Gamalt postkort av Haukland i Vefsn. Vefsnmålet er dialekta som vert tala i det meste av kommunane Vefsn, Grane, Hattfjelldalen, Leirfjorden, Vevelstad, Alstahaug, Herøy og den sørlege delen av Dønna.
Vefsnfjorden med Mosjøen og Vefsna-dalføret i bakgrunnen. Talemålet i Mosjøen har endra seg mykje etter at industribygginga på 50-talet kom i gang
**Vefsnmål** eller *midthelgelandsk* femner dei tradisjonelle nordnorske målføra i dei midtre stròka av Helgeland, det vil seia området frå Herøy på kysten til Hattfjelldal mot Svenskegrensa i aust, og såleis området kring Vefsnfjorden og langs Vefsnavassdraget. Frå då Mosjøen kom i gang med bygginga av Mosjøen Aluminiumsverk har det vore stor tilflytting i området, noko som har sett sterke spor på målføret.

Målmerke
--------

Vilhjelm Riksheim skriv i avhandlinga si *Ljodvokstren i Vefsnmålet* at "Vefsnmålet tek på ein måte ein millomplass millom aust- og vestnorsk". Som nordnorske målføre elles har Vefsnmålet:

* Høgtone. Setninga byrjar på ein høg tone som dett mot slutten. Dette er eit målmerke nordnorsk har til sams med vestnorsk.
* Halvhogging (apokope). Orda manglar dei trykklette endestavingane i ymsande mon. Dette har nordnorsk til sams med trøndersk.
* Bunden form fleirtal av inkjekjønnsord har same ending som hankjønnsorda: *husan, fjellan, nøstan*.
* J-klang (palatalisering) av alveolarane *n, l, t* og *d* t.d. i *mann* og *kall*.

Vefsnmålet har mange målmerke som gjer at det skil seg ut frå andre helgelandsmål. Dei er m.a.:

* Lenisering. Dette liknar bløytinga ein kjenner til frå sudvestlandet der *mat* og *kake* læt som *mad* og *kage*. Midthelgelandsmåla har frå gamalt ei liknande ovring, der stemde og ustemde konsonantar kan verta halvstemde: *fad̥, mad̥, kag̊æ, ed̥æ, någ̊o*.
* Ingen spor etter jamvekt. Her har både brønnøymålet i sør og ranværingsmålet i nord jamvektsformer som *hara* (Rana) og *maga* (Brønnøy). Slike ord har alltid *-e* i Vefsnmålet.
* Fri apokope. Der grannemåla har kategoribunden apokope, har Vefsnmålet apokope regulert av setningsrytmiske reglar. T.d. *å etæ* når verbet er trykksterkt, men *å et'* når det ikkje har tyngd i setninga.
* Skilje mellom tonelag 1 og 2, noko som ikkje finst i brønnøymålet.
* Linn hokjønnsbøying. Hokjønnsord som på nynorsk endar på *-e* (t.d. jente, veke) får i midthelgelandsmål endinga *-o* i bunden eintal, t.d. *klokko, jento*. I fleirtal får dei endingane *-år* og *-ån*, t.d. *jentår, jentån*.
* Dativ etter preposisjonar. Som brønnøymålet har Vefsnmålet eigne dativformer av substantiv.

Uttale
------

Vefsnmålet har palatalisering i ord som *mann* og *kall,* og tjukk-l både av historisk *l* og norrøn *rð,* slik at orda *stol* og *bord* rimar. I eldre tid fanst det ein spesiell l-lyd frå konsonantsambandet *tl**.* Lyden var sjeldan og fanst berre i nokre få ord, t.d. *tahlåt* "skrøpeleg, småleg", *bihlæ* "lita tann" og *fahlæ* "fatle". Eit anna særdrag er at gamal kort *e* går over til *a* framføre tjukk-l, t.d. *halg, alg, fal* og *val* for *helg, elg, ferd* og *verd*. 

### Lenisering

*Lenisering* er eit særdrag som skil Vefsnmålet klårt frå dei andre helgelandsmåla. Lukkelydane *p, t, k* og *b, d, g* kan verta halvstemde etter vokalar, noko som liknar bløytinga i sørvestlandske målføre. Tabellen under syner kva stavingar som får samanfall. Ovringa fører til at vokalar vert lengre, slik at to ulike ord som *rodd* og *rot* læt likeins. For folk som ikkje har dette læt begge som *rot*. I tabellen under er K1 bruka om klanglause lukkelydar (/p t k/), K2 bruka om klangføre lukkelydar (/b d g/), og K3 bruka om leniserte lukkelydar ([b̥ d̥ g̊]).

Døme på lenisering| Nynorsk | døme | Vefsnmål | døme |
| --- | --- | --- | --- |
| VK2ː | rodd [ɾudː] | VːK3 | rod̥ [ɾuˑd̥] |
| VːK1 | rot [ɾuːtʰ] |

Bymåla i Mosjøen og Sandnessjøen har lenge mangla lenisering. I dag er det berre dei eldste generasjonane, helst dei som vaks opp på bygda, som enno har lenisering i målet sitt.

### Ymsing i målet

Endå om midthelgelandsmåla stort sett kan seiast å høyra til eitt målføre, finst det skilnader frå stad til stad. På 1990-talet gjorde to elevar på Mosjøen Vidaregåande Skole ei undersøking der dei samanlikna talemålet på Herøy ute ved kysten, og det i hattfjelldalen på innlandet. Dei kom fram til at det var få strukturelle skilnader, men at den største skilnaden ligg i alder. Dei fann altså ut at det er større skilnad på gamle og yngre dialektbrukarar enn mellom folk frå dei ulike kommunane.

Dei største skilnadene mellom kyst og innland ligg i uttalen. Utover Leirfjorden og i dei ytre områda har dei affrikativ uttale av kj-lyden, nesten som *ch* i engelsk *church*. Ein annan skilnad ligg i uttalen av den opne ò-vokalen i ord som *skot, lov* og *grofte* (bregne). På innlandet er denne ein ø-lyd: *skøt, løv* og *grøfte,* med han på kysten er ein å-lyd: *skåt, låv, gråfte.* På innlandet er det lang e-vokal i notid av mange sterke verb: *fer, grev* og *dreg*. På kysten har desse lang æ-vokal: *fær, græv* og *dræg*. Kystmåla har fleire kortformer av verb enn innlandet, men dativ har halde seg betre der. Elles er språksystemet stort sett det same i heile midt-Helgeland.

Verbbøying
----------

Verb i midthelgelandsmåla har tradisjonelt fri apokope. I motsetning til grannemåla som har regelbunden apokope, har Vefsnmålet kortformene av verb jamsides fullformene. Når verbet står i trykklett stilling vil det oftast stå i kortforma si, men når det står trykksterkt kjem fullforma fram. Som dei sørlege nord-helgelandsmåla, blir tonlett *-a* uttala som ein slags *-æ*. Denne lyden vert ofte skildra som å vera ein stad mellom *a* og *æ*.

| Trykklett stilling | Trykksterk stilling |
| --- | --- |
| e ska les' ei bok | e ska lesæ |
| no må du et' kako di | no må du etæ |
| ho e go å dans' vals | ho e go å dansæ |

Elles fylgjer verba stort sett nynorsk mønster:

Døme på verbbøying|  | Infinitiv | Presens | Preteritum | Presens perfektum |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Sterke verb | å far(æ) | fer | fór | ha føre/fare |
| å finnj(æ) | finnj | fannj | ha funnje |
| A-verb | å kallj(æ) | kalljæ | kalljæ | ha kalljæ |
| å fløtt(æ) | fløttæ | fløttæ | ha fløttæ |
| E-verb | å døm(æ) | døm(e) | dømt(e) | ha dømt |
| å hør(æ) | hør(e) | høul(e) | ha høurt |

Substantivbøying
----------------

Vefsnmålet har to ulike hokjønnsbøyingar; ei for hokjønnsord som i ubunden eintal endar på *-æ*, og ei for hokjønnsord utan slik ending.

Døme på substantivbøying|  | Eintal | Fleirtal |
| --- | --- | --- |
| Ubunden | Bunden | Dativ | Ubunden | Bunden |
| Sterke hankjønnsord | skog | 1skojen | 1skojæ | 2skogæ | 2skogan |
| søu | 1søuen | 1søuæ | 2søue | 2søuen |
| Svake hankjønnsord | 2bakke | 2bakken | 2bakko | 2bakkæ | 2bakkan |
| Sterke hokjønnsord | bygd | 1bygdæ | 1bygd'n | 2bygde | 2bygd'n |
| år | 1åræ | 1år'n | 2åræ | 2åran |
| dør | 1døræ | 1dør'n | 2dørnæ | 2dørnan |
| Svake hokjønnsord | 2vekæ | 2veko | 2veken | 2vekår | 2vekån |
| Sterke inkjekjønnsord | lam | 1lamme | 2lammæ | lamm/låmm | 1lamman/låmman |
| 1vatn | 1vatne | 2vatnæ | 1vatn | 1vatnan |
| 2æple | 2æple | 2æplæ | 2æple | 2æplan |
| Svake inkjekjønnsord | 2øuæ | 2øuæ | 2øuæ | 2øuår | 2øuån |
| 2jartæ | 2jartæ | 2jartæ | 2jartæ | 2jartan |

### Dativ

Tradisjonelt Vefsnmål har restar frå det gamalnorske kasussystemet. Etter preposisjonane *i* og *på* vert dativ berre nytta ved påstadnemning, t.d. *fer i skojen* (fer inn i skogen) og *fer i skojæ* (fer inne i skogen). Dativ fleirtal finst berre i faste uttrykk, gjerne ved stadnamn: *i strøumo, i hålmo*.Restar frå ubunden dativ finst i uttrykk som *a nyo* (av nytt)*, å nyo* (på nytt) og *a heilo* (av eit heilt stykke), i tillegg til andre meir ålmenne norske uttrykk som *i live*.

Døme på dativ (frå *Far etter Fedrane*):

* *Han gjekk mæ knivæ i ha'nd.* «Han gjekk med kniven i handa»
* *Dar oppi bakko fekk n sjå ein hørd-mann så sto og haugd ve.* «Der oppi bakken fekk han sjå ein hulder-mann som stod og hogg ved»
* *Han låg mæ rauhuvæ på å nattæ, slik skikkjen va før i ti'n.* «Han låg med raudhuve på om natta, slik skikken var før i tida.»
* *Mæ-kvart va dæ så høgt at dæ song i fjellæ.* «Stundom var det så høgt at det song i fjellet.»

Særmerkte ord
-------------

Somme substantiv har anna kjønn enn bokmål:

ein nebb, ein fjøs, ei lae, ei famn, eit kai, eit botn (kanskje i analogi med *vatn*).
### Ordtilfang

Målføregranskarar som Sigurd Kolsrud har skildra ordtilfanget i Vefsnmålet som "fornt og merkelegt". Det som truleg er meint med det er at fram til nyare tid har mange "gamalord" halde seg i målføret. Døme på det kan vera *ånnår* for *ski* (norrøn: *ǫndurr*) eller *måg* for *svigerson* (norrøn: *mágr*). For *gut* og *jente* seier ein tradisjonelt *glunt* og *tøus* og *kallj* og *kjæreng/kånæ* for *mann* og *kone.*

### Pronomen

Personlege Pronomen|  | Subjekt | Objekt | Eigedom |
| --- | --- | --- | --- |
| 1p. eintal | e | me | minnj, mi, mett, mennæ |
| 2p. eintal | du | de | dinnj, di, dett, dennæ |
| 3p. eintal | Hankjønn | hannj | hannj, '(e)n | hanjs/hass |
| Hokjønn | ho | ho, 'o | hinnjes |
| Inkjekjønn | dæ | dæ |  |
| Refleksiv |  | se | sinnj, si, sett, sennæ |
| 1p. fleirtal | vi | åss | vår, vårt, vår (våres) |
| 2p. fleirtal | Vanleg | dåk(k)er, dågger, dår | dåkkers |
| Vyrdeleg | I | Ør | Ørs |
| 3p. fleirtal | di, dei | dæres |

Formene *hanjs, hinnjes* og *dæres* heiter ofte *hannjes, hennjes* og *dæmmers* i bymåla. Tidleg på 1900-talet var det endå folk som bruka *I/Ør*, eit pronomen som skulle brukast i høfleg tiltale, oftast mot dei eldre, t.d. *Slo I ør, bæssfar?* «Slo du deg, bestefar?». I nyare tid har forma *våres* teke over for *vår/vårt*. I det tradisjonelle målføret vart *dei* bruka som trykksterk form, men i nyare tid har *di* teke over i alle stoder. I bymåla har òg *dæm* vorte vanleg, både som subjekts- og objektsform.

#### Peikande pronomen

*Her* og *der* heiter *hér* og *dar*. Tradisjonelt var det skilnad på nære og fjerne peikande pronomen, slik at *denne* vart sagt om noko som var nærme, og *dannæ* om noko lengre unna. Om ordet har særleg trykk eller når det står åleine utan substantiv får det endinga -*næ*.

Peikande pronomen|  | Han- og hokjønn | Inkjekjønn | Fleirtal |
| --- | --- | --- | --- |
| Nær | Adjektivsk | denne | dette | desse |
| Substantivsk | dennenæ | dettenæ | dessenæ |
| Fjern | Adjektivsk | dannæ | dattæ | dassæ |
| Substantivsk | dannænæ | dattænæ | dassænæ |

Ofte er det variasjon i vokallengda i desse orda. T.d. kann ein høyra både *danæ* og *dannæ*. I nyare tid har uttrykk som *denj hær*, *dæ dær* og *di hær* teke over for dei gamle formene.

### Spørjeord

Dei vanlegaste spørjeorda er *ke* (eldre *kve*), *kem* og *kor* og *kvar*. Tradisjonelt vart *kor* berre bruka i tydinga *korleis*: *«kor dæ går?».* Ordet hadde mange uttalevariantar, som *kår, kør* og attpåtil *kur*, men i dag er *kor* er den vanlegaste. Denne bruken er den same som bruken av *hur* på svensk (t.d. «*hur går det?»*). Seinare har andre former kome inne i dialekten, som *korleis, korsn*, *kersn* og *keles*. I eldre mål fanst formene *kvarst* for *kvar* (bm: hvor hen), men det vanlegaste i dag er *kor* og *kvar*.

Målprøver
---------

### Forteljingar

Ivar Aasen var på Helgeland hausten 1846 og studerte dialektene. «Paa Kulstad havde jeg det meget behageligt, og fandt god Anledning til at samle Kundskab om Sproget». Han skreiv ned denne prøva på vefsnmål:

> «Her va eingong ein Mann her inne i Vefsna i gamal Ti. Han heite Heming. Dei fortæle, at han hae ein Aannaar, eit Skie, so va saa laga, at naar’n to dæ paa Foten, saa gjekk dæ a se sjøl over Fjell, Hav aa Dalæ mæ ei aabello Drægt, berre saa Kove sto ette. Aa dæ stana ikkje, før’n sjøl ville. Eingong kom ’n vestaan-ette ifraa Brynn-Øyæ paa Skie sit. Den Tiæ ’n la’ aasta’, ha ’n Hun’n sin mæ se. Han kom paa Skie sit neføre brattast Øy-Fjelle aa va framme tre Dage før Hun’n. Daa ’n do, va dar ingjen, so tor’ bruk’ Skie, før dar va ingjen, so kunn’ styr’ dæ. Saa to dei aa la Skjie paa Kjerkje-Lofte, aa Vio vart sett i Kjerkje-Døræ. Dar segj’ dei Skie ligg, aa Vio, so e gjol a Jarn, kann ein sjaa i Kjerkje-Døræ enno.»
> 
> 

Boka *Far etter Fedrane: Folkeminne innsamla i Vefsn* er ei samling av forteljingar og segner på Vefsnmål. Forfattaren Reidar Svare bruka ein etymologisk stavemåte, slik at samanhengen med nynorsk kunne koma tydelegare fram. Difor er det ikkje alltid at stavemåten samsvarar med uttale. Eit utdrag frå boka er:

> «Dæ va ein glunt her i bygden så fekk slek mon i i taus. Men ho vill kje vet a 'n. Ho ha ein annæ fyre. Før detenæ vill han hem se på tausæ. Ein gòng han va mæ Lofotæ, kom han i-lag-mæ ein runar-finn. Og så fekk 'n fi'n te å sæt gan i feskjo. Dæ va å kveld'n mæ di sat å åt, at dæ kom i gan-flogæ og flaug i feskjo. Ho flaug inn i ålbogjen, og fór att og fram inn-punn skinnæ. Dæ gjord så óblettele ondt, at feskjo børde kje. Men så fekk di tak på flogo. Di skynnæ se mæ knivæ og skar ho ut, og fekk ho på varmen. Han, trollbalgjen, så fekk fi'n te å gjer detenæ vart ein mann dæ føld óløkkæ mæ sidan.»
> 
> 

### Ordtak

Desse ordtaka er henta frå *Ordsamling frå Vefsn*.

* I lågt tre e dæ lett å kom både opp og ned.
* D'e i ótid høno ska ut å skitæ.
* Dar kjem bakardag ette knakardag. (Det vert magrare)
* Dauden e vess, men dagjen e óvess.
* D'e dått og sjøllo og lango i møllo. (Det hender sjeldan)

Referansar
----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Per Sjåvik (1998). «Dialektane på Helgeland». *Årbok for Helgeland*.
2. ↑  Etter Hallfrid Christiansen *Norske dialekter*, i Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene, i Vefsn bygdebok b. III (Mosjøen 1977)
4. 1 2  Øyvind Jenssen. *Helgelandsmålet i Leirfjord*.
5. 1 2 3 4 5  Vilhjelm Riksheim (1921): *Ljodvoksteren i*
Vefsn-målet*. Kra.*
6. 1 2  Reidar Svare (1950). *Far etter fedrane: Folkeminne innsamla i Vefsn*. Vefsn Historielag.
7. ↑  Ivar Aasen Dagbøker 1846-50
8. ↑  Om HemingIvar Aasen: *Prøver af Landsmaalet i Norge*
9. ↑  Halvard Lundestad (2004). *Ordsamling frå Vefsn* (2 utg.).