recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Syr-Darja** (kasakhisk Сырдария, *Syrdarija*; tadsjikisk Сирдарёm, Sirdarjom; usbekisk *Sirdaryo*;
farsi سيردريا, *Syrdarja* eller *Sirdarjo*) er ei elv i Sentral-Asia, stundom kalla *Jaxartes* frå det gamle greske namnet ὁ Ιαξάρτης.

Geografi
--------

Elva startar der dei to elvane Naryn og Kara-Darja renn saman i Tian Shan-fjella (i antikken Imeonfjella) Namangan i Ferganadalen aust i Usbekistan. Ho renn så 2 212 km, først inn i Tadsjikistan og så inn i vestlege og nordvestlege område av Usbekistan og det sørlege Kasakhstan til restane av Aralsjøen. Området mellom Syr-Darja og den parallelle elva Amu-Darja i sør, vert kalla Transoksania.

Nedslagsfeltet til Syr-Darja er på over 800 000 km², men i dette tørre området er det berre eit 200 000 km² stort område som gjev vatn til elva. Syr-Darja gjev vatn til dei rikaste bomullsområda i heile Sentral-Asia, i tillegg til byane Kokand, Khujand, Kyzylorda og Turkestan.

Namn
----

Det greske namnet kjem frå gamalfarsi, Yakhsha Arta («Store perleklar»), ein referanse til fargen på vatnet til elva. I islamske kjelder frå mellomalderen vert elva kalla Sayhoun (سيحون), etter ei av fire elvar i paradis. Elva markerte den nordlegaste grensa til Aleksander den store sine erobringar og greske historikarar hevdar at han her grunnla byen Aleksandria Eskhate i 329 f.Kr.. Byen heiter i dag Khujand. I røynda hadde han berre gjeve eit nytt namn til byen Kyropolis som vart grunnlagd av kong Kyros den store av Persia, meir enn to hundreår tidlegare.

Solnedgang over Syr-Darja i Kyzylorda.

Økologisk katastrofe
--------------------

Eit omfattande nettverk av kanalar vart bygd på 1700-talet av den usbekiske khanaten av Kokand i heile området som elva renn gjennom. Desse vatningskanalane vart kraftig utbygd i sovjetperioden for å gje vatn til bomullsmarkene. Dette gjekk særs hardt ut over dei økologiske forholda i området og elva tørka opp lenge før ho nådde Aralsjøen. Som følgje av dette har Aralsjøen krympa inn til ein fjerdedel av storleiken han ein gong hadde. Med millionar av menneske som i dag bur i nær bomullsmarkene og livnærer seg av denne industrien er det vanskeleg å sjå korleis situasjonen kan rettast opp att.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Syr Darya» frå Wikipedia på engelsk, og «Syr-Darja» frå Wikipedia på svensk den 14. januar 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Store sovjetiske leksikon
* Britannica.com


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Gullesfjorden** er ein fjord på Hinnøya i Kvæfjord kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 33 km sørvestover til Gullesfjordbotn.

Fjorden har innløp mellom Bergeneset i vest og Øynes på Kvæøya i aust. Den ytste delen av fjorden går langs grensa mellom Sortland i Nordland og Kvæfjord mellom Hinnøya i vest og Kvæøya i aust. På andre sida av Kvæøya ligg Kvæfjorden. Etter om lag 4 km går Gullesfjorden innover Hinnøya. Bygda Hemmesland ligg på austsida eit lite stykke inn i fjorden. Ved Revsnes lenger sør går det ferje over fjorden til Flesnes i vest. Ved Revsnes startar òg fjordarmen Austerfjorden. Bygda Bogen ligg like sør for Flesnes. 

Forøya er ei øy som ligg midt i fjorden eit stykke lenger sør. Her ligg Langvassbukta på vestsida og fjorden svingar rett sørover. Våtvoll er ei bygd på vestsida eit stykke lenger sør, og her ligg bygda Moelva tvers over fjorden på andre sida. Her gjer fjorden ein sving nesten rett vestover før han like etter ved Løbergsbukta svingar sørover igjen til Gullesfjordbotn. 

Riksveg 83 går langs austsida av den ytre delen av fjorden. Riksvegen kryssar fjorden via ferjesambandet Flesnes-Revsnes og held fram sørover i fjorden på vestsida til han møter Europaveg 10 som held fram inn fjorden på vestsida. Andre vegar langs fjorden er Fv102 på vestsida nord for Flesnes og Fv103 på austsida i den indre delen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Adolf Hitler** (fødd 20. april 1889 i Braunau am Inn, død 30. april 1945 i Berlin) var ein tysk diktator. Hitler var statsoverhovud i Tyskland frå 1934 til 1945, og var hovudmannen bak Holocaust og den andre verdskrigen.

Homer er hitler top assasin

Bakgrunn
--------

Hitler var fødd i Braunau am Inn i Austerrike-Ungarn. Han var soldat under den fyrste verdenskrigen.

Hitler var partileiar for partiet NSDAP frå 1921. Det fulle namnet på partiet var *Nasjonalsosialistisk tysk arbeidarparti*. Rørsla til Hitler vart av dette kalla nasjonalsosialistar. Av dette igjen kjem ordet *nazisme*. 

I 1933 tok han over som rikskanslar innan Weimar-republikken etter general Kurt von Schleicher. Frå 1934 fekk han tittel som Førar og Rikskanslar (*"Führer und Reichskanzler"*) og uinnskrenka makt som statsoverhovud for det tredje riket (*"Drittes Reich"*). Ein tenkte seg at Hitler si styringstid skulle vera ei tredje stordomstid til Tyskland, som naturleg skulle kunna samanlikna seg med dei to tidlegare tyske keisarrika.

Hitler vart sett på som ein sterk og karismatisk leiar av di han leia Tyskland ut av problema etter den fyrste verdskrigen. Regimet han leia slo hardt ned på all opposisjon, alt frå kommunistar til konservative, jødar, kristne, sigøynarar, homofile, funksjonshemma mfl.

Hitler sitt mål var å utvida Tyskland sine grenser, og ta att tapte landområde. Dette førte til samanslåinga med Austerrike og invasjonen av Tsjekkoslovakia og Polen. Allereie i boka Mein Kampf ('Kampen min') frå 1924 la Hitler vekt på at tyskarane var eit herrefolk som trengde livsrom (Lebensraum). Livsrommet kunne gjerne gå på kostnad av andre folkeslag. Hitler førte ein politikk med vekt på sterk militær opprusting og etter kvart krigføring. Målet vart etter kvart at store delar av Europa skulle gå inn i eit stortysk rike. 

I Andre verdskrigen kjempa Tyskland til slutt ein krig på frontar både i aust og vest. Etter kvart vart det klart at Tyskland ville verta den tapande part, men Hitler kravde at kampen skulle førast til siste slutt. 

Etter at den sovjetiske hæren hadde omringa Berlin, skal Hitler ha teke sitt eige liv saman med kona Eva Braun.

Kjelder
-------

1. ↑  «Adolf Hitler - Dictator, 1933–39 | Britannica», *www.britannica.com* (på engelsk), henta 21. oktober 2022
2. ↑  Editors, History com, «Adolf Hitler», *HISTORY* (på engelsk), henta 21. oktober 2022
3. ↑  Dypvik, Astrid Sverresdotter (25. november 2021). «Adolf Hitler». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål).
4. ↑  «Adolf Hitler | lex.dk», *Den Store Danske* (på dansk), henta 21. oktober 2022

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Adolf Hitler**

* Deutsches Historisches Museum – Adolf Hitler

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF

 |
**Sundsvall** er ein svensk by og centralort i Sundsvalls kommun i Västernorrlands län i landskapet Medelpad. I 2011 hadde byen 50 712 innbyggjarar, noko som gjer byen til den 19. største i landet. 

Byen er eit viktig handelssenter med variert industri. Her ligg fleire statlege embetsverk. Sundsvall har òg ei god hamn. Midlanda lufthamn ligg ca. 20 km nord for byen (i Timrå kommun).

Sundsvall fekk bystatus i 1621 av Gustav II Adolf. Det er ein statue av han på «Stora Torget» i det sentrale Sundsvall. Den største veksten kom med utviklinga av sagbruks- og treforedlingsindustrien på 1800-talet. Området blei tidleg eit av dei viktigaste sagbruksindustriområde i Sverige. Etter ein bybrann i 1888 er bykjernen («Stenstaden») prega av breie gater og monumentale bygg i ulike stilartar. I byen ligg fleire museum og konsert- og kongresshallen Tonhallen. Det beste fotballaget i Sundsvall heiter GIF Sundsvall.

Det første internasjonale kasinoet i Sverige opna i 2001 i Sundsvall, med lokale på den gamle jernbanestasjonen. Kasinoet er eit av fire som vert drive av Casino Cosmopol, som igjen er dotterselskap av Svenska Spel. (Finns inte kvar längre).

Galleri
-------

* Kulturmagasinet i SundsvallKulturmagasinet i Sundsvall
* SundsvallSundsvall

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sundsvall» frå Wikipedia på bokmål, den 4. august 2012.*
* Sundsvall (30.11.2011) I *Store norske leksikon*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstaden til Sundsvalls kommun

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* GeoNames

 |
**Herdis Holmboe** (12. desember 1881–26. november 1967) var ein norsk pedagog og leiar i Norges Lærerinneforbund.

Bakgrunn
--------

Holmboe vaks opp på Rotvoll utanfor Trondheim, der faren Michael Holmboe (1852–1918) var lege ved Rotvold Sinnsykeasyl. Mora heitte Eleanore Vogt (1857–1901). Broren Jens Holmboe (1880–1943) blei botanikar og Fredrik Vogt Holmboe (1886–1954) veterinær og insektsforskar. I 1893 blei faren medisinaldirektør og Herdis måtte flytte til Kristiania.

Utdanning og karriere
---------------------

Etter å ha gjennomført Kristiania Privatseminar (Kristiania Lærerskole) i 1901 jobba Holmboe for Vålerenga skole fram til ho pensjonerte seg i 1947, fyrst med folkeskule, dernest i den kommunale framhaldsskulen for jenter. Skulen var blitt skipa i 1895, så frå 1934 til 1947 var ho overlærar og rektor for skulen. Under den andre verdskrigen organiserte ho undervisinga i private heimar. Rannveig Aannerud (1899–1988) overtok rektorvervet frå Holmboe.

Frå 1929 var Holmboe forretningsførar i Norges Lærerinneforbund. Ho overtok i 1938 leiarvervet der etter Anna Sethne (1872–1961) og hadde vervet fram til 1946, noko forbundet gav henne æresmedlemsskap for. Holboe var også nestformann i det nordiske lærarinneforbundet. I 1947 mottok ho Kongens fortenestemedalje i gull i 1947.

Kjelder
-------

1. ↑  *Vålerenga skole 100 år*. [Vålerenga skole]. 1995. ISBN 8299362903.
2. 1 2  *Dødsfald*, nekrolog i Aftenposten den 29. november 1967.
3. ↑  Herdis Holmboe fra Strinda Historielag.
4. ↑  *Kongens fortjenstmedalje i gull* i VG den 5. mai 1947.

* *Denne artikkelen bygger på «Herdis Holmboe» frå Wikipedia på bokmål, den 1i. mars 2024.*

Litteratur
----------

* *Norges lærerinneforbund 1912-1962*. Forbundet. 1962.  [Eigen artikkel om Herdis Holmboe, forfatta av overlærar Marie Støen]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister

 |
**Grete Anita Dyb** (fødd 23. april 1959 i Ålesund) er ein norsk psykiater og terrorforskar. Ho er forskar I ved Nasjonalt kunnskapssenter om vald og traumatisk stress, professor II i barne- og ungdomspsykiatri ved Institutt for klinisk medisin og visedekan ved Det medisinske fakultet ved Universitetet i Oslo.

Utdanning og karriere
---------------------

Dyb er utdanna cand.med. ved Universitetet i Oslo i 1988, blei godkjend spesialist i barne- og ungdomspsykiatri i 2004 og blei dr.med. ved Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet i 2005.

Dyb forskar blant anna på posttraumatiske stressreaksjonar hos barn og ungdom, barnemishandling og seksuelle overgrep. Ho leier eit forskingsprosjekt om dei psykiske virkningene av terroråtaka i Noreg 22. juli 2011. Ho var president i International Society for Traumatic Stress Studies (2015–2016).

Kjelder
-------

1. ↑  Hanne Flinstad Harbo vann dekanvalet på Det medisinske fakultetet
2. ↑  Grete Dyb, Universitetet i Oslo
3. ↑  – Koblet av med alkohol etter Utøya, NRK
4. ↑  «Artikkelpris til Grete Dyb for forskning på Utøyaoverlevende». Arkivert frå originalen 30. januar 2016. Henta 3. februar 2016.
5. ↑  2015-2016 Executive Committee Arkivert 31. januar 2016 på Wayback Machine. International Society for Traumatic Stress Studies

* *Denne artikkelen bygger på «Grete Dyb» frå Wikipedia på bokmål, den 20. mars 2024.*
**Kamnik-Alpane** (slovensk *Kamniške Alpe*, tysk *Steiner Alpen*) er ei fjellkjede som høyrer til Dei sørlege kalksteinsalpane nord i Slovenia og langs grensa til Austerrike. Namnet kjem frå byen Kamnik. Etter den største elva i fjellkjeda, Savinja, vert fjella òg stundom kalla **Savinja-Alpane** (slovensk *Savinjske Alpe*, tysk *Sannthaler* eller *Sulzbacher Alpen*). Elva Kamniška Bistrica har kjelda si i Kamnik-Alpane. Det finst ein liten isbre nedanfor Skuta, som er den austlegaste isbreen i Dei sørlege Alpane.

