**Grammatikk i prærie-cree-språket.** Det algonkinske prærie-cree-språket (endonym ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ nēhiyawēwin), som blir tala av 34 000 menneske i Alberta, Saskatchewan, Manitoba og Northwest Territories i Canada og 100 i Montana i USA, blir rekna som ein dialekt i dialektkjeda cree-montagnais-naskapi. Framstillinga av grammatikken er delt i to hovuddelar, *morfologi* og *syntaks*.

### Morfologi

Prærie-cree-språket, som andre algonkinske språk, har ein omfattande morfologi, og kan karakteriserast som sterkt syntetisk – eller som polysyntetisk. Språket har tre ordklassar som blir bøygde: substantiv, pronomen og verb. Her skal vi sjå på delar av bøyinga.

#### Substantiv

Substantiva i prærie-cree har to genus, og dei blir primært bøygde i desse grammatiske kategoriane:

1. Possessiv
2. Numerus
3. Obviasjon
4. Vokativ
5. Lokativ

##### Genus

Substantiva i prærie-cree høyrer til eitt av to genus, *animatum* og *inanimatum*. Til *animatum* høyrer typisk substantiv som viser til ånder, menneske, dyr, tre og nokre planter og til *inanimatum* høyrer typisk substantiv som viser til daude ting (ting utan liv), men også nokre planter. Mellom anna er desse substantiva animate:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * **ᒪᓂᑐᐤ manitow** 'Gud'
* **ᐊᐦᒑᕁ ahcāhk** 'ånd'
* **ᐃᐢᑵᐤ iskwēw** 'kvinne'
* **ᓇᐯᐤ nāpēw** 'mann'
 |  | * **ᐊᑎᒼ atim** 'hund'
* **ᓰᓰᑊ sīsīp** 'and'
* **ᓯᐦᑕ sihta** 'gran'
* **ᐊᔪᐢᑲᐣ ayoskan** 'bringebær'
 | 



 |

– og desse inanimate:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * **ᐙᐏ wāwi** 'egg'
* **ᒪᐢᑭᓯᐣ maskisin** 'mokkasin'
* **ᒌᒫᐣ cīman** 'båt'
* **ᐚᐢᑲᐦᐃᑲᐣ wāskahikan** 'hus'
 |  | * **ᒪᐢᑫᐠ maskēk** 'myr'
* **ᓰᐲᐩ sīpīy** 'elv'
* **ᓃᐲᐩ nīpīy** 'vatn'
* **ᐘᒋᐩ waciy** 'fjell'
 | 



 |

Skiljet mellom dei to genusa kjem fram på fleire måtar. For det fyrste viser det seg i forma på pronomena og verba som står i grammatiske relasjonar til substantiva, og for det andre viser det seg i bøyinga av substantiva sjølve.

##### Possessiv

Substantiva kan ha affiks som viser til eigaren eller eigarane, som i desse døma (bindestrekane er ikkje med i ortografien, dei er sette inn for å vise den morfologiske oppbygnaden av orda):

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * **maskisin** 'mokkasin'
* **ni-maskisin** 'mokkasinen min'
* **ki-maskisin** 'mokkasinen din'
* **o-maskisin** 'mokkasinen hennar/hans (proks.)'
* **o-maskisin-iyiw** 'mokkasinen hennar/hans (obv.)'
* **ni-maskisin-inān** 'mokkasinen vår (eksl.)'
* **ki-maskisin-inaw** 'mokkasinen vår (inkl.)'
* **ki-maskisin-iwāw** 'mokkasinen dykkar'
* **o-maskisin-iwāw** 'mokkasinen deira'
 |  | * **akohp** 'teppe'
* **nit-akohp** 'teppet mitt'
* **kit-akohp** 'teppet ditt'
* **ot-akohp** 'teppet hennar/hans (proks.)'
* **ot-akohp-iyiw** 'teppet hennar/hans (obv.)'
* **nit-akoph-inān** 'teppet vårt (eksl.)'
* **kit-akohp-inaw** 'teppet vårt (inkl.)'
* **kit-akohp-iwāw** 'teppet dykkar'
* **ot-akohp-iwāw** 'teppet deira'
 | 



 |

Merk at prefiksa endar på **t** dersom substantivstamma tek til med ein vokal. Denne variasjonen mellom til dømes **ki-** og **kit-** er eit morfologisk særdrag ved algiske språk, og var eitt av kriteria som blei trekte fram i argumentasjonen for at wiyot og yurok er genetisk skylde dei algonkinske språka.

Skiljet mellom **o-maskisin** 'mokkasinen hennar/hans (proks.)' **o-maskisin-iyiw** 'mokkasinen hennar/hans (obv.)' gjeld *obviasjon* ved possessor. Det er nærmare forklart i avsnittet *Syntaks* nedanfor.

Skiljet mellom 'vårt (inkl.)' og 'vårt (eksl.)' i til dømes **kit-akohp-inaw** 'teppet vårt (inkl.)' og **nit-akoph-inān** 'teppet vårt (eksl.)' er at ved 'vårt (inkl.)' er tilhøyraren eller tilhøyrarane inkluderte, medan ved 'vårt (eksl.)' er tilhøyraren eller tilhøyrarane ekskluderte. Det er nærmare omtala i avsnittet *Pronomen*.

Substantiv som **maskisin** 'mokkasin' og **akohp** 'teppe' blir kalla *uavhengige*, av di dei ikkje *må* ha posessivaffiks, men det finst òg *avhengige* substantiv, som ikkje førekjem utan possessivaffiks. Det er særleg ord for kroppsdelar og slektningar som er avhengige. **Ki-sit** 'foten din' / **ni-sit** 'foten min' og **ki-mosōm** 'bestefaren din' / **ni-mosōm** 'bestefaren min' er døme på avhengige substantiv. Det går ikkje an å seie \***sit** 'fot' eller \***mosōm** 'bestefar', og det nærmaste ein kjem, er former med ein «generell possessor», med prefikset **mi(t)-**: **mi-sit** 'foten til einkvan', **mi-mosōm** 'bestefaren til einkvan'.

##### Numerus og obviasjon

Inanimate substantiv har ei singularisform og ei pluralisform. Her er fire døme, som viser dei fire bøyingsklassane (klasse I og IV er like i dette tilfellet, men sjå *lokativ* nedanfor):

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * *Bøyingsklasse I*
* Singularis **cīmān** ’båt’
* Pluralis **cīmāna** ’båtar’
 |  | * *Bøyingsklasse II*
* Singularis **wāwi** ’egg’
* Pluralis **wāwa** ’egg’
 |  | * *Bøyingsklasse III*
* Singularis **maskēk** ’myr’
* Pluralis **maskēkwa** ’myrar’
 |  | * *Bøyingsklasse IV*
* Singularis **ōtēnaw** 'by'
* Pluralis **ōtēnawa** 'byar'
 | 

 |

Animate substantiv har eit skilje mellom proksimat og obviat (dei to trekka i den grammatiske kategorien obviasjon) og det er berre proksimate former som har numerusskilje. Her er fire døme, som viser dei fire ulike bøyingsklassane (klasse I og IV i dette tilfellet, men sjå *lokativ* nedanfor):

