstein» frå Wikipedia på engelsk, den 11. november 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* BBC Things
* Munzinger (iba)

 |
Isfjell B-9
**Isfjell B-9** var eit isfjell som målte 154 km gonger 35 km (5 390 km2) som kalva frå Antarktis i 1987, frå sektoren aust for Roosevelt Island, like ved Hvalbukta og like aust for staden der Isfjell B-15 kalva i 1999. Det vart ført bort frå Little America V.

Ein del av isfjellet, B-9B, dreiv mot Mertzbreen på George V Coast, der det grunnstøytte ved sidan av breen og vart liggande i ro i 18 år. Den 12. eller 13. februar 2010 kolliderte B-9B med den enorme, flytande Mertz isbretunge og eit nytt isfjell som målte 78 gangar 39 kilometer. I desember 2011 var B-9B på veg inn i Commonwealth Bay og hadde brote opp i tre mindre stykke, og var delvis frose fast i havbotnen. Det store isfjellet hindra tre turistskip frå å nå Antarktis for å markere at det var 100 år sidan australiaren Douglas Mawson gjekk i land på Cape Denison den 8. januar 1912. Isfjellet B-9B er framleis i Commonwealth Bay og kan bli liggande her det neste tiåret.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Iceberg B-9» frå Wikipedia på engelsk, den 7. mars 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3  Coopes, Amy (22 December 2011). «Huge iceberg foils Mawson centenary plans». *Cosmos*. Arkivert frå originalen 28. februar 2014. Henta 7. mars 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

* 
* «The calving and drift of isfjell B-9 i Rosshavet i Antarktis» i Antarctic Science, 1990
Slipestein.
**Slipestein** er ein skiveforma stein som vert nytta for å kvessa reiskap som knivar, økser, ljå, sigd og liknande. Han vert òg nytta for å kvessa snikkarverktøy med. 

Knivslipar. Måleri av Alexandre-Gabriel Decamps.
Ljåsliping på eit tun i Bykle på slutten av 1800-talet. 
Foto:
Axel Lindahl

Slipesteinar vert lage av sandstein, som vert dreia til ei skive med diameter frå 50 til 130 cm og med ei breidd på 10 - 12 cm. Slipesteinane vart leverte med eit firkanta hòl i midten, der det vart plassert ein aksling av tre eller jarn. På den eine enden av akslingen er det ei sveiv eller ei reimskive. 

Før i tida stod det alltid ein slipestein i tunet og i slåttonna og skuronna var det ofte ungane som fekk dra slipesteinen. I heite sumardagar når kleggen beit som verst var ikkje den jobben alltid ettertrakta. Etter at det vart bygd kraftverk rundt om i landet kjøpte nokre elektrisk motor til slipesteinen. 

Slipesteinar lagar ei litt rufsete egg på reiskapen, som vert fjerna med eit bryne, om det er reiskap som ljå eller sigd, og ei hein om det er ein kniv, ei høveltong eller liknande.

Sjå òg
------

* Bryne
* Hein
* Smergelskive
Klimaendringar siste 65 millionar år. Paleocen-eocen-termalmaksimumet er perka PETM og kan vere underestimert med ein faktor på 2 på grunn av få prøvetakingar og midling i dette datasettet.
**Paleocen-eocen-termalmaksimumet** (PETM) var ei brå global oppvarming som skjedde i overgangen mellom paleocen og eocen. Under hendinga skjedde det store endringar i hav- og atmosfæresirkualsjonen, foraminiferaer som levde på djuphavsbotn døydde ut og det skjedde ei stor omvelting for pattedyra på land der mange av dagens store pattedyrordenar dukka opp. 

Under PETM steig den globale temperaturen med 6 °C over 20 000 år og den auka temperaturen føre til at havet steig (oppvarma vatn utvidar seg).

CO2-innhaldet i atmosfæren steig og førte til ein grunnare lysoklin. Oksygenmangel på i enkelte regionar av djuphavet kan ha medverka til utryddingane i sjøen. Hendinga er knytt til negative avvik i δ13C-isotopen, som skjedde i to korte periodar (på om lag 1000 år). Desse kom truleg av utskiljing av gass frå klaterat («metan-is»-førekomstar) som forsterka oppvarminga som alt eksisterte. Utskiljinga av desse klaterata og den påfølgjande hendinga vart truleg utløyst av fleire årsaker. Ein av hovudårsakene ser ut til å ha vore auka vulkansk aktivitet [*daud lenkje*].

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Paleocene–Eocene Thermal Maximum» frå Wikipedia på engelsk, den 28. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  
Katz, M. et al. (1999). "The Source og Fate of Massive Carbon Input During the Late Paleocene Thermal Maximum." *Science* 286 (November): 1531-3.
2. ↑  Kennett, J.P. & Stott, L.D. 1991. *Abrupt deep-sea warming, palaeoceanographic changes og benthic extinctions at the end of the Palaeocene*. Nature, 353: 225-229
*Sjå òg Katla (fleirtyding).*

**Katla** er ein islandsk vulkan som er kjend som ein av dei farlegaste på øya. Han ligg nord for Vík í Mýrdal og aust for den vesle isbreen Eyjafjallajökull. Vulkantoppen er på 1 512 meter, medan breen Mýrdalsjökull som ligg over han har ein flatevidd på 595 km². Vulkankrateret har ein diameter på 10 km. Katla har vist teikn på uro den siste tida og geologar fryktar at eit utbrot er i vente i nær framtid.

Vulkanen har utbrot med rundt 40 til 80 års mellomrom. Det siste utbrotet var i 1918, men det kan ha vore eit lite eitt i 1955, så vulkanen blir nøye vakta for teikn på eit nytt. Sidan 930 har ein dokumentert 16 utbrot. Eldgjá og Lakagigar er med i det same vulkanske systemet, slik at det kan reknast som eitt av dei kraftigaste i verda.

Før hringvegur (den islandske ringvegen) vart bygd frykta folk å reise over sletta føre vulkanen fordi det ofte oppstår jökulhlaup og det er djupe elvar som må kryssas. Særleg farleg var jökulhlaupen etter utbrotet i 1918. Då utbrotet i 1755 var på sitt verste vart flaumvassføringa estimert til mellom 200 000–400 000 m³/s.[*treng kjelde*] Til samanlikning er den samanlagte middelvassføringa til Amazonaselva, Mississippielva, Nilen og Chang Jiang om lag 290 000 m³/s.[*treng kjelde*]

Referansar
----------

1. ↑  Háoskóli Íslands Institute of Earth Sciences:: «Eruptions in the Katla volcanic centre in historical times»
2. ↑  Háoskóli Íslands Institute of Earth Sciences: «Katla Volcano»

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Katla**

* Det geovitskaplege instituttet på Island om Katla
* Webkamera frå Katla Arkivert 2011-12-05 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames

 |