recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kapellet på toppen, bygga i 1655
**Sněžka** eller **Śnieżka** på polsk er det høgaste fjell i fjellkjeda Karkonosze, ein del av Sudetane. Med ei høgd på 1 603 meter er det òg det høgaste punktet i Tsjekkia, og ligg på grensa til Polen. På tysk vert fjellet kalla **Schneekoppe** («snøtopp»).

Historie
--------

Fjellet var opphavleg kalla *Pahrbek Sněžný* i Tsjekkia, og vart gjeve namnet etter kvart *Sněžovka*, før det til slutt vart *Sněžka*, som tyder «snødekka», frå 1823.

Første person til topps, som er registrert i historiske nedteikningar, var ein ukjend venetiansk kjøpmann i 1456, som leita etter edelsteinar her. Dei første busetnadane ved fjellet var stort sett gruvesamfunn, som leita etter kopar, jern og arsenikk. Gruvesjaktene, med ei total lengd på 1,5 km, finst den dag i dag.

Den første bygningen på toppen av fjellet var St. Laurentius kapell (*Laurentiuskapelle*), bygd rundt 1665-1681 av familien Schaffgotsch, som fungerte som eit gjestgiveri i ein kort periode. Ei hytte vart bygd på den schlesiske sida i 1850, og i 1868 ei anna hytte på den böhmiske sida. Den schlesiske hytta har vorte gjenoppreist fleire gongar grunna brann.

Ein vêrstasjon av tre vart oppretta på fjelltoppen rundt 1900, og var den einaste stasjonen av sitt slag i Sentral-Europa. Han stod framleis etter den andre verdskrigen, men vart rive ned på 1980-talet.

Fjelltoppen i dag
-----------------

Fjelltoppen er i dag delt mellom tsjekkia og polen av eit skilt som seier «landegrense» på begge språk, utan noko anna form for grensekontroll.

På den polske sida vart det i 1976 bygd eit sirkelforma hotell, og på den tsjekkiske sida eit postkontor og ein stolheis, som knytte toppen saman med landsbyen Pec pod Sněžkou ved foten av fjellet.

Sommaren 2004 byrja ein arbeidet på eit nytt postkontor og ein observasjonsplattform.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sněžka-Śnieżka» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mars 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Webkamera og informasjon om stolheisen
* Virtual show

Utsyn frå toppen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* NKC
* GeoNames

 |
**Socialisternes March** er ein sosialistisk kampsong frå nyttår 1871 av diktaren Ulrich Peter Overby og med musikk av organisten Christian Joseph Rasmussen, begge frå Danmark. Songen vart skriven til den nystifta danske avdelinga av Den internasjonale arbeidarsamanslutninga. Rasmussens melodi var opphavleg komponert til ein katolsk song, men har frå 1872 vore knytt til teksten nedanfor.

Songen er gått inn i blant dei tradisjonelle arbeidarsongane både i Danmark og i Noreg.

Tekst
-----

**Socialisternes March**

Snart dages det, brødre, det lysner i øst,

til arbejdet fremad i kor!

Man håner den fattiges eneste trøst:

Vor ret til at leve på jord.

Man deler vor frihed, beskærer vort brød.

Til arbejdet, liv eller død!

Årtusinders åg på vor nakke blev lagt,

vi bar det og tav i vor nød,

men er vi de mange, så være det sagt:

Vi fordrer det daglige brød.

Samdrægtige går vi i sorg og i nød

til arbejdet, liv eller død!

Til trælle i sind og til slaver af guld

den voksende slægt fostres frem,

og jorden så aldrig så usselt et kuld

som det, der på den nu har hjem,

thi lykken må visne ved tryglen om brød.

Til arbejdet, liv eller død!

  

Vor arne er kold, og vort hjem kun et skjul

for trængsler og tvedragt og savn,

vor idræt man fængsler i bur som en fugl

og kaster foragt på vort navn.

Os levnes kun hadets den ulmende glød.

Til arbejdet, liv eller død!

Rigmændene fodres ved arbejder-slid,

og præsterne fører os frem

til pøle af svovl på den yderste tid,

om ikke vi ofrer til dem.

Vi bygger en guldgrav, tyranner! for brød.

Til arbejdet, liv eller død!

Det knager i samfundets fuger og bånd,

lad falde, hvad ikke kan stå!

Men ræk mig, o broder, din barkede hånd,

før i løgn og i sult vi forgå,

en bygning vi rejser til skærm i vor nød,

til arbejdet, liv eller død!

På versveven
------------

* Melodi

* Kjelde: Dansk Wikipedia
Kunstnarisk framstilling av ei mikronova
**Mikronova** er eit stjerneutbrot med ein storleiksorden omtrent ein milliondel av ein klassisk nova. Fenomenet er forårsaka av ei opphoping av materie frå nærområdet til stjerna, til dømes frå ei følgjestjerne.

Eit team frå det europeiske sørobservatoriet kunngjorde 20. april 2022 at dei hadde identifisert tre kvit dverg-mikronovaer ved hjelp av data frå TESS-romteleskopet  og Very Large Telescope.

Sola
----

Då Neil Armstrong tok stereoskopiske bilete av overflata til månen under Apollo 11-oppdraget, såg han glitrande flekker som såg ut som glas. Astrofysikaren Thomas Gold analyserte bileta og antyda at forglasinga kunne vera eit resultat av eit «lite nova-liknande utbrot» frå sola.

Sjå òg
------

* Supernova
* Hypernova

Referansar
----------

1. ↑  «Astronomer oppdager mikronovaer, en ny type stjerneeksplosjon». *ESO*. 20. april 2022. Arkivert frå originalen 7. mai 2022. Henta 7. mai 2022.
2. ↑  «Astronomy: Glazing the Moon». *TIME* (på engelsk). 3. october 1969.
3. ↑  Gold, Thomas (26. september 1969). «Apollo 11 Observations of a Remarkable Glazing Phenomenon on the Lunar Surface». *Science* (på engelsk).

Bakgrunnsstoff
--------------

* The Next End of the World: The Rebirth of Catastrophism Ben Davidson (2021) **ISBN:** 978-1-09835-778-8
* Nova Astronomy in Upheaval | Predictions Come True frå Suspicious0bservers
**Anita Apelthun Sæle** (fødd 13. desember 1951 i Fjell) er ein norsk KrF-politikar.

Ho er utdanna med fagbrev i kontorfag 1970, Økonomisk gymnas 1973, Kristendom grunnfag, Universitetet i Oslo 1975. Handelshøgskolen BI 1990. Sæle har sidan 1971 vore gift med Norge idag-redaktør Finn Jarle Sæle. Saman har dei fire born, blant annan forretningsmannen Finn Ørjan Sæle og nettredaktør Trude Sæle (f. 1972).

Politikk
--------

Ho sat på Stortinget frå Hordaland frå 1993 til 2005 og vararepresentant i periodane 1981–1993. Føre stortingsvalet i 2005 tapte ho kampen om 2. plassen på Hordaland KrFs liste til fordel for Laila Dåvøy. Frå 2006 til 2008 var ho leiar av Kristeleg Folkepartis Kvinner, med fast plass i KrFs sentralstyre. Frå 2006 studerte ho leiing ved BI i Bergen.

I samband med kommune- og fylkestingvalet i 2007, freista ho å verta KrFs ordførarkandidat i Fjell kommune i Hordaland, men utan å lukkast blant sine eigne i nominasjonskampen.

Etter at ho vart vraka frå KrF si liste i 2005, gjorde einskilde småparti forsøk på å få henne til å stilla for dei, blant dei Kristent Samlingsparti og Kystpartiet. Desse avviste ho. 

Sæle tilhøyrer den konservative fløya av KrF og har i tråd med dette markert seg med restriktivt syn på tradisjonelle merkesaker som motstand mot abort, assistert befruktning, alkohol, partnerskapsloven og felles ekteskapslov. Ho reknar seg òg som «bibeltru» og som ein «Israel-ven» og har delteke i fleire støttemarkeringar for Israel og dei krigane landet har vore involvert i. Ho har òg teke til orde for å flytta den norske ambassaden i Israel til Jerusalem.

Ho var på slutten av 1990-talet involvert i kjedeforretningen Nature's Own. Etter at Justisdepartementet i 1998 fastslo at firmaet var ein ulovleg kjedeforretning vart det sett fram påstandar om at ho var involvert i ulovleg pyramidespel. Sæle hevda sjølv at ho berre var kunde for selskapet og ikkje distributør. Ho har sete i kretsstyret til Blå Kross i Bergen og er nestleiar i Hordaland Nei til Eu sidan 2005.

Stortinget
----------

* 1997–2001 sekretær i Odelstinget.
* 2001–2005 medlem av Kommunalkomitéen.
* 2001–2005 medlem av Valkomitéen.
* 1997–2001 medlem av Kommunalkomitéen frå 22. mars 2000.
* 1997–2001 medlem av Næringskomitéen til 22. mars 2000.
* 1997–2001 varamedlem av Den utvida utanrikskomitéen.
* 1997–2001 medlem av Valkomitéen.
* 1993–1997 medlem av Justiskomitéen.

Kjelder
-------

1. ↑  Line Torvik, Marianne Johansen, Ingunn Andersen (16. februar 2006). «Får ventelønn - er student». VG. Henta 7. juni 2007.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link) *«[…] Hun tar en bachelorgrad i ledelse på BI og har fått innvilget ventelønn for hele 2006.»*
2. ↑  NTB (27. februar 2007). «Vraket Anita Apelthun Sæle». VG. Henta 7. juni 2007.
3. ↑  «Mot homser, abort og alkohol».
4. ↑  «Hvem har krav på Jerusalem?
5. ↑  «Familien Sæle - et lite stykke Norge».
6. ↑  «Nature's Own brøt loven».

* *Denne artikkelen bygger på «Anita Apelthun Sæle» frå Wikipedia på bokmål, den 18. desember 2015.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Stortinget.no – Biografi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
**Anschluss** er Nazi-Tyskland si annektering av Austerrike den 13. mars 1938.

Da Austerrike-Ungarn fall saman i 1918 vart den første republikken til – Republik Österreich, utropa 12. november 1918. Austerrike vart no ein forbundsrepublikk, noko som vart slege fast i konstitusjonen i 1920. Straks etter Første verdskrigen vart det diskutert ei tilslutning til Tyskland, da landet hadde minka mykje i storleik og ikkje lenger var ei stormakt. Det heile vart stoppa av sigersmaktene, som ikkje ville sjå ei utviding av Tyskland. Det leidde også til at dei forkasta det første namnet, Demokratische Republik Deutschösterreich (Tysk-Austerrike), da ein ville få bort koplinga mellom landa.

Tanken om eit Anschluss med Tyskland var populært i Austerrike, kanskje framfor alt blant sosialdemokratane. Kan hende hadde ei samanslåing av dei to landa først på 1920-talet styrkt demokratiet. Sosialdemokratane mista interessa for tilslutning til Tyskland da Hitler kom til makta der i 1933. 

Den 12. mars 1938 gjekk tyske troppar over grensa og møtte ingen motstand, da kanslar Kurt von Schuschnigg ikkje «ville spille noko tysk blod». Den 13. mars bestemte Hitler at landet skulle vere ein del av Tyskland. Det vart så halde ei liksom-folkeavstemming der 99,7 prosent stemte for tilslutninga.

Kjelder
-------

1. ↑  «Anschluss». *Store norske leksikon* (på norsk). 12. januar 2023.

* *Denne artikkelen bygger på «Anschluss» frå Wikipedia på svensk, den 7. mai 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things

 |
***Farnace*** er tittelen på fleire operaer frå barokken til forskjellige librettoar. Den tidlegaste utgåva vart skriven av Lorenzo Morari med musikk av Antonio Caldara, og denne hadde premiere i Teatro St. Angelo i Venezia i 1703. Det mest kjende librettoen om dette temaet vart skriven av Antonio Maria Lucchini og sett til musikk av Leonardo Vinci i 1724.

*Farnace*, med musikk av den italienske komponisten Antonio Vivaldi (1678-1741) hadde premiere 1727 ved St. Angelo teater i Venezia. Han var populære då han kom, men vart så gløymd fram til slutten av 1900-talet. 

Den tredje *Farnace* vart komponert av Francesco Corselli (1705-1778) (som var fødd i Frankrike som François Courcelle). Corselli sin *Farnace* hadde premiere i Madrid ved det kongelege teateret Buen Retiro i 1739. Andre utgåver vart komponerte så seint som i 1780-åra. Ein av dei mest kjende seinare utgåvene vart komponert av Josef Mysliveček for Teatro San Carlo i Napoli i 1767. Det er likevel Vivaldi si utgåve som vert framført mest i dag.

Roller og røyster (Vivaldi)
---------------------------

| Rolle | Røyst | Premierebestning |
| --- | --- | --- |
| Farnace | kontraalt en travesti | Maria Maddalena Pieri |
| Tamiri | kontraalt | Anna Maddalena Giraud, òg kalla «*la (*or *Annina) Girò*» |
| Berenice | sopran | Angela Capuano Romana, òg kalla "*la Capuanina*" |
| Pompeo | kontraalt kastratsongar | Lorenzo Moretti |
| Selinda | sopran | Lucrezia Baldini |
| Gilade | sopran kastratsongar | Filippo Finazzi |
| Aquilio | kontraalt kastratsongar | Domenico Giuseppe Galletti |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «en:Farance» frå Wikipedia på engelsk, den 21. juli 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene: Michael Talbot. «Antonio Maria Lucchini»,* Grove Music Online*, red. L. Macy (henta 07 august 2007), grovemusic.com (krev medlemskap)*

1. ↑  Amadeusonline Almanac
**Bilbrev** er eit heimseldokument i form av eit byggesertifikat som stadfestar at eit fartøy vil byggjast av verftet til eigar. Slike dokument var i vanleg bruk på 1600- og 1700-talet for å dokumentera panterett i eit skip som var under bygging. Bilbrevet vart utskrive til ein person som hadde bidrege med pengar til bygginga av skipet. Føremålet var å gje tryggleik for investeringa. I seinare tid vert bilbrev brukt om ein attest – skipsbyggingsattest – utskrive på tru og ære av skipsbyggmeisteren. Etymologisk kjem ordet frå lågtysk, *bielbref*

I bilbrevet finn ein namn på verftet, bygge nr og namn på kjøpar. Det skal og innhalde opplysningar om fartøyet, som namn, kjennemerke, byggeår, storleik, byggemateriale og framdriftsmiddel.

Frå 1860 vart bilbrev utskrivne av magistrat eller sorenskrivar. Frå 1901 hadde notarius publicus denne oppgåva.

Bergen Byarkiv tek vare på skipsbyggingsattestar. Attestane finn ein i arkivet etter Magistraten. Materialen dekker tidsrommet 1749–1902.

Kjelder
-------

1. ↑  *Skjema bilbrev, Sjøfartsdirektoratet* (PDF), henta 4. november 2021

* Kiil, Alf: Arkivkunnskap. Statsarkiva. Universitetsforlaget 1969

---

* *Denne artikkelen bygger på «Bilbrev» frå Wikipedia på bokmål, den 31. juli 2020.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilbrev - oppslagsverket oVe, artikkel av Åsta Vadset, Bergen Byarkiv.
* Bilbrev frå Skipsregisterne Arkivert 2006-10-08 ved Wayback Machine.
| **Anholt** |
| --- |
| Den største ørkenen i Nord-EuropaDen største ørkenen i Nord-Europa |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Kattagat |
| **Koordinatar** | 56°42′N 11°34′E

 |
| **Areal** | 21,75 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Sønderbjerg (48 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Danmark |
| **Kommune** | Norddjurs

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 160
 |

Anholt hamn
**Anholt** er ei dansk øy i Kattegat. Øya er 21,75 km² stor og har 160 fastbuande, men folketalet aukar om sommaren når mange turistar vitjar øya. Ein kan nå Anholt med ferje frå Grenå og er ein del av Norddjurs kommune.

Øya er kjend som Nord-Europas største ørken, eit resultat av vidstrekt hogst i samband med gjenoppbygginga av den danske marinen etter at Danmark under Napoleonskrigane i 1807 tapte sjøflåten til Storbritannia. No vert det brukt ressursar på å verne det unike landskapet på øya, og å motverke erosjon.

På den austlege delen av øya finst ein av dei største sel-koloniane i Danmark. Store delar av øya er no freda.

Dei høgaste punkta på Anholt er Sønderbjerg på 48 moh. og Nordbjerg på 39 moh.

Busetnaden på Anholt er stort sett samla i Anholt by. Her ligg mellom anna Anholt kyrkje, frå 1819.

Anholt har ei liten flyplass utan mannskap, med ruteflysamband til Roskilde.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Anholt.dk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
**Farsund** er ein by og administrasjonssenteret i Farsund kommune i Agder fylke. Tettstaden ligg på vestsida av sundet som fører inn til Lyngdalsfjorden, og på øyane i sundet: Engøy, Farøy og Gåseholmen, alle med brusamband. Namnet på tettstaden kjem frå sundet mellom Farøy og Spindsodden. Farsund har 3 420 innbyggjarar per 1. januar 2017.

Farsund voks fram ved skipsleia langs Farøya lengst nord på Listalandet, og vart ein veksande handelsstad med kjøpstadsrett frå 1849. Byen er sterkt prega av Lund-slekta, som og har æra for å ha grunnlagt han. Mange av dei mest kjende bysborna frå Farsund er knytt til denne familien, mellom dei Eilert Sundt.

Mot slutten av 1700-talet voks Farsund fram som ein handels- og sjøfartsby som var godt kjend ute i resten av verda. Mykje av æra for Farsunds framgang på den tida hadde Jochum Brinch Lund. Lund vert rekna som grunnleggjaren av Farsund. Lund budde i bygget der Nordea Bank i dag held til. Dei fire trea han hadde i hagen finn ein att i byvåpenet.

Farsund er framleis rekna som sjøfartsby, og fleire reiarlag er etablert her. Farsund er eit viktig handels- og servicesenter, og her kjem *Farsunds Avis* ut. I sentrum står Frelserens kirke, ei langkyrkje i stein frå 1785.

Kjelder
-------

1. ↑  «Farsund – tettstedet». Store norske leksikon. 4. august 2015. Henta 20. januar 2018.
2. ↑  «Farsund». Store norske leksikon. 2. november 2017. Henta 20. januar 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Om Farsund Arkivert 2018-01-21 ved Wayback Machine. – Informasjon frå Farsund kommune
* Farsund og Lista - visitnorway.no – Turistinformasjon om Farsund

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
«Wikipe-tan», Wikipedia-maskot teikna i typisk animestil.
**Anime (アニメ)** er eit japansk lånord og er eigentleg ei forkorting for det engelske ordet *animation*. I Japan blir ordet nytta om all slags animasjon, men ofte med heilaftans filmar som eit unnatak. I blant anna Noreg og USA har ordet vorte eit omgrep på animasjonsseriar frå Japan, særleg om teiknestilen som har vorte knytt til japansk animasjon frå og med etterkrigstida. Typiske kjenneteikn på dette er kvinnelege figurar (og nokre gonger mannlege) med store auge, lange bein som ofte er lengre enn resten av kroppen og grimasar og uttrykk som viser kva slags sinnsstemning personane er i. Animasjon produsert utanfor Japan vert ofte kalla *anime-påvirka animasjon.*

Ein av dei mest kjende føregangsmennene innan animé var teikneserieteiknaren Tezuka Osamu, som var forfattaren bak serien *Astro Boy*. Japanske teikneseriar (som blir kalla *manga*) og japansk animasjon ligg særs nær kvarandre, og eldre personar nyttar gjerne ordet *manga* for båe medium.

Anime-industrien består av over 430 produksjonsbedrifter, inkludert store studio som Studio Ghibli, Sunrise og Toei Animation. Sidan 1980-talet har anime òg sett internasjonal suksess med framveksten av utanlandsk dubba og teksta programmering.

Kjelder
-------

{{manglar kjelder]}
**Nero** (russisk Неро) er ein grunn og særs eutrof innsjø i Jaroslavl oblast i Russland. Han har eit areal på 54,4 km², er 13 km lang, 8 km brei og 3,6 meter djup. Botnen av innsjøen er dekt med eit tjukt lag saprobel (ei slags gjørme nytta som gjødsel og andre ting).

Innsjøen er estimert til å vere om lag fem hundretusen år gammal og han er dermed ein av få innsjøar frå før istida sentralt i Russland. 

Rostov sett frå Nero.
Dei første innbyggjarne slo seg ned ved innsjøen for seks tusen år sidan. Merjafolket hadde hovudstaden sin i Sarskoje Gorodisjtsje på sørsida av innsjøen. Namnet *Nero* tyder «slamhaldig» eller «sumpland».

På 800-talet kom austslavarar til innsjøen. Dei kalla han «Den rostovske innsjøen» etter byen Rostov.

Det er to øyar i Nero, Levskij (som tyder «Skogøya») og Rozjdestvenskij (som tyder «Juleøya»). Sistnemnde vert òg kalla Gorodskoj («Byøya»). Det renn åtte elvar ut i Nero. Desse er Sara, Isjnja, Kutsjibosj, Mazikha, Varus, Tsjutsjerka, Unitsa og Sula. Berre elva Veksa renn vidare ut frå Nero.

Nær Nero ligg byen Rostov på vestsida av innsjøen, samt eit par landsbyar, som Poretsje-Rybnoje, Ugoditsji, Vorzja og Lvy.

Den første dampbåten på Nero var «Emeljan» og kom her i 1883.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lake Nero» frå Wikipedia på engelsk, den 29. august 2008.*
|  |
| --- |
| **Sjøelefant** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Rovpattedyr Carnivora |
| **Familie:** | Ekte selar Phocidae |
| **Underfamilie:** | Monachinae |
| **Slekt:** | **Sjøelefant** *Mirounga*Gray, 1827 |

**Sjøelefant** eller **elefantsel** er ei biologisk slekt som omfattar to artar, nordleg og sørleg sjøelefant. Den nordlege arten held til langs Stillehavskysten av Nord-Amerika, medan den sørlege finst på fleire øyar og kystar sirkumpolart rundt Antarktis. Sørleg sjøelefant er den største av alle selane. 

Kjempande sjøelefanthannar i California.
Dyra har fått namnet sitt fordi hannane har ein oppblåsbar nasesekk som minner om snabelen til ein elefant. Hannane av begge artane er mykje større enn hoene. Sørlege hannar kan blir opptil 6 meter lange og 3,6 tonn tunge medan dei nordlege kan bli 5 meter og 2,7 tonn. Hoer av begge artat veg gjennomsnittleg 400-900 kg. 

Sjøelefantar lever i koloniar der éin hann har kontroll over territorium med fleire hoer og ungar. Hannane slost om territorium ved hjelp av store hjørnetenner. Kosten deira er fisk og blekksprut.

Begge artane blei hardt utsett for jakt på 1700- og 1800-talet, og var truga av utrydding. Etter at jakta slutta har bestandane teke seg opp igjen.

Kjelder
-------

* «sjøelefanter» i *Store Norske Leksikon*
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Elephant seal» frå Wikipedia på engelsk, den 21. oktober 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* (en) *Sjøelefant* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasenRedigere på wikidata
* (en) *Sjøelefant* i Encyclopedia of LifeRedigere på wikidata
* (en) *Sjøelefant* i Global Biodiversity Information FacilityRedigere på wikidata
* (en) *Sjøelefant* hos FossilworksRedigere på wikidata
* (en) *Sjøelefant* hos ITISRedigere på wikidata
* (en) *Sjøelefant* hos NCBIRedigere på wikidata
* (en) *Kategori:Mirounga* – bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* (en) *Mirounga* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* *Mirounga* – detaljert informasjon på WikispeciesRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things
* ITIS
* EOL

 |
**Frank Edvard Sve** (fødd 18. februar 1968) er ein norsk politikar frå Stranda på Sunnmøre som sidan 2021 har representert Framstegspartiet i Møre og Romsdal på Stortinget.

Sve er utdanna industrisnikkar og arbeidde fleire år i møbelindustrien. Hausten 1999 kom han inn i kommunestyret i Stranda, der han markerte seg som ein høglytt leiar av partigruppa tik Framstegspartiet. Hausten 2003 vart han vald til ordførar i Stranda kommune. Framstegspartiet i Stranda gjorde eit brakval ved kommunevalet 2007. Med 47,5 % av veljarane bak seg, heldt Sve fram som ordførar. Eit kostbart prosjekt i kommunal regi førte til at Stranda kommune mista kontroll over økonomien. Kommunevalet 2011 straffa Framstegspartiet og Sve måtte overlevere ordførarklubba til Jan Ove Tryggestad frå Senterpartiet. Sve søkte om å verte friteken for å møte i kommunestyret.

Sve har vore medlem i fylkestinget i Møre og Romsdal sidan 2003. Han leia Møre og Romsdal Framstegsparti 2004-10 og frå 2014. På fylkestinget har Sve vore den dominerande figuren i partigruppa. Han har kjempa om å verte fylkesordførar både ein og fleire gongar, men har ikkje lukkast samle nok stønad for sitt kandidatur hos andre partigrupper.

Sve var aktuell på «sikker» plass før stortingsvalet 2017. Men då nestleiaren i Framstegspartiet, Oslo-buande Sylvi Listhaug, sikta mot ein stortingsplass, vart Sve tvinga til å godta tredjeplassen på vallista til Framstegspartiet i Møre og Romsdal. Etter å ha vore vararepresentant 2017-21, vart Sve vald inn på Stortinget i 2021. På Tinget er han fyrste nestleiar i Transport- og kommunikasjonskomiteen.

Sve var medlem av representantskapet i Noregs Bank frå 2010 til og med 2017. Periodane 2010-11 og 2012-13 var han nestleiar.

Kjelder
-------

* Biografi: Sve, Frank Edvard ved stortinget.no
* *Denne artikkelen bygger på «Frank Sve» frå Wikipedia på bokmål, den 19. august 2023.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* PolSys

 |
**Hiroshi Yamauchi** (山内 溥, ***Hiroshi Yamauchi***) (7. november 1927–19. september 2013) var ein japansk forretningsmann. Han var den tredje presidenten i Nintendo og var med i selskapet i 1949 fram til han gjekk av 31. mai 2002 for å bli etterfølgd av Satoru Iwata.

Yamauchi er kjend for å ha endra Nintendo frå eit lite selskap som laga hanafuda-kort til ein multi-milliardær fleirnasjonal produsent av dataspel.

Yamauchi var i mars 2012 den tolvte rikaste personen i Japan og den 491. rikaste i verda, med ein formue på om lag 2,5 milliardar USD,

Då han døydde var han den andre største aksjeeigaren i Nintendo.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Hiroshi Yamauchi» frå Wikipedia på engelsk, den 19. september 2013.*

1. ↑  «Nintendo legend Hiroshi Yamauchi dies aged 85». Eurogamer.net. Henta 19. september 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Hiroshi Yamauchi**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* MusicBrainz (artist)

 |
|  |
| --- |
| **Ballblombukk** |
| BallblombukkBallblombukk |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Seksfotingar Hexapoda |
| **Klasse:** | Insekt Insecta |
| **Orden:** | Biller Coleoptera |
| **Familie:** | Trebukkar Cerambycidae |
| **Slekt:** | *Brachyta* |
| **Art:** | **Ballblombukk** *B. interrogationis* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Brachyta interrogationis*** |

**Ballblombukken** er ei bille i trebukkfamilien. Han er utbreidd over heile Eurasia frå Mellom-Europa til Japan. Han førekjem òg i Noreg, der han kan vera lokalt vanleg frå Hedmark til Finnmark. Utbreiinga hans er ganske austleg her i landet.

Levesett
--------

Ballblombukken har fått namnet sitt fordi han er mest karakteristisk når ein finn han på blomane til ballblom. Arten vitjar òg mange andre slags blomar. Vertsplanten er tilmed ein urtevekst; han går hovudsakleg på skogstorkenebb (*Geranium sylvaticum*). Dei vaksne billene legg egga sine ved rota til planten, og larvane gneg på røter og rhizom; først innanifrå og seinare frå utsida. Det er òg kjend at han har gått på furu og bjørk.

Forpuppinga skjer i jorda. Det er registrert store geografiske skilnadar i tidspunkt for forpupping og klekking i dei ulike delane av utbreiingsområdet.

Kjelder
-------

Ballblombukk på løvetann.
* Kvamme, Torstein: *FORSIDEDYRET (Evodinus interrogationis)* i Insekt-Nytt #1 1982
* Norges Biller

Bakgrunnsstoff
--------------

* (no) *Ballblombukk* hos ArtsdatabankenRedigere på wikidata
* (en) *Ballblombukk* i Global Biodiversity Information FacilityRedigere på wikidata
* (sv) *Ballblombukk* hos DyntaxaRedigere på wikidata
* (en) *Ballblombukk* hos Fauna EuropaeaRedigere på wikidata
* (en) *Ballblombukk* hos NCBIRedigere på wikidata
* (en) *Kategori:Brachyta interrogationis* – bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* (en) *Brachyta interrogationis* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia CommonsRedigere på wikidata
* *Brachyta interrogationis* – detaljert informasjon på WikispeciesRedigere på wikidata


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Dyntaxa
* FaunEur

 |
**Qín Shǐ Huángdì** (259 f.Kr.-210 f.Kr.) var den fjerde kongen av Qin-dynastiet og den første keisaren av Kina. Han er rekna som den som sameinte Kina, og stod for store prosjekt, som første bygginga av den kinesiske muren, eit stort nasjonalt vegsystem og eit mausoleum vakta av ein veldig terrakottahær. Saman med rådgjevaren Li Si utførte han også fleire økonomiske og politiske reformer. Men ettermælet til Qín Shǐ Huángdì er blanda. Han var ein autokratisk og tyrannisk herskar som tok mange liv og forbaud konfusianisme. Den best kjende hendinga, «brenning av bøker og gravlegging av lærde», er blitt eit kinesisk ordspråk.

Keisaren vart fødd som Ying Zheng i Handan i det som nå er Hebei. Han krona seg til keisar i 221 f.Kr..

Merknadar
---------

1. ↑  Kinesisk skrift 秦始皇帝, uttale

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Qin Shi Huang» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juni 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Qin Shi Huangdi**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Lapilli på vulkanen Kilauea på Hawaii.
**Lapilli** er ein storleik-klassifisering for tefra, som er luftbårent material som blir eksplosivt kasta ut under eit vulkansk utbrot. *Lapilli* (eintal: *laplillus*) tyder «små steinar» på latinsk. På sett og viser liknar dei på ooider eller pisolitt i kalkhaldige sediment.

Per definisjon varierer lapilli frå 2 til 64 mm i diameter. Ein pyroklastisk partikkel som er større enn 64 mm i diameter har namnet vulkansk bombe når han er i smelta form, og vulkansk blokk når han har størkna. Pyroklastisk material med partikkelstorleik mindre enn 2 mm i diameter blir kalla vulkansk oske.

Danning
-------

Lapilli er sfæroide, tåre-, manual- eller knappeforma små dråper av smelta, eller delvis smelta lava som har vorte kasta ut av eit vulkansk utbrot, og som treffer bakken, i i alle fall delvis smelt form. Denne fine grusen er ikkje akkresjonær, men er eit direkte resultat av flytande steinar som blir avkjølt medan dei flyg gjennom lufta.

Lapillituff er ein svært vanleg vulkansk bergart, typisk for rhyolottisk, andesittisk, og dasittiske pyroklastiske utbrot. Under desse, så kan tjukke lag av lapilli avsetjast under hovudsakleg støytaktige utbrot. Det meste av lapillituff som ligg att etter gamle vulkanutbrot har vorte danna gjennom oppsaling og samansveising av delvis smelta lapilli, til det som er kjent som sveiste tuff.

Sjå òg
------

* Tefra
* Lava

Bakgrunnsstoff
--------------

* USGS Photo glossary of volcano terms Arkivert 2007-07-14 ved Wayback Machine. (en)
* How Volcanoes Work Arkivert 2010-08-23 ved Wayback Machine. (en)
* Volcanic Materials Identification Arkivert 2005-12-16 ved Wayback Machine. (en)
* Tephra fall from Mt St. Helens (en)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lapilli» frå Wikipedia på bokmål, den 12. desember 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Fisher, R. 1961. Proposed classification of volcaniclastic sediments and rocks. Geol. Soc Amer.Bull. 72: 1409-1414
**Doctor juris**, forkorta **dr. juris** eller **dr.jur.**, er det tradisjonsrike namnet på ei juridisk doktorgrad, og i nyare tid særleg brukt på den juridiske forskingsdoktorgrada i Danmark og Noreg. Grada er ei av dei tre tradisjonelle doktorgradene i dei klassiske universitetsdisiplinane med røter frå universiteta i mellomalderen.

Danmark og Noreg
----------------

Grada blei oppretta ved grunnlegginga av Københavns Universitet i 1479. I Noreg blei grada etter oppløysinga av den dansk-norske unionen formelt etablert med universitetsfundasen av 1824. Grada blei første gong tildelt ved Det Kongelige Frederiks Universitet i 1876. Totalt blei det tildelt 113 dr. juris-grader ved universitetet fram til 1999. Som følgje av «Kvalitetsreforma» blei grada fasa ut i Noreg fram til 2008, og erstatta av philosophiae doctor-grada (ph.d.).

Den dansk-norske grada er direkte samanliknbar med den svenske grada *juris doktor*. Grada *Doctor Juris* finst dessutan i Tyskland, men krava er der noko lågare. I Storbritannia og USA finst grada *Juris Doctor* (JD) som tilsvarerar ei kandidatutdanning.

I Danmark blir grada gjerne omtalt som ei *høgare doktorgrad*, for å skilje den frå «den lågare doktorgrad» (ph.d.).
**Dobro** er eit varemerke som tilhøyrer Gibson Guitar Corporation og ein variant av eit amerikansk strengeinstrument skapt av det slovakisk-amerikanske brødreparet Dopyera i 1928. *Dobro* blir òg brukt som fellesnamn for instrument av denne typen. Det er eit av instrumenta i resonatorgitarfamilien, og er laga for å vera ein gitar som læt sterkt.

Den innebygde resonatoren sørger for at ein får høgt volum, og dermed kan høyrast i band med blåsarar og trommar. Dobro blei utvikla før den elektriske gitaren, og musikk blei spelt akustisk. Han blei straks populær innanfor Hawaii-musikken, og blei seinare tatt opp spesielt i country- og bluegrassmiljø. Elektriske instrument blir ikkje brukte i tradisjonell bluegrass, og innan denne sjangeren var Buck Graves tidleg ute. Han spelte dobro med Flatt & Scruggs frå 1956 til gruppa blei oppløyst i 1969.

Dobroen er forma som ein vanleg gitar og har som denne 6 strenger. Han finst i to utgåver: *Round neck* som ein speler som ein vanleg gitar, og *square neck*, som ein legg vassrett i fanget, og som blir spelt med stål. Dobroen har innebygd resonator (cone) som verkar som ein akustisk høgtalar.

Jerry Douglas (fødd 1956) speler i Alison Krauss si bluegrassgruppe Union Station, men har òg spelt med ei mengde andre artistar, m.a. Øystein Sunde. 
Kjente utøvarar av instrumentet frå tidlege dagar er til dømes Mike Auldridge, Josh Graves, Brother Oswald og Tutt Taylor. I seinare tid er den kanskje best kjende utøvaren på verdsbasis Jerry Douglas. Instrumentet finst i ei mengd ensemble som speler amerikansk tradisjonsmusikk, frå Chicks (tidlegare Dixie Chicks, der Emily Robison speler dobro), via Alison Krauss si gruppe Union Station til Blue Highway.

I Noreg har instrumentet fått eit oppsving saman med den gryande interessa for akustisk musikk. Bluegrassband som Hemisfair og Ila Auto, for ikkje å utelata Øystein Sunde sitt Særs i Sløyd, er blant dei fremste innanfor sjangeren. Knut Hem og Stein Are Fevang er kjende norske dobrospelarar.

Kjelder
-------

1. ↑  «dobro» i *Det Norske Akademis ordbok*
2. ↑  Praguefrank's Country Discography 2: Flatt And Scruggs

* *Denne artikkelen bygger på «Dobro» frå Wikipedia på bokmål, den 25. mars 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC

 |
Digital sjakklokke
I sjakk og andre spel mellom to personar der tenketida er avgrensa, blir ei **sjakklokke** brukt for å måle tida som har blitt brukt.

Ei sjakklokke består eigenleg av to klokker, som er kopla saman på ein slik måte at når den eine går, så står den andre. Når ein spelar har gjort eit trekk, trykker han ned knappen på si klokke, noko som stansar hans klokke og set i gang motstandaren si klokke.

Klassiske analoge klokker med urskiver er framleis svært vanlege og ikkje så ulike dei opphavlege sjakklokkene. Eit tidleg problem var det at det på ei vanleg klokke ikkje er så lett å seie på sekundet når langvisaren peikar rett opp og grensa for tenketida er brukt opp. Då regulering av tenketida vart innført var straffa for å overskride tenketida ei lita bot, og det var difor ikkje så kritisk å ha det heilt nøyaktig når tenketida var brukt opp. Men då straffa vart tap av partiet ved «klar» overskriding av tenketida, vart det ein del tvistar. Som løysing på problemet, og klart vise når tenketida var brukt opp, vart analoge sjakklokker utstyrt med ein «klaff» litt til venstre for 12-talet. Når tida er i ferd med å bli brukt opp, vil langvisaren løfte klaffen oppover til langviseren passerer 12. Då fell klaffen, og markerer at tida er ute.

Som regel er sjakklokka innstilt på å la klaffen falle når klokka viser klokka 6. Viss tenketida er til dømes 40 trekk på 90 minutt og deretter 30 minutt på resten av partiet blir klokka stilt på 4:30. Dette gjer at klaffen blir løfta og fell klokka 5 også, men dette har inga tyding utanom å markere at ein halv time har gått. Når 40 trekk har blitt spela blir klokka stilt tilbake med ein halv time etter beste skjønn - som regel av turneringsleiaren. Hadde tida for andre tidskontroll vore resten av partiet på 60 minutt, kunne ein heller berre latt klokka gå til 7. For å telje trekka har begge spelarane noteringsplikt.

Sjakklokker med digitalt display har dei siste åra blitt vanlege, og har fleire fordelar framfor dei analoge. Digitale sjakklokker er mykje meir nøyaktige, og viser på sekundet kor mykje tid som er står att av tenketida til kvar spelar. I tillegg kan digitale klokker som regel by på ei rekkje variantar av tenketid, som for eksempel å gi ekstra tid for kvart trekk som blir spela - til dømes 30 sekund. Klokkene er også ofte utstyrt med trekkteljar som held greie på kor mange trekk som er gjort. Digiale klokker er noko dyrare enn analoge.
Storebælt ligg nær midten av bilete.
**Storebælt** er eit sund mellom dei store danske øyane Sjælland og Fyn. Sidan 1997 har øyane vore forbunde via Storebæltbrua.

Storebælt er det største av dei tre sunda som knyter Kattegat til Austersjøen. Dei to andre er Lillebælt og Øresund. 

Storebælt er om lag 60 kilometer langt og mellom 15 og 30 km breitt. Midt i sundet ligg dei to øyane Sprogø i nord og Langeland i sør. Storebæltbrua går over Sprogø i to delar (ei til Sjælland og ei til Fyn). I tillegg går det det ein togtunnel under sundet mellom Sprogø og Sjælland.

Biologi
-------

I Storebælt kan ein finne fleire populær fiskar, som flyndre, sjøaure, torsk og horngjel.

Internasjonal vassveg
---------------------

Storebælt har vore framkommeleg for havgåande skip gjennom heile historia, og trass i eit par kollisjonar og nestenulukker, er det framleis slik. Den danske marinen overvakar skipa som passerer gjennom sundet. 

Gjennom historia har den danske regjeringa kravd skattar av skipa som segla gjennom sundet, og truga dei med å søkkje dei om dei ikkje betalte. På 1800-talet var dette etter kvart så vanskeleg at regjeringa til slutt gav det opp. Københavnkonvensjonen i 1857 gjorde dei danske sunda til internasjonalt farvatn.

Sjå òg
------

* Lillebælt
* Øresund

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Great Belt» frå Wikipedia på engelsk, den 27. mars 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Storebælt**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* SUDOC
* GeoNames

 |
Cornelis de Jonker (1761–1830) *De keuken van het Oude Vrouwenhuis te Gorinchem* ('Kjøkkenet på heimen for gamle kvinner i Gorinchem').
August Müller (1836-1885),  *Die Medizin* ('Medisinen').
**Sjangermåleri**, òg kalla **sjangerbilete**, **sjangerscene** eller **sjangerkunst** (fransk *peinture de genre* om sjangermåleri, eller *scène de genre* reint generelt), er ei kunsthistorisk nemning på ein kategori av målarstykke eller teikningar som er kjenneteikna av at motivet er henta frå vanlege folks liv i kvardag og fest. Omgrepet *sjangerbilete* vert soleis ikkje nytta generelt om ulike typar bilete som kan plasserast innanfor ulike sjangrar etter ulike karakteristikkar, men berre om den typen bilete som har ei folkelivsskildring som motiv. I kunstsoga står sjangermåleriet opphavleg som ein motsetnad til *historiemåleriet*, som har storhendingar i eit lands offisielle soge som motiv, og vart til å byrje med sett på som ein mindreverdig sjanger i høve til historiemåleriet.

Som omgrep med vår tids meiningsinnhald vart sjangerbiletet definert av franskmannen Denis Diderot, og høyrer i det store og heile til på 1800-talet. Men sjølv om omgrepet er etter måten nytt, er folkelivsskildringar i biletkunsten ikkje avgrensa tidsmessig til nyare tid, for det finst fleire døme på slike skildringar allereie i egyptiske veggmåleri og gresk vasemåling frå gamal tid, veggmåleri i ruinbyen Pompeii og så bortetter. I Italia oppstår det tidleg ein type sjangermåleri i historiemåleriets stil og ofte med ein meir eller mindre openberr kristen bodskap, som til dømes i Giotto di Bondones, Giorgiones og Michelangelo di Caravaggios måleri. Sekstenhundretalets nederlandske folkelivsskildringar i den målariske tradisjonen etter til dømes Jan van Eyck og seinare målarar, som gjev detaljerte framstillingar i ofte små format av kvardagens mange ulike gjeremål, er òg å rekne som sjangermåleri.

Fotnotar
--------

Fotnotar

1. ↑  Ofte vert fyrste lekken i ordet *sjangermåleri* skrive på fransk måte som *genre* (som på norsk vert uttala 'sjanger'), altså: **genremåleri**.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* NDL

 |
***Fin de siècle*** (fransk uttale [ˌfɛ̃ dəˈsjɛkl]) er eit fransk uttrykk for 'slutten på hundreåret (sekelet)' som vanlegvis har vore nytta som nemning på dei kulturelle og kunstneriske rørslene som gjorde seg gjeldande i Frankrike og i store delar av Europa elles på slutten av 1800-talet. *Fin de siècle* vart i denne samanhengen eit samlingsomgrep for ein pessimistisk mentalitet som i målarkunst og litteratur framheva livstilhøve prega av dekadanse, skildra i form av seksualangst, livstrøttleik, nervøsitet, moralsk forfall og så bortetter. Denne kjensla av *fin de siècle* var særleg knytt til den kunstneriske retninga som vart kalla symbolismen. Omgrepet kunne også nyttast om det hypermoderne, det overdrivne og det overforfina.

Omgrepet *fin de siècle* vart fyrste gongen nytta i 1886 i det franske tidsskriftet *Le Décadent*. Det fekk snart stor spreiing i ordskiftet om tilhøva for einskildmenneska i tida kring hundreårsskiftet, og kom til å vere ei ålmenn europeisk seiemåte for korleis det var å leve i tida før den fyrste verdskrigen. Eit lystspel av Francis de Jouvenot og H. Micard med tittelen *Fin de siècle* vart oppført i 1888, og i Tyskland publiserte forfattaren Hermann Bahr ei novellesamling i 1891 med den same tittelen.

Kjelder
-------

* «fin de siècle» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN

 |
Sjallstykke til treblåsarar: obo (til venstre), oboe d'amore, engelsk horn
**Sjallstykke** (frå tysk *Schallstück*, òg *klokkestykke*) er «tuten» til blåseinstrumenta.

Treblåsarar
-----------

Hos treblåsarane er sjallstykket oftast sylindrisk (moderne tverrfløyte) eller konisk (obo, klarinett), men kan òg vere pæreforma (oboe d’amore). Sjallstykket er av stor betydning for klangfargen til instrumenta: oboen med eit konisk sjallstykke har ein open og lys klang, mens oboe d’amore med pæreforma sjallstykke og innsnevra opning lét meir tildekt og nasalt. Eit svært vidt, konisk sjallstykke har for nokre instrument først og fremst ein funksjon for klangutforminga (skalmeie, zurna), for andre har det primært ein dekorativ funksjon (borduntrakten hos enkelte sekkepiper).

Messingblåsarar
---------------

Sjallstykke på ein trompet
Hos messingblåsarane er sjallstykket (lydtrakta) den sterkt traktforma, utvida enden/tuten av instrumentet. Opningsvinkelen har mykje å seie for instrumentet sine overtonar og dermed klangfarge.

* Jo større opningsvinkel, desto meir «briljant» klang (trompet)
* Jo mindre opningsvinkel, desto «rundare» tone (flygelhorn)
**Olesja Nikolajevna Sykina** (fødd 7. oktober 1980) er ein russisk tidlegare sprintar frå Kaluga. Ho vart i 2002 europameister på 400 meter.

### Aktiv

13. juli 2001 presterte Sykina livsbeste 50,15 sekund på 400 m i Tula, Ho kom så på sjetteplass i VM-finalen på 400 m i Edmonton i 2001. I den same meisterskapen tok Russland sitt lag i 4 x 400 meter stafett. I 2002 forsvarte ho meistertittelen på distansen ved den russiske meisterskapen i friidrett. Under europameisterskapen 2002 i München sigra Sykina på 400 m då den tyske favoritten Grit Breuer vart slått med 0,25 sekund. På stafetten over 4 x 400 m meter møttest dei to som ankerkvinner, ei tevling der Breuer sikra tysk triumf framfor Sykina og Russland.

Sykina enda på sjetteplass på 400 meter ved VM i friidrett 2003. Russland sitt stafettlag, med Sykina på startetappen, kneip sølvmedaljen 0,01 sekund framom Jamaica. Også under Friidrett under Sommar-OL 2004 i Aten vann Sykina og Russland sølvmedaljen i 4 x 400 m stafett. Året etter vart Sykina for tredje gong i rad nummer 6 i ein VM-finale på 400 meter.

Kjelder
-------

* World Athletics

* *Denne artikkelen bygger på «Olesja Nikolajewna Sykina» frå Wikipedia på tysk, den 26. august 2023.*
| **Tysnesøy** |
| --- |
| Tysnessåto sett ifrå SvartavassfjelletTysnessåto sett ifrå Svartavassfjellet |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Sunnhordland |
| **Koordinatar** | 60°00′N 05°35′E﻿Koordinatar: 60°00′N 05°35′E﻿

 |
| **Areal** | 199 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Tysnessåto (753 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Noreg |
| **Fylke** | Vestland |
| **Største busetnad** | Våge (839 innb.)

 |
| Demografi |
| **Folketal** | om lag 2700 (2023) |
| **Folketettleik** | 14 /km² |

**Tysnesøy** er den største øya i Tysnes kommune i Sunnhordland i Vestland fylke. Arealet er 199 km². Den største tettstaden på øya er Våge med 839 innbyggjarar (2022). Det høgaste punktet på øya er Tysnessåto på 753 meter over havet. 

Det går bru frå Lukksund til fastlandet og Fusa kommune. I tillegg er det ferjesamband frå Våge til Halhjem i Os, og frå Hodnanes til Huglo og Jektevik på Stord. 

Kart over Tysnes
Utsyn mot Bjørnafjorden frå Svartavassfjellet, nord på øya
Langenuen går langs vestsida av øya, i nord ligg Bjørnafjorden og i aust ligg Onarheimsfjorden. 

I førkristen tid og ei stund utover i mellomalderen vart Tysnesøya kalla Njarðarlǫg, som tyder guden Njords lovdømme. Njord veit me ikkje så mykje om, men han var særleg gud for fangst, fiske og sjøfart. Tysnes var frå fyrst av namn på prestegarden, som ligg på nordsida av øya. Det namnet skriv seg òg frå førkristen tid. Fyrsteleddet er namnet på guden Ty, som me veit endå mindre om, men som kan ha vore eit slag krigsgud i slutten av vikingtida, og kan ha vore eit slag overgud eller himmelgud i eldre fasar av heidendommen. Njarðarlǫg-namnet ser ut til å ha levd til 1800-talet på folkemunne før det vart heilt erstatta av Tysnes, men i forvanska form. Fra 1400-talet har me skrivemåter som Iardhalogh, og på 1800-talet Gierlou Øen, som tyder på ein uttale \*Jarlo eller \*Jerlo.

**Folketalsutvikling:**

| 1801 | 1900 | 2000 | 2023 |
| --- | --- | --- | --- |
| 1923 | 3654 | 26311 | 27501 |

1 Med Skorpo, Ånuglo og nokre mindre øyar (men utan Reksteren).

Kjelder
-------

1. ↑  Folketeljing 1801 for Tysnes prestegjeld, frå Digitalarkivet
2. ↑  Folketeljing 1900 for Tysnes herred, frå Digitalarkivet
3. 1 2  Befolkning, etter grunnkrets, statistikkvariabel og år, frå Statistisk sentralbyrå

Litteratur
----------

* Olsen, Magnus, 1905: Det gamle norske ønavn Njarðarlǫg. Christiania Videnskabs-Selskabs Forhandlinger for 1905. No.5. Christiania: I Commission hos Dybwad.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Grangärde kyrkjestad og Bysjön
Bevarte arbeidarbustader i Grängesberg
**Grangärde socken** ligg i Ludvika kommun i Dalarna i Sverige. 

Sokna gjekk inn i Västerbergslags tingslag og ligg no i Ludvika kommun i Dalarnas län som tidlegare heitte Kopparbergs län.
Ved kommunereformen i 1862 gjekk sokna sitt ansvar for kyrkjelege spørsmål over til Grangärde församling og for verdslege spørsmål til Grangärde landskommun. Landskommunen har sidan 1971 vore ein del av Ludvika kommun. Frå *församlingen* utgjekk Grängesbergs församling i 1904 som *kapellförsamling* og i 1942 som heilt eiga *församling*. Grangärde församling er frå 2010 ein del av Gränge-Säfsnäs församling.

Soknets landareal er 717 kvadratkilometer og hadde i 2000 4 027 innbyggarar. Tettstadane Grängesberg, Saxdalen, Sunnansjö, Grangärde og Nyhammar ligg i dette soknet.

Kjende folk frå Grangärde
-------------------------

* Dan Andersson
* Arne Geijer
* Carl Ludvig Granlund

Kjelder
-------

1. 1 2 3  
Harlén, Hans; Harlén Eivy: *Sverige från A till Ö: geografisk-historisk uppslagsbok*, Kommentus, Stockholm 2003 (swe). ISBN 91-7345-139-8. Libris 9337075.