recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Józef Kozłowski** (1757–11. mars 1831) var ein polsk-russisk komponist. 

Kozłowski var fødd i Warszawa. Han flytta til Russland i 1786. Han var med i den russisk-tyrkiske krigen som adjutant for prins Dolgorukij, og kom då i gunst hjå fyrst Grigorij Potemkin. Denne tok han med til Sankt Petersburg, der Kozłowski blei hoffkapellmeister. I tillegg til mykje skodespelmusikk komponerte han godt likte poloneser, blant anna ei for kor og orkester ('Sigersrop må lyda') som lenge gjorde teneste som russisk nationalsong. Vidare skreiv han nokre messer, ein Te Deum, to rekviem og fleire songar.

Han døydde 11. mars (27. februar i den julianske kalenderen) 1831 i Sankt Petersburg.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Józef Kozłowski» frå Wikipedia på svensk, den 9. august 2022.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*
* Kozłowski, Józef Antonovitj i *Nordisk familjebok* (2:a upplagan, 1911)


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* CiNii

 |
Koordinatar: 77°55′1″ S 166°45′0″ E﻿

**Haskell Strait** er eit sund sør i McMurdo Sound, mellom Cape Armitage på Ross Island og Cape Spencer-Smith på White Island i Antarktis. Oseanografisk skil det McMurdo Sound frå havbassenget under Rossisen. Sjølve sundet er kring 25 km breitt og somme stader over 900 meter djupt. Det er målt straumar på nesten ein halv knop i sundet, sjølv om straumen vanlegvis er svakare. Det er stort sett dekt av is av McMurdoisen og fastisen sør i McMurdo Sound. Ved sjeldne høve har havisen brote sund slik at det har vore mogeleg å segle i nordvesthjørnet av sundet fram til Scott-basen.

Kart over Haskell Strait mellom Cape Spencer-Smith og Cape Armitage.

Namn
----

Det er kalla opp etter den newzealandske polarforskaren dr. Timothy G. Haskell i 2009. Det er uklårt kvifor det ikkje tidlegare vart namngjeve som sund. Truleg kjem dette av at det som regel er isdekt og dominert av barrieren (McMurdoisen).

Historie
--------

Apsley Cherry-Garrard skildrar korleis mennene og ponniane til Robert F. Scott her prøvde å kome seg bort frå isen som var i ferd med å falle frå kvarandre, medan spekkhoggarar patruljerte sjøen like ved. Scott-basen, som er den newzealandske forskingsstasjon, vart oppretta under Det internasjonale geofysiske året 1957 og ligg like ved Haskell Strait. 

Haskell Strait mot sør med Scott-basen (lengst til venstre), Cape Spencer-Smith (lengst bak i midten) og Observation Hill (nede til høgre)

Oseanografi
-----------

Sidan sundet er eit av dei sørlegaste i verda, er det kraftig påverka av jordrotasjonen. Det er òg den vestlege innfallsporten til Rossgropa, ei enorm, hovudsakleg ukjend grop i Rosshavet. Gropa er ei stor kjelde til underkjølt vatn, vatn som er kaldare enn frysepunktet, men framleis flytande. Slikt vatn påverkar veksten til sjøisen som igjen påverkar klima.

Kjelder
-------

1. ↑  «Haskell Strait». Land Information New Zealand. Arkivert frå originalen 14. februar 2013. Henta 5. september 2012.
2. ↑  Haskell Strait, The Last Great Strait? Antarktis, 28, 10-11,
3. ↑  Robinson, N. J. M. J. M. Williams, P. J. Barrett, and A. R. Pyne (2010), Observations of flow og ice-ocean interaction beneath the McMurdo Ice in Antarctica, J. Geophys. Res. 115, C03025, doi:10.1029/2008JC005255
4. ↑  Cherry-Garrard, Apsley (1989) [1922]. The Worst Journey i verda. London: Carroll & Graf. ISBN 978-0-88184-478-8. OCLC 20136739
5. ↑  Stevens, C. L. Robinson, N. J. Williams, M. J. M. and Haskell, T. G.: Observations of turbulence beneath sea ice sør i McMurdo Sound i Antarktis, Ocean Sci. 5, 435-445, 2009..
6. ↑  Mahoney, A. R. A. J. Gough, P. J. Langhorne, N. J. Robinson, C. L. Stevens, M. M. J. Williams, and T. G. Haskell (2011), The seasonal appearance of ice shelf water in coastal Antarctic in the south effect on sea ice growth, J. Geophys. Res. 116, C11032, doi:10.1029/2011JC007060.
**Britisk Vestindia** (engelsk *British West Indies*) var eit omgrep for øyane i Det karibiske havet som var del av Det britiske imperiet. Det kan tidvis også inkludera Britisk Honduras og Britisk Guyana på det amerikanske fastlandet.

Frå og med 1912 var Britisk Vestindia delt inn i åtte koloniar: Bahamas, Barbados, Britisk Guyana, Britisk Honduras, Jamaica (med dei då underlagte områda Turks- og Caicosøyane og Caymanøyane), Trinidad og Tobago, Windward- og Leewardøyane. Mellom 1958 og 1962 var alle øyregionar bortsett frå Dei britiske Jomfruøyane, Bahamas, Britisk Honduras og Britisk Guyana organiserte i Den vestindiske føderasjonen. Dei fleste av territoria, og alle dei større, er no sjølvstendige som separate land med medlemskap i dei fleste internasjonale forum som Organisasjonen av amerikanske statar, Association of Caribbean States, Verdshandelsorganisasjonen, Dei sameinte nasjonane, CARICOM, Samveldet og Caribbean Development Bank med fleire. Resten er britiske oversjøiske territorium. Alle dei tidlegare nasjonane i Britisk Vestindia bortsett frå Dominica, Guyana og Trinidad og Tobago er samveldeland.

Territorium
-----------

Gjenverande britiske oversjøiske territorium i regionen
Områda som inngjekk i Britisk Vestindia var (dato for sjølvstendet, der det finst, i parentes):

* Anguilla (britisk oversjøisk territorium)
* Antigua og Barbuda (1981)
* Bahamas (1973)
* Barbados (1966)
* Belize (tidlegare Britisk Honduras; 1981)
* Bermuda (britisk oversjøisk territorium)
* Dei britiske jomfruøayane (britisk oversjøisk territorium)
* Caymanøyane (britisk oversjøisk territorium)
* Dominica (1978)
* Grenada (1974)
* Guyana (tidlegare Britisk Guyana; 1966)
* Jamaica (1962)
* Montserrat (britisk oversjøisk territorium)
* Saint Kitts og Nevis (1983)
* Saint Lucia (1979)
* Saint Vincent og Grenadinane (1979)
* Trinidad og Tobago (1962)
* Turks- og Caicosøyane (britisk oversjøisk territorium)

Sjå òg
------

* Britisk Amerika
* Britisk Nord-Amerika

Kjelder
-------

1. ↑  «Definition of british west indies | Dictionary.com», *www.dictionary.com* (på engelsk), henta 16. juni 2020
2. 1 2  Aspinall, Sir Algernon Edward (1913), *The British West Indies: Their History, Resources and Progress* (på engelsk), I. Pitman, henta 16. juni 2020
3. ↑  Wrong, Hume (2009-09), *Government of the West Indies* (på engelsk), BiblioBazaar, ISBN 978-1-113-74153-0, henta 16. juni 2020
4. ↑  *Islands in the Caribbean - Lists islands still classified as British West Indies*, arkivert frå originalen 20. juli 2011, henta 16. juni 2020

* *Denne artikkelen bygger på «Brittiska Västindien» frå Wikipedia på svensk, den 16. juni 2020.*
**Hasna Benhassi** (fødd 1. juni 1978) er ein marokkansk tidlegare mellomdistanseløpar frå Marrakech som på 800 meter vann OL-sølv i 2003, VM-sølv i 2005 og 2007, og OL-bronse i 2008.

Aktiv
-----

Benhassi tok seg til finalen på 800 meter under Sommar-OL 2000, der ho enda sist med tida 1.59,27. Nokre månader etter vann ho 1500-meteren i innandørs-VM 2001 i Lisboa. Under dei olympiske sommarleikane 2004 i Aten kneip ho sølvmedaljen på 800 meter, 0,05 sekund bakom Kelly Holmes frå Storbritannia og med nøyaktig same tid som Jolanda Čeplak frå Slovenia på bronseplass. Sluttida 1.56,43 vart verande Benhassi sin personlege rekord på distansen. Ho kvalifiserte seg også til finalen på 1500 meter, hamna då på 12. og sisteplass.

Ved verdsmeisterskapen 2005 i Helsinki vann Benhassi ein ny sølvmedalje på 800 meter, den gongen klart slått av Zulia Calatayud frå Cuba. Også i den neste verdsmeisterskapen, i Osaka i 2007, sikra Benhassi seg sølvmedaljen, knappe sekundet bakom Janeth Jepkosgei frå Kenya. Benhassi tok så bronsen på spesialdistansen under Sommar-OL 2008, trass gode 1.56,99 sjanselaus mot kenyanarane Pamela Jelimo og Janeth Jepkosgei.

Benhassi sitt personbeste 4.02,5 på 1500 meter oppnådde ho i Roma i 2003.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1997 i Aten: Utslått i semifinalane på 800 m (2.03,70=nr 14)
* OL 2000 i Sydney: Nr 8 på 800 m – 1.59,27
* OL 2004 i Aten: Sølvmedalje på 800 m – 1.56,43, bakom Kelly Holmes (1.56,38). Nr 12 på 1500 m – 4.12,9
* VM 2005 i Helsinki: Sølvmedalje på 800 m – 1.59,42, bakom Zulia Calatayud (1.58,82)
* VM 2007 i Osaka: Sølvmedalje på 800 m – 1.56,99, bakom Janeth Jepkosgei (1.56,04)
* OL 2008 i Beijing: Bronsemedalje på 800 m – 1.56,73

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hasna Benhassi» frå Wikipedia på tysk, den 21. juli 2019.*
|  |
| --- |
| **Kamtannhai** |
| KamtannhaiKamtannhai |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** NT Nær trugaUtbreiinga av kamtannhai Utbreiinga av kamtannhai |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Bruskfiskar Chondrichthyes |
| **Orden:** | Hexanchiformes |
| **Familie:** | Hexanchidae |
| **Slekt:** | *Hexanchus* |
| **Art:** | **Kamtannhai** *H. griseus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Hexanchus griseus***Bonnaterre, 1788 |

**Kamtannhai** (*Hexanchus griseus*) er den største haien i ordenen Hexanchiformes. Han kan vekse til over 4,8 m i lengd. 

Tannsettet til kamtannhai teikna av Tony Ayling
Kamtannhaien er ovovivipar, han er arten som får største ungekull i denne ordenen, frå 22 til 108 ungar i kullet, på ca. 70 centimeter. Han lever på djupt vatn, under 90 m, og er funnen ned til 1 875 meter under havyta. Som andre artar som lever djupt er kamtannhaien kjent for å gjere vertikale vandringar gjennom natta for så å returnere til si naturlege djupn før daggry. 

Arten lever i alle tropiske og tempererte marine område og kan vandre så langt nord som til dømes norskekysten.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kamtannhai**

* Skildring hos IUCN Raudliste
**Charles David Copeland Miller**, (fødd 18. mars 1976 i Glasgow), best kjent som **Charlie Miller**, er ein skotsk fotballspelar. Han spelte i den norske eliteserien for Brann.

Miller vart i yngre år rekna blant dei mest talentfulle spelarane i Skottland. Allereie som 17-åring i 1993 debuterte han for storklubben Rangers. Han fekk med seg fire seriemeisterskap der, men han klarde aldri å etablera seg hundre prosent på laget. Han vart mellom anna kritisert for at hans utanomsportslege livsstil øydela for full satsing på fotball.

Etter korte opphald i dei engelske klubbane Leicester og Watford gjekk turen attende til Skottland og Dundee United i 2000. Der var det tydeleg at han fekk gløden attende. Han fekk òg sin einaste landskamp for Skottland i 2001.

Sommaren 2004 valde Miller å gå til Brann, til tross for at han kunne heldt fram å spela i Dundee United. Men han sleit med å etablera seg på laget, og var innbytar då Brann vann cupfinalen same år.

I 2005-sesongen spelte Miller stort sett fast på Brann, og vart ein av Brann sine store profilar, til trass for at han vart flytta rundt i dei fleste offensive posisjonane på banen. I 2006-sesongen spelte Miller stort sett på høgrekanten på Brann sin midtbane, sjølv om han har gitt uttrykk for at han helst vil ha andre roller i laget.

Etter at 2006-sesongen var slutt vart det klart at Miller var ferdig i klubben, og han har fleire gonger sjølv gitt uttrykk for at han ynskjer å avslutta karrieren heime i Skottland.

Kjelder
-------

1. ↑  «SABC continue to create stars for the future». Youth Football Scotland. 6 November 2013. Arkivert frå originalen 19. september 2020. Henta 9 December 2017.
2. ↑  «Scotland U21 profile». Fitbastats.com. Henta 9 December 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN

 |
*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Banff i Skottland.* 

Jarnbanestasjonen
**Banff** er ein by i provinsen Alberta i Canada. Banff er omkransa av fjell og er den høgastliggande byen i Canada. Banff ligg 126 kilometer vest for Calgary og 58 kilometer austom Lake Louise på den transkanadiske motorvegen.

Banff er eit av Canadas mest populære turistmål kjent for det omliggande fjellandskapet og dei varme kjeldene sine. To store skianlegg ligg i nærleiken av byen.

Historie
--------

Dei første innbyggarane kom til Banff i 1880-åra, etter at jarnbana frå Atlanterhavet til Stillehavet vart lagt gjennom Bow Valley. I 1883 oppdaga tre jarnbanearbeidarar fleire varme kjelder i fjellsida til Sulphur Mountain. To år seinare vart eit 26 km² stort reservat oppretta rundt dei varme kjeldene og området vart promotert som eit internasjonalt ferie- og spa-anlegg for å auka kundegrunnlaget for den nye jarnbanelinja. I 1887 vart området utvida til 673 km² og kalla «Rocky Mountain Park». Dette vert rekna som ein av Canadas første nasjonalparkar.

Området fekk namnet Banff i 1884 etter Banffshire i Skottland, som var heimstaden til George Stephen, ein tidlegare direktør i Canadian Pacific Railway.

Banff sentrum utvikla seg rundt jernbanestasjonen som eit turistkontor for dei tilreisande til nasjonalparken. I 1985 kom Banff nasjonalpark inn på UNESCO si liste over verdsarv som ein av nasjonalparkane i Rocky Mountains.

Kjelder
-------

1. ↑  History of the Town of Banff
2. ↑  *Banff Heritage Tourism Corporation*, arkivert frå originalen 20. august 2008, henta 20. juni 2016

* *Denne artikkelen bygger på «Banff» frå Wikipedia på bokmål, den 20. juni 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Banff**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* Offisiell side for Banff Lake Louise Tourism
* Banffs lokalavis «Crag and Canyon»

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Kammermusikkonsert måla av Jules-Alexandre Grün mot slutten av 1800-talet.
**Kammermusikk** er nemninga på ein type klassisk musikk spela av nokre få musikarar, til forskjell frå orkestermusikk. Namnet kjem av at musikken tradisjonelt blei oppført i slottskammer og ikkje i konsertsalar. Kammermusikk blir som regel spela utan ein dirigent, og har derfor meir av eit solopreg. 

Eit kammerorkester i Mozarteum i Salzburg.
Kammergruppa har sjeldan meir enn ti utøvarar. Verk og ensemble har namn etter kor mange musikarar som er med, frå to utøvarar i ein duett vidare til trio, kvartett, kvintett, sekstett, septett, oktett og nonett. Instrumentsamansetjinga kan variera. Den vanlegaste er strykekvartetten med to fiolinar, ein bratsj og ein cello.

Historikk
---------

Opphavleg blei omgrepet kammermusikk brukt om musikk som blei framført ved hoffa, i motsetnad til kyrkjemusikk. I barokken blei omgrepet utvikla og avgrensa til berre å omfatta rein instrumentalmusikk arrangert for små besetningar. Under wienerklassisismen fortsette utviklinga, først og fremst for strykekvartetten. 

Joseph Haydn og Wolfgang Amadeus Mozart skreiv gjerne strykekvartettar som kunne spelast av amatørar som ville hygga seg, og desse var ofte ikkje meint å skulle framførast offentleg. Ludwig van Beethoven skreiv òg kammermusikk for «heimebruk», men dei seinare strykekvartettane hans er komplekse arbeid som ofte regnet for å vere for vanskelege for amatørar. I romantikken blei kammermusikken vidareutvikla som musikk for profesjonelle ensemble.

Sjå òg
------

* Kammersonate

Bakgrunnsstoff
--------------

* Oslo Kammermusikkfestival
* Trondheim kammermusikkfestival
* Stavanger internasjonale kammermusikkfestival
* Risør kammermusikkfest

### Kjelder

* Bokmålswikipedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC

 |
|  |
| --- |
| ***«Take Me as I Am»***  Song av Tornike Kipiani |
|  |
| **Land** | Georgia |
| **Språk** | Engelsk |
| **Utgjeve** | 30. januar 2020 |
| **Sjanger** | Rock, elektro |
| **Lengd** | 02:53 |
| **Selskap** | Universal Music Denmark |
| Låtskrivar(ar) | Tornike Kipiani, Aleko Berdzenishvili |
|

**«Take Me as I Am»** (norsk omsetjing: *ta meg som eg er*) er ein song frå 2020 som vert framført av den georgiske songaren Tornike Kipiani. Songen skulle vore det georgiske bidraget til Eurovision Song Contest 2020 i Rotterdam i Nederland, men tevlinga vart avlyst på grunn av koronavirusutbrotet i Europa vinteren 2020.

Om songen
---------

Etter å ha vunne den georgiske versjonen av *Idol*, vart Kipiani vald til å representere Georgia i Eurovision Song Contest 2020. Songen var internt vald av Georgias offentlege kringkasting. Ein liten del av songen vart offentleggjord 2. mars 2020, medan songen i sin heilskap vart sloppen dagen etter. Musikkvideoen til songen vart regissert av Temo Kvirkvelia.

«Take Me as I Am» vart skriven av Kipiani sjølv, medan Aleko Berdzenishvili produserte den. Artisten sjølv skildra låten som ein «blanding av rock, dubstep og elektronika».

Teksta handlar om presset eg-personen følar ved å samanlikna seg med andre nasjonalitetar. Han vert beden om å «snakka som ein engelskmann», «kle seg som ein italienar», «dansa som ein spanjol», «lukte som eit fransk homme» og «spele som ein tyskar». Trass presset, er eg-personen fast bestemd på å bli verande tru mot seg sjølv og at folk skal ta han som han er, i tråd med tittelen på songen. Songteksta er engelsk, men har òg frasen «eg elskar deg» på ulike europeiske språk.

I januar 2020 vart Georgia trekt til å delta i den andre semifinalen av Eurovision Song Contest. Semifinalen skulle ha vore arrangert i Rotterdam Ahoy i Rotterdam i Nederland torsdag 14. mai. På grunn av koronavirusutbrotet i Europa vinteren 2020 vedtok EBU å avlyse Eurovision Song Contest for å hindra spreiing av koronaviruset SARS-CoV-2 og den medfølgjande sjukdomen covid-19. Songen fekk dimed aldri delteke i Eurovision Song Contest.

Referansar
----------

1. 1 2  «Georgia: Tornike To Perform 'Take Me As I Am' At Eurovision» (på engelsk). 30. januar 2020. Henta 31. januar 2020.
2. ↑  Svendsen, Maiken (18. mars 2020). «Eurovision Song Contest avlyst» (på norsk bokmål). Henta 19. mars 2020.
3. 1 2  «Take Tornike as he is: new details emerge about Georgia’s Eurovision 2020 entry». www.escyounited.com. 30. januar 2020. Henta 11. februar 2020.
4. ↑  «Georgia releases Tornike Kipiani’s song ‘Take Me As I Am’». eurovision.tv. 3. mars 2020. Henta 3. mars 2020.
5. ↑  «Georgia: "Take Me As I Am" Music Video Released» (på engelsk). 3. mars 2020. Henta 3. mars 2020.
6. 1 2  «Georgia: Tornike Kipiani releases Eurovision 2020 entry "Take Me As I Am"» (på engelsk). 3. mars 2020. Henta 3. mars 2020.
7. ↑  «Second Semi-Final of Rotterdam 2020». eurovision.tv. Henta 21. februar 2020.
8. ↑  Svendsen, Maiken (18. mars 2020). «Eurovision Song Contest avlyst» (på norsk bokmål). Henta 20. mars 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Take Me As I Am» frå Wikipedia på bokmål, den 2. desember 2021.*
*Denne artikkelen handlar om Bangor i Nord-Irland. For andre stader med same namn, sjå Bangor.* 

---

| Bangor  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Bangor i Nord-Irland is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  Nord-Irland |
| Region | County Down |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2007) | 61 527 |
| Koordinatar |  54°40′″N 5°40′″W﻿Koordinatar: 54°40′″N 5°40′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | BT19-20 |
| Telefon-retningsnummer | 028 |
| **Nettstad:** www.northdown.gov.uk |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Bangor i Nord-Irland**
 |

**Bangor** er ein by i Down i Nord-Irland. Han er ein kystby på sørsida av Belfast Lough, som voks opp ved eit kloster grunnlagt av St. Comgall i 586. Klostret er kjent som staden der *Antiphonarium Benchorense* vart skriven, og ein kopi av manuskriptet er utstilt i kultursenteret i byen.

Byen er den tredje største i Nord-Irland, og er administrasjonssenter for distriktet North Down. Han har ein marina som òg er blant dei største i Nord-Irland. *Royal Ulster Yeacht Club* har hovudkvarteret sitt der.

Fordi Bangor ligg nær Belfast og er knytt til han gjennom vegen A2 og ei jernbanelinje, har han eit visst preg av å vere ein forstad til Belfast. Det finst noko lett industri, men mange av innbyggjarane er pendlarar. Turisme er ein viktig næringsveg, og det er planar om å oppruste området ned mot sjøen.

Fredsprisvinnaren og unionistpolitikaren David Trimble og Formel 1-føraren Eddie Irvine er begge opphavleg frå Bangor.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bangor (Nord-Irland)» frå Wikipedia på bokmål, den 13. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things
* MusicBrainz (area)

 |
Kotlin er avbildet øverst i venstre hjørne
**Kotlin** (russisk Котлин; finsk *Retusaari*) er ei øy i Russland som ligg i Finskebukta, 30-40 km vest for St. Petersburg i Austersjøen. Festningsbyen Kronstadt ligg på øya. 

Øya har ei trekanta form og er om lag 12 km lang og 1,5 km brei. Aust på øya, som er den breie delen, ligg byen Kronstadt og fleire grunner strekkjer seg om lag 2 km vestover frå vestenden av øya til skjeret der fyret Tolbaaken står. 

Øya deler dermed sjøvegen til St. Petersburg i to kanalar. Kanalen på nordsida er fylt med grunner som strekkjer seg frå Kotlin til Lisij Nos, medan den sørlege kanalen er smal på grunn av ei landtunge som stikk ut i sjøen på andre sida ved Lomonosov. Gjennom historia har dett sundet vorte strengt vakta med artilleri. Det vart bygd ein kanal gjennom grunnene langs sjøvegen til St. Petersburg i 1875-1885. I 2008 opna bilveg til øya via St. Petersburg-dammen frå nord til sør i Finskebukta. Han vart starta i 1980, men på grunn av den politiske uroa i 1990-åra stod han først ferdig i 2008.

### Forureining

15. november 2000 kolliderte to skip, eit 67 meter langt fryseskip kalla «Nortlandia» og eit 130 meter langt Panama-registrert lastefartøy kalla «E.W. McKinley». Dei slapp ut 3 tonn dieselolje utanfor Kotlin. Det mindre skipet sokk som følgje av kollisjonen. Utsleppet dekte eit område på 11 km² i hamna til Kronstadt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 14. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Encyclopædia Britannica Eleventh Edition (1911)

1. ↑  Titova, Irina. «Kronshtadt Collision Sinks Ship», St. Petersburg Times, 17. november 2000, vitja 14. august 2008.

Koordinatar: 60°00′45″N 29°44′01″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| ***Blue Monday***  Song av Fats Domino |
|  |
| **Innspelt** | 1956 |
| **Sjanger** | Rhythm and blues |
| **Selskap** | Imperial
5417 |
| Låtskrivar(ar) | Dave Bartholomew |
|

«**Blue Monday**» er ein song opphavleg skriven av Dave Bartholomew, og først spelt inn av Smiley Lewis i 1954.

Han vart seinare spelt inn i ein meir populær versjon av Fats Domino i 1956 på Imperial Records, der låtskrivinga vart tilskriven Bartholomew og Domino. Dei fleste versjonane etter dette tilskriv begge to. Barytonsaksofonsoloen vert spelt av Herbert Hardesty.

Domino-versjonen vart nytta i filmen *The Girl Can't Help It* i 1956. Det vart ein av dei første rhythm and blues-songane som gjekk inn på Billboard si popliste, og nådde femteplassen der og heilt til topps på R&B Best Sellers-lista. Songen vart gjeven ut på albuma *This Is Fats* i 1957 og *Fats Domino sings 12,000,000 Records* i 1959.

Andre versjonar
---------------

Buddy Holly var ein av dei første til å spele inn songen og det same gjorde seinare Cat Stevens. Tim Curry spelte inn songen for kjenningsmelodien til TV-filmen *Blue Money* i 1986. Gene Summers spelte inn «Blue Monday» i 1981 på albumet *Gene Summers in Nashville*. Bob Seger spelte inn songen i 1989 for filmen *Road House* og Dr. John spelte inn songen i 1992 for albumet «Goin' Back to New Orleans.«  Huey Lewis and the News spelte inn songen i 1994 på albumet *Four Chords & Several Years Ago*. Keith Almgren skreiv ein svensk tekst og kalla songen «Härliga lördag». Denne vart sungen live i 1994 av Sten & Stanley.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Blue Monday (Fats Domino song)» frå Wikipedia på engelsk, den 13. juli 2017.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  J. C. Marion, «Tee Nah Nah : The Story of Smiley Lewis» Arkivert March 3, 2016, ved Wayback Machine.
2. ↑  Davis, Hank (1993). *Fats Domino: Out of New Orleans*. Bear Family Records. s. 42.
3. ↑  Whitburn, Joel (2004). *Top R&B/Hip-Hop Singles: 1942–2004*. Record Research. s. 167.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics

| * v
* d
* e
Fats Domino |
| --- |
| Studioalbum | *Rock and Rollin' with Fats Domino* (1955) |
| Hyllestalbum | *That's Fats: A Tribute to Fats Domino* (1996)**·** *Goin' Home: A Tribute to Fats Domino* (2007) |
| Songar | «The Fat Man»**·** «Ain't That a Shame»**·** «I'm in Love Again»**·** «Blueberry Hill»**·** «Blue Monday»**·** «I'm Walkin'»**·** «I Want You to Know»**·** «Walking to New Orleans»**·** «My Girl Josephine»**·** «It Keeps Rainin'»**·** «Red Sails in the Sunset» |
| Tilknytte artiklar | Diskografi |
Foldfjorden sett frå Arasvikfjellet. Nærast på biletet ligg den indre delen av Foldfjorden, som er den breiaste og djupaste delen. Kjeftainn ligg der fjorden snører seg saman og rett utom ser ein den indre straumen, med Mellomvågen utanfor. Heilt ytst skimtar ein så vidt den ytre straumen, der det går bru over. I høgre nedre kanten av biletet ser ein den ytre delen av Skogsetvatnet og Ålmo. På vestsida av fjorden (til venstre på biletet) ligg Bårdset og rett over, på austsida, ligg Semundseth. Rett attom varden ser ein Bårsetfjellet.Foto: Geir Gudvangen.

*For fjorden Folda i Nord-Trøndelag, sjå Foldafjorden*
**Foldfjorden** skjer seg inn i og deler den ytre delen av Ertvågsøya i Aure kommune på Nordmøre i to. Foldfjorden er på to stader så smal at det oppstår tidvasstraumar. Den ytre straumen er sterkast og når han ber på det sterkaste er det berre så nettast at ein kjem seg gjennom med ein 5 hk påhengsmotor på ein færing. Den indre straumen, som ligg mellom Myllåvågjen og Foldvågjen er ikkje sterkare enn at han kan roast. Fjorden utvidar seg i Mellomvågen, som ligg mellom dei to straumane. Follvåjen ligg mellom den indre straumen og eit smalvore sund som vert kalla Kjeftainn. Den indre delen av fjorden er om lag ein km brei. Foldfjorden er om lag sju km lang. med eit største djup på rundt 100 m.

Hydrologi
---------

Dei to straumane fører til at vatnet i Foldfjorden ikkje er så salt som vanleg sjøvatn, noko som i stor grad påverkar fisk og anna fauna. Dette gjeld særleg den indre delen av fjorden, der det knapt nok veks tang og tare. Torsk som vert fiska i Foldfjorden er ofte mager og høver best som kattmat, medan lyr og sei ofte held bra kvalitet. Det låge saltinnhaldet fører òg til at isen legg seg tidleg på Foldfjorden, særleg om det vert kaldt rett etter at det har vore stor vassføring i elvene.

Samferdsel
----------

Fylkesveg 682 går på austsida av fjorden, frå Espset til Ålmo og vidare innover til Vågosen (Aresvik ferjekai), der det er ferje til Hendset. Frå Ålmo går det veg på vestsida av fjorden til Bårdset. Tidlegare gjekk vegen til Bårdset frå Husby, men denne vegen er berre vedlikehalden til Vikan og vegen frå Vikan til Bårdset er ikkje lenger farande med køyretøy. Det er bru over den ytre straumen og Fylkesveg 680 går frå Espset til Sagvågen, Vingsternes og vidare over til Tustna, via Imarsundbrua over Imarsundet. Vegen held fram til Tømmervåg, der det er ferje til Seivika, der vegen held fram til Kristiansund. Andre vegen frå Espset går Fylkesveg 680 til Giset og over Mjosundbrua, Smalsundbrua og Aursundbrua, til Kjelklia på fastlandet. Frå Giset går Fylkesveg 362 inn Mjosundet og til Vågosen.

Sjå òg
------

* Foldfjordsvegen
Plasseringa til Markane

**Markane** er ei bygd som dels ligg i Stryn kommune i Vestland og dels i Volda, i Møre og Romsdal. Bygda er nok for tida mest kjend for skianlegget Ullsheim. I 1996 vart det arrangert NM i nordiske greiner der, og det har også vore arrangert skiskyttar-NM, junior VM i nordiske greiner, og fleire norgescupar.

I Markane bur det om lag 300 menneske. Størstedelen av busetnaden ligg i ei høgd på om lag 250 moh.

Geografi
--------

Markane er ei kupert skogsbygd med spreidde gardsbruk. Den er omkransa av åsar og fjell, og grensar ikkje til fjorden. Det har vore sagt at bygda har meir likskap med austlandsnaturen somme stadar i dalføra der, enn med Vestlandet. Men samtidig ligg bygda i ei vestlandsk ramme med høge fjell.

Grovt sett kan ein seie at Markane grensar til Hornindalsvatnet i vest, og Tverrfjellet/Hogden i aust. Bygda er ca. 25-30 km² i størrelse. 

Heilt nøyaktige grenser for Markane er det ikkje, men truleg bør ein også ta med Kjøsapollen. Markane vert då frå Kjøs bru og austover, til og med Langesethøgda.

Historie
--------

Den fyrste busetnaden var på Maurset der det er registrert funn frå jarnalderen. 

Namnet Markane kjem ifrå skog. Tidlegare skrivemåte var Markerne, seinare Markene (uttalast Markjene). Namnet har seinare vorte endra til Markane, men det har vore diskusjonar om det er rett.

Markane var tidlegare delt mellom Stryn kommune, Hornindal kommune og Innvik kommune. Ved kommunesamanlåinga i 1965 høyrde heile bygda til Stryn. Etter kommundedelinga i 1975 vart dei gamle grensene for Hornindal atter gjeldande, og dette delar bygda mellom to kommunar.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
Grenser etter dei to balkankrigane
**Den andre balkankrigen** vart utkjempa i perioden mellom 16. juni og 18. juli 1913. Krigen stod mellom Bulgaria på den eine sida, mot Hellas, Serbia og Romania på den andre. Då det såg ut til at Bulgaria kom til å tape, intervenerte dessutan Det osmanske riket for å ta tilbake nokre av områda som dei tapte under den første balkankrigen. 

Den andre balkankrigen markerer dermed samanbrotet av Balkanligaen kjend frå den første balkankrigen, og førte til at Serbia, som var alliert med Russland, vart ei viktig regional makt. Men dette førte igjen til at Austerrike-Ungarn vart uroleg, og slik vart resultatet av denne krigen ein del av opptakten til den første verdskrigen.

I den første balkankrigen klarte Balkanligaen å erobre Det osmanske riket sine europeiske provinsar, slik at tyrkarane berre hadde halvøyane Chatalja og Gallipoli igjen. Fredsslutninga i London vart underteikna 30. mai 1913 og garanterte mellom anna eit sjølvstendig Albania. 

