recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Norsk automobilfabrikk** i Kambo i Moss kommune er ein tidlegare bilfabrikk som er sett på som eit kulturminne og føreslått verna av Riksantikvaren. 

Under 1. verdskrigen byrja godseigar Wankel på Kambo, saman med ingeniør Sigurd Hiort og høgsterettsadvokat Harald Hauge, å planlegga bilproduksjon. Hausten 1916 vart det inngått avtale med Scania Vabis om lisensproduksjon. Teglbygningen vart oppført i 1917 med ukjend arkitekt. Nokre av arbeidarbustadane var teikna av arkitektane Morgenstierne & Eide. Etter krigen fekk Norsk Automobilfabrikk økonomiske problem og det vart ikkje produsert så mange bilar, dei fleste lastebilar. Men føretaket produserte karosseri i nokre år, før det gjekk konkurs.

Tidleg på 30-talet vart lokala i nokre år leigd ut til Hesselberg-Meyer, som nytta dei for å montera Dodge som vart importerte umonterte. 

I 1930 tok Den norske automobilfabrikk, R. Hesselberg-Mayer AS over lokala. Ein laga bilar og karosseri her i 75 år berre med eitt avbrot under den andre verdskrigen, då den tyske okkupasjonsmakta brukte staden til å reparera flymotorar.

Kjelder
-------

1. 1 2  Kvamme, P. *Trollmenn & askeladdar. Norges kuriose bilproduksjon*, Det Norske Samlaget, 1999.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Riksantikvaren: Liste over bevaringsverdige bensinstasjoner
* «Også bensinstasjoner er gull verdt» Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine. ved ostfold-f.kommune.no

| * v
* d
* e
Norske bilfabrikkar |
| --- |
| Bjering**·** Den norske automobilfabrikk **·** Elbil Norge **·** Geijer **·** Irgens **·** Mustad **·** Norsk automobilfabrikk **·** Stavern bilfabrikk **·** Think nordic **·** Troll **·** Vestby |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki

 |
**Wilhelm Hansen** (7. oktober 1776–3. oktober 1851) var ein norsk kjøpmann, trelasthandlar og stortingsmann busett i Fredrikshald.

Hansen var fødd på garden Tunheim i Vestby, som faren dreiv jamsides ein ustrekt handel med trelast. Etter han fekk merkantil utdanning i England, busette Hansen seg i Fredrikshald i 1807. Her slo han seg opp som kjøpmann og trelasthandlar, og gjorde det så godt at han kunne kjøpe opp mange eigedomar. Mellom anna løyste han ut farsgarden Tunheim på odel, ein gard som Bernt Anker hadde ått i nokre år. 

Hansen representerte Fredrikshald på det fyrste overordentlige Storting i 1814. Valet til Stortinget vart forkasta med 74 røyster mot 1, på grunn av at han hadde avlagt truskapseiden til den svenske kongen. Men etter at det vart vedteke å godkjenne unionen den 11. november, møtte han fram på tinget. Hansen var seinare stortingsmann for same krinsen både i 1824 og 1830. Ved begge desse tingsamlingane var han medlem av komiteen om gasjar, pensjonar, budsjett- og skattestell, samt kjøpstadskatten. I 1824 var han også med å handsame statskassa sine krav mot Møller & Co. medan han i 1830 fekk sete i Lagtinget frå 27. juni. Hansen var forlikskommissær i mange år.

Han døydde i Fredrikshald i 1851.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak:*Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Biografisk informasjon om Wilhelm Hansen NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Historisk befolkningsregister
* PolSys
* VIAF

 |
Mjosundet og Grisvågøya lengst i bakgrunnen
**Mjosundet** er eit sund mellom Rottøya og Ertvågsøya i Aure kommune i Møre og Romsdal. 

Mjosundbrua kryssar sundet og er ein del av vegsambandet mellom fastlandet og Ertvågsøya. Mjosundbrua er 346 meter lang. Ho vart opna i 1995 og er ein del av riksveg 680.

Namnet Mjosundet blir òg bruka om den bygda som ligg langsetter sjølve Mjosundet.

Gardar i Mjosundet
------------------

Om ein definerer Mjosundet litt vidt, så kan ein hevda at følgjande hovudbruk ligg i Mjosundet, frå sør mot nord; Hållå, el. Espvika, gnr. 8. 
Djupbugen og Sundsbøen, gnr. 7. 
Rottøya gnr. 6. 
Lurvika gnr. 5. 
Giset, gnr. 4.
Klaksvika, gnr. 3. 
Ånesbugen, gnr. 2 og 
Ånesset, gnr. 1.

Dei fleste av desse gardane var frå gamalt mensalgods. Det vil seia at leigeinntekta skulle tilfalla presten i Aure. Rottøya hadde delt landskyld mellom prest og kyrkje, medan Espvik eller Hållå, så langt attende vi kjenner eigedomshistoria, var krongods og truleg utskild frå Ertvågen. I Aslak Bolts jordebok frå om lag 1430 er det nemnd ein gard som vert kalla *Sunde* i området Mjosundet. Truleg kan denne garden ha omfatta både Sundsby, Lurvika og Rotøya i eldre tid (før svartedauden). Garden som er nemnd framom Sunde er Bergfall og som neste gard er nemnd Giset *(Gisætre)*.

Industri
--------

* Mjosundet Båt og Hydraulikk AS
* Sletta Verft AS

Kjende mjosynningar
-------------------

* Ola Aarsund (tyskfele)

Kjelder
-------

* Todal, A. 1963.
* Munch, P. A. *Aslak Bolts Jordebog*, Kristiania, 1852.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av Mjosundbrua Arkivert 2005-10-26 ved Wayback Machine.
* Kart frå hvor.no Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Lokalhistoriewiki

 |
**Rasjonalisme** kjem av det latinske *ratio* som tyder 'fornuft'. Det er eit viktig omgrep innan filosofi og teologi.

I filosofien
------------

Innan filosofi inneber rasjonalisme at dei verkelege kjeldene til kunnskap er fornuft og tenking, ikkje sansane. 

Som kunnskapsteoretisk retning står rasjonalismen i motsetnad til empirismen som byggjer på erfaring. Det vert lagt til grunn at mennesket har medfødde idear som ikkje er basert på erfaring, men som kan gripast ved intuisjon. Rasjonalismen går ut frå nokon sjølvinnlysande grunnsetningar, og ut frå dei skal det ved hjelp av fornufta vere mogleg å slutte seg til kunnskap om Gud og den fysiske verkelegheita. Representantar for retninga er Platon, Rene Descartes, Baruch Spinoza ((1632-1677), Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) og Immanuel Kant (1724-1804).

Descartes sitt utgangspunkt for kunnskapstileigning var erkjenninga «Cogito ergo sum», dvs. «eg tenkjer, altså er eg». Han skriv om korleis han kom fram til sin metode mellom anna dette: «-- jeg besluttet å late som om overhodet alt det som noensinne hadde kommet meg i sinne, ikke var mer sant enn mine drømmers illusjoner. Men straks etter slo det meg at mens jeg på denne måte ville tenke at alt var feilaktig, var det nødvendig at jeg, som tenkte dette, var noe; og idet jeg merket at denne sannhet: je pense, donc je suis (cogito ergo sum), var så fast og så sikker at ikke de mest ekstravagante av skeptikernes antagelser greide å rive den over ende, så bedømte jeg den derhen at jeg kunne godta den uten skrupler som første prinsipp i den filosofi jeg søkte» (Omsett til bokmål av Arne Næss).

Som teologisk retning
---------------------

Som teologisk retning krev rasjonalismen at trua skal baserast på fornuft og er tilbøyeleg til å avvise grunningar som overstig menneskeleg fatteevne. Rasjonalismen pregar i stor grad 1700-talsteologien.

Kjelder
-------

* «rasjonalisme» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Fotnotar

1. ↑  Arne Næss 1957 *Filosofiens historie* s. 289.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* HDS
* NKC

 |
Wilhelm Peterson-Berger
**Olof Wilhelm Peterson-Berger**, (27. februar 1867–3. desember 1942) var ein svensk komponist og musikkskribent frå Ullånger i Ångermanland.

Peterson-Berger er kanskje mest kjend for ei rekkje omtykte pianostykke i nasjonalromantisk stil (samlinga *«Frösöblomster»*, med dei ofte spela *«Vid Frösö kyrka»* og *«Sommarsång»*). Han var framfor alt påverka av Edvard Grieg og Richard Wagner. Han komponerte fem symfoniar, mellom anna *«Sunnanfärd»* (nr 2) och *«Same Ätnam»* (nr 3). Peterson-Bergers fiolinkonsert er sett på som det beste av orkesterverka hans. Det har ofte vore sagt at han hadde sine manglar på dette området, men på den andre sida var han original og ukonvensjonell. Han var også operakomponist, mest kjend for *Ran* (1903) og *Arnljot* (1910), «den svenske nasjonaloperaen». Den sistnemnde vert enno i dag framført som taledrama med musikkinnslag på Arnljotlägden nær Peterson-Bergers heim *Sommarhagen* på Frösön i Jämtland. Ein kortare periode var han verksam som operaregissør. Han tonesette mange dikt av nordiske forfattarar, m.a. Erik Axel Karlfeldt (t.d. *«Aspåkerspolska»*). Peterson-Berger var òg ein skarp og omstridd musikkritikar i *Dagens Nyheter* i åra 1896-1930.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Arkivert 2007-05-01 ved Wayback Machine.
* Arkivert 2006-03-14 ved Wayback Machine.
* Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine.
* 
* 
*
**Mjosundet Båt og Hydraulikk AS**, tidlegare **Mjosundet Båtbyggeri A/L**, er eit skipsverft i Mjosundet på Ertvågsøya. Føretaket vart stifta i 1926 av Klaus Ås, og dreiv i mange år med bygging av små trebåtar. Seinare vart det bygd større båtar og i dag er produksjonen konsentrert om aluminiumsbåtar og hydraulisk dekksutstyr. Andre produkt er sidepropellar og frekvensstyrte rulledempingstankar. Føretaket leverer ein stor del av produksjonen til fiskeflåten, men har òg levert til sjøforsvaret. Dei 9 mineryddingsfartøya som vart bygd ved Kværner Mandal, til dømes, er utstyrte med hydraulisk dekksutstyr frå Mjosundet Båt og Hydraulikk.

I byrjinga av 1950-talet utvikla Ås ein ny nate-metode for å binda saman spanta på trebåtar. Etter å ha demonstrert metoden for Det norske Veritas var metoden godkjend. Ås tok patent på metoden, som etter kvart vart utbreidd over heile Noreg.

Referansar
----------

1. 1 2  A.I. Hoem, *Skipsbyggingens historie for Kristiansund og Nordmøre*, Nordmøre verkstedforening, 1982.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heimesida til Mjosundet Båt og Hydraulikk AS

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BR orgnr

 |
**Rasen-Antholz** (italiensk *Rasun-Anterselva*) er ein kommune i den italienske provinsen Sør-Tirol. Kommunen omfattar den kjente vintersportstaden Antholz.

Kommunen består av Antholzertal, en nordleg sidedal til Pustertal nær hovudvasskiljet i Alpene. I dalen ligg det seks landsbyar, som nedanfrå og oppover heiter Neunhäusern (926 moh.), Niederrasen, Oberrasen, Antholz Niedertal, Antholz Mittertal og Antholz Obertal (1532 moh.). Dalen fortset nordaustover til Stallerpasset (2052 moh.), som bind saman Antholzertal med Defereggental i Aust-Tirol. Mellom Antholz Obertal og Stallerpasset ligg innsjøen Antholzer See, som ligg på 1642 meters høgd. Ved sidan av denne ligg det eit skiskyttaranlegg som årleg er arena for verdscupen og har arrangert VM i skiskyting ei rekkje gonger.

Av dei 2780 innbyggjarane i kommunen (2004) er 98 % tysktalande. Namna *Rasun* og *Anterselva* blei, som dei fleste andre italienske stadnamn i Sør-Tirol, funne opp av fascistane på 1920-talet ved å oversetje ledd for ledd til italiensk (*Ant* blei forvanska til *Anter* fordi det ikkje betyr noko; *Holz* = *selva* = skog).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rasen-Antholz» frå Wikipedia på bokmål, den 19. februar 2019.*



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Rascal Flatts** er ei USA-amerikansk countrypop-gruppe skipa i Columbus i Ohio i 1999. Bandet består av Gary LeVox (solovokal), tremenningen Jay DeMarcus (bassgitar, klaverinstrument, korvokal) og Joe Don Rooney (elektrisk gitar, korvokal). DeMarcus er svogeren til countrysongaren James Otto, og tidlegare eine halvdelen til den kristne musikkduoen East to West.

Frå 2000 til 2010 spelte dei for Disney Music Group sitt Lyric Street Records. For dette selskapet gav dei ut sju album, som alle selde til minst platina. Desse er *Rascal Flatts* (2000), *Melt* (2002), *Feels Like Today* (2004), *Me and My Gang* (2006), *Still Feels Good* (2007), *Greatest Hits Volume 1* (2008) og *Unstoppable* (2009). Etter Lyric Street vart nedlagd i 2010, flytta dei til det sjølvstendige Big Machine Records, der dei gav ut ytterlegar tre album: *Nothing Like This* (2010), *Changed* (2012) og *Rewind* (2014).

Studioalbuma deira har gjeve meir enn 25 singlar og 12 av dei har nådd toppen av *Billboard* Hot Country Songs og/eller Country Airplay. Den største hitten deira har vore ein versjon av Marcus Hummon sin «Bless the Broken Road», som låg fem veker på toppen av lista i 2005. I 2005-2006 var «What Hurts the Most» på toppen av både country- og Adult Contemporary-lista og nådde sjetteplassen på *Billboard* Hot 100.

Diskografi
----------

* *Rascal Flatts* (2000)
* *Melt* (2002)
* *Feels Like Today* (2004)
* *Me and My Gang* (2006)
* *Still Feels Good* (2007)
* *Unstoppable* (2009)
* *Nothing Like This* (2010)
* *Changed* (2012)
* *Rewind* (2014)

### Singlar på toppen av countrylista i USA

* «These Days» (2002) (3 veker)
* «Mayberry» (2004)
* «Bless the Broken Road» (2005) (5 veker)
* «Fast Cars and Freedom» (2005) (3 veker)
* «What Hurts the Most» (2006) (4 veker)
* «My Wish» (2006)
* «Stand» (2007)
* «Take Me There» (2007) (3 veker)
* «Here» (2009) (2 veker)
* «Here Comes Goodbye» (2009)
* «Why Wait» (2010) (2 veker)
* «Banjo» (2012)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rascal Flatts» frå Wikipedia på engelsk, den 9. november 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* NKC
* BBC Things
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)

 |
**Wilhelm Sigvard Hjorth Dietrichson** (30. juli 1880–4. august 1949) var ein norsk organisasjonsmann, skuleleiar og politikar frå Oslo.

Dietrichson, som var son til ein løytnant i hæren, tok eksamen ved Noregs Landbrukshøgskule i 1901. Han arbeidde så som frømeklar ved Felleskjøpet i Oslo frå 1903 til 1908. I 1910 fekk han stilling som sekretær i Norsk Landmandsforbund, omgjort til generalsekretær frå 1920. Samstundes vart han den fyrste generalsekretæren i den nyskipa partiorganisasjonen som seinare fekk namnet Bondepartiet. Han var generalsekretær i Bondepartiet til 1931 og i Norges Bondelag til 1941, avsett av NS-styret. I 1945 kom han tilbake som generalsekretær i Bondelaget for nokre månader. Han «la ned eit stor arbeid som organisator og foredragshaldar» og «skreiv mykje om bondereising i dagspressa».

Dietrichson representerte Nedre Romerike valkrins og Landsmandsforbundet på Stortinget perioden 1919-21, medlem i landbrukskomiteen. Han sat i Kråkstad heradsstyre 1922–25.

I 1918 kjøpte Dietrichson garden Finstad i Ski, der han frå 1922 dreiv Follo landbruksskole. Han var styrar av skulen fram til han døydde i 1949.

Dietrichson vart i 1946 utnemnd til riddar av 1.klasse av St. Olavs Orden.

Notar
-----

1. ↑  *Norsk Allkunnebok. III. bandet:377*
2. ↑  *Norsk Allkunnebok. III. bandet:377*
**Elin Anna Labba** (nordsamisk **Joná Gusttu Elin Ánná**; fødd 30. november 1980 i Kiruna) er ein samisk forfattar og journalist frå Sverige. Ho har vunne fleire prisar for si fyrste bok *Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene*, som beskriv korleis samar blei tvinga til å flytte frå Noreg til Sverige i 1919–1920.

Biografi
--------

Elin Anna Labba vart fødd den 30. november 1980 i Kiruna, der ho også voks opp. Ho flytte til Göteborg og tok utdanning i journalistikk ved Institutt for journalistikk, medium og kommunikasjon ved Göteborgs Universitet. Under studiane arbeidde Labba som journalist for P4 Norrbotten, SR Sápmi ved Sveriges Radio og tidsskriftet Samefolket. Ho vart uteksaminert frå Göteborgs Universitet i 2008.

Etter uteksamineringa har Labba arbeidd som sjefredaktør i *Nuorat* og som kommunikasjonssjef i Laponiatjuottjudus. I dag arbeider ho som prosjektleiar ved forfattarsenteret Tjállegoahte i Jokkmokk.

I 2020 debuterte ho som forfattar med boka *Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige*, utgjeven på bokmål i 2021 som *Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene*.

Prisar og utmerkingar
---------------------

I 2020 vart Labba tildelt Augustprisen for boka si *Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige*. I 2021 vann ho Norrlands litteraturpris for same bok.

Bibliografi
-----------

* *Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige*, Norstedts 2020, ISBN 9789113101682 (svensk)
	+ *Hearrát dat bidje min: bággojohtimiid birra*, Norstedts, 2020, ISBN 9789113102436 (omsetjing frå svensk til nordsamisk: Lea Simma)
	+ *Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene*, Pax, 2021, ISBN 9788253042480 (omsetjing frå svensk til bokmål: Trude Marstein)

### I antologiar

* *Du blir vad du säger: om hatspråk, yttrandefrihet och vikten av ett demokratiskt samtal*, red. Henrik Sjöberg, Ingrid Carlberg, Jesper Bengtsson, Norstedts 2021, ISBN 9789113117881 (svensk)
* *Inifrån Sápmi: vittnesmål från stulet land*, red. Patricia Fjellgren og Malin Nord, Verbal 2021, ISBN 9789189155497 (svensk)

Kjelder
-------

1. 1 2  Elin Anna Labba Arkivert 2021-10-19 ved Wayback Machine.. Biblioteken i Norrbotten. besøkt 7. november 2021
2. 1 2  Möt JMG:s studenter i journalistik. Institutt for journalistikk, medium og kommunikasjon. besøkt 7. november 2021
3. ↑  Dags att öppna porten till världsarvet!. Gällivare kommun. 26. september 2014. besøkt 7. november 2021

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Heatmiser** var ei alternativ rock-gruppe som kom frå Portland. Gruppa bestod av Elliott Smith (gitar og vokal), Neil Gust (gitar og vokal), Brandt Peterson (bass; vart seinare erstatta av Sam Coomes, og Tony Lash (trommer)).

Neil Gust og Elliott Smith møtte og stifta gruppa saman med Jason Hornick (som gjekk på skule i nærleiken og hadde spelt i ei ungdomsskulegruppe saman med Smith). Hornick si tid i gruppa var kort, mest sannsynleg grunna studia, og snart bestod gruppa berre av Gust og Smith. Begge studerte ved Hampshire College i Amherst i Massachusetts på den tida. På klubbar i nærleiken av Northampton spelte duoen originale songar, og cover-songar av Ringo Starr og Elvis Costello.

Etter at dei var ferdige med skulegonga på Hampshire og returnerte til Portland, omorganiserte Smith og Gust gruppa til å bestå av medlemane dei er kjend for i dag (Brandt Peterson vart erstatta av Sam Coomes i 1994), Tony Lash gjekk på ungdomsskulen saman med Elliott Smith, og spelte fløyte i skulebandet. Han slutta i 1994, før det som skulle bli deira siste turne.

Diskografi
----------

### Studioalbum

* *Dead Air* (1993)
* *Cop and Speeder* (1994)
* *Mic City Sons* (1996)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Heatmiser» frå Wikipedia på engelsk, den 18. januar 2008.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Rashid Ramzi** (fødd 17. juli 1980) er ein marokkansk tidlegare mellomdistanseløpar som frå 2002 representerte Bahrain. Han vart verdsmeister på 800 meter og 1500 meter ved meisterskapen i Helsinki i 2005.

Aktiv
-----

Ramzi er frå Safi i Marokko. Som representant for Bahrain vann han i 2002 gull i Asia-meisterskapen og asialeikane. Han imponerte stort då han vann eit GL-stemne på Stadio Olimpico i Roma den 2. juli 2004 på tida 3.30,2, men klart ikkje ta seg til finale i OL i Athen. Tidleg i juli 2005 forbetra han rekorden sin til 3.30,0 på nettopp Stadio Olimpico. Under verdsmeisterskapen 2005 i Helsinki i august kneip han gullmedaljen på 1500 m framom sin tidlegare landsmann Adil Kaouch og Rui Silva frå Portugal. Fire dagar seinare overraska han stort ved å vinne 800-meteren klart framom favoritten Jurij Borzakovskij. 14. juli 2006 var Ramzi tilbake på Stadio Olimpico der han sette livsbeste på 1500 m med 3.29,1, tre dagar seinare fekk han tida 1.44,05 ved eit stemne i Madrid, også det personleg rekord på den aktuelle distansen. I verdsmeisterskapen 2007 kneip han sølvmedaljen på 1500 m med ein margin på 0,04 sekund etter eit rivande spurtoppgjer.

I Sommar-OL 2008 kom Ramzi i mål som fyrstemann på 1500 meter pg vart tildelt den aller fyrste OL-medaljen som gjekk til ein representant for Bahrain. Året etter gjekk medaljen tapt.

### Doping

Ramzi vart i 2009 dømt for å ha brukt det blodforsterkande stoffet CERA og fråteken gullmedaljen han fekk i Beijing året før.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 2004 i Aten: Utslått i semifinalane på 1500 m (3.44,6=nr 22)
* VM 2005 i Helsinki: Gull på 800 m – 1.44,24, og 1500 m – 3.37,88
* VM 2007 i Osaka: Sølv på 1500 m – 3.35,00, bakom Bernard Lagat (3.34,7). Utslått i semifinalane på 800 m (1.47,76=nr 21)
* OL 2008 i Beijing: Annullert fyrsteplass [3.32,94]

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rashid Ramzi» frå Wikipedia på engelsk, den 6. juli 2022.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
**Wilhelm Mohr** (11. august 1886–29. august 1978) var ein norsk godseigar og politikar frå Fana i Hordaland. Han var far til Wilhelm Mohr og bror til Anton Mohr.

Liv og gjerning
---------------

Mohr var son til Conrad Mohr, ein rik kjøpmann frå Bergen. Han voks opp på storgarden Storetveit, som far hans hadde kjøpt, i dåverande Fana herad. Etter nokre år ved latinskulen i Bergen vart han 13 år gammal send til England og seinare Tyskland, for å fullføre skulegangen. Deretter var han landbrukselev i Sverige, før han i 1906 tok landbruksskule-eksamen på Sem i Asker og i 1907 hospiterte ved Noregs Landbrukshøgskule.

Sidan 1908 dreiv Mohr storgarden Storetveit i Fana, kalla «Godseier» i 1910. Han skreiv i mange år ei rad artiklar om landbruk i aviser og tidsskrift. Frå 1919 var han formann i Bergens Skogselskap.

Mohr var medlem av Fana heradsstyre frå 1914, ordførar frå 1926 til 1931. Stortingsbolken 1919-21 var han stortingsrepresentant frå einmannskrinsen Midthordland, vald på eit program for Landmandsforbundet. Den neste tingbolken, 1922-24, representerte han Høgre i Hordaland. Han braut såleis med dei medrepresentantane som danna Bondepartiet. Etter å ha vore ute av Tinget i to valperiodar, var han på ny stortingsrepresentant for Hordaland og Høgre i tida 1931–33. 

Mohr var medlem av Noregs Banks representantskap frå 1923, styremedlem i Bergen Museum frå 1928 og preses same stad frå 1936. Han var styreformann for Stend landbruksskule og medlem i representantskapet til Selskabet for Norges Vel. Han arbeidde aktivt for å få opprette Universitetet i Bergen og var formann i Bergens Universitetskomite 1938-39 og sidan i byggekomiteen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
Koordinatar: 33°58′N 43°11′E﻿

**Tharthar** (eller **Therthar**) og i Irak kjend som **Buhayrat ath-Tharthar** (arabisk بحيرة الثرثار) er ein kunstig innsjø som var ferdig i 1956. Han ligg kring 100 km nordvest for Bagdad mellom Tigris og Eufrat.

Amerikansk fly flyg over Tharthar i 2004.

Skildring
---------

I 1956 vart den sørlege delen av Tharthar-søkket omgjort til eit vassreservoar for å samle flaumvatn frå Tigris. Vatnet flyt inn i innsjøen via ein kunstig kanal, Thartharkanalen. Vatnet inn i kanalen vert styrt ved Samarradammen og renn ut i innsjøen ved søraustbreidda. 

Vatnet renn ut frå innsjøen via den kunstige Taksim Tharthar-kanalen, som munnar ut i Eufrat. Kanalen deler seg etter 28 km i ein annan kanal, kalla Dhira'a Dijla (Tigrisarmen) og returnerer vatn attende til Tigris. 

Tharthar-søkket vart danna under holocen, hovudsakleg på grunn av karstdanning. Tharthar dekkjer kring 2 050 km² og strekkjer seg frå dei sentrale og austlege områda av Sinjarfjella og omliggande åsar. Høgda er berre tre meter over havet. På det lengste er innsjøen 120 km lang og på det breiaste 48 km brei. Austkanten av søkket er høgare enn den vestlege, og strekkjer seg 90 meter opp frå innsjøen. 

Hovudføremålet med Tharthar er å samle overflødig vatn frå Tigris i flomtida og sende vatn til Tigris og Eufrat i tørketida, då det kan vere vassmangel i begge elvane. I tillegg vert saltet vaska ut av det lagra vatnet ved ei naturleg, kontinuerleg drenasje av det lagra vatnet.

Dyre -og planteliv
------------------

Tharthar og området rundt er eit av ei viktigaste beiteområda i Irak, og somme området er dekt av korn- og maisåkrar. Området har mange dyre- og planteartar. 

### Fuglar

Tharthar vert rekna som vinterhabitat for mange truga trekkfuglar som tartarfalk, kragtrapp og steppevipe. Ein har observert 54 fugleartar i Tharthar, som trekkfuglane steppehauk, blåråke og svarthalespove (alle nær truga) og ein endemisk kråkeart (*Corvus cornix capellanus*).

### Pattedyr

Det er blitt observert gullsjakalar på staden. Stripehyener og ørkengauper er òg sett av lokale innbyggjarar nær innsjøen. 

### Reptil

Det er observert mange reptilartar som tyrkisk halvfingergekko og egypttornehale.

### Fisk

Ein har funne ti fiskeartar i innsjøen som mellom andre gullfisk og karpe.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lake Tharthar» frå Wikipedia på engelsk, den 11. september 2017.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2  Lake Tharthar Arkivert 2008-05-06 ved Wayback Machine. (arabisk) Republic of Iraq Ministry of Water Resources
2. 1 2 3  «GENESIS AND AGE ESTIMATION OF THE THARTHAR DEPRESSION, CENTRAL WEST IRAQ».

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Tharthar**
**Wilhelm Rasmussen** (15. juni 1879–6. desember 1965) var ein norsk bilethoggar, fødd i Skien.

Olav Tryggvason-monumentet i Trondheim, Rasmussen sitt hovudverk.
Under andre verdskrigen arbeidde Rasmussen for Nasjonal Samling, mellom anna gjennom utforminga av NS-monumentet på Stiklestad. Dette monumentet vart rive etter freden, og bautaen vart graven ned. Før krigen hadde Rasmussen byrja på arbeidet med Eidsvollmonumentet. Dette monumentet var tiltenkt ein plass på Eidsvoll eller framfor Stortinget, men vart liggande ureist til det på privat initiativ vart sett opp som *Sagasøyla* i Bøverdalen i Lom kommune i 1992.

Blant hovudverka til Rasmussen er elles statuen av Olav Tryggvason på torget i Trondheim og monumentet over kong Fredrik II i Fredrikstad. Frå 1907 til 1917 arbeidde han på vestfronten til Nidarosdomen.

Kjelder
-------

* «NS-bauta kan gjenoppstå», *Aftenposten* 15.12.2007
* Utdjupande artikkel om Rasmussen frå NBL, skriven av Ellen J. Lerberg.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* Lokalhistoriewiki
* VIAF
* LCCN

 |
**Heathcote-elva** (maori Ōpawaho) er ei elv som ligg innanfor bygrensene til Christchurch på New Zealand. Ho får tilførsle frå kjelder nær Templetons Road, og i tillegg nedbørsvatn så langt vest frå som Pound Road. Ho snor seg kring foten av Port Hills frå vest til søraust.

Elveløp
-------

Tilsigsområdet til Heathcote-elva strekkjer seg til forstaden Yaldhurst. Elva renn gjennom Wigram, Hillmorton (der hovudkjeldene er lokaliserte), Hoon Hay, Spreydon, Cracroft, Cashmere, Beckenham, St Martins, Opawa, Woolston og Ferrymead. 

Elva renn ut i Avon Heathcote-estuaret før ho tømmer seg i Pegasus Bay.

Før-europeisk busetjing og namngjeving
--------------------------------------

Det opphavlege namnet til denne elva var Ō-pa-waho, som tyder «staden til den framskotne pāen», eller «utposten», og viser til denne pāen som ein utpost (maori *waho*) til Kaiapoi. Pāen var bygd i høgreliggjande lende, like nedstraums for den noverande brua, Opawa Road Bridge. Han var ein kvilestad for Ngāi Tahu-folk som reiste mellom Kaiapoi og Horomaka (Banks Peninsula). Området omkring var ein viktig stad for matsanking *(mahinga kai)*, ei kjelde for mengder av føde, særleg tuere (slimål) *(Eptatretus cirrhatus)* og kanakana (niauga).

Historisk slynga elva seg gjennom utbreidde våtmarker, før urbaniseringa tok til. Historiske oppmålingskart frå midten av det 19. hundreåret, dei såkalla *«Black Maps»*, viser at landet som elva rann gjennom var rikt på plantar som *Phormium tenax* (harakeke), *Cortaderia fulvida*(*toetoe*), *Typha orientalis* (*raupo*), *Coriaria* (*tutu*) og bregnar og var oversådd med australdakelilje (*Cordyline australis, ti kouka*).

Elvefaret var lågtliggjande og svært vått. Når Waimakaririelva steig og fløymde over slettene, vart endå høgareliggjande land utsett for flaum. Gjennom mange hundreår der elva vart brukt både som kjelde for mat og transportveg, fekk iwiane Waitaha, Kāti Mamoe og Ngāi Tahu eit nært tilhøve til denne ressursen. Sumpskogen langs elva var tilhaldsstad for sjø- og skogsfugl. Feller vart regelmessig sett ut etter inanga (fiskeyngel), pātiki (flyndre), og ferskvassål (*Anguilla dieffenbachii*).

Heathcote-elva har fått namn etter sir William Heathcote, sekretær i Canterbury Association.

Heathcote-elva i Beckenham.

Litteratur
----------

* *Mid-Heathcote River / Opawaho Linear Park Masterplan*. Christchurch, New Zealand: Christchurch City Council. 2009.

Referansar
----------

1. ↑  Ōpāwaho (Heathcote River), Christchurch City Libraries, New Zealand.
2. ↑   Arkivert 2016-03-03 ved Wayback Machine. Mid-Heathcote River Masterplan,part 1, side 4.
3. ↑   Arkivert 2016-03-03 ved Wayback Machine. Mid-Heathcote River Masterplan, del 2, side 4-5, 7.

* *Denne artikkelen bygger på «Heathcote River» frå Wikipedia på engelsk, den 5. februar 2012.*

Koordinatar: 43°33′28″ S 172°42′31″ E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Gorakhpur** (hindi गोरखपुर, urdu گورکھپور) er ein by i den austlege delen av delstaten Uttar Pradesh i India. Byen har 677 236 innbyggjarar, og er administrasjonssenter i Gorakhpur distrikt. Han ligg ved Raptielva, rundt 65 km sør for grensa til Nepal og 11 mil aust for byen Faizabad.

Byen blei til rundt 1400. Han har namn etter asketen Gorakshanath, som verka på staden.
I dag er han kjend for tempelet Gorakhnath Math.

I Mogulriket var Gorakhpur ein viktig garnisonsby. Han blei overteken av Det britiske austindiakompaniet i 1801, og var eit militært treningssenter i Britisk India.
I 1934 blei han råka av eit øydeleggjande jordskjelv.

Gorakhpur er i dag eit transportknutepunkt for veg og jernbane. Det fisnt også ein liten flyplass her for innanrikstrafikk. 
Tekstilindustri, trykkeri, sukkerproduksjon og jernbanevedlikehald er viktige industriar. 
Byen er hovudkvarter for Gita Press, det største forlaget for hinduskrifter i verda.

Det lokale universitetet Deen Dayal Upadhyaya Gorakhpur University blei grunnlagd i 1956 og driv eit arkeologisk museum her.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5 6  «Gorakhpur», *Encyclopædia Britannica*, Encyclopædia Britannica, inc. 25. august 2015, henta 20. mars 2017
2. ↑  
«Gita Press», *Encyclopædia Britannica*, Encyclopædia Britannica, inc. 17. oktober 2013, henta 20. mars 2017

* *Denne artikkelen bygger på «Gorakhpur» frå Wikipedia på bokmål, og «Gorakhpur» frå Wikipedia på engelsk den 20. mars 2017.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* GeoNames
* BBC Things

 |
**George Grosz**, opphavleg **Georg Gross**, (26. juli 1893–6. juli 1959) var ein tysk ekspresjonistisk målar, teiknar og grafikar.

### Liv og gjerning

Grosz er best kjend for sine satiriske karikaturteikningar av mennesketypar og samfunnsklassar i Tyskland under fyrste verdskrigen og i Weimarrepublikken, men arbeidde også med måleri og fotomontasjar. Han var aktiv i å fremje ein dadaistisk kunst i heimbyen Berlin, og var saman med Otto Dix sentral i kunstrørsla Den nye saklegdomen (Neue Sachlichkeit). Då Adolf Hitler kom til makta i 1933 flykta Grosz og emigrerte til USA. Nazistane kunngjorde at kunsten hans var «entartet», verka hadde degenerert til eit lægre kulturnivå.

Grosz sine erfaringar som soldat under fyrste verdskrigen, som sivilperson i Berlin i 1916 og 1917 og som pasient på eit militært mentalsjukehus, gjorde eit usletteleg inntrykk på han. Utan andre omsyn, kledde Grosz i bileta sine nakne dei byråkratane og profittjegerane som tente seg rike på krigen, han synte fram den brutale fattigdommen, den hemningslause livsførsla, det politiske kaoset og den sjølvtilfredse borgarskapen som dominerte samfunnet i åra etter verdskrigen var slutt.

Han døydde i Vest-Berlin.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «George Grosz» frå Wikipedia på bokmål, den 7. oktober 2013.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
|  |
| --- |
| ***Goofus***  Singel av The Carpentersfrå albumet *A Kind of Hush* |
|  |
| B-side | «Boat to Sail» |
| **Utgjeve** | 11. juni 1976 |
| **Innspelt** | 1976 |
| **Sjanger** | Pop |
| **Lengd** | 3:09 |
| **Selskap** | A&M |
| Låtskrivar(ar) | Gus Kahn and Wayne King |
| **Produsent** | Richard and Karen Carpenter |
|
| The Carpenters-kronologi |
| «I Need to Be in Love»(1976) | *Goofus* | «Breaking Up Is Hard to Do»(1976)
 
 |

«**Goofus**» er ein popsong frå 1930 med musikk komponert av Wayne King og William Harold og tekst av Gus Kahn.

Populære versjonar
------------------

Les Paul spelte inn songen i 1950 for Capitol Records. Denne versjonen nådde 21. plassen på singellista til *Billboard* i USA.

Phil Harris gav ut sin versjon 13. oktober 1950 for RCA Victor Records. Den andre sida av singelen, «The Thing» vart den store hitten av dei to for Harris. Chet Atkins spelte inn «Goofus» i 1960 for studioalbumet *Chet Atkins' Workshop*.

### The Carpenters-versjonen

The Carpenters gav ut songen i 1976 som singel frå albumet *A Kind of Hush*. Men som eit teikn på den dalande populariteten til duoen, nådde ikkje singelen topp 40 på *Billboard* Hot 100, for første gong for duoen sidan 1969, før dei slo gjennom.

#### Lister

| Liste (1976) | Plassering |
| --- | --- |
| U.S. *Billboard* Hot 100 | 56 |
| U.S. *Billboard* Easy Listening | 4 |
| Canadian Singles Chart | 82 |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Goofus (song)» frå Wikipedia på engelsk, den 8. februar 2015.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  
Whitburn, Joel (1973). *Top Pop Records 1940-1955*. Record Research.
2. 1 2  «Goofus» USA chart history, Billboard.com. Henta 8. februar 2015.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Heile songteksten på MetroLyrics
**George Grantham** (fødd 20. november 1947) er ein USA-amerikansk trommeslagar og vokalist, mest kjend for arbeidet sitt i countryrockbandet Poco.

Grantham og pedalsteelgitarist Rusty Young var medlemmer i det Denver-baserte psykedeliske rockebandet Boenzee Cryque då Young slutta i bandet i midten av 1968 for å flytte til Los Angeles. Der vart han kjend med Buffalo Springfield-medlemmane Richie Furay og Jim Messina, medan dei var i ferd med å avslutte det siste albumet til bandet.

Då Buffalo Springfield vart oppløyst, slo Furay, Messina og Young seg saman for å skape eit nytt band, kalla Poco. Bandet trengde ein trommeslagar og Young føreslo Grantham. Grantham kunne òg syngje korvokal og vart ein viktig del av harmonivokalstilen til bandet.

Grantham spelte i forskjellige besetningar av Poco fram til 1977, og deltok på ti studioalbum og to konsertalbum. Han kom attende i bandet i 1985, før han igjen slutta i 1990. Nok ein gong kom han attende i 2000, men slutta etter han fekk slag i 2004 og var etter det berre med på somme konsertar på vokal. 

I tida då han ikkje spelte i Poco, spelte Grantham mellom andre med Ricky Skaggs.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «George Grantham» frå Wikipedia på engelsk, den 11. oktober 2020.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. 1 2 3 4  Eder, Bruce. George Grantham på Allmusic. Henta 11. oktober 2020.
**George Hadley** (12. februar 1685–28. juni 1768) var ein engelsk advokat og amatørmeteorolog, og var den første som oppdaga den atmosfæriske dynamikken som driv passatvindane. På tida då Hadley levde var det å forstå passatvinden svært viktig for reiser mellom Europa og Nord-Amerika. Hadley undra seg over kvifor vindar som i utgangspunktet burde bles rett nordover, istaden bles vestover og det var dette mysteriet han prøvde å forklare.

Hadley vart fødd i London i England av Katherine FitzJames og George Hadley. Bror til den yngre George Hadley, John Hadley, fann opp spegelteleskopet og oktanten (ein forgjengar til sekstanten).

I 1686 sette Edmond Halley fram sin teori om passatvindane. Halley klarte å skildre sirkulasjonsmønsteret rundt ekvator, men klarte ikkje å forklare kvifor passatvinden har ein vestleg komponent. Hadde han klart det ville sannsynlegvis Hadley aldri blitt nemnd i historiebøkene. Hadley forstod derimot at jordrotasjonen spela ei viktig rolle i kva retning luftmassar flyttar seg i, og vart på den måten berømt.

Hadley vart vald inn i Royal Fellow i 1745 og døydde i 1768. I dag er Hadley Centre for Climate Prediction and Research, som er styrt av det britiske Met Office kalla opp etter George Hadley. I tillegg er sirkulasjonscella rundt ekvator og eit krater på planeten Mars òg kalla opp etter han.

Sjå òg
------

* Hadleycelle
* Krateret Hadley

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «George Hadley» frå Wikipedia på engelsk, den 20. desember 2006.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
Eddautgåve frå 1600-talet.
**Den yngre Edda** er ei lærebok i skaldskap og mytologi, og blei skriven av Snorre Sturlason kring år 1220. Boka startar med ein prolog, der skapinga av verda og røtene til den heidenske religionen og dei gamle gudane, æsene, vert skildra. Etter prologen blir boka så delt inn i tre delar.

Første del: Gylvaginning
------------------------

Det er meininga at «*Gylvaginning*» skal vera ein slags introduksjon for unge skaldar om dei gamle mytane. Det handlar om møtet den svenske kongen Gylve har med æsene. Svenskekongen Gylve omskapar seg til ein olding og kallar seg Ganglere, som betyr den «gangtrøytte», og vitjar Åsgard i håp om å finne ut alt om dei heidenske gudane og visdomen deira.

I Åsgard møter Gylve Odin, i skapnaden til dei tre gudane Høg (Hár), Jamhøg (Jafnhár) og Tredje (Þriði). Gjennom ein samtale får vi vita alt om den norrøne gudelæra. Dei tre gudane fortel oss heile historia si, heilt frå urtida via Ragnarok og inn i den nye tida, og om livet i Åsgard. Men dei tre gudane er berre eit bedrag, og Gylvaginning tyder da au «bedraget av Gylve.» Gylvaginning er i grove trekk basert på kvad frå Den eldre Edda, men nokre stader kan ein oppdaga at Snorre har dikta til litt sjølv.

Andre del: Skaldskaparmál
-------------------------

I denne delen fortel Snorre oss om bruken og tydinga av skaldediktinga. Han gir ei grundig innføring i diktspråket, og vi høyrer om enkelte mytar og eddasegner.

Tredje del: Háttatal
--------------------

Denne delen består av diktet «*Háttatal*» og ei rekke forklaringar. Det er ei videreføring av kvad Snorre dikta til ære for kong Håkon Håkonsson og hertug Skule Bårdsson fyrste gongen han var i Noreg. Ved hjelp av dette diktet demonstrerer au Snorre spennvidda i skaldediktinga; versemålet skiftar frå strofe til strofe. Dette går au fram av tittelen på diktet, «*Háttatal*» tyder «versemålsrekka».

Sjå au
------

* Edda
* Den eldre Edda

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Snorre-Edda* delar av *Den yngre Edda* omsett av Erik Eggen (frå *Den norrøne litteraturen 1*, 1961)
* *Den norrøne gudeheimen* delar av *Den yngre Edda* omsett av Enok Opsund i 1929
* Den yngre Edda Prosjektet «Norrøne Tekster og Kvad»
* CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den yngre Edda på norrønt Arkivert 2006-09-06 ved Wayback Machine.
* CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den yngre Edda på engelsk Arkivert 2006-10-06 ved Wayback Machine.
* «Edda, den yngre» av Anne Holtsmark i *Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder* (1958)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* LIBRIS
* SUDOC

 |
*Sjølvportrett*
*Emma Hamilton som Kirke*
**George Romney** (26. desember 1734–15. november 1802) var ein britisk portrettmålar frå Dalton-in-Furness i Lancashire.

### Liv og gjerning

Romney var son til ein møbelsnikkar. I 1755 reiste han til til småbyen Kendal for å gå i lære hos den lokale målaren Christopher Steele. Våren 1762 flytta han til London, der verka hans vart lagt merke til. Hausten 1764 hadde han råd til å ta seg ein kortare studietur til Frankrike.

Det store gjennombrotet for Romney kom med eit bilete av familien til parlamentsmedlemen George Warren i 1769. Med tryggare økonomi kunne ta opp konkurransen med Joshua Reynolds og Thomas Gainsborough om dei mest lønsame oppdraga. I tida 1773-75 reiste han i Italia saman med venen og kollegaen Ozias Humphrey for å studere kunst i Roma og Parma. Sterkast inspirasjon fekk han av Peter Paul Rubens og Correggio sine verk.

Romney var mest kjend som målar av elegante kvinneportrett, mellom av Emma Hamilton, som han frå 1782 av potretterte over 60 gongar. Elles måla han mange mytologiske og poetiske figurbilete.

Han budde i London til 1799. Tre år seinare døydde han i Kendal, der kona budde alle dei åra han sjølv heldt hus i London.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **George Romney**

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «George Romney» frå Wikipedia på bokmål, den 14. oktober 2013.*

* *Store norske leksikon*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
Blåsebelg i ei smie.
Skisse av ein peispustar som syner korleis ein blåsebelg fungerer: 1: Ventil der lufta vert dregen inn når belgen vert utvida. 2: Dysa som lufta vert pressa ut av og inn mot elden når belgen vert klemt saman. 3: Ventilklaff som lukker ventilen når belgen vert klemt saman, slik at lufta i belgen berre kan sleppe ut gjennom dysa.
Blåsebelgar for orgel, slik dei er synte i ei bok frå 1766: Dom Bedos de Celles: *L'art du Facteur d'Orgues*.
**Blåsebelg** er ein reiskap som vert nytta til å auke mengda av luft til ein eldstad, slik at elden vert sterkare på grunn av auka tilførsle av oksygen, og soleis gjev varme med høgare temperatur. Blåsebelgen er vanlegvis laga som ein trekanta sekk med ventil for inngåande luft på den eine sida og ei dyse i den eine spissen som rettar luftstraumen mot elden. Ved vekselvis å dra sekken ut og klemme han saman, slik at volumet i sekken vert auka og senka vekselvis, pumpast lufta inn i elden med større eller mindre styrke. Ved kombinere to eller fleire blåsebelgar, kunne luftstraumen gjerast jamnare, slik det ofte vart gjort i smier og for omnar for malm- og metallsmelting i tidlegare tider.

Blåsebelg til heimebruk, for å få det til å brenne i omn eller peis, vert kalla peispustar.

Blåsebelgar vert òg nytta i orgel for å skaffe luft til orgelpipene, og trekkspel er likeeins utstyrt med ei form for blåsebelg. Musikkinstrumentet sekkepipe kan òg seiast å nytte seg av same prinsippet, i og med at det har ein luftfylt sekk som kan pressast saman med vekslande styrke for å få fram dei effektane musikaren ynskjer seg.

Store blåsebelgar til bruk på smelteverk og anna industri vart ofte drivne av ulike former for maskineri, til dømes vasshjul i tidlegare tider. Dei handdrivne blåsebelgane som tidlegare var vanlege i smier, for kyrkjeorgel og i andre samanhengar der det trengst auka mengd av luft, er no for det meste òg erstatta av motordrive utstyr.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND

 |
**Taizhou** (kinesisk skrift 泰州, pinyin Tàizhōu) er eit byprefektur sentralt i provinsen Jiangsu i Kina. Prefekturet har eit areal på 5 794 km² og 4 618 558 innbyggjarar i 2010. Av desse bur 571 516 i storbyen Taizhou, som ligg langs nordbreidda av Chang Jiang.

Byprefekturet Taizhou omfattar to distrikt (区 *qū*) og fire byfylke (市 *shì*).

Historie
--------

Byen Taizhou har ei over 2 100 år lang historie. Byen har heile tida vore eit politisk, økonomisk, kulturelt og kommunikasjons-sentrum i sentrale Jiangsu. Marinen til Folkets frigjeringshær vart danna med utgangspunkt i Taizhou.

Næringsliv
----------

Taizhou har mange kornmøller og tekstilfabrikkar, stor produksjon av fiskegarn og andre næringar basert på lokalt landbruk.

Samferdsle
----------

Kinas riksveg 328 fører gjennom området, han går fra Nanjing via Yangzhou til Nantong.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Taizhou (Jiangsu)» frå Wikipedia på bokmål, den 1. mai 2012.*
* *Denne artikkelen bygger på «Taizhou, Jiangsu» frå Wikipedia på engelsk, den 1. mai 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Mann med *ciaramella* eller *piffero*, eit italiensk blåseinstrument med to røyrblad.
Første sats frå Liten symfoni for ni blåsarar (Opus 216, 1885) av Charles Gounod. Blåseinstrumenta er fløyte, to oboar, to klarinettar, to valthorn og to fagottar.
Erke
**Blåseinstrument** er ei gruppe musikkinstrument der ein lagar lyd ved å blåsa luft gjennom instrumentet. I Hornbostel-Sachs-systemet er blåseinstrument klassifiserte som aerofonar.

Blåseinstrument lagar lyd ved at ein får ein luftmasse til å vibrera i ein resonator. Dette kan gjerast ved at ein bles inn i eller forbi eit munnstykke med hòl i ein ende av instrumentet. Kva tone ein får er avhengig av lengda eller volumet til luftmassen, og kan endrast ved hjelp av fingerhòl, klaffar, ventilar og liknande i resonatoren eller gjennom korleis ein bles. Blåsemåte, resonatorfom og speleteknikk påverkar alle klangen frå instrumentet.

Inndeling
---------

I samband med vestleg orkestertradisjon deler ein gjerne blåseinstrument inn i to undergrupper: Treblåseinstrument som tradisjonelt er blitt laga av tre, som fløyte, klarinett, obo, saksofon og fagott; og messingblåseinstrument som tradisjonelt er blitt laga av messing, som trompet, trombone, valthorn og tuba. Denne inndelinga dekkjer ikkje alle blåseinstrument, som instrument laga av horn eller leire, og kan vera misvisande i høve til utforminga av moderne instrument.

Ein annan måte å skilja treblåse- og messingblåseinstrument går ut på at ein skapar lyd i førstnemnde ved å blåsa mot ein skarp kant (som i blikkfløyte og blokkfløyte), røyrblad (som i klarinett og obo) eller over eit hòl (som tverrfløyte eller ei flaske/krukke), medan ein i sistnemnde skapar luftvibrasjonen ved at leppene vibrerer mot ein tubeforma resonator. Dette gjer at ein kan plassera instrument av tre, som alpehorn, didgeridoo og serpent, blant messingblåseinstrumenta, medan saksofon og sekkepipe høyrer til blant treblåseinstrumenta fordi ein får fram vibrasjonar i dei ved hjelp av røyrblad.

Også instrument der ein set luft i svingingar ved andre mekanismar enn å blåsa, som pipeorgel og trekkspel, kan reknast som blåseinstrument.

Bakgrunnsstoff
--------------

Kjelder
-------


* «blåseinstrumenter» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Wind instrument» frå Wikipedia på engelsk, den 4. februar 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
**Rusinsk** er eit språk i nær slekt med ukrainsk, eller ein dialekt av ukrainsk. Det er omstridd om ein skal kalla rusinsk eit eige språk eller ikkje, og om det skal klassifiserast som eit austslavisk språk med sterke vestslaviske trekk, eller eit vestslavisk språk med sterke austslaviske trekk.

Offisielt er språket ein ukrainsk dialekt, ei syn som er støtta av russiske og ukrainske språkforskarar. Dette er grunngjeve med at det finst ei rekkje overgangsdialektar mellom rusinsk og ukrainsk. Dei fleste andre språkforskarar vurderer det som eit sjølvstendig språk. Deira grunngjeving er at skilnaden mellom rusinsk og ukrainsk er minst like stor som mellom ukrainsk og kviterussisk. Dessutan finst det òg overgangsdialektar mellom russisk, kviterussisk og ukrainsk.

Før andre verdskrigen blei rusinsk tala av litt under ein million menneske i Karpato-Rutenia. I dag blir det tala av rundt 610 000 menneske, og er eitt av seks offisielle språk i den serbiske regionen Vojvodina.

Kjelder
-------

1. ↑  Europakommisjonens internettside besøkt 28. desember 2012
2. ↑  «rusinsk». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 8. desember 2020.

* *Denne artikkelen bygger på «Rusinsk» frå Wikipedia på bokmål, den 4. juli 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* UNESCO lang

 |