recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Spontan generasjon** er ein teori som går ut på at liv stadig kan oppstå av seg sjølve. Teorien stammar frå dei gamle grekarane som meinte at liv kunne oppstå av seg sjølv om ein berre utsette *jord*, *luft*, *vann* og eit eterisk stoff kalla *apeiron*, altså «livskraft», for dei rette tilhøva. Sjølv om det var heftig diskusjon rundt temaet var det ingen som klarte å motbevisa teorien før det franske vitskapsakademiet i 1860 utlova ein dusør for ei avklaring i saka. Louis Pasteur tok utfordringa og testa teorien.

«Svanehalskolben» brukt av Pasteur.

Forsøk av Louis Pasteur
-----------------------

Det første Pasteur gjorde var å koka opp kjøtbuljong, lukka loket og la det stå. Blandinga gjæra ikkje. Tilhengjarar av spontan generasjon heldt då føre at når han lukka lokket, stengde han også ute livskrafta som fanst i lufta. Han fekk så laga ein glaskolbe der luft kunne strøyma fritt, men støv og andre smådelar i lufta ikkje kunne trengja helt inn. Buljongen gjæra heller ikkje då. Pasteur hadde også druesaft i slike kolbar og fann at ho ikkje gjæra til vin slik ho elles ville gjort. Desse eksperimenta overtydde det franske vitskapsakademiet, og Louis Pasteur fekk dusøren.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spontan generasjon» frå Wikipedia på bokmål, den 26. september 2011.*
Spore på framfoten til ein hund.
Spore markert med ein D på dette bildet av ein hundefot.
**Spore** på hund viser til «finger» eller «tå» på hundar som sit noko høgare på foten og ikkje kjem i kontakt med bakken når dei går. 
Ofte tilsvarer sporane tommel og stortå hjå menneske, men hundar kan også ha meir enn ein spore. Dei fleste hundar har spore på framføtene, men ikkje alle har spore på bakfoten, det som også blir kalla **ulveklo**. 

Hunden kan bruka sporane ved til dømes klatring og moglegvis også når dei spring. Nokre sporar er festa til resten av foten med brusk, andre berre med skinn, og kan dermed lettare bli rivne av eller vende.

I nokre tradisjonar er det vanleg å amputera sporar på hundar, til dømes dersom det strir mot rasestandarden til hunden eller dersom ein reknar med at sporen kan vera i vegen ved bruk eller stell av hunden. Hjå nokre rasar er spore påkravd i standarden. I mange land er fjerning av sporen forboden om ein manglar ein god grunn. Fjerning av kroppsdelar utan forsvarleg helsegrunnlag blei forbode i Noreg ved Lov om dyrevelferd frå 2009.

Kjelder
-------

1. ↑  Hoskins, Johnny D. (2001). *Veterinary Pediatrics: Dogs and Cats from Birth to Six Months* (3 utg.). Saunders. s. 251. ISBN 978-0-7216-7665-4.  `|access-date=` requires `|url=` (hjelp) Oppgjeve av Engelsk Wikipedia.
2. ↑  Lov om dyrevelferd, lovdata.no

\*Spore: hunds (15. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 7. februar 2014.
* «Sporer hos beagle» Arkivert 2014-02-21 ved Wayback Machine. silvercreek.no
* St.meld. nr. 12 (2002-2003). Om dyrehold og dyrevelferd, regjeringen.no
* Rådet for dyreetikk, Hundeavl - en etisk vurdering ved dyrenett.no
Primorska i Slovenia
**Primorska** (italiensk *Litorale*; tysk *Küstenland*) er ein historisk region i Slovenia. Namnet kjem frå det historiske habsburgske kronlandet Küstenland, som Primorska var ein del av. 

Regionen består av to tradisjonelle provinsar, Goriška og Slovensk Istria. Under Austerrike-Ungarn vart regionen kalla Küstenland og var delt inn i Istria, den frie keisarbyen Trieste og det sjølvstyrte kronlandet Gorizia og Gradisca.

I 1918 vart heile området okkupert av den italienske hæren, og i 1920 vart det annektert av Italia, som kalla det Venezia Giulia. Etter den andre verdskrigen vart området delt mellom Jugoslavia, som fekk mesteparten, og Italia, som fekk halde byane Trieste og Gorizia. Som følgje av dette utvikla det seg nye byar langs den slovenske grensa. I dag er dei største byane her Koper og Nova Gorica - Šempeter.

Etter Ljubljana, er Primorska den mest utvikla og velståande delen av Slovenia.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Slovenian Littoral» frå Wikipedia på engelsk, den 22. april 2009.*
| **Priest Island****Lokalt namn: Eilean a' Chlèirich** |
| --- |
| Geografi |
| 

Priest Island is located in

 |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 57°58′ N 5°31′ W﻿Koordinatar: 57°58′ N 5°31′ W﻿ |
| **Øygruppe** | Summer Isles

 |
| **Areal** | 1,22 km²

 |
| **Høgaste punkt** | 78 moh. |
| Administrasjon |
| **Land** | Skottland |
| **Region** | Highland

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 0
 |

**Priest Island** (skotsk-gælisk *Eilean a' Chlèirich*) er ei lita, folektom øy i Summer Isles utanfor vestkysten av Skottland.

Historie
--------

Ein trur at øya vart nytta av culdear for religiøse føremål og har fleire steinsirklar.

Geografi
--------

Priest Island er den ytste og mest vêrharde av Summer Isles, og ligg om lag 6 km utanfor vestkysten av Wester Ross.

Acarsaid Eilean a' Chleirich, med Ben Mor Coigach i bakgrunnen

Dyreliv
-------

Eilean a' Chleirich er eigd og styrt som eit naturreservat av Royal Society for the Protection of Birds. Det har status som *Site of Special Scientific Interest* og *Special Protection Area*. Av dyr finn ein spissmus, oter og gråsel.

Priest Island består av lyngheilandskap og små område med skog. Sjøsprøyt og guano medverkar til eit artsrikt maritimt lyngheilandskp. Øya har den største kolonien av havsvaler i Storbritannia, i tillegg til fleire andre sjøfugl.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Priest Island» frå Wikipedia på engelsk, den 24. februar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  «Overview for Priest Island». Gazetteer for Scotland. Henta 24. februar 2010.
2. 1 2  «Priest Island SPA Description». Joint Nature Conservation Committee. Henta 24. februar 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
***Splatoon 2***  er eit skytespel i tredjeperson utvikla og utgjeve av Nintendo. Det vart utgjeve internasjonalt til Nintendo Switch den 21. juli 2017 og er ein oppfølgjar til Wii U-spelet *Splatoon* frå 2015. Spelet sentrerer om karakterar kjent som *Inklings*, som er antropomorfiske blekksprutar. Dei kan skifte mellom humanoid- og blekksprutform, og gøyme seg i eller symje gjennom farga blekk som er sprøyta på overflater ved hjelp av våpen som pistolar, bøtter eller penslar. *Splatoon 2* har dei same spelemodiane som forgjengaren, mellom anna fire mot fire-kampar over internett og ein einspelarkampanje. Det har ein ny modus, *Salmon Run*, der opp til fire spelarar samarbeider om å samle egg frå lakseliknande monster kjende som «salmonoids».

*Splatoon 2* har hovudsakleg fått positive omtalar og har selt over seks millionar kopiar per 31. mars 2018.

Kjelder
-------

1. ↑  «Nintendo Switch: Splatoon 2». nintendo.no. Henta 31. mai 2018.
2. ↑  «Splatoon 2 for Switch Reviews». Metacritic. Henta 31. mars 2018.
3. ↑  «IR Information: Sales Data - Top Selling Title Sales Units». Nintendo. Henta 17. marts 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
Pillar-Guri avbilda på kommunevåpenet til Sel kommune.
Monument reist i 1912 på staden for slaget ved Kringen («skotteslaget») i 1612, dekorert med eit relieff som førestiller Pillar-Guri.
Melodien til «Guris sang». 
Illustrasjon:
Thomas Michell: *History of the Scottish expedition to Norway in 1612* utgitt 1886
 

**Pillarguri** eller **Prillar-Guri** er ei kvinne kjend frå norsk folketradisjon, knytt til slaget ved Kringen («skotteslaget») like sør for Otta i Sel kommune i Gudbrandsdalen i 1612. Ifølgje sogene hadde ho som oppgåve å gje signal når den norske bondehæren kunne starta angrepet på skottehæren, 300 skotske leiesoldata som var komne i land i Romsdalsfjorden og var på vandring i «skottetoget» gjennom dalen på veg vidare til Sverige for å delta i Kalmarkrigen. Dette skal ho ha gjort ved å stå på ei høgd og blåsa i ein lur. Høgda, som fram til 1800-talet blei kalla Selsjordkampen, ligg rett ovanfor garden Selsjord, på vestsida av Gudbrandsdalslågen, vis-à-vis Kringen. I dag blir høgda på 852 moh. kalla Pillarguritoppen.

Pillar-Guri dukkar fyrst opp i ei skriftlig framstilling på 1830-talet i ei samling soger gjevne ut av vågåpresten Hans Peter Schnitler Krag. Ein serie feleslåtter i Ottadalen er knytte til namnet Guro, *Goroleikjin* skal vera inspirerte av den same sogekrinsen. Forma Prillarguri er kjend frå ein frittståande roman av Rudolf Muus på 1880-talet. Lokalhistorikarar aksepterer gjerne Pillar-Guri som ein reell person, men enkelte folkeminnegranskarar tvilar på at ho har eksistert, ettersom det ikkje finst ugjendrivelege bevis på dette.

Eit anna namn for folkeinstrumentet bukkehorn er prillarhorn. Namnet «Prillar-Guri» gjer at ein kan stilla spørsmål om kva for instrument som skal ha vore brukt.

På Otta står ein statue av Pillar-Guri. Ho er også avbilda på ein minnestein reist i 1912 i samband med 300-årsmarkeringa av slaget. Pillarguri er også avbilda på kommunevåpenet til Sel kommune.

Pillarguriprisenn er blitt delt ut årleg på Otta i samband med Pillargurifestivalen sidan 1996.

Sjå òg
------

* Prillar-Guri i slåttar frå Hallingdal

Kjelder
-------

1. ↑  «Pillarguri hedret med pris, støtte og egne dager», *selhistorie.no*, henta 30. mars 2021

* *Denne artikkelen bygger på «Pillarguri» frå Wikipedia på bokmål, den 30. mars 2021.*

Litteratur
----------

* Rudolf Muus (1890). *Bruden fra Romsdal*. Kinhult.  [roman]
* Bakken, Syver (1999). *Ringen om Kringen*. Pillargurikomiteen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Koordinatar: 76°56′S 166°56′E﻿

**Beaufort Island** er ei øy i Rosshavet i Antarktis. Ho er den nordlegaste øya i Ross Archipelago, og ligg 21 km nord for Cape Bird på Ross Island. Ho er om lag 18,4 km² stor og vart først kartlagd av James Clark Ross i 1841. Ross kalla ho opp etter Sir Francis Beaufort, hydrograf i den britiske Royal Navy.

Geografi
--------

Beaufort Island vart skapt av vulkansk aktivitet og består av basalt. Forma hennar er halvrund og det høgaste punktet er Paton Peak, på 771 moh. Øya har eit variert terreng og habitat. Det meste av vestsida av øya er dekt av ei moderat bratt isfelt med isveggar som er kring 20 m høg mot kysten. Aust- og sørsida av øya er stort sett isfri, men med bratte klipper som stig rett opp frå sjøen. Her er den isfrie bakken slak og har små tjern som sommaren og smeltevatn som renn ut mot kysten.

Økologi
-------

Beaufort Island har status som eit antarktisk særskild verneområde for å bevare det naturlege økologiske systemet og venre dei varierte og talrike fugleartane. Øya er isolert og vanskeleg å nå, og vert derfor sjeldan vitja av folk. Ho er stort sett uforstyrra av direkte menneskeleg aktivitet, og det har vore færre høve for innføring av eksotiske artar enn andre stader i Rosshavet. Sjølv om det er gjort noko forsking på øya, er ho aldri vorte nøye granska.

Det er ein liten koloni med hekkande keisarpingvinar på sjøisen like nord for øya. Det er ein stor adeliepingvin-koloni på ein strandvoll kalla Cadwalader Beach i sørvestenden av øya. Øya har òg fleire hekkande koloniar med sørjo.

Øya har eit omfattande område med vegetasjon på ein morenebenk 5-7 meter over stranda på nordsida av øya. Morenebenken er opp mot 50 meter brei. Vegetasjonen er dominert av mosearten *Bryum argenteum*. Det er det mest omfattande og samanhengande område med mosar som ein kjenner til i området kring McMurdo Sound. Det finst òg forskjellige typar algar på øya. Det er ein av dei sørlegaste stadane der ein finn raude snøalgar (*Chlamydomonas* sp. *Chloromonas* sp. og *Chlamydomonas nivalis*). Staden er gunstig med tanke på vegetasjon fordi sommaretemperaturen vert relativt høg. Nordenden av øya ligg verna frå den kalde sønnavinden av høge isklipper, og området får tilført vatn frå isklippene og snøbakkane.

Sjå òg
------

* Composite Antarctic Gazetteer
* Antarktiske og subantarktiske øyar
* Antarktiske øyar sør for 60 °S
* SCAR
* kravområde i Antarktis

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Beaufort Island» frå Wikipedia på engelsk, den 28. oktober 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Beaufort Island TAMDEF Page[*daud lenkje*], Ohio State University.
2. 1 2 3 4  Stonehouse, Bernard, 2002, *Encyclopedia of Antarctica and the Southern Oceans*, John Wiley and Sons, s. 25, ISBN 0-471-98665-8.
3. 1 2 3 4  Antarctic Specially Protected Area (ASPA) No. 105 Beaufort Island, McMurdo Sound, Ross Sea, National Science Foundation.
4. ↑  Beaufort Island, Rosshavet i Antarktiske verneområde.
5. ↑  Management Plan for Antarctic Specially Protected Area (ASPA) No. 105[*daud lenkje*] i Antarktis New Zealand.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Prikksmettimal** |
| Illustrasjon av John Gerrard Keulemans, 1892, Public domainIllustrasjon av John Gerrard Keulemans, 1892, Public domain |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Elachuridae |
| **Slekt:** | *Elachura* |
| **Art:** | **Prikksmettimal** *E. formosa* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Elachura formosa***Walden, 1874 |

**Prikksmettimal** (*Elachura formosa*) er ein sporvefugl med leveområde i skogshabitat i det austlege Himalaya og i Søraust-Asia. I dei seinare åra var han inkludert i timalslekta *Spelaeornis* ved vitskapleg namn *Spelaeornis formosus*, men molekylære fylogenetiske studium i 2014 gav prov for at han er avgjort ulik timalar og heller ein del av ei basal avstamming som tidleg skilte seg frå felles forfedrar. Han har ingen andre nære slektningar innanfor kladen Passeri. Dette førte til skipinga av ein ny familie, Elachuridae, for å klassifisere berre éin art, som eit monotypisk takson.

Skildring
---------

Prikksmettimalar måler 10 cm inkludert den korte halen. Fjørdrakta er mørk brun, med raudbrune venger og hale. Dei har kvite flekker over heile kroppen, som skiftar til svarte tverrstriper på oversida av venger og hale.

Dette er ein insektetar som lever i Bangladesh, Bhutan, Kina, India, Laos, Myanmar, Nepal, og Vietnam. Det naturlege habitatet er subtropiske eller tropiske fuktige alpine skogar med tett underskog av for eksempel bregner, kvister og rotnande trestammer av falne tre, ofte i nærleiken av strøymande vatn. Leveområdet ligg i høgder mellom 300 og 2400 moh.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Spotted Elachura» frå Wikipedia på engelsk, den 8. januar 2015.*

### Referansar

1. ↑  Alström, Per; Hooper, Daniel M.; Liu, Yang; Olsson, Urban; Mohan, Dhananjai; Gelang, Magnus; Manh, Hung Le; Zhao, Jian; Lei, Fumin; Price, Trevor D. (2014). «Discovery of a relict lineage and monotypic family of passerine birds». *Biol. Lett.* **10** (3). doi:10.1098/rsbl.2013.1067.
2. ↑  Collar, N. Robson, C. & de Juana, E. (2007). *Spotted Wren-babbler (Elachura formosa).* In: del Hoyo, J. Elliott, A. Sargatal, J. Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. (henta 7. januar 2015).

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Prikksmettimal**

* BirdLife International (2015) Species factsheet: *Elachura formosa*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
**Richterskalaen** er ein skala for å måle styrken på eit jordskjelv, og blei utvikla av Charles Francis Richter og Beno Gutenberg ved Teknologiinstituttet i California i USA i 1935.

Skalaen er logaritmisk, slik at eit jordskjelv med ein verdi lik 2 på Richterskalaen er 10 gonger kraftigare enn eit jordskjelv med en verdi lik 1. Denne måten å rekne styrken på blei utvikla for å skilje mellom dei mange små skjelva frå dei få store i California på denne tida.

Nullpunktet i skalaen blei definert som «ei rørsle i jorda som på 100 kilometers avstand kunne registrerast av ein Wood-Andersen-seismograf med eit utslag på 1 mikrometer». Nullpunktet er altså ei svært svak rørsle i jordskorpa – på den tida nesten ikkje målbar – men poenget var at ein ikkje skulle måtte forholde seg til negative verdiar, sjølv om skalaen au støttar dette.

I mange tilfelle er likevel Richterskalaen misvisande, da den energien som blir utløyst ved eit jordskjelv ikkje alltid tilsvarar graden av øydelegging. Det er fleire faktorar som spelar inn, blant anna korleis jorda rører seg i forhold til det aktuelle terrenget. Andre skalaer – som Rossi-Forel-skalaen og Mercalliskalaen – er betre tilpassa til å måle effekten av eit jordskjelv, men Richterskalaen er den mest kjende, og difor au den mest vanlege å bruke.

Sjå au
------

* Jordskjelv
* Momentmagnitude
* Seismologi
* Seismograf
* Store jordskjelv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* NKC

 |
|  |
| --- |
| **Solblom** |
| SolblomSolblom |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig**Status i Noreg:** EN Sterkt truga |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Korgplanteordenen Asterales |
| **Familie:** | Korgplantefamilien Asteraceae |
| **Slekt:** | Solblomslekta *Arnica* |
| **Art:** | **Solblom** *A. montana* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Arnica montana***L. 1753 |

**Solblom** er ei urt i korgplantefamilien. Arten si utbreiing ligg innanfor Europa.
Planta vert kring 40 cm høg, og har smalt eggforma blad. Stengel og blad korthåra. Seks cm brei korg med kjertelhåra dekkblad. Blomstrar kring juni månad i eng- og lyngmark. 

Blome
Frø av solblom.

Utbreiing i Noreg
-----------------

Solblom veks vilt i Noreg nord til Romsdal og Sør-Trøndelag, og han er knytt til gammal kulturmark. Solblomen trivst best på ugjødsla slåtteenge og beitemark, eventulet i glissen skog, med svakt sur jord. Arealet av kulturmark knytt til utmarksslåttar og skogsbeite har gått kraftig attende dei siste femti–seksti åra, og solblomen har gått kraftig attende i utbreiing. Han vart karakterisert som sterkt truga på Norsk raudliste for artar 2021.

Økologi
-------

Med solblomen følgjer den vesle sommarfuglen solblomengmøll. Han er utelukkande knytt til solblom, og kan følgjeleg leve berre der det veks solblom.

Bruk
----

Dyrking av solblom i Skottland.
Solblom inneheld eterisk olje og har vore brukt som medisinplante. Spritekstrakt av planten har vore bruka på kroniske katarrar, mot muskelsmerter og på sår. Medisinen må brukast med varsemd, på opne så kan han gi verk. Planten skal også ha vore bruka mot kolikk (trommesjyke, fylla) hos kyr. 

Planten har mange dialektnamn, mange av dei har bakgrunn i tradisjonell bruk av planten. Ove Arbo Høegh nemner lokale namn som slåttmann, slåtteblom, nyseblomst, hestafivel, sankthansblom, rosseblom, stokksvæve, tobaksrose, tobaksoleie, snusblad, ølkong og fyllegras.

Fotnotar

1. ↑  Solstad H, Elven R, Arnesen G, Eidesen PB, Gaarder G, Hegre H, Høitomt T, Mjelde M og Pedersen O (24.11.2021). Karplanter: Vurdering av solblom Arnica montana for Norge. Norsk raudliste for artar 2021. Artsdatabanken.

Kjelder
-------

* Svensk Wikipedia.
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
* Skog og Landskap om solblom Arkivert 2013-05-21 ved Wayback Machine.
* Hans Børli-selskapet

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL

 |
Dale, ein gong tingstad i Luster skipreideFoto: Per Olav Bøyum

**Luster skipreide** var ei av atten skipreider i Sogn. Tidlegast kjende namnet er *Dale skipreide*, etter kyrkjestaden Dale som var tingstad, men etterkvar vart namnet skifta ut mot Luster (etter Lustrafjorden). Dale skipreide fanst òg i Sunnfjord.

Geografisk femna ho om fire kyrkjesokn som alle ligg i noverande Luster kommune:

* Nes sokn
* Dale sokn
* Fortun sokn
* Gaupne sokn (unnateke grenda Leirdal, som var ein eksklave til Marifjøra skipreide)

Gaupne vart overflytta frå Marifjøra skipreide då Dale len vart skipa 1565. Det er av den grunn at dei to naboskipreidene er så ujamne i storleik.

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet, og etterkvart vart grensene regulerte slik at dei samsvarte betre med sokne- og kommunegrensene. Einaste grenseendringa for Luster tinglag var at Leirdal 1840 vart overflytta frå Marifjøra tinglag, slik at sokne- og tinglagsgrensene fall saman.

Fotnotar
--------

1. ↑  Arkivverket
2. ↑  Arkivverket

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kart over Sogn og Fjordane med skipreidene innteikna (frå *Norsk historisk leksikon*)
**Frederick Jay Rubin** (fødd 10. mars 1963) er ein USA-amerikansk platesjef og plateprodusent. I lag med Russell Simmons skipa han Def Jam Recordings, og skipa sjølv American Recordings, og var tidlegare delt direktør for Columbia Records.

Rubin bidrog til å popularisera hiphop ved å produsera plater for band som Beastie Boys, Geto Boys, Run-DMC, Public Enemy og LL Cool J. Han har òg produsert hitplater for artistar frå ei rekkje andre sjangrar, hovudsakleg heavy metal (Danzig, Metallica og Slayer), alternativ rock (The Cult, Red Hot Chili Peppers, [The Strokes]] og Weezer), hardrock (Audioslave og Aerosmith), nu-metal (Linkin Park, Rage Against the Machine, System of a Down) og country (Johnny Cash og The Chicks).

I 2007 vart Rubin kalla «den viktigaste produsenten dei siste 20 åra» av MTV og vart utnemnt på lista til *Time* over dei 100 viktigaste personane i verda..

Debutboka hans, *The Creative Act: A Way of Being*, kom ut i januar 2023

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rick Rubin» frå Wikipedia på engelsk, den 30. juni 2023.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  What's Up With That Bearded Guy From The '99 Problems' Video? Arkivert 18. oktober 2015 ved Wayback Machine. - Mtv.com
2. ↑  {«The 2007 TIME 100». *Time*. Henta 21. oktober 2022.
3. ↑  «Rick Rubin: Def Jam founder and produsent announces debut book». *The Guardian*. 11. februar 2022. Henta 23. oktober 2022.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Rick Rubin ved The Internet Movie Database (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* BNE

 |
**Sebastiano del Piombo**, opphavleg **Sebastiano Luciani**, (1485–21. juni 1547) var ein italiensk målar av religiøse motiv og portrett, særleg kjend for si evne til å karakterisere motivet. Han vart utnemnd til paven sin seglbevarar, og fekk tilnamnet del Piombo. Sebastiano del Piombo vert rekna til den venetianske stilretninga.

Liv og gjerning
---------------

'Dotter til Herodias'
'Adonis død', 1512
Sebastiano var fyrst lærling av Giovanni Bellini, og seinare Giorgione. Særleg fann han inspirasjon til sine tidlege måleri i verk av Giorgione. Nokre av desse tidlege måleria er så like Giorgione sine at dei har vorte rekna til nettopp Giorgione. Eit av dei fyrste storverka hans er altartavla i Johannes Døyparen-kyrkja i heimbyen Venezia.

Rundt 1510 reiste Sebastiano til Roma. I 1511 deltok han i utsmykkings-arbeida på Villa Farnesina, eit oppdrag som vart leia av Baldassare Peruzzi. Der arbeidde han saman med, mellom andre, Rafael. Ved sidan av ei rad måleri laga han fleire freskar.

Seinare vart han ein venn og etterfylgjar til Michelangelo, som bidrog med skisser til nokre av måleria hans, mellom anna *Kristi pisking* (ca 1519) i *San Pietro in Montorio*-kyrkja på Janiculum i Roma. Han vart sterkt påverka av Michelangelo sine arbeid, noko som ein ser i verk som *Oppvekkinga av Lasarus*, *Den heilage Agatas martyrdød*, samt eit *Pietà*. Seinare i livet kom dei to i krangel om Michelangelo sitt verk *Dommedag*, og dei vart aldri sidan forlikt.

Dei seine verka til Sebastiano del Piombo representerer ei bru mellom den venetianske skulen og den romerske høgrenessansen. Sebastiano måla portrett av fleire kardinalar, og av Kristoffer Columbus og dogen Andrea Doria. Portretta hans har fått mykje skryt for fargen og for karakteriseringa.

Sebastiano del Piombo døydde i Roma.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sebastiano del Piombo» frå Wikipedia på tysk, den 4. mai 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Sebastiano del Piombo**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Skisse av ricin-proteinet.
Bønner frå kristpalme
**Ricin** er eit naturlig protein frå bønnene av oljeplanten kristpalme (*Ricinus communis*). Det kan vera i væske-, pulver- eller krystallform utan spesiell smak. Ricin er ei gift som blokkerer proteinsyntesen i cellene og forårsakar indre blødninger og øydelagde organ. Dersom ein får i seg gifta, kan ein utvikla symptom som kvalme, oppkast og blodig diaré. Ved døydelege dosar døyr offeret av organsvikt etter nokre dagar. Pustar ein gifta inn, kan ein døy fordi pusteevnaet blir lamma. Gifta kan påvisast på åstaden, men ikkje sporast i offeret.[*treng kjelde*]

Gifta er rekna som 1 000 ganger giftigare enn cyanid. Ein dose reint ricinpulver på størrelse med nokre få saltkorn kan drepe eit vakse menneske.

Ricin er billeg og enkelt å produsere, og er stabilt i aerosolform.
Det finst inga behandling eller vaksine mot gifta. Det kan derfor brukast som masseøydeleggings- og terrorvåpen, anten ved direkte utsprøyting i lufta eller, mest effektivt, ved tilsetning til drikkevatn eller matvarer.[*treng kjelde*]

Noreg
-----

I april 2011 skal ein mann frå Tromsø ha framstilt giftstoffet heime hjå seg sjølv og deretter teke sitt eige liv ved hjelp av det. Dette var ifølgje forskaren Pål Aas ved Forsvarets forskningsinstitutt den første ricin-episoden i Noreg nokon gong.

Referansar
----------

1. ↑
2. ↑  «Questions and Answers About Ricin». Food and Drug Administration. Henta 24. november 2015.
3. ↑  «What Makes Ricin So Deadly[1] - What Makes Ricin So Deadly». Anthony Sabella. Arkivert frå originalen 30. april 2013. Henta 24. november 2015.
4. ↑

* *Denne artikkelen bygger på «Ricin» frå Wikipedia på bokmål, den 16. mars 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Orivesi** er ein finsk by og kommune i landskapet Birkaland. Kommunen har ved slutten av februar 2015 9 569 innbyggjarar og eit areal på 940,07 km² der 160,42 km² er vatn. Orivesi er ein finskspråkleg kommune som grensar til kommunane Juupajoki, Jämsä, Kangasala, Kuhmoinen, Ruovesi og Tammerfors.

Orivesi kyrkje

Folketalsutvikling
------------------

| Folketalsutvikling i Orivesi 1980-2015 |
| --- |
| År |  |  | Innbyggjarar |  |
| 1980 |    | 8 854 |
| 1985 |    | 9 086 |
| 1990 |    | 9 196 |
| 1995 |    | 9 012 |
| 2000 |    | 8 886 |
| 2005 |    | 8 929 |
| 2010 |    | 9 617 |
| 2015 |    | 9 569 |
| Kjelde: 1980-2010 |

Mämmilä
-------

Orivesi er kjend for å vere heimstaden til teikneserieteiknaren Tarmo Koivisto, og dermed også modell for teikneserien Mämmilä, ein fiktiv kommune som fungerte som bilete på Finland si utvikling i tiåra frå 1960-talet og framover.

Kjelder
-------

1. ↑  Statistikdatabase[*daud lenkje*] (finsk)

---

* *Denne artikkelen bygger på «Orivesi» frå Wikipedia på bokmål, den 22. juli 2019.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Unicode** er eit teiknsett som blir vidareutvikla av organisasjonen *The Unicode Consortium*. Organisasjonen vart stifta i 1991 med det føremål å skape eit standard teiknsett for alle datamaskiner og som støtter alle språk som er i praktisk bruk. Unicode-standarden hadde i versjon 3.1 95221 skriftteikn. Standarden har seinare vorte utvida.

Unicode har fleire kodesett som har sin måte å framstille teikna. I UTF-32 blir det brukt 32 bit per teikn for å representere dagens Unicode-teiknsett, medan teikna i UTF-16, som blir brukt i nyare versjonar av Windows, vert delt opp i porsjoner på 16 bit. I UTF-8 blir Unicodeverdiane overført til ein- eller fleirbyte-sekvensar, etter ein matematisk algoritme. I og med at mange operativsystem (t.d. UNIX) krev 8-bits bytes, er UTF-8 kanskje det viktigaste Unicode-formatet i dag. I tillegg vil ein med UTF-8 kunne spare mykje minne ved handsaming av store mengder tekst, som inneheld hovudsakleg teikn som passar inn i første byten.

Det store fortrinnet med Unicode er at det gjer fleirspråkleg kommunikasjon mogleg. Medan ANSI-teiknsetta hindrar brukaren i å skrive på fleire språk innanfor eitt og same dokument, støttar Unicode dei fleste språk.

Redigeringsprinsipp
-------------------

Det sentrale prinisppet i Unicode er at standarden skal vere kompatibel med tidlegare versjonar. Unicode har dermed berre ein redigeringsmetode, og det er å *leggje til teikn*. Viss eit teikn står i Unicode-standarden, blir det ståande der til evig tid. I startfasen vart det lagt til ein ein del teikn som ikkje ville ha komme med i dag.

Unicode er identisk med ISO/IEC-standarden ISO/IEC 10646, og han blir redigert av to ulike komitear, UTC (Unicode Technical committee, med representantar frå dataindustrien, og ulike lingvistar og skriftekspertar), og ISO/IEC JT1 SC2, komiteen for teiknsett. Prosessen å få eit nytt teikn inn i Unicode tar fleire år.

Historie
--------

Før opprettinga av Unicode-konsortiet satsa ISO på 8-bits teiknsett, den såkalla ISO/IEC 8859-standarden. Her skulle kvar region i verda ha sin eigen kodetabell, der den første halvparten (teikna frå 0 til 127) skulle vere amerikansk ASCII, mens den andre halvparten (frå 128 til256) skulle variere. Skiftinga frå standard til standard var regulert i ein separat standard, ISO 2202. Frå og med 1991 gjekk dei bort frå denne politikken, men i ein overgangsfase vil mange (t.d. i Vest-Europa) framleis bruke 8-bits-standardar.

Unicode har fått kritikk for implementasjonen av kinesiske *hàn-tegn* (hànzì). Teikna har varierande utsjånad i kinesisk, japansk og koreansk, medan Unicode berre inkluderer teikna éin gong. Samstundes omfattar Unicode fleire vestlege teikn som ser helt like ut i ulike regionar, dette for å gjere seg kompatibel med eldre teiknsett. Eldre versjonar av Unicode mangla òg ein del kinesiske teikn, men dette er til dels vorte korrigert.

### Bakgrunnsstoff

* The Unicode Consortium

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN

 |
|  |
| --- |
| **Sebu** |
| SebuSebu |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Klauvdyr Artiodactyla |
| **Familie:** | Kvegdyr Bovidae |
| **Slekt:** | *Bos* |
| **Art:** | *B. taurus* |
| **Underart:** | **Sebu** *B. p. indicus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Bos primigenius indicus***Linnaeus, 1758 |

**Sebu**, **zebu**, *Bos primigenius indicus* eller *Bos indicus*, stundom kalla **pukkelfe**, er ein type storfe med opphav i Sør-Asia. Dei har ein karakteristisk feittklump på skuldrene, lutande øyrer og ein stor kjøttlapp. Fargen er stålgrå og han har kraftige horn. Dei er tilpassa høge temperaturar og vert avla i mange tropiske land, både som rein sebu og som hybridar med tyrliknande storfe. Sebuar vert nytta som trekkdyr, mjølkekyr og som slaktekveg, samt som biprodukt som hud, avføring til brensel og gjødsel, og er slik det viktigaste tamkveget i Asia og Afrika.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Zebu» frå Wikipedia på engelsk, den 4. desember 2009.*
Landsbyen Turieno ved foten av *Picos*.
**Picos de Europa** (tyder «Europatoppane») er ei fjellkjede, om lag 20 km innanfor nordkysten av Spania i dei autonme regionane Asturias, Cantabria og Castilla y León. Fjella er ein del av Dei kantabriske fjella. Den mest aksepterte teorien for opphavet til namnet er at dette var dei første fjella i Europa ein såg når ein kom med skip frå Amerika.

Geografi
--------

Fjella består av tre store massiv, det sentrale, austlege og det vestlege (òg kalla Picos de Cornión). Dei sentrale og vestlege massiva er fråskilde av ei 1,5 km djup kløft grave ut av Cares, (Garganta del Cares), med landsbyen Caín i ein enden. Kjeldene til Cares er houvdsakleg vatn som kjem ut av grotter i området. 

Nesten heile fjellkjeda består av kalkstein, og isbreerosjon har skapt eit imponerande karstområde. Det høgaste fjellet i kjeda er Torre de Cerredo med ei høgd på 2468 meter over havet. Mange andre fjelltoppar går over 2000 meter. Området er populært hos fjellklatrarar og fotturistar. Det ligg fleire fjellhytter i fjella.

Natur
-----

Av dyr som lever i regionen finn ein brunbjørn (*Ursus arctos pyrenaicus*), gaupe (*Lynx pardinus*) og ulv (*Canis lupus signatus*). Det er òg ein del gemse i fjell. Av fuglar finn ein alpekråke og musvåk. 

Det meste av regionen er i dag verna som *Picos de Europa nasjonalpark* i Cantabria, Asturias og León. Delen av parken i Asturias var den første nasjonalparken i Spania. 

Lamedo, in Liébana (Cantabria)
Enolsjøen i Asturias

Grotter
-------

I Picos de Europa ligg mange av dei djupaste grottene i Spania, som Torca del Cerro (−1589 m), Sima de la Cornisa (−1507 m), Torca los Rebecos (−1255 m) og Pozo del Madejuno (−1252 m). Det pågår framleis jakt etter nye grotter og utforsking av desse.

Gastronomi
----------

Det finst grupper av gjetarar som dreg opp til Picos frå dalane om sommaren med sau, geit, ku og stundom gris. Området er kjent for dei pikant blåe ostane som Queso de Cabrales, som tradisjonelt modnar i grottene.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Informasjon om Picos de Europa Arkivert 2013-05-31 ved Wayback Machine.
* Asturias og Picos de Europa Arkivert 2021-02-25 ved Wayback Machine.
* Nasjonalparken
* Picos de Europa y Amieva
* Picos de Europa på Llanes
* Picos de Europa Asturias Arkivert 2008-08-10 ved Wayback Machine.
* Bilete av Picos de Europa Arkivert 2012-05-11 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Picos de Europa» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mai 2009.*

Koordinatar: 43°12′N 4°48′W﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* GeoNames

 |
Nadig på frimerke frå Ras al-Khaimah, 1972
**Marie-Therese Nadig** (fødd 8. mars 1954) frå Flums i kantonen St. Gallen i Sveits er ein tidlegare skirennar. Ho vann to gullmedaljar under Vinter-OL 1972 i Sapporo, og i 1981 den alpine verdscupen for kvinner.

Nadig debuterte i verdscupen i 1970. Under vinterleikane 1972 vann ho gullmedaljane både i utfor og i storslalåm. Mellom 1975 og 1981 vann Nadig 24 verdscuprenn, 13 av dei i spesialgreina utfor. Etter å ha gjort sin beste sesong i verdscupen i 1980 med ein tredjeplass, vann ho verdscupen i alpint 1981. Ho vann i 1980 også utforcupen og i 1981 både utfor- og kombinasjonscupen.

Under Vinter-OL 1980 i Lake Placid vann Nadig bronsemedaljen i utfor.

Nadig har vore trenar på landslagsnivå både i Liechtenstein og i heimlandet Sveits.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marie-Theres Nadig» frå Wikipedia på tysk, den 13. januar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
**Unionstida** i norsk historie er tida frå 1319 til 1905. Unionstida byrja med personalunion som leia opp til Kalmarunionen mellom Noreg, Danmark og Sverige fram til 1523. Deretter var Noreg og Danmark i union som Danmark-Noreg, før Noreg kom i union med Sverige frå 1814 til 1905.

Noreg inn i union
-----------------

Den norske stordomstida var kort og hektisk, og på 1300-talet blei Noreg ramma av ei krise som fekk store økonomiske, politiske og sosiale konsekvensar. Fram til 1380 var Noreg berre ute av union med Sverige eller Danmark i kortare periodar. 

I 1319 kom Noreg i personalunion med Sverige under Magnus Eriksson, som er blitt rekna som den første unionskongen. Det var stor misnøye med styret til Magnus, og både norske og svenske stormenn gjorde opprør. 
 Etter Magnus blei dei to sønene hans konger av kvart sitt rike: Håkon av Noreg og 
Erik Magnusson av Sverige. Håkon blei gift med danske Margrete Valdemarsdotter, som blei den første regenten i Kalmarunionen ettersom sonen Olav Håkonsson var mindreårig. Etter at Olav døydde blei systerdottersonen hennar Erik av Pommern krona til konge av Danmark, Noreg og Sverige.

Sverige gjorde opprør mot unionen i 1520-åra og valde Gustav Vasa til konge. For Noreg kom unionen med Danmark til å vare heilt fram til 1814. Noreg var klart den svakaste parten i unionen. Norsk adel hadde aldri vore økonomisk sterk og var blitt ytterlegare svekka under svartedauden. I tillegg var adelen her i landet inngifta i danske og svenske adelsslekter og hadde derfor oftare skandinaviske interesser å hevde framfor reint nasjonale.

Kjelder
-------

1. ↑  Holmsen 1977, s. 328
2. ↑  Opsahl 2009
3. ↑  Opsahl 2009
4. ↑  Holmsen 1977, s. 346-7

**Bibliografi**

* Holmsen, Andreas (1977), *Norges historie: fra de eldste tider til 1660*, Oslo: Universitetsforlaget, ISBN 8200032442
* Opsahl, Erik (13. februar 2009), «Magnus 7 Eriksson», *Norsk biografisk leksikon*  CS1 maint: Date and year (link)
Koordinatar: 34°54′11.70″N 36°14′13.88″E﻿

**Sebei** (arabisk سبة, òg skrive **Sebbeh**) er ein liten by nordvest i Syria, 17 km nordaust for Safita i Tartus guvernement. Han ligg på toppen av to åsar og dalen mellom dei, i An-Nusayriyahfjella, dei syrisk kystfjella. Stader i nærleiken er Mashta al-Helu og al-Kafrun i sør, Duraykish i vest, Wadi al-Oyun i nordvest og Ayn al-Shams i nordaust. 

I følgje Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS), hadde Sebei eit folketal på 3 061 i 2004. Han er det administrative senteret i Sebei nahiyah (*nahiyah*) som består av seks stader med eit samla folketal på 7 614. Innbyggjarane er hovudsakleg alawittar, hovudsakleg i Beit al-Khayat-klanen, ein del av Khayyatin-føderasjonen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sebei, Syria» frå Wikipedia på engelsk, den 5. juli 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Sebei nahiyah folketal». Cbssyr.org. Henta 29. juni 2014.
2. ↑  Balanche, Fabrice (2006). *La région alaouite et le pouvoir syrien* (PDF) (på fransk). Karthala Editions. ISBN 2845868189.
**Orkla** er ei elv i Trøndelag og Innlandet. Elva følgjer Orkladalføret og passerer tettstaden Orkanger før ho renn ut i Orkdalsfjorden. Ho har utspring i Orkelsjøen i Oppdal kommune, og renn vidare gjennom kommunane Tynset, Rennebu og Orkland. 

Elva er mykje brukt til laksefiske. Ho har ei lakseførande strekning på 88 kilometer, frå utløpet ved Orkanger til Stoin, rett nedanfor Ulsberg i Rennebu. Den største registrerte laksen ein har teke her var 25 kilo. 

Elva er regulert i fem kraftverk som blei bygd i åra 1978–1985. 

Ved elveutløpet var det fram til 1970-åra eit delta med store våtmarksområde og eit rikt fugleliv. Det meste av deltaet er nå fylt ut med grus og utbygd med industri, i eit område som har fått namnet Grønøra. Ein liten rest av det gamle våtmarkslivet finst likevel vest for elveutløpet, utanfor Gjølme.

Kjelder
-------

* 

* «Orkla» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GeoNames
* SSR (namn)

 |
Mariar
**Mariar** er ei finsk-ugrisk folkegruppe som tradisjonelt har butt langs elvane Volga og Kama i Russland. Flesteparten av dagens mariar bur i republikken Mari El, og ein del bur også i Tatarstan og Basjkortostan.

Ein kan dela mariane i tre grupper: engmariar, som bur langs austbreidda av Volga, fjellmariar langs vestbreidda og austmariar i Basjkortostan. Ved folketeljinga i 2010 var det 548 000 menneske som definerte seg sjølve som mariske. 57 % av desse var busett på landsbygda.

Mariane snakkar mariske språk, som kan delast inn i austmari og vestmari; eit skilje som skriv seg frå tidleg sovjetisk språkpolitikk. 388 000 menneske stadfesta i 2010 at dei snakkar mari. I tillegg snakkar mariane russisk, og om lag 42 000 snakkar tatarisk som tredjespråk. Tradisjonelt har folkegruppa hatt sin eigen tradisjonelle religion som framleis blir praktisert i dag i større eller mindre grad. I dag er dei fleste formelt russisk-ortodokse, men ein minoritet er muslimar.

Fotnotar
--------

1. 1 2  «Vserossijskaja perepis naselenija 2010» Arkivert 2013-03-15 ved Wayback Machine. - Folketeljinga i Russland 2010

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mari People» frå Wikipedia på engelsk, den 27. august 2012.*
Koordinatar: 59°59′35.956″N 10°46′31.901″E﻿

Maridalen med Maridalsvannet sett mot nord frå utløpsoset. Foto: Grzegorz Wysocki

Stongjarnhammaren synt i boka *Norge, fremstillet i lithographerede Billeder efter Naturen* av P.F. Wergmann og gjeve ut i Christiania, 1836-1837
Hammeren fotografert ikring 1880
**Maridalen** er eit dalføre og ei bygd rett nord for dei tettbygde områda i Oslo, dominert av Maridalsvannet, som er hovudkjelda for drikkevatnet til byen og utgangspunktet for Akerselva sørover til Bjørvika. Bygda har femten gardsbruk i drift, skule, ei lita kyrkje, Maridalen kyrkje, og eit forsamlingshus. Ei bygdeborg som truleg er frå eldre jarnalder, ligg mellom Maridalsvannet og Gryta nordaust for garden Sander.

Maridalen vart verna som landskapsvernområde (VV00000581) 31. august 2001. Landskapsvernområdet, som er på 27 333 dekar og strekk seg opp til mellom anna sørenden av vatna Skjærsjøen og Øyungen, inngår i Nordmarka. Drikkevassrestriksjonar, mellom anna forbod mot bading og fisking, og forbod mot telting i nærleiken, gjeld for Maridalsvannet, elver, bekkar og vatn i området, inkludert Skjærsjøen.

Namnet Maridalen
----------------

Ruinane av Margaretakyrkja frå mellomalderen (1200-talet) ligg på Kirkeby attmed Maridalsvannet i nordvest, og har gjeve namn til dalen, som vart kalla *Margrétardalr*. Med tida vart namnet Maridalen. Kyrkja og dalen har namn etter den heilage Margareta av Antiokia.

Industrisoga
------------

Det eldste vasskraftverket i Noreg som framleis er i drift er Hammeren kraftstasjon på Hammeren attmed Maridalsvatnet. Verket vart sett i gang i 1900, og vert drive av vasstrykket frå ei nedgraven røyrgate frå den oppdemma Skjersjøen 258 meter over havet og dei 2,5 kilometra langsetter Skjersjøelva ned til Maridalsvatnet, som ligg 149 meter over havet. Dette er einaste vasskraftverket i Oslo kommune, og vert no rekna som eit kulturminne.

På Hammeren låg det på 1800-talet ein stongjarnhammar drive av vasshjul frå fallet i Skjersjøelva, skipa i 1793 av godseigar Peder Anker (1749-1824), som eigde garden Bogstad, Bærums Verk og mesteparten av Nordmarka. I denne verksemda vart jarn frå Bærums Verk og smelteomnen på Fossum sør for Bogstadvannet gjort til stongjarn, som var emne for utsmiing til spikar, og til reiskap og materiell nytta i tømmerfløytinga. Produksjonen gjekk føre seg fram til 1874, og sysselsette på det meste 72 mann (i 1799). Det er no inga leivningar å sjå etter stongjarnhammeren, men minne om hammaren er den såkalla Ankervegen mellom Bærums Verk og Hammeren, som er teke vare på på somme strekningar, særleg i Nordmarka mellom Hammeren og Sognsvann.

I 1854 vart det skipa ein krutfabrikk på Skar, som vart kjøpt av staten i 1863 og gjeve namnet Skars Krudtværk, og i 1898 flytt til Raufoss.

Kjelder
-------

1. 1 2 3  Trekk fra Maridalens kulturhistorie
2. ↑  Maridalen i Miljødirektoratets nettstad Naturbase
3. ↑  *E-CO Energi: Hammeren kraftverk*, arkivert frå originalen 9. november 2018, henta 9. november 2018
4. ↑  *Oslo byleksikon*, femte utgåva, side 228, ISBN 978-82-573-1760-7

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* Naturbase

 |
Ulike belgfrukter.
**Belgfrukt** eller **skolmfrukt** kan visa til frukta til ulike erteblomplanter som dannar ein skolm eller belg, eller til frøa av desse plantane som blir brukte til mat. Ein deler gjerne belgfrukter inn i erter, bønner, linser og peanøtter. Dei kan brukast som grønsaker, snacks, molne til mjøl og så bortetter.

Tørre belgfrukter inneheld ein stor del protein (20–30 %) med ein stor del av aminosyra lysin, som gjer at dei utfyller proteinet i korn som inneheld mykje metionin. Dette gjer dei til ein viktig del av kosten til mange menneske, særleg i tropiske strøk og blant vegetarianarar og folk med kjøtfattig kosthald.
Belgfrukter er også rike på mineral, som jern, og B-vitamintypen folat, og på løyseleg fiber.
Feittinnhaldet varierer frå nesten ikkje noko til 18 % i soyabønner og ca. 40 % i peanøtter.

Kjelder
-------

* «Belgfrukter» (20. januar 2014), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 23. august 2014.
* Tonstad, Serena. «Belgfrukter» (20. januar 2014), *Store medisinske leksikon*. Henta 23. august 2014 fra

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Belgfrukt**
**Marie-José Pérec** (fødd 9. mai 1968) er ein fransk tidlegare friidrettsutøvar, fødd i Guadeloupe, som tevla i sprint og hekkeløp. Ho vann olympiske gullmedaljar på 400 meter i 1992 og på både 200 og 400 meter i 1996. To gongar vart ho verdsmeister på 400 meter, fyrst i 1991 og så i 1995. I 1994 tok ho EM-gull på 400 m og 4x400 m stafett.

Aktiv
-----

Pérec fekk sitt gjennombrot då ho i 1990 tok bronsemedaljen på 400 m ved europameisterskapen i Split. Med tida 50,84 sekundar splitta ho den austtyske trioen på distansen og tok bronsemedaljen. Året etter gjorde ho eit fenomenalt løp på 400 meter i VM i friidrett 1991 i Tokyo. Ho kom i mål til gullmedalje på tida 49,13, og viste førre års europameister, Grit Breuer frå Tyskland, til sølvplass, trass i sterke 49,42.

Under sommarleikane 1992 i Barcelona vart Pérec olympisk meister på 400 m med tida 48,83 sekundar, framom sovjetiske Olha Bryzhina som fekk notert 49,05. Året etter forbetra ho den franske rekorden på 200 meter til 21,99 sekundar. I 1994 vann ho EM-gull på 400 m og i 4x400 m stafett for Frankrike under meisterskapen i Helsingfors. Pérec vann sin andre VM-tittel på 400 m ved friidretts-VM 1995 i Göteborg. Same sesongen sette ho fransk rekord på 400 m hekk med gode 53,21 sekundar.

Pérec var i sitt livs form under dei olympiske leikane 1996 i Atlanta. Den 29. juli 1996 sette ho olympisk og fransk rekord på 400 meter med 48,25 sekundar, der Australias Cathy Freeman vart ein god nummer to med 48,63. Tre dagar seinare, den 1. august, vart Pérec dobbeltvinnar då ho med 22,12 vann gullmedaljen også på 200 m, Merlene Ottey frå Jamaica tok sølvmedaljen på 22,24 m.

Etter 1996 var ho mykje plaga med skadar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Marie-José Pérec» frå Wikipedia på tysk, den 5. oktober 2014.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Marie-José Pérec» (på engelsk). olympedia.org. Henta 20. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* Munzinger (sport)

 |
Koordinatar: 67°20′S 67°50′W﻿

Ein del av vestkysten av Laubeuffjorden består av isklippene frå Wormald forlandsbre på Wright Peninsula på Adelaide Island.
Stonehouse Bay ligg på vestsida av Laubeuffjorden. I det øvre høgre hjørnet ligg Shamblesbreen. Klikk på biletet for ei skildring av andre geografiske kjennemerke.
**Laubeuffjorden** er ein 40 km fjord i Antarktis som ligg mellom den austlege sentrale delen av Adelaide Island og den sørlege delen av Arrowsmith Peninsula i Graham Land. Han knyt Hanusse Bay i nord til Marguerite Bay i sør. Den sørlege grensa mellom Laubeuffjorden og Marguerite Bay består av linja mellom Rothera Point, Adelaide Island og Cape Sàenz, som er det sørlegaste neset på Arrowsmith Peninsula. Fjorden vart oppdaga av Den franske antarktisekspedisjonen, 1908-10. under Jean-Baptiste Charcot, og vart namngjeven av han etter Maxime Laubeuf, ein fransk skipsmaskinist som hadde oppsyn med motoren for skipet «Pourquoi-Pas».

Det ligg fleire øyar i Laubeuffjorden. Den største og nordlegaste av desse er Day Island, etterfølgd av Wyatt Island litt lenger sør. Enno lenger sør ligg den mindre Webb Island og Pinero Island. Det ligg òg fleire mindre skjer og holmar i fjorden, som Brockhamp Islands, Covey Rocks og Killingbeck Island.

Fleire store isbrear kalvar i Laubeuffjorden. Frå Arrowsmith Peninsula er desse Wardbreen, Vallotbreen og Nyebreen. Frå Adelaide Island kjem den store Shamblesbreen som endar ved Stonehouse Bay, ei stor bukt på vestsida av Laubeuffjorden.

Kjelder
-------

1. ↑
2. ↑  This article incorporates public domain material from US Geological Survey document «Laubeuffjorden» (content from the Geographic Names Information System)
3. ↑  British Antarctic Survey topographic map (Satellite Image Map) SQ 19-20/14 (Extended), Edition 1, 2010. Adelaide Island and Arrowsmith Peninsula, Scale 1:250.000

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |