Jordnære og jordfjerne
**Apsis** er det punktet i ein elliptisk bane der ein lekam er lengst borte eller nærast senteret han roterer kring, som vanlegvis er massesentrumet til systemet.

Punktet som ligg nærast vert kalla *periapsis* og punktet som ligg lengst borte *apoapsis* eller *apapsis*. Ei rett linje som går gjennom periapsis og apoapsis vert kalla apsislinja. Dette er den store aksen i ein ellipse, altså den lengste linja ein kan trekkje gjennom ein ellipse.

For ein lekam i bane er det mest vanleg å nytte uttrykka *perigé*, *perigeum* eller *jordnære* og *apogé* eller *jordfjerne* om lekamar som krinsar rundt jorda (av gresk γη *gê* «jord»), og *aphel*, *aphelium* eller solfjerne og *perihel*, *perihelium* eller *solnære* om lekamar som krinsar rundt sola (av gresk (Greek ‘ήλιος *hēlios* «sol»). Under Apollo-programmet vart uttrykka *pericynthium* og *apocynthium* nytta om krinsløp rundt månen.

Formel
------

Eit skjema av ein keplersk banelekam. F *Periapsis*, H *Apoapsis* og den raude linja mellom dei er apsislinja
Følgjande formlar viser eigenskapar ved periapsis og apoapsis i ein bane:

* Periapsis: største fart {\displaystyle v\_{\mathrm {per} }={\sqrt {\tfrac {(1+e)\mu }{(1-e)a}}}\,} ved minste (periapsis) avstand {\displaystyle r\_{\mathrm {per} }=(1-e)a\!\,}
* Apoapsis: minste fart {\displaystyle v\_{\mathrm {ap} }={\sqrt {\tfrac {(1-e)\mu }{(1+e)a}}}\,} ved største (apoapsis) avstand {\displaystyle r\_{\mathrm {ap} }=(1+e)a\!\,}

i følgje Keplerlova for planetære rørsler (bevaring av vinkelmoment) og bevaring av energi er desse storleikane konstant for ein viss bane: 

* spesifikt relativt vinkelmoment {\displaystyle h={\sqrt {(1-e^{2})\mu a}}}
* spesifikk baneenergi {\displaystyle \epsilon =-{\frac {\mu }{2a}}}

der:

* {\displaystyle a\!\,} er store halvakse
* {\displaystyle \mu \!\,} er standard tyngdeparameter
* {\displaystyle e\!\,} er eksentrisitet, definert som {\displaystyle e={\frac {r\_{\mathrm {ap} }-r\_{\mathrm {per} }}{r\_{\mathrm {ap} }+r\_{\mathrm {per} }}}=1-{\frac {2}{{\frac {r\_{\mathrm {ap} }}{r\_{\mathrm {per} }}}+1}}}

Det aritmetiske middeltalet av lengdene til apoapsis og periapsis er lengda av den store halvaksen {\displaystyle a\!\,}.
Det geometriske gjennomsnittet av dei to lengdene er lengda til den vesle halvaksen {\displaystyle b\!\,}.

Det geometriske gjennomsnittet av dei to grensesnøggleikane er {\displaystyle {\sqrt {-2\epsilon }}}, farten som tilvarar ein kinetisk energi som må leggast til kor som helst i banen for at lekamen skla klare å bryte ut av krinslaupet (kvadratrota av produktet av dei to snøggleikane er den lokale unnsleppingsfart).

Terminologi
-----------

Uttrykka perisenter og aposenter vert stundom nytta, men periapsis og apoapsis er helst det faglege uttrykket som vert nytta.

Det vert òg nytta forskjellige uttrykk for forskjellige himmellekamar. '-ge', '-helium', '-astrum' og '-galaktikum' er former som ofte vert nytta innan astronomi. Endinga '-ge' vert ofte nytta generelt om «nærast ein planet», sjølv om det teknisk sett er feil uttrykk sidan '-ge' refererer til jorda.

| Himmelekam | Næraste punkt | Fjernaste punkt |
| --- | --- | --- |
| Galakse | Perigalaktikum | Apogalaktikum |
| Stjerne | Periastrum | Apastrum |
| Svart hol | Perimelasma/Peribothra/Perinigrikum | Apomelasma/Apobothra/Aponigrikum |
| Sola | Perihelion | Aphelion |
| Merkur | Periherm | Apoherm |
| Venus | Perikyther/Perikrit | Apokyther/Apokrit |
| Jorda | Perigé | Apogé |
| Månen | Periselen/Perikynth/Perilun | Aposelen/Apokynth/Apolun |
| Mars | Periare | Apoare |
| Jupiter | Perizen/Perijov | Apozen/Apojov |
| Saturn | Perikron/Perisaturn | Apokron/Aposaturn |
| Uranus | Periuran | Apouran |
| Neptun | Periposeid | Apoposeid |
| Pluto | Perihad | Apohad |

Perhel og apehel for jorda
--------------------------

Jorda er nærast sola tidleg i januar og lengst borte tidleg i juli. Forholdet mellom perihel og aphel og årstidene på jorda endrar seg i ein syklus som varer 21 000 år. Denne presesjonen medverkar til periodiske klimaendringar (sjå Milankovitch-syklus).

Dato og klokkeslett for dei neste hendingane er:

| År | Perihel | Aphel |
| --- | --- | --- |
| 2009 | 4. januar 15Z | 4. juli 02Z |
| 2010 | 3. januar 00Z | 6. juli 11Z |
| 2011 | 3. januar 19Z | 4. juli 15Z |
| 2012 | 5. januar 00Z | 5. juli 03Z |
| 2013 | 2. januar 05Z | 5. juli 15Z |
| 2014 | 4. januar 12Z | 4. juli 00Z |
| 2015 | 4. januar 07Z | 6. juli 19Z |
| 2016 | 2. januar 23Z | 4. juli 16Z |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Apsis» frå Wikipedia på engelsk, den 31. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Earth's Seasons Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion - 2000-2020 Arkivert 2007-10-13 ved Wayback Machine. — U.S. Naval Observatory, Astronomical Applications Department.