recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Hanne Sandstad** (fødd i 1970) er ein norsk tidlegare orienteringsløpar frå Selbu i Nord-Trøndelag. Ho vart noregsmeister seks gongar, tre år på rad i klassisk løype og tre gongar på langdistansen. I 1997 var ho med om å vinne VM-gull i stafett for Noreg, dessutan vann ho fire NM-gull i stafett med NTHI og Bækkelaget SK.

Aktiv
-----

I tida 1991-99 sanka Sandstad årleg frå ein til fire medaljar i norske meisterskap i orientering. Ho vann stafettgull med NTHI i 1992. Åra 1995 og 1996 vart ho noregsmeister både på klassisk-distansen og langdistansen. I 1997 sikra ho seg sin tredje strake NM-tittel i klassisk løype. Hausten 1999 vann ho gullmedaljen i NM på langdistansen, gull i stafett og sølv på klassisk- og kortdistansen. Samla medaljefangst i NM perioden 1991-99 vart 10 gull, 7 sølv og 4 bronsar. Ho vart tildelt kongepokalen i 1995 og 1997.

Sandstad debuterte i VM i orientering i 1991. Saman med Heidi Arnesen, Ragnhild Bratberg og Ragnhild Bente Andersen vann ho sølvmedalje for Noreg på stafetten. Fire år seinare stod ho med sin sjetteplass i klassisk for beste norske prestasjon på kvinnesida. Under verdsmeisterskapen 1997 ved Grimstad plukka Sandstad meg seg tre medaljar. Individuelt vann ho sølv på kortdistansen bak Lucie Böhm frå Austerrike og bronse på klassisk-distansen bakom Hanne Staff og svenske Katarina Borg. Sandstad deltok òg på det norske laget som tok sølv på stafetten. To år etter sprang det norske mannskapet inn til siger i VM-stafetten i Inverness i Skottland, eit lag som bestod av Birgitte Husebye, Elisabeth Ingvaldsen, Sandstad og Hanne Staff.

I nordiske meisterskap lukkast ikkje Sandstad nå toppen i individuelle tevlingar. Ho var derimot med om å vinne stafettsølv i 1992 og 1995, samt stafettbronsen i 1993.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hanne Sandstad» frå Wikipedia på engelsk, den 7. oktober 2021.*
Skjematisk framstilling av korleis ei landtunge oppstår.
Ei **landtunge** er eit langstrekt nes danna av avsetningar. I den eine enden heng landtunga fast i land, medan den andre strekkjer seg ut i sjøen. Ei landtunge er ei form for sandbanke eller strand som utviklar seg ved abrasjon, som er bølgjer som verkar på kysten kring eit nes eller eit anna utspring. 

Stundom kan landtunga berøre kysten att eit stykke lenger borte og danne ein lagune innanfor landtunga. Slike lagunar vert kalla haff i Austersjøen og étang i Frankrike, der ein finn fleire slike. Ved Austersjøen vert slike landtunger kalla nehrung.

Landtunger i verda
------------------

Chamissoøya og landtunga der.
Den lengste landtunga i verda er Arabat-tunga i Azovhavet. Han er om lag 110 km lang.

Farewell Spit på New Zealand er 32 km og ein av dei lengste i verda. Denne ligg nordvest på South Island. 

Den kuriske landtunga utanfor kysten av Litauen og Kaliningrad oblast i Russland, skil Den kuriske bukta frå Austersjøen, og er 98 km lang.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spit (landform)» frå Wikipedia på engelsk, den 7. september 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Evans, O.F. 1942, The origin of spits, bars and related structures: Journal of Geology, v. 50, p. 846-863

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
Darius Milhaud
**Darius Milhaud** (fødd 4. september 1892 i Aix-en-Provence, død 22. juni 1974 i Genève) var ein fransk komponist.

Biografi
--------

Milhaud kom frå ei gammal slekt av jødisk-provensalsk opphav. I følgje han sjølv var både den geografiske og den religiøse bakgrunnen noko som hadde monaleg innverknad på han gjennom heile livet.

Frå 1909 studerte han fiolin i Paris, men tre år seinare var det komposisjon som opptok han mest. Han blei undervist av André Gedalge, Charles-Marie Widor, og Vincent d'Indy. I Gédalges kurs blei han òg kjend med bl.a. Arthur Honegger og Jacques Ibert. På denne tida oppstod først og fremst lieder etter dikt av samtidige franske diktarar, og hans første opera (*La brebis égarée*, 1910-1915).

Etter å ha tilbringa 2 år i Sør-Amerika, der han blei kjend med brasiliansk folkemusikk og populærmusikk, kom han i 1918 tilbake til Frankrike, der han høyrde til krinsen rundt Jean Cocteau og Erik Satie. Der vart han med i den kjende komponistgruppa les Six. Komposisjonane gav Milhaud suksess, men av og til òg skandalar.

I 1925 gifte han seg med kusina si Madeleine.

Etter utbrotet av andre verdskrig emigrerte Milhaud med kona si til USA, og blei lærar ved Mills College i Oakland, der han verka til 1971. Etter krigen hadde han òg ein komposisjonsklasse ved konservatoriet i Paris (til 1972). Han underviste i denne tida høvevis eitt år på kvart kontinent. Han hadde studentar som jassmusikaren Dave Brubeck, minimalisten Steve Reich, symfonikaren Allan Pettersson og avantgardistane Karlheinz Stockhausen, Larry Austin og Iannis Xenakis.

Musikk
------

Milhaud var ein svært produktiv komponist (hans verkliste inneheld meir enn 400 opus), som verka innan alle framståande musikkformer (opera, symfonisk musikk, instrumentalkonsertar, kammer- og vokalmusikk, lieder).

Han var under sterk påverknad frå musikk frå middelhavsnære område, særleg den italienske. Kompositorisk brukte han teknikkar som bi-polytonalitet, polyrytmikk og inspirasjon frå jass, han avstod frå strenge og formelle teknikkar frå klassisk satslære, og ein av styrkane hans var ein særeigen melodikk. Eit av dei mest kjende stykka hans er Scaramouche for 2 klaver, som han òg arrangerte for mange andre besetningar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Darius Milhaud» frå Wikipedia på bokmål, den 3. januar 2009.*

.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
**Hauglandsvatnet** er eit langstrekt vatn i Bergen kommune i Hordaland. Det ligg i Hauglandsdalen i Fana, nordaust for Kalandseidet. Vatnet er nesten 1 km² stort og om lag 4,5 km langt. Breidda er berre vel 250 meter på det breiaste. Vatnet ligg 53 meter over havet. 

