recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **Haapsalu linn** |
| --- |
| Horisonten til Haapsalu linnHorisonten til Haapsalu linn |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Haapsalu linn | Byvåpenet til Haapsalu linn |
| **Flagget til Haapsalu linn** | **Byvåpenet til Haapsalu linn** |

 |
| Plassering |
| 

Haapsalu is located in Estland

 |
| Styresmakter |
| Land |  Estland |
| Maakond | Läänemaa maakond |
| Borgarmeister | Ingrid Danilov |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  10,59 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2004)   - folketettleik | 11 876   1 121,4 /km² |
| Koordinatar | 58°57′0″N 23°32′0″E﻿Koordinatar: 58°57′0″N 23°32′0″E﻿ |
| Tidssone - Ved sommartid | EET (UTC+2) EEST (UTC+3) |
| Diverse annan informasjon |
| **Nettstad:** www.haapsalu.ee |

Dronevideo av Haapsalu 2022
**Haapsalu** (tysk og svensk *Hapsal*; russisk Хаапсалу, tidlegare Гапсаль) er ein ferieby og kommune på vestkysten av Estland. Han har vore kjend i fleire hundreår for den varme sjøen, den lækjande gjørma og den fredfulle atmosfæren. Mange smale gater med trehus frå tidleg på 1900-talet leier ned mot sjøen. Haapsalu har vorte kalla «Nordens Venezia» på grunn av vatn på alle kantar. Under den kalde krigen låg flybasen Tokhaapsalu sørvest for byen. 

Byen er hovudstad i fylket Lääne maakond.

Historie
--------

Byen har ei soge som startar i 1279, då han fekk byrettar og vart sete for bispedømet Ösel-Wiek. Dette var han dei neste 300 åra. Det finst framleis bygningar frå desse åra i i dag, irekna bispepalasset med kyrkja som har det største enkle kyrkjeskipet heile Baltikum, Haapsalu-borga.

I mange år har dei lokale innbyggjarane hevda at gjørma frå havet har lækjande effekt. Ein militærlege, Carl Abraham Hunnius, grunnla den første kurstaden i byen i 1825. Nyhende om den lækjande gjørma nådde aristokratiet i St. Petersburg, som då var hovudstad i Det russiske riket. Sidan den gongen har Haapsalu vore ein populær feriestad for folk frå heile verda som kjem hit for behandling. I dag finst det tre slike senter i Haapsalu.

Haapsalu og det omliggjande området var senter for den svenske folkesetnaden i Estland frå 1200-talet til dei fleste vart tvinga ut av landet i 1944. 

På 1800-talet var Haapsalu kjend for Haapsalu-sjalet, eit framifrå handverk laga av dei lokale kvinnene.

Bilete
------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Haapsalu» frå Wikipedia på engelsk, den 7. april 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  estlandia.de

Bakgrunnsstoff
--------------

* Byheraldikk
* Haapsalu-borga
* Bilete og artiklar frå Haapsalu

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Generasjon** er nemninga på til dømes både

* den eininga som den eine av fleire lekk i ei ætteline utgjer
* den eininga som ei einskild aldersgruppe innanfor eit samfunn eller ei yrkesgruppe utgjer
* den tida som ei aldersgruppe lever, det vil seie ein mannsalder, vanlegvis rekna til ein tredel av eit hundreår
* kvart av fleire steg i utviklinga av eit produkt og liknande.

Besteforeldre, foreldre og born utgjer kvar sin *generasjon* i ættelina; *besteforeldregenerasjonen* er nemninga på den gruppa av menneske i samfunnet som er i den alderen då dei fleste av dei har vorte besteforeldre; min eller *vår generasjon* er alle dei som er av om lag same alder som ein sjølv; *krigsgenerasjonen* er dei som vart fødde under krigen; at noko *hende for tre generasjonar sidan* tyder at det gjekk føre seg for om lag for tre mannsaldrar ('tre livslengder') sidan; ein *ny generasjon dataprogram* er eit nytt steg i vidareutviklinga av den aktuelle typen dataprogram; *andre generasjonen elektriske bilar* er den markert forbetra utgåva av elektriske bilar i høve til fyrsteutgåva, og så bortetter.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
| **Alicante** |
| --- |
| Utsyn over AlicanteUtsyn over Alicante Utsyn over Alicante |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Flagget til Alicante | Byvåpenet til Alicante |
| **Flagget til Alicante** | **Byvåpenet til Alicante** |

 |
| Plassering |
| 

Alicante is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Spania |
| Autonom region | Valencia |
| Provins | Alicante |
| Grunnlagd | 324 fvt. |
| Borgarmeister | Luis Barcala |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  201,27 km² |
| Innbyggjarar  - Totalt (2008)   - folketettleik | 331 750   1 648,3 /km² |
| Koordinatar | 38°20′″N 0°29′″W﻿Koordinatar: 38°20′″N 0°29′″W﻿ |
| Høgd over havet | 3 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 03000-03016 |
| Telefon-retningsnummer | 96 |
| **Nettstad:** www.alicante.es |

**Alicante** *(katalansk-valensiansk Alacant, spansk Alicante)* er ein by i Spania. Byen er provinshovudstad i provinsen Alicante i den sørlege delen av Valencia ved Middelhavet. Alicante er ein viktig hamneby. Folketalet i Alicante by er kring 330 000 og i storbyområdet, Stor-Alicante, bur det kring 750 000 innbyggjarar. Alicante er dermed det åttande største byområdet i Spania.

Alicante er ein av dei raskast veksande byane i Spania. Økonomien er hovudsakleg basert på turisme og produksjon av vin. I tillegg til vin eksporterer byen òg olivenolje og frukt. Industrien i Alicante produserer mellom anna næringsmiddel, lêr, tekstilar og keramikk. 

Byen er hovudsete for kontoret for harmonisering den indre marknaden i EU (Harmonisation in the Internal Market, (OHIM).

Historie
--------

Alicante vart grunnlagd i 324 f.Kr. av dei gamle grekarane, som kalla byen *Akra Leuke*. I 201 f.Kr. vart byen erobra av romarane som kalla byen *Lucentum*. Hannibal skal ha lossa sine vidgjetne elefantar her. Mellom 718 og 1249 var byen styrt av maurarane. Byen vart gjenerobra i 1247, og inngjekk då i kongeriket Castilla, frå 1305 i kongeriket Aragón.

Galleri
-------

* AlicanteAlicante
* Rådhuset i AlicanteRådhuset i Alicante
* Hamna i AlicanteHamna i Alicante

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Alicante**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Haavard Martinsen** (6. februar 1879–2. august 1967) var ein norsk kjemikar, forretningsmann og politikar, fødd i Nedre Eiker og oppvaksen i Oslo. Gustav Martinsen var far hans.