Plassering
----------

Kamnik-Alpane ligg på grensa mellom Austerrike og Slovenia, mellom elvane Sava og Savinja. Historisk har dei danna grensa mellom hertugdøma Kärnten, Steiermark og Krain. Trippelpunktet på grensa låg ved Uršlja gora.

Fjelltoppar
-----------

Dei viktigaste fjelltoppane er 

* Grintovec – 2558 moh.
* Jezerska Kočna – 2540 moh.
* Skuta – 2532 moh.
* Ojstrica – 2350 moh.
* Storžič – 2132 moh.
* Raduha – 2062 moh.

Totalt strekkjer 28 fjell seg over 2000 meter i fjellkjeda. Den slovenske delen av kjeda dekkjer om lag 900 km². Om lag tre fjerdedelar av overflata er skogkledd, medan dei høgare toppane er trelause og berglendte.

Grenser og fjellovergangar
--------------------------

I aust grensar Kamnik-Alpane til Celjehøglandet ved elva Dravinja. I nordvest ligg Karavankane og Vellachdalen.

Dei viktigaste fjellovergangane mellom Kärnten og Øvre Krain er Jezersko Pass (slobensk Jezersko sedlo tysk *Seebergsattel*) og Pavličpasset (slovensk *Pavličevo sedlo*, tysk *Paulitschsattel*). På den slovenske sida finst det skiområde, medan turismen i Vellachdalen er retta mot kurstader.

Sjå òg
------

* Fjell i Slovenia

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kamnik Alps» frå Wikipedia på engelsk, den 20. april 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kamnik-Savinja Alps på Hribi.net

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
**Statsbankerotten** er den vanlegaste og folkelege nemninga på pengereforma som vart innført i Danmark-Noreg i 1813 etter den alvorlige penge- og finanspolitiske situasjonen landet var kome i som følgje av den kostbare deltakinga si i Napoleonskrigane, særleg i Kanonbåtkrigen frå 1807. Finansieringa av krigshandlingane hadde medført ein kraftig inflasjon som særleg ramma landet etter 1810. Inflasjonen hadde særleg konsekvensar for lønnstakarar, som fekk drastiske fall i reallønna si, medan landbruksyrke i stor grad var sjølvforsynande. 

Dei enorme utgiftene i samband med Napoleonskrigane leidde til at staten frå 1807 trykte opp store tal pengesetlar, noko som førte til ein inflasjon ein ikkje klarte å kontrollere. Mynteininga riksdalar vart gjeven ut av den statseigde kurantbanken. I 1813 vart situasjonen så utoleleg at ein måtte gjera noko nytt for å reise att tilliten til pengane.

Staten oppretta ein ny bank, Rigsbanken (frå 1818 Nationalbanken). Rigsbanken utstedte ein ny valuta, riksbankdalaren, som over ei årrekkje skulle erstatte kurantdalaren.

Kjelder
-------

1. 1 2  STATSBANKEROTTEN 1813. Aarhus Universitet. Henta 26. november 2016
2. ↑  Statsbankerotten 1813. historiefaget.dk. Henta 26. november 2016
3. ↑  Statsbankerotten 1813. historiefaget.dk. Henta 26. november 2016
4. ↑  , Bjørn (2003),s. 114

* «Statsbankerotten 1813». *danmarkshistorien.dk / Aarhus Universitet*. Henta 12. november 2014.
* «1807-1860 - Udvikling af bankvæsnet i Danmark: 1813 Pengereformen, der blev kendt som statsbankerotten». *Danmarks Nationalbank*. Henta 12. november 2014.
* *Denne artikkelen bygger på «Statsbankerotten (1813)» frå Wikipedia på bokmål, den 12. november 2014, revisjon 12137238*
| **Scuol** |
| --- |
|  |
| 

|  |
| --- |
| Kommunevåpenet til Scuol |
| **Kommunevåpenet til Scuol** |

 |
| Plassering |
| 

Scuol is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | Graubünden |
| Distrikt | Inn |
| Språk | retoromansk, tysk |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  144,14 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2010)   - folketettleik | 2 376   16,5 /km² |
| Koordinatar | 46°48′0″N 10°17′0″E﻿Koordinatar: 46°48′0″N 10°17′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 1290 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 7545 Guarda7546 Ardez7550 Scuol7551 Ftan7553 Tarasp7554 Sent |
| **Nettstad:** www.scuol.ch |

**Scuol** (av Latin *scopulus*, 'klippe') er ein kommune i distriktet Inn i den sveitsiske kantonenGraubünden. Kommunesenteret ligg 1290 meter over havet. Kommunen hadde i 2010  2 376 innbyggjarar og eit areal på 144 km². Den 1. januar 2015 blei kommunen slått saman med 5 andre kommunar, Ardez, Ftan, Guarda, Sent og Tarasp, til den flatemessig største kommunen i Sveits. Han har no rundt 4700 innbyggjarar og eit areal på 439 kvadratkilometer. 

Scuol i Unterengadin
Det offisielle språket er retoromansk, slik det er i heile området Unterengadin, men befolkninga snakkar også sveitsartysk.

Geografi
--------

Heile sørsida mot Piz Champatsch er ein del av skiområdet Motta Naluns med totalt 80 km med løyper og 12 heisar, noko som gjer det til eit av dei største skiområda i Sveits.

Kommunen er hovudstad i Inn og høyrer til Suot Tasna kreis. Han er ein kjend kurstad og feriestad og eit handelssenter i Unterengadindalen. Han er den største landsbyen på venstresida av elva Inn. Han består av landsbyen Scuol med delar av Pradella og dan gamle gruvelandsbyen S-charl.

Klima
-----

Unterengadin er kjent for sitt solrike klima og er mellom de turraste områda i heile alperegionen. Hovudmengda av nedbøren kjem om sommaren, mens februar er den turraste månaden. Området har lite fønvind, så det er jamnast ein del snø om vinteren.

Bygningar
---------

Den seingotiske kyrkja *St. Georg* er frå 1516. Bydelen Scuol Sot har gamle og velhaldne bustadhus.

Samferdsle
----------

Scuol er austleg endestasjon på den engandinske delen av Rhätische Bahn, eit smalspora jarnbanenett i Graubünden.

Kjelder
-------

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Scuol» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2011.*
* *Denne artikkelen bygger på «Scuol» frå Wikipedia på engelsk, den 30. mars 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Skiområdet Scuol, Sveits*, arkivert frå originalen 6. juli 2011, henta 30. mars 2012

Bakgrunnsstoff
--------------

* Turisme Arkivert 2011-02-26 ved Wayback Machine.
* Scuol sjukehus
* *Scuol* på tysk, fransk og italiensk i det nettbaserte *Historisches Lexikon der Schweiz/Dictionnaire historique de la Suisse/Dizionario storico della Svizzera*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Frits von der Lippe** (1. juni 1901–5. september 1988)var ein norsk teatersjef, teaterkritikar, forlagsarbeidar og journalist. Han er kjend som leiar for Riksteatret, som han bygde opp frå grunnen i perioden 1949–68.