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * *Bøyingsklasse I*
* Proksimat singularis **sīsīp** ’and’
* Proksimat pluralis **sīsīpak** ’ender’
* Obviat **sīsīpa** ’and, ender’
 |  | * *Bøyingsklasse II*
* Proksimat singularis **niska** ’gås’
* Proksimat pluralis **niskak** ’gjæser’
* Obviat **niska** ’gås, gjæser’
 |  | * *Bøyingsklasse III*
* Proksimat singularis **atim** ’hund’
* Proksimat pluralis **atimwak** ’hund’
* Obviat **atimwa** ’hund, hundar’
 |  | * *Bøyingsklasse IV*
* Proksimat singularis **iskwēw** 'kvinne'
* Proksimat pluralis **iskwēwak** 'kvinner'
* Obviat **iskwēwa** 'kvinne, kvinner'
 | 

 |

Skiljet mellom proksimat og obviat gjeld grad av topikalitet. Proksimate substantiv viser til fenomen som er meir topikale i samtalen eller forteljinga. At noko er meir topikalt, tyder at det står meir i sentrum for merksemda eller spelar ei meir sentral, framtredande rolle. Obviasjon er nærmare omtala i avsnittet ’’Syntaks’’ nedanfor.

Possessivaffiksa kan kombinerast med suffiksa for numerus og obviasjon, som du kjem «utanpå» possessivsuffiksa, det vil seie heilt på slutten:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * *Inanimatum*
* Singularis **maskisin** 'mokkasin'
* Pluralis **maskisina** 'mokkasinar'
* Singularis **nimaskisin** 'mokkasinen min'
* Pluralis **nimaskisina** 'mokkasinane mine'
* Singularis **omaskisiniwāw** 'mokkasinen deira'
* Puralis **omaskisiniwāwa** 'mokkasinane deira'
 |  | * *Animatum*
* Proksimat singularis **sīsīp** 'and'
* Proksimat pluralis **sīsīpak** 'ender'
* Obviat **sīsīpa** 'and, ender'
* Proksimat singularis **nisīsīp** 'anda mi'
* Proksimat pluralis **nisīsīpak** 'endene mine'
* Obviat **nisīsīpa** 'anda mi, endene mine'
* Proksimat singularis **kisīsīpiwāw** 'anda dykkar'
* Proksimat pluralis **kisīsīpiwāwak** 'endene dykkar'
* Obviat **kisīsīpiwāwa** 'anda dykkar, endene dykkar'
 | 



 |

##### Vokativ

Slektskapstermar og ord for ein del andre sosiale relasjonar har eigne vokativformer, det vil seie tiltaleformer, éi singularis- og ei pluralisform. Vokativ eintal skil seg på eit stort sett uregelrett vis frå dei proksimate og obviate «omtaleformene», og i somme tilfelle ikkje i det heile, medan vokativ pluralis har suffikset ’’’-itik’’’ lagt til stamma i «omtaleformene». Her er nokre døme:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Proksimat singularis **nōhkom** ’bestemor mi’
* Vokativ singularis **nōhkō** ’bestemor mi’
* Vokativ pluralis **nōhkomitik** ’bestemødrene mine’
 |  | * Proksimat singularis **ātayōhkan** ’verneånda mi’
* Vokativ singularis **ātayōhkan** ’verneånda mi’
* Vokativ pluralis **ātayōhkanitik** ’verneåndene mine’
 | 



 |

##### Lokativ

Suffikset **-ihk** uttrykkjer *lokativ*, det vil seie på, i eller ved noko. Lokativsuffikset kjem *i staden for* og i same posisjonen som numerus- og obviasjonssuffiksa:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * *Bøyingsklasse I*
* **cīmān** ’båt’
* Lokativ **cīmānihk** ’i båten’
* **sākahikan** 'innsjø'
* Lokativ **sākahikanihk** ’ved innsjøen’
 |  | * *Bøyingsklasse II*
* **kōna** 'snø'
* Lokativ **kōnihk** ’i snøen’
 |  | * *Bøyingsklasse III*
* **maskēk** 'myr'
* Lokativ **maskēkohk** ’i myra’
 |  | * *Bøyingsklasse IV*
* **ōtēnaw** 'by'
* Lokativ **ōtēnāhk** ’i byen’
 | 

 |

Legg merke til dei morfofonologiske endringane i bøyingsklasse III og IV. I bøyingsklasse III endar stamma på **...Cw-** (der **C** = konsonant) føre suffiks som tek til med vokalen **a**, som i **maskēkw-a** 'myrar', men når suffikset tek til med vokalen **i**, «smeltar» **wi** i saman til **o**, slik at ein til dømes får **maskēkohk** 'i myra' i staden for \***maskēkwihk**. I bøyingsklasse IV endar stamma på **...VH-** (der **V** = vokal og **H** = halvvokal) når det ikkje fylgjer noko suffiks og føre suffiks som tek til med **a**, men når suffikset tek til med vokalen **i**, «smeltar» **VHi** i saman til ei lang utgåve av **V**, slik at vi til dømes får **ōtēnāhk** ’i byen’ i staden for \***ōtēnawihk**.

Possessivaffiksa kan kombinerast med lokativsuffikset, som til dømes i **nicīmāninānihk** 'i båten vår (eksl.)'.

#### Pronomen

##### Personlege pronomen

Det finst to sett med personlege pronomen. Den fyrste typen kan setjast om med 'eg', 'du' osb. den andre med 'eg òg, èg sjølv', 'du òg, du sjølv' osb. Det finst ikkje noko skilje mellom proksimat og obviat i 3. person:

**Personlege pronomen**|  |  |  | **Sett 1** |  | **Sett 2** |  |
| **1. person** | **singularis** |  | **nīya** | 'eg' | **nīsta** | 'eg òg/sjølv' |
| **2. person** | **singularis** |  | **kīya** | 'du' | **kīsta** | 'du òg/sjølv' |
| **3. person** | **singularis** |  | **wīya** | 'ho/han' | **wīsta** | 'ho/han òg/sjølv' |
| **1. person** | **pluralis** | **eksklusiv** | **nīyanān** | 'vi (eksl.)' | **nīstanān** | 'vi (eksl.) òg/sjølve' |
| **1. person** | **pluralis** | **inklusiv** | **kīyanāw** | 'vi (inkl.)' | **kīstanāw** | 'vi (inkl.) òg/sjølve' |
| **2. person** | **pluralis** |  | **kīyawāw** | 'de' | **kīstawāw** | 'de òg/sjølve' |
| **3. person** | **pluralis** |  | **wīyawāw** | 'dei' | **wīyawāw** | 'dei òg/sjølve' |

#### Verb

##### Verbtypar

Genusa har òg ein viktig innverknad på verba, som er delte inn i fire typar:

1. **TA**: Transitiv animat. Transitive verb med animat objekt. Døme: **wāpam-** 'sjå'.
2. **TI**: Transitiv inanimat. Transitive verb med inanimat objekt. Døme: **wāpaht-** 'sjå'.
3. **IA**: Intransitiv animat. Intransitive verb med animat subjekt. Døme: **wāpi-** 'sjå'.
4. **II**: Intransitiv inanimat. Intransitive verb med inanimat subjekt. Døme: **timī-** 'vere djup'.

Det kan hevdast at heile inndelinga handlar om skiljet mellom animatum og inanimatum. **TA** er verb med to animate ledd knytte til seg, **TI** har eitt animat og eitt inanimat ledd, **IA** har eitt animat ledd og **II** har eitt inanimat ledd. Desse setningane viser skilnaden i bruksmåte mellom dei tre cree-verba som tyder 'sjå':

* TA. **Wāpam***āw sīsīp atimwa.* 'Anda ser hunden.'
* TI. **Wāpaht***am sīsīp wāwi.* 'Anda ser egget.'
* IA. **Wāpi***w sīsīp.* 'Anda ser.

Syntaks
-------

Fotnotar
--------

1. ↑  Jamfør til dømes den fyldige ordboka Nancy LeClaire and George Cardinal 1998. *alperta ohci kehtehtayak nehiyaw otwestamâkewasinahikan. Alberta Elders' Cree Dictionary.* Ed. by Earle Waugh. Edmonton: The University of Alberta Press.