Martinsen gjekk på Krigsskulen og studerte seinare kjemi i Dresden. I 1904 leverte han avhandlinga *Bidrag til nitreringsprocessens reaktionskinetik* og vart den fyrste dr.philos. frå Kjemisk institutt ved Universitetet i Oslo. Etter studieopphald i Paris og London underviste han frå hausten 1905 på den tekniske skulen i Oslo.

Då eldste bror hans døydde våren 1908 byrja Martinsen å arbeide i familiefirmaet Bjølsen Valsemølle, frå 1911 som forretningsførar. I 1918 tok han over både som direktør og styreformann i firmaet, stillingar han hadde til 1949 og 1951. Som formann i Mølleforeningen frå 1913 aksepterte han strenge reguleringar av mylnebransjen under fyrste verdskrigen og seinare kornmonopolet gjennom etableringa av Statens Kornforretning i 1929. Desse ordningane syrgde for solid forteneste til Bjølsen Valsemølle i mellomkrigsåra, som elles ekspanderte gjennom oppkjøp av andre mylner.

Martinsen var ordførar i Oslo 1920-22, vald for partiet Høgre.

Kjelder
-------

* Norsk biografisk leksikon
* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki

 |
**Haavard Nikolai Hanssen** (23. november 1873–14. februar 1955) var ein norsk gardbrukar, fiskar og politikar frå Hadsel i Nordland. Han var ordførar i Hadsel og stortingsmann 1934-36 for Bondepartiet.

Hanssen dreiv fiske frå han var 13 år gammal. I 25 år fiska han ved Lofoten, Vesterålen og på Finnmarka, 18 år som høvedsmann. Han var også utlært smed og aktiv i yrket frå 1898 til 1912. Gardbrukar på Kalsnes i Hadsel frå 1894.

Hanssen var medlem av kommunestyret frå 1901 til 1936, bortsett frå ein valbolk på tre år. Ordførar i Hadsel frå 1929 til 1934. 1913-28 fattigforstandar, elles utskiftnings- og skjønsmann, formann i overlikninga i kommunen i sju år. «Han hadde en viktig rolle i utbyggingen av de sosiale tjenester i kommunen». Etter å ha vore varamann til Stortinget 1931-33, hadde han fast stortingsplass 1934-36. På Tinget var han medlem i Sjøfarts- og fiskerikomitéen.

Kjelder
-------

* Hadsel bygdebok 1
* «Stortinget : 1934-36»


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Koordinatar: 70°52′S 68°00′E﻿

**Radok Lake** er ein innsjø av smeltevatn som er kring 7 km lang og markert av ei tynn isbretunge som flyt ut i innsjøen frå vest. Han ligg 5 km sørvest for Beaver Lake og 24 km søraust for Aramis Range i Prince Charles Mountains. Han vart kartlagt av Australian National Antarctic Research Expeditions (ANARE) frå flyfoto tekne under RAAF Antarktis Flight i 1956. Han er kalla opp etter Uwe Radok, ein meteorologilærar ved University of Melbourne, som assisterte Australian National Antarctic Research Expeditions (ANARE) i utviklinga av glasiologiforskinga deira. Radok Lake er den djupaste (362 moh) kjende innsjøen på kontinentet og den einaste kjende ferskvassjøen som har ei flytande istunge. Han har utløp via den 5 km lange Pagodroma Gorge til Beaver Lake.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Radok Lake» frå Wikipedia på engelsk, den 23. februar 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Radok Lake». Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey. Henta 23. februar 2014.
2. ↑  *The Expeditions Amery Oasis, Aust-Antarktis, in 2001/02 and Taylor Valley, Southern Victoria Land, in 2002* (PDF), arkivert frå originalen (PDF) 24. juli 2011, henta 23. februar 2014
3. ↑  *The Amery Oasis, Northern Prince Charles Mountains*, arkivert frå originalen 30. september 2009, henta 23. februar 2014

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
Crookes radiometer
Eit **radiometer** er eit måleinstrument som måler strålingsintensitet eller effekten i elektromagnetisk stråling. Dei vert først og fremst nytta for å måle infraraudt lys, til dømes i miljøsatellitter.

Spesielt kjent er Crookes radiometer, ein spindel i ein glassballong som roterer når lys fell på vengjene. Vengjene er reflekterande på den eine sida og svarte på den andre sida. Det vert stundom feilaktig sagt at radiometeret roterer på grunn av strålingstrykk. Det er derimot ikkje rett og spindelen roterer fordi den svarte sida vert varmare enn den andre. I fortynna luft oppstår då eit trykk som driv hjulet rundt, termisk molekylartrykk (Martin Knudsen-effekten). 

Betre er Golay-radiometret, der stråleoppvarming av ein utspent film i ein lita celle fører til endring i krumminga av ein spegl. Forandringa blir påvist ved måling av forandringa i retninga til ein reflektert lysstråle. Andre typar er bolometeret og mikroradiometeret (òg kalla radiomikrometer), som er eit termoelement kombinert med eit særs kjenslevart galvanometer.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Radiometer» frå Wikipedia på bokmål, den 3. november 2013.*

* Radiometer. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NDL

 |
**Alina Astafei**, opphavleg **Galina Astafei**, (fødd 7. juni 1969) er ein rumensk-tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Bucuresti som tevla i høgdehopp. Ho representerte Romania til 1994, frå 1995 Tyskland. Astafei vann i 1992 OL-sølv, 1995 VM-sølv og EM-bronse 1998. Vintersesongen 1995 sigra ho i øvinga ved innandørs-VM,

Aktiv
-----

Astafei vann høgdetevlinga ved junior-EM 1987 og junior-VM 1987, i den siste meisterskapen svinga ho seg over 2,00 meter. Vinteren 1989 sigra ho ved innandørs-EM i Haag med eit hopp på 1,96 m, norske Hanne Haugland klarte same høgda men hadde fleire riv. Størst suksess for fødelandet Romania hadde Astafei då ho vann sølvmedaljen under Sommar-OL 1992 med eit hopp på 2,00 m.

Frå januar 1995 budde Astafei i Tyskland, der ho fekk statsborgarskap etter kort tid. Ho var då i sitt livs beste form, den 3. mars tok ho seg over 2,04 m ved eit innandørsstemne i Berlin. Åtte dagar seinare, den 11. mars 1995, vann ho høgdetevlinga under innandørs-VM i Barcelona, ho var den einaste som makta 2,01 m. Utandørssesongen 1995 sette ho personleg rekord med 2,01 m i Wörrstadt, før ho under VM 1995 i Göteborg kneip sølvmedaljen framom Inha Babakova frå Ukraina, begge stoppa med 2,00 meter som teljande resultat.

Vinteren 1996 vart Astafei innandørs europameister for andre gong, under meisterskapen i Stockholm klarte ho 1,98 m. I Friidretts-EM 1998 i Budapest fekk Astafei bronsen med 1,95 m, i ei tevling utan dei høge hoppa.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1987 i Roma: Utslått i kvalifiseringa (1,88 =nr 13-18)
* OL 1988 i Seoul: Nr 5 – 1,93 m
* EM 1990 i Split: Utslått i kvalifiseringa (1,80 =nr 16)
* OL 1992 i Barcelona: Sølvmedalje – 2,00 m, bakom Heike Henkel (2,02 m)
* VM 1993 i Stuttgart: Nr 4 – 1,94 m
* VM 1995 i Göteborg: Sølvmedalje – 1,99 m, bakom Stefka Kostadinova (2,01 m)
* OL 1996 i Atlanta: Nr 5 – 1,96 m
* VM 1997 i Aten: Nr 7 – 1,93 m
* EM 1998 i Budapest: Bronsemedalje – 1,95 m

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Alina Astafei» (på engelsk). Olympedia. Henta 8. mars 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Hardangervidda NatursenterFoto: G.Lanting

**Hardangervidda Natursenter** er eit museum i Øvre Eidfjord i Eidfjord kommune i Vestland. Senteret har som føremål «å samla og spreia kunnskap om samspelet i naturen, og relasjonane mellom natur og menneskeleg verksemd.»

Natursenteret vart opna den 28. mai 1995 av Dronning Sonja. 

Hovudtemaet for senteret er, som namnet tilseier, Hardangervidda. Utstillingane i senteret er spreidde over tre etasjar, og dei handsamar ei rekkje vitskapsgreiner: Geologi, botanikk, glasiologi, zoologi, arkeologi og ornitologi. Museet er svært interaktivt, og har mange stasjonar der ein kan få bruka fleire av sansane. Ein finn m.a. utstoppa dyr som til vanleg lever på Hardangervidda, gjenskapingar av naturen der oppe, og akvarium med fisk frå vidda. Senteret har òg ei eiga "tidsmaskin" der ein kan sjå isbreane veksa, og snakka med ein mann frå mellomalderen som fortel om ulike tidsepokar.

Ein av dei største attraksjonane i museet er ein film om fossar, fjell og fjordar i Hardanger/ Hardangervidda laga med Ivo Caprino sitt supervideograf-system. Ein får sjå filmen på 6 ulike lerret samtidig, og mange av scenene er filma med helikopter. Musikken til filmen er komponert av Kjetil Bjerkestrand.

Hardangervidda Natursenter har òg sin eigen restaurant, kalla *Hardangerviddahallen*. Her vert det servert tradisjonsmat frå Hardangervidda, t.d. reinsdyrsteik og fjellaure.

Museet er ope frå april til oktober.

Kjelder
-------

* Heimesidene til natursenteret.
* Heimesidene til supervideografen.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Hardangervidda Natursenter**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Koordinatar: 46°24′44″N 9°57′56″E﻿

**Diavolezza** (italiensk lokal dialekt for «hodjevel») er eit fjell i området Pontresina i Graubünden. Det har ei høgd på 2978 moh og ligg søraust for Munt Pers (3207 moh).

Ein kan nå fjellet med kabelvogn frå Val Bernina. 

Diavolezza er ein av vintersportstadane i øvre Engadin og er knytt til vintersportområdet i Piz Lagalb, som ligg på andre sida av dalen. Dei to områda vert vanlegvis marknadsført som eitt, kalla Diavolezza-Lagalb. Diavolezza-Lagalb-området er kjent for dei mange vanskelege løypene, som alle har vanskelegheitgrad raud eller svart. Særleg populær er den vanskelege, 10 km lange løypa ned Morteratschbreen.

Panorama from Diavolezza, from venstre til høgre: Piz Palü, Bellavista, Piz Bernina og Piz Morteratsch

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Diavolezza» frå Wikipedia på engelsk, den 6. februar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Diavolezza

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
*Karl XIIs likfärd*, 1878
*Baptisterna*, 1886
*Segern vid Narva*, 1905
**Gustaf Olof Cederström** (12. april 1845–20. august 1933) var ein av Sveriges mest populære historiemålarar på 1800-talet. Hans mest kjende måleri er *Karl XII:s likfärd*.

### Liv og gjerning

Friherre Gustaf Cederström var son til ein marineoffiser. Han voks opp i ein familie som høgakta Karl XII, ein av forfedrane hans hadde vore med på trefninga i Bender. Cederström prøvde fyrst å gjere karriere som offiser, i 1864 vart han «underlöjtnant» ved Värmlands fältjägarregemente.

Seks år seinare, i 1870, tok han avskjed frå det militære. Før den tid hadde han studert ved Stockholms Konstakademen og gått i lære hos Ferdinand Fagerlin i Düsseldorf og Léon Bonnat i Paris. Cederström busette seg i Paris i 1873, der han laga dei fyrste måleria som det svenske publikum la merke til, særleg Epilog og Mörka stunder.

Cederströms store gjennombrot kom i 1878 med måleriet *Karl XII:s likfärd*, eit verk som vart stilt ut på verdsutstillinga i Paris. Måleriet er ikkje ei realistisk skildring av hendinga, men ei oppdikta hylling av den døde kongen. Karl XII vart aldri boren på båre heim til Sverige den kalde vinteren 1718. Måleriet vart kjøpt av den russiske storfyrsten Konstantin. Etter oktoberrevolusjonen i 1917 vart biletet kjøpt tilbake til Sverige, og er i dag i Göteborgs Konstmuseum. Dei komande åra heldt Cederström fram som den store skildraren av karolingarane.

Frå 1887 var han professor ved Konstakademien i Stockholm. Perioden 1899-1911 var han direktør ved same institusjonen. Jamsides målinga var Cederström aktiv som forfattar og kåsør, mellom hans fremste skrift-verk merker dei sjølvbiografiske bøkene; *En gammal konstnärs minnen* (1926) og *Gammalt och nytt* (1929), seg ut.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Gustaf Cederström**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gustaf Cederström» frå Wikipedia på svensk, den 18. oktober 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC
* ULAN

 |
Radiosonde
Ein **radiosonde** er eit apparat som vert festa til vêrballongar for å måle atmosfæriske variablar og sender dei tilbake til ein mottakar på bakken. Radiosondar sender vanlegvis med frekvensen 403 MHz eller 1680 MHz. Enkelte sondar, men ikkje alle, er laga for å kunne måle vindstyrke og retning. 

Radiosonden vart funnen opp og sendt opp for første gong av den sovjetiske meteorologen Pavel Molchanov 30. januar 1930 i Pavlovsk. Sonden nådde ei høgd på 7,8 km og målte der temperaturen til -40,7 °C. 

Moderne radiosondar måler eller reknar ut følgjande variablar: 

* Trykk
* Høgd
* Geografisk posisjon (Breiddegrad/Lengdegrad)
* Temperatur
* Relativ fukt
* Vindstyrke og retning

Av og til kan radiosondar òg måle ozonkonsentrasjonen.

Oppsending
----------

Ein ballong av gummi eller lateks fylt med anten helium eller hydrogen vert sendt opp gjennom atmosfæren. Høgda ballongen kan nå er avhengig av diameteren eller tjukkleiken til ballongen. Storleiken til ballongane varierer vanlegvis frå 150 til 3000 gram. Når ballongen stig gjennom atomsfæren minkar trykket, slik at ballongen utvidar seg, og når han kjem høgt nok vil ballongen sprekke. Ein ballong på 800 gram sprekk i ei høgd på om lag 30000 meter. 

Ein moderne radiosonde sender data tilbake til ein datamaskin via eit radiosignal, og datamaskinen lagrar alle variablane i sanntid. Dei første radiosondane vart observert frå bakken med ein teodolitt, og gav berre informasjon om vinden ut i frå posisjonen sin. Moderne radiosondar kan bruke fleire metodar for å avgjere vindstyrke og retning, slik som t.d. GPS. Vekta til ein radiosonde er vanlegvis 250 gram. 

Av og til vert radiosondar slept frå fly i staden for å sveve med ballongar. Slike radiosondar vert kalla *fallsondar* eller *dropsondar*. Dei vert som regel brukt i spesielle forsøk, som t.d. å finne profilen i eit spesifikt uvêr.

Daglege oppsendingar
--------------------

På verdsbasis er det om lag 800 stader der ein sender opp radiosondar, og åtte av desse er i Noreg. Desse er oljeplattforma Ekofisk, Sola, Ørlandet, vêrskipet Polarfront, Bodø, Jan Mayen, Bjørnøya og Ny-Ålesund. Nesten alle radiosondar vert sendt opp kl. 00 UTC og kl. 12 UTC, slik at alle gjev eit samtidig bilete av atmosfæren. Dette er svært viktig for numerisk vêrvarsling.

Kjelder
-------

1. ↑
2. ↑  Climates & Weather Explained. Kirk. Martinez, Jane K. Hart, Edward Linacre, Bart Geerts - Routledge (1997) ISBN 0-415-12520-0

Bakgrunnsstoff
--------------

* Database med oppdaterte radiosondeoppstigingar frå heile verda

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Radiosonde**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NDL

 |
Koordinatar: 62°32′36.4″S 60°10′37″W﻿

**Radnevo Peak** (Vrah Radnevo) er eit fjell med ei høgd på 481 moh heilt sørvest i Vidin Heights på Varna Peninsula på Livingston Island i Sør-Shetlandsøyane i Antarktis. Det ligg oppom Kaliakrabreen mot søraust og Saedinenie snøfelt i nordvest. Det er knytt til Leslie Hill via Leslie Gap. Fjellet er kalla opp etter byen Radnevo søraust i Bulgaria.

Det vart først klatra av Ljubomir Ivanov frå Camp Academia den 25. desember 2004.

Fjellet ligg 1,08 km sørvest for Miziya Peak, 2,42 km vest for Samuel Peak, 6,61 km nord-nordvest for Melnik Peak og 3,16 km nord-nordaust for Leslie Hill.

Kjelder
-------

* Composite Antarctic Gazetteer.
* L.L. Ivanov, Livingston Island[*daud lenkje*]: Tangra Mountains, Komini Peak, west slope new rock route; Lyaskovets Peak, first ascent; Zograf Peak, first ascent; Vidin Heights, Melnik Peak, Melnik Ridge, first ascent, *The American Alpine Journal* , 2005, 312-315.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Hardwicke Drummond Rawnsley** (29. september 1851–28. mai 1920) var ein anglikansk prest, diktar, lokalpolitikar og landskapsvernar. Han var ein av dei tre grunnleggjarane av den britiske organisasjonen National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty i 1890-åra.

Rawnsley stamma frå ei lang rekkje av prestar i den engelske kyrkja. Etter å ha vurdert ein karriere i medisin gjekk han ut frå Oxford og blei ordinert. På midten av 1870-talet arbeidde han med fattige i London og Bristol, før han i 1877 blei utnemnd til prest for eit landleg sokn i Westmorland i Lake District. Han blei snart ein ihuga forkjempar for å verna dette området frå for mykje utbygging.

I 1883 blei Rawnsley utnemnd til sokneprest i Crosthwaite i Cumberland, nord i Lake District. Han blei verande i stillinga i 34 år, og blei kjend lokalt og nasjonalt for det energiske arbeidet sitt for å forbetra liva til arbeidarklassen. Han og kona hans grunnla Keswick School of Industrial Art, og han leia kampanjar for å gjera landsbygda tilgjengeleg for alle. Etter å ha kome fram til at protestar og lovar ikkje var nok til å verna landskapet gjekk han saman med Robert Hunter og Octavia Hill i 1893 for å skipa National Trust, ein organisasjon som kunne eiga land på vegner av allmugen. National Trust voks til å bli den største og viktigaste landeigaren i Storbritannia, og forvaltar land og bygningar for det britiske folket.

Rawnsley var ein produktiv skribent, og gav ut over 40 bøker som inneheldt dikt, preiker, historiske studiar, reiseskildringar og biografiar. Han var også ein god ven og tidleg støttespelar for barnebokforfattaren Beatrix Potter. Han trekte seg tilbake i 1917 og slo seg ned i landsbyen Grasmere sør i Lake District. Her døydde han i 1920, 68 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hardwicke Rawnsley» frå Wikipedia på bokmål, den 14. september 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* ULAN
* NLA

 |
**Johan Gustaf Köhler** (3. april 1803–8. juni 1881) var ein svensk målare, teiknar og teiknelærar.

Liv og virke
------------

Görvälns kök måla av Johan Gustaf Köhler.
Köhler var fødd i Södertälje som son av skinnarbeidaren Johan Gustaf Köhler og kona hans. Han studerte ved Konstakademien i Stockholm og privat hjå Fredric Westin, og hadde i tillegg ei studiereise til Tyskland. Han var med i fleire av utstillingane til Konstakademiens i tida 1822-1845. Allereie frå ungdomen verka han hovudsakleg som teiknelærar, og var tilsett som lærar ved Nya Elementarskolan i Stockholm 1830-1877 og 1857-1878 ved Konstakademiens Principskola. Nokre av elevane hans var Carl Larsson og norske Hedevig Lund. I 1831 gav han ut eit *ritkurs* som blei nytta lenge. I 1858 blei han utnemnd til *agré* (juniorkunstnar) ved Konstakademien. I åra 1838-1845 måla han ei rekkje historie- og interiørmåleri og portrett, mellom anna eit av C.J.L. Almqvist. Han døydde 8. juni 1881 i Stockholm.

Köhler er representert ved Konstakademien, Uppsala universitets porträttsamling, Norrköpings konstmuseum og Nationalmuseum i Stockholm.

Kjelder
-------

1. ↑  Nationalmuseum

* Köhler, Johan Gustaf i *Nordisk familjebok* (2:a upplagan, 1911)
* «Johan Gustaf Köhler». *Konstnärslexikonett Amanda*. Henta 16 april 2012.
* *Svenskt konstnärslexikon* del III sid 437, Allhems Förlag, Malmö. LIBRIS-ID:8390296
* *Svenska konstnärer, Biografisk handbok*, Väbo förlag, 1987, sid 282, ISBN 91-87504-00-6

* *Denne artikkelen bygger på «Johan Gustaf Köhler» frå Wikipedia på svensk, den 9. juli 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Johan Gustaf Köhler**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* KulturNav

 |
**Dick Wagner** (fødd 14. desember 1943) er ein amerikansk rockegitarist og låtskrivar, mest kjend for arbeidet sitt med Alice Cooper, Lou Reed og KISS.

Han spelte i bandet The Frost mot slutten av 1960-åra, som gav ut tre album på Vanguard Records. Litt seinare vart han rekruttert til bandet til Lou Reed i lag med gitarist Steve Hunter. I lag er dei mest kjend for introen til *Rock 'n' Roll Animal* og konsertversjonen av «Sweet Jane». Kort tid etter førte produsent Bob Ezrin både Wagner og Hunter til innspelingar med Alice Cooper. Wagner hadde alt spelt på *School's Out*.

Wagner spelte med Alice Cooper på fleire album, mellom anna det banebrytande *Welcome to My Nightmare* i 1975. 

Wagner har òg spelt eller skrive songar for Aerosmith, Lou Reed, Burton Cummings, KISS, Meat Loaf, Steve Perry, Ringo Starr, Etta James, Peter Gabriel, Rod Stewart, Tina Turner, Air Supply, Hall & Oates Roy Orbison, Jerry Lee Lewis, Little Richard og mange fleire.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dick Wagner» frå Wikipedia på engelsk, den 4. oktober 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Produksjonsselskap

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* MusicBrainz (artist)

 |
**Johan Fredrik Wilhelm Schlegel** (fødd 4. oktober 1765 i København, død 19. juli 1836 på 
Søllerød slott, Sjælland) var ein dansk jurist. Han vart professor i juss allereie i 1789. Schlegel var rektor for universitetet i København i tre periodar (1803-4, 1812-13 og 1828-29).

Han var son av professor Johan Heinrich Schlegel. Han kom frå ein svært lærd og språkmektig familie der han fekk grundig undervisning. Mora skal snakka fransk med guten og medan faren tala tysk. Den tyske filosofen og forfattaren Friedrich Schlegel var eit av hans søskenbarn.

Over halvparten av Riksforsamlinga på Eidsvoll var juristar og det var femten teologar (prestar). 44 av dei 112 Eidsvollsmennene hadde utdanning frå Universitetet i København. Ola Mestad meiner at Christian Magnus Falsen og andre sentrale Eidsvollsmenn utdanna i København var påverka av den liberale Schlegel, slik at Schlegels idear om næringsfridom, ytringsfridom og religionsfridom prega grunnlova frå Eidsvoll. Schlegels arbeidde særleg innanfor naturrett. Schlegels bidrag til 1814-grunnloven er lite kjent.

Verk
----

* *Naturrettens eller den almindelige Retslæres Grundsætninger*, 1. utgåve i 1798 og 2. utgåve 1805.
* *Om de gamle danskes retssædvaner og autonomie* (1827)

Kjelder
-------

1. ↑  Klassekampen 4. juni 2013 s.27.
2. ↑  Jus UiO:Schlegel, kantianisme og Grunnloven lese 5.juni 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Gustav Borgen** (10. juni 1865–16. august 1926) var ein norsk fotograf verksam rundt 1900.

Borgen var fødd i Kristiania og arbeidde der mellom 1891 og 1922. Ein kjenner lite til dei fyrste åra hans som fotograf. I 1891 tok han over atelieret og butikken til den danske fotografen Frederik Klem. Lokala låg i Universitetsgata 6. Seinare flytta han til Karl Johans gate 45, den såkalla Groschgården. Her dreiv han fram til han selde i 1922. 

I samlinga etter Borgen finner ein portrett av samtidas prominente personar, som medlemmar av regjeringa, stortingsmenn, generalar, direktørar, forfattarar og kunstnarar, og portrett av borgarlege Kristiania-familiar frå tida rundt førre hundreårsskifte. Samlinga er tilgjengeleg gjennom DigitaltMuseum.

Galleri
-------

* Kong Haakon i 1906
* Henrik Ibsen
* Forfattaren Jonas Lie
* Bjørnstjerne Bjørnson

Referansar
----------

1. ↑  Gustav Borgen i Fotografregisteret.
2. ↑  Gustav Borgen frå Norsk Folkemuseum

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* Nasjonalbiblioteket fotograf
* Lokalhistoriewiki
* KulturNav

 |
**Jan Johnsen** (23. juli 1941–8. april 2000) var ein norsk hotellmann og politikar for Høgre frå Stavanger. Han representerte Rogaland på Stortinget frå 1997 til han døydde i 2000. Politikaren Janne Johnsen er dottera hans.

Johnsen arbeidde i hotellbransjen i heimbyen Stavanger og nærområda. Frå 1976 til han døydde var direktør for Sola Strand Hotell.

Frå 1984 til 1991 var Johnsen medlem av Stavanger bystyre, og på ny i perioden 1996-99. Same året som han kom inn i bystyret tok han initiativet til innsamlingsaksjonen «Sykehuset i våre hender», ein aksjon som sørgde for at Rogaland fekk den første MR-maskinen i landet, det såkalla «kroppsøyet».

Ved stortingsvalet 1997 var Johnsen Rogaland Høgre sin førstekandidat. På Tinget han vart han medlem av Energi- og miljøkomiteen. Våren 2000 var komiteen på reise i Costa Rica. Der drukna Johnsen den 8. april under ein badetur. Vararepresentanten Bent Høie tok over stortingsvervet etter Johnsen.

Kjelder
-------

* Jan Johnsen Stortingsbiografi
**Richard Douglas Fosbury**, kjend som **Dick Fosbury**, (6. mars 1947–12. mars 2023) var ein USA-amerikansk høgdehoppar frå Medford i Oregon som forbløffa idrettsverda då han i 1968 vart olympisk meister med ein heilt ny hoppstil. Den såkalla fosburyfloppen vart over ein 10–15-årsperiode den heilt dominerande måten å høgdehoppe på.

Karriere
--------

Fosbury byrja bruke floppstilen i 1964-sesongen. Han starta springe tilnærma diagonalt med lista, for så å bende av mot lista og til sist vende ryggen mot lista og der etter utføre bykset. Fordelen, samanlikna med den då rådande dykkstilen, er at massesenteret i eit flopphopp ligg mykje lågare og at det såleis trengst mindre kraft i skyvet. 

Den store idrettslege framgangen kom i OL-sesongen 1968. I juni månad sette Fosbury personleg rekord med 2,19 meter då han vart studentmeister (NCAA) i Knoxville i Tennessee. Tre månader seinare var han ein av tre utøvarar som tok seg over 2,20 m då USA heldt uttaksstemne i South Lake Tahoe i California, alle saman gjorde personbeste. Under OL-finalen i Mexico-byen den 20. oktober gjekk han over 2,22 m i fyrste forsøk, medan landsmannen Ed Carruthers smaug seg over i sitt andre forsøk. Den neste høgda, 2,24 meter, tok Fosbury i tredje forsøk, Carruthers feila i alle sine hopp. Fosbury forsøkte seg så på verdsrekordhøgda 2,29 m, der var han sjanselaus.

Etter Mexico-leikane makta han ikkje å hevde seg i verdseliten i høgdehopp.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dick Fosbury» frå Wikipedia på engelsk, den 20. oktober 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Dick Fosbury**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* Munzinger (sport)

 |
Plansje frå *Flora Norvegica* som viser selsnepe
**Johan Ernst Gunnerus** (16. februar 1718–25. september 1773) var ein norsk biskop og naturforskar, særleg kjend som ein av stiftarane av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab i Trondheim i 1760.

### Liv og gjerning

Gunnerus vart fødd i Christiania, der faren var stadsfysikus (bylege). Han tok ein framifrå eksamen artium i 1737. Etter eit kort opphald i København studerte han filosofi og teologi på eiga hand, inntil han reiste til København att i 1740. Han budde to år i den dansk-norsk hovudstaden, før han fekk kongeleg stipend og reiste til Halle. Der studerte han i to år, medan han arbeidde som hovmeister hos ein adelsmann. År 1745 kom han til universitetet i Jena, og vart magister i filosofi på tampen av året. Frå 1748 heldt han forelesingar ved universitetet i byen. I tillegg arbeidde han på sitt verk om natur- og folkeretten, som kom ut i perioden 1748–52.

I Danmark i 1754 vart Gunnerus utnemnd til professor og lærar i hebraisk. Han kom til København ved påske 1755 og vart ordinert 12. juni. Her forelas han over teologi, logikk, metafysikk, natur- og folkerett. 31. juli 1758 vart han utnemnd til biskop i Trondheim. Her oppretta han i 1760 Det Trondhiemske Selskab, frå 1767 kjent som Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab, saman med Peter Frederik Suhm og Gerhard Schøning.

Som naturforskar gav Gunnerus ut ei rekke avhandlingar i Det Kongelige Norske Videnskabers Selskabs Skrifter, både innan zoologi, botanikk og mineralogi. Viktigast er tobandsverket *Flora Norvegica*, 1766 og 1772. 

Gunnerus var ein av dei første som kom med framlegg om eit eige universitet i Noreg. Han føreslo at det skulle leggast til Kristiansand. For å fremje denne saka, reiste han i 1771 til København, og vende tilbake til Trondheim sommaren 1772. Under ein bispevisitas i Kristiansund døydde Gunnerus hausten 1773.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Johan Ernst Gunnerus» frå Wikipedia på bokmål, den 17. januar 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Flora Norvegica* (1766, 1772) på Nasjonalbiblioteket
* *Flora Norvegica av J.E. Gunnerus* (2016), omsett og kommentert av Per Magnus Jørgensen, Einar Weidemann og Eli Fremstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
Jan Henrik Olstad (4. april 1914–19. juli 2010) var ein norsk offiser, frimurar, historikar og statsarkivar. Han var fødd på Lillehammer.

Etter artium i 1933 tok han befalsskule, og hadde sett seg ut ei karriere som forstmann, men valde filologisk studium. Han vart cand. philol. i 1941 med hovudfag i historie. Frå 1938 hadde han arbeidd i Riksarkivet som arbeidshjelp og vikar. Han vart tilsett som arkivar i Riksarkivet i 1941, og utnemnd til førstearkivar i 1947. Han var statsarkivar i Hamar frå 1961, og vart der til han pensjonerte seg hausten 1983.

Jan H. Olstad tenestegjorde som fenrik ved 6. Kompani av Nøytralitetsvaktbataljonen under dei harde kampane mot tyske invasjonsstyrkar på Strandlykkja i april 1940. Han kom tidleg med i motstandsarbeid, og vart arrestert 26. august 1944. Han sat i Møllergata 19 til han 2. desember 1944 vart overført til Grini, og sat der til freden kom. Som offiser og historikar vart han oppnemnd som sekretær for den militære undersøkelseskommisjonen, nedsett ved kgl. res. 25. januar 1946 for å sjå på "militære myndigheters forhold før og under felttoget i Norge i 1940". Han var sekretær til han i 1947 vart utnemnd til embetet som førstearkivar i Riksarkivet.

Publikasjonar
-------------

Jan H. Olstad har publisert:

* *Folketælling 1. Februar 1801 ifl. Reskr. 28. November 1800 : [registratur]*, (1942),
* *Med hjul over Mjøsa gjennom hundre år : D/S Skibladner 1856-1956* (1956),
* Utenriksdepartementet si *How to trace your ancestors in Norway* (i 9 opplag 1954-1996, samla opplag rundt 100 000),
* *Skibladner 1856-1981* (1981),
* *Det skjedde - : en dagbok fra Hamar 1849-1949* (1989),
* *Mer lys : noen trekk fra frimureriets start, vekst og utbredelse i det indre østlandsområde* (1995),
* *Jan H. Olstad og Knut J. Tallhaug samtaler om bakgrunnen for opprettelsen av St. Johanneslogen St. Halvard i 1908* (1998) og
* *Skibladner : verdens eldste hjuldamper i drift* (1999).

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rapport fra den militære undersøkelseskommisjon av 1946

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Johan Ernst Føyn** (fødd 28. mars 1904 i Oslo, død 2. november 1984 i Oslo) var ein norsk kjemikar og havforskar. Ernst Føyn var alt før den andre verdskrigen kjend for arbeidet sitt innan radiokjemi. Seinare gjekk han over til kjemisk oseanografi, der han introduserte instrument for mellom anna kontinuerleg registrering av oksygen. Metoden hans for kjemisk reinsing av kloakkvatn er seinare vorte ålment respektert. 

Han tok doktorgraden i 1938 og var professor i kjemisk oseanografi ved Universitetet i Oslo frå 1964 til 1974. Han arbeida med radioaktivitet i havet og havforureining, og utvikla ein metode for elektrolytisk reinsing av kloakkvatn.

Føyn hadde tillitsverv i Norsk kjemisk selskap, Polyteknisk Forening og i Norske havforskeres forening. I Det internasjonale råd for havforskning, ICES, var han formann i ei gruppe for kjemisk oseanografi. I Bestum idrettsforening, der han var formann i fleire periodar, var han ein av initiativtakarane til eit blømande revymiljø i 1930-åra. Idrettsarbeidet førte han òg over i ei interesse for skismøring, og han skreiv truleg den aller første vitskaplege artikkelen om dette emnet.

Utgjevingar (utval)
-------------------

* *Radioaktivitet* (saman med E. Gleditsch), i De tusen hjems bibliotek, bd. 14, 1938
* *Über einige Verhältnisse in Uranmineralien. Die Zahl der von Radium emittierten Alpha-Teilchen und das Verhältnis Actinouran – Uran*, doktoravhandling, DNVA Skr. I 1938 nr. 4, 1938
* *The radioactivity of seawater* (saman med B. Karlik, H. Pettersson og E. Rona), Göteborgs vetenskaps- och vitterhetssamhälles handlingar, rk. 5, Serie B 6 nr. 12, Göteborg 1939
* *The densigraph (An apparatus for continuous density recording of seawater)*, Fiskeridirektoratets skrifter. Serie Havundersøkelser, bd. 10 nr. 5, Bergen 1953
* *Elektrolyttisk kloakkrensing*, i TU nr. 19/1956
* *Vurdering av næringssaltenes kjemi, Oslofjorden og dens forurensningsproblemer* nr. 8, 1967

Kjelder
-------

* «Johan\_Ernst\_Føyn» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* ISNI

 |
**Tromsø 2018 AS** (samisk: *Romsa 2018*) var namnet på den organisasjonen som utarbeidde Tromsø sin søknad om Vinter-OL 2018, som vart planlagt arrangert i perioden 16. februar - 4. mars 2018. Tromsø kommune var initiativtakar til denne satsinga, som i starten arbeidde for Vinter-OL 2014. Då het organisasjonen *Tromsø 2014*. Tromsø 2014 fekk 6. januar 2004 eit vilkårsgjeve ja frå Idrettsstyret i NIF til å gå vidare med søknadsprosessen sin. I juni 2005 avgjorde Idrettsstyret at Tromsø ikkje skulle søkje for 2014. 

Etter at Idrettsstyret i NIF i juni 2005 vedtok å ikkje gå inn for OL-søknad i 2014 bytte organisasjonen namn til *Tromsø 2018*, og formannskapet i Tromsø kommune vedtok 3. oktober 2005 at Tromsø skulle søkje om Vinter-OL 2018.

I Noreg var det tre arrangørar som konkurrerte om vinter-OL – Tromsø, Trondheim og Lillehammer/Oslo. Den 30. mars 2007 vedtok Idrettsstyret ved NIF at Tromsø skulle bli norsk kandidat. Ved neste val av nytt idrettsstyre, innstilte valkomiteen på at alle dei som hadde røysta for Tromsø, skulle bli vraka.

Norges idrettsforbund valde 6. oktober 2008 å trekkje OL-søknaden, sidan kvalitetssikringa frå Det Norske Veritas viste at kostnadene ved eit OL i Tromsø ville liggje på vel 19 milliardar kroner netto.

Kjelder
-------

1. ↑  *Tromsø kommunes engasjement i OL 2018*, arkivert frå originalen 28. september 2007, henta 13. februar 2014
2. ↑  Sparker alle i idrettsstyret som stemte for Tromsø

Bakgrunnsstoff
--------------

* Sluttrapport om Tromsø 2018[*daud lenkje*]
Kondrular i ein meteoritt.
**Kondrular** (frå gresk χόνδρος, *chondros*, som tyder 'korn' eller 'frø') er submillimeter- til millimeterstore dropar av snøggavkjølt smelta eller halvsmelta som ein finn i meteorittar. Dei er vanlegvis samansette av olivin og/eller pyroksen, med ulike teksturar, alt etter som kva opphavsmaterialet var, og korleis avkjølinga gjekk føre seg. Pyroksenrike kondrular er ofte samansette av krystallittar som strålar utifrå eit punkt som ligg litt utanfor sentrumet i kula. Olivinrike kondrular har ofte ein blokkete eller tversgåande struktur.

Opphavet til kondrulane er ikkje visst. Ein teori går ut på at dei vart danna gjennom avkjøling av smelta dropar som vart til ved kollisjonar mellom asteroidar, eller gjennom direkte kondensasjon frå ein gass. Alternativt kan dei ha vorte til gjennom smelting og storkning av små støvkorn i tåka som solsystemet vart danna utifrå.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på artikkelen «chondrule» s. 84-85 i **Philip's Astronomy Encyclopedia** utgjeven i 2002.*
Skjematisk framstilling av transpirasjon: 

  
1. Vatn blir transportert inn i røtene og vidare inn i vedvevet.
  
2. Kohesjons og adhesjon mellom vassmolekyla gjer at dei dannar søyler i vedveveet.
  
3. Vatnet går frå vedvevet inn i meosfyllcellene i blada, fordampar frå overflaten og forlèt planten ved diffusjon gjennom spalteopningane

**Transpirasjon** er fordamping av vatn frå overflaten til plantar. 
Transpirasjon føregår hovudsakleg gjennom spalteopningar i blada, og heldt spalteopningane opne slik at planten kan ta til seg karbondioksid, som blir brukt i fotosyntesen.
Transpirasjonen fører også til at næringsstoff blir trekte opp frå røtene og opp i vekstskota til plantane. Etter kvart som eit vassmolekyl fordampar frå bladet, dreg det til seg nabomolekylet, slik at vatnet flyt kontinuerleg gjennom planten.
Transpirasjon er også med på å kontrollera temperaturen til planten.
Plantar kan sleppa ut heile 97–99,5 % av vatnet dei tek opp i røtene gjennom transpirasjon og guttasjon.

Det finst to former for transpirasjon: kutikulær transpirasjon (gjennom celleveggar i epidermisceller og kutikula utanfor) og stomatal transpirasjon (gjennom spalteopningar eller stomata i epidermis).
Plantar regulerer transpirasjonsraten gjennom å kontrollera storleiken på spalteopningane. Blada kan også ha ei slik oppbygging at dei reduserer transpirasjonsraten.
Tørkeplantar kan til dømes ha tjukkare kutikula, hårete eller samanrulla blad eller spalteopningar som er senka ned i bladoverflata.

Sjå òg
------

* Evapotranspirasjon

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  Endre Berner jr. (20. februar 2018). «transpirasjon – botanikk». *Store norske leksikon* (på norsk).
2. ↑  Graham, Linda E. (2006). *Plant Biology*. Upper Saddle River, NJ 07458: Pearson Education, Inc. s. 200–202. ISBN 978-0-13-146906-8.
3. ↑  Sinha, Rajiv Kumar (1. januar 2004). *Modern Plant Physiology* (på engelsk). CRC Press. ISBN 978-0-8493-1714-9.

* *Denne artikkelen bygger på «Transpirasjon» frå Wikipedia på bokmål og «Transpiration» frå Wikipedia på engelsk, den 17. februar 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NDL

 |
Koordinatar: 61°7′32.401″N 8°34′29.384″E﻿

VangsteinenFoto: John Erling Blad

**Vangsteinen** er ein bilet- og runestein frå tidleg kristen tid som stod attmed den nedrivne Vang stavkyrkje i Vang i Valdres i Oppland. Steinen står no ved kyrkjeporten til Vang kyrkje, som vart bygd på staden i 1840 som erstatning for stavkyrkja, som vart riven av di ho var for lita og umoderne.

Biletsteinen er ein om lag 2 meter høg skiferhelle i ein lokal steinsort, tilhogd på eit særeige vis som har fått nokre til å meine at steinen har vore den eine halvparten av ein portal. Men denne teorien vert motsagt av at det er ein runeinnskrift på den høgre smalsida. Innskrifta, som er i yngre runer, er tolka soleis: «Gåses søner reiste denne steinen etter Gunnar, brorsonen sin».

Heile den eine flatsida av steinen er dekt av ein hundeliknande dyrefigur (øvst) og annan ornamentikk i sokalla *Ringeriksstil*. Stilmessig vert steinen plassert i same kategori som Dynnasteinen frå Gran på Hadeland og Alstadsteinen frå Toten.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Vangsteinen i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
Dalitpartiet Aathi Thamilar Peravai, danna på grunn av kastekonfliktar, held ein demonstrasjon i New Delhi.
**Konflikt** (frå latin *confligere*, 'støyte saman') viser til fleire kjensler eller hendingar mellom personar eller grupper.

### Samfunn

Konflikt kan vera samanstøyt eller strid, særleg mellom personar, samfunnsgrupper eller statar kan ha røter til usemje mellom interesser, idear, retningar, kjensler eller liknande. Konfliktar kan uttrykkast med fredelege middel, som debattar, demonstrasjonar og andre protestar, eller bli til ei valdeleg konflikt, til dømes gjennom opptøyar eller krig.

### Psykologi

Konflikt innan eit menneskesinn er ein tilstand der to eller fleire motstridande ynskje, impulsar eller motiv er til stades på same tid. Langvarige eller sterke uløyselege konfliktar kan vera sterk mentalt tyngjande og medverka til emosjonell uro. Også konfliktar mellom innbyrdes motstridande erfaringar (kognitiv dissonans); mellom korleis ein oppfattar seg sjølv og korleis ein helst vil vera (sjølvbilete/sjølvideal); eller mellom forventningane ulike grupper har til same person (rollekonfliktar), kan ha stor vekt for personen, både i konstruktiv og i negativ retning.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------

* 

* «Konflikt» i *Store norske leksikon*, snl.no.

#### Fotnotar

1. ↑  «konflikt» i Nynorskordboka.
**Ishockey under Vinter-OL 1980** vart arrangert i tida frå 7. til 19. februar 1980 i Lake Placid i USA. Kampane vart avvikla på to ulike arenaer i OL-byen, finalerunda i sin heilskap på Olympic Center med plass til 12 000 tilskodarar. USA vann gull, Sovjetunione sølv og Sverige bronse.

Turneringa
----------

12 land deltok i turneringa, som tok til med ei opningsrunde med seks lag likt fordelt på to grupper. Dei to beste laga i kvar av gruppene gjekk vidare til ei finalerunde. Nummer tre og fire i gruppene gjekk direkte til respektive plasseringskampar. Noreg enda sist i Gruppe B med eitt poeng, etter uavgjort mot Finland.

Laga som deltok i finalerunda drog med seg innbyrdes oppgjer i gruppespela. Arrangørlandet USA, som hadde eitt poeng etter uavgjort mot Sverige, møtte fyrst storfavoritten Sovjetunionen. Kampen enda med 4-3-siger til USA, og har gått inn i USA-amerikansk idrettshistorie som «Miracle on Ice». Det sovjetiske ishockey-landslaget hadde vunne alle kampane med stor margin, og knapt tapt ein kamp på fleire år. Av storpolitiske grunnar tilla den USA-amerikanske allmenta sigeren ekstra vekt. Men det var fyrst dagen etter sovjetkampen USA kunne heve OL-pokalen, då laget vann 4-2 over Finland.

Finalerunda
-----------

| Plass | Lag | Kampar | Sigrar | Uavgj. | Tap | Målskår | Poeng |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  USA | 3 | 2 | 1 | 0 | 10 - 7 | 5 |
| 2 |  Sovjetunionen | 3 | 2 | 0 | 1 | 16 - 7 | 4 |
| 3 |  Sverige | 3 | 0 | 2 | 1 | 7 - 14 | 2 |
| 4 |  Finland | 3 | 0 | 1 | 2 | 7 - 11 | 1 |

### USA sitt meistermannskap

Målvakter: Jim Craig, Steve Janaszak   

Forsvarar: Ken Morrow, Mike Ramsey, Bill Baker, Jack O’Callahan, Bob Suter   

Løparar: Dave Silk, Neal Broten, Mark Einar Johnson, Steve Christoff, Mark Wells, Mark Pavelich, Eric Strobel, Mike Eruzione, Dave Christian, Rob McClanahan, Buzz Schneider, John Harrington, Phil Verchota

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Olympische Winterspiele 1980/Eishockey» frå Wikipedia på engelsk, den 18. april 2020.*