recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Giovanni Maria Artusi** (fødd kring 1540 i Bologna, daud 18. august 1613) var ein italiensk musikkteoretikar, forfattar og renessansekomponist. 

Artus har fått eit herostratisk ry som ein av dei mest reaksjonære kommentatorane i musikkhistoria etter å ha gått til åtak på innovative musikarar som rundt år 1600 bidrog til den tidlege utviklinga av barokkmusikken.

Liv og virke
------------

Artusi var ein lærd geistleg innan trusfellesskapet San Salvatore i Bologna. Han var ein dyktig kontrapunktikar, men var musikalsk tilbakeskodande. Heile livet heldt han seg tru til dei musikalske ideane til læraren sin Gioseffo Zarlino, ein av dei leiande musikkteoretikarane på slutten av 1500-talet. Vincenzo Galilei gjekk til åtak på Zarlino i verket *Dialogo della musica antica e della moderna* frå 1581, og Artusi rykka då ut og forsvarte læraren og musikkstilen hans

Den best kjende episoden i livet til Artusi, og ein av dei best kjende i historia til musikk-kritikk, fann stad mellom 1600 og 1603. Då gjekk Artusi til åtak på ein ikkje namngjeven komponist, men det var tydeleg at målet var Claudio Monteverdi. I forordet til den femte madrigalsamlinga si svarte Monteverdi på åtake med å føreslå at ein burde skilja musikken i to retningar: den gamle renessansestilen, som han kallla *prima prattica*, og den nye barokkstilen, *seconda prattica*. *Prima prattica* skildra han som det polyfone idealet frå 1500-talet, karakterisert av streng kontrapunktikk, førebudde dissonansar og jambyrdige stemmer. *Seconda prattica* var den nye monodiske stilen som la vekt på sopran- og bass-stemmene, og dessutan representerte byrjinga på ein bevisst funksjonell tonalitet.

Det finst berre att nokre få komposisjonar etter Artusi: ei bok med canzonetter for fire stemmer (Venezia, 1598) og ein *Cantate Domino* for åtte stemmer (1599), alle haldne i ein konservativ stil.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Giovanni Artusi» frå Wikipedia på bokmål, den 14. april 2019.*

* Renzo Bonvicini. «ARTUSI,Giovanni Maria». *Dizionario Biografico degli Italiani (1962)*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* (fr)*Artusi Giovanni Maria*, musicologie.org. Verk, bibliografi og anna

Litteratur
* Claude Palisca: *Giovanni Artusi.* I *The New Grove Dictionary of Music and Musicians.* red. Stanley Sadie. 20 bd. London, Macmillan Publishers Ltd. 1980, ISBN 1-56159-174-2
* Gustave Reese: *Music in the Renaissance*. New York, W.W. Norton & Co. 1954. ISBN 0-393-09530-4
* Manfred Bukofzer: *Music in the Baroque Era*. New York, W.W. Norton & Co. 1947. ISBN 0-393-09745-5
* Giovanni Artusi: *L'Artusi, ovvero Delle imperfezioni della moderna musica*, oms. Oliver Strunk, i Source Readings in Music History. New York, W.W. Norton & Co. 1950.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA
* ICCU

 |
Kongens fortenestemedalje i sølv
**Kongens fortenstemedalje** vert delt ut som løn for særleg fortenesteleg innsats over lengre tid i samfunnslivet i offentleg stilling eller verv, ved innsats i frivillige organisasjonar eller ved anna personleg verksemd av stor samfunnsnytte. Han vert òg delt ut for særleg fortenestefullt arbeid gjennom lang tid i privat eller offentleg teneste, der innsatsen er betydeleg over det normale og der vedkommande òg har vist aktiv innsats innanfor eller utanfor arbeidsplassen sin. Ein må normalt ha ei tenestetid på over 40 år. Medaljen kan òg delast ut til ein samfunnsborgar med ein innsats gjennom livet som kan stå til føredøme for andre.

Til vanleg blir medaljen utdelt i sølv. I særskilte tilfelle kan Kongens fortenstemedalje delalst ut i gull.

Tildelingar
-----------

* Personar som har fått Kongens fortenestmedalje i sølv

Sjå òg
------

* Kongens fortenestemedalje i gull

Bakgrunnsstoff
--------------

* Frå kongehuset, liste over mottakarar
* Slottets informasjon om medaljane
**Forvaltingsrevisjon** er systematiske vurderingar av økonomi, produktivitet, måloppnåing og verknader med utgangspunkt i vedtak og føresetnadar frå politiske styresmakter.

Definisjonen inneber at ein under revisjon av ei offentleg verksemd til dømes kan fokusera på om

* forvaltinga nyttar ressursar til å løysa oppgåver som samsvarer med politiske vedtak og føresetnader,
* ressursbruk og verkemiddel i forvaltinga er effektive med omsyn til måla som er sette på området,
* regelverket vert etterlevd,
* styringsverkty og verkemiddel er formålstenlege,
* avgjerdsgrunnlaget frå administrasjonen til dei politiske organa samsvarar med offentlege utgreiingskrav
* resultata i tenesteproduksjonen er i tråd med politiske føresetnader og/eller om resultata for verksemda er nådd.

Omgrepet viser til ein eigen fagdisiplin innan offentleg revisjon, og vert utført på alle forvaltingsnivå. I Noreg er det vorte utført denne typen revisjonsgjennomgangar sidan slutten av 1980-talet, tiltakande med åra, og med ein særleg sterk vekst dei siste åra. I dag har forvaltingsrevisjon same omfang som rekneskapsrevisjon (finansiell revisjon) i revisjon av offentleg sektor.

På nasjonalt nivå er det Riksrevisjonen som på vegner av Stortinget utøver forvaltingsrevisjon. På fylkeskommunalt og kommunalt nivå vert forvaltingsrevisjon utført av kommunalt eigde eller private revisjonseiningar på oppdrag frå dei politisk oppnemde kontrollutvala.
For Riksrevisjonen er kravet om å gjennomføra forvaltingsrevisjon nedfelt i eiga lov, medan det for dei andre forvaltingsnivåa er teke inn tilsvarande krav i kommuneloven.

Forvaltingsrevisjon skal skje i tråd med god revisjonsskikk og standardar på området. Standardane baserer seg på internasjonale prinsipp og standardar, mellom anna fastsette av International Organization of Supreme Audit Institutions (INTOSAI) og Institute of Internal Auditors (IIA). I Noreg har både Riksrevisjonen og Norges Kommunerevisorforbund utarbeidd standardar og rettleiarar for gjennomføring av forvaltingsrevisjon. 