Bakgrunn
--------

Lippe vart fødd i Bergen, men voks opp i Oslo. Etter eksamen artium jobba han eitt år som huslærar før han tok til å jobba som journalist for avisa Tidens Tegn 1920-21. I åra 1923-41 var han fast teatermeldar i avisa Morgenposten. Dei to siste åra i Morgenposten var han òg Oslo-korrespondent for den danske avisa Politiken, og han var fast kåsør for NRK sitt radioprogram Sett og hørt frå 1928 til 1931. 

Frå 1930 til 1942 jobba han som forlagssekretær for Gyldendal. I krigsåra slutta han i jobben, men tok til att i same stillinga i 1945. I 1946 vart han forfremja til sjefssekretær. Han beheldt stillinga fram til 1949.

Teatersjef
----------

Etter at han slutta i Gyldendal, søkte von der Lippe på stillinga som teatersjef i det nye statsfinansierte Riksteateret som Stortinget hadde vedteke oppretta, og vart tilsett av ein einstemmig komité. Opphavleg var stillinga meint som ei femårsstilling, men von der Lippe vart sitjande til han nådde pensjonsalderen i 1968. Under den inspirerande leiinga hans utvida teateret seg stadig på alle område. 

Ved å gjera Riksteatret til eit teater for heile landet, realiserte von der Lippe ein av draumane sine; å bringa kunsten i teateret ut til folket. Han syrgde for at Riksteatret framførte eit vekslande repertoar med brei appell. Teateret vart etter kvart landsomfattande, talet på turnéar og premierar auka, og han bygde opp eit nettverk av teaterkontaktar. I sjefsperioden hans fekk Riksteateret ein sentral plass i norsk kulturliv. 
Ved tiårsjubiléet til Riksteateret i 1959 gav von der Lippe ut boka *Rundt land og strand* som handla om dei fyrste ti åra til teateret.

Då han gjekk av som teatersjef i 1968 vart han same året den fyrste som fekk Norsk kulturråds ærespris tildelt.

Frits von der Lippe døydde i Oslo i 1988.
Han var farfar til skodespelaren Anneke von der Lippe.

Andre verv
----------

* Formann Norsk Teater- og Musikkritikarlag (1947–(49)
* Styreformann i Statens Teaterskule (1953–71)

Utgjevingar
-----------

* *Rundt land og strand. Ved Riksteaterets første milepæl* – sakprosa (1959)

Kjelder
-------

1. ↑  Frits von der Lippe (15. februar 2009) i Store Norske Leksikon
2. ↑  Thoralf Berg: Frits von der Lippe i Norsk Biografisk Leksikon
3. ↑  «Fangst og beven». *Dagbladet*. 23.02.2008.

* Frits von der Lippe i Store Norske Leksikon
* Utdjupande artikkel om von der Lippe skriven av Thoralf Berg for Norsk Biografisk Leksikon.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Frits von der Lippe» frå Wikipedia på bokmål, den 7. mars 2010.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister

 |
Koordinatar: 68°33′2.1348″N 16°27′9.7668″E﻿

Den sørlege delen av Tjeldsundet
**Tjeldsundet** (samisk *Dielddanuorri*) er eit langt sund på austsida av Hinnøya i Tjeldsund og Lødingen kommune i Nordland og Harstad og Skånland kommune i Troms og Finnmark. På austsida av sundet ligg fastlandet og Tjeldøya. Sundet har ei lengd på om lag 43 km. 

I nord startar sundet i botn av Vågsfjorden ved Fauskevåg. Tjeldsundbrua ligg like sør for innløpet og er ein del av E10 som går langs nesten heile vestsida av sundet, og langs delar av austsida. Litt sør for brua ligg tettstaden Evenskjer på austsida av sundet. Sør for Evenskjer ligg Lavangsfjorden langs grensa mellom Troms og Nordland. Frå her går Tjeldsundet vestover og inn i Nordland. Ramsundet kjem opp på austsida av Tjeldøya. I andre enden av Ramsundet ligg Ofotfjorden. 

Sundet går så vidare på nordsida av Tjeldøya. Då sundet snur sørover på vestsida av Tjeldøya går Fiskefjorden nordover. Lenger sør ligg Kjerfjorden på austsida av sundet. Sundet endar i sør mellom Lødingen og Tjeldodden. 

I tillegg til E10 går vegane Riksveg 824, Riksveg 825, Riksveg 83 og Riksveg 85 langs delar av sundet. På Tjeldøya følgjer Fv711 heile nord- og vestsida av øya. 

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tjeldsundet**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Berit Tversland** (fødd ) er ei norsk hofftenestekvinne. Ho var kabinettsekretær ved Det kongelege hoffet frå 2000 til 2012. Tversland er kjend som ein av dei næraste medarbeidarane til kongefamilien gjennom fleire år.

Virke ved hoffet
----------------

I 1977 blei Tversland tilsett ved Det kongelige hoffet. I tolv år var ho guvernante for prinsesse Märtha Louise og kronprins Haakon. Etter dette blei Tversland assisterande kabinettsekretærer. I 1990 blei ho sekretær for prinsesse Märtha Louise, seinare fylte ho same funksjon for kronprins Haakon før ho blei privatsekretær for kong Harald. Frå 2000 var Tversland kabinettsekretær. Tversland leia kabinettssekretariatet Det kongelige hoff og har også vore fungerande hoffsjef. I 2012 gjekk ho av med pensjon.

Tversland har gått ved Forsvarets høgskole og har vore leiar i Oslo bispedømmeråd.

Utmerkingar
-----------

I 2005 utnemnde Kong Harald Tversland til kommandør av St. Olavs Orden «for fortjenstfullt virke i H.M. Kongens tjeneste», som i 2012 blei forfremja til storkross. I 2005 mottok ho Kongehusets 100-årsmedalje. Tversland har mottatt 1. klasse av den estiske Terra Mariana-krossens orden og 3. klasse av Den kvite stjernas orden, storkross av Republikken Italias fortenestesorden, storkross av den portugisiske Infante Dom Henriks orden, storkross av Spanias sivile fortenestesorden, storriddarkross av Den islandske falkeordenen, 3. klasse (kommandørkross) av Storfyrst Gediminas av Litauens orden og kommandørkross av Republikken Polens fortenestesorden.

Kjelder
-------

1. ↑  «Berit Tversland utnevnt til kabinettssekretær», *VG Nett*, 31. mai 2000.
2. ↑  AS, TV 2 (20. september 2012). «Haakon og Märthas «reservemamma» slutter på slottet». *TV 2* (på norsk bokmål). Henta 18. januar 2024.
3. ↑  «Tildelinger av ordener og medaljer». *www.kongehuset.no* (på norsk). Henta 18. januar 2024.
4. ↑  «Forfremjing i St. Olavs Orden». *www.kongehuset.no* (på norsk). Henta 18. januar 2024.
5. ↑  *president.ee*. Henta 18. januar 2024.  Missing or empty `|title=` (hjelp)
6. ↑  Dettaglio decorato[*daud lenkje*], Italias presidentkontor.
7. ↑  *diariodarepublica.pt*. Henta 18. januar 2024.  Missing or empty `|title=` (hjelp)
8. ↑  «Página no encontrada». *www.lamoncloa.gob.es* (på spansk). Henta 18. januar 2024.
9. ↑  Fálkaorðuhafar[*daud lenkje*], Islands presidentkotor.
10. ↑  Apdovanotų asmenų duomenų bazė Arkivert 3. januar 2010 på Wayback Machine. Litauens presidentkontor.
11. ↑  «Monitor Polski Nr 2, poz. 34 z 2004 - e-prawnik.pl». *dokumenty.e-prawnik.pl*. Henta 18. januar 2024.

* *Denne artikkelen bygger på «Berit Tversland» frå Wikipedia på bokmål, den 20. mars 2024.*
**Minamoto no Yorimitsu** (源 頼光), fødd 948, død 29. august 1021), òg kjend som **Minamoto no Raikō**, var ein japansk samurai og folkehelt. Saman med broren sin Minamoto no Yorinobu tente han regentane i Fujiwara-klanen. Han var ein av tidlegaste medlemmane i Minamoto-klanens som utmerka seg militært. Han blei kjend som den som undertrykte røvarane i Ōeyama.

Yorimitsu tente som leiar over eit regiment ved Keisarvakta og var ein periode òg sekretær ved Krigsministeriet. Frå faren sin, Minamoto no Mitsunaka, arva han kontroll over Settsu-provinsen.

Yorimitsu i kulturen
--------------------

Yorimitsu finst i ei mengd legender og forteljingar. Ein av dei mest visste er legenda om Kintaro, ‘den gylne guten’. I forteljingane er han vanlegvis i lag med fire følgjesvener, Shiten-nō (noko slikt som ‘Dei fire vaktkongane’). Dei blir kalla Watanabe no Tsuna, Sakata no Kintoki, Urabe no Suetake og Usui Sadamitsu.

Minamoto no Yorimitsu opptrer i den japanske skrekkfilmen *Kuroneko* (1968.) regissert av Kaneto Shindoq.



1. ↑  Du måste ange ***titel=*** när {{bokref}} används.
2. ↑  McDonagh, Maitland. «Kuroneko: The Mark of the Cat». The Criterion Collection. Henta 7. oktober 2013.
Lobbyverksemd kan vere samtalar utan offentlig innsyn for å påverke eit politisk vedtak.
Illustrasjon:
Adam Schlømer, 2014
 

**Lobbyverksemd** er ein måte for interesseorganisasjonar og andre grupperingar å påverke Stortingspolitikarar på. Ordet *lobbyverksemd* spelar på ei førestilling om at representantar frå diverse interesseorganisasjonar påverkar politikarar munnleg «i lobbyen» mellom møte. Reell lobbyverksemd føregår på eit meir avansert nivå.

*Lobbyverksemd* vert langt på veg akseptert av dei fleste politiske partia i Noreg som ein naudsynt del av demokratiet. Ved hjelp av lobbyverksemd kan organisasjonar som elles ikkje driv med politikk, men likevel samlar mange menneske, få innverknad på korleis samfunnet vert styrt. Dette har ført til at nokre innflytnadsrike organisasjonar har tilsett eigne lobbyistar på heiltid.

Ordninga vert kritisert av di frivillige organisasjonar utan mykje pengar ikkje kan drive like aktiv lobbyverksemd som organisasjonar med fast tilsette lobbyistar. Det fører til eit demokratisk underskot, då pengar vil dominere korleis denne maktportalen vert nytta.

Eit anna punkt som vert kritisert er at det meste av politisk innverknad som føregår gjennom *lobbyverksemd* er skjult frå ålmenta. På denne måten kan ikkje motstridande organisasjonar lett granske politiske avgjerder. Openheit er rekna som eit av dei viktigaste demokratiske prinsippa i Noreg.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BNE
* BBC Things
* NDL

 |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BNE
* BBC Things
* NDL

 |
Koordinatar: 70°8′25.310″N 21°6′36.824″E﻿

Kvænangen
Solnedgang over Kvænangen
**Kvænangen** eller **Kvænangsfjorden** (nordsamisk *Návuonna*) er ein fjord i Kvænangen og Skjervøy kommune i Troms og Finnmark, vest for fylkesgrensa til Finnmark. Fjorden strekkjer seg om lag 74 km søraustover til Kvænangsbotn.

Fjorden har innløp mellom Hylla i vest og Ramnes i aust. Den ytre delen av fjorden ligg på austsida Arnøya og Laukøya i Skjervøy. Sør for Laukøya ligg sjølve Skjervøya og mellom denne og Store Haukøya lenger aust går fjordarmen Reisafjorden sørvestover til Storslett. Spildra er ei anna øy som ligg midt i fjorden der han byrjar å skjere seg innover i fastlandet, medan Rødøy ligg lenger nordvest. I området ved desse øyane går det mange fjordarmar austover. Lengst nord ligg Olderfjorden, så kjem Reinfjorden, Jøkelfjorden som er den lengste av desse og som strekkjer seg inn til Øksfjordjøkelen, Lille Altafjorden og Burfjorden. 

Sør for Spildra ligg øya Skorpa og litt lenger inn øya Nøklan. Sør for Nøklan går Badderfjorden austover. I områda nord for Badderfjorden er det få busetnader ved sjølve fjorden, men i dette området er det fleire bygder og grender. Undereidet og Sekkemo er to grender ved Badderfjorden i aust, medan Sørstraumen. Ved Sørstraumen kryssar E6 fjorden via den 440 meter lange Sørstraumen bru. Innanfor Sørstraumen ligg Årøyan midtfjords og grenda Kjækan ligg på austsida. Frå her går det smale sundet Lillestraumen inn til den inste delen av fjorden kalla Sørfjorden.

Panorama over Kvænangsfjorden

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
**Granekupa** er eit stadnamn på garden Fitje i Gloppen kommune i Sogn og Fjordane. Granekupa ligg nær grensa mellom gardane Mardal, Kandal, Fitje og Gjengedal.

Fiskevatn
---------

Det ligg to vatn i Granekupa, Inste Granekupvatnet og Yste Granekupvatnet, det er sett ut fisk i båe. Dette skal ha blitt gjort så tidleg som på 1930-talet.

Bygginga av Granekuphytta
-------------------------

Sauehald var ein vanleg del av landbruket på garden Fitje. Om våren vart sauene jaga opp i fjella sør mot Hyen og Jølster og om hausten måtte dei sankast ned att i grenda. Det siste kunne vere tungt arbeid om det var dårleg ver eller djup snø.

Knut P. Fitje, Kåre Mardal og Olav Gimmestad freista i 1947-48 å gjere butikk på sauesanking og dei tre tok på seg å sanke for alle bruka på Fitje. Det vanlegaste utgangspunktet for sauesankinga på Fitje hadde fram til då vore Fitjestøylen, inst i Langedalen. Sauene gjekk likevel vidt ikring - og for å lettare nå lenger inn i fjellet bestemte karane seg for å setje opp ei lita hytte inne på Granekupa.

Kjelder
-------

1. ↑  Stadnamn i Mardal Krins, Søreide, Lars P. [red.], Mardal, Per K. Fitje, Audun, 2002
2. ↑  Personleg intervju med Gunnar K Fitje, 1989
3. ↑  Personleg intervju med Knut P. Fitje, 1995

6°11′36″N 61°41′02″E﻿ / ﻿6.193330°N 61.683928°E﻿ / 6.193330; 61.683928
Kart over Sulawesihavet
**Sulawesihavet** er eit 280 000 km² stort randhav til Stillehavet. Havet er omkransa av øyane Sulawesi i sør, Borneo i vest og den filippinske öya Mindanao i nord. Sulawesihavet er gjennomsnittleg 5 000 meter djupt. Største djupet i norddelen av havet når ned til 6 220 meter under vassyta.

I Sulawesihavet lever mange artar av dyr og vekstar. 26 kvalartar er observert i havet, medan artstalet av koralldyr ligg kring 580. Tunfisk, havskjelpadde, djevelskate og barracudafisk finst i store populasjonar. I september 1997 vart ein ny slektning til blåfisken påvist i Sulawesihavet, han fekk namnet *Latimeria menadoensis*.

Sjørøvarar utrusta med motortorpedobåtar, radar og GPS opererer i Sulawesihavet. Dei går til angrep både på fiskebåtar og større containerfartøy.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sulawesisjön» frå Wikipedia på svensk, den 31. juli 2013.*

3°34′23″N 121°57′44″E﻿ / ﻿3.57306°N 121.96222°E﻿ / 3.57306; 121.96222

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames

 |
Koordinatar: 44°30′38″N 10°57′25″E﻿

**Emilia-Romagna** er ein av tjue regionar i Italia og har Bologna som hovudstad. Regionen har eit areal på 20 124 km² og om lag 4,2 millionar innbyggjarar. Det er den nest rikaste regionen i Italia og mattradisjonane her frå er godt kjend.

Geografi
--------

Emilia-Romagna ligg nord i Italia og består av dei to historiske regionane Emilia og Romagna. Regionen ligg mellom Adriahavet i aust, elva Po i nord og Appenninane i sør. 

Av andre regionar grenser Emilia-Romagna til Lombardia og Veneto i nord. og i sør til Toscana og Marche, samt republikken San Marino.

Emilia-Romagna er delt inn i ni provinsar:

* Bologna
* Ferrara
* Forlì-Cesena
* Modena
* Parma
* Piacenza
* Ravenna
* Reggio Emilia
* Rimini

Historie
--------

Emilia-Romagna var ein del av områda til etruskarane før det vart erobra av romarane. Namnet på regionen har røter tilbake til romartida og Emilia refererer til *via Æmilia*, ein viktig romerveg frå Roma til dei nordlege delane av Italia. *Romagna* er ei omforming av *Romània*, då Ravenna var hovudstad i den italienske delen av Austromarriket, og langobardarane haldt fram med å nytte namnet på området rundt Ravenna. Kystområda av Emilia vart styrt av austromarriket frå 540 til 751. I mellomalderen følgjer historia til Emilia og Romagna historia til individuelle byar. På 1500-talet vart dei fleste av desse byane innlemma i Kyrkjestaten, men områda til Parma, Piacenza og Modena vart verande sjølvstendige fram til Emilia-Romagna vart ein del av Kongedømet Italia i 1859-1861.

Demografi
---------

Byar i Emilia-Romagna med meir enn 50 000 innbyggjarar. 

| Kommune | Innbyggjarar (2006 est.) |
| --- | --- |
| Bologna | 373 743 |
| Modena | 180 469 |
| Parma | 175 789 |
| Reggio Emilia | 157 388 |
| Ravenna | 149 084 |
| Rimini | 135 682 |
| Ferrara | 132 471 |
| Forlì | 112 477 |
| Piacenza | 99 340 |
| Cesena | 93 857 |
| Imola | 66 340 |
| Carpi | 64 517 |
| Faenza | 54 749 |

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Emilia-Romagna» frå Wikipedia på engelsk, den 2. desember 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Emilia-Romagna**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 

|  |
| --- |
| **Regionar i Italia** |
| Abruzzo  | Basilicata  | Calabria  | Campania  | Emilia-Romagna  | Friuli-Venezia Giulia  | Lazio  | Liguria  | Lombardia  | Marche  | Molise  | Piemonte  | Puglia  | Sardinia  | Sicilia  | Toscana  | Trentino-Alto Adige  | Umbria  | Valle d'Aosta  | Veneto |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
Den opphavlege Mozartkule frå Fürst, legg merke til bilete av Mozart på staniolpapiret
Mozartkuler i ulike innpakning frå Salzburg
Ei **mozartkule** (tysk *Mozartkugel*) er ein sjokoladekonfekt opphavleg laga av konditoren Paul Fürst frå Salzburg i Austerrike i 1890. Han vart oppkalla etter Wolfgang Amadeus Mozart, som var fødd i Salzburg. Det opphavlege namnet på sjokoladekonfekten var *Mozart bonbon*.

Opphav
------

I 1884 kom konditormeister Paul Fürst til Salzburg, der han opna eit konditori i Brodgasse nr. 13. I 1890 byrja han produsera konfektane som no er kjende som mozartkuler. Kulene vart raskt kopierte av andre konditorar i byen. Konditoriet Holzermayer und Schatz, som finst endå, selde rundt 1900 konfektkulene som «mozartkuler». Dette var eit namn som vart hengjande fast ved produktet.

Produsentar av mozartkuler
--------------------------

Den gamle handverksmessige produksjonen av mozartkuler skjer i fleire konditori i Salzburg, som Konditorei Dallmann i St. Gilgen på Wolfgangssee, som òg produserer kuler handlaga etter den opphavlege oppskrifta.

Det finst ei rekkje industrielle produsentar av mozartkula som ikkje alle følgjer nøyaktig den opphavlege oppskrifta, men produserer ulike variantar. I selskapet Mirabell er mozartkulene grøne marsipankuler omgjeve av både ljos og mørk nougat. Frå andre produsentar er nougatkjernen på innsida, og marsipanen utanpå variantar med både ljos og mørk overtrekkssjokolade. 

Dei to leiande industrielle produsentane er Paul Reber GmbH og Co. KG frå Bad Reichenhall i Bayern i Tyskland og Mirabell i Grödig i Salzburg, som er eit dotterselskap av Kraft Foods. I Wien finst produsentane Hofbauer, som har det sveitsiske selskapet Lindt & Sprüngli aom eigarar, og dessutan Manner som produserer «Victor Schmidt - Austria Mozartkugeln»

Kjelder
-------

1. ↑  Artikel i Salzburger Fenster (besøkt 26.07.2008)

* *Denne artikkelen bygger på «Mozartkule» frå Wikipedia på bokmål, den 8. juli 2016.*
Koordinatar: 69°52′1.4016″N 20°26′14.341″E﻿

Olderdalen ved Lyngen
**Lyngenfjorden** eller **Lyngen** (samisk *Ivgovuotna*) er ein fjord i Troms langs kommunegrensa mellom Lyngen i vest og Skjervøy, Nordreisa, Kåfjord og Storfjord i aust. Fjorden er den lengste i Troms og strekkjer seg 85 km sørover langs austsida av Lyngsalpane til Hatteng i botn av Storfjorden.

Fjorden har innløp mellom Sotneset på Arnøy i nord og Nordklubben i sør. Vest for Nordklubben går Ullsfjorden sørover. På austsida av den ytre delen av Lyngen ligg øyane Vorterøya og Utøya, og i denne ytre delen er det få busetnader ved fjorden. Frå Spåknes og inn heile fjorden går E6 langs austsida og her er det langt fleire busetnader. Det same gjeld på vestsida sørover frå Årøya, som ligg midt i fjorden. Ved Spåknes ligg bygda Djupvik og litt lenger sør bygda Nordmannvik. Ved bygda Olderdalen går fjordarmen Kåfjorden søraustover til Birtavarre. 

Ved Årøya ligg bygda Koppangen på vestsida av fjorden. Litt lenger sør ligg Rottenvika, Lyngseidet og Karnes. Ved Lyngseidet er det berre om lag 3 km over til botn av Kjosen på vestsida av Ullsfjorden. Frå Lyngseidet går det ferje over til Olderdalen på austsida som ein del av Riksveg 91. Litt sør for Lyngseidet går Pollneset ut i fjorden frå vest. Polleidet ligg mellom to viker og to bygder på kvar side av neset, Kvalvik i nord og Lyngspollen i sør. Litt sør igjen for Lyngspollen ligg bygda Furuflaten. 

Skibotn er ein tettstad i Skibotnbukta på austsida av Lyngen. Frå her og inn til botn av fjorden vert han kalla Storfjorden. Storfjorden strekkjer seg 17 km inn til Hatteng. Frå botn av fjorden er det berre om lag 20 km langs Balsfjordeidet til Nordkjosbotn inst i Balsfjorden.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* SUDOC
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Flyttblokk inntil eit hus i Sverige
Glasifluviale avsetningar ved Exit-breen i Alaska.
**Glasiale danningar** er avsetningar og fenomen som direkte eller indirekte kjem av isbrear. Dette gjeld særleg dei store ismassane etter den siste istida, men òg noverande isbrear. Glasiale danningar vert delte inn i morener, glasifluviale eller breelvdanningar, i tillegg til glasilakustrine eller bresjø og glasimarine sediment eller ishavssediment. 

Andre glasiale danningar er fjordar, U-dalar, hengedalar, dalbotnar, rundsva, dødisgroper, skuringsstriper og flyttblokker.

Morener
-------

*For meir om dette emnet, sjå morene.*
Morener er landskapsformer og avsetningar som har oppstått i samband med rørsla og nedsmeltinga til isbreane.

Glasifluviale danningar
-----------------------

Glasifluviale danningar er landskapsformer og avsetningar som har oppstått som følgje av elvar av smeltevatn frå breane. Døme på dette er jettegryter på stader det det no ikkje renn elvar, tørre elveløp på grusterrasar, og avleiringar av stein, grus og sand avsett av elvane. Desse sedimenta vert kalla glasifluviale sediment. 

I Noreg vart det avsett store sand- og grusmassar føre breane då isen trekte seg attande. Desse utgjer i dag vide, flate moar, som til dømes Eggemoen på Ringerike og sandmoane på Romerike. I Nord-Tyskland og Danmark finst det enno større grus- og sandmassar som har oppstått på same måte.

Glasilakustrine sediment
------------------------

Glasilakustrine sediment er sediment som er avsett i ein bresjø. Typiske avsetningar er varvig leire.

Glasimarine sediment
--------------------

Glasimarine sediment er sediment som er avsett i saltvatn i nærleiken av ein bre. Typiske avsetningar er glasialleire.

Kjelder
-------

* «glasiale dannelser» i *Store norske leksikon*, snl.no.
**Yap** er ei øy og ein delstat i Mikronesiaføderasjonen i det vestlege Stillehavet. Yap er kjent for den tradisjonelle valutaen sin, *rai-steinar*, store steinpengar som framleis kan nyttast som symbolske gåver.

Geografi
--------

Øya Yap ligg blant dei vestlege Karolinane i Mikronesia, ca. 1200 km austom Filippinane. Saman med dei mindre øyane Gagil-Tomil, Maap og Rumung dannar ho Yapøyane, som er omslutta av eit korallrev.

Ved Colonia
Yapøyane er òg hovedområdet i delstaten Yap òg kalla *Yap-State*. Delstaten består omfram Yapøyene av rundt 145 øyar og atollar kalla *Outer Islands* («Dei ytre øyane»), der dei største er Ngulu, Ulithi, Sorol, Eauripik, Woleai, Ifalik, Faraulep, Lamotrek og Satawal. Innbyggjartalet i delstaten ligg på rundt 11 000, der ca 70 % bor på Yapøyene, dei fleste i hovudstaden Colonia på austsida av hovudøya.

Lufthamna til øya heiter *Yap International* (IATA-flyplasskode: YAP) og ligg sørvest for Colonia.

Historie
--------

Yapøyene har truleg vore busett sidan cirka 3000 f.Kr. Dei vart oppdaga av europearar i januar 1528 av den spanske kapteinen Álvaro dei Saavedra. 

Tyskland kjøpte øygruppa i 1899 og han vart då ein del av Tysk Ny-Guinea. Under første verdskrigen vart området okkupert av Japan i oktober 1914. Japan heldt forvaltningsmandatet over området ved Versaillesfreden i 1919.

Under andre verdskrigen vart øygruppa brukt som fly- og flåtebase av Japan fram til området vart erobra av USA i 1945.

I 1947 vart Yapøyane og resten av Karolinane av SN slått saman til *US Trust Territory of the Pacific Islands*, forvalta av USA.

Den 10. mai 1979 vart den autonome føderasjonen Mikronesia danna med lokalt sjølvstyre og den 3. november 1986 vart landa sjølvstendig.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yap» frå Wikipedia på bokmål, den 31. oktober 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* State of Yap, FSM Visitors Board
* Kart over Yapøyane Arkivert 2007-06-24 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* GeoNames
* NDL

 |
**Francisco de Orellana** (ca. 1500-1550) var ein spansk oppdagingsreisande og conquistador. Orellana er mest kjent for å ei ferd frå Orellanaprovinsen i Ecuador til Atlanterhavet langs Amazonaselva med bielver i 1541-1542. Han er rekna som den som namnsette elvefaret. Før amazonaseksspedisjonen grunnla Orellana byen Guayaquil i det som no er Ecuador. 
Han var offiser under Gonzalo Pizarro under ekspedisjonen hans gjennom Andesfjella på leit etter El Dorado i 1539–1540. Han døydde under ein andre ekspedisjon i Amazonas.

Frå Ecuador til Atlanteren
--------------------------

I ein av dei mest usannsynleg vellykka reisene i kjend historie, klarte Orellana å drive med elvestraumen frå Puerto Francisco de Orellana i Orellanaprovinsen i Ecuador langs bielver til og ned langs sjølve Amazonas til utlaupet i Atlanteren i august 1542. Han og følgjet hans segla langs atlanterhavskysten til dei nådde Cubagua-øya, ved kysten av Venezuela.

I 1541, under ein ekspedisjon leidd av Gonzalo Pizarro på jakt etter «kanellandet», vart Orellana utnemnt til å utforske Coca-elva. På grunn av ulike utfordringar og minkande ressursar, sette Orellana med mannskap nedstraums, inn i Napo og forbi samlaupet mellom Napo og Amazonas. Etter ei strabasiøs reise nådde Orellana og ekspedisjonen hans Atlanterhavet den 24. august 1542. Han vende tilbake til Spania og søkte anerkjenning og styring over landa han hadde oppdaga, kalla Ny-Andalusia.

Namnet «Amazonar» stammar frå ein trefning med krigarkvinner, etter dei mytiske amasonene i greske legender.

Merknadar
---------

1. ↑  spansk uttale [fɾanˈθisko ðe oɾeˈʝana]

Kjelder
-------

1. ↑  «Francisco de Orellana». *Store norske leksikon* (på norsk). 23. august 2023.
2. ↑  Levy, Buddy, *orellana versus the amazons*, excerpts from *River of Darkness*, 2011, Bantam, Delancy Place review May 18, 2021

* *Denne artikkelen bygger dels på innleiinga i «Francisco de Orellana» frå Wikipedia på engelsk, den 3. februar 2024*
* «Francisco\_de\_Orellana» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Francisco de Orellana**

* Sundt, Eilert (1941). *Amasonfloden : fra kildene til havet : med beretninger om flodens opdagelse og gjenopdagelse 1539-1541-1639*. Cammermeyer.  «Public domain»   
Kjelde: Francisco de Orellana's Reise nedover Amazonens flod 1540-1541 av Antonio de Herrera etter «Historia General de los Hechos de los Castellanos en el Mar Oseano» Bok IX Madrid 1599

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Ein Edison-fonograf
**Fonograf** (av gresk *φονε*, 'lyd', og *γραφο*, 'skriva') er ein maskin for spela inn, ta opp og gje att lyd. Lyden blir lagra som spor på ein sylinder. Fonografen vart oppfunnen av Thomas Edison i 1877 og vart selt kommersielt frå 1890 til 1925. Prinsippet bygger på eit apparat som registrerer svingingar og som franskmannen Léon Scott konstruerte allereie i 1857.
Fonografen blei etterfølgd av grammofonen, som blei funnen opp i 1888 av Emile Berliner. 

Tidleg fonograf Foto: Ole Tobias Olsen/Nasjonalbiblioteket

Fonografen var den fyrste maskinen som kunne spela inn og bevara lyd. På dei eldste modellane vart lydsporet gravert inn i eitt tynt lager av metallfolie. Nyare versjonar brukte materiale som voks og celluloid. Lydbylgjer blir overført via ein membran til ein metallstift (nål) som då vibrerer i takt med bylgjene. Stiften ristar inn eit spor i den roterande sylinderen.

Det eldste norske lydopptaket på tinnfolie er frå 1879. Opptaket er av ein salme sungen av Peder Larsen Dieseth på ein fonografdemonstrasjon ved Tivoli i Kristiania.

Kjelder
-------

1. ↑  «Lyden av Teknisk museum - Lydlagring». *www.tekniskmuseum.no* (på norsk bokmål). Henta 18. juli 2017. [*daud lenkje*]

* *Denne artikkelen bygger på «Fonograf» frå Wikipedia på svensk, den 11. september 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Fonograf**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
**Giovanni Pico della Mirandola** (utt. pˈico della mirˈandola), (fødd 24. februar 1463 i Mirandola, død 17. november 1494 i Firenze) var ein italiensk humanist og filosof og elev av Ficino. Han var også ein del av krinsen kring Lorenzo de' Medici.

Pico er ein av dei viktigaste humanistane i renessansen. Han studerte i Bologna, Padova og Paris. Seinare drog han til Firenze og vidare til Roma, der han 1486 gav ut 900 tesar frå alle vitskapar med tilbod om offentleg å forsvare dei – hans vidgjetne tale *Om menneskets verdighet* er ein lekk av dette dette forsvaret. Pico meinte at mennesket er fritt til å byggje sin eigen personlegdom, og er i stand til å velje sitt eige eksistensnivå.

Fordi desse tesane inneheldt ymse som kyrkja ikkje kunne godta, kom Pico i søkjelyset åt inkvisisjonen. Tesene hans vart fordømd av Paven, og han måtte flykte til Frankrike, og sat også ei tid i fengsel. Seinare fekk han returnere til Italia etter at Lorenzo de' Medici greip inn. Han drog seg då attende til ein landstad ved Firenze og fordjupa seg i studiar av Platon, Aristoteles, Kabbala og hermetiske skrifter. 

Pico ynskte å skape ein syntese av platonistisk og arabisk filosofi, jødisk kabbalistisk mystikk og mellomalderens skolastikk. I 1496 kom verka hans ut i Bologna. Nevøen Giovanni Francesco Pico (d. 1533) skildra livet hans og var sjølv ein fruktbar forfattar, som mellom anna var oppteken av mystikk.

Kjelder
-------

* «Giovanni\_Pico\_della\_Mirandola» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Giovanni Pico della Mirandola» frå Wikipedia på dansk, den 7. august 2011.*
	+ *Wikipedia på dansk oppgav desse kjeldene:*
* Opslag af dr.theol. A. Th. Jørgensen i Salmonsens konversationsleksikon bd. 19, s. 134


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |