recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Senjamållaget** er eit dialekt- og mållag i Troms fylke. Laget arbeider for å fremme bruk av senjamålet, som er det utbreitte målføret på øya Senja og i kystområda i Midt- og Sør-Troms. Laget er beinveges innmeldt i Noregs mållag.

Senjamållaget blei skipa 10. september 2015. Første leiar av laget er Steinar Nymo.

Laget hadde 36 medlemmar i 2019.

Lagsarbeid
----------



Senjamållaget er ein sjølvstendig språkpolitisk aktør som mellom anna arbeider for å ta vare på senjamåltalande sine interesser innan Noregs Mållag, andsynes Språkrådet og andre. Laget har òg sett seg føre å få til ein einheitlig skrivemåte for dialekten. Som førearbeid til det har laget starta opp ein grensegang mellom den nynorske skriftnorma frå 2012 og talt senjamål. Ein del av det laget arbeider med har tilknyting til stoffet i «Ikkje så galle?», ei ordsamling skriven av Steinar Nymo.

Laget har ein del av medlemmane sine så langt unna at det er uråd for dei å fysisk møte på laget. Det er derfor lagt opp til at medlemmane kan gjere sine interesser, inklusive forslag og votering ved lagsmøte gjeldande ved skriftlig melding til laget si e-postadressa, seinare til laget si heimesida.

Senjamållaget ønskjer å trekke med språkinteresserte personar, artistar og kulturtiltak som revygrupper, kor og anna inn i prosessane i laget. Der er derfor lagt til rette for eit forenkla medlemskap som ikkje inkluderer medlemskap i anna enn lokallaget.

Fotnotar
--------

1. ↑  Jf. Noregs Mållag, lagsoversyn Arkivert 2020-05-03 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Senjamållaget på Facebook
Koordinatar: 44°23′14″N 33°44′17″E﻿

Sarytsj på nordkysten av Svartehavet.
**Sarytsj** (ukrainsk Са́рич; russisk Са́рыч; krimtatarisk Sarıç) er eit nes (russisk Мыс, *mys*) ved kysten av Svartehavet på Krimhalvøya i Ukraina. 

Kring 5 km frå Sarytsj ligg feriebyen Foros. Byen i Sevastopol ligg kring 30 km frå neset og Jalta er kring 40 km. Lengda frå Sarytsj til neset Kerempe på kysten av Tyrkia er 227 km, det smalaste punktet i Svartehavet. 

Det ligg eit fyr på neset som sidan 2005 har vore eit ømt punkt i forholdet mellom Ukraina og Russland. Sidan 3. august 2005 har fyret vore okkupert av russiske styrkar trass i store protestar frå ukrainske aktivistar.

Slaget ved Sarytsj
------------------

*For meir om dette emnet, sjå slaget ved Sarytsj.*
Den 18. november 1914 møttest russiske og tyrkiske styrkar til slag utanfor Sarytsj. Tyrkarane hadde med seg den tyske slagkryssaren SMS «Goeben» og den lette kryssaren SMS «Breslau». Begge skipa vart formelt kjøpt av Det osmanske riket og gjeve namna Yavuz og Midilli, sjølv om dei framleis hadde tysk mannskap. Russarane hadde fem slagskip. Under slaget vart det berre utveksla fem salvar. Den tyske admiralen Wilhelm Souchon avslutta kampan etter at Goeben vart treft. Det osmanske riket hadde ikkje anlegg til å reparere eit moderne skip som Goeben, så han måtte sikre at skipet var i stridsdyktig stand.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sarych» frå Wikipedia på engelsk, den 6. september 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  «The owner of the "sarych" lighthouse came back with a blank document to the President of Ukraina». *CPCFPU* (på ukrainsk). Arkivert frå originalen 11. mars 2007. Henta February 24, 2007.
2. ↑  «Access to ukrainsks is prohibited..». *Zakryta Zona* (på ukrainsk). Arkivert frå originalen 10. mars 2007. Henta February 24, 2007.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Bilete av Sarytsj Arkivert 2016-03-08 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
| Crowborough  |
| --- |
| Crowborough CrossCrowborough Cross Crowborough Cross |
| Plassering |
| 

Crowborough is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | East Sussex |
| Distrikt | Wealden |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 20 000 |
| Koordinatar |  51°4′″N 0°10′″E﻿Koordinatar: 51°4′″N 0°10′″E﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | TN6 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1892 |
| **Nettstad:** www.crowboroughtc.co.uk |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Crowborough**
 |

**Crowborough** er den største byen i innlandet i East Sussex i England. Han er administrasjonssenter for distriktet Wealden, sjølv om nokre offentlege kontor er plassert i Hailsham.

Statue av Arthur Conan Doyle
Byen er kjent som heimstaden til sir Arthur Conan Doyle frå 1905 til han døydde der i 1930, og ein statue av han er reist i sentrum.

Rosenkrossordenen (AMORC) har sin storlosje for Europa og Afrika i byen.

Historie
--------

Det har vore busetjingar i området sidan steinalderen, og i romersk tid var det ein del industri i samband med ein veg som gjekk gjennom området. Den første referansen til Crowborough kjem langt seinare, i 1292. Då klaga soknepresten på at ein del av sokneborna hans gjekk i kyrkja til nabosoknet, fordi ho var lettare tilgjengeleg for dei. Presten hadde ingen anna løn enn tiande og kollekt, og var difor misnøgd med dette, og vende seg til erkebiskopen av Canterbury. For å bøte på problemet gav erkebiskopen han ein eigedom i den problematiske delen av soknet slik at det kunne byggjast eit kapell der.

Crowborough vart verande eit jordbruksområde inntil midten av 1800-talet. I ei folketeljing frå 1851 var enno dei fleste sysselsett innan jordbruket. I 1868 kom jarnbana, og dermed endra byen karakter. Det vart oppretta industribedrifter, og etterkvart vart Crowborough òg kjent som ein kurstad. Ein av dei som vart trekt dit av helseårsaker var naturvitskapsmannen og forfattaren Richard Jefferies, som kom i 1885 og skreiv nokre av sine mest kjende essay i byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Crowborough» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* NKC
* GeoNames

 |
**Holmes** eller **17P/Holmes** er ein komet som var synleg for det nakne auga 24. oktober 2007, då han hadde utbrot, den mest lyssterke det tiåret. To dagar tidlegare var kometen 40 000 gonger svakare enn dei svakaste stjernene som ein kan sjå med det nakne auga. 1. november, då han var på det største, var han sju gonger meir lyssterk enn Jupiter. Sjølve kometkjernen vart rekna å vere kring 3,4 km i diameter. Avstanden til jorda var ca. 200 millionar km, det vil sei, 1,5 gonger avstanden mellom jorda og sola. 

Kometen Holmes er ein såkalla periodisk komet. Han har ein bane som fører han inn i solsystemet med jamne mellomrom, med ein periode på knapt sju år. 

Kometen 17P/Holmes, 2. november 2007
Holmes hadde ingen klassisk komethale. Den første veka etter utbrotet hadde han rettnok utvikla ein diffus hale ein kunne observerte i infraraudt lys, og var avbilda på fotoopptak med lang eksponeringstid. Men denne halen hadde ikkje rett retning, det vil sei bort frå sola. Den 8. november falt halen av. 

Kometen Holmes vart oppdaga 6. november 1892 av briten Edwin Holmes i London, og kometen er namnsett etter han.

Kjelder
-------

1. 1 2  Seiichi Yoshida (12. april 2009). «17P/Holmes». Seiichi Yoshida's Comet Catalog. Henta 13. juni 2016.
2. ↑  Syuichi Nakano (19. mai 2011). «17P/Holmes (NK 2100)». OAA Computing and Minor Planet Sections. Henta 13. juni 2016.
3. ↑  «17P/Holmes Orbit». Minor Planet Sentral. Henta 13. juni 2016.

---

* Delphin, Inger Lise A. (14. februar 2009), «Holmes», *Store norske leksikon*, henta 13. august 2014

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kometen Holmes**

* 17P på Cometary Science Central
Jiamusi (gul) i Heilongjiang
**Jiamusi** er eit byprefektur nordaust i provinsen Heilongjiang i Kina, med grenser mot Russland både i nord og i aust. Byprefekturet har eit areal på 31 528 km² og 2 552 097 innbyggjarar i 2010.

Byprefekturet Jiamusi omfattar fem distrikt (区 *qū*), to byfylke (市 *shì*) og fire fylke (县 *xiàn*).

Næring og samferdsle
--------------------

Byen Jiamusi er ei viktig elvehamn for nedre del av elva Songhua.

Jiamusi har jarnbanesamband til provinshovudstaden Harbin, og til grannelanda Nord-Korea og Russland.

Kinas riksveg 201 går gjennom prefekturet. Vegen tek til i Hegang og fører via mellom andre Mudanjiang og Dandong sør til Liaodong-halvøya til Lüshunkou/Dalian. Også Kinas riksveg 221 går gjennom området. Han tek til i Harbin og går til Tongjiang i Jiamusi, begge i Heilongjiang.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Jiamusi» frå Wikipedia på bokmål, den 10. april 2012.*
* *Denne artikkelen bygger på «Jiamusi» frå Wikipedia på engelsk, den 10. april 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Jiamusi**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
**Merle Ronald Haggard** (6. april 1937–6. april 2016) var ein amerikansk countrysongar, gitarist og låtskrivar.

Han var ein av dei sentrale tidlege bidragsytarane i utviklinga av *Bakersfield sound* i 1960-åra. Nærast på eiga hand tok han den elektriske gitaren inn i country[*treng kjelde*]. Han ga ut musikkalbum heilt fram til 2000-åra. 38 gongar har songane hans toppa listene i USA,[*treng kjelde*] og i 1994 vart han vald inn i æresgalleriet Country Music Hall of Fame. Merle Haggard vert av det musikalske tidsskriftet Rolling Stone kåra til «den største countrymusikaren gjennom alle tider».

Liv og verke
------------

### Bakgrunn, ungdomstid

Merle Haggard budde først med foreldra og to syskjen i ei ombygd godsvogn i Oildale. Faren arbeidde for Atchison, Topeka and Santa Fe Railway og hadde ei regelmessig innkome. Til rett før Merle sin fødsel hadde familien budd i Oklahoma. I 1930-åra var mange bønder der hardt råka av den store depresjonen og av støvstormane kjende som Dust Bowl. Då familien sin låve brant ned attpå dette, reiste dei til California og søkte arbeid i landbruket der.

Da Merle Haggard var ni år gammel, døydde faren. Mora arbeidde for å livnære familien, og Merle fekk bu med slektningar. Som tolvåring lærte han seg å spele gitar. Han byrja med å ta etter stykker av Bob Wills og Hank Williams. Seinare let han seg begeistre av Lefty Frizzell sin musikk. I fleire år spelte han nesten berre Frizell sine songar og byrja å ta til seg musikkstilen hans.

Seinare i 2016 sto det i media at «støtta hans var retta mot arbeidarar, innsette og utfordrarane til» etablissementet.

I 1994 kuraterte Tom Russell og Dave Alvin et hyllest-album,Tulare Dust, med songar komponert av Haggard.

Kjelder
-------

1. ↑  David Browne, Jon Dolan, Jon Freeman, Chris Parton, Jonathan Bernstein, Stephen L. Betts, Andrew Leahey, Joseph Hudak, Kory Grow, Marissa R. Moss, Maura Johnston, Joe Levy, Will Hermes, David Cantwell (2017) 100 Greatest Country Artists of All Time[*daud lenkje*]. Rolling Stone, June 15, 2017. Besøkt 2017-08-13
2. 1 2  Tom Skjeklesæther (2016). Merle, 1937-2016. Musikkmagasinet - Klassekampen, 11. april 2016, s. 2

* *Denne artikkelen bygger på «Merle Haggard» frå Wikipedia på bokmål, den 30. januar 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Merle Haggard**

* Offisiell nettstad Edit this at Wikidata

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
|  |
| --- |
| **Meridianbukk** |
| 

Meridianbukk-ho  Ho av meridianbukk |
| **Systematikk** |
| **Rekkje:** | *Arthropoda* |
| **Underrekkje:** | *Hexapoda* |
| **Klasse:** | *Insecta* |
|
|
| **Orden:** | *Coleoptera* |
| **Familie:** | *Cerambycidae* |
| **Slekt:** | *Stenocorus* |
|
| Vitskapleg namn |
| Stenocorus meridianus

Linné , 1758 |

**Meridianbukk** er ei bille i trebukkfamilien. Arten førekjem i Europa nord til Sør-Skandinavia og vest i Sibir, og går hovudsakleg på lauvtre. I Noreg er han truleg tettast knytt til eik, og reknast som sjeldan - berre 4 av totalt 35 funn av arten er gjort etter 1980.

Levesett
--------

Meridianbukken legg egga sine i jorda, i staden for direkte i ved. Larvane grev seg fram til vertsmaterialet sitt sjølv, og føretrekk daude og rotne røter. Først gneg dei under borken, seinare gneg dei i veden opp mot stubben.

Dei forpuppar seg oftast i jorda, og utviklingstida er minst to år. Vaksne biller er ofte å finna på blomar.

Kjelder
-------

* Norges Biller
* Artsdatabanken Arkivert 2010-07-23 ved Wayback Machine.
**Merlene Ottey** (fødd 10. mai 1960) er ein tidlegare jamaicansk sprintar som spesialiserte seg på 100 meter og 200 meter sprint, samt 4 x 100 meter stafett. Ho har ei svært lang fartstid som idrettsutøvar med deltaking i heile sju sommar-OL og seks verdsmeisterskap. Ho har ni olympiske medaljar og vorte verdsmeister på 200 meter to gonger (1993 og 1995). I tillegg var ho med på å ta VM-gull i 4 x 100 meter stafett for Jamaica i 1991. Sidan 2002 har Ottey tevla for Slovenia, der ho er busett.

Olympisk karriere
-----------------

Merlene Ottey deltok fyrste gong i OL under sommar-OL 1980 i Moskva, 20 år gamal. Her tok ho sin fyrste olympiske medalje med bronse på 200 meter. Ho gjentok denne prestasjonen under sommar-OL 1984 i Los Angeles og fekk i tillegg bronse på 100 meter sprint. Ottey nådde ikkje opp til medalje under neste OL i Seoul, men under sommar-OL 1992 tok ho igjen bronse på 200 meter. 

Otteys beste OL prestasjonsmessig vart sommar-OL 1996 i Atlanta. Der tok sølv på 100 meter sprint på tida 10,94; nett den same tida som vinnaren Gail Devers frå USA. Domarane avgjorde likevel at Devers vann gullet. Ottey tok også sølv på 200 meter bak franske Marie-José Pérec. I tillegg var ho med på det jamaicanske stafettlaget som tok bronse på 4 x 100 meter i Atlanta.

Også under sommar-OL 2000 i Sydney tok Merlene Ottey medaljar, 40 år gamal. Ho sprang til bronse på 100 meter på tida 11,19 og tok sølv med stafettlaget på 4 x 100 meter. Dette var det siste OL der Ottey representerte Jamaica og også det siste der ho tok medaljar. Under sommar-OL 2004 i Aten kom ho så langt som semifinalen på 100 meter sprint. Ho forsøkte også å kvalifisera seg til sommar-OL 2008.

Enno i 2012 deltok Merlene Ottey i internasjonale tevlingar, i ein alder av 52.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Merlene Ottey» frå Wikipedia på engelsk, den 9. august 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
**Chandrasekhargrensa** er den maksimale massen ein kvit dverg kan ha. Chandrasekhargrensa er på om lag 3 × 1030 kg — det vil seie kring 1,44 gonger massen av sola. Grensa vart først utrekna av, og derfor oppkalla etter, den indisk-amerikanske fysikaren og nobelprisvinnaren Subrahmanyan Chandrasekhar. I 1942 i samarbeid med den brasilianske fysikaren Mário Schenberg oppdagede han ei ny grensa, som blir kalla *Schenberg-Chandrasekhargrensa*.

Varmen som blir generert av ei stjerne pressar atmosfæren åt stjerna ut. Etter som stjerna går tom for brennstoff kollapsar atmosfæren attende inn i kjernen åt stjerna. Om massen til stjerna ligg under chandrasekhargrensa, så blir samanbrotet avgrensa av elektrondegenerasjonstrykket, og resultatet blir ein stabil kvit dverg. Om massen åt stjerna ligg over chandrasekhargrensa, så finst det tilstrekkeleg gravitasjonskrefter tilstades til at stjerna vil bryte saman forbi kvit dverg-stadiet og bli ei nøytronstjerne, ei kvarkestjerne eller eit svart hol.

Chandrasekhargrensa er ein konsekvens av den spesielle relativitetsteorien i samband med elektronoppførselen som gjev degenerasjonstrykket som trengst for å halde oppe den kvite dvergen. Etter klassisk fysikk kan ein kvit dverg ha kva som helst masse med volum som er omvendt proporsjonelt med massen. Etter relativistisk utrekning er dei typiske energinivåa som degenerasjonspresset tvingar elektrona til i kvite dvergar *ikkje uansande* i høve til restmassen deira, og ein *avgrensande masse* oppstår for ein sjølvgraviterande, sfærisk symmetrisk lekam som blir halden oppe av degenerasjonstrykket.

Om ein kvit dverg som er i eit dobbelstjernesystem med ei kjempestjerne tek til seg nok masse frå kjempestjerna til sjølv å overstige chandrasekhargrensa, vil denne stjerna kollapse og dra med seg kjempestjerna i ein type I-supernova.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Chandrasekhar sitt nobelforedrag
|  |
| --- |
| **Bambusmaurvarslar** |
| BambusmaurvarslarBambusmaurvarslar |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** LC LivskraftigUtbreiinga av Bambusmaurvarslar Utbreiinga av Bambusmaurvarslar |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Maurfuglar Thamnophilidae |
| **Slekt:** | *Cymbilaimus* |
| **Art:** | **Bambusmaurvarslar** *C. sanctaemariae* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Cymbilaimus sanctaemariae***Gyldenstolpe, 1941 |

**Bambusmaurvarslar**, *Cymbilaimus sanctaemariae*, er ein stor maurfugl i den biologiske familien Thamnophilidae. Arten finst i Bolivia, Brasil og Peru. 

Dette er ein 16 til 17 centimeter lang fugl som lever i store bambusskogar i Amazonas opp til 1450 moh. Bambusmaurvarslar liknar gittermaurvarslar, men er litt mindre. Hannfuglen er gjennomgåande svart med tette, smale kvite tverrstriper som er breiare på undersida. Han har svart krone og fjørtopp. Hofuglen er gjennomgåande gulbrun med svarte tverrstriper, mørkast på rygg og hale. Krona er nøttebrun til svart. 

Songen er ein høglydt avtakande serie av opptil 15 metalliske ringelydar *tjink*. Ropet er eit skarpt *tjuv*.

Kjelder
-------

* Schulenberg, T. Stotz, D. Lane, D. O'Neill, J, & Parker, T. *Birds of Peru*. Christopher Helm, London. (2007) ISBN 978-0-7136-8673-9
| Banbury  |
| --- |
| SentrumSentrum Sentrum |
| Plassering |
| 

Banbury is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Storbritannia |
| Konstituerande land |  England |
| Grevskap | Oxfordshire |
| Distrikt | Cherwell |
| Geografi |
| Innbyggjarar  - By (2001) | 41 802 |
| Koordinatar |  52°4′″N 1°20′″W﻿Koordinatar: 52°4′″N 1°20′″W﻿ |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | OX16 |
| Telefon-retningsnummer | 0 1295 |
| 
 Commons har multimedium som gjeld: **Banbury**
 |

**Banbury** er ein marknadsby i distriktet Cherwell i Oxfordshire i England. Folketalet var i 2001 41 802. Elva Cherwell renn gjennom byen.

I romersk tid låg det ein villa i Wykham Park rett ved byen. Det er ikkje funne nokre andre romerske busetnader i eller ved byen, som voks fram i angelsaksisk tid. Han kom under sterk dansk påverknad. I løpet av mellomalderen voks han sterkt på grunn av omfattende ullproduksjon.

I 1135 vart Banbury slott bygd av biskopen av Lincoln. Det var i bruk inntil borgarkrigen på 1600-talet, då det vart omleira. På grunn av nærleiken til Oxford var Banbury offisielt ein rojalistisk by, men innbyggjarane var kjent som strenge puritanarar. Etter krigen vart slottet rive.

Banbury vart verande ein landsleg marknadsby inntil Oxfordkanalen vart konstruert i 1790. Han medverka til stor vekst, og seinare vart dette forsterka av jernbanen, som kom i 1850. Dei viktigaste industriane i dag er produksjon av bildelar, elektriske apparat og aluminium, prosessering av matvarer og trykking. Dei gode kommunikasjonhøva er forsterka ytterlegare gjennom motorvegen M40 som går like ved Banbury.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Banbury» frå Wikipedia på bokmål, den 18. juli 2011.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Fjernvarmerøyr av stål med isolasjon ikring, klare til å leggjast i grøfta for å verte sveisa saman og isolert på partia der skøytane er. Den raude hetta skal fjernast. «Tråden» som stikk ut av isolasjonen høyrar til eit varslingssystem for lekkasjar.
Prinsippet for eit fjernvarmenett. Raudt tyder røyra med varmt vatn ut frå fjernvarmesentralen opp til høgre på skissa, medan blått markerer røyra med returvatnet attende til sentralen.
**Fjernvarme** er nemninga på eit distribusjonssystem for varme. Vatn vert oppvarma i ein fjernvarmesentral og sendt i isolerte røyr i ein lukka krins ut til bygningar i eit større område, jamvel ein heil by, der kvar bygning hentar ut varme av dette vatnet gjennom ein varmevekslar til romoppvarminga ved hjelp av ordinære radiatorar, og for oppvarming av varmt tappevatn. Vatnet som går ut frå fjernvarmesentralen er på om lag 120 ºC og har høgt trykk, så det kan ikkje nyttast beinveges i radiatorane i dei einskilde bygningane. Hjå kundane er det målarar som registrerer energiforbruket på tilsvarande vis som straummålarar gjer for elektrisk energi.

For å danne den lukka krinsen som fjernvarmenettet utgjer, går det to parallelle røyr ut frå sentralen i eit tur-retursystem. Det eine røyret er for det varme vatnet ut frå sentralen, og det andre røyret er for det same vatnet på vegen attende til sentralen etter å ha gjeve frå seg varmen i dei bygningane som er knytt til nettet.

Føremonar og ulemper
--------------------

Føremonane ved fjernvarmeanlegg er at store fyringsanlegg med meir kontinuerleg drift enn små anlegg utnyttar brensla betre og gjev lågare utslepp, at det er lågare kostnader til investeringar og drift, og at ein kan velje mellom fleire måtar å fyre anlegga på. Ved å byggje fjernvarmeanlegg som skal fyrast med hushaldningsavfall og anna søppel, vert det mindre avfall som må leggjast i deponi, altså «gå på søppelfyllinga». Såleis vert restavfall ein ressurs. Ved store fjernvarmeverk kan det dessutan vere lønsamt å kombinere fjernvarmeproduksjonen med produksjon av elektrisk energi ved hjelp av ein dampturbin som driv ein generator. Vatnet vert då varma opp til damp med ein temperatur og eit trykk som er vanlege i dampkraftverk, og etter at mykje av energien i dampen er gått med til å drive turbinen, er vatnet av lagleg temperatur til å sendast ut på fjernvarmenettet. Slike kombinasjonsverk vert kalla *kraftvarmeverk*.

Ulempene ved fjernvarme er knytt til kostnadene ved utbygging, vedlikehald og drift av røyrleidningsnettet, og til det varmetapet i vatnet som trass alt skjer på vegen frå fjernvarmesentralen til abonnentane, sjølv om røyra er godt isolerte og stort sett ligg nedgravne i grunnen.

Kjelder
-------

* snl.no: Fjernvarme

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)

 |
**Fjodor Mikhailovitsj Terentjev** (4. oktober 1925–20. januar 1963) var ein sovjetisk langrennar frå ein landsby i Karelia. Han vann ein gullmedalje med Sovjetunionen i 4 x 10 km stafett, samt ein bronsemedalje på 50 km under Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo.

Terentjev deltok på Sovjetunionen sine sølvlag i stafett både under Ski-VM 1954 og 1958. Under verdsmeisterskapen i Falun 1954 vart han elles nummer fire på 15 km og seks på 50 km. I dei olympiske vinterleikane i 1956 gjekk han fyrste etappen for Sovjetunionen sitt gullag i 4 x 10 km stafett; Pavel Koltsjin, Nikolaj Anikin og Vladimir Kuzin gjekk dei seinare etappane. Terentjev vann i tillegg bronsemedaljen på OL-femmila og vart nummer seks på 30 km.

Under Ski-VM 1958 i Lahti kom Terentjev på sjetteplass på 15 km, og gjekk på ny den fyrste stafettetappen då Sovjetunionen vart nummer to etter Sverige.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fjodor Michailowitsch Terentjew» frå Wikipedia på tysk, den 18. september 2015.*
Grev **Fjodor Matvejevitsj Apraksin** (27. oktober 1661–10. november 1728 i Moskva) var ein av dei første russiske admiralane og styrte i Estland og Karelia frå 1712 til 1723, generaladmiral (1708), leiar for Det russiske admiralitetet frå 1718 og kommandant over Austersjøflåten frå 1723.

Biografi
--------

Syster hans var gift med tsar Fjodor III av Russland i 1681, og tente han og sidan etterkomaren Peter. I 1692 vart Apraksin guvernør i Arkhangelsk, den viktigaste hamnebyen i Russland på den tida, og bygde skip som kunne stå imot uvêr, til stor glede for tsaren. I 1697 oversåg han bygginga av den første russiske flåten ved Voronezj. Han vart den første russiske guvernøren i Azov i 1700. 

Under den store nordiske krigen vart han sendt til Moskva, der han hadde ansvaret for myntpressinga og våpenfabrikken. I 1708 vart han øvstkommanderande i Ingermannsland for å forsvare den nye hovudstaden St. Petersburg mot svenskane, som han grundig slo, før han erobra Viborg i Karelen. 25. februar 1710, 48 år agmmal, vart han den tredje russaren nokon gong som vart adla. 

Apraksin vart øvstkommanderande for Svartehavet under Prut-felttoget (1711). I mars 1710 kommanderte han omleiringa av Viborg. Han tok den svenske festninga i juni og vart utpeikt guvernør over dei erobra provinsane (Estland, Ingermannsland og Karelen). Han kommanderte den russiske marinen under erobringa av Helsingfors i 1713 og støtta erobringa av Finland frå sjøen og det store slaget ved Gangut (1714). Same året assisterte han tsaren i å bygge ei ny hamn i Revel. Tidlegare, i 1712, forhandla han med Tyrkia, som endra med øydelegginga av Taganrog og overgjevinga av Azov til osmanarane.

Frå 1710 til 1720 leia han personleg åtak mot Sverige, herja landet nådelaust og tvang fram freden i Nystad, der dei baltiske provinsane vart overgjeve til Russland. For dette vart han gjort til senator og generaladmiral i imperiet. 

I 1715 kom Apraksin i unåde hos tsaren etter å unngått å følgje ordrar og korrupsjon i admiralitetet. Etter ei kort undersøking fekk han ei bot og vart sendt for å styre Estland. I 1719 leia han det russike sjøtoktet i Bottenviken. Under den russiske-persiske krigen 1722-1723 klarte Apraksin så vidt å unngå eit attentatforsøk av tsjetsjenarar.

Det siste oppdraget til Apraksin var til Revel i 1726 for å forsvare byen mot eit venta åtak frå britane, som hadde eit dårleg forhold til Russland i byrjinga av regjeringstida til Katarina I.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fyodor Apraksin» frå Wikipedia på engelsk, den 4. juli 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Robert Nisbet Bain, *The Pupils of Peter the Great* (London, 1897).
* Tekst frå *Encyclopædia Britannica* si 11. utgåve, eit leksikon som i dag er offentleg eigedom.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)

 |
Mortar frå slutten av 1400-talet.
Mortar frå borgarkrigen i Sambandsstatane.
 Škoda 350 mm mortar, modell 1911.
**Mortar**, **mørtar**, er nemningar på kanonliknande våpen med stutte røyr som er laga for å skyte prosjektila opp i ei høg, krum bane. På den måten kan ein treffe mål som ligg attom ei dekning, til dømes attom ein ås, eit høgdedrag eller liknande. 

Røyra på slike våpen kan vere stutte og etter måten veikt dimensjonert av di prosjektila vert skote opp i steil vinkel, slik at dei råkar måla attom hindringa i ein steil nedslagsvinkel. For å råke ulike mål med den ynskelege steile nedslagsvinkelen, vert det skote med ulike storleikar på ladningane, slik at utgangsfarta på prosjektilet vert den rette i kvart einskild høve.

Haubitsar er òg kanonliknande våpen som på liknande vis vert nytta til å skyte ut prosjektil i ei høg krum bane over store hindringar, men dei skil seg frå mortarane ved at dei kan ha større lengd på røyret, og såleis kan skyte med lågare utgangsvinkel. Til dels vert nemningane mortar og haubits nytta om kvarandre om den same typen våpen.

Utformingane av våpenet mortar hadde i utgangspunktet mykje til liks med formene på dei ulike reiskapane *mortar*. Nemninga for både våpenet og for reiskapen er difor den same i fleire av dei europeiske språka. Til dømes heiter både våpenet og reiskapen *mörser* på tysk, *morter*/*mortér* på dansk, *mortier* på fransk, *mortar* på engelsk, *moździerz* på polsk.

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Mortar og haubits**

Sjå òg
------

* Haubits
* Granatkastar
* Artilleri
**Morten Jentoft** (fødd 22. juli 1956 i Bergen) er ein norsk journalist og forfattar. Han har i fleire år vore tilsett i NRK, mellom anna i NRK Finnmark, og som utanrikskorrespondent i Russland frå 1996 til 2000. Han talar mellom anna samisk, finsk og russisk, og NRK har nytta han som ekspert og utsend medarbeidar i Finland, Polen, Russland og andre land i det tidlegare Sovjetunionen. Jentoft har skrive flere bøker om kontakten mellom nordmenn og russarar på Nordkalotten. *Radio Moskva* (2012) handlar til dømes om den norske redaksjonen i sovjetisk og russisk radio frå 1938. 

Jentoft overtok som korrespondent i Moskva etter Hans Wilhelm Steinfeld i september 2014.

Bibliografi
-----------

* *Verkebyllen: Om menneskeskjebner og agenter i kald krig*, Tiden, 1995 (med Odd Isungset)
* *De som dro østover: Kola-nordmennenes historie*, Gyldendal, 2001
* *Mennesker ved en grense: En beretning om folk i Øst-Finnmark i historiens drama*, Gyldendal, 2005
* *Døden på Kola*, Gyldendal, 2008
* *Radio Moskva*, Gyldendal, 2012
* *Finland 1918*, Gyldendal, 2018

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC

 |
**Morten Bing** (fødd 14. januar 1950) er ein norsk musikar og kulturhistorikar. Morten Bing spelar ei rekkje instrument, mellom anna gitar, tenorgitar, 5-strengs banjo, mandolin, oktav-mandola, bouzouki, English guitar og Appalachian dulcimer. Han tok i 1973 initiativet til folkrockgruppa Folque, og var med på alle plateinnspelingane til gruppa. 

Bing er cand.philol. med hovudfag i etnologi og førstekonservator NMF. Han arbeidde fram til 2020 ved Norsk Folkemuseum der han 2000-2015 var leiar for Forskings- og utstillingsseksjonen, 2016-2019 leiar for Kulturhistorisk seksjon. Hovudoppgåva hans i etnologi «Aldri forglemmer jeg dagene der, – ut på Presteskjær!» (1990), tok for seg ferielivet på eit godtemplarungdomssommarheim. Han har seinare skrive boka *Østkanthjemmene og Østkantutstillingen* (2001) om buskikkane til arbeidarklassen i Oslo i mellomkrigstida og om bustadreformatoren Nanna Broch.

Han har vore prosjektleiar for ei rekkje utstillingar ved Norsk Folkemuseum, blant anna «Back to the 80s» (2009) og «50-talet – drøm eller virkelighet» (2010).

Frå 2001 til bygarden var ferdig innreidd i 2009 var han prosjektleiar for «OBOS-gården – Wessels gate 15», og er òg medforfattar (saman med Birte Sandvik og Torgeir Kjos) av boka *En historiebok i tre etasjar* (Cappelen Damm 2011).

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Morten Bing» frå Wikipedia på bokmål, den 23. juni 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* 

* Publikasjonar av Morten Bing i BIBSYS

| * v
* d
* e
Folque |
| --- |
| 
* **Morten Bing**
* **Lars Helljesen**
* **Lisa Helljesen**
* **Trond Øverland**
* **Øyvind Rauset**
* Alexander Lindbäck

* Jan Eilif Amundsen
* Jan Devik
* Jenn E. Mortensen
* Morten Jakobsen
* Jørn Jensen
* Pål Søvik
* Roald Thomesen
* Per Vestaby
* Trond Villa

 |
| Studioalbum | 
* *Folque*
* *Kjempene på Dovrefjell*
* *Vardøger*
* *Dans dans Olav Liljekrans*
* *Fredløs*
* *Landet ditt*
* *Sort messe*

 |
| Samlealbum | 
* *Folques beste*
* *Stormkast*

 |
| Konsertalbum | 
* *Dans dans*

 |
| Singlar | 
* «Det e ikkje her æ hører tel»/«Hjuringstev»

 |
| Tilknytte artiklar | 
* Jomfru Mortensens Trio
* Kong Lavring
* Brød & Vin

 |
| Offisiell nettside |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* SUDOC
* Discogs (artist)

 |
**Morten Smith-Petersen** (15. september 1817–14. januar 1872) var ein norsk skipsreiar og politikar frå Grimstad. Han var ein føregangsmann i sjøforsikringa i Noreg, og var stortingsmann frå valkrinsen Arendal og Grimstad i fleire valperiodar i tida 1857-71.

Smith-Petersen var son til ein kjøpmann og skipsreiar. Etter han hadde vorte cand.jur. i 1839, reiste han heim til Grimstad og dreiv trelastforretninga og reiarlaget etter den avdøde faren, til han tok over eiga frå mora. I 1848 kjøpte han Hasseldalen skipsverft og skapte, utifrå dei verksemdene han rådde over, det største reiarlaget i Grimstad og eit av dei største i Noreg. Han stod bak grunnlegginga av Grimstad sparebank, og var fyrste styreformannen i banken 1841-57. I 1854 skipa han Agder assuranseforeining og styrte selskapet i mange år. Ti år seinare stod han i spissen då Det norske Veritas vart etablert i 1864, og var styrar i selskapet frå 1867.

Smith-Petersen var medlem 1851-66 av bystyret i Grimstad, og ordførar i fleire år. Han møtte på Stortinget 1857 som varamann for Christian Stephansen, då medlem i Tollkomiteen. På stortinga 1859-60, 1865-66, 1868-69 og 1871 hadde Smith-Petersen fast plass frå Arendal og Grimstad. På alle desse tingsamlingane var han medlem av Lagtinget og i Tollkomiteen, sekretær 1859-60 og formann 1865-66 og 1871 i Tollkomiteen. Elles medlem 1865-66 i Traktatkomiteen, 1868-69 i Røysterettskomiteen og 1871 i Valkomiteen. Stortingsmann Smith-Petersen høyrde til den liberalistiske krinsen kring Anton Martin Schweigaard, og var ein skarp motstandar mot statlege inngrep i skipsfarten. Han var medlem i to kongelege kommisjonar, i 1867 om «marinens beholdninger» og 1869 om det sjømilitære korps.

År 1868 vart Smith-Petersen utnemnd til riddar av St. Olavs Orden.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Norsk biografisk leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
**Sollefteå kommune** ligg i det svenske länet Västernorrlands län i landskapet Ångermanland i landsdelen Norrland. Kommunen har grensar til nabokommunsne Örnsköldsvik, Kramfors, Härnösand, Sundsvall, Ragunda, Strömsund, Dorotea og Åsele. Administrasjonssenteret i kommunen ligg i Sollefteå.

Geografi
--------

Sollefteå by
Landskapet er kupert og skogdekt. Ångermanälven renn gjennom kommunen i dalføret Ådalen. Faxälven munnar ut i Ångermanälven ved Sollefteå. Vassdraga i kommunen er sterk utbygd og 16 kraftverk bidrar til at kommunen er den nest største vasskraftprodusenten i Sverige.

Kommunen er knytt til det svenske jernbanenettet gjennom Ådalsbanan og Stambanan genom övre Norrland. Kramfors-Sollefteå flyplats ligg i nabokommunen Kramfors.

Tettstader
----------

Sollefteå kommune hadde seks tettstader i 2005.
Folketalet i tabellen er frå 31. desember 2005.

| # | Tettstad | Innbyggjarar |
| --- | --- | --- |
| 1. | **Sollefteå** | 8 530 |
| 2. | Långsele | 1 620 |
| 3. | Ramsele | 964 |
| 4. | Junsele | 958 |
| 5. | Näsåker | 541 |
| 6. | Österforse | 245 |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sollefteå kommune» frå Wikipedia på bokmål, den 27. juni 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

Offisiell heimeside

| * v
* d
* e
Kommunar i Västernorrlands län i Sverige |
| --- |
|  | Härnösand • Kramfors • Sollefteå • Sundsvall • Timrå • Ånge • Örnsköldsvik |  |
| Sjå òg: Liste over Sveriges kommunar |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* ISNI
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |

  



1. ↑  Folketalsstatistik kvartal 3 2011. Statistiska centralbyrån (30. september 2011). Besøkt 7. januar 2012.
Sengetøy til sals i Bisjkek.
**Sengetøy** eller **sengeklede** er ulike tekstila ein nyttar til å reia opp senger, som laken, dynetrekk, putevar og sengeteppe. Utstyr som sengeforheng og myggnetting kan også vera del av sengetøyet. Ulike delar sengetøy som passar saman i farge og mønster blir kalla **sengesett**.

Historie
--------

Framstilling av fødsleen til Ludvig VIII av Frankrike, i ei himmelseng med puter og sengeteppe.
Historiske former for sengetøy er å ligga på skinnfell eller sengehalm med puter av semska skinn fylte med dun og reinsdyrhår, med dyner av skinnfellar eller ryer med flossida vend ned mot senga. Omgrep som «sengehalm» finst framleis som uttrykk for ei seng.

Kvite lintøylaken med blonder og broderi er kjende frå slutten av 1500-talet. Sengetøy spelte ei viktig rolle for sosial status på den tida då den kvinna si medgift i tekstilar var av viktig økonomisk verdi. Når sengehalmen og fellar til å ligga på blei erstatta rundt 1700-talet med stoppa madrassar og puter blei det òg utvikla lintøy for senger. 

Oppå senga kunne ein ha pryddekke av finare fellar eller ryer, og frå slutten av 1800-talet kvite sengeteppe. I finare heimar fanst himmelsenger og sengeforheng.

I 1949 blei det innført ein sengestandard, og i siste halvdelen av hundreåret fekk sengetøy dagens utforming. Skumplast erstatta materiale som vatt og sjoddi som fyll, og sengeteppe blei bytta ut med dynetrekk i standardiserte storleikar med fargar og mønster.

Galleri
-------

* Seng og vogge med sengetøy i Museum für Thüringer Volkskunde i Erfurt i Tyskland.Seng og vogge med sengetøy i Museum für Thüringer Volkskunde i Erfurt i Tyskland.
* Tradisjonelle alsassiske senger med forhengTradisjonelle alsassiske senger med forheng
* Seng med forheng og quilt som sengeteppe ved Tinsley Living Farm ved Museum of the Rockies i USA.Seng med forheng og quilt som sengeteppe ved Tinsley Living Farm ved Museum of the Rockies i USA.
* Brodert sengeteppe av lin frå 1700-talet ved Auckland MuseumBrodert sengeteppe av lin frå 1700-talet ved Auckland Museum
* Applikert sengeteppe frå mellom ca. 1795 og ca. 1830 ved Auckland MuseumApplikert sengeteppe frå mellom ca. 1795 og ca. 1830 ved Auckland Museum

Sjå òg
------

* Dyne
* Madrass
* Søvn
* Sengeteppe

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sängkläder» frå Wikipedia på svensk, den 27. januar 2020.*

Litteratur
----------

* G Hedlund, *Dräkt och kvinnlig slöjd i Ovansjö socken 1750-1850* (1951).
* Gertrud Grenander Nyberg, *Lanthemmens prydnadssöm* (1983)
* E von Walterstorff, "Bondens bädd" i *Svenska kulturbilder 4* (1931)

1. ↑  «sengeklede» i Nynorskordboka.
2. ↑  «sengesett - Det Norske Akademis ordbok», *www.naob.no* (på norsk), henta 27. januar 2020
3. ↑  «sengehalm - Det Norske Akademis ordbok», *www.naob.no* (på norsk), henta 27. januar 2020
Den heilage cenota i Chichen Itza
Cenote i Quintana Roo
Ei **cenote** (frå yukatansk maya *dzonot* eller *ts'onot* «brunn») er eit slukhol eller kollapsdoline fylt med grunnvatn. Cenoter er vanlege på Yucatánhalvøya og på enkelte karibiske øyar i nærleiken. Dei er samband mellom jordoverflata og underjordiske vassreservoar. Det finst fleire typer cenotar: opne, halvopne og underjordiske. Dei eldste cenotene er opne, medan dei yngste framleis ligg under bakken. Langs omkrinsen til Chicxulubkrateret nord for Yucatánhalvøya er det ein ring av cenoter. Mange cenoter er knytte saman av underjordiske grottesystem, nokre av dei over 100 km lange.

Cenotene vert rekna som heilage av mayaene og var viktige drikkevasskjelder.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Cenote» frå Wikipedia på bokmål, den 17. november 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Danninga av cenoter
* Cenoter i Chichen Itza
* Kart over Chicxulubkrateret og cenoteringen Arkivert 2007-10-10 ved Wayback Machine.
|  |
| --- |
| **Sotalbatross** |
| SotalbatrossSotalbatross |
|
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:** EN Sterkt trugaUtbreiinga av Sotalbatross Utbreiinga av Sotalbatross |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Albatrossfamilien Diomedeidae |
| **Slekt:** | *Phoebetria* |
| **Art:** | **Sotalbatross** *P. fusca* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Phoebetria fusca***Hilsenberg, 1822 |

**Sotalbatross**, *Phoebetria fusca*, er ein stor sjøfugl i albatrossfamilien. Arten hekkar på sub-antarktiske øyar i Sør-Atlanteren og Indiahavet, og har elles utbreiing til havs i Sørishavet frå Sør-Amerika til Australia. Saman med gråalbatross utgjer han den biologiske slekta *Phoebetria*.

Skildring
---------

Dette er ein mellomstor albatross med kroppslengd på 85 cm, og vengespenn på to meter. Vaksne har kroppsmasse som varierer frå 2,1 til 3,4 kg. Han er sotbrun med mørkare sjatteringar på sidene av hovudet. Han har ein kvit, tynn halvmåneforma ring over og bak auget. Nebbet er svart med ei gul linje langs underkjeven, nebblengda er 112 mm. Ungfuglane liknar på vaksne. Vaksne sotalbatrossar skil seg frå vaksne gråalbatross ved at sotalbatross har mørkare fjørdrakt. 

Dietten består av blekksprut, krepsdyr, blekksprut, fisk og åtsel.

Sotalbatrossen er ein kolonirugar, men ikkje i same grad som andre albatrossartar. Koloniane består vanlegvis av 50-60 par. Dei byggjer reira på fjellhyller og i bratte skrenter. Dei gjer freistnad på hekking annakvart år.

Denne albatrossen hekkar på øyar i det sørlege Atlanterhavet, først og fremst Gough Island og Tristan da Cunha, dessutan i Indiahavet, bl.a. på Prince Edwardøyane og Crozetøyane. Dei beitar til havs nord til ca. 30° S.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen byggjer på «Sooty Albatross» frå Wikipedia på engelsk, den 22. april 2012*

### Referansar

1. ↑  **Brooke**, M. (2004). «Procellariidae». *Albatrosses And Petrels Across The World*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 0-19-850125-0.
2. 1 2 3 4 5  BirdLife International (2012) Species factsheet: Phoebetria fusca. Arkivert 2012-10-22 ved Wayback Machine. Henta frå  on 22/04/2012
3. 1 2 3  **Trewby**, Mary (2002). *Antarctica: an encyclopedia from Abbot Ice Shelf to zooplankton*. Auckland, New Zealand: Firefly Books Ltd. s. 170. ISBN 1-55297-590-8.
4. ↑  *CRC Handbook of Avian Body Masses* by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), ISBN 978-0-8493-4258-5.
5. ↑  **Clements**, James (2007). *The Clements Checklist of the Birds of the World* (6 utg.). Ithaca, NY: Cornell University Press. ISBN 978 0 8014 4501 9.

Bakgrunnsstoff
--------------

WikispeciesWikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Phoebetria fusca** 

* Videoar, bilete og lydopptak av sotalbatross hos Internet Bird Collection
|  |
| --- |
| **Chathamskarv** |
| ChathamskarvChathamskarv |
|
| **Utbreiing** |
| Utbreiinga av Chathamskarv Utbreiinga av Chathamskarv |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Sulefuglar Suliformes |
| **Familie:** | Skarvefamilien Phalacrocoracidae |
| **Slekt:** | *Phalacrocorax* |
| **Art:** | **Chathamskarv** *P. onslowi* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Phalacrocorax onslowi*** |

**Chathamskarv** (*Phalacrocorax onslowi*) er ein kystbunden sjøfugl og ein mellomstor skarv. Han er endemisk for Chathamøyane på New Zealand.

Skildring
---------

Chathamskarvar er ca. 63 centimeter med kroppssvekt på 2,25 kilogram. Fjørdrakta er i svart, med kvit underside frå strupen til undergumpen. Kvite flekker på vengfjørene utgjer eit kvitt band på vengen når fuglen sit. Beina er lyseraude i hekkesesongen og auga har blå augering. Strupe og andlet får ein raud hudpose i hekketida. Ein oransje, naken hudflekk over nebbrota er framtredande, i utsjånad er dei elles mykje like vorteskarvar.

Denne arten finst berre rundt øygruppa Chathamøyane, dei kan beite opp til 24 kilometer ut frå land av øygruppa.

Chathamskarvar hekkar i små koloniar i øygruppa, det inkluderer hovudøya Chatham Island, Rabbit Island ved Pitt Island og Star Key. Reira er bygd av plantar, tang og kvister. Dei legg 1-4, mest vanleg 2 eller 3 lyseblå egg i august til desember.

Dei søkjer vanlegvis føde aleine og føda er småfisk iblanda ulike artar av blekksprutar når dei er tilgjengelege.

Arten har status som kritisk trua, og bestanden er estimert til 1070 individ (2011), og er minkande.

Kjelder
-------

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005
* BirdLife International (2013) Species factsheet: *Phalacrocorax onslowi Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 17. januar 2013.

### Referansar

1. 1 2  BirdLife International 2013

Bakgrunnsstoff
--------------

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Chathamskarv**

* ARKive Images of life on earth Species factsheet: *Chatham Island shag (Phalacrocorax onslowi) Arkivert 2015-09-24 ved Wayback Machine.*. Henta frå  Arkivert 2016-04-26 ved Archive.is den 17. januar 2013.
Solkross
Solkrossfigur som vigslingskross i Slidredomen frå slutten av 1100-talet.
Helleristingar i Sibir.
**Solkross**, som vanlegvis vert kalla **hjulkross**, er ein krosstype danna av ein gresk kross (likearma kross) innanfor ein sirkel. Endane på krossarmane på ein solkross (hjulkross) rører ved sirkelen, i motsetnad til på ein ringkross (keltisk kross), der sirkelen bryt dei fire krossarmane nærare sentrum på den likearma krossen. Denne gamle geometriske figuren er kjent frå alle store kulturar ikring i verda. Han finst til dømes i norske og nordiske helleristningar, som vigslingskrossar i kyrkjer frå mellomalderen, på gravmonument og likeins som kjenneteikn i segl og bumerke. 

Det norske nazistpartiet Nasjonal Samling brukte solkrossen som partimerket sitt frå 1933 til 1945. Den ørneborne solkrossen vart tatt i bruk som statssymbol og som merke for NS Kamporganisasjon (KO).
Namnet *solkross* vart tatt i bruk på 1800-talet, under påverknad av tysk «romantisk» historietolking. Eit meir nøytralt og treffande namn er *hjulkross*, for figuren minner meir om eit hjul med fire eiker enn ein solfigur med strålar frå eit midtpunkt og/eller i ein sirkel. Nemninga *hjulkross* har difor vorte den vanlegaste i dei fleste samanhengane. I helleristingar kan til dømes hjul på vogner vere teikna som hjulkross, og på den vidgjetne solvogna frå dansk bronsealder, der ei framstilling av solskiva er plassert på ei vogn med hjul, er hjula forma som hjulkross.

Nazistiske teoriar sette figuren i samband med hakekrossen og hans mange variantar, særleg når hakane i hakekrossen er bogne. Hakekrossar med bogne hakar kan - med litt velvillig fortolking - likna på ei sol med strålar eller eit roterande hjul danna av lyn- eller flammestrålar frå eit midtpunkt.

I 1933 vart solkrossen i dei «nasjonale» fargane gull på raudt (frå Noregs riksvåpen) innført som offisielt merke for Quislings parti, Nasjonal Samling. Då NS under krigen vart «statsberande parti», vart solkrossmerket i kombinasjon med ei stilisert ørn med utspilte venger (etter tysk førebilete) tatt i bruk som statssymbol som eit alternativ til riksvåpenet. Blant anna erstatta det riksvåpenet på tenestemerke (frimerke for offentlege brev) frå hausten 1942. Ørna kan sjåast på som anten å sitta på krossfiguren eller å bera han i klørne. Denne krossforma er lite brukt i Noreg etter 1945.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kostveit, Østmoe Åsta: *Kors i kake, skurd i tre. Tegn og symboler i folkekulturen*. Landbruksforlaget 1997. ISBN 82-529-2231-7
* Hans Cappelen og Knut Johannessen (red.): *Norske kommunevåpen*, Oslo 1987, side 204
* Hans Cappelen: «Bumerker i Norge – en oversikt» i Anders Bjønnes m.fl. (red.): *Segltegninger fra hyllingene i Norge 1591 og 1610*, Norsk Slektshistorisk Forening, Oslo 2010, side 60