Internasjonalt nyttar ein ofte nemninga Performance Audit. Sjå òg om bruk av forvaltingsrevisjon under omtalen av selskapskontroll.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Riksrevisjonen
* Norges Kommunerevisorforbund
* Rogaland Revisjon
* Revisjon Midt-Norge
Uvêret i Hjørungavåg. Illustrasjon av Gerhard Munthe
*Uvêret under Slaget i Hjørungavaag*. Illustrasjon av Halfdan Egedius.
**Jomsvikingar** var ei gruppe vikingar som levde på 900- og 1000-talet. Ifølgje *Jomsvikingsoga* og *Soga om Olav Tryggvasson* i Heimskringla, heldt dei til i Jomsborg, som låg ved kysten av dagens Tyskland eller Polen. Den nøyaktige plasseringa er omdiskutert, men ei mogleg plassering er ved byen Wolin i det noverande Polen.

Det er òg usikkert kven som grunnla Jomsborg. Nokre kjelder hevdar at festninga vart grunnlagd av Harald Blåtann medan andre kjelder seier den vart grunnlagd av Palnatoke.

Jomsvikingsoga fortel at i 986 angreip Jomsvikingane Håkon jarl der dei vart nedkjempa ved slaget i Hjørungavåg. Jomsvikingane deltok òg i slaget ved Svolder i år 1000.

I 1043 gjorde Magnus den gode slutt på Jomsvikingane. Han angreip då Jomsborg, øydela festninga og drap dei overlevande.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jomsvikingen» frå Wikipedia på bokmål, den 24. november 2017.*

Litteratur
----------

* Knut Helle, «Jomsvikingeslaget – islandsk heltediktning?», *Kongsmenn og krossmenn: Festskrift til Grethe Authén Blom*, Trondheim : Tapir, 1992, s. 167-193
* Wladyslaw Filipowiak, *Wolin – Jomsborg: en vikingetids-handelsby i Polen*, Roskilde 1991

Bakgrunnsstoff
--------------

* Northvegr.org Arkivert 2006-01-30 ved Wayback Machine.
* The significance of the Jomsvikings
* The Jomsvikings (reenactment society)
* Age of Chivalry: The Jomsvikings
* Ei utgreiing – og ein ny teori om det store Jomsvikingslaget
* *Slaget ved Hjørungavåg*, artikkel ved Norgeshistorie.no
Normal forkastingssone (3), Horst (1) og Graben (2)
**Graben** (frå tysk: «grav»), **forkastingsgrøft**, **søkkegrop** eller **gravsenking** er innan geologi eit område av jordskorpa som har sokke inn langs éi eller fleire forkastingar. Ein kan sjå ein graben i overflata som ei rift eller ei kløftforma forsenking og oppstår når eit kontinent sprekk opp, som til dømes i Riftdalen i Aust-Afrika, Rhinrifta, Bajkalrifta, Jordandalen med Daudehavet. 

Eldre grabenar kan vere fylte med sedimentære avleiringar, som til dømes Vikingraben eller Sentralgraben i Nordsjøen. 

Oslo-området ligg i ein graben frå permtida. Geologane kallar dette området Oslofeltet eller Oslograben. Oslofjorden mellom Slemmestad og Nesodden er òg ein graben. På Spitsbergen er den 120 km lange Wijdefjorden graven ut langs ein graben eller ei gravforkasting.

Kjelder
-------

* «graben» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* NDL

 |
**Forvaring** er ein av straffereaksjonane i det norske rettssystemet. Forvaring kan føre til fengsel livet ut, på grunn av at den opphavlege dommen kan bli forlenga eit uavgrensa tal gonger. 

Straffereaksjonen forvaring er heimla i Straffelova § 39 c, der det står:

*Når en tidsbestemt straff ikke anses tilstrekkelig til å verne samfunnet, kan forvaring i anstalt under kriminalomsorgen idømmes i stedet for fengselsstraff når vilkårene i nr. 1 eller nr. 2 er oppfylt:* 
*1. Lovbryteren finnes skyldig i å ha begått eller forsøkt å begå en alvorlig voldsforbrytelse, seksualforbrytelse, frihetsberøvelse, ildspåsettelse eller en annen alvorlig forbrytelse som krenket andres liv, helse eller frihet, eller utsatte disse rettsgodene for fare. I tillegg må det antas å være en nærliggende fare for at lovbryteren på nytt vil begå en slik forbrytelse. Ved farevurderingen skal det legges vekt på den begåtte forbrytelsen eller forsøket sammenholdt særlig med lovbryterens atferd og sosiale og personlige funksjonsevne. Det skal særlig legges vekt på om lovbryteren tidligere har begått eller forsøkt å begå en forbrytelse som nevnt i første punktum.*
*2. Lovbryteren finnes nå skyldig i å ha begått eller forsøkt å begå en mindre alvorlig forbrytelse av samme art som nevnt i nr. 1, og har tidligere begått eller forsøkt å begå en forbrytelse som nevnt der. I tillegg må det antas å være en nær sammenheng mellom den tidligere og den nå begåtte forbrytelsen, og faren for tilbakefall til en ny forbrytelse som nevnt i nr. 1 må antas å være særlig nærliggende.*
Det er berre lovbrytarar vurdert som strafferettsleg tilreknelege som kan bli dømde til forvaring i tillegg til, eller i staden for, vanleg straff. Personar retten vurderer som utilreknelege i gjerningsaugneblinken, kan ikkje bli dømde til forvaring, men kan idømmast særreaksjonar som tvunge psykisk helsevern eller tvungen omsorg. Forvaring kan berre brukast dersom vedkomande har utført eller forsøkt å utføre eit brotsverk som har krenkt samfunnet sine grunnleggjande rettsgode, andres liv, helse eller fridom. Døme på slike brotsverk er drap, vald, seksualbrotsverk og eldspåsetjingar. I tillegg må det vera ein reell fare for at vedkomande vil koma til å gjenta den handlinga han eller ho er dømd for.

I dom om forvaring skal retten fastsetje ei tidsramme som vanlegvis ikkje bør overstige 15 år, og ikkje kan overstige 21 år. Etter begjæring frå påtalemakta kan retten likevel ved dom forlenge den fastsette ramma med inntil 5 år om gongen. Sak om forlenging skal reisast ved tingretten seinast tre månader før forvaringstida er utløpt. Det skal òg fastsetjast ei minstetid for forvaringa, som ikkje må overstige 10 år. 

Forvaring er ein av tre straffereaksjonar som erstatta den tidlegare juridiske nemninga sikring ved lovendring den 1. januar 2002.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Forskrifter om forvaring Arkivert 2005-05-18 ved Wayback Machine.
* Straffelovens reglar om forvaring (§ 39 a-h)
* Kriminalomsorgen: Forvaring Arkivert 2007-02-24 ved Wayback Machine.
* "Hva er forvaring?" Kronikk i Dagbladet 26. september 2005
**Jomfrulandplanen** var eit initiativ av Nikita Khrusjtsjov om å opne dei enorme, unytta (jomfru) steppene nord i Kasakhstan og Altajregionen i Russland for jordbruk i 1954.

Det første året av planen vart 190 000 km² pløgd opp og i 1955 140 000 km² til. Med alt dette nye jordbrukslandet vart det flytta store massar av innbyggjarar frå heile Sovjetunionen til området. Komsomol hadde ansvaret for å rekruttere dei. 

Meir enn 300 000 menneske, hovudsakleg ukrainarar og russarar, kom til jomfrulandet for å byrje nye liv som bønder. Hundretusenvis av soldatar, studentar og skurtreskarsjåførar følgde etter, men desse var her berre under innhaustinga. Mot slutten av masseinnflyttinga til jomfrulandet var det i mange område fleire slavarar enn kasakhstanarar. Hovudbyen i området fekk namnet *Tselinograd*, «Jomfrulandbyen» (i dag Astana). 

For ein kort periode inspirerte Khrusjtsjov ein kommunistiver i sovjetarane og klarte ei kort stund å oppnå det ønskte resultatet.

Den første innhaustinga
-----------------------

Den første innhaustinga av Jomfrulandet i 1956 var ein overveldande suksess. Av 125 millionar tonn korn produsert i Sovjetunionen dette året kom meir enn halvparten frå dette området. Sovjetunionen produserte dobbelt så mykje kveite per innbyggjarar som Vesten gjorde. Innhaustinga vart sidan aldri så god som i 1956.

Samanbrota
----------

Nesten alle kollektivbruka i Jomfrulandet dyrka nesten berre kveite. I 1960-åra var derfor jordsmonnet tomt for næringa som kveiten treng for å vekse og sidan det ikkje vart bygd vern mot erosjon bles rett og slett mykje av jorda bort med vinden og etterlet berre nakne stepper som ikkje kunne nyttast til jordbruk. 

I starten måtte ein i tillegg kaste store delar av avlingane fordi det ikkje var nok kornmagasin for å lagre dei. 

Derfor måtte etter kvart Sovjetunionen kjøpe korn frå Canada for å stette behovet sitt, trass i den store suksessen Jomfrulandplanen var i starten.

Tida etterpå
------------

Sjølv etter planen tok slutt vart om lag seks millionar russarar og ukrainarar verande att i Kasakhstan. Mange flytta tilbake til dei gamle heimtraktene sine etter oppløysinga av Sovjetunionen. 

Ein småplanet kalla 2111 Tselina vart oppdaga i 1969 av den sovjetiske astronomen Tamara Mikhailovna Smirnova og fekk namnet for å feire 25-årsjublieumet til jomfrulandplanen i Sovjetunionen..

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Virgin Lands Campaign» frå Wikipedia på engelsk, den 18. januar 2008.*

### Fotnotar

1. ↑  BBC: Russarar i Sentral-Asia
2. ↑  Schmadel, Lutz D. (2003). *Dictionary of Minor Planet Names* (5. utg.). New York: Springer Verlag. s. 171. ISBN 3-540-00238-3.
**Fosnavåg** er administrasjonssenteret i Herøy kommune i Møre og Romsdal. Det som tradisjonelt har blitt rekna som Fosnavåg ligg mellom Ytre Herøy kyrkje og Igesund, medan ein i folkemengda for byen Fosnavåg reknar med heile Bergsøya. Det er vanleg å rekne grunnkrinsane Fosnavåg sentrum, Øvre Fosnavåg og Nørvåg som delar av Fosnavåg, deriblant halve Huldal, Kleiva og Vågsholm.

Hamna
-----

Fosnavåg ytre hamn
Fosnavåg er ei naturleg hamn, den største i Noreg, og har difor vore ein naturleg samlingsstad for båtar som har operert i nærleiken.

Bystatus og hamnestatus
-----------------------

Herøy rådhus i Fosnavåg
Piren ved Holmsild brygge
Kommunestyret i Herøy vedtok 7. juni 2000 at Fosnavåg er ein by, noko som igjen bana veg for at Fosnavåg kunne få hamnestatus. Større skip som tidlegare måtte registrerast i Ålesund, kan no ha «Fosnavåg» i hekken. Det nye kystvaktskipet KV «Harstad», døypt 28. januar 2005, er blant dei fyrste med denne stadstilknytinga. «Bystatusen» førte også til ei større satsing frå handelsstanden og fleire butikkar har i dei seinare åra etterpå vorte samla under same tak.

Tettstad
--------

Tettstaden Fosnavåg hadde 3 610 innbyggjarar per 1. januar 2017

Næringsliv
----------

Reiarlag som Havila Shipping ASA, Olympic Shipping AS, Rem Offshore, Solstad Offshore, Bourbon Offshore Norway AS, Remøy Shipping AS og Remøy Management AS har kontor i Fosnavåg. Desse reiarlaga utgjer ein stor del av den *maritime klyngen* på Sunnmøre.

Fosnavåg vart i desember 2008 og 2010 kåra til Norges Næringsby av tidsskrifta Kapital og konsulentselskapet Dun & Bradstreet.

Fosnavåg som slektsnamn
-----------------------

Fosnavåg er eitt av dei sjeldnaste slektsnamna i Noreg, då det per mars 2005 berre er 6 personar som har det.

Sjå òg
------

Tettstader i Møre og Romsdal

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames
* SSR (namn)

 |

  




1. ↑  «Fosnavåg er Norges Næringsby 2010 – med god "hjelp" av Soliditet - Bisnode», *www.soliditet.no*, arkivert frå originalen 4. januar 2018, henta 19. februar 2019
**Jon Alfred Hansen Mjøen** (12. juli 1860–30. juni 1939) var ein norsk kjemikar, farmasøyt og hygienikar, fødd på Oppdal i Sør-Trøndelag. Han er særleg kjend for sine studiar i rasebiologi og eugenikk. På 1910- og 1920-talet var han den fremste talsmannen for rasehygiene i Noreg. Mjøen var far til Fridtjof Mjøen, Sonja Mjøen og Jon Lennart Mjøen, og var bror til Alf Mjøen.

Liv og virke
------------

Mjøen tok i 1894 doktorgrad i organisk kjemi i Leipzig. Deretter var han universitetsstipendiat i Kristiania. År 1906 grunnla han Vinderen biologiske laboratorium. I 1912 tok han del i stiftinga av den internasjonale eugeniske (rasehygieniske) føderasjonen. To år seinare gav han ut boka *Racehygiene*. Dette verket vart skarpt kritisert av sentrale folk i det norske forskningsmiljøet på arve-genetikk. Folk som Kristine Bonnevie og Otto Lous Mohr hevda Mjøens arbeid ikkje heldt vitskapleg nivå.

Mjøen hevda at eit moderne samfunn burde vernast seg mot «dårlege arveberara», til dømes mentalt handikappa, forbrytarar og prostituerte. Slike menneske skulle nektast å få barn. Liknande tankar fann gjenklang i medisinske miljø i åra kringom fyrste verdskrigen, men det var lita semje og kva åtgjerder som var legitime for å hindre vidareført dårlege arveanlegg. Gjennom tidsskriftet *Den nordiske race* presenterte Mjøen frå 1920 nordeuropearar som eit rasemessig ideal. Med andre verdskrigen og nazismen kom denne rasehygieniske tenkninga i vanry.

Kjelder
-------

* «Jon Alfred Mjøen» i *Store norske leksikon*, snl.no.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI

 |
Eit **fosfat** er eit salt eller ein ester av fosforsyre (H3PO4). Fosfat er eit naudsynt plantenæringsstoff. I alt liv er fosfat naudsynt, som del av DNA og RNA og som den energiberande delen av ATP-molekyla. Meir enn fjerdedeling av beina til ryggradsdyr er fosfat .

Kjemiske eigenskapar
--------------------

Grunnforma til fosfat er eit ion samansett av eit fosfor-atom og fire oksygen-atom (PO43-). Vekta er 94,97 gram per mol. Fosfationet er den konjugerte basen til hydrogenfosfat (HPO42-), som atter er den konjugerte basen til dihydrogenfosfat (H2PO4-), atter den konjugerte basen til fosforsyre (H3PO4). Alle dei nemnte fosfat-formene er å finna i vatn. Kva form fosfatet ligg på kjem an på pH-en i vatnet.

Referansar
----------

1. ↑  *arkivkopi*, arkivert frå originalen 13. april 2014, henta 9. april 2014
2. ↑  Mangelsjukdomar og andre ernæringsforstyrringar hos kulturplanter: årsaker, symptom, rådgjerder; Ivar Aasen; Landbruksforlaget
3. ↑  Smil, Vaclav: «Phosphorus in the Environment: Natural Flows and Human Interferences» i Annual Review of Energy and Environment 25 2000
4. ↑
**Jon Aarstein Gisle** (fødd 19. november 1948) er ein norsk jurist, cand. philol. og cand. jur. frå Universitetet i Oslo. Han har sidan 2008 vore advokat i kontorfellesskapet Arbeidsrettsadvokatene i Oslo. Frå 1999 til 2008 var han tilsett i Arbeidsretten, dei siste fem åra som dommar. Gisle har også utgitt *Jusleksikon*, Kunnskapsforlaget, 3. utgåve Oslo 2007. Gisles spesialområde innanfor jussen er kollektiv arbeidsrett/tariffrett. Gisle var i ei årrekkje forlagsredaktør og redaksjonssjef i fagbokforlaget TANO og har også arbeidd som redaktør i Kunnskapsforlaget og Aschehoug.

Gisle er kjend for med boka *Donaldismen* frå 1973 å ha starta den litterære «forskingsgreina» donaldisme. Boka kom ut i fleire opplag og vart omsett til svensk og dansk. Andre (reviderte) utgåve kom hausten 2006.

Gisle har vore redaktør av fleire tidsskrift med stoff om teikneseriar, frå *Serieleseren* via *Tekst og Tegning* på slutten av 1970-talet som han starta og stort sett dreiv sjølv, til det meir ambisiøse *TEGN – tidsskrift om og med tegneserier*. Gisle var også ein av stiftarane av foreininga Norsk Tegneserieforum i 1980. Han var blant initiativtakarane til Norsk kulturråds støtteordning for teikneseriar, og var medlem av rådets vurderingsutval for teikneseriar frå starten i 1990 til 2004. Han har også vore styremedlem i Norsk Animasjonsforum. 

Gisle er sentral i det norske og europeiske amatørfilm-miljøet og har sjølv produsert ei rekkje prisvinnande kortfilmar.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Publikasjoner av Jon Gisle[*daud lenkje*] i BIBSYS.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jon Gisle» frå Wikipedia på bokmål, den 2. november 2012.*

* Jon Gisle på Store norske leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* SUDOC

 |
**Foryd Bay** (walisisk *Y Foryd* eller *Bae'r Foryd*) er ei bukt i Gwynedd i Wales. Ho ligg i sørenden av Menaisunda, om lag 3 km sørvest for Caernarfon. Fleire elvar munnar ut i bukta og her finst stor område med slamflater og marskland. Ei grustunge blokkerer delvis inngangen til bukta. I nordvestenden ligg Fort Belan, bygd på 1700-talet. 

Bukta er erklært ein stad av særleg vitskapleg interesse og i 1994 vart han eit lokalt naturreservat på grunn av dyrelivet her. Mange fuglekikkarar kjem her om vinteren og i trekktida kann ein sjå mange forskjellige fuglevilt og vadefuglar, som brunnakke, ringgås, bekkasin, sotsnipe og gluttsnipe. Terner kviler ved munningen av bukta.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Foryd Bay» frå Wikipedia på engelsk, den 11. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
	+ Davies, Alan & Owen Roberts (2007) *Best Birdwatching Sites in North Wales*, Buckingham Press, Peterborough.
	+ Gwynedd Council (2009) *Celebrating 15 years of protecting wildlife on Y Foryd Arkivert 2011-01-05 ved Wayback Machine.*.
	+ McFarland, Valerie (1990) *RSPB Guide to Birdwatching on Anglesey & Lleyn*, The Royal Society for the Protection of Birds, Sandy.

Koordinatar: 53°6′46″ N 4°19′12″ W﻿
**Corinne Rey-Bellet** (2. august 1972–30. april 2006) var ein sveitsisk skirennar. Ho vann ein sølvmedalje i utfor under VM i alpint 2003 i St. Moritz. Rey-Bellet vann fem verdenscuprenn. Ho var fødd og døydde i landsbyen Les Crosets i kommunen Val-d’Illiez i kantonen Valais.

### Aktiv

Rey-Bellet debuterte i dei store meisterskapa under vinter-OL 1992 i Albertville med ein 17. plass i storslalåm. Denne plasseringa forbetra ho under VM i alpint 1993 i Morioka med ein 14. plass i same øvinga. Enno eit lite hakk opp på resultatlista kom ho under VM i alpint 1996 i Sierra Nevada i Spania, då ho kom på 10. plassen i både utfor og super-G. Hennar til då beste meisterskapsprestasjonar kom i VM i alpint 1999 i Vail. Ho deltok då i fire ulike øvingar, med sjetteplassen i storslalåm og åttandeplassen i super-G som best. 

Heilt i tetsjiktet kom Rey-Bellet først under VM i alpint i St. Anton i 2001. Ho kom då på fjerdeplassen både i utfor og i den alpine kombinasjonen, og på sjetteplass i super-G. Med ein femteplass i OL-utforen i Salt Lake City i 2002, måtte ho eit hakk ned på resultatlista. I 2003-sesongen kom så Rey-Bellet på sølvplass i utfortevlinga under VM i St. Moritz, jamsides Alexandra Meissnitzer frå Austerrike. Dei to var elleve hundredels sekundar bakom verdsmeisteren Melanie Turgeon frå Canada. I super-G-tevlinga kom Rey-Bellet på sjuandplass.

Rey-Bellet vann sine to første renn i verdscupen den 16. januar 1999. Den dagen vart det avvikla to renn i St. Anton, eitt i super-G og eitt i utfor. Rey-Bellet vann begge. Sidan vann ho eit renn i kvar av sesongane 2000, 2001, 2002. Ho kom på pallen i 15 renn i verdscupen. I tre sesongar var ho mellom dei ti beste i verdscupen; 1999, 2001 og 2002. Best i verdscupen var ho i 2002, då ho vart nummer sju, og kom på tredjeplass i verdscupen.

Rey-Bellet la opp i 2003 grunna ein rekke av skader i det høgre kneet.

### Død

Rey-Bellet vart i 2006 skoten i foreldreheimen i Les Crosets. Også broren Alain vart funnen skoten, medan mora Verena var alvorleg skadeskoten. Corinne Rey-Bellet var då nyleg separert frå ektemaken Gerold Stadler. Mistanken for drapa gjekk mot Stadler, som etter tre dagar vart funnen skoten med ein revolver ved sidan av seg. Alt tydde på at han hadde teke sitt eige liv.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Corinne Rey-Bellet» frå Wikipedia på tysk, den 17. januar 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* (en) Corinne Rey-Bellet – Profil og resultatoversikt hos FIS
* Aftenposten om Rey-Bellets død
* «Corinne Rey-Bellet» (på engelsk). olympedia.org. Henta 11. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
| **Fylkesveg 653**  |
| --- |
| **653** |
| Strekning |
| Garnes i Ulstein – Hovden i Volda |
| Fylkesveg 653 |
| Informasjon |
| Lengd | 21,4 km |
| Status | fylkesveg |
| Tilstøytande vegar |
| Fylkesveg 653 |

*Sjå òg Fylkesveg 653 (fleirtyding)*
**Fylkesveg 653** (**Fv653**) går mellom Garnes i Ulstein og Furene i Volda. Veglengda er 21,4 km. Eiksundsambandet erstatta 23. februar 2008 ferjesambandet mellom Eiksund i Ulstein og Rjåneset i Ørsta, og gav dei fire kommunane Hareid, Ulstein, Herøy og Sande fastlandssamband.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.

Kommunar og knutepunkt
----------------------

Eiksundbrua
Eiksundtunnelen
###  **Møre og Romsdal**

Ulstein

* **61** Garnes
* tunnel Selvågtunnelen (1080 m)
* bro Eiksundbrua (405 m)
* tunnel Eiksundtunnelen (7765 m, 287 muh.)

Ørsta

* Fv5902 Storhammaren
* tunnel Helgehorntunnelen (1160 m)
* veg til Hovdebygda

Volda

* veg til Ytrestøyl og vidare til Fv5902
* tunnel Morkaåstunnelen (630 m)
* Rundkøyring Fylkesveg 653 Furene

Tidlegare trasé
---------------

Vegtraséen før Eiksundsambandet vart opna:

###  **Møre og Romsdal**

Ulstein

* **61** Garnes
* tunnel Selvågtunnelen (1080 m)
* ferje Ferje frå Eiksund (15 min, 2-4 turar/time)

Ørsta

* til Rjåneset
* Fylkesveg 653 Rjåneset

Bakgrunnsstoff
--------------

* Statens vegvesen – trafikkmeldingar Fv653
* Statens vegvesen – trafikkmeldingar
**Tonje Sagstuen** (fødd 17. november 1971) er ein norsk journalist og tidlegare handballlspelar, busett i Gjøvik. Ho er sidan 2014 kommunikasjonsdirektør i Norsk Tipping. Perioden 1992-97 vann ho OL-sølv, VM-sølv, VM-bronse og EM- bronse med Noreg. 187 cm høge Sagstuen var høgre rykkrom-spelar og midtforsvarar.

Virke
-----

### Idrett

Sagstuen var i yngre år medlem av IL Hov, men tidleg melde ho seg inn i Toten HK og spelte der sidan. Ho debuterte på Noregs landslag den 7. mars 1989 mot Sverige. Frå 1990 til VM 1997 deltok ho i samtlege meisterskapsturneringar, med unnatak for Sommar-OL og EM i 1996. Under Sommar-OL 1992 vann ho sølvmedalje med Noreg, før det så vart bronsemedaljar både under VM 1993 på norsk heimebane, og i handball-EM 1994 i Berlin. Etter 1 1/2 års landslagspause kom ho tilbake og var ein av dei leiande i det norske mannskapet som vann VM–sølv i desember 1997. Sagstuen spelte sin 201. og siste landskamp i april 1998, med til saman 593 nettkjenningar i landslagsprotokollen. 

### Merittar

* VM 1990: Nr 6 med Noreg
* OL 1992: Sølvmedalje etter 21–28 mot Sør-Korea
* VM 1993: Bronsemedalje etter 20–19 mot Romania
* EM 1994: Bronsemedalje etter 24–19 mot Ungarn
* VM 1995: Nr 4 etter 24–25 mot Danmark
* VM 1997: Sølvmedalje etter 20–33 mot Danmark

### Media

Sagstuen arbeidde som journalist i Oppland Arbeiderblad frå 1999, fyrst som sportsjournalist, seinare også med ansvar for helse- og sjukehussaker. Frå november 2006 var ho ein av redaktørane i avis, sjefsredaktør 2012-14. Våren 2014 vart ho tilsett i Norsk Tipping som kommunikasjonsdirektør.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Tonje Sagstuen» frå Wikipedia på bokmål, den 5. desember 2016.*


| * v
* d
* e
Handball Det norske kvinnelandslaget i handball under Sommar-OL 1992 Dei olympiske ringane |
| --- |
| 1: Frøseth**·** 2: Sagstuen**·** 3: Hogness**·** 4: Sundal**·** 5: Goksør**·** 6: Svendsen**·** 7: Dahle**·** 8: Eftedal**·** 9: Henriksen**·** 10: Steen**·** 11: Pettersen**·** 12: Skotvoll**·** 13: Duvholt**·** 16: Tjugum**·** Landslagssjef: Jacobsen |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
*For ordbøker med liknande namn, sjå Norsk ordbok (fleirtydingsside)*
***Norsk Ordbog : med dansk Forklaring*** er ei ordbok over norsk folkespråk, utarbeidd av Ivar Aasen og utgjeven i hefter i åra 1871-1873. Ho har om lag 40 000 oppslagsord. Siktemålet med boka var å framstille det norske språket slik at det kunne bli oppvurdert av nordmenn og utlendingar.

Aasen hadde i 1850 gitt ut *Ordbog over det norske Folkesprog*, og *Norsk Ordbog* hadde nesten dobbelt så mange oppslagsord, og var elles mykje omarbeidd. Aasen hadde arbeidd for å gjere ordforklaringane gode, og oppslagsorda var normerte strengt etter landsmålsnormalen han hadde sett opp i *Norsk Grammatik* (1864).
Aasen tok med den sentrale delen av det norske ordtilfanget, men korkje framandord, støytande ord eller rare ord. Boka er rekna som ein grunnstein i målreisingsarbeidet til Aasen.

*Norsk Ordbog* er framleis mykje brukt av språkforskarar og språkinteresserte, og saman med *Symra* er ho den av bøkene til Aasen som har selt i størst opplag. Det kom nye opptrykk (med gotisk skrift) både i 1900, 1918, 1977 og 1983 (Fonna Forlag). 

I 1997 kom ei elektronisk utgåve som byggjer på 1873-utgåva. 

Kristoffer Kruken og Terje Aarset gav ut ei ny vitskapleg bokutgåve med latinsk skrift på Det Norske Samlaget i 2003.

Kjelder
-------

* Aasentunet Arkivert 2010-02-04 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk Ordbog på nettet
* Norsk Ordbog hjå Nasjonalbiblioteket
**Grágás** (’’Grågås’’) er ei gammal islandsk lovbok som inneheld lovene frå fristatstida. Lovene vart nedteikna vinteren 1117-18, men grunndraga i lovene skriv seg attende til 900-talet. Lovene var i bruk til 1271 då Island var kommen under norsk styre og fekk ei ny lovsamling, *Járnsíða*, utarbeidd av Magnus Lagabøte. Men mange stykke frå *Grágás* vart likevel vidareførte i lovboka  *Jónsbók*  frå 1280 og i seinare islandske lover. 

*Grágás* er den største og mest innhaldsrike av alle germanske lovbøker. Boka er ei viktig kjelde til islandsk kultur og samfunnstilhøve i fristattida. Det finst to hovudhandskrifter av *Grágás*, «Konungsbok» og «Stadarholsbok», begge frå 1200-talet. 

Namnet *Grágás* er ikkje kjent brukt om denne lovboka før på 1500-talet. Namnet Grågås er òg brukt om ei trøndersk lovbok frå høgmellomalderen og ei jordebok over kyrkjegodset til Stavanger bispedømme frå tidleg 1600-tal.

Kjelder
-------

* Bjarni Aðalbjarnarson i *Norsk Allkunnebok* (1954)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Grágás, utgåve på norsk (gamalnorsk) frå 1852. *Nasjonalbiblioteket*.
* *Konungsbók* Arkivert 2007-09-28 ved Wayback Machine. (pdf, 17.75 MB)
Dai Greene i Daegu i 2011
**David Greene**, kjend som **Dai Greene**, (fødd 11. april 1986) er ein britisk friidrettsutøvar frå Lianelli som tevlar for Storbritannia og Wales. Han vart europameister på 400 meter hekk i 2010 og verdsmeister i same øvinga i 2011.

Aktiv
-----

Greene deltok i EM i friidrett 2006. Han fekk tida 50,66 i forsøket på langhekken og nådde dermed ikkje finalen. Sesongen etter sette han personleg rekord med tida 49,58.

I 2009-sesongen fekk Greene sitt store gjennombrot. Han fekk sølv i 4x400 m stafett under VM i Berlin og sette ny personleg rekord i semifinalen på langhekken med 48,27. Finalen vart jamn, med berre 0,6 sekundar mellom andremann Javier Culson frå Puerto Rico, og Dai Greene på sjuandeplass.

Den 31. juli 2010 vann Greene gullmedaljen på 400 m hekk ved europameisterskapen i Barcelona, med ein annan walisar, Rhys Williams, på sølvplassen. To og ein halv månad seinare sprang Greene inn til siger på langhekken også under samveldeleikane i Delhi.

Greenes største triumf kom den 1. september 2011 ved verdsmeisterskapen i Daegu i Sør-Korea. Her vann han gullmedaljen på tida 48,26, sølvmedaljør Javier Culson fekk 48,44. Den 6. juli 2012 sette Greene personleg rekord med 47,82 då han vart nummer to i eit DL-stemne i Paris, slått av Culson. Under dei olympiske leikane i London ein månad seinare kjempa dei same to om bronsemedaljen, også her drog Culson det lengste strået med 48,10 sekundar, Greene fekk notert 48,24. Félix Sánchez frå den Den dominikanske republikken vann OL-gullet på tida 47,63.

Etter olympiaden var Greene meir eller mindre skadeplaga.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2009 i Berlin: Nr 7 på 400 m hekk - 48,68. Sølvmedalje 4x400 m stafett
* EM 2010 i Barcelona: Gullmedalje på 400 m hekk – 48,12, framom Rhys Williams (48,96)
* VM 2011 i Daegu: Gullmedalje på 400 m hekk – 48,26, framom Javier Culson (48,44)
* OL 2012 i London: Nr 4 på 400 m hekk – 48,24
* VM 2013 i Moskva: Utslått i semifinalane på 400 m hekk (49,25 =nr 12)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dai Greene» frå Wikipedia på engelsk, den 3. oktober 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BBC Things
* Munzinger (sport)

 |
**Grámmos** (gresk Γράμμος) eller *Gramos* er ei fjellkjede nordaust i periferieininga Ioánnina og vest i Kastoriá i Hellas, i tillegg til søraust i Albania. Fjellet er den nordlegaste fjellkjeda i fjellkjeda Píndos. Det høgaste punktet er på 2 520 moh. Det har gjeve namn til landsbyen Grámos vest i Kastoriá. Fjellkjeda er om lag 25-30 km lang frå nordvest til søraust og 15-20 km brei. 

Grámmos var ein skanse for kommunistane under den greske borgarkrigen og åstad for eit slag i 1949. Det er framleis minefelt etter borgarkrigen på fjellet, som gjer ferdsel her farleg. 

Frå toppen kan ein sjå det søraustlege Albania, fjella i periferieininga Kastoriá og dei fleste dalane og innsjøane her, Vóiofjella og det nordaustlege av periferieininga Ioánnina, i tillegg til Smólikas og delar av Týmfi.

Næraste stader
--------------

* Grámos, nord
* Kotýli, aust
* Voúrbiani, sør

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Gramos» frå Wikipedia på engelsk, den 23. august 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* LCCN
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Dvergmalle** |
| DvergmalleDvergmalle |
|
| **Status** |
| **Status i verda:** LC Livskraftig**Status i Noreg:** Framandart med låg risiko |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Orden:** | Mallefisk Siluriformes |
| **Familie:** | Dvergmallefamilien Ictaluridae |
| **Slekt:** | *Ameiurus* |
| **Art:** | **Dvergmalle** *A. nebulosus* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Ameiurus nebulosus***Lesueur, 1819 |

**Dvergmalle** (*Ameiurus nebulosus*) er ein liten mallefisk som er særs vanleg i ferskvatn nordaust i Nord-Amerika. 

Arten er òg sett ut mange stadar, m.a. i Drengsrudvannet ved Asker der han vart sett ut i 1890.
I Norsk svarteliste 2012 er dvergmalle vurdert til *låg risiko*, ettersom han har vore i landet i over 120 år uten å spreia seg til nye vassdrag.

Kjenneteikn
-----------

Dvergmallen har 8 skjeggtrådar rundt munnen, som sit på undersida av det flate hovudet. Ryggen er grå til blåsvart, gulbrun eller oliven, med lysare sider og gul til kvit buk. Han er ein liten fisk, som sjeldan vert over 34 cm i Europa. I Amerika har dei funne eksemplar på opptil 55 cm og over 2 kg. Arten kan ikkje forvekslast med andre norske ferskvassfisk.

Levesett
--------

Dvergmallen lever på blaut botn i eutrofe vatn, små dammar, tjern og sakteflytande elver med mykje vassplanter. Her jaktar han om natta på insektlarver, rogn, småfisk og ymse ferskvasslevande virvellause dyr med hjelp av skjeggtrådane sine. Sjølv i stilleståande vatn kan fisken lukta seg fram til bytte på opptil 25 fiskelengders avstand.

Arten er særs hardfør overfor både ureining og låge oksygennivå. Han er òg særs varmeresistent. Når tilhøva vert for tøffe, grev han seg gjerne ned i botnen.

Dvergmalle gyt i juni-juli på grunt vatn, stundom fleire gongar i løpet av same sommaren. Foreldra grev eit reir der hoa legg 500-13000 egg som målar om lag 3 mm i diameter. Dei vaksne vaktar dei til dei klekker etter om lag ei veke. Larvane er kjønnsmogne etter 3 år ved 20-33 cm.

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Dvergmalle |
| Svensk | Dvärgmal |
| Engelsk | Brown bullhead |
| Tysk | Katzenwels, Zwergwels |
| Fransk | Barbotte brune |
| Russisk | Amerikanskij somik (Американский сомик) |

Kjelder
-------

1. ↑  «*Ameiurus nebulosus* dvergmalle». *FremmedArt2012*. Artsdatabanken. Henta 20. august 2014.

* L'Abée-Lund, Jan Henning: «Mallefisker» i *Norges Dyr - Fiskene 1*, Cappelen 1992
* FishBase
* Artsdatabanken Arkivert 2007-09-09 ved Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL

 |
Daguerreotypi av Louis Daguerre.
**Daguerreotypi** (*utt.* dagerrotypi) er den eldste forma for fotografi, ei vidareføring av camera obscura. 
Metoden fekk namn etter Louis Daguerre, som var med på å finna han opp og annonserte metoden i 1839. Daguerreotypien skilde seg frå tidlegare fotografiske metodar ved å kunna ta bilde på nokre minutt, og blei raskt teken i bruk for nyhenderapportering og portrettering.

Teknikk
-------

Daguerrotypiapparat.
Ein tek daguerreotypiar ved å la ljos frå fotoobjektet verka på ei blank metallplåte som har eit lag av eit ljossensitivt stoff, typisk sylvhalid. Ein får fram biletet ved at kvikksylvdamp bitt seg til ljoseksponerte partiklar av stoffet, og at desse blir fjerna, slik at mest stoff blir att på område som var mørke på objektet. Dette biletet blir fiksert gjennom at ein dyppar plåta i natriumsulfitt.

Daguerreotypiprosessen gjev eitt einaste bilete som ikkje kan kopierast. Det er så skjørt at ein kan øydeleggja det ved å ta på det, og sylvet kan oksiderast av luft. Det var difor vanleg å verna daguerreotypi med ei glassplåte, i nokre høve òg med ein inertgas (lite reagerande gas, som nitrogen).

Metoden vart vidareutvikla med portrettobjektivet frå Josef Maximilian Petzval, ei linse som sleppte inn meir ljos og gjorde at eksponeringstida kunne kortast ned til under eitt minutt. Ein fekk òg meir ljoskjenslevare plåter og fann ut at å handsama dei med gullklorid gjorde bileta både meir detaljerte og meir haldbare. 

Trass i nyvinningane var likevel eksponeringstida lang, 60 til 90 sekund, og det var ikkje mogleg å laga kopiar av plåtene.

Bruk
----

Utkledd barnegruppe i Montreal i 1855.
Ein nytta daguerreotypi til å dekka samtidige hendingar som Krimkrigen og Den amerikanske borgarkrigen, og til portrettfotografering. Medan metoden var strengt patentert i Europa, spreidde han seg fritt i Amerika, særleg med hjelp av oppfinnaren Samuel Morse. Ein blomstrande industri av omreisande fotografar som laga portrett for ein pris mange hadde råd til voks opp. Daguerreotypi blei også brukt til eksperimentering: Det første forsøket på stereofotografi og det første erotiske fotografiet blei teke med daguerreotypiapparat.

Oppfinninga av kalotypi i 1841, den første fotografiprosessen med negativ, var byrjinga på slutten til daguerreotypiindustrien. Ein heldt likevel fram med å ta daguerreotypiar fram til 1860-åra.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Daguerrotypi» frå Wikipedia på bokmål, og «Daguerreotype» frå Wikipedia på engelsk den 20. juli 2008.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Daguerreotypi**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* LIBRIS
* NKC

 |
|  |
| --- |
| **Dvergmallefamilien** |
| Ictalurus punctatus. Merk skjeggtrådane.*Ictalurus punctatus*. Merk skjeggtrådane. |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Underklasse:** | Neopterygii |
| **Infraklasse:** | Ekte beinfiskar Teleostei |
| **Orden:** | Mallefisk Siluriformes |
| **Familie:** | **Dvergmallefamilien** IctaluridaeGill, 1861 |

**Dvergmallefamilien** (*Ictaluridae*) er ein familie nord-amerikanske mallefisk som lever i ferskvatn frå Canada til Guatemala. Fleire av artane er òg sett ut i andre delar av verda, mellom dei dvergmallen ein finn i Drengsrudvannet i Asker.

Kjenneteikn
-----------

Fiskane i dvergmallefamilien har tjukke, spoleforma kroppar og manglar både skjel og beinplater i huda. Dei har 8 skjeggtråder rundt munnen, fire på kvar side av munnen. Første finnestråle i ryggfinnen og brystfinnen er sagtanna og kraftige, hjå ein del artar sit det òg ei giftkjertel ved basis på dei. Dette gjeld ikkje arten me finn i Noreg. Hjå alle artane i familien vaktar dessutan foreldrefisken rogna si til ho er klekt.

Dei største artane vert 1,6 meter lange på det lengste, men dvergmallane her til lands vert ikkje meir enn vel 34 cm.

Kjelder
-------


* L'Abée-Lund, Jan Henning: «Mallefisker» i *Norges dyr - Fiskene 1*
* FishBase


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL

 |
|  |
| --- |
| **Keisarpingvin** |
| Keisarpingvin, Aptenodytes forsteri Foto: Samuel BlancKeisarpingvin, *Aptenodytes forsteri* Foto: Samuel Blanc |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** NT Nær trugaUtbreiinga av Keisarpingvin Utbreiinga av Keisarpingvin |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sphenisciformes |
| **Familie:** | Pingvinar Spheniscidae |
| **Slekt:** | *Aptenodytes* |
| **Art:** | **Keisarpingvin** *A. forsteri* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Aptenodytes forsteri***G. R. Gray, 1844 |

**Keisarpingvin** (*Aptenodytes forsteri*) er den største og tyngste av alle nolevande pingvinartar og er endemisk for Antarktis. Kjønna er mykje like i fjørdrakt og storleik, ca. 122 cm i høgd og med vekt frå 22 til 37 kg. Ryggsida er svart og med klår overgang til den kvite buksida. Brystet er bleikgult og han har lysegule øyreflekker. Han er ein straumlinjeforma kropp utan flygeevne, men vengene er forma som flate, stive luffar vel egna for symjing og marint levevis.

Fisk gjer ut for storparten av dietten, som òg kan inkludere krepsdyr som kril og blekksprutar. Det er observert at keisarpingvinar gjer dukk ned til djupner på over 500 meter og kan vere under vatn i opptil 18 minutt. Dei har mange tilpassingar for å meistre dette, inkludert eit uvanleg strukturert hemoglobin som gjev dei god funksjonsevne med lågt oksygennivå, solid skjelett som avgrensar trykkskilnadsskadar, *barotrauma*, og evna til å redusere stoffskiftet og stenge av uvesentlege organfunksjonar.

Keisarpingvinegg.
Keisarpingvinar er kanskje mest kjente for det årlege vandringsmønsteret vaksne fuglar gjer for å skaffe føde til avkommet. Dette er einaste pingvinarten som hekkar i den antarktiske vinteren, dei vandrar 50-120 km over isen og samlar seg i hekkekoloniar som kan innehalde tusenvis av individ. Hofuglen legg eitt egg og vandrar deretter til havet for å beite. I mellomtida rugar hannfuglen. Seinare vekslar foreldra mellom omsorg for ungen i kolonien og matauke til havs. Levetida er typisk 20 år i naturen, men observasjonar tyder på at enkelte individ kan oppnå 50 år i levealder.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Emperor Penguin» frå Wikipedia på engelsk, den 5. juli 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Keisarpingvin**

| Namn på ulike språk |
| --- |
| Keisarpingvin |
| Svensk | Kejsarpingvin |
| Dansk | Kejserpingvin |
| Engelsk | Emperor Penguin |
| Tysk | Kaiserpinguin |
| Fransk | Manchot empereur |
| Spansk | Pingüino emperador |
| Russisk | Imperatorskij pingvin (Императорский пингвин) |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BBC Things
* ITIS
* EOL

 |
| La Paz |
| --- |
| Utsikt over sentrale La Paz. Utsikt over sentrale La Paz. |
| Styresmakter |
| Land | Bolivia |
| Grunnlagd | 1548 |
| Borgarmeister | Luis Antonio Revilla Herrero |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  472 km² |
| Innbyggjarar  - By (2008)   - folketettleik | 877,363   6,275.16/km² |
| Koordinatar | 16°30′″S 68°09′″W﻿Koordinatar: 16°30′″S 68°09′″W﻿ |
| Høgd over havet | 3640 m |
| Tidssone | UTC -4 (UTC4) |
| Diverse anna |
| **Nettstad:** www.lapaz.bo |

**La Paz** er den administrative hovudstaden i Bolivia og regionshovudstaden i La Paz-departementet. Byen har om lag 800.000 innbyggjarar i bysentrum (2008). Han ligg 3 600 moh. i ein dal ved Altiplano, og har saman med byen El Alto oppe på platået over 1,6 millionar innbyggjarar. 

Byen blei grunnlagd i 1548 av Alonso de Mendoza på ei innfødd busetjing som heitte *Chuquiago*. Han fekk namnet *Nuestra Señora de La Paz*, «Vår Frue av Freden», for å minnast freden etter eit opprør leia av Gonzalo Pizarro mot den første visekongen av Peru, Blasco Núñez Vela. I 1825, då dei peruanske republikanarane vann ein avgjerande siger over spanske styrkar ved Ayacucho, fekk byen det fulle namnet *La Paz de Ayacucho*.

Geografi
--------

Byen ligg ved elva Chokeyapu i ein ca 400 meter djup elvedal, canyon, som skjærer ned frå kringliggjande høglandet Altiplano. Like ved, på høgda vest for La Paz finn ein satellittbyen El Alto, der ligg òg flyplassen La Paz El Alto på 4 058 moh. Totalt er det ei skilnad i høgd på ca 1 000 meter frå El Alto ned til bydelane lengst sør i dalen. Det finst ein klar samanheng mellom geografi og sosial status for dei ulike bustadstrøk i La Paz; jo lågare bustaden ligg, jo mindre fattigdom og høgare status. I dei lågaste områda er det i gjennomsnitt ca 6 grader varmare enn opp på platået, høgdsjuke er òg eit mindre problem nede på 3 000 moh. 

Fjellet Illimani (6 462 m) med tre toppar dominerer horisonten. Med fantasi kan ein sjå bilete i fjellsida av ein mann, ei kvinne, eit barn og ein lama.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **La Paz**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* NKC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**James Joseph Marshall** (3. februar 1936–24. mars 2010) var ein amerikansk fotograf, ofte av rockestjerner. Han hadde tilgang til mange musikarar gjennom 1960- og 1970-åra, og var mellom anna bak scenen på den siste betalte konserten til The Beatles i Candlestick Park i San Francisco, og han var hovudfotografen på Woodstockfestivalen.

Han vart hyrt av Atlantic Records og Columbia Records til å fotografere artistane deira. Bileta hans er på plateomslaga til meir enn 500 plater og enno fleire bilete vart publiserte i *Rolling Stone*. Han fotograferte Jimi Hendrix som sette fyr på gitaren sin på Monterey Pop Festival, og Johnny Cash i San Quentin.

Bileta hans av Neil Young, Janis Joplin, Bob Dylan, Jim Morrison, Allman Brothers, The Who, Led Zeppelin, Grateful Dead, Jefferson Airplane, Guns N' Roses, Santana og The Beatles var med å definere desse og sjølve rock and roll-fotografia i seg sjølv. Marshall fotograferte òg jazzmusikarar som Thelonious Monk, John Coltrane og Miles Davis.

I 2014 fekk Marshall posthumt ein Trustees Award (som er ein del av Lifetime Achievement Awards) under Grammyprisutdelinga det året

Personleg liv
-------------

Marshall hadde ikkje barn og i 1967 var han kjæraste med Abigail Folger, som vart drepen i 1969 av følgjarne til Charles Manson.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jim Marshall (photographer)» frå Wikipedia på engelsk, den 20. oktober 2018.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «Jim Marshall, legendary photographer». [*daud lenkje*]
2. 1 2  «Jim Marshall, Legendary Rock Photographer, Passes Away at 74». *Rolling Stone*. 24. mars 2010. Arkivert frå originalen 15. juni 2018. Henta 20. oktober 2018.
3. 1 2 3  Sisario, Ben (24. mars 2010). «Jim Marshall, Rock ’n’ Roll Photographer, Dies at 74». *The New York Times*. Henta 20. oktober 2018.
4. ↑  «Special Merit Awards: Class Of 2014». GRAMMY.com. 12. desember 2013. Henta 20. oktober 2018.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
* Jim Marshall Clothing

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |