**Herman Sachnowitz** (fødd 13. juni 1921 i Larvik, død 5. mars 1978 i Oslo) var ein norsk kjøpmann. Han var ein av særs få jødar som overlevde deportasjonen til dei tyske og polske konsentrasjonsleirane under den andre verdskrigen.

Sveins gate 15: barndomsheimen til Herman Sachnowitz.
Foto:
Morten Bakkeli
 

Snublestein i Larvik.
Foto:
Christian Michelides

Konsentrasjonsleir
------------------

Sachnowitz var ein av 772 norske jødar som vart deporterte til Auschwitz. Den 26. oktober 1942 vart han arrestert og send til Berg fangeleir saman med andre menn i familien etter ordre frå lensmannen Gran i Stokke. Deportasjonen til Tyskland hende med slaveskipet DS «Donau» den 26. november 1942. Berre 34 av dei deporterte jødane overlevde opphaldet i Auschwitz og dei andre konsentrasjonsleirane. Sachnowitz deltok i dødsmarsjen frå Buna-leiren den 18. januar 1945, der dei gjekk 80 km den første dagen. Han anslo at det var om lag 100 000 fangar som gjekk i kolonnen, dei fleste døydde under marsjen. Frå Gliwice vart dei sende med tog i ti dagar igjennom Tsjekkoslovakia og Austerrike til leiren Dora ved Nordhausen. Fangane i Dora og Buchenwald arbeidde i underjordiske fabrikkar med framstilling av missila V1 og V2. Sachnowitz var vitne til at mange lik vart brunne utanfor leiren i store bål eller sende til krematoriet i Buchenwald. På slutten av den andre verdskrigen vart Sachnowitz og medfangane sende frå Dora delvis til fots til Bergen-Belsen som vart frigjord av britiske styrkar. Sachnowitz var den einaste gjenlevande nordmannen i Bergen-Belsen, og vart den 28. april 1945 evakuert saman med andre fangar til sjukehus i Eindhoven. Dernest vart han send til eit sjukehus i København for å få behandling.

Familie
-------

Herman Sachnowitz var son av Israel Leib Sachnowitz (f. 1880) frå Krasjapolja i Russland og Sara Sachnowitz (f. 1885) frå Riga, Latvia. Mora døydde då barna var små. Faren og alle søskena i Sachnowitz-familien vart arrestert i 1942, og deportert til konsentrasjonsleirane i Polen og Tyskland. Herman mista faren, tre søstrer og fire brør i Auschwitz. Faren og søstera Marie (f. 1911) døydde i gasskammeret i Auschwitz like etter dei kom fram til Auschtwitz. Søstrene Rita (f. 1915) og Frida (f. 1923) kom til Auschwitz i ein annan fangetransport enn den resten familien, og Herman hadde grunn til å tru at også dei hadde vorte drepne i gasskammeret umiddelbart etter at dei kom til Auschwitz. Frida og Rita døydde truleg i Auschwitz i april 1943. Broren Samuel Sachnowitz (f. 1912) døydde 11. januar 1943 i Auschwitz. Elias Sachnowitz (f. 1911) døydde 22. februar 1943 i Auschwitz. Martin Sachnowitz døydde 14. mars 1943 i Auschwitz. Frank Sachnowitz (f. 1925) døydde ein gang etter august 1943 truleg i nærleiken av Hamburg.

Etter krigen dreiv Herman vidare damekonfeksjonsforretninga «Ekko» i Prinsegata 8 i Larvik som broren hans, Elias Sachnowitz, tidlegare eigde før han vart deportert og drepen.

Herman gifta seg med svenske Paula Damelin, som tok etternamnet Sachnowitz.

Boka *Det angår også deg*
-------------------------

Sachnowitz si forteljing om fangeopphaldet vart attgitt i boka *Det angår også deg*. Ho vart skriven av forfattaren Arnold Jacoby. 

I 2015 vart *Det angår også deg* kåra av ein historikarjury til ei av dei ti viktigaste norske bøkene om den andre verdskrigen.

Kjelder
-------

1. ↑  Sachnowitz & Jacoby (1976) s. 11.
2. ↑  Sachnowitz & Jacoby (1976) s.177-183.
3. ↑  Sachnowitz & Jacoby (1976) s.203.
4. ↑  Aftenposten 8.5.1985.
5. ↑  Sachnowitz & Jacoby (1976) s.226.
6. ↑  *Våre falne: 1939-1945*. Grøndahl. 1951.
7. ↑  Sachnowitz, Herman (1979). *Det angår også deg* (2. oppl utg.). Cappelens Forlag. s. 103. ISBN 82-02-04333-6.
8. ↑  «Et litterært minnesmerke: Om mennene som skrev "Det angår også deg"». *Laagendalsposten* (Kongsberg). 12. september 1978. s. 7.
9. ↑  Aftenposten – Nekrolog over Herman Sachnowitz (7. mars 1978, s.26)

* *Denne artikkelen bygger på «Herman Sachnowitz» frå Wikipedia på bokmål, den 19. november 2022.*

Litteratur
----------

* Sachnowitz, Herman og Arnold Jacoby (1976). *Det angår også deg*. Cappelen. ISBN 8252505449.