recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ruderhofspitze, sett frå Aperen-Feuerstein-Ferner
Fjellvatnet Øvre Grünausee med Wilde Freiger i bakgrunnen
Serles, sett frå Innsbruck
**Stubaialpane** er ei fjellkjede i Alpane. Ho ligg sørvest for Innsbruck i Austerrike og er kalla opp etter dalen Stubaital aust for kjeda. Fleire av toppane i fjellkjeda dannar grensa mellom Austerrike og Italia. Fjellkjeda grensar mot elva Inn i nord, Sill og Brennerpasset i aust, Ötztal og Timmelsjoch i vest, og i sør mot sideelvane til Passirio og Eisack-Isarco.

Fjelltoppar
-----------

Dei høgste fjelltoppane i Stubaialpane:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Zuckerhütl | 3 507 m |  | Wilde Leck | 3 361 m |
| Pfaffenschneide | 3 498 m |  | Windacher Daunkogel | 3 348 m |
| Schrankogel | 3 497 m |  | Stubaier Wildspitze | 3 341 m |
| Ruderhofspitze | 3 474 m |  | Schaufelspitze | 3 332 m |
| Sonklarspitze | 3 463 m |  | Lüsener Fernerkogel | 3 298 m |
| Wilde Pfaff | 3 456 m |  | Strahlkogel | 3 288 m |
| Wilde Freiger | 3 418 m |  | Breite Grießkogel | 3 287 m |
| Östliche Seespitze | 3 416 m |  | Habicht | 3 277 m |
| Schrandele | 3 393 m |  | Östliche Feuerstein | 3 268 m |
| Hohe Eis | 3 388 m |  | Botzer | 3 250 m |

Utsyn over Stubaialpane frå Schaufelspitze

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Stubaier Alpen» frå Wikipedia på tysk, den 28. juli 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Stubaialpane i Summitpost
* 47°05′N 11°10′E

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
Skisse som syner eit tverrsnitt av den undersjøiske veg- og jarnbanetunnelen på Øresundsambandet Havbotn er markert med oransje farge, betongen i tunnelkonstruksjonen med grått, eit steinlag som ligg oppå betongkonstruksjonen for å verne han og hindra at han flyt opp, er merka med ljost grått, og sjøvatnet opp til havoverflata er merka med blått.
**Undersjøisk tunnel** er ein tunnel for bil- eller jarnbanetrafikk som går under eit sund, ei elv eller ein innsjø. Nemninga undersjøisk tunnel vert i somme høve òg nytta av tunnelar som på det djupaste ligg under nivået for havoverflata jamvel om heile tunnelen ligg i landfast grunn. Eit av momenta som taler for undersjøisk tunnel i staden for bru, er at terrenget i området ville gjere at ei bru ville måtte byggjast særs høg av omsyn til skipsleia som brua kryssar. Kostnadene er soleis ofte avgjerande for om det vert bygd bru eller tunnel. Somme stader vert bru og tunnel kombinert av omsyn til skipstrafikken, som til dømes på Øresundsambandet mellom Amager i Danmark og Malmø (Limhamn) i Sverige, der strekninga mellom Amagar og ei kustig øy, Peberholm, ligg i tunnel og resten på bru.

Vanlegvis vert undersjøiske tunnelar bygd der det er berggrunn, og tunnelen vert bora eller sprengd ut på same vis som fjelltunnelar på land vert bygde. Der vatnet ikkje er djupt og botntilhøva egnar seg, kan tunnelen byggjast i tørrdokk på land som seksjonar av store metallrøyr eller betongelement som slepast til staden og senkast ned i ei utgravd renne på botnen, der dei vert sette vasstett saman og halde ned med ballast av stein eller betong. Slike undersjøiske tunnelar vert vanlegvis kalla senketunnelar. Tunnelen under vatnet i Bjørvika i Oslo frå 2010 vart såleis laga av betongelement på dette viset, bygd i ei tørrdokk på Hanøytangen på Askøy ved Bergen og slept kring kysten til Bjørvika.

Vatn som sig inn i undersjøiske tunnelar vert pumpa ut. Av omsyn til tryggleiken, er det laga til store basseng på den lågaste staden som kan samle opp store mengder vatn dersom pumpene stoggar av straummangel eller andre årsaker, slik at det ikkje skal vere fare for at trafikantane i tunnelen vert hindra eller skada.

Sjå òg
------

* Senketunnel
Den hovudsakleg koptiske landsbyen Keneh, fotografert i 1918.
**Koptarar** er egyptarar som høyrer til den koptiske kyrkja eller andre kristne kyrkjelydar.

Ordet «koptisk» kjem via latin *coptus* frå arabisk *qubt*. Dette ordet kjem frå dei koptiske *kubti* eller *kuptaion* som viser til det koptiske språket og er avleidd frå gresk aiguptios (Αἴγύπτιος), 'egyptisk'. Koptarar er i dag arabisktalande, men bruker koptisk, som har opphav i gammalegyptisk, som kyrkjespråk.

Rundt 6,5 millionar innbyggjarar i Egypt er rekna som koptarar (2005). Dette er mellom 5 og 10 % av folketalet i Egypt. Dei aller fleste høyrer til den koptiske ortodokse kyrkja, medan rundt ein halv million er katolikkar eller protestantar. Koptarane er dermed det største kristne samfunnet i Midtausten og den største arabisktalande, ikkje-muslimske gruppa i verda. Det er hovudsakleg religionen som skil koptarar frå andre egyptarar; i klesdrakt og daglege skikkar elles er dei ganske llike.

Koptarar bur spreidd i heile Egypt. Ein fjerdedel bur i Kairo, halvparten på landsbygda og elles i ulike byar og landsbyar. I byane er dei tradisjonelt sysselsette i bankvesen, handel og administrasjon.

Kjende koptarar
---------------

* Origenes, tidleg teolog
* Salama Moussa, journalist og reformator
* Boutros Ghali, statsminister i Egypt
* Ester Fanous, feminist
* Boutros Boutros-Ghali, generalsekretær i SN
* Shenouda III av Alexandria, noverande koptisk pave
* Naguib Sawiris, forretningsmann
* Hala Sedki, skodespelar
* Meriam George, modell, Miss Egypt i 2005

Kjelder
-------

* «koptere» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Copt» frå Wikipedia på engelsk, og «Koptere» frå Wikipedia på bokmål den 19. desember 2010.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Koptarar**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC
* BNE

 |
Mahyabukta, Ko Phi Phi Lee
**Phi Phi øyane** (**เกาะ พีพี**) er nokre små øyar i Thailand, mellom den mykje større øya Phuket og fastlandet. Øyane høyrer til administrativt Krabi-provinsen. *Ko Phi Phi Don* ("ko" tyder "øy") er den største i øygruppa, og er den einaste som har fast folkesetnad. Den nest største øya, Ko Phi Phi Lee (eller *"Ko Phi Phi Ley"*) har sandstrender som ofte har vore vitja av turistar. Øyane ligg i eit av dei best utvikla turistområda i Thailand for bading og dukking. 

Ko Phi Phi Lee er den mest kjende av øyane. Øya vart kjend gjennom filmen The Beach (film) eller *Stranda*. 

Den 26. desember 2004 vart øygruppa ramma av tsunamiar utløyst av ei rad undersjøiske jordskjelv langs ei line frå vest av Sumatra til Andamanøyane. (Sjå *Flodbølgjene i Indiahavet jula 2004*). Flodbølgjene gjorde at fleire hundre menneske vart drepne, og dei fleste husa på øyane vart øydelagde.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nettstad med informasjon om Phi Phi øyane
* Phi Phi Arkivert 2019-09-14 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
**Kjellfred Weum** (30. juli 1940–7. august 2017) frå Hafslo i Luster var ein norsk friidrettsutøvar som spesialiserte seg på hekkeløp. Han vart noregsmeister i 110 meter hekk åtte år på rad, 1963-70, og nummer sju i øvinga under europameisterskapen 1969. Weum, som deltok i 43 landskampar, var medlem av Drammensklubben IF Hellas til 1964, og seinare av IL i BUL frå Oslo.

Weum arbeidde som politimann og var lensmann i Leikanger i 1979 og i Sogndal 1989-97. Han var politisk aktiv i Senterpartiet og var varaordførar i Luster frå 2003 til -07.

Friidrett
---------

Weum vann i Trondheim i 1963 det fyrste av åtte strake norske meisterskap i 110 m hekk. Same året vart han nordisk meister i øvinga. Han tangerte den norske rekorden på 14,2 sekundar i 1964-sesongen og forbetra den med eit tidels sekund på Bislett stadion sommaren 1965.

Etter ei rekke løp der han hadde tangert den norske rekorden, sprang Weum den 9. august 1967 i mål på ny norsk rekord under noregsmeisterskapen på Nadderud stadion. Tida 14,0 gav han også kongepokalen. Tretten dagar seinare forbetra han rekorden til 13,7 sekundar under eit stemne på Bislett stadion og vart tildelt Bislett-medaljen.

Under Sommar-OL 1968 vart Weum nr tre på tida 14,08 i det fjerde av fem heat i forsøket og gjekk til semifinalane. I den andre semifinalen kom han i mål på 14,04 sekundar, men vart nummer seks i feltet og utslått. Tida var norsk rekord til Robert Ekpete i 1984 vart den fyrste nordmann under 14 sekundar med elektronisk tidtaking. Elektronisk tidtaking var svært sjeldan før 1970.

Weum deltok i EM i friidrett 1969 i Athen. Her kjempa han seg fram til finalen, der han var ein av fire løparar som kom i mål på tida 14,1 og vart dømt som nummer sju. Italienaren Eddy Ottoz forsvarte EM-tittelen frå 1966 med den sterke tida 13,5.

Under NM 1970 i Kristiansand sprang Weum inn til sin åttande og siste NM-tittel og la deretter opp.

### Plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1968 i Mexico-byen: Utslått i semifinalane (14,04 =nr 12)
* EM 1969 i Athen: Nr 7 – 14,1

### Medaljar i norske meisterskap

* 1963: Gull 14,6 framom Jan Gulbrandsen 15,0
* 1964: Gull 14,5 framom Jan Gulbrandsen 14,6
* 1965: Gull 14,4 framom Tor Christiansen 15,1
* 1966: Gull 14,6 framom Ragnar Moland 14,8
* 1967: Gull 14,0 framom Håkon Fimland 14,2
* 1968: Gull 14,2 framom Ragnar Moland 14,6
* 1969: Gull 14,1 framom Håkon Fimland 14,3
* 1970: Gull 14,3 framom Arvid Dahm 14,9

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Weum på nrk Sogn og Fjordane
* Foto av Weum i Drammens Tidende

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

* *Denne artikkelen bygger på «Kjellfred Weum» frå Wikipedia på engelsk, den 2. september 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Kjell Søbak** (fødd 21. juni 1957) er ein norsk tidlegare skiskyttar, fødd i Bodø. Han var på topp i åra 1981 til 1984, då han vann to sølvmedaljar og ein bronsemedalje med Noregs stafettlag i verdsmeisterskap og olympiske leikar. Han var medlem av Sjølisand Skytterlag.

### Aktiv

Søbak vart nummer to i verdscupen i skiskyting for 1981, og vart nummer tre i same turneringa året etter. Begge gongane gjekk sigeren til Frank Ullrich frå Aust-Tyskland.

Søbak var med på Noregs stafettlag som tok sølvmedaljen i VM i skiskyting 1982 i Minsk og bronsemedaljen under verdsmeiterskapen i Antholz i 1983. Under Vinter-OL 1984 i Sarajevo fekk Søbak sølv med det norske stafettlaget, saman med Eirik Kvalfoss, Rolf Storsveen og Odd Lirhus. I dei same vinterleikane kom han på fjerdeplassen på 10 km.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Kjell Søbak» frå Wikipedia på tysk, den 16. november 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Kjell Søbak» (på engelsk). Olympedia. Henta 22. juni 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Fontene av Kjell Nupen i Kristiansand .
**Kjell Nupen** (5. september 1955–12. mars 2014) var ein allsidig norsk kunstnar som arbeida med ulike materiale og kunstnariske uttrykk, både måleri, grafikk, glaskunst, keramikk, skulptur i bronse og granitt. Han vart fødd i Kristiansand, der han levde og arbeida heile livet.

Kjell Nupen vart utdanna hjå Statens Kunstakademi i Oslo og og Staatliche Kunstakademie i Düsseldorf i Tyskland, og har studert under Reidar Aulie, Knut Rose, Ludvig Eikaas, Gerhard Richter, K.O. Gütz og Rolf Sackheim. Han debuterte på Statens Kunstutstilling (Haustutstillinga) i Oslo i 1974 og Sørlandsutstillingen i Kristiansand.

Det var framfor alt målar Kjell Nupen rekna seg som, og han er kjend for å nytte blåfarge (koboltblå) på ulike vis i kunstverka sine, den såkalla «Nupenblå». Han har hatt ein rad store utsmykkingsoppdrag, og har vore representert på kunstutstillingar i mange land.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Kjell Nupen på *listen.no*
* Om Kjell Nupen i *Norsk biografisk leksikon*.
* Om Kjell Nupen på *snl.no*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Charles Knowles** (1704–1777) var ein britisk marineoffiser.

Han hadde vore kaptein på forskjellige krigsskip i åtte år, då han våren 1746 vart utpeikt som guvernør i Louisbourg. Han var misnøgd med tilhøva på fortet i Louisbourg og klaga til hertugen av Newcastle. 30. november 1747 fekk han igjen kommando på havet. 8. mars 1748 kapra han fort Saint Lous de Sud i Haiti med flaggskipet sitt «Cornwall». Like etter, 12. mai 1748, vart han forfremma til kontreadmiral av raud orden.

12. oktober 1748 kjempa Knowles i sjøslaget ved Havana mot ein spansk skvadron. Sjølv om eitt spansk skip vart kapra og eit anna skadd, vart ikkje slaget den store sigeren som britane hadde håpa på. Knowles vart skulda for dårleg leiarskap og vart ført til England og stilt for krigsrett. Resultatet vart ein reprimande for den dårlege taktikken han hadde nytta.

I 1749 vart Knowles sendt til Jamaica, der han vart guvernør fram til 1752.

I 1757, under sjuårskrigen mot Frankrike, var Knowles nestkommanderande under admiral Edward Hawke (1705-81) i Rochefort-toktet, der britane gjekk på land ved Rochefort i Frankrike. Toktet var mislukka og Knowles fekk etter dette ikkje kommando over skip igjen. Han vart full admiral i 1758, og admiral av kvit orden i 1770. Dette året trekte Knowles seg tilbake frå marinen og aksepterte ein avtale med Katarina av Russland om føre marinen hennar i krigen mot Tyrkia. Han tente i den russiske marinen til 1774.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Charles Knowles» frå Wikipedia på engelsk, den 1. januar 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:* 
		- Blupete


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Charles Francis Richter** (26. april 1900–20. april 1985) var ein fysikar frå Hamilton i Ohio i Sambandsstatane (USA). 

Ni år gamal flytta Richter med familien til Los Angeles, der faren var sekretær og reparatør i eit firma som laga maskinar. 
Richter var ein amerikansk seismolog og fysikar. Han er mest kjend for å ha utvikla Richters skala, som vert nytta for å måla styrken på jordskjelv. Utviklinga av skalaen skjedde i nært samarbeid med Beno Gutenberg. Skalaen vart lansert i 1935. Då var Richter forskar ved California Institute of Technology i Pasadena rett nord for Los Angeles i California. Staten California er kjend som eit område med mykje jordskjelv. I starten var Richter- skalaen berre gyldig sør i California. Målemetoden vart etter dette vidareutvikla til å kunne brukast jorda rundt. 

Til då hadde styrkegraden til jordskjelv vorte målt i høve til kvarandre på grunnlag av skader. Særleg gjaldt dette graden av skader i bystrok. Richter og Gutenberg lanserte ein skala med absolutte verdiar. Gutenberg fann ut at jordskjelvskalaen burde vera logaritmisk. Trinn fire er ti gonger meir i amplitude enn trinn tre. Amplituden er storleiken på sjokkbølgjene eit jordskjelv lagar. Slike bølgjer gjev utslag på ein seismograf. Den utløyste energien er 31 gongar større for kvart trinn på Richter- skalaen. 
I eit intervju på sine gamle dagar sa Richter at det berre var ved eit slumpehøve at jordskjelvskalaen var knytt til namnet hans. Han meinte at Gutenberg hadde ei like viktig rolle i utviklinga av skalaen. 
Då Richter døydde i 1985 var han verdskjend, og gjekk under namnet *Dr. Quake*, eller *Doktor Skjelv*.

Sjå òg
------

* Richterskalaen
* Jordskjelv

Litteratur
----------

* Lorentzen, Ludvig: *Mannen med skalaen*, artikkel i Stavanger Aftenblad fredag 31. desember 2004.
* Zannos, Susan: *Charles Richter and the Story of the Richter Scale* (Unlocking the Secrets of Science), USA 2003. ISBN 1-58415-175-7

Bakgrunnsstoff
--------------

* Intervju frå 1979 med Charles F. Richter
* His name is on the scale: Charles Richter

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
| Charlbury  |
| --- |
|  |
| Plassering |
| 

Charlbury is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Oxfordshire |
| Distrikt | West Oxfordshire |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 2 984 |
| Koordinatar |  51°52′″N 1°29′″W﻿Koordinatar: 51°52′″N 1°29′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | OX7 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1608 |
| **Nettstad:** www.charlburytowncouncil.co.uk |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Charlbury**
 |

**Charlbury** er ein liten by i Oxfordshire i England. Han ligg på grensa til Cotswolds, i ei åsside over elva Evenlode og ved Wychwoodskogen.

Soknekyrkja er vigd til Jomfru Maria, men det er òg ein tradisjon som assosierer ho med St. Diuma, som var den første biskopen i Mercia. Den noverande kyrkjebygningen er frå 1600-talet.

I utkanten av byen ligg Lee Place, som tidlegare høyrte til Ditchleyslekta, og som no er sommarheimen til hertugen av Marlborough. Ein annan herregard i byen er Cornbury Park frå 1600-talet. Han vart til dels teikna av Hugh May, og er eigd av Lord Rotherwick.

Rowan Williams, erkebiskop av Canterbury, har òg sommarheimen sin i Carlbury. Når han er der på søndagar heldt han gudstenesta i soknekyrkja.

Stasjonen er frå Brunel si tid, og det går tog mot blant anna Oxford, London og Hereford.

Charlbury har i nyare tid blitt kjent for Charlbury Riverside Festival, den største gratisfestivalen for rock og verdsmusikk i Oxfordshire. Han vert halden på eit offentleg område som er omkransa av Evenlode, og er kjent som *Millfield* fordi det tidlegare låg ei vassmølle der.

Opphavet til namnet er usikkert. Nokon relaterer det til namnet Charles, mens andre knyter det til gammalengelsk *ceorl*, «fri mann i lågaste klasse». Både namnet og ordet reknast for å kome frå proto-germansk *\*karilaz*, som tyder «gammal mann». Utryggleiken har resultert i at det er to forskjellige måtar å uttale stadnamnet på, (/ˈtʃɔːl-/ eller /ˈtʃɔw-/ med IPA), og nokon meiner *Chorlbury* ville vore ein meir riktig skrivemåte.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Charlbury» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Charles Durning** (28. februar 1923–24. desember 2012) var ein amerikansk skodespelar. Han har blant anna blitt tildelt ein Tony Award i 1990 for rolla si i *Cat On A Hot Tin Roof*.

Liv
---

Durning var fødd i Highland Falls i New York. Far hans, James Durning, var ein innvandrar frå Irland som fekk amerikansk statsborgarskap ved å verve seg til det amerikanske militæret. Mor hans var også av irsk avstamming. 

Durning fekk sin fyrste smak av skodespelar-yrket ved eit burlesk-teater i Buffalo i New York. Han tenestegjorde i den amerikanske hæren under den andre verdskrigen. Durning deltok blant anna under invasjonen av Normandie i Frankrike på D-dagen, den 6. juni 1944, og han var blant dei fyrste amerikanske soldatane som gjekk i land på Omaha Beach. Durning blei alvorleg såra av granatsplintar i begge låra, i høgre handa, i hovudregionen, og i fremre venstre brystvegg den 15. juni 1944 i La Mare des Mares i Normandie. Han blei send til England for å få behandling. Durning kom raskt til hektene igjen etter skadane, og han kom tilbake til fronten akkurat tidsnok til å ta del i Ardennaroffensiven, den tyske motoffensiven gjennom skogane ved Ardennane i Belgia og Luxembourg, som fann stad i desember 1944. 

Etter at Durning blei såra for andre gong, denne gongen i brystregionen, blei han send tilbake til USA. Han gjekk ut av den amerikanske hæren den 30. januar 1946. Han blei tildelt Silver Star, Bronse Star og tre Purple Heart-medaljar for mot, djervskap og alle skadane han fekk under verdskrigen. Han blei også tildelt ein Victory Medal. I april 2008 blei han tildelt den fransk æreslegionen. Durning var også kjend for sin innsats for å heidra amerikanske veteranar som hadde vore med i krigshandlingar. Han sat blant anna som formann for den amerikanske National Salute to Hospitalized Veterans.

Skodespelar
-----------

Etter krigen hadde Durning ein kort karriere som boksar før han blei skodespelar.
Han spelte på Broadway i stykke som *That Championship Season* (1973). 
*Death of a Salesman* (1980) og *Cat on a Hot Tin Roof* (1989). Sistnemnde fekk han Tony-prisen for. Gjennombrotsrolla hans i film var i *The Sting* frå 1973.

Durning blei nominert til ein Emmy-pris for si tolking av ein krigsveteran frå andre verdskrigen i episoden «Call of Silence» frå TV-serien *NCIS*. 

Charles Durning blei heidra med ein Life Achievement Award under den Annual Screen Actors Guild Award Ceremony i 2008. Den 31. juli 2008 blei han gjeven ei stjerne på Hollywood Walk of Fame ved sidan av den til James Cagney, eit av hans idol. 

Charles Durning døydde heime på Manhattan i New York den 24. desember 2012, i ein alder av 89 år. Han blei gravlagd ved Arlington National Cemetery der fleire tidlegare militære og kjente personar også ligg gravlagd.

Kjelder
-------

* imdb.com

* *Denne artikkelen bygger på «Charles Durning» frå Wikipedia på bokmål, den 25. februar 2013.*

* *Denne artikkelen bygger på «Charles Durning» frå Wikipedia på engelsk, den 25. februar 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* NKC
* BNE
* Discogs (artist)

 |
**Norsk institutt for vannforskning (NIVA)** er ein norsk stiftelse som vart oppretta 1. juli 1958. Styret vert utnemnt av Miljøverndepartementet og Norges forskningsråd.

Arbeidsområde
-------------

NIVA er eit nasjonalt kompetansesenter for miljøspørsmål knytte til forvalting av vatn, og driv forsking og utgreiing innan:

* vurdering av tilhøve i elver, innsjøar, grunnvatn, fjordar og kystnære farvatn
* miljøtekniske problemstillingar innan reinsing, industriprosessar og bioteknologi
* deltaking i internasjonale prosjekt, mellom desse i EU og bistandsland (i 2005 over 25 % av aktiviteten)

Over 700 prosjekt vart gjennomførte i 2005.

Organisasjon
------------

Aktiviteten er organisert i:

* elleve seksjonar med eigne forskingsleiarar:

-miljøinformatikk
-vatn, avløp og miljøteknologi
-integrert vassforvalting
-miljøgifter og forsuring
-fisk og akvakultur
-biologisk mangfald (ferskvatn)
-biologisk mangfald (maritimt)
-miljøgifter i marint miljø
-økotoksikologi
-oseanografi og fjernmåling
-kjemisk analyse.
* hovudkontor i Oslo
* fire distriktsavdelingar: Sørland (Grimstad), Vestland (Bergen), Østland (Hamar) og Midt-Norge (Trondheim).
* marin forskingsstasjon på Solbergstrand ved Drøbak, etablert 1978

I 2005 var 180 medarbeidarar knytte til NIVA, av desse var 90 forskarar. 

NIVA består i tillegg av utviklingsselskapet NIVA-Tech A/S. 
NIVA vart i 1991 strategisk partnar med, og hovudaksjonær i dotterselskapet Akvaplan-niva som utfører forskings- og rådgjevingoppgåver innanfor akvakultur og marin- og ferskvassbiologi for NIVA i nordområda.

Samarbeid
---------

NIVA var med i Miljøalliansen frå starten i 2002. Dei samarbeider mellom andre med Havforskningsinstituttet, European Environmental Agency (EEA), NVE, Universitetet for Miljø- og Biovitenskap og Polarmiljøsenteret. I 2006 er NIVA representert i det nye forskingssenteret for miljø og samfunn (CIENS) i Oslo.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NLA
* BR orgnr

 |
**Norsk institutt for luftforskning** (**NILU**) er eit uavhengig forskingsinstitutt som arbeider på prosjektbasis og som mottek ei grunnløyving frå Miljøverndepartementet for å ivareta nasjonale oppgåver om spørsmål relaterte til luftkvalitet. NILU spelar såleis ei sentral rolle i det overvakande og førebyggjande miljøvernarbeidet og har kunnskapsstrategisk betyding for miljøvernforvaltinga. 

NILU vart grunnlagt i 1969, og er eit av dei leiande forskingsmiljøa og vitskapelege laboratoria i Europa som arbeider med problem relaterte til luftforureining.

Hovudkontoret til NILU ligg på Kjeller utanfor Oslo. NILU har også ei avdeling i Polarmiljøsenteret i Tromsø, denne har Barentsregionen og Arktis som sitt spesialområde.

Oppgåver
--------

NILU utfører miljøforsking med tyngdepunkt på kjeldene til luftforureining, atmosfærisk transport og omdanning og avsetjing av luftforureining. NILU føretek også vurdering av verknadane som forureiningar har på økosystem, helse og materialar. Overvakinga av langtransporterte luftforureiningar, sur nedbør og global luftkvalitet er også viktige oppgåver.

NILU har både nasjonale og internasjonale kundar, og har mange oppdrag som tilretteleggjar av internasjonale miljøprosjekt. Eit døme på dette er EMEP, eit fellesprogram for overvaking og vurdering av langtransporterte luftforureiningar i Europa. Her har NILU sidan 1977 hatt ansvaret for å tilrå målemetodar, samla inn og bearbeida data. NILU er også ein av fire samarbeidande institusjonane i «Temasenter for luftkvalitet» under Det europeiske miljøvernbyrået (EEA). NILU spelar ei leiande internasjonal rolle i å samla inn, lagra og stilla til rådvelde måledata frå atmosfærisk forsking og måleprogram. Som ansvarleg for internasjonale databasar, mottek NILU difor data frå dei fleste landa i Europa.

Ekspertisen til NILU har i tillegg til oppgåvene som eit nasjonalt forskingsinstitutt for luftforureining i Noreg, også vorte bruka som eit internasjonalt ekspertorgan på luftforureining av Verdsbanken, The Asian Development Bank (*Den asiatiske utviklingsbanken*) og Verdas Helseorganisasjon (WHO). 

Som spesialist på levering av system for måling av luftforureiningar og overvaking av luftkvalitet har NILU også utvikla eit automatisk overvakingsprogram for luftkvalitet i byar og urbane område. Systemet som er kalla AirQUIS, er eit dataverktøy som gjer det mogeleg for styresmakter å overvaka, planleggja og vurdera luftkvaliteten og setja i verk tiltak.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* AirQUIS si heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* NKC
* CiNii
* BR orgnr

 |
Octavia Hill måla av Reginald Grenville Eves.
**Octavia Hill** (3. desember 1838–13. august 1912) var ein engelsk frivillig sosialarbeidar og forfattar.

Octavia Hill var fødd i Wisbech i Cambridgeshire som dotter av kornhandlaren og bankieren James Hill og den tredje kona hans, Caroline Southwood Smith. Caroline var dotter av sanitasjonsreformatoren Thomas Southwood Smith. Ho hadde sjølv skrive om utdanning og arbeidde som guvernante for barna til Hill før dei blei gifte. Barndommen til Octavia blei prega av faren sin økonomiske og mentale nedgang. I 1840 blei James Hill slått konkurs, og morfaren tok over mykje av forsørginga og oppdraginga av barna. Familien busette seg i Finchley som då var ein landsby utanfor London. Octavia fekk aldri noka formell utdanning, men fekk heimeundervising av mora.

Octavia Hill var inspirert av det sosiale arbeidet til morfaren, presten og reformatoren F.D. Maurice som var ein venn av familien, og av boka *London Labour and the London Poor* av Henry Mayhew om slummen i London. Som tenåring byrja ho arbeida for dei fattige i London gjennom leiketøymaking for elevar ved veldedige skular og ved arbeid for kvinneklassar ved Working Men's College i Bloomsbury i sentrale London.

Hill fekk kontakt med den framståande reformatoren John Ruskin, og dei innleia eit samarbeid om å forbetra buvilkåra for dei fattige som skulle bli vidkjend. På 1860-talet gjekk dei inn som eigarar og styrarar av husvære i slumområdet Marylebone. Dei kjøpte falleferdige hus, utbetra dei og områda rundt gjennom treplanting og leikeplassar. Leiga var låg, og Hill sytte gjennom personleg kjennskap til leigebuarane for at ho blei punktleg betalt.

Verkliste
---------

(utval)

* *Homes of the London Poor* (1875)
* *Our Common Land* (1878)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Octavia Hill» frå Wikipedia på svensk, den 21. februar 2011.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Octavia Hill's Birthplace House, octaviahill.org

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Octavia Hill**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* BNE

 |
Buddhafigur frå Kusjanriket.
**Mathura-skulen** er ein kunststil innan som hadde senter i Mathura i det nordlege India frå 100-talet f.Kr. til 1100-talet. Kunstforma vara ved gjennom fleire ulike dynasti, og hadde sin glansperiode frå det første hundreåret til 500-talet, under Kusjan- og Gupta-rika. Skulen er kjend for menneskelege buddhafigurar i raud sandstein som blei spreidd over store delar av sentrale Nord-India.

Saman med gandharakunst representerte mathurakunst ei ny retning for buddhistisk kunst der ein byrja å avbilda buddhafigurar. Tidlegare hadde steinhoggarne halde seg til symbolske skulpturar eller i nokre høve framstillingar av tidlegare naturguddommar.

Yakshifigur under eit asjokatre.
Buddhahovud med typisk spiralhår.
Buddhafigurane frå mathuraskulen er kjenneteikna av ei livfull framstilling der buddhaene har breie bryst og skuldrer, eit rundt andlet med eit smil, og høgre hand løfta i gesten abhayamudra. Hovudet er typisk barbert i eldre skulpturar, medan håret seinare er representert av flattrykte spiralar. Dette blei ei vanleg framstilling i heile den buddhistiske verda.
Kleda følgjer kroppen tett og kan liggja over venstrearmen, medan høgre skulder er berr.

Kvinnelege figurar fortset yakshitradisjonen (kvinnelege naturgudar) ved at dei ofte er sett saman med tre. Skulpturane er ofte nakne eller halvnakne, og kan visast medan dei steller seg og liknande.

Mathuraskulen laga også hindu- og djainskulpturar, som har mange av dei same karakteristikkane som dei buddhistiske. Herskarar blei framstilte sett frå framsida med typiske klede, som tunika, høge støvlar og konisk hatt for Kusjan-kongane.

Kjelder
-------


* «Mathurā art», *Encyclopædia Britannica*. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2011.
**Ung landsmøte (UL)**, tidlegare *Ungdommens landsmøte*, er ein av Noregs største og viktigaste kristne ungdomsfestivalar. I løpet av festivalen blir det halde ei rekkje møte, temasamlingar, kurs, smågrupper, konsertar og så bortetter. Alle desse har som mål å vekke radikale etterfylgjarar av Jesus Kristus. I tillegg til dette, vart det også tilbode eit stort spekter av sommaraktivitetar.

Arrangementet er for ungdom frå 15 år og oppover, og blir arrangert av NLM ung, ungdomsorganisjonen til Norsk Luthersk Misjonssamband (NLM), i samarbeid med ImF ung, ungdomsorganisjonen til Indremisjonsforbundet (ImF)

### Oversikt over kvar UL er arrangert:

* UL 1995 vart arrangert i Sykkylven.
* UL 1996 vart arrangert på Senja.
* UL 1997 vart arrangert i Oslo.
* UL 2001 vart arrangert på Stord.
* UL 2002 vart arrangert i Meråker.
* UL 2003 vart arrangert i Kongeparken på Ålgård.
* UL 2004 vart arrangert på Valderøy.
* UL 2005 vart arrangert i Fredrikstad.
* UL 2006 vart arrangert på Askøy.
* UL 2007 vart arrangert i Haugesund.
* UL frå 2008 og fram til 2014 vart arrangert i Kongeparken på Ålgård.
* UL 2015 og 2016 vart arrangert i Randaberg Arena på Randaberg.

Kjelder
-------


*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
**Narew** (gamalprøyssisk og litauisk Naura, belarusisk Нараў) er ei elv som renn i vestlege område av Belarus og nordaustlege delar av Polen. Ho er ei av sideelvene til Vistula og med ei lengd på 484 km (36 km i Belarus og 448 i Polen) er ho den femte lengste elva i Polen. Nedslagsfeltet er 75 175 km² (58 873 i Polen).

Narew spring ut i Belarus og munnar ut i Vistula i Polen. Delen av elva mellom Zegrzereserovaret, der ho tek imot Vestre Bug, og Vistula, vert stundom kalla Narwio-Bug.

Byar og landsbyar
-----------------

Narew i Strękowa Góra
Narewdalen sett frå den høge elvebreidda ved Paulinowo-Dzbądz (nær byen Różan)
* Suraż
* Łapy
* Tykocin
* Łomża
* Nowogród
* Ostrołęka
* Różan
* Pułtusk
* Serock
* Nowy Dwór Mazowiecki
* Modlin
* Piątnica
* Drozdowo

Historisk
---------

6. september 1939 prøvde den polske hæren å nytte Narew som forsvarslinje mot dei tyske angrepa under invasjonen av Polen i 1939. Forsvarslinja vart gjeve opp dagen etter og dei flytta bakover til Vestre Bug sidan dei tyske styrkane allereie hadde brote gjennom forsvaret.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Narew River» frå Wikipedia på engelsk, den 10. februar 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |
**Donald II** (død 900) var konge av Skottland frå 889 til han døydde. Han var sonen til Konstantin I, brorsonen til Aedh og syskenbarnet til Eochaid. 

Donald tok trona med makt. Kong Giric, som herska saman med føregangaren Eochaid, hadde drepe farbroren Aedh i 878. Då Giric døydde dreiv Donald fetteren sin ut av landet, og tok trona sjølv. 

Under Donald II kom kongedømmet Strathclyde under skotsk overhøgd. *Ulsterannalane* gjekk over til å snakke om *ri Alban*, kongen av Alba, i staden for *rex pictorum*, kongen av piktarane, som føregangarane hadde hatt som tittel. Danane heldt fram med å invadere Skottland, først og fremst for å ta kontroll over område langs grensa mellom Skottland og dei angelsaksiske rika. Danane erobra òg det nordlege Skottland. På toppen av kampen mot danane måtte Donald II òg freiste å tøyme bandittar i det skotske høglandet. 

Korleis han døydde er noko usikkert. Ifølgje ei historie vart han drepen ved Dunottar medan skottane slo tilbake ein dansk invasjon. Men ifølgje ei anna historie døydde han av naturlege årsaker fordi helsa hans hadde vorte veikt under stridene i høglandet. Han vart gravlagd på Iona, der òg kongane av Dalriada og dei tidlegaste skotske kongane vart gravlagt. 

Donald II vart etterfylgd av syskenbarnet Konstantin II. Sonen hans vart seinare krona som Malcolm I.

Kjelder
-------

* Omsett frå Wikipedia på bokmål, innhenta søndag 9. januar 2011, klokka 10:25.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND

 |
**Donald Ervin Knuth** (fødd 10. januar 1938) i Milwaukee i Wisconsin i USA) er professor emeritus i informatikk ved Stanford University.

Han fekk mastergraden i 1960 ved Case Western Reserve University, og doktorgraden i 1963 ved California Institute of Technology, der han også vart professor. I 1968 vart han professor ved Stanford.

Han er mest kjend for fleirbindsverket The Art of Computer Programming, som han framleis skriv på.
Knuth utvikla også programma TeX og Metafont som gjer det mogleg for skribenten å programmere utsjånaden til artikkelen sin, samstundes som sjølve artikkelen framleis er ei rein tekstfil. Dette gjer det også lettare å handsame vitskaplege artiklar i versjonskontrollsystem.

Trivia
------

Knuth er kjend for nerdehumoren sin. Han betaler $ 2,56 for kvar feil som blir funne i bøkene hans (256¢ er ein heksadesimal dollar). Versjonsnummereringa til TeX og Metafont følgjer desimaltala til Pi og Nepers tal. Knuth slutta å bruke e-post i 1990, etter å ha fått nok av den kommunikasjonsforma.

The Art of Computer Programming -bøkene
---------------------------------------

* Volume 1: Fundamental Algorithms, 1997. ISBN 0-201-89683-4
* Volume 2: Seminumerical Algorithms, 1997. ISBN 0-201-89684-2
* Volume 3: Sorting and Searching, 1998. ISBN 0-201-89685-0
* Volume 4: Combinatorial Algorithms (under arbeid)
* Volume 5: Syntactic Algorithms (under arbeid, sannsynlegvis ferdig i 2010)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Knuths heimeside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Roddis Franklin «Pete» Drake** (8. oktober 1932–29. juli 1988) var ein USA-amerikansk plateprodusent og pedalsteelgitarist basert i Nashville.

Drake var ein av dei mest ettertrakta studiomusikarane i 1960-åra og spelte på mange hittar som Lynn Anderson sin «Rose Garden», Charlie Rich sin «Behind Closed Doors» Bob Dylan sin «Lay Lady Lay» og Tammy Wynette sin «Stand by Your Man».

Karriere
--------

Drake var fødd i Augusta i Georgia i 1932, som son av ein predikant i pinserørsla. I 1950 drog han til Nashville, høyrde Jerry Byrd på Grand Ole Opry og vart inspirert til å kjøpe ein steelgitar. Seinare i 1950-åra var han med å starte countrybandet Sons of the South i Atlanta i Georgia, i lag med fleire framtidige countrystjerner som Jerry Reed, Doug Kershaw, Roger Miller, Jack Greene og Joe South.

I 1959 flytta han til Nashville og vart med i The Nashville A-Team. Han spelte på turenar med Don Gibson, Marty Robbins og fleire andre. I 1964 fekk han ein internasjonal hit med sin «Talking Steel Guitar» på albumet *Still*.

Drake spelte på dei tre albuma som Bob Dylan spelte inn i Nashville, inkludert *Nashville Skyline*, og på Joan Baez sitt *David's Album*. Han arbeidde òg med George Harrison på *All Things Must Pass*, og produserte Ringo Starr på *Beaucoups of Blues* i 1970.

Drake produserte album for mange andre musikarar og grunnla Stop Records og First Generation Records. Han vart innlemma i Country Music Hall of Fame's Walkway of Stars i 1970, Steel Guitar Hall of Fame i 1987 og Georgia Music Hall of Fame i 2010.

Drake byrja å utvikle emfysem etter 40 år med røyking og helsa hans vart dårleg etter 1985. Han døydde av sjukdommen i 1988, berre 55 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Pete Drake» frå Wikipedia på engelsk, den 1. november 2016.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Pete Drake Bio Arkivert 2012-02-18 ved Wayback Machine. @ Augusta.com
2. ↑  Review: Shultz, Gary. Beaucoups Of Blues Arkivert 2016-03-03 ved Wayback Machine. - 9. juni 1999

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Peter Andreas Jensen** (22. desember 1812–15. juni 1867) var ein norsk prest, forfattar og lesebokutgjevar. Han var far til Nils Riddervold-Jensen.

Jensen var son til ein høker i Bergen. Frå 1824 var han elev hos Lyder Sagen på katedralskulen i byen. Han vart student i 1831 og cand.theol. i 1836. Deretter var han lærar i heimbyen og sidan kapellan. I 1848 fekk han prestestilling i Aker, forfremja til stiftsprost i 1859.

Jensen gav ut fire diktsamlingar og eitt skodespel, alle utan større særpreg. Derimot skulle han spele ei viktig historisk rolle som forfattar/utgjevar av lesebøker. Den fyrste *Læsebog* kom i 1843. I 1863 gav han ut *Læsebog for Folkeskolen og Folkehjemmet*, eit læreverk som kom i stand etter stortingsvedtak. Boka hadde med tekstar av mellom andre Peter Christen Asbjørnsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Jørgen Moe, Ole Vig, A.O. Vinje, Ivar Aasen og dansken Grundtvig, og representerte det fyrste store brotet med dei reint religionsorienterte lesebøkene. I mange kristelegsinna miljø møtte den såkalla P.A. Jensens lesebog stor motstand, men kom likevel i ni store opplag til 1900.

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok. VI. bandet. 1955

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* ISNI

 |
|  |
| --- |
| ***Octopus's Garden***  Song av The Beatlesfrå albumet *Abbey Road* |
|  |
| **Utgjeve** | 26. september 1969 |
| **Innspelt** | 26. og 29. april, 17 og 18. juli 1969 |
| **Lengd** | 2:48 |
| **Selskap** | Apple |
| Låtskrivar(ar) | Richard Starkey |
| **Produsent** | George Martin |
|
|

«**Octopus's Garden**» er ein song av The Beatles på albumet *Abbey Road* frå 1969. Han er skriven av Ringo Starr med hjelp frå George Harrison, sjølv om han berre er tilskriven Starr under hans verkeleg namn Richard Starkey. 

Det er påstått at songen er psykedelisk og at han viser til LSD, noko som er sagt om fleire songar av The Beatles. Ideen til songen fekk Starr då han var på båttur saman med familien til Sardinia i 1968. Kapteinen på båten tilbaud «octopus» altså blekksprut, til lunsj, men Starr avslo. Kapteinen fortalte han då alt han visste om blekksprutar og om korleis dei sumde under vatn og leitte etter blanke lekamar og steinar for å byggje hagane sine med. Med denne informasjonen hadde Starr tema for ein song: 

*I'd like to be under the sea*
*In an octopus's garden in the shade*
*He'd let us in, knows where we've been*
*In his octopus's garden in the shade*
Songen er enkel og eit barnsleg tema i å kunne trekke seg tilbake frå ei skummel verd til ein plass i skuggen der det er varmt og trygt. Naiv er i denne samanhengen ikkje negativt. At songen samstundes passar for barn, akkurat som to andre Beatles-songar som «Yellow Submarine» (òg sunge av Ringo Starr) og «Rocky Raccoon» understrekar interessesfæren på 60-talet.

George Harrison hjelpte Ringo Starr å skrive songen under innspelinga av *Let It Be*. I filmen av same namn kan ein sjå dei vert filma medan dei jobbar med akkurat denne songen. Harrison skreiv akkordsekvensen og undervasslydane lagde Starr ved å blåse bobler i eit vassglas. 

Ringo Starr skreiv berre to Beatles-songar, den andre var «Don't Pass Me By» som vart gjeve ut på *The Beatles (White Album)*.

Medverkande
-----------

* Ringo Starr – solovokal, trommer, perkusjon
* George Harrison – korvokal, sologitar, lydeffektar
* Paul McCartney – korvokal, bass, piano
* John Lennon – korvokal (over refreng og avslutning), rytmegitar

Bakgrunnsstoff
--------------

* Alan W. Pollack om songen
Bermuda ligg på toppen av ein undersjøisk fjellkjede som ein kan sjå frå lufta.
Eit **undervassfjell** er eit fjell som stig minst 1000 m opp frå havbotnen og som ikkje når havoverflata. Dei vert ofte funne i grupper eller som nedsenka øygrupper. Einslege eller ikkje-vulkanske undervassfjell ser ut til å vera sjeldne.

Undervassfjell er stort sett av vulkansk opphav, og eit klassisk eksempel er Emperor Seamounts, som er ei vidareføring av Hawaii. Undervassfjella her vart forma av vulkansk aktivitet for millionar år sidan, og har sidan blitt slitne ned av erosjon til dei no er under havoverflata. Den lange lekkja av øyar og undervassfjell strekkjer seg tusenvis av kilometer nordaust for den store øya er eit resultat av ei plate som rører seg over eit vulkansk aktivt område.

Undervassfjell strekkjer seg ofte opp i øvre sjølag, og gjev dermed betre grunnlag for marint liv samanlikna med havbotnen rundt. I tillegg til dette kan dei leia næringsrike undervasstraumar mot overflata. Undervassfjell skaper dermed grunnlag for planktonvekst, og for alt over dei i næringskjeden, og bidrar til liv i eit ørkenaktig ope hav. Dei kan vera livsviktige stoppestader for dyr som trekk over lange avstandar, til dømes ein del kvalar.

Sjå også
--------

* Guyot
* Lo'ihi seamount – ein aktiv undersjøisk vulkan.

Bakgrunnsstoff
--------------

* SeamountsOnline, a database of seamount biology
* Volcanic History of Seamounts in the Gulf of Alaska
* Hydrographic structure and circulation at the Great Meteor Seamount showing an example of an isolated seamount and the formation of a submerged island of life.
* Seamount Oasis

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
Siemens PLS med Profibus,
**Prosessinstrumentering** er instrumentering innan prosessindustrien og femnar om utvikling, prosjektering, montering, testing og igangkøyring av instrumenteringsutstyr i industrielle anlegg. Utvikling og prosjektering vert utført av ingeniørar, medan montering og drift vert utført av instrumentteknikarar, automatikkmekanikarar, instrumentrøyrleggjarar og liknande.

Instrumentering i prosessanlegg
-------------------------------

Instrumenta kan vera måleinstrument, -element, -omformarar og grensebrytarar (limit switch), ulike typar pådragsorgan og andre instrument som skal styra desse. Dei kan verta kopla opp med instrumentrøyr som fører ulike målemedium eller instrumentluft, og instrument-kablar.

### Reguleringsventil

Ein reguleringsventil er eit pådragsorgan for å regulera gjennomstrøyming direkte, eller andre storleikar som t.d. trykk, temperatur eller nivå indirekte gjennom gjennomstrøyminga. Ventilen kan ha ein målar for å gje attendemelding til regulatoren om posisjonen. Denne målaren skal ha instrumentkabel. Ventilen har òg ein *ventilstillar* (*positioner*) som skal ha tilførsel av styrestraum og kabel eller instrumentrøyr for tilførsel av energi til å stilla ventilen med. Oppkoplinga mellom ein pneumatisk eller ein elektropneumatisk ventilstillar og aktuatoren på ein reguleringsventil, skjer med instrumentrøyr.

### Oppkopling

* **Instrumentluft** har eit trykk på mellom 5 og 10 barG, og vert brukt til å driva pådragsorgan. Instrumentluft er nesten det same som arbeidsluft, men har større krav til reinsemd. Instrumentrøyr er vanlegvis tynnvegga røyr av plast eller rustfritt stål som vert brukte til å føra fram instrumentluft. Dei vert som oftast skrudde saman med koplingar, ikkje sveiste.

* **Instrumentkabel:** Dei fleste instrument brukar svært lite straum og spenning, det vanlegaste er 24 volt likespenning. Likevel har dei avanserte kablar. Kablane har ein støyskjerm, som vert kopla til jord i den eine enden, og fangar opp elektromagnetisk støy frå utsida for å hindra denne strålinga i å påverka grannsemda i måle- og styresignal. Tidlegare var spenningar under 50 volt ein eigen klasse, no er dei tekne inn i definisjonen lågspenning.

### Signal

Instrument brukar ulike typar signal til å kommunisera med einannan. Tidlegare brukte ein ofte trykk som signalgjevar mellom måleomformarar, regulatorar og pådragsorgan. Då hadde ein luft med eit variabelt trykk som låg mellom 0,2 og 1 bar. Spenning 1-5 volt har òg vorte brukt. I dag er straum nærast einerådande som signalgjevar. Styrestraumen varierer mellom 4 og 20 milliampere. Måleinstrument som brukar denne standarden, er oftast HART-kompatible, det vil seia at dei samsvarar med ein standard som gjer dei lette å kalibrera og kontrollera. Det finst òg andre standardar som vert brukte.

Sjå òg
------

* Instrumentering
* Reguleringsteknikk
* Kybernetikk
Ein frase i lingvistikk er **kjerneinitial** dersom kjernen (også kalla *hovudet*) kjem føre attributtane. Denne frasetypen blir òg kalla *venstreforgreinande*.

Eit språk med kjerneinitiale frasar
-----------------------------------

Det vestafrikanske språket fulfulde har så å seie berre kjerneinitiale frasar. Eit døme er nomenfrasen:

* **na'i daneeji ɗiɗi** 'to kvite kyr'

Her er substantivet **na'i'** 'kyr' ein kjerne (eller eit hovud) som er følgd av to attributtar, adjektivet **daneeji** 'kvite' og talordet **ɗiɗi** 'to'.

Preposisjonsfrasen er òg kjerneinitial i fulfulde:

* **bannge maayo** 'nær elva'

Her er preposisjonen **bannge** 'nær' ein kjerne (eller eit hovud) som er følgd av ein attributt, ein nomenfrase som inneheld substantivet **maayo** 'elv'.

Eit verbal pluss eit objekt kan analyserast som ein verbfrase der verbalet er kjerne, og atter har fulfulde døme på ein kjerneinitial frase:

* **tawii [na'i daneeji ɗiɗi]** 'fann to kvite kyr'

Her er verbalet **tawii** 'fann' ein kjerne som er følgd av ein attributt, objektet **na'i daneeji ɗiɗi** 'to kvite kyr', som er ein nomenfrase.

Motsetnaden til ein kjerneinitial frase er ein kjernefinal frase.