recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Cornelius van Bynkershoek** (29. mai 1673–16. april 1743), moderne nederlandsk Bijnkershoek. var ein nederlandsk jurist og rettsteoretikar som bidrog til utviklinga av internasjonal juss i verk som *De foro legatorum* (1702); *Observationes Juris Romani* (1710), *De Dominio Maris* (1721) og *Quaestiones Juris Publici* (1737). Han var særleg viktig for utviklinga av havrett, der han hevda at kyststatar hadde rett på vassområda som låg ved kysten deira.

Statue av Bynkershoek i Haag.
Bynkershoek var fødd i Middelburg i den nederlandske provinsen Zeeland. Han
studerte juss ved Universitetet i Franeker. Frå 1704 til 1724 var han dommar ved høgsteretten for Holland, Zeeland og Vest-Friesland, og deretter president for retten ut livet. Bynkershoek døydde i Haag, 69 år gammal.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cornelis van Bijnkershoek» frå Wikipedia på nederlandsk, den 22. oktober 2010.*

* *Denne artikkelen bygger på «Cornelius Bynkershoek» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juli 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* BPN

 |
**Richard Olsen** (fødd 19. april 1958) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Lyngdal i Vest-Agder. Han var noregsmeister i sleggjekasting 1978-83 og 1988. Olsen var medlem i Lyngdal IL til 1979, deretter Kamp-Vestheim 1980-81, Tønsberg FIK 1982-86 og IK Tjalve 1987-89.

Aktiv
-----

19 år gammal sette Olsen personbeste med 63,44 meter før han vann bronsen i noregsmeisterskapen 1977. I mai og juni 1978 forbetra han den personlege rekorden i napp og rykk frå 63,80 m til 64,34 m til 67,78 m, den siste i landskamp mot Nederland, fattige 6 cm under noregsrekorden til Arild Busterud. I ein firelandskamp i Praha 18. juni sette Olsen norsk rekord med eit kast på 68,82 meter. Seinare i sesongen vart han norsk meister for fyrste gong. Han fekk delta i EM i friidrett 1978 der han med 68,56 m vart 16. mann i kvalifiseringa.

Våren 1979 forbetra Olsen i USA sin norske rekord til fyrst 71,20 m og så til 72,18 meter den 13. april då han sigra i eit stemne i Knoxville i delstaten Tennessee. OL-sesongen 1980 flytta Olsen noregsrekorden til 74,06 m i Fresno i delstaten California den 10. mai. Sin siste rekord sette han 14. juni 1980 under den nordamerikanske studentmeisterskapen i Walnut i California. Med rekordkastet på 74,46 meter vart han andremann i sleggjetevlinga. Til Sommar-OL 1980 kom han inkje, ettersom Noreg boikotta leikane i Moskva.

Olsen deltok i EM i friidrett 1982 og VM i friidrett 1983, i begge meisterskapane utan å kvalifisere seg til finale. Han vart nummer 17 med 69,78 m i Aten-EM og nummer 21 med 68,58 m i Helsinki-VM. Under NM i friidrett 1983 vart Olsen norsk meister for sjette året i rad og tildelt kongepokalen for vinnarkastet på 71,06 meter.

Etter 1983 kasta Olsen aldri over 65 meter. Han sikra seg likevel NM-medaljar i øvinga: bronse i 1984, sølv i 1986, og i 1988 gull. Hans norske rekord på 74,46 meter gjaldt til Eivind Henriksen i 2011 slengde sleggja 74,59 m.

Olsen har sidan bytta namn til **Richard Avani Ribe**.

Kjelder
-------

* friidrett.no
* friidrett.no
Det norske stats- og orlogsflagg (med proporsjonar)
**Det norske statsflagget** er eit splittflagg og vert bruka av statlege bygningar og vert ført av statlege, ikkje-militære fartøy. Flagget er identisk med det norske orlogsflagget og har ein blå og kvit kross på raud botn. Flagget har splitt og tunge, og har forholdet 16:27, mens handelsflagget er rektangulert og har forholdet 8:11. 

Postverket og tollvesenet har eigne monogram med krone over i splittflagga sine. 
Ingen privatpersoner kan bruke statsflagget. Eit unntak er gjort for medlemmar av Kongelig Norsk Seilforening, som kan føre eit flagg ein kvit kvadratisk firkant i midten med eit kongeleg monogram.

Orlogsflagget
-------------

Orlogsflagget vert bruka av militæret og marinen. Då Noreg var i union med Sverige, var orlogsflagget eit splittflagg med unionsmerke. Frå 1844 vart dette flagget òg bruka som statsflagg, men i 1899 vart unionsmerket fjerna frå handelsflagget og statsflagget, medan orlogsflagget enno hadde unionsmerket. 9. juni 1905, to dagar etter vedtaket om unionsoppløysinga, vart det «reine» orlogsflagget, første gong heist på norske marinefartøy, festningar og militærleirar. SIdan 1905 har orlogsflagget og statsflagget igjen vore identiske.

Kjelder
-------

1. ↑  Vedtatt ved kongeleg resolusjon 6.12.1884, stadfesta ved kgl. res. 27.1.1906, jf. Båtmagaasinet 7/1997 Arkivert 2017-09-28 ved Wayback Machine. og KNS Arkivert 2013-01-27 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* NRK om flaggreglar
* Lov av 12.10.1898 om Norges Flag
* Forskrift angående bruk av statsflagget og handelsflagget
**Cornelia Oschkenat**, fødd **Riefstah**l, (fødd 29. oktober 1961) er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Neubrandenburg som representerte Aust-Tyskland til 1990. Ho vann sølv på 100 meter hekk ved europameisterskapen 1986 og bronse i øvinga under verdsmeisterskapen 1987, der ho også fekk sølv med det austtyske mannskapet i 4 x 100 m stafett. I tillegg sigra ho på 60 meter hekk ved tre innandørs-EM.

Aktiv
-----

Cornelia Riefstahl høyrde til verdseliten på 100 meter hekk frå 1983. Som Cornelia Oschkenat vann ho 60 meter hekk ved hall-EM 1985 i Aten. Denne meistertittelen forsvarte ho ved hall-EM 1986 i Madrid og hall-EM 1988 i Budapest. I det mellomliggande 1987 vann ho øvinga ved hall-VM 1987 i Indianapolis.

Oschkenat sprang inn til sølvmedalje på 100 meter hekk under Friidretts-EM 1986 i Stuttgart, verdsrekordhaldaren Jordanka Donkova frå Bulgaria var i eiga klasse. 11. juni 1987 presterte Oschkenat personbeste med tida 12,45 sekund ved eit stemne i Neubrandenburg. Utover sommaren sprang ho fleire sterke hekkeløp. Under verdsmeisterskapen i Roma i september kom ho med tida 12,46 i mål til bronsemedalje, like bak landskvinna Gloria Uibel, bulgarske Ginka Zagortsjeva vann med god margin. I den same meisterskapen tok Oschkenat seg av den andre etappen for det austtyske laget i 4 x 100 meter stafett; Silke Gladisch, Kerstin Behrendt og Marlies Göhr. Ved EM 1990 enda Oschkenat på fjerdeplassen, to hundredels sekund attom bronsevinnaren.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1982 i Aten: Utslått i semifinalane (13,07=nr 10)
* VM 1983 i Helsinki: Nr 7 – 12,94
* EM 1986 i Stuttgart: Sølvmedalje – 12,55, bakom Jordanka Donkova (12,38)
* VM 1987 i Roma: Bronsemedalje – 12,46. Sølv i 4 x 100 m stafett
* OL 1988 i Seoul: Nr 8 – 13,73
* EM 1990 i Split: Nr 4 på korthekken – 12,94
* VM 1991 i Tokyo: Utslått i kvalifiseringa (13,55=nr 33)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cornelia Oschkenat» frå Wikipedia på tysk, den 6. juni 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
Koordinatar: 6°47′N 75°32′W﻿

**Antioquia** er eit departement nordvest i Colombia som grensar til nabodepartementa Córdoba, Sucre, Bolívar, Santander, Boyacá, Caldas, Risaralda og Chocó. I nord ligg Atlanterhavet.

Antioqia er ein av 32 delstatar i Colombia. Antioqia er den nest største delstaten med 5 682 000 innbyggjarar fordelt på 124 kommunar med 10 større bysenter.

Departementshovudstaden Medellín vart stifta 2. mars 1616 av Fransico de Herrera. Medellin ligg i Aburradalen omkring elva Medellin. I 2005 hadde byen 2,2 mill. innbyggjarar og vel 3,3 mill. innbyggjarar med forstader. Medellin er ein av Colombias største kulturelle sentera, med blomsterfestival i august, «Feria las flores», og tyrefektingsfestival i januar, «Feria Taurino».

Medellin har eit industrisentrum med ein del elektro- og tekstilindustri. Den årlege tekstilmessa Colombiatex vert arrangert i Medellin.

Medellin har 2 flyplassar som einaste byen i Colombia. Medellin har òg bygd ut t-bane (Metro) som dekker forstadene lenger nord og sør i Aburradalen. Denne er kopla med ein taubane opp ein av dei bratte fjellsidene (Metrocable).

Viktige naturressursar er olje og kol og dessutan jern, bauxitt, bly, platina, sølv og gull. Innanfor jordbruk vert det dyrka mykje kaffi og bananar. 
Nasjonalparken Las Orquídeas er ein stor attraksjon i departementet.

Kjelder
-------

1. ↑  «Antioquia, Colombia - South America» (på engelsk). colombia-sa.com. Henta 9. juni 2019.

* *Denne artikkelen er ei omsetjing av samsvarande artikkel på Wikipedia på bokmål, den 1. mars 2015*, artikkelen der gav den gongen inga kjelde


| * v
* d
* e
Departement i Colombia |
| --- |
| Amazonas**·** Antioquia**·** Arauca**·** Atlántico**·** Bolívar**·** Boyacá**·** Caldas**·** Caquetá**·** Casanare**·** Cauca**·** Cesar**·** Chocó**·** Córdoba**·** Cundinamarca**·** Distrito Capital de Bogota**·** Guainía**·** Guaviare**·** Huila**·** La Guajira**·** Magdalena**·** Meta**·** Nariño**·** Norte de Santander**·** Putumayo**·** Quindío**·** Risaralda**·** San Andrés, Providencia og Santa Catalina**·** Santander**·** Sucre**·** Tolima**·** Valle del Cauca**·** Vaupés**·** Vichada |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
|  |
| --- |
| **Rosefamilien** |
|  |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av rosefamilien Utbreiinga av rosefamilien |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrike:** | Viridiplantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophyta |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophyta |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Roseordenen Rosales |
| **Familie:** | **Rosefamilien** RosaceaeJuss. 1789 |

**Rosefamilien** (*Rosaceae*) er ein plantefamilie i ordenen *Rosales*. Han omfattar over 2000 artar fordelt på 100 planteslekter. Det er òg vanleg å dela han i 4 underfamiliar. 

Artane i rosefamilien gjev oss blant anna eple, pærer, kirsebær, moreller, plommer, bringebær, jordbær, nyper og moltar. Familien er svært utbreidd i Noreg med over 100 artar.

Skildring
---------

Markjordbær med fruktene utanpå bæret.
Plantane i rosefamilien er tofrøblada og frikrona, ofte fleirårige. Blada er spreidde og fjør- eller handnerva. Dei har ofte òg akselblad nede på bladstilken.

Blomane er som regel tokjønna og gjerne regelmessige femtalblomar. Reinrose er eit unntak med åttetalblomar, det same gjeld tepperot og marikåpe som har firetallsblomster. 

Fruktene kan vera ei nøtt, ei steinfrukt eller ein kapsel. Mange av plantane får òg falske frukter ved at fruktbotnen skapar ei slags frukt. Dette gjeld til dømes jordbær, der dei eigentlege fruktene sit utanpå bæret, og nyper, der dei ligg inni nypa.

Underfamiliar med kjende slekter
--------------------------------

Abraham Darby-rose Foto: biolib.de

Fersken frå steinfruktslekta.
**Roseslekta** (*Rosoideæ*)
* Humleblom (*Geum*)
* Jordbær (*Fragaria*)
* Marikåper (*Alchemilla*)
* Mjødurt (*Filipendula*)
* Mure (*Potentilla*)
* Rose (*Rosa*)
* *Rubus*, til dømes bringebær
* *Sanguisorba*, til dømes pimpernell

Epleslekta (kjernefruktslekta) (*Maloideae*)
* Eple (*Malus*)
* Hagtorn (*Crataegus*)
* Kvede (*Cydonia*)
* Mispel (*Cotoneaster*)
* Pære (*Pyrus*)
* Rogn (*Sorbus*)
* *Amelanchier*, til dømes søtmispel
* *Eriobotrya*, til dømes japansk mispel

**Steinfruktslekta** (*Amygdaloideæ*)
* Steinfrukt (*Prunus*)

**Spireaslekta** (*Spiraeoideæ*)
* Spirea (*Spiraea*)

**Slekt uklar**
* Reinrose (*Dryas*)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Rosefamilien**
**Rosemarie Köhn** (20. oktober 1939–30. oktober 2022) var ein tyskfødd norsk teolog og tidlegare biskop av Hamar. Ho var den fyrste kvinnelege biskopen i Noreg, og den andre i verda i det lutherske kyrkjesamfunnet, etter Maria Jepsen.

Akademisk karriere
------------------

Köhn, som hadde tysk far og norsk mor, vart fødd i Rathenow ved Berlin. Ho kom til Noreg i slutten av 1940-åra. Her studerte ho teologi etter artium. I 1966 fekk ho graden cand. theol. og i 1969 vart ho ordinert til prest av biskop Per Lønning.

Rosemarie Köhn arbeidde som hjelpelærar i hebraisk ved Universitetet i Oslo frå 1967 til 1977. Her skreiv ho læreboka *Hebraisk Grammatikk* (1971), som framleis blir brukt til hebraiskstudia ved norske universitet og høgskular. Samstundes var Köhn stipendiat i gamaltestamentleg teologi fram til 1975. Ho vart tilsett som universitetslektor i bibelfag ved Institutt for religionshistorie og kristendomskunnskap i 1976, og underviste òg ved det integrerte praktikumet innan sjelesorg, homiletikk og pastorallære, og i prinsipiell etikk ved institutt for sjukepleievitskap. Ho var avdelingsbestyrar ved avd. B, Institutt for religionshistorie og kristendomskunnskap i åtte år, og leidde forskingsprosjektet *Presterollen* 1986-1989. I 1989 vart ho rektor ved Det praktisk-teologiske seminaret ved Universitetet i Oslo.

Biskop Köhn
-----------

Rosemarie Köhn vart utnemnd til biskop i Hamar av kongen i statsråd i 1993. Köhn har vore rekna til den liberale fløya i kyrkja, og Köhn har vore kontroversiell i samband med vigslinga av homofile prestar. Eit godt døme er den såkalla Siri Sunde-saka, som gjorde at Köhn vart den desidert mest namngjetne norske biskopen på 1990-talet.

Rosemarie Köhn vart i 2004 utnemnd av Kong Harald V til kommandør av Den Kgl. Norske St. Olavs Orden.

13. januar 2006 varsla biskopen at ho kom til å trekkje seg frå stillinga som biskop i oktober same året. Årsaka til dette var at Köhn hadde hatt høgt blodtrykk og fleire små hjerneslag. Rosemarie Köhn gjekk av 1. november 2007.

Utgjevingar
-----------

* *Hebraisk Grammatikk*. Oslo: Universitetsforlaget, 1971
* *Presterollen*. 1989
* *Håpstreet*. Oslo: Pax forlag, 2002
* *Gode Gud?* (saman med Susanne Sønderbo). Oslo: Pax forlag, 2003

Kjelder
-------

1. ↑  Waaler, Ingrid Emilie (30. oktober 2022). «Rosemarie Köhn er død». *NRK* (på norsk bokmål). Henta 30. oktober 2022.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
**Antique** var ein svensk-gresk techno-duo som var aktiv rundt tusenårsskiftet. Antique deltok også for Hellas i Eurovision Song Contest 2001 med songen «Die For You».

Karriere
--------

Duoen Antique bestod av barndomsvenene Elena Paparizou og Nikos Panagiotidis som begge kom frå greske familiar, men voks opp i Sverige. Dei møttest i vaksen alder i ei feiring av greske utvandrarar til Sverige, og Elena Paparizou vart spurt av broren sin om ho kunne tenkja seg å laga ein ny versjon av den tradisjonelle greske songen «Opa Opa» for eit gresk utvandrarpublikum i Sverige. Men sidan teksten måtte syngjast av ein mann, vart Panagiotidis tilrådd. Duoen valde namnet Antique for å symbolisera noko klassisk og tidlaust, og fekk raskt platekontrakt med det nyoppstarta Bonnier Music. Debutsingelen «Opa Opa» kom ut allereie i juli 1999.

«Opa Opa» blei ein svær hit i det gresk-svenske samfunnet, og kom blant topp fem på den svenske hitlista. I Noreg kom songen blant dei ti beste på topp 20-lista, og han selde også greitt i andre europeiske land. Debutalbumet *Mera Me Ti Mera* vart sleppt i oktober same året og oppfylgjarsingelen «Dinata Dinata» kom i november. Året etter slapp dei songen «Mera Me Ti Mera» som den tredje singelen frå plata.

### Eurovision Song Contest

I 2001 forsøkte Antique seg i den greske finalen av Eurovision. Dei vann med songen «Die For You», trass i at dei var lite kjende i Hellas på førehand. Antique fekk dermed representera Hellas i Eurovision Song Contest 2001 i København. Dei enda på ein god tredjeplass med 147 poeng, berre slått av Estland og vertslandet. Plata *Die For You* blei gitt ut i 2001 og resulterte i tre singlar, blant dei Eurovision-låta. No hadde Antique gjort seg eit namn i Hellas, og gav ut si fyrste reint greskspråklege plate i 2002, *Me Logia Ellinika*. Denne inneheldt remixar, gamle hits omsette til gresk og nye, greske songar. *Alli Mia Fora* frå 2003 var derimot ei heilt ny studioplate med berre greskspråklege songar. Fleire songar og singlar frå dette albumet vart gitt ut på engelsk på *Blue Love* seinare same året. Antique har også gitt ut fleire samlealbum.

Antique vart oppløyst i 2003 av di dei to medlemmene ville starta sine eigne solokarrierar. Elena Paparizou har så langt gjeve ut seks studioalbum som soloartist, og ho representerte Hellas i Eurovision Song Contest 2005. Den gongen gjekk ho heilt til topps med songen «My Number One».

Diskografi
----------

### Studioalbum

* *Mera Me Ti Mera* (1999)
* *Die For You* (2001)
* *Me Logia Ellinika*
* *Alli Mia Fora* (2003)
* *Blue Love* (2003)

### Singlar

* «Opa Opa» (1999)
* «Dinata Dinata» (1999)
* «Mera Me Ti Mera» (2000)
* «(I Would) Die For You» (2001)
* «Ligo Ligo» (2001)
* «Follow Me» (2001)
* «Moro Mou» (2003)
* «Time To Say Goodbye» (2003)
* «List Of Lovers» (2003)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Antique (band)» frå Wikipedia på engelsk, og «Antique discography» frå Wikipedia på engelsk den 6. august 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* ISNI
* NKC
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Rosbalt** (russisk Росбалт) er eit russisk føderalt informasjons- og analysebyrå med hovudkontor i Moskva og St. Petersburg med representantar i einskilde russiske byar og i det nære utland. Det vart grunnlagt i 2001.Byrået skal ha spesiell innsikt i kva som hender i offisielle russiske tryggingstenestar i Moskva, noko som synte seg då dei i januar 2018 rapporterte i Frode Berg-saka.

Historie
--------

I oktober 2013 avgjorde byretten i Moskva at sertifiseringa for å drive med massemedia var ugyldig fordi dei hadde lagt ut ein videosnutt på Youtube med bannskap. Denne avgjerda vart oppheva 19. mars 2014. Rosbalt har eit visst band til russiske tryggingsbyrå i Moskva, og leiaren er gift med ein tidlegare KGB-agent, Viktor Tsjerkessov.

Referansar
----------

1. ↑  «Черкесов, Виктор». Lenta.ru. Henta 19. september 2013.
2. ↑
3. ↑  «Мосгорсуд отозвал лицензию «Росбалта»». Lenta.ru. 31-10-2013. Henta 31. oktober 2013.
4. ↑  *Правила форума*, arkivert frå originalen 3. mars 2014, henta 5. februar 2018

* *Denne artikkelen bygger på «Росбалт» frå Wikipedia på russisk, den 6. februar 2018.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata
* rusnations.ru Arkivert 2018-12-23 ved Wayback Machine.
* sta-net.ru Arkivert 2019-02-18 ved Wayback Machine.
Erlandssølje, filigransarbeid i sølv, namngjeve etter sølvsmeden Søren Erland, innkjøpt i 1878 i Øystre Slidre, Oppland. NF.1994-0097 Foto: Anne-Lise Reinsfelt/Norsk Folkemuseum

Tallerken i filigranteknikk.
**Filigran** (frå latin *filum*, tråd, og *granum*, korn) er tynn metalltråd som vert bøygd, fletta eller vridd i mønster og lodda saman, eller lodda til eit underlag av metall, særleg nytta i gullsmedkunst, særleg i smykke, men òg i anna finsmedarbeid. Små «korn», kuler (norsk «kjørnar») av same metall vert ofte sett inn i kryss og mellomrom.

I det gamle Egypt vart filigran laga med eller utan underlag i smykkekunsten under Det nye riket (om lag 1550-1069 f.Kr.). Ein høgt utvikla filigranteknikk er representert i gresk og etruskisk smykkekunst frå 500-talet til 300-talet f.Kr. og vart vidareført i romersk gullsmedkunst, som smykket funne i Pompeii synar døme på. Filigran vart òg nytta tidleg i Kina, India, og deretter i andre land i Orienten og Asia. Bysants har vore sentrum for europeisk filigrankunst i mellomalderen. I Norden vart det frå tidleg i eldre jarnalder og framover gjort filigranarbeid av høg kvalitet, som funna gullberlokkar gjev gode døme på. Renessansen og barokken var ei tid for dei beste filigranarbeida. Seinare var det mest i folkekunsten filigran vart nytta, både i Norden og Europa elles, ofte i ein etter måten grov teknikk.

I Noreg blomstra filigranteknikken opp att i siste halvdel av 1800-talet. Gullsmed Jacob Tostrup (1806-1890) i Christiania (Oslo) henta sølvsmedar frå bygdene inn til sin verkstad for å produsere «bygdesmykke», men etter kvart vart det òg laga typiske «bysmykke». Filigransmykke i tradisjonell utforming, søljer og liknande, vert framleis laga i Noreg til bruk på folkedraktene, bunadene. Frå ikring 1880 vart filgran òg nytta i den nye emaljeproduksjonen hjå mellom anna Tostrup og David Andersen (1843-1901, skiparen av firmaet David-Andersen AS), då filigran vart eit viktig innslag i trådemalje-teknikken.

Kjelder
-------

* snl.no:Filigran (fri gjenbruk)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Filigranssølvsmedens blogg ved Norsk håndverksinstitutt
**Francisco Franco** (4. desember 1892–20. november 1975), òg kjend som **Francisco Franco Bahamonde** eller nokre gonger som *Generalísimo*, var diktator av Spania frå 1939 til han døydde i 1975. Kjend som *El Caudillo de España* ('føraren av Spania') leidde han det autoritære regimet i Spania etter sigeren i den spanske borgarkrigen.

Bakgrunn
--------

Franco deltok mellom anna i spanske krigar i Afrika. I 1936 slo han seg saman med den høgreekstreme «nasjonalist»-rørsla for å kjempa mot den venstreorienterte spanske regjeringa. I borgarkrigen nytta han elitetroppar frå Nord-Afrika, blant dei mange afrikanske og arabiske leigesoldatar. 

Dei fascistiske regima i Tyskland og Italia nytta høvet til å senda stønad. Sovjetunionen sende noko stønad til den lovleg valde regjeringa, men det synte seg å ikkje vera nok. Frivillige antifascistar frå mange land fór òg til Spania for å hjelpe til, men overmakta vart for stor. Vestmaktene heldt seg til «ikkje-innblandingsavtalen» som dei hadde gjort med dei fascistiske diktatorane, og Franco gjorde inntog i Madrid den 28. mars 1939.

Spania under Franco
-------------------

Under den andre verdskrigen heldt Franco Spania nokolunde nøytralt, men sende likevel ein «frivillig» spansk legion til å kjempa saman med tyskarane på austfronten mot Sovjetunionen.

Det er ein diskusjon i kva grad styresettet til Franco var fascistisk i snever meining, kanskje kan det heller kallast eit autoritært enn eit totalitært diktatur. Vekta låg på ro og orden, og ikkje på ein politisk visjon om endring. Styringa var konservativ, tradisjonalistisk og sterkt høgreorientert. Men vektlegginga av endring og stabilitet kunne variere i andre land med fascistisk eittpartidiktatur òg. Fascismen kan vere både revolusjonær og tilbakeskodande på ein gong i ulik grad etter som det høver. 

I 1947 proklamerte Franco at Spania skulle vera eit monarki, men lét vera å utpeika ein konge. Dei formelle titlane hans var *Jefe del Estado* (statssjef) og *Generalísimo de los Ejércitos Españoles* (høgaste general i det spanske forsvaret). Personleg hadde han tittelen *por la gracia de Dios, Caudillo de España y de la Cruzada*, eller «med nåde frå Gud, Caudillo av Spania og av krosstoget». Nemninga «Guds nåde» er berre nytta av monarkar. 

Franco døydde 20. november i 1975, på den same datoen som José Antonio Primo de Rivera, grunnleggjaren av det fascistinspirerte Falangistpartiet. Det er spekulert i om legane heldt han kunstig i live til denne symbolske datoen. Etterfylgjar vart kong Juan Carlos I av Spania. 

Dei fleste spanske byane hadde ei gate oppkalla etter Franco, *calle del Generalísimo*. Etter at Franco døydde har namna vorte endra.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Francisco Franco**
USS «Enterprise» (CV-65)
USS «Enterprise» (CV-65)
**USS «Enterprise» (CV-65)** er eit tidlegare amerikansk hangarskip som var aktivt frå 1961 til 2017. Det var det første atomdrivne hangarsskipet i verda og det åttande skipet i USA si flåte som ber namnet USS «Enterprise». USS Enterprise hadde base i Norfolk i Virginia. 

Kjølen vart lagt den 4. februar 1958, og sjøsatt den 24. september 1960. USS «Enterprise» vart tatt inn i aktiv teneste den 25. november 1961. Skipet hadde base i Naval Station Norfolk i Virginia. 
Den andre basen var Naval Air Station Alameda fram til denne stengde i 1997.

Det 342,3 meter lange fartøyet er framleis eit av verdas største skip. Opphavleg var det meint som det første av ein serie på seks skip, men produksjonskostnadene vart langt større enn forutsett. Dei øvrige fem skipa vart aldri bygde, så USS «Enterprise» var det einaste skipet i si klasse.

Det siste toktet til skipet byrja 10. mars 2012 og enda 4. november 2012. Det blei deaktiveert den 1. desember 2012 og gjekk gjennom ein 48 månader lang deaktiveringsprosess som gjorde at det ikkje kunne brukast for militære føremål meir. «Enterprise» vart offisielt teke ut av teneste den 3. februar 2017, etter 55 års bruk.
Det var lenge det eldste skipet i US Navy som framleis var i teneste, om ein ser bort frå USS «Constitution» frå 1700-talet.

Kjelder
-------

1. ↑  "USS Enterprise repair bill now $605 million". dailypress.com, 22. oktober 2009
2. ↑  «FY13 Projected Ship Inactivation Schedule». *Bureau of Naval Personnel*. mars 2012. Arkivert frå originalen 21. mars 2012. Henta 13. oktober 2014.
3. ↑  «USS Enterprise (CVN 65) Official Web Site». Public.navy.mil. 1. desember 2012. Arkivert frå originalen 11. april 2013. Henta 20. april 2013.
4. ↑  Thompson, Mark (7. januar 2013). «U.S.S. Enterprise Is Retired from Navy After 50 Years». Nation.time.com. Henta 20. april 2013.
5. ↑  *"Navy to give final farewell to aircraft carrier USS Enterprise during Feb. 3 decommissioning" The Virginia-Pilot, 25 January 2017*, arkivert frå originalen 15. mai 2019, henta 25. september 2017
6. ↑  Brad Lendon. «Carrier turns donor: USS Enterprise gives anchor to USS Lincoln». CNN.com. Henta 3 October 2014.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **USS «Enterprise» (CV-65)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames

 |
Reklame for Dr. Tichenor's Antiseptic frå 1895.
**Antiseptikk** (av gresk ἀντί *anti*, 'mot' og σηπτικός *sēptikos*, 'rotnande') er ein metode eller behandling som går ut på å drepa sjukdomsframkallande mikroorganismar, særleg bakteriar. 
Middel som verker antiseptisk blir kalla **antiseptika**. Nokre døme på dette er jod, fenol og kloramin.

Antiseptika blir vanlegvis brukt på levande vev, som hud, for å redusera fare for infeksjon, sepsis eller rotning.
Ein skil dei som regel frå *antibiotika*, som trygt kan drepa bakteriar inne i kroppen, og *desinfeksjonsmiddel*, som kan brukast mot mikroorganismar på overflater til ting som ikkje lever.
Nokre antiseptika drep mikrobar (baktericid), medan andre er bakteriostatiske og berre stoppar eller saktnar veksten deira.

Metoden blei utvikla av den britiske kirurgen Joseph Lister i 1867, og førte til ein revolusjon innan kirurgi. På operasjonsstova i dag er antiseptikken i stor grad, men ikkje heilt, avløyst av aseptikk, der ein unngår skadelege mikroorganismar gjennom sterilisering.

Danskfødde Henry Jacques Garrigues introduserte antiseptisk obstetrikk til Nord-Amerika.

I Noreg blei antiseptikken innført av Julius Nicolaysen i 1889.

Kjelder
-------

1. ↑  Liddell, Henry George; Scott, Robert. «ἀντί». *A Greek-English Lexicon*. Perseus perseus.tufts.edu. Arkivert frå originalen 10 October 2012.
2. ↑  Liddell, Henry George; Scott, Robert. «σηπτικός». *A Greek-English Lexicon*. Perseus perseus.tufts.edu. Arkivert frå originalen 10. oktober 2012.
3. 1 2 3  «antiseptikk» i *Store medisinske leksikon*, snl.no.
4. ↑  McDonnell, Gerald; Russell, A. Denver (January 1999). «Antiseptics and Disinfectants: Activity, Action, and Resistance». *Clinical Microbiology Reviews* **12** (1): 147–79. PMC 88911. PMID 9880479. doi:10.1128/CMR.12.1.147.
5. ↑   Ein eller fleire av dei føregåande setningane inneheld tekst frå ein publikasjon som no er i offentleg eige:  *Encyclopædia Britannica* si 11. utgåve, eit leksikon som i dag er offentleg eigedom. This source provides a summary of antiseptic techniques as understood at the time.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* NKC
* BBC Things

 |
Sjølvportrett av Filippo Lippi frå 'Kroninga av Jomfrua' *Incoronazione della Vergine* frå 1440-åra.
*Fra* **Filippo Lippi** (1406–8. oktober 1469) eller **Lippo Lippi** var ein italiensk renessansemålar som høyrde til Quattrocento-rørsla.

Liv
---

Lippi var fødd i Firenze. Han gjekk inn i karmelittfellesskapen fra Carmine i 1420, men forlét klosteret i 1432. Han førte eit omflakkande liv, ifølgje kunsthistorikaren Giorgio Vasari med mange eventyrlege opplevingar som ikkje er underbygde av anna dokumentasjon.

*La Lippina*, «Madonna med to englar», skal ha hatt Lucrezia Buti som modell.
I 1456 blei han kapellan ved Santa Margherita-klosteret i Prato. Her hadde han eit tilhøve til nonna Lucrezia Buti, som han bortførte og fekk sonen Filippino med. Også sonen blei målar. Lippi døydde i Spoleto.

Verk
----

Dei tidlege verka til Filippo Lippi er prega av innverknad frå Fra Angelico. Til desse høyrer stemningsbetonte bilde av Madonna som tilber jesusbarnet ute i naturen. Kunstverka til Lippi følgde tradisjonen etter Masaccio, men tilførte det «nordlege» element som realisme og fargehandsaming. Han plasserte dei kristne helgenane utan glorie i eit samtidig miljø. Bilda hans har nøyaktige perspektiv og er svært detaljrike. Bibelske motiv blei etterkvart brukt til å framstilla verdsleg prakt.

I åra 1465 til 1467 studerte Sandro Botticelli under fra Filippo Lippi.

I sine siste leveår smykka Lippi koret i domkyrkja i Spoleto med fresker over Marias liv (1467–69), eit kunstnarleg høgdepunkt.

Biletdøme
---------

* Pietà frå 1430-åra.*Pietà* frå 1430-åra.
* Profil av ei kvinne frå 1440-åra.Profil av ei kvinne frå 1440-åra.
* Madonna med barn (1452)Madonna med barn (1452)
* Tilbeding av jesubarnet frå ca. 1465.Tilbeding av jesubarnet frå ca. 1465.
* Fødselen og namngjevinga til Johannes døyparen. Freske i Prato-katedralen.Fødselen og namngjevinga til Johannes døyparen. Freske i Prato-katedralen.

Kjelder
-------

* «Fra\_Filippo\_Lippi» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Fra Filippo Lippi» frå Wikipedia på bokmål, den 7. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
Kart med plasseringa til Bakuøyane.
**Bakuøyane** er ei gruppe øyar i Kaspihavet i nærleiken av Baku i Aserbajdsjan. Farvatnet kring øyane er grunt. Øyane bestrå av dei følgjande øyane, i tillegg til nokre små sandbankar.

Øyar
----

Øyane ligg i Bakubukta: 

* Böyük Zirə eller Nargin
* Daş Zirə eller Vulf
* Kiçik Zirə, Qum eller Sandøya

Øyane sørvest for bukta ligg i ei eiga gruppe: 

* Səngi Muğan
* Zenbil
* Chikil
* Qara Su
* Xərə Zirə
* Daşlı ada
* Giløya
* Kür Daşı

Økologi
-------

Vegetasjonane på øyane i Bakuøyane har vore mykje øydelagd av forureining skapt av oljebrunnar i same bukt, slik at dei fleste øyane er nesten heilt utan vegetasjon. Tidlegare var denne øygruppa eit ideelt økosystem for kaspisk sel. Stør finst framleis kring øyane der vatnet ikkje er altfor forureina. Visse fuglar som vitjar Bakubukta, som krikkand, gråmåse og toppdykkar søker tilflukt på desse øyane som elles er folketomme utanom gassutvinningsinstallasjonar og eit fyr. Det står ein automatisk overvakingsstasjon for vassforueining i området på Svinoy.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Baku Archipelago» frå Wikipedia på engelsk, den 16. april 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* General information
* Oil extraction in the Baku Bay area and its ecological impact

1. ↑  UNIDO Caspian Pollution Report (en)

Koordinatar: 40°17′N 49°58′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
Kart over Filipstad frå om lag 1900. Den raude lina er jarnbanen Drammenbanen, som på denne strekninga no berre er ei sidebane som ender på Filipstad som Skøyen–Filipstadlinja.
Noko av kaiområdet på Filipstad fotografert i 2013. I bakgrunnen til høgre ligg Tjuvholmen, som då var under utbygging.
**Filipstad** er namnet på både ei tidlegare løkke, ein villaeigedom og eit kaiområde i Oslo. Etter planane for den såkalla Fjordbyen som skal byggjast på dei nedlagde hamneområda i Oslo, står kaiområda på Filipstad for tur til å byggjast ut til eit bustads-, kontor- og forretningsstrok.

Ferjekaia på Hjortnes på Filipstad, fotografert i 2009. Gangbrua med dei to tårnliknande pyramidetaka går over Europaveg 18 og oppstillingsområdet for tog ved enden av Skøyen–Filipstadlinja.
Filipstadbukta, som var bukta mellom Tjuvholmen og Munkedamsveien, vart frå 1870-talet fylt att for at det kunne verte bygd kaier her, og utbygginga vart sett i gang i 1909. I desember 1943, altså under andre verdskrigen, vart mykje av bygningar og anna øydelagt av ein kraftig eksplosjon under lossing av ammunisjon frå skipet DS «Selma», som låg ved kai her, den såkalla Filipstadulukka. Meir enn 800 tonn ammunisjon eksploderte og sette fyr på eit lager med kol, mange vart drepne og ei mengd bygningar vart øydelagde av eksplosjonen og av brannar.

På Hjortneskaia på Filipstad ligg ferjekaia for bilferjesambandet Oslo – Kiel i Tyskland, og det er meininga at kaia framleis skal liggje på Filipstad etter utbygginga.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Filipstad i Oslo**
Landa i Porvoo-fellesskapet.
**Porvoo-fellesskapet** er eit anglikansk-luthersk kyrkjefellesskap mellom dei lutherske kyrkjene i Norden og Baltikum, dei anglikanske kyrkjene på Dei britiske øyane og episkopalske kyrkjene på Den iberiske halvøya. Avtalen om fellesskapet, Porvoo-avtalen, vart forhandla fram i Porvoo i Finland. Den norske kyrkja slutta deg til avtalen gjennom vedtak i Kyrkjemøtet 1994. Avtalen vart underteikna av dei øvste kyrkjeleiarane ved kyrkjelege seremoniar 1. september 1996 i Nidarosdomen, 8. september 1996 i Tallinn domkyrkje i Estland og 28. november 1996 i Westminster Abbey i London. Preses i Bispemøtet, Andreas Aarflot og leiar i Kyrkjerådet, Oddbjørn Evenshaug, underteikna for Den norske kyrkja. 

Avtalen inneber at kyrkjesamfunna godkjenner dåp, nattverd og bispeembete hos dei andre avtalepartane, og at døypte medlemmer av dei einskilde kyrkjesamfunna kan rekne seg som medlemmer av andre kyrkjer i fellesskapet. Innan Porvoo-fellesskapet kan biskopar, prestar og diakonar gjere teneste utan ny ordinasjon eller vigsling.

Medlemskyrkjer
--------------

Land med kyrkjer i Porvoo-fellesskapet, markert med kva år dei gjekk inn i det.
* Den norske kyrkja
* Den engelske kyrkja
* Den irske kyrkja
* Den skotske episkopalske kyrkja
* Kyrkja i Wales
* Den evangelisk-lutherske kyrkja i Finland
* Den islandske kyrkja
* Den svenske kyrkja
* Den estiske evangelisk-lutherske kyrkja
* Den litauiske evangelisk-lutherske kyrkja
* Den portugisiske lusitanske kyrkja
* Den spanske reformerte episkopalske kyrkja
* Den danske folkekyrkja

Den danske folkekyrkja og Den latviske lutherske kyrkja deltok i utforminga av avtalen, men godkjende ikkje Porvoo-avtalen. Den danske kyrkja slutta seg først til fellesskapet den 3. oktober 2010, medan den latviske har status som observatør.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Porvoo-fellesskapet» frå Wikipedia på bokmål, den 14. april 2009.*

Fotnotar

1. ↑  *Folkekirken og Porvoo*, arkivert frå originalen 30. oktober 2013, henta 4. januar 2011

| * v
* d
* e
Medlemskyrkjer i Porvoo-fellesskapet |
| --- |
| Den danske folkekyrkja • Den engelske kyrkja • Den estiske evangelisk-lutherske kyrkja • Den evangelisk-lutherske kyrkja i Finland • Den evangelisk-lutherske kyrkja i Litauen • Den irske kyrkja • Den islandske kyrkja • Kyrkja i Wales • Den lusitanske kyrkja • Den norske kyrkja • Den skotske episkopalkyrkja • Den spanske reformerte episkopalkyrkja • Svenska kyrkan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN

 |
Mayday-sending mellom MV «Summit Venture» og den amerikanske kystvakta etter at skipet kolliderte med Sunshine Skyway Bridge i 1980.
**Mayday** er eit internasjonalt nødsignal for skip og luftfartøy som blir brukt over radiotelefoni. Det er avleidd av det franske uttrykket *m'aidez!*, 'hjelp meg!'. Bruken blei vedteken i 1948.

Bruken av ordet oppstod i 1923, då ein radiooffiser ved Croydon lufthamn i London blei beden om å finna eit ord som kunne uttrykka nød og var lettå forstå av alle flygarar og bakketeneste i ein nødsituasjon. På denne tida føregjekk mykje av flytraffiken mellom Croydon og Le Bourget lufthamn i Paris. Offiseren, Frederick Stanley Mockford, føreslo uttrykket «mayday» frå det franske **m'aider** ei kortform av *venez m'aider* ('kom og hjelp meg').

Før ein tok i bruk «mayday» var morsesignalet SOS eit tilsvarande nødsignal. I 1927 tok International Radiotelegraph Convention i Washington i bruk stemmesignalet «mayday» i staden for SOS.

Kjelder
-------

1. ↑  «mayday». *Store norske leksikon* (på norsk). 28. september 2014.
2. ↑  «Why Mayday?». *Research Questions*. National Maritime Museum Cornwall. Henta 1 May 2013.
3. ↑  «It’s MayDay – But That Means Trouble for Aviators». Arkivert frå originalen 24. mars 2019. Henta 30 March 2018.
4. ↑  Oxford Dictionaries*, "Mayday"*, arkivert frå originalen 9. juli 2016, henta 31. desember 2018
5. ↑  In 1927, the International Radiotelegraph Convention of Washington adopted "mayday" as the radiotelephone distress call Radiotelegraph Convention of Washington Arkivert 2014-03-08 ved Wayback Machine. s 81.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Mayday» frå Wikipedia på engelsk, den 31. desember 2018.*
| **Filicudi** |
| --- |
| FilicudiFilicudi |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Tyrrenhavet |
| **Koordinatar** | 38°34′N 14°34′E﻿Koordinatar: 38°34′N 14°34′E﻿ |
| **Øygruppe** | Dei eoliske øyane

 |
| **Areal** | 9,5 km²

 |
| **Høgaste punkt** | Monte Fossa Felci (774 moh.)
 |
| Administrasjon |
| **Land** | Italia |
| **Region  Provins** | Sicilia  Messina

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 250
 |

**Filicudi** er ein av dei åtte Eoliske øyane og ligg om lag 40 km nordaust for øya Sicilia. Ho har eit areal på 9,5 km². Det er fleire små landsbyar på øya, som Pecorini Mare og Valdichiesa. Det vert produsert vin, olivenolje, korn og grønsaker på Filicudi. I 1997 vart 7 km² av øya gjort om til eit naturreservat. 

Det høgaste punktet på øya er Monte Fossa Felci (774 moh). Andre høgder er Monte Montagnola (349 moh) og Monte Terrione (278 moh). Ved Capo Graziano ligg ruinane av ein landsby frå bronsealderen frå 700-talet fvt.. Utanfor kysten står ei vulkansk søyle kalla La Canna 74 meter opp av sjøen.

History
-------

Det moderne namnet Filicudi er ei forvrenging av det antikke greske namnet på øya, som var *Phoenicusa* (Fønikarøya). I lag med resten av Dei eoliske øyane har vore busett sidan steinalderen, rundt 3000 år f.Kr. Øya vart busett av nye folkegrupper i bronsealderen. Øya stod folketom i mange hundreår fram til grekarar flytta hit. Romarar og austromarar har òg sett sine spor på øya.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Filicudi» frå Wikipedia på engelsk, den 5. november 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettside
* Turistinformasjon Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.
* Informasjon om øya
* Kart over øya Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames

 |
| **Porto Santo** |
| --- |
|  |
| Geografi |
|  |
| **Stad** | Atlanterhavet |
| **Koordinatar** | 33°04′N 16°20′W﻿Koordinatar: 33°04′N 16°20′W﻿ |
| **Øygruppe** | Madeira

 |
| **Areal** | 42,27 km²

 |
| **Høgaste punkt** | 402 moh. |
| Administrasjon |
| **Land** | Portugal Portugal |
| **Autonom region** | Madeira |
| **Største busetnad** | Porto Santo (4474 innb.)

 |
| Demografi |
| **Folketal** | 4474 (2001) |
| **Folketettleik** | 106 /km² |

**Porto Santo** er ei portugisisk øy som ligg 50 km nordaust for Madeira i Nord-Atlanteren. Administrativt er ho ein del av den autonome regionen Madeira. Den største staden på øya er byen Porto Santo, òg kalla Vila Baleria. I 2001 hadde kommunen og øya 4474 innbyggjarar. Øya har ein flyplass med rute til Funchal, som berre ligg 15 min unna med fly. Ho er den nordlegaste og austlegaste av Madeiraøyane. Den næraste staden er Machico på Madeira i sørvest. Øya har ei lengd på 9 km og hovudnæringa er turisme.

Geografi
--------

Porto Santo sett frå lufta
Huset til Kristoffer Columbus på Porto Santo.
Landskapet på øya inkluderer jordbruksland i sør og sentrale område og lenger sør ei lang kystlinje med eit par strender, skogar og grassletter iv est. I nord finn ein steinete klipper med ei lenger kystlinje, i nordaust ligg skogområde og om lag fem-seks fjelltoppar dekte av gras. Porto Santo har om lag 9 km sandstrender, medan øya Madeira ikkje har nokon, bortsett frå ei lita strand nær Calheta.

Historie
--------

Øya vart offisielt oppdaga i 1418 av Henrik Sjøfararen, João Gonçalves Zarco og Tristão Vaz Teixeira. 

Øya vart donert til Bartolomeu Perestrelo. Namnet Porto Santo (Heilag Hamn) vart gjeve til bukta på sørkysten som gav vern til sjøfolk under uvêr. Dei første nybyggjarane hadde harde tider på grunn av lite ferskvatn og åtak frå algeriske og franske sjørøvarar.

Turisme
-------

Den kjende 9 km lange stranda på Porto Santo.
Den 9 km lange sandstranda er den største turistattraksjonen. 

Kristoffer Columbus gifta seg og levde her ein periode. Huset hans er i dag eit museum. 

Porto Santo har fleire skular, ein latinskule, eit gymnas, fleire kyrkjer, ein plass (*praça*), eit kongressenter, eit museum, kjøpesenter, barar, restaurantar og ein golfbane.

Bakgrunnsstoff
--------------

Bilete frå Porto Santo

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Porto Santo Island» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juni 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Łupkówpasset** (polsk *Przełęcz Łupkowska*, slovakisk *Lupkovský priesmyk*) er ein viktig fjellovergang i Karpatane på grensa mellom Polen og Slovakia, og nær grensa til Ukraina. Det høgaste punktet ligg 640 meter over havet. Overgangen ligg sør for landsbyen Łupków i Polen og aust for Medzilaborce i Slovakia. Under passet går ein 642 meter lang jernbanetunnel, over riksgrensa mellom dei to landa. 

Łupkówpasset skil Dei låge Beskidane frå Bieszczadyfjella.

Tunnelen og jernbanelinja stod ferdig i 1874 for å knyte Galicia til resten av Austerrike-Ungarn over Karpatane. Sidan dette var ein viktig transportveg har overgangen vore strategisk svært viktig. 

Łupkówpasset var ein av dei strategisk viktigaste fjellovergangane i Karpatane under slaga på Austfronten under den første verdskrigen vinteren 1914/1915. Jernbanetunnelen vart øydelagd og bygd opp att fleire gonger i løpet av dei to verdskrigane. Han vart bygd opp att i 1945, men vart lite nytta etter den tid. Først i 1999 vart vanleg passasjertrafikk igjen oppretta gjennom passet.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Łupków Pass» frå Wikipedia på engelsk, den 18. mai 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |

  



Koordinatar: 49°15′N 22°02′E﻿
**Łysa Góra**, og kalla *Łysiec* eller *Święty Krzyż*, er eit velkjent fjell i Świętokrzyskiefjella i Polen. Med ei høgd på 595 meter over havet er fjellet det nest høgaste i fjellkjeda etter Łysica på 612 moh. I fjellsidene og langs toppen er det fleire turstiar, ruinane av ein mur frå 800-talet, benediktinarkloster *Święty Krzyż* frå 1000-talet (øydelagd under den andre verdskrigen og i dag delvis restaurert), og eit fjernsynstårn. Fjellet vert ofte omtalt i lokale segner som ein stad der hekser hadde sabbaten sin. 

Łysa Góra består kvartsitt og kambrisk skifer og ligg aust i fjellkjeda Łysogóry, og er den nest største toppen i den større fjellkjeda Świętokrzyskiefjella.

Landemerke
----------

Restar av ein gammal tempelmur.
I den polske førhistoria var Łysa Góra truleg eit heilag fjell og ein heidensk kult hadde eit tempel her nemnd av Jan Długosz. Ein veg frå tempelet står framleis på fjellet. Tempelet vart forlate etter kristninga av Polen. 

Klosteret om vinteren.
Staden der tempelet låg vart det bygd eit benediktinarkloster, i følgje segna i 1006 av kong Bolesław Chrobry av Polen. Klosteret fekk namn etter Den heilage krossen fordi ein bit av krossen til Jesus visstnok vart halde her. Klosteret vart øydelagd og bygd opp at fleire gonger og dei største øydeleggingane fann stad på 1800- og 1900-talet. Etter delinga av Polen tok Det russiske keisardømet over bygningen i 1819 og omgjorde det til eit fengsel. Det vart delvis restaurert i mellomkrigstida etter Polen fekk sjølvstende sitt tilbake. Nazi-Tyskland tok så over bygget under den andre verdskrigen og nytta det som fengsel og avrettingsplass av sovjetiske krigsfangar (om lag 6000 forsvann her). Etter krigen vart bygget ein del av Świętokrzyski nasjonalpark og delar av bygningane vart renovert. I dag er det museum i enkelte av dei gamle bygningane, medan ein religiøs orden har teke over ein annan del. Klosteret har gjeve namn til sjølve Świętokrzyskiefjella i tillegg til Święty Krzyż-voivodskapet. Klosteret har òg nokre mumifiserte leivningar og eit av desse skal visstnok vere Jeremi Wiśniowiecki, men dette er ikkje stadfesta.

Fjernsynstårnet på toppen
Eit anna byggverk på fjellet er fjernsynstårnet, det høgaste frittståande tårnet i Polen. Det vart bygd i 1966 og har ei høgd på 157 meter over havet. 

Dei sovjetiske krigsfangane som vart avretta av nazistane er gravlagd i ei massegrav nær toppen. Ved foten av fjellet står eit monument over polakkane som døydde i Katynmassakren.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Łysa Góra**

* Święty Krzyż - Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego Arkivert 2020-10-02 ved Wayback Machine.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Łysa Góra» frå Wikipedia på engelsk, den 13. mai 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- Den polske utgåva av artikkelen.
		- Łysa Góra Arkivert 2013-10-21 ved Wayback Machine. i PWN Encyklopedia


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GeoNames

 |
Marknadsplassen i Pavlovskij Posad rundt 1900.
**Posad** (russisk посад) var ein busetnadtype i Det russiske keisarriket som låg inntil ein by, ein kreml eller ved eit kloster. Han var eit eige samfunn som verka fråskild frå byen det låg ved. Innbyggjarane i ein posad var vanlegvis handverkarar og handelsmenn, kjend som *posadskije ljudi* (posadfolk). Dei dreiv handel med varer som keramikk, glas, koparvarer, våpen, klede, ikon, voks, salt og mat. 

Ein posad var ofte omgjeven av festningsverk og ei vollgrav. Mange posader utvikla seg til byar. Dei som låg ved ein kreml gav ofte lokale stadnamn, som *Nagornyj Posad* (Den øvre busetnaden) og *Kazanskij Posad* for det historiske senteret i Kazan. Dei som låg ved eit kloster vart ofte til byar kalla opp etter klosteret, som Sergijev Posad, som er kalla opp etter det nærliggende Troitse-Sergijeva Lavra. Sjå òg Pavlovskij Posad, Mariinskij Posad og Gavrilov Posad.

Kjelder
-------

1. ↑  Brancato, Ekaterina (2009). *Markets Versus Hierarchies: A Political Economy of Russia from the 10th century to 2008*. Cheltenham: Edward Elgar Publishing. s. 40. ISBN 978-1-84720-811-8.  Oppgjeve av Engelsk Wikipedia.
2. ↑  Moss, Walter G. (2005). *A History of Russia: To 1917*. London: Wimbledon Publishers. s. 36–37. ISBN 1-84331-023-6.  Oppgjeve av Engelsk Wikipedia.

* *Denne artikkelen bygger på «Posad» frå Wikipedia på bokmål, den 28. januar 2009. og «Posad» frå Wikipedia på engelsk, den 1. desember 2014.*
***Fraa By og Bygd*** var eit nynorsk tidsskrift som kom ut frå 1870 til 1879. Tidsskriftet kom ut i Bergen, og var eit av dei fyrste i sitt slag redigert på nynorsk.

Henrik Krohn var hovudmannen bak tidsskriftet. Han dreiv gjennom at Vestmannalaget skulle gje ut eit tidsskrift. Fyrste heftet av *Fraa By og Bygd* er innbunde i prydband med gull og i dei norske fargane hadde Krohn med seg til Ole Bull 17. mai 1870 då vestmennene helsa Bull velkomen heim frå amerikaferd. Krohn var skriftstyrar dei fem fyrste årgangane. Han skreiv både dikt og om naturvitskaplege utgreiingar, attåt den faste kringsjåteigen Ute og heima. Mellom dei som leverte tekstar til bladet var Kristofer Janson, Aasmund Olavson Vinje, Arne Garborg, John Klæboe, Andreas Austlid, Hans Mo og Marius Nygaard.

Hagbard E. Berner ville gjerne ha *Fraa By og Bygd* til blad for Det Norske Samlaget, men styremedlemene Olaus Fjørtoft og Hans Jakob Horst ville ikkje ha noko samarbeid med Vestmannalaget. Dessutan emna Samlaget på eige blad.

Dei siste fem åra var *Fraa By og Bygd* månadsskrift. I desse åra var formannen i Vestmannalaget også skriftstyrar. I rekkefølgje var det Olav Lofthus (6. årgangen), Hans Mo (7.-9. årg.) og Ed. G Johannessen (den tiande og siste årgangen).

Henrik Krohn var drivkrafta bak tidsskriftet i alle år, så då han døydde i 1879 gjekk *Fraa By og Bygd* inn. Talet på tingarar var i alle år lågt.

Kjelder
-------

* *Norsk Allkunnebok, IV. Bandet*. 1952.