Hauglandsvatnet.
Det ligg fem øyar i vatnet, mellom anna Holmen og Langøyna. Langøyna er den største av dei, 500 meter lang, men berre 50-70 meter brei. Det går bru over til øya frå fastlandet og det ligg nokre hus her. 

Vatnet ligg berre 220 meter nedanfor Fjelltveitvatnet, som er hovudtilsiget. Andre tilsig er Fossbekken, Sagelva og Ljosåi. Mellom Hauglandsvatnet og neste vatn i rekkja, Bahusvatnet, går Straumane, eit kort stykke på om lag 240 meter. 

Langs med vatnet ligg gardane Haugland, på begge sider av den nordlege halvdelen, og lenger sør ligg Austevoll og Kaland på vestsida, og Engevik på austsida, samt utmarkene til Indre Hamre, Øvre Sandven, Nedre Sandven og Stigen.

Kjelder
-------

* Gunnar Hagen Hartvedt og Norvall Skreien (2009). *Bergen Byleksikon* (5 utg.). Oslo: Kunnskapsforlaget. ISBN 978-82-573-1761-4.
* Bergenskart - stednavnskart Arkivert 2020-02-17 ved Wayback Machine.
* NVE Atlas Arkivert 2011-03-06 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* SSR (namn)

 |
Pisjtsjalnikova under Sommar-OL 2012 i London
**Darja Vitaljevna Pisjtsjalnikova** (fødd 19. juli 1985) er ein russisk tidlegare friidrettsutøvar frå Astrakhan som internasjonalt tevla i diskoskasting.

### Aktiv

Pisjtsjalnikova etablerte seg i verdstoppen i diskoskasting då ho i 2006 tok gullmedaljen under europameisterskapen i Göteborg med eit kast på 65,55 meter. Året etter forbetra ho bestekastet sitt til 65,78 m då ho tok sølvet i verdsmeisterskapen i Osaka, ein medalje som Den internasjonale voldgiftsretten for sport i Lausanne annullerte i 2009, etter som hadde testa positivt allereie i mai 2007.

Pisjtsjalnikova vart utteken til Sommar-OL 2008, men kort føre avreisa til Beijing vart ho og fleire andre kvinnelege russiske utøvarar utestengde, då dei skulle ha manipulert dopingprøver.

I 2011 byrja Pisjtsjalnikova å tevle att, og enda på ellevteplass i VM i Daegu. Året etter, olympiaåret, vart ho russisk meister med eit kast som målte heile 70,69 meter, det lengste diskokastet av ei kvinne sidan 1992.

### Meir doping

Pisjtsjalnikova tok sølvmedaljen i diskoskast under Sommar-OL 2012. Men ein retest av ei prøve teken i mai 2012 viste prov på bruk av det anabole steroidet oksandrolon. I april 2013 utestengde Russlands Friidrettsforbund henne frå tevlingar i 10 år, og resultata etter 20. mai 2012 vart annullerte. I fylgje New York Times var Pisjtsjalnikova ei av dei som i desember 2012 varsla World Anti-Doping Agency (WADA) om det statsdrivne programmet russiske friidrettsutøvarar måtte delta i. Den stenge straffa frå det russiske friidrettsforbundet skal såleis ha vore ei hemnakt.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 2006 i Göteborg: Gullmedalje – 65,55 m, framom Franka Dietzsch (64,35 m)
* VM 2007 i Osaka: Annullert sølvmedalje (65,78 m)
* VM 2011 i Daegu: Nr 11 – 58,10 m
* OL 2012 i London: Annullert sølvmedalje (67,56 m)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Darja Witaljewna Pischtschalnikowa» frå Wikipedia på tysk, den 19. juli 2016.*

* *Denne artikkelen bygger på «Darya Pishchalnikova» frå Wikipedia på engelsk, den 19. juli 2016.*
Darjeeling Himalayan Railway
**Darjeeling Himalayan Railway** er ein 80 km lang, smalspora (610mm) jarnbane som forbind Darjeeling i Vest-Bengal til omverda. Andre endestasjonen er Siliguri. Darjeeling Himalayan Railway i distriktet Darjeeling blei ført opp på UNESCO si liste over verdsarv i 1999. Jarnbana, som blei opna i 1881, blir driven av Indian Railway. Den blei bygd av britane mellom 1879 og 1881 og blir sett på som det første og enno det mest storslagne eksempelet på jarnbanar i veldig høgtliggande område.

Jarnbana er framleis stort sett dampdreven. Linja har ei høgdeforskjell fra 100 moh ved Siliguri til 2200 moh ved Darjeeling.

Lokomotiv
---------

No.787 etter ombygging til oljefyring.
No.778 gjekk opphavleg ved Darjeeling, men er transportert til og resturert i England. Biletet er frå Ffestiniog Railway i Oxfordshire.
Alle damplokomotiv som er i bruk på jarnbana er av klasse 'B'. Lokomotiva er bygd mellom 1889 og 1925. Av totalt 34 lokomotiv som er bygd, var det i 2005 berre 12 igjen i drift.

To diesellokomotiv er i bruk, Nr.604 & 605. Dei er begge to av klasse NDM6. Begge er i utgangspunktet bygd for Matheran Hill Railway.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Darjeeling Himalayan Railway Society
Ein **planar graf** er i grafteori ein graf som kan teiknast i planet utan at nokre av kantane skjer kvarandre. Ein ikkje-planar graf kan ikkje teiknast på ein sånn måte. Ein **plan graf** er ein planar graf som er teikna i planet. Ein kan definere ein plan graf som ein planar graf med ei avbilding frå kvart hjørne til eit punkt i det todimesjonale rommet, og frå kvar kant til ei plan kurve, slik at endepunkta til kvar kurve samsvarer med posisjonane til endehjørna, og alle kurvene er disjunkte bortsett frå i endepunkta.

Kuratowskis sats
----------------

*K*5
*K*3,3
Den polske matematikaren Kazimierz Kuratowski gav ei karakterisering av planare grafar, nå kjend som Kuratowskis sats:

Ein endeleg graf er planar viss og berre viss den ikkje inneheld ein undergraf som er ein subdivisjon av *K*5 (den komplette grafen med fem hjørne) eller *K*3,3 (den komplette bipartite grafen med tre hjørne i kvar del).

En subdivisjon av ein graf får ein ved å leggje til eit eller fleire hjørne i ein kant, (til dømes ved å endre kanten •——• til •—•—•) og gjenta dette null eller fleire gonger.

Eigenskapar
-----------

Viss ein teiknar ein planar graf i planet, rammar han inn eitt eller fleire område. Viss *n* er talet på hjørne, *m* er talet på kantar og *f* er talet på område, seier Eulers formel at *n* - *m* + *f* = 2. Av dette kan ein vise at *m* ≤ 3n - 6 for alle planare grafar.

Firefargersatsen seier at hjørna i ein planar graf alltid kan verte farga med fire farger sånn at to naboar alltid har ulike farger.
**Iver Jonasson Svendsbøe** (15. mars 1848–20. januar 1927) var ein norsk gardbrukar og lensmann frå dåverande Sveio i Hordaland, i dag Vindafjord i Rogaland. Han var stortingsmann frå 1891 til -97 og 1900-15, og representerte etter tur Moderate Venstre, Samlingspartiet og Frisinna Venstre.

### Liv og gjerning

Svendsbøe var son til ein gardbrukar. Han tok eksamen ved underoffisersskulen i Bergen i 1870 og var underoffiser i tida 1871-91, dei siste ni åra med rang fanejunker. Frå 1874 var han gardbrukar på Kvamstø i Sveio. Åra 1880-90 var han kontorist hos byingeniøren i Bergen. I tida frå 1891 til 1911 var han lensmann i Fjellberg. Han var styrar av Noregs Bank si avdeling i Haugesund frå 1910.

Svendsbøe var varamann til Stortinget 1889-91 og møtte sju dagar i juli 1891, i staden for Andreas Lavik. I dei to valperiodane frå 1892 til -97 hadde han fast plass på Stortinget, vald på programmet til Moderate Venstre. Han var medlem i Militærkomiteen, nestformann i komiteen i den andre treårsperioden. Frå hausten 1900 til 1915var han stortingsmann utan avbrot, dei siste tre gongane vald frå einmannskrinsane høvesvis Indre Sunnhordland og Ytre Sunnhordland. I denne siste tidarbolken hadde han mange ulike posisjonar på Stortinget. Mellom anna var han medlem i Vegkomiteen 1900-03, sekretær i Stortinget 1900-03 og 1910-12, sekretær i Valkomiteen 1903-12, sekretær i Militærkomiteen 1908-09 og nestformann 1910-12, samt medlem 1913-15. Han representerte Moderate Venstre fram til 1906, Samlingspartiet 1907-09 og sidan Frisinna Venstre.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
Koordinatar: 30°58′38.07″N 34°41′45.38″E﻿

**Bir Hadaj** (arabisk skrift بئر هداج; hebraisk skrift 'ביר הדאג) er ein beduinlandsby i Negevørkenen, nær Revivim i Israel.

Bir Hadaj er den største byen i Neve Midbar regionale kommune med kring 5 000 innbyggjarar. Han er busett av al-Azzazma-stamma.

Historie
--------

Før opprettinga av Israel var Negev-beduinane eit delvis nomadisk samfunn som hadde vore gjennom ein prosess for å bli bufaste sidan osmansk styre i regionen. Dei fleste forskarane er samde i at beduinane kom til Negev kring 1800, men det er spor etter dei tidlegare òg.

Under Det britiske mandatet gav ikkje styresmaktene eit lovverk til å avgjere og bevare kven som eigde landområda. For å få orden på dette vart landpolitikken til Israel i stor grad tilpassa dei osmanske landreguleringane frå 1858 som det føregåande lovverket. Dermed nasjonaliserte Israel det meste av Negev ved hjelp av statlege landreguleringar frå 1969.

Israel heldt fram linja for å få fast bustad for Negev-beduinane, som dei osmanske styresmaktene tvinga på dei, og det omfatta først regulering og flytting. I 1950-åra flytta Israel to tredjedelar av Negev-beduinane til eit område som var under krigsrett.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Bir Hadaj» frå Wikipedia på engelsk, den 12. september 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Formation of new towns for the Negev beduin Arkivert 2015-07-15 ved Wayback Machine. MMI. s.5, 2007
2. 1 2 3  Dor Fridman. «About the Negev-beduinar». LocalEconomySeminar. Arkivert frå originalen 5. juli 2012. Henta 12. september 2015.

| * v
* d
* e
Neve Midbar regionale kommune |
| --- |
| Abu Qrenat**·** Abu Talul**·** Bir Hadaj**·** Qasr al-Sir |
|  |
| --- |
| **Kiwano** |
| KiwanoKiwano |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Cucurbitales |
| **Familie:** | Graskarfamilien Cucurbitaceae |
| **Stamme:** | Benincaseae |
| **Slekt:** | *Cucumis* |
| **Art:** | **Kiwano** *C. metuliferus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cucumis metuliferus***Naudin, 1859 |

**Kiwano** (*Cucumis metuliferus*) er ei frukt som stammar frå dei afrikanske tropane. Ho veks på ein eittårig slyngplante i agurkslekta.

Botanisk teikning av kiwano.
Kiwanofrukta er avlang med ei lengd på rundt 13 cm. Ho har grønt- eller gulfarga skal med hornaktige taggar. 
Fruktkjøtet er saftig og grønt med fleire flate frø, og har konsistens liknande det til ein agurk. 
Smaken er forfriskande og er blitt samanlikna med banan og lime, agurk og squash eller banan, agurk og sitron.
Ein kan eta frukta rå, som ho er, eller i ein salat eller cocktail. Som regel tek ein ut fruktkjøtet, men også skalet kan etast.

Kiwano er rikt på A-, B- og C-vitamin og på mineral som kalsium, kalium, magnesium og fosfor. Under tørketida i Kalahari er kiwano og frukta til *Acanthosicyos naudinianus* dei einaste vasskjeldene.

Frukta er ein tradisjonell afrikansk matplante som også er blitt dyrka i USA, Chile, Australia, New Zealand og Israel.
I Zimbabwe blir kiwano kalla *gaka* eller *gakachika*. Andre engelske namn er *horned melon fruit* eller *African horned cucumber*.

* Mognande kiwanofrukt i Pietersburg i Sør-Afrika.Mognande kiwanofrukt i Pietersburg i Sør-Afrika.
* Kiwano kan etast med skal.Kiwano kan etast med skal.
* KiwanoKiwano

Kjelder
-------

1. ↑  Kiwano: «It's what's inside that counts», *The Seattle Times*; «Let's discover some more little-known fruits», *Deseret News*.
2. ↑  *Parc de Khal-agadi, pas si désert*, in Science & Vie n° 1130, November 2011, pp. 18-21. Oppgjeve av Engelsk Wikipedia.

* «Kiwano (Horned Cucumber) - Seed» Arkivert 2014-09-06 ved Wayback Machine. spaldingbulb.co.uk

* Lischke, Bernd (1990). *Eksotisk frukt: kiwi, mango, papaya og mange andre fristende sydfrukter*. Fredhøi. s. 51. ISBN 8204024045.

 Arkivert 2014-09-06 ved Wayback Machine.

---

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Cucumis metuliferus» frå Wikipedia på engelsk, den 6. september 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kiwano**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
**Runeinnskriftene på Hennøy** er i alt ni runeinnskrifter på ei steinblokk på Hennøya i Bremanger kommune i Vestland. Blokka ligg i ei sørvendt vik på vestsida av øya. Vika ligg ut mot eit trongt sund mellom øya og fastlandet. Dette har opp gjennom tida vore ein mykje brukt ankerplass.

Sommaren 1925 var Johs Bøe ved Vingen for å dokumentera helleristingane der. Han fekk då høyra om runane på Hennøya og laga eit notat om dei. Det var først i 1935 at han og Magnus Olsen fekk høve til å reisa ut og registrera innskriftene.

### Innskrift I

Består av eitt ord:

**þorþr**
Dette er mannsnamnet *Tor*.

### Innskrift II

Denne er også berre eitt ord:

**atres**
Det er mannsnamnet *Anders*.

### Innskrift III

**her:lago:þeir men er komo af**
**risa lade meþ loþnu skipi af (g)ulli**
**ok þet er i þessum steini**
På norrønt er det: Hér lágu þeir menn, er kómu af Risalandi međ hlǫđnu skipi af gull. *Ok þat er i þessum steini*.

På moderne norsk blir det: «Her låg dei mennene som kom frå Risaland med skipet lasta med gull. Og det (gullet) er i denne steinen».

### Innskrift IV

Dette er ei særs fragmentarisk innskrift. Den einaste bevarte delen av innskrifta er:

**...þerunar þæ...**
*Rúnar þessar*... dvs. «Desse runene....»

### Innskrift V

Òg denne er særs fragmentarisk:

**...aik... ortir:ra...**
Denne innskrifta er ikkje tydd.

### Innskrift VI

**ræist:ramr:iotun:runar**
«Den ramme jotunen reiste runene.» (*Ram* i tydinga vond, frekk.) Magnus Olsen meiner innskriften henspiller på trollet i Hornelen, som ligg rett nord for Hennøya.

### Innskrift VII

Denne inskrifta er også eit fragment:

**...ok hænta...**
Denne innskrifta er ikkje tydd.

### Innskrift VIII

Innskrifta er skadd ved at eit hjørne av steinen er slegen av. Slutten av teksta manglar.

**ǫmotr:ræist:þeir:...þo:sa...**
På norrønt: Ǫgmundr reist. þeir liđu .*..* På moderne norsk vert det: «Ogmund rista (runene). Dei fòr ...»

### Innskrift IX

Òg på denne innskrifta manglar slutten:

**samađr:resti:runar:þæsar er uas utanb ...**
På norrønt er det: *Sá mađr risti runar þessar, es vas útanb ...* «Den mannen rista runer som var utanb...»

Ristingane er registrert av Riksantikvaren med ID nr. 66762.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Runeinnskriftene på Hennøy» frå Wikipedia på bokmål, den 25. november 2019.*

Litteratur
----------

* *Norges innskrifter med de yngre runer*. Norsk historisk kjeldeskrift-institutt. s. 22ff.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Runeinnskriftene på Hennøy i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren
**Tilpassa opplæring** er eit viktig prinsipp for norsk skule, og handlar om å gi ei opplæring som passar for den einskilde eleven og som er tilpassa hans evner og føresetnader. I Opplæringslova vert tilpassa opplæring formulert som ein del av føremål med skulen og i Kunnskapsløftet er tilpassa opplæring vorte eit av dei mest sentrale omgrepa. 

Kunnskapsløftet legg vekt på fremje tilpassa opplæring gjennom desentralisering. Skulen og lærarane får større handlingsrom til å lage lokale og individuelle læreplanar som så skal operasjonalisere dei større nasjonale læreplanane.

Tilpassa opplæring må ikkje forståast som spesialundervisning. Ideen er heller at ein gjennom tilpassa opplæring skal minske trongen for spesialundervisning. 

Det rår brei politisk semje om at tilpassa opplæring er viktig og bør styrkjast. Usemja er langt større når det gjeld korleis ein kan eller skal få til tilpassa opplæring. Her kjem det òg inn ulike tydingar av sjølve omgrepet og om ein legg vekt på tilpassinga til einskildindivid eller på korleis tilpassing går inn som del av den sosiale samhandlinga.

Referansar
----------

1. Bachmann, Kari og Peder Haug. 2006. Forskning om tilpasset opplæring i Norge. Volda: Høgskulen i Volda-Møreforsking.
**Magnus Stangeland** (fødd 17. mars 1941) er ein norsk lærar, næringsdrivar og politikar frå Storebø i Austevoll. Han representerte Hordaland og Senterpartiet på Stortinget i tida 1985-97 og var president i Redningsselskapet 2000-05.

Stangeland var son til ein fiskar, og var sjølv fiskar fram til 1961. Dei neste åra utdanna han seg til kystskipper på fiskarfagskule og lærar på lærarskulen på Stord. Frå 1966-68 var han lærar ved Storebø skule og deretter idrettsinstruktør i Sjøforsvaret, før han i 1970 tok over rektorstillinga ved Storebø skule. I 1978 gav han opp læraryrket og vart dagleg leiar i Austevoll utbyggingsselskap til 1980. Åra 1981-85 var han administrerande direktør i District offshore A/S.

Perioden 1972-83 var Stangeland med i kommunestyret i Austevoll, ordførar 1976-81. Medlem i Hordaland fylkesting 1982-83. Valperioden 1981-85 var han vararepresentant for Senterpartiet på Stortinget, og møtte på Tinget nokre gongar. Frå 1985 til 1997 hadde Stangeland fast tingplass på Stortinget frå Hordaland 1985–1997. Alle tolv stortingssesjonane var han med i Samferdslekomiteen, som leiar dei siste fire.

Stangeland trekte seg ut av partipolitikken i 1997, og gjekk tilbake til stillinga som administrerande direktør i DOF Industri A/S, det tidlegare District offshore. Han var elles styreleiar 1999-2002 i Posten Norge BA, og frå 2000 i Kimek A/S, samt medlem i Statens nærings- og distriktsutbyggingsfond, også det frå 2000. I 2000 tok han over vervet som president i Redningsselskapet. Dette vervet hadde han i seks år fram til 6. desember 2005, då han gjekk av etter ei tid med mykje indre strid i selskapet. Stangeland var ei tid styreformann i Bergen Group ASA, der han har hatt ein stor eigarpost.

Etter ein rapport frå Riksrevisjonen i 2008 vart Stangeland og fleire andre tidlegare stortingsrepresentantar tiltalt for urettmessige utbetalingar av pensjon. For Stangeland sin del gjaldt det kroner 536 195, og fordi han hadde late vere å opplyse Stortinget sitt pensjonsstyre om at han hadde inntekter utover pensjonsbeløpet, i form av fast lønn frå AS Bergen Yards, styrehonorar og fri bil. Den 7. januar 2011 dømde Oslo tingrett Stangeland til 60 dagars fengsel utan vilkår. Stangeland anka dommen, og vart frifunnen av Borgarting lagmannsrett 29. november 2011. Riksadvokaten anka frifinninga til Høgsterett, som 23. april 2012 forkasta riksadvokaten si anke.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys
* VIAF

 |
**Rune Nilsen** (15. september 1923–19. juli 1998) var ein norsk friidrettsutøvar. Nilsen gjorde det best i tresteghopp, men deltok også i lengdehopp. I tidsrommet 1946-52 vann han seks av sju NM-titlar i tresteghopp, i 1949 vart han elles dobbeltmeister då han også sigra i lengdehopp. Han representerte IF Tønsberg-Kameratene og seinare IL i BUL.

Aktiv
-----

Nilsen vart nummer fire i tresteghopp under EM i friidrett 1950, og nummer fem i lengdehopp. To år seinare kom han på femteplassen i finalen i tresteghopp i sommar-OL i Helsingfors, då han gjorde sitt livs lengste tresteghopp på 15,13 meter.

Han vart norsk meister i tresteghopp både i 1946 og 1947. I 1948 fekk han sølv i tresteg, slått av den 36-årige veteranen Eugen Haugland som hadde hatt sine beste friidrettsår på 1930-talet. Under NM 1949 vart Nilsen dobbelmeister då han også tok NM-gullet i lengdehopp. Han var nær ved å kopiere bragda i 1950, mangla fire centimeter på gullet i lengdehopp. I juni 1950 hadde han prestert sitt aller lengste lengdehopp, på Bislett stadion landa han på 7,12 meter. Nilsen vart noregsmeister i tresteghopp også i 1951 og 1952, i 1952 tok han elles si fjerde og siste NM-medalje i lengdehopp. Også etter OL-året høyrde han til noregseliten i tresteghopp, og fekk med seg medaljar frå NM 1954 og 1955. Til saman vann han sju gullmedaljar, tre sølv- og like mange bronsemedaljar i NM-tevlingar.

### Medaljar i norske meisterskap

* 1946: Gull i tresteg – 14,12 m, framom Einar Sæther (13,87), bronse i lengdehopp – 6,80 m
* 1947: Gull i tresteg – 14,40 m, framom Petter Solemdal (13,79)
* 1948: Sølv i tresteg – 14,29 m,bakom Eugen Haugland (14,52 m)
* 1949: Gull i lengdehopp – 7,06 m, framom Jens Smith (6,83 m), og gull i tresteghopp – 14,22 m, framom Kaare Strøm (14,12 m)
* 1950: Gull i tresteg – 14,58 m, framom Odd B. Giving (14,21 m) og sølv i lengde – 6,89 m, bakom Bjørn Langbakke (6,92 m)
* 1951: Gull i tresteg – 14,50 m, framom Jakob Rypdal (14,17 m)
* 1952: Gull i tresteg – 14,67 m, framom Olaf Aas (13,98 m), og bronse i lengdehopp – 6,79 m
* 1954: Sølv i tresteg – 14,12 m, bakom Jakob Rypdal (14,35 m)
* 1955: Bronse i tresteg – 13,98 m

Kjelder
-------

* friidrett.no
**Ann-Kristin Olsen** (fødd 29. mars 1945) er ein norsk jurist og fylkesmann i Vest-Agder fylke sidan 1998. Gift med Henrik Rolf Pettersen.

Ho er kjent som den fyrste kvinnelege politimeisteren i Noreg, og den fyrste kvinnelege sysselmannen på Svalbard.

Tidleg liv
----------

Ann-Kristin Olsen var fødd i Stockholm kort tid før slutten av andre verdskrig, sidan mora hennar valde å føde henne der grunna den tyske okkupasjonen. Familien flytta kort etter tilbake til Kristiansand, og Olsen voks opp der. Etter å ha gjort ferdig utdanninga ved Kristiansand katedralskole i 1965 byrja ho på studiane av rettsvitskap og fekk ein cand.jur. i 1972. I sine yngre dagar skal ho ha delteke på den fyrste markeringa av den internasjonale kvinnedagen i Oslo.

Karriere
--------

Ann-Kristin Olsen jobba ved Follo politikammer i 1976, og ho vart den fyrste kvinnelege politiinspektøren i landet etter å gått gradane frå politifullmektig og politiadjutant. I 1983 vart ho den fyrste kvinnelege politimeisteren i Noreg, og ho heldt til i Halden. I denne stillinga var ho ansvarleg for etterforskinga av seriedrapa i Tistedalen.

Frå 1995 til 1998 var ho sysselmann på Svalbard, nok ein gong som fyrste kvinne til å ha denne stillinga. Ho måtte hanskast med fleire utfordringar der, mellom anna då sysselmannskontora brann ned, Operafjellulykka i 1996 som tok 141 liv, og ulykka i Barentsburg i 1997 som tok 47 liv. Då den treårige perioden som sysselmann på Svalbard gjekk ut, vart Ann-Kristin nemnt ut som fylkesmann i Vest-Agder fylke.

Kjelder
-------

* «Ann-Kristin\_Olsen» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Ann-Kristin Olsen» frå Wikipedia på engelsk, den 1. oktober 2011.*

1. ↑  Ann-Kristin Olsen – utdypning (NBL-artikkel)
2. 1 2  Oftedal, Hallgeir (10 April 2008). «Et liv som mann». *Fædrelandsvennen*. s. 16.
3. 1 2 3  Norby, Reginald. «Ann-Kristin Olsen». I Helle, Knut. *Norsk biografisk leksikon*. Oslo: Kunnskapsforlaget. Henta 29 April 2009.
4. 1 2  «60 år 29. mars: Fylkesmann Ann-Kristin Olsen». Norwegian News Agency. 9 March 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki

 |
**Runesteinane frå** **Gjerde kyrkje** i Etne kommune i Hordaland er to runesteinar frå høvesvis sein vikingtid og tidleg mellomalder.

Gjerde I
--------

Steinen er første gong nemnt av antikvar Ole Worm. Han låg då som terskelstein ved inngangen til kyrkjegarden. Slik låg han fram til 1826 då biskop Jacob Neumann fekk sendt han til Bergens Museum. Steinen er i dag magasinert ved Universitetsmuseet i Bergen. Innskrifta er:

**arlantr:ris(t):runar:þisa(r):**
**after:alui:faþur+**
På norrønt er det: *Erlendr reist rúnar þessar eptir Ǫlvi fađur*.

På moderne norsk blir det: «Erlend rista desse runane etter Olve, far (sin)».

Wilhelm Koren Christie og fleire med han meinte at denne steinen har tilknyting til ein av ganske få historisk kjende personar frå byrjinga av 1000-talet. I Snorres saga om Olav den heilage opptrer stormannen *Erlend frå Gerdi*. Han fall i kampen mot Olav på Stiklestad. Magnus Olsen følgjer denne tolkinga og daterer steinen til ca. 1020.

Gjerde II
---------

Denne steinen vart skildra av Christie før 1833, han låg då i kyrkjegardsmuren. I 1833 vart han henta ut og sendt til Bergens Museum. Innskrifta er:

**ketil:seti:stein:þena:eptir:fin:mak:sin**
På norrønt er det: Ketil setti stein þenna eptir Finn, måg sin.

På moderne norsk vert det: «Ketil sette denne steinen etter Finn, mågen sin». *Måg* vert brukt i vidare tyding enn i dag, det kan tyda svoger, svigerfar eller svigerson. Runene vert datert til ca. 1100.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Runesteinene fra Gjerde kirke» frå Wikipedia på bokmål, den 25. november 2019.*
Fuglar har porøse, lette knoklar som ei tilpassing til eit liv i lufta.

*«Adapsjon» omdirigerer hit. For andre tydingar av ordet, sjå Adapsjon (fleirtyding).* 
Ei biologisk **tilpassing** eller **adaptasjon** er ein anatomisk struktur, ein fysiologisk prosess eller eit åtferdsmessig trekk som har utvikla seg over tid og aukar den forventa reproduktive suksessen til organismen. Organismar er tilpassa omgjevnadane sine om dei er i stand til å:

* Ta til seg luft, vatn, mat og næringsstoff
* Klara seg i det fysiske miljøet i høve til tilhøve som temperatur og lys
* Forsvara seg mot naturlege fiendar
* Formeira seg
* Reagera på forandringar rundt dei.

Om eit trekk ved eit dyr er ein tilpassing, kallar me det eit **adaptivt** trekk.

Ulike slag tilpassingar
-----------------------

Strukturelle tilpassingar er anatomiske trekk ved ein organisme som hjelpar han å overleva i sitt naturlege miljø. Døme på dette kan vera lunger, som er ei tilpassing til å pusta i luft, eller dei hole knoklane til.

Åtferdsmesige tilpassingar er spesielle måtar ein spesiell organisme oppførar seg for å overleva i miljøet sitt. Eit døme på dette er silda sin hang til å leva i stim, ei tilpassing til å kunne leva i område med mykje predasjon.

Fysiologiske tilpassingar er biokjemiske system organismar har som gjer det lettare å overleva, til dømes giftproduksjon hjå slangar og edderkoppar.

Mistilpassingar
---------------

Mistilpassingar eller maladaptasjonar førekjem når ei tilpassing ikkje lenger er til gagn for organismen, men har vorte skadeleg. Dette skjer m.a. når organismar formeirar seg før ulempene ved tilpassinga slår ut eller når evolusjonen går saktare enn den åtferdsmessige eller miljømessige utviklinga. Døme på maltilpassingar er mennesket sine smakslaukar, som reagerer positivt på sukker - i «naturtilstanden» var denne ressursen særs sparsam og eit grådig nyttig kosttilskot når han først dukka opp, men når me i dag har sukker i overflod har det forandra seg til eit helseproblem.

Korleis tilpassingar finn stad
------------------------------

**Tilpassingsteorien** er eit anna namn for lamarckismen, det vil seie læra om arv av tileigna eigenskapar. Lamarck trudde tilpassingar hjå dyr og plantar utvikla seg gradvis gjennom innsats frå einskildorganismane, og at resultata desse kom fram til vart overført via generasjonane. I dag veit me at det skjer via naturleg utval; at dei dårlegast tilpassa organismane rett og slett ikkje klarar å få spreidd arveanlegga sine vidare.
Koordinatar: 46°29′24″N 14°3′1″E﻿

**Golica** (tysk *Kahlkogel*) er eit fjell vest i Karavankane på grensa mellom Slovenia og Austerrike, oppfor den slovenske byen Jesenice. Fjellet er kjend for engene med kvite narsissar som blømer i april og tidleg i mai. Dette markerer starten på turistsesongen på fjellet som varer til slutten av sommaren. Fjellsidene gjev flott utsyn mot Dei juliske Alpane og austerrikske Kärnten. På klåre dagar kan ein sjå Ljubljana-bekkenet frå toppen. 

Golica er òg kjend frå polkasongen til Slavko Avsenik frå 1953, «Na Golici», kanskje den mest kjende songen til orkesteret. 

250 meter nedanfor toppen står ei fjellhytte, 1582 meter over havet, med 40 soveplassar. Den opphavlege hytta, samt ei anna hytte på toppen, vart brend ned under den andre verdskrigen av partisanar for å hindre at tyske soldatar skulle nytte dei. Hytta på toppen vart aldri bygd opp att.

Fjellsidene på Golica vert i dag nytta til beite for sau. 

Beste tilkomst til toppen er frå Jesenice via fjellandsbyen Planina pod Golico.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Golica» frå Wikipedia på engelsk, den 21. april 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Slovensk turiststyre
2. ↑  Jesenice Mountaineering Association

Bakgrunnsstoff
--------------

* Golica på Hribi.net

* Narcissus poeticusNarcissus poeticus
* Narsisseng nedanfor GolicaNarsisseng nedanfor Golica

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| ***Ankylosaurus*** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Krypdyr Reptilia |
| **Orden:** | †Ornithischia |
| **Underorden:** | †Ankylosauria |
| **Familie:** | †Ankylosauridae |
| **Slekt:** | †***Ankylosaurus***Brown, 1908 |

**Ankylosaurus** var ein pansra dinosaur i ordenen Ornitischia og familien Ankylosauridae.

Trass i at dette er den mest illustrerte ankylosauren, er han på ingen måte den best kjende. Det er berre funne nokre få brukbare eksemplar, så rekonstruksjonane er usikre.

Ankylosaurus hadde ein ganske låg og brei kropp, med korte bein (frambeina langt kortare enn bakbeina) og kort hals. Ryggen, skuldrene og hovudet var dekt av runde beinplater, og til og med augelokka inneheldt bein. Hovudet var trekanta sett ovanfrå, med korte, tjukke horn på dei bakre hjørna. Lengst framme hadde han eit hornnebb, medan tenna var små og bladforma. Den bakre delen av halen var samanvaksen, og i tillegg hadde virvlane lange utvekstar som ytterlegare stiva av og gjorde halen heilt rett. Ytst var fleire beinplater vaksne saman til ein brei, klubbeliknande struktur. 

Dei få og enkle tennene tyder på at dyret ikkje togg plantene det åt, i motsetnad til dei samtidige hadrosaurane og ceratopsidane, som hadde mange kraftige knusetenner.

Ankylosaurus levde i sein krit i Nord-Amerika (Montana, Wyoming og Alberta), og var ikkje berre den siste, men òg den største, kjende ankylosauren. Det største individet ein har funne restar av kan ha vore over seks meter langt.

Kjelder
-------


* Hoel, Ole Andreas (14. mars 2014), «Ankylosaurus», *Store norske leksikon*, henta 17. juli 2016

Bakgrunnsstoff
--------------

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Ankylosaurus** 

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Ankylosaurus**
Oslo rådhus teikna av Arnstein Arneberg og Magnus Poulsson.Foto: Ranveig

**Magnus Poulsson** (fødd 14. juli 1881 i Drammen, død 18. mars 1958 i Asker) var ein norsk arkitekt. Han er særleg kjend for Oslo Rådhus og Telegrafbygninga i Oslo, begge saman med Arnstein Arneberg. Andre kjende verk er DFDS-garden i Karl Johans gate 1 i Oslo, restauranten på Folkemuseet, Eysteinskyrkja og Bærum rådhus i Sandvika.

Poulsson var utdanna under Herman Major Schirmer ved Den kongelege teiknekole i Kristiania og Kungliga Tekniska högskolan i Stockholm.

Utmerkingar i utval
-------------------

Poulsson fekk Sundts premie i 1916 for ein villa i Frederik Stangs gate 16 i Oslo og Houens fonds diplom i 1925 og 1930 for respektive DFDS-garden og Bærum rådhus. Han mottok St. Olavs Orden i 1950.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  *Norsk kunstnerleksikon*, band 3, N-So, Oslo: Universitetsforlaget, 1986, s. 231- 239 digital utgåve

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rådhusarkitekten Magnus Poulsson ved Rådhusets forvaltningstjeneste
* Magnus Poulsson (1952). *Arkitekt Magnus Poulsson: Skisser og tegninger*. Oslo: Aschehoug.
* Morten Ole Mørch (2021). *Magnus Poulsson. Mennesket og hans krets, arkitekten og hans verk*. Ad Notam. ISBN 978-82-690547-9-8.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
**Karl Rune Larsson** (17. juni 1924–17. september 2016) var ein svensk friidrettsutøvar frå Järfälla kommun som jamnast tevla i 400 meter hekk. Han vann i 1948 bronsemedaljar i 400 m hekk og i 4 x 400 m stafett under Sommar-OL i London. Elles vann han i 1946 EM-bronsen i 400 m hekk og i 1950 ein EM-bronse i 4 x 400 m stafett.

Aktiv
-----

Rune Larsson sprang inn til bronse i 400 meter hekk under europameisterskapen 1946 i Oslo, høvesvis tre og ein tidels sekund bakom gullvinnar Bertel Storskrubb frå [[Finland]9 og sin eigen landsmann Sixten Larsson.

Under dei olympiske sommarleikane 1948 i London sette Rune Larsson i sitt semifinaleløp svensk rekord med tida 51,9 sekundar, hans livs beste løp i øvinga. I sjølve finalen vart han klokka inn på 52,2 sekundar og tok bronsen, slått med 1,1 sekund av gullvinnaren frå USA. Nokre dagar seinare kvalifiserte han seg til semifinalane på 400 meter, men deltok ikkje. Ei veke etter hekkebronsen fekk Larsson som ankermann gleda med å springe Sverige inn til bronsemedalje i 4 x 400 meter stafett, resten av mannskapet bestod av Kurt Lundquist, Lars-Erik Wolfbrandt og Folke Alnevik.

I 1950 vann Larsson ein ny stafettmedalje i bronse ved Friidretts-EM i Brussel, der han tok seg av den andre etappen i 4 x 400 meter. Korkje i Brussel-EM 1950 og i Sommar-OL 1952 i Helsinki makta Larsson å ta seg vidare frå semifinalane i 400 meter hekk.

Larsson vart svensk meister på langhekken seks år i rad; 1946-51. Åra 1947 og 1948 vann han også 400-meteren. I 1948 sette han personleg rekord på 400 meter med 47,9 sekundar.

Larsson vart elles tildelt Svenska Dagbladets gullmedalje for året 1951 "för avgörande insats i landskampen mot Frankrike".

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1946 i Oslo: Bronsemedalje på 400 m hekk – 52,5
* OL 1948 i London: Bronsemedalje på 400 m hekk – 52,2 og i 4 x 400 m stafett (3.16,8). Nr 12 på 400 m (48,8 i kvartfinalane)
* EM 1950 i Brussel: Utslått i semifinalane på 400 m hekk (53,6=nr 8). Bronsemedalje i 4 x 400 m stafett (3.11,6)
* OL 1952 i Helsinki: Utslått i semifinalane på 400 m hekk (53,9=nr 12) og i 4 x 400 m stafett (3.13,4=nr 8)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rune Larsson (friidrottare)» frå Wikipedia på svensk, den 15. juli 2019.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Rune Larsson» (på engelsk). Olympedia. Henta 5. mars 2023.
Marshalløyane med Ralik- og Ratakøyane
**Ralik-kjeda** er ei øykjede i Marshalløyane i Stillehavet. Ralik tyder 'solnedgang', medan namnet på den andre øykjeda i Marshalløyane, Ratak, tyder 'soloppgang'. Innbyggjartalet på Ralikøyane var 19 915 i 1999. Øygruppa har ca. 20 000 innbyggjarar. Mange øyar er ikkje folkesette, og på Bikiniatollen i øykjeda kan ein ikkje bu på etter ei rekkje prøvesprengingar her på 1940- og 1950-talet.

Geografi
--------

Ralik-kjeda ligg ca. 200 km vest for Ratakøyane, og strekkjer seg ca. 1 300 km i nordvestlig retning. Ralik-kjeda består av 15 atollar og 3 øyar.

Historie
--------

Administrativt kart over Marshalløyane frå 1897.
Ralik-øyane har truleg vore folkesett av mikronesiarar sidan ca. 1000 f.Kr. Dei blei oppdaga av europearar i 1526 av den spanske kapteinen Alonso de Salazar, og blei også vitja av Álvaro de Saavedra kring 1529. Øyane kom seinare under spansk suverenitet.

Neuguinea-Compagnie, eit tysk handelsselskap, etablerte seg på Ralik-kjeda kring 1859. 22. oktober 1885 kjøpte Det tyske keisarriket alle Marshalløyane av Spania. Selskapet forvalta øyene fram til 13. september 1886, då området blei eit tysk protektorat. I 1906 blei det ein del av Tysk Ny-Guinea. Japanarar vitja øyane i 1885.

Under første verdskrigen blei området okkupert av Japan i oktober 1914, som i desember 1920 fekk eit forvaltingsmandat — det japanske stillehavsmandatet — over området av Folkeforbundet etter Versaillestraktaten i 1919.

Under andre verdskrigen blei øygruppa brukt som militærbase av Japan frem til USA erobra området våren 1944. Deretter kom øygruppa under amerikansk kontroll. Marshalløyane blei ein heilt sjølvstendig republikk i 1986.

Øyar og atollar i Ralik
-----------------------

Kili er ei av øyane i Ralik.
* Enewetak
* Ujelang
* Bikiniatollen
* Rongdrik
* Rongelap
* Ailinginae
* Wotho
* Ujae
* Lae
* Kwajalein
* Lib
* Namu
* Jabat
* Ailinglaplap
* Jaluit
* Kili
* Namdrik
* Ebon

Kjelder
-------

1. 1 2  «Marshall Islands» (på engelsk). Henta 14. november 2009.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Ralik-kjeden» frå Wikipedia på bokmål, den 19. oktober 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Ralik-kjeda ved oceandots.com
* Kart over Ralik-kjeda
* Historia til Ralik-kjeda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames

 |

  



Koordinatar: 8°00′N 167°00′E﻿
**Gombe Stream nasjonalpark** ligg vest i Kigoma-regionen i det nordvestlege hjørnet av Tanzania, ved breidda av Tanganyikasjøen og like sør for grensa mot Burundi. Regionhovudstaden Kigoma ligg 20 km sør for Gombe.

Parken blei oppretta i 1968. Gombe er den minste av parkane som høyrer til Tanzania National Parks Authority. Parken omfattar 51 kvadratkilometer med skog langs kysten på nordsida av Tanganyikasjøen og strekkjer seg frå flate grasslettar til tropisk regnskog. Ein kan berre nå parken med båt.

Galleri
-------

* Inngangen til parkenInngangen til parken
* SkiltSkilt
* Breidda av TanganyikaBreidda av Tanganyika
* Kakombe-fossenKakombe-fossen

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Gombe Stream nasjonalpark» frå Wikipedia på bokmål, den 21. juli 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

 Commons har multimedium som gjeld: **Gombe Stream nasjonalpark**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Magnus Stenbock**, òg kalla *Måns Bock*, *Måns Lurifax* (22. mai 1665–23. februar 1717 i København) var ein svensk greve og offiser. Stenbock var sjef for Kalmar regimentet frå 1699 og Dalsregimentet frå 1700. Han vart utnemnd til generalløytnant i 1704, general i 1705, generalguvernør i Skåne i 1705 og feltmarskalk i 1713.

Stenbock deltok i slaget ved Narva i 1700, slaget ved Kliszów i 1702, og leia den karolinske hæren til siger i slaget ved Helsingborg i 1710 og i slaget ved Gadebusch i 1712. Han deltok i kapitulasjonen i Tönningen 16. mai 1713 og vart teken til fange og fengsla på Fredrikshavns kastell. I bitterheit over at han ikkje vart lauslaten etter at det vart betalt løysepengar for han, planla han flukt. Han vart likevel teken og vart sett i ei lita celle med berre nokre plankar til golv over eit vasshol. Etter store lidingar døydde han 23. februar 1717.

Stenbock var son til Gustav Otto Stenbock og gifta seg med Eva Magdalena Oxenstierna. Han fekk tre born.

I 1901 vart det reist eit statue av han på Stortorget i Helsingborg, og dette er ein av dei få ryttarstatuane i Sverige som ikkje er av ein kongeleg person. På statuen held Stenbock eit sverd som eigentleg skulle ha vore retta mot erkefienden Danmark.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Magnus Stenbock» frå Wikipedia på bokmål, den 4. desember 2010.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Liljegren, B. (2000). *Karl XII: En Biografi*. Lund: Historiska Media, s 96. ISBN 91-85377-14-7

Biografiar
----------

* Ingvar Eriksson: *Karolinen Magnus Stenbock*, 2007.
* Andreas Marklund: *Stenbock, Ära och ensamhet i Karl XII:s tid*, Historiska Media, Lund 2008, ISBN 978-91-85377-64-0.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Nobelprisen  

Nobelprisen i medisin  
2011

**Ralph Marvin Steinman** (14. januar 1943–30. september 2011) var ein kanadisk lækjar og vinnar av nobelprisen i medisin i 2011.

Biografi
--------

Steinman vart fødd i ein jødisk familie i Montreal i Kanada, men flytte snart til byen Sherbrooke i Sør-Quebec. Etter å ha fullført high school i Sherbrooke, flytte Ralph Steinman tilbake til Montreal, der han budde hjå besteforeldra medan han studerte ved McGill University. Han fullførte doktorgrad i medisin i 1968 ved Harvard Medical School i Boston, Massachusetts.

I vaksen alder arbeidde Steinman som cellebiolog og immunobiolog ved Rockefeller University i byen New York. Hans viktigaste gjerning som lækjar var oppdaginga av det han kalla dendrittceller, eller forgreina celler, i 1973. 
Steinman døydde 30. september 2011 av kreft i bukspyttkjertelen. Han vart 68 år gamal.

Nobelprisen
-----------

3. oktober 2011 vart det kunngjort at Steinman hadde vunne nobelprisen i medisin saman med Bruce A. Beutler og Jules A. Hoffmann. Prisen vart tildelt Steinman for oppdaginga av dendrittcellene, og rolla dei speler i tilpasningsdyktig immunitet. Nobelkomitéen hadde ikkje blitt informert om dødsfallet då dei kunngjorde tildelinga. Ettersom ein etter reglane ikkje kan gje nobelprisen til avdøde personar, var komitéen i tvil om kva som skulle gjerast med prisutdelinga. Reglane spesifiserer også at ein kan utdela prisen posthumt dersom den kunngjorte prisvinnaren døyr før han mottek prisen. Difor konkluderte komitéen med at Steinman fekk behalda prisen fordi avgjerda vart gjort "i god tru."

Heider
------

* 1998 – William B. Coley Award
* 1999 – Robert Koch-prisen
* 2003 – Gairdner Foundation International Award
* 2007 – Laskerprisen
* 2009 – Albany Medical Center Prize (med Charles A. Dinarello and Bruce A. Beutler)
* 2011 – Nobelprisen i medisin (med Bruce A. Beutler and Jules A. Hoffmann)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Ralph M. Steinman» frå Wikipedia på engelsk, den 4. oktober 2011.*

Fotnotar
--------

1. ↑   Aftenposten, 03.10.11: Avdød vinner får beholde nobelprisen
2. ↑   Pressemelding frå nobelkomitéen, 3. oktober 2011

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* CiNii

 |