Men denne fredsavtalen løyste ikkje problemet med at partene ikkje var einige om korleis det erobra området skulle delast, særleg var dette tilfelle for Makedonia. Bulgaria sitt standpunkt var at dei hadde fått liten utteljing av sin krigsinnsats, særleg ønskte dei delar av Makedonia, samt byen Thessaloníki i Hellas der dei allereie hadde utstasjonert eit regiment. Hellas og Serbia var på den andre side misnøgd med at dei måtte forlate Albania. For å demme opp mot bulgarsk ekspansjon, danna dei ein allianse trass i at dei hadde stor intern usemje. Bulgaria motsette seg Romania sitt krav på den bulgarske festninga i Silistria ved Donau som godtgjersle for at dei heldt seg nøytrale i den første balkankrigen. 

Russland var frå 1912 allierte med både Serbia og Bulgaria og ville unngå krig mellom sine allierte. Men under forhandlingane hald spreidde kamphandlingar fram i Makedonia mellom desse landa. Den 16. juni gav den bulgarske overkommandoen ordre til sine troppar, utan forutgåande konsultasjonar med eigen regjering, om å gå til åtak på serbiske og greske posisjonar, noko som førte til krigserklæringar.

Bulgaria ønskte å sikre seg heile Makedonia og slik dominere Balkan, men for Serbia og Hellas gav krigen høve til å sikre sine posisjonar i Makedonia og unngå bulgarsk dominans.

Hellas var talmessig overlegen ved Thessaloníki og Bulgaria måtte raskt trekke seg tilbake. Stort sett var bulgararane på defensiven, og tapte dei fleste slaga. Då Romania gjekk inn i krigen i månadsskiftet juni/juli, og seinare òg Det osmanske riket som såg sitt snitt til å ta tilbake noko av det tapte frå Den første balkankrigen, måtte Bulgaria be om våpenkvile. Kolera braut ut blant styrkane, slik at verken Romania eller tyrkarane kom i faktisk kamp. Bulgaria tapte dei territoria dei hadde fått i Den første balkankrigen, men dette vart ein mellombels avtale, då den første verdskrigen braut ut den neste sommaren.

Kart
----

* 
* 
* 
*

Sjå òg
------

* Den første balkankrigen

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Den andre balkankrigen» frå Wikipedia på bokmål, den 5. september 2007.*
**London-konvensjonen**, eller **Den anglo-nederlandske traktaten av 1814**, var ein traktat mellom Storbritannia og Nederland som blei underskriven i London 13. august 1814 ved slutten av Napoleonskrigane. 

Avtalen tilbakeførte dei nederlandske koloniane slik dei hadde vore 1. januar 1803, før krigsutbrotet, til Nederland. Unntak frå dette var Kapp det gode håp og dei søramerikanske koloniane Demerara, Essequibo og Berbice, som seinare blei slått saman til Britisk Guiana. Nederlendarane fortsette å ha handelsrettar her. Nederland gav også avkall på Cochin (Kochi) og tilhøyrane område ved Malabarkysten av India i bytte mot Banca (Bangka) utanfor Sumatra og Bernagore (Baranagar) nær Calcutta mot ei årleg avgift. Britane hadde teke kontroll over Ceylon (Sri Lanka) i 1796, og heldt derfor på denne kolonien.

Kvar side blei einige om å bruk 2 millionar pund på å betra forsvara til Nederlanda, med vidare moglege betalingar på opptil 3 millionar pund.

Ei nederlandsk erklæring frå 15. juni 1814 som sa at slaveskip ikkje lenger var velkomne i britiske hamner blei også nemnd i avtalen, vidare at nederlendarar ikkje skulle driva med slavehandel. 

Avtalen blei underskriven av Robert Stewart, Lord Castlereagh, for Storbritannia og Hendrik Fagel for Nederland.
Usemje grunna avtalen førte til nye forhandlingar og den anglo-nederlandske traktaten av 1824.

Kjelder
-------

1. ↑  Kochi-The Small Lagoon (Students’ Academy), s. 22.
2. ↑  
James Stuart Olson, Robert Shadle: *Historical Dictionary of the British Empire, Volume 2* (Greenwood Publishing Group, 1996), s. 1131.

* *Denne artikkelen bygger på «Anglo-Dutch Treaty of 1814» frå Wikipedia på engelsk, den 27. april 2014.*
**Chioma Ajunwa** (fødd 25. desember 1970) er ein tidlegare friidrettsutøvar frå Nigeria som i 1996 vart olympisk meister i lengdehopp. Ho vart dermed den fyrste frå Nigeria som vann ei olympisk gullmedalje for landet sitt.

Ajunwa var med i Nigerias tropp til Fotball-VM 1991, utan å få spele. Seinare same året vann ho lengdehopp-tevlinga i Afrika-leikane i Kairo i Egypt. Året etter vart ho hekta i ein dopingkontroll og stengd ute frå idrett i 4 år. 

Under dei olympiske sommarleikane 1996 i Atlanta i USA tok Ajunwa leiinga i den fyrste finaleomgangen i lengdehopp. Med sitt livs lengste hopp på 7,12 meter vann ho gullmedaljen med god margin. Ho vart den dermed den fyrste svarte afrikanske kvinna som vart olympisk meister. I friidretts-VM 1997 hoppa Ajunwa lengst i kvalfiseringa med sine 7,01 m. I finalen skada ho seg i det fyrste hoppet og braut tevlinga.

### Doping

I 1992 testa Ajunwa posititv på anabole steroidar.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1996 i Atlanta: Gullmedalje – 7,12 m, framom Fiona May (7,02 m)
* VM 1997 i Aten: Nr 12 – 5,21 m
* VM 2001 i Edmonton: Utslått i kvalifiseringa (6,43 m =-nr 15), nr 4 i 4 x 100 m stafett med Nigeria

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Chioma Ajunwa» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mai 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Chioma Ajunwa» (på engelsk). Olympedia. Henta 6. mars 2023.
Koordinatar: 55°58′N 4°4′W﻿

**Den antoninske muren** var ein romersk forsvarsmur av stein og jord mellom romersk Britannia og Caledonia. Han gjekk tvers over det som i dag er det skotske låvlandet. Muren har namn etter keisaren som gav ordre om å byggja han, Antoninus Pius.

Kart som viser kvar Den antoninske muren og Hadrians mur gjekk.
Bygginga byrja i 142 og var fullført i 144. Muren var 60 km lang, og gjekk frå Old Kirkpatrick ved Firth of Clyde til Bo'ness ved Firth of Forth. Han skulle erstatta Hadrians mur, som låg 160 km lenger sør. Det blei oppretta midlertidige fort og leirar nord for muren, men romarane klarte aldri å erobra området som var under piktisk og keltisk kontroll. Muren blei angripen fleire gonger.

Den antoninske muren var svakare enn Hadrians mur, men til å vera eit så stort byggverk fullført på berre to år i utkanten av imperiet var han eit imponerande stykke arbeid. For det meste bestod han av ein fire meter høg jordvoll med ei brei vollgrav på nordsida, og ein veg på sørsida. Det var opphavleg planlagd å byggja eit fort kvar tiande kilometer, med dette blei revidert til kvar tredje kilometer. Totalt blei det reist 19 fort langs muren før han blei gjeven opp.

Etter berre tjue år kom ein fram til at dei militære kostnadene med å halda muren var for høge, og legionane blei trekte tilbake til Hadrians mur i 164. Etter ein serie åtak i 197 vitja keisar Septimius Severus Britannia. Han byrja reparasjonar av muren i samband med eit felttog i dei nordlege delane av provinsen i 208. Romarane heldt muren i berre nokre år etter dette, men gjenreisinga gjorde at nokre seinromerske historikarar også kalla han «den severiske muren».

Det meste av muren er no borte, men seksjonar er synlege ved Bearsden, Kirkintilloch, Twechar, Croy, Falkirk og Polmont.

* Faret til muren på Croy Hill.Faret til muren på Croy Hill.
* Restar av fortet Barr Hill ved TwecharRestar av fortet Barr Hill ved Twechar
* Kopi av ein romersk utskjering frå muren.Kopi av ein romersk utskjering frå muren.

Kjelder
-------

* «Antonine Wall: Overview», historic-scotland.gov.uk

* *Denne artikkelen bygger på «Den antoninske mur» frå Wikipedia på bokmål, den 5. mai 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Den antoninske muren**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Mark Rutte** (fødd 14. februar 1967) er ein nederlandsk politikar frå Haag, som har vore statsminister i Nederland sidan 14. oktober 2010. Han har elles vore leiar i det liberalistiske høgrepartiet Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) sidan 29. mai 2006.

Rutte entra politikken då han i ein toårsperiode, 2002-04, var statssekretær for sosial- og arbeidsspørsmål. Deretter var han i ein ny toårsperiode statssekretær for utdanning, kultur og forskning, til dess han sommaren 2006 vart vald til formann i VVD. Han var partiet sin toppkandidat ved parlamentsvalet i 2006, der VVD vart det fjerde største med sine 22 mandat. Sidan dei tre største partia skipa regjering, vart Rutte opposisjonsleiar i parlamentet.

Gjennom parlamentsvalet i juni 2010 vart VVD det største partiet med sine 31 representantar i ei nasjonalforsamling med 150 folkevalde. Etter langvarige forhandlingar vart Rutte statsminister 14. oktober, og leiar av den fyrste mindretalsregjeringa i Nederland etter andre verdskrigen. Regjeringskoalisjonen bestod av VVD og kristlegdemokratane i CDA, med parlamentarisk stønad frå det høgreorienterte Fridomspartiet. Strid om nedskjeringar i den nederlandske økonomien førte til at Fridomspartiet drog tilbake den parlamentarisk støtta til regjeringa i april 2012. Rutte søkte då avskjed, og det vart nytt parlamentsval i september 2012. VVD fekk 41 mandat i valet og heldt fram med å ha den største partigruppa i nasjonalforsamlinga. Rutte kunne halde fram som statsminister, frå 5.november 2012 som sjef for ei fleirtalsregjering der VVD styrte i samarbeid med Arbeidarpartiet (PvDA).

Ved parlamentsvalet mars 2017 fekk VVD åtte færre mandat, men var framleis partiet med størst oppslutning frå veljarane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mark Rutte» frå Wikipedia på svensk, den 16. mars 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BBC Things
* Munzinger (iba)
* MusicBrainz (artist)

 |
Partituret til ein dirigent
Karlheinz Stockhausens grav med partitur til Licht.
Eit **partitur** er eit notehefte som inneheld alle stemmane i eit musikkverk. Alle stemmane er stilte opp under kvarandre slik at taktstrekane følgjer ei rett loddrett linje. Ordet kan i prinsippet gjelda kva slags musikalsk sats som helst, berre han blir skriven på fleire enn eitt system, men vanlegvis blir omgrepet nytta om verk for fleire enn to-tre musikarar — strykekvartettar, symfoniorkester, kor og liknande. I eit orkester er det vanlegvis berre dirigenten som har partitur, musikarane har berre dei notane dei sjølv spelar for at dei skal sleppa å bla så mykje.

Partituroppsett til ulike orkester
----------------------------------

### Barokkorkester

Kva instrument som er med i eit barokkorkester varierer; oppsettet nedanfor er eit eksempel:

* 1-2 fløyter
* 1-3 oboar
* 1-2 fagottar
* 1-3 trompetar
* 1 pauke
* 1-2 kontrabassar
* 2-4 fyrstefiolinar
* 2-4 andrefiolinar
* 2 celloar
* 1 kontrabass
* 1-2 cembaloar

### Klassisk orkester

Eit wienerklassisk orkester (det vil seia slik som Haydn, Mozart og Beethoven skreiv for) pleier å ha følgjande stemmar i partituret. Stemmane er vanlegvis ordna i denne rekkjefølgja.

* 1-2 fløyter
* 2 oboar
* 2 klarinettar
* 2 fagottar
* 2 valthorn
* 2 trompetar
* 1 trombone
* 1 tuba (noko sjeldan)
* Strykeseksjonen:
	+ 6 fyrstefiolinar
	+ 6 andrefiolinar
	+ 4 bratsjar
	+ 3 celloar
	+ 3 kontrabassar

### Romantisk orkester/Stort moderne orkester

#### Stor orkester for *Der Ring des Nibelungen*

Partituret til Richard Wagners *Der Ring des Nibelungen* eksemplifiserer eit større orkester. Partituret gir notasjon for:

* 4 fløyter
* 3 oboar
* 1 engelsk horn
* 3 klarinettar
* 1 bassklarinett
* 3 fagottar
* 2 paukar
* 3 trompetar
* 1 basstrompet
* 3 trombonar
* 1 basstrombone
* 8 valthorn
* 5 wagnertubaer
* 8 harper
* Strykeseksjon med:
	+ 16 fyrstefiolinar
	+ 16 andrefiolinar
	+ 12 bratsjar
	+ 12 celloar
	+ 8 kontrabassar

pluss kor og vokalistar. 

Til saman er det då noter for 110 medverkande i orkesteret.

### Normalstort orkester

*Der Ring des Nibelungen*-orkesteret er eit større orkesteret enn vanleg. Eit partitur for ein vanleg besetning gir noter for:

* 3 fløyter
	+ 1 pikkolofløyte (der ein fløytist alternerer mellom fløyte og pikkolofløyte)
* 3 oboar
	+ 1 engelsk horn (der ein oboist alternerer mellom obo og engelsk horn)
* 3 klarinettar
	+ 1 bassklarinett (der ein klarinettist alternerer mellom klarinett og bassklarinett)
* 2 fagottar
	+ 1 kontrafagott
* 4 valthorn
* 3 trompetar
* 3 trombonar
* 1 tuba
* 1 pauke
* 3 slagverkarar
* 1 harpe
* strykeseksjon med:
	+ 16 fyrstefiolinar
	+ 14 andrefiolinar
	+ 12 bratsjar
	+ 10 celloar
	+ 8 kontrabassar

Kjelde
------

* *Denne artikkelen bygger på «Partitur» frå Wikipedia på svensk, den 24. juni 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC
* NDL

 |
Piz Bernina, det høgaste fjellet i Grison-Alpane
**Grison-Alpane** er fjella i kantonen Graubünden (Grisons) i Sveits. Det er mange høge fjell i Grison-Alpane, som Tödi (3 614 moh) og det høgaste fjellet Piz Bernina (4 049 moh). Mange av fjellkjedene i dette området har store isbrear, som Adula, Albula, Silvretta, Bernnina og Rätikonfjella. Grison-Alpane omfattar delar av både Dei austlege Alpane og Dei vestlege Alpane. Dei austlege Alpane i Graubünden er Dei rätiske Alpane, som er ein del av Dei sentrale Alpane. Dei rätiske Alpane består av følgjande fjellområde: Samnaunfjella, Rätikon, Silvretta, Sesvennafjella, Albulafjella, Plessurfjella, Oberhalbsteinfjella, Livignofjella, Bregagliafjella og Berninafjella. Dei vestlege Alpane i Graubünden omfattar delar av Dei lepontinske Alpane og Glarus-Alpane.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Grison Alps» frå Wikipedia på engelsk, den 5. februar 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Zschokke, Heinrich (2008). *The History of Sveits*. BiblioBazaar. ISBN 0559312873.

Koordinatar: 46°N 9°E﻿
Minnemerke over Christopher Polhem i Göteborg oppført i 1951).
**Christopher Polhem** (ca. 18. desember 1661–30. august 1751) var ein svensk oppfinnar og industrimann. Han var verksam i den svenske gruvenæringa og stod bak ei rekkje oppfinningar og utbetringar, til dømes heisetransportsystem, gravemaskinar, gruvepumper og bruer.

Christopher Polhem, som opphavleg heitte Polhammar, vart fødd i bygda Tingstäde på Gotland. Faren døydde tidleg og Polhem måtte alt som ung klare seg sjølv. Han arbeidde som gardsgut i Uppland. Han vart immatrikulert ved Uppsala universitet 16 år gamal i 1687. Dei tre fyrste åra studerte han matematikk for professor Anders Spole. 

Polhem vart namngjeten då han klarte å reparere det gamle urverket til domkyrkja i universitetsbyen. Polhem vart deretter kalla til *Bergskollegium* i Stockholm. Han vart spandert på, drog på studietur til utlandet åra 1694–1696. Polheim reiste i lag med Samuel Buschenfelt, titulert *markscheider*. Dei reiste til kontinentet og til England.

Polhem grunnla i 1697 instituttet *Laboratorium mechanicum*, som var meint å utdanne ingeniørar, men skulen stengde etter nokre få år. I utviklingsarbeidet laga Polhem massevis av konstruksjonmodellar av tre. Desse vart i 1756 samla til ei eige utstilling: *Kongliga modellkammaren*. Nokre få tremodellar vert i dag synte fram på Teknisk museum i Stockholm. 

I 1699 starta Polhem industrianlegget Stjärnsunds bruk i Dalarna. Formålet var å starte masseproduksjon av forbruksvarer med hjelp av maskinar drivne med vasskraft. Stjärnsunds bruk produserte mellom anna urverk, tallerkar og lås. 

Åra 1710-1716 arbeidde Polhem som teknisk direktør for kopargruva i Falun. Polhem vart i 1714 utnemnd til leiar for *Kommerskollegium*. I 1716 fekk han tittelen kommerseråd samt vart adla.

Kjelder
-------

* Christopher Polhem. Artikkel i Nationalencyklopedin, 2011-01-15.[*daud lenkje*]
* Dunér, David. Maskinmannen. I: Populär historia, nr. 3, 2001

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* LIBRIS
* SUDOC
* KulturNav

 |
Eit myntteikn, nominelt ein dalar silvermynt.
**Daler silvermynt** (dalar SM) var ein valuta som vart nytta i Sverige mellom 1633 og 1776. 1 *daler silvermynt* vart fastsett til 2 dalar (enkelt) kopparmynt 16. august 1633, til 2,5 dalar (enkelt) kopparmynt 24. mars 1643 og til 3 dalar (enkelt) kopparmynt 7. oktober 1665. Etter 1776 nytta ein hovudvalutaen *riksdaler (specie).*

Frå 1715 till 1719 vart det gitt ut nødmynt, som var av kopar og skulle motsvare verdien på 1 *daler silvermynt*. Dei vog berre ca. 6 gram og var derfor ein kredittmynt.

1 riksdalar = 3 dalar SM = 96 øre silvermynt.
  
1 daler silvermynt = 2 daler carolin = 4 mark = 32 öre SM (1 öre silvermynt = 24 penningar).
  
Dei lågaste nominalane 1 og 2 öre silvermynt var prega i kopar.

I bokføring frå denne tida (1633-1776) nytta ein ofte kolonnane: dalar SM, øre SM og penningar.

Vekslingskurs
-------------

1719–1776 var 1 riksdalar = 3 dalar silvermynt = 9 dalar kopparmynt. 
  
1776 - 1 riksdalar = 6 dalar silvermynt. 
  
Ei tønne gull var 100 000 dalar silvermynt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Daler silvermynt» frå Wikipedia på svensk, den 1. mai 2013.*
Dalasau
**Dalasau** er ein norsk kryssingssau som blei rekna som den mest utbreidde sauerasen i Noreg fram til nemninga Norsk Kvit Sau blei innført i 2000/2001.

Historie
--------

Dalarasen blei ala fram i Hordaland rundt 1925 gjennom kryssing av spælsau og ulike engelske rasar (truleg sutherland, leicester og sjeviot).

Skildring
---------

Dalasau er ein storvokst og grovbygd sauetype som typisk veg 80-90 kilo (søyer). 
Sauen er kvit med kritkvite dekkhår på bein og hovud, men svart nase og klauvar. 
Han har store, svakt hengande øyre.

Sauen produserer mykje ull av middels kvalitet og har god kjøtfylde.

Utbreiing
---------

I 2006 var 6 % av dei registrerte søyene i Sauekontrollen dalasau, men ein del av dei registrerte dyra høyrer nok eigentleg til rasen Norsk Kvit Sau.

Før dette blei heile 43 % av dyra tilslutta Sauekontrollen rekna som dalasau.

Kjelder
-------

* Bokmålswikipedia
* Arkivert 2005-01-12 ved Wayback Machine.
* «Sauerasene i Norge» Arkivert 2018-01-13 ved Wayback Machine. ved nsg.no