recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Kamilleblom** |
| KamilleblomKamilleblom |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Korgplanteordenen Asterales |
| **Familie:** | Korgplantefamilien Asteraceae |
| **Underfamilie:** | Asteroideae |
| **Stamme:** | Anthemideae |
| **Slekt:** | Kamilleblomslekta *Matricaria* |
| **Art:** | **Kamilleblom** *M. chamomilla* |
|
| **Vitskapleg namn** |
| ***Matricaria chamomilla***L. 1753 |

**Kamilleblom** eller berre **kamille** er ein art i kamilleblomslekta. Dette er ein eittårig plante som blir 15-60 cm høg. Han er kjenneteikna av ei god lukt som kan minna om eple.

Ein har brukt kamille til urtemedisin mot ei rekkje plager, særleg knytt til fordøyingssystemet og livmora men også mot ulike smerter, sår, kløe, depresjon og søvnproblem.

Kamille er nasjonalblomen til Russland.

Namn
----

Ordet «kamille» kjem via latin *chamomilla* frå gresk *khamaimelon*, 'jordeple'. Namnet viser til lukta.
Det latinske ordet *matrix* kan tyda 'livmor', og slektsnamnet *Matricaria* viser til at planten historisk blei brukt mot ulike gynekologiske plager og i samband med fødsel.

Andre norske namn på planten er tysk kamille, kannelblom, kvitblom og moderurt.

Skildring
---------

Sjølve blomen har gule skivekroner og kvite randkroner.

Alle artane i kamilleblomslekta har blomekorgar som liknar mykje på dei i krysantemumslekta. Artane i kamilleblomslekta skil seg ut gjennom findelte blad med nesten trådsmale flikar. Blomefestet til kamilleblomeslekta er meir opphøgt og kjegleforma , og hjå kamilleblom er det også holt. Tungekronene vil etter kvart bøya seg nedover.

Utbreiing
---------

Planten voks opphavleg vilt i Eurasia og Nordvest-Afrika. Han finst no også naturalisert i USA og Australia. Ein dyrkar kamille kommersielt i land som Ungarn, Tsjekkia, Slovakia, Tyskland, Tyrkia, Spania, Egypt og Argentina. I nokre land veks han som ugras i åkrar.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4  «KAMILLE - Chamomilla recutita», *Urtekildens planteleksikon*, henta 19. juli 2021
2. ↑  «Russia’s National Flower: Chamomile», *Russian Flora Blog* (på engelsk), 17. mars 2019, henta 20. juli 2021
3. ↑  «Camomile (n.)». Online Etymology Dictionary. Henta 25. november 2017.
4. 1 2 3  «kamilleblom». *Store norske leksikon* (på norsk bokmål). 4. oktober 2020.
5. ↑  «KAMILLE - Chamomilla recutita», *www.rolv.no*, henta 19. juli 2021
6. ↑  «National list of naturalised invasive and potentially invasive garden plants» (PDF). invasives.org.au. 5. april 2006.

* *Denne artikkelen bygger på «Kamilleblom» frå Wikipedia på bokmål, den 19. juli 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Kamilleblom**

* Kamille – en av våre mest velgjørende urter. Artikkel av Rolv Hjelmstad ved rolv.no.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* Dyntaxa
* ITIS
* EOL
* NDL

 |
Japansk pengegåve i tradisjonell konvolutt.
**Gåver** er ting, handlingar eller andre gode som blir gjevne vekk utan å krevja noko igjen for det. Skikken med å gje gåver finst innan mange kulturar, og blir ofte styrt av uskrivne reglar om kven som skal gje til kven, kor stor verdi gåvene skal ha, korleis gåva skal gjevast og takast imot, og kva det er venta at mottakaren gjer som takk for gåva.

Ein kan gje gåver til visse høgtider, som jul eller id, i samband med overgangsriter, som vigsel, dåp eller bar mitsva, eller til andre feiringar, som fødselsdagar eller velkomstar.

Den franske sosiologen Marcel Mauss skildra gåvefenomenet i *Essai sur le don* (1923-24). I boka viser han til gåvetradisjonar i «primitive kulturar» og argumenterer for at ei gåve aldri er gratis, men går inn i eit system for å bygga band innan ei gruppe. I nokre kulturar er det ein flytande overgang mellom gåver og korrupsjon.

Sjå òg
------

* almisse
* kula
* korrupsjon

Kjelder
-------

* «gave» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Gave» frå Wikipedia på bokmål, den 21. oktober 2006.*

Bakgrunnsstoff
--------------

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: **Gåve**

* Marcel Mauss and W.D. Halls, *Gift: The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies*, W. W. Norton, 2000, trade paperback, ISBN 0-393-32043-X
* Lewis Hyde: *The Gift: Imagination and the Erotic Life of Property*, 1983 (ISBN 0-394-71519-5), especially part I, "A Theory of Gifts", part of which was originally published as "The Gift Must Always Move" in *Co-Evolution Quarterly* No. 35, Fall 1982.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC
* BBC Things

 |
Det er føreslått at denne sida blir fletta med *Herons kule*. (Sjå eventuelt diskusjon)

Ei teiking av eolipil.
**Eolipil** (av Aiolos og latinsk for 'kule') er ein liten reaksjonsturbin for damp som truleg vart funnen opp på 100-talet e.Kr. av Heron frå Alexandria.

Kula byrjar å spinne når ho vert oppvarma og vert rekna som den første dokumenterte dampmaskinen eller reaksjonsturbinen.

Før skriveria til Heron vart eit apparat kalla ein aeolipile skildra på 100-talet f.Kr. av Vitruvius i verket *De architectura*. Det er derimot uklårt om dette er det same apparatet eller ein føregangar, sidan han ikkje nemner roterande delar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Aeolipile» frå Wikipedia på engelsk, den 4. november 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  "turbine." Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 18 July 2007 <>.
2. ↑  *De Architectura*: Kapittel VI (paragraf 2)  
frå «Ten Books on Architecture» av Vitruvius (100-talet fvt.), omsett av Bill Thayer, publisert 17. juni 2008
Kalighat-bilde av Sitala-devi frå 1800-talet.
**Sitala**, **Shitala** eller **Sheetala** (Śītalā) er ei gudinne i hinduismen som blir dyrka på landsbynivå fleire stader i India. Namnet tyder 'den kjølege' eller 'den avkjølande'. Framtoninga til Sitala er ei kvinne i skarlaksraudt som rir på eit esel og held ein kost, ein drøfting og ei krukke. Ho er ugift, mektig og trugande.

Ein tilber Sitala for å få velstand, helse og grøderikdom. Ho er ei lokal vernegudinne som også har ein dobbelnatur. Om ein ikkje dyrkar henne rett kan ein risikera å råkast av sjukdom og ulukke. Samtidig som ein ber til henne fryktar ein også nærværet hennar, ettersom det er knytt til lange tørkeperiodar, dårlege avlingar, sjukdom og svolt. Ho kan feia gjennom landsbygda saman med feberdemonen Djvarāsura.

Sitala er særleg ei sjukdomsgudinne knytt til byllesjukdommar, og namnet kan også tyda 'koppar'. Gudinna skal ha makt over sjukdommen, slik at når nokon blir sjuke er det ho som har besett dei. Ved å dyrka henne vernar ein seg mot sjukdommen. Etter at koppar blei utrydda på 1970-talet har ho også vore assosiert med AIDS. Etter epidemiar har det vore vanleg å tilbe Sitala og skriva dikt til henne.

Ein kan oppfatta Sitala som ei form for Devi (morgudinna) og tilbe henne på same måte. Ein kan også tilbe henne med blodoffer eller liknande. Under epidemiar og svoltperiodar av har ein forsøkt å blidgjera Sitala gjennom lovprisingar, og det finst døme på slike att frå 1600-talet. Ved podja (tilbeding) av Sitala førestiller ein seg gudinna som nærværande i ei krukke med mjølk, vatn og ghi. Krukka blir pynta med blad og toppa med ei kokosnøtt.

Sitala blir særleg dyrka i Bengal. Tilsvarande gudinner i Sør-India er Mariamman og Jyestha.

Kjelder
-------

1. 1 2 3 4 5  Johnson, W. J. (2009). «Śītalā» (på engelsk). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-861025-0. doi:10.1093/acref/9780198610250.001.0001/acref-9780198610250-e-2283.
2. 1 2  Bowker, John (2003). «Śītalā» (på engelsk). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280094-7. doi:10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-6835.

* *Denne artikkelen bygger på «Shitala» frå Wikipedia på svensk, den 2. april 2020.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*
		- Knut A. Jacobsen, *Hinduismen. Historia, tradition, mångfald.* Stockholm, 2004.
		- Eva Hellman, *Hinduiska gudinnor och kvinnor – en introduktion.* 1998.
**Lahinja** er ei elv i Bela Krajina, heilt søraust i Slovenia. Ho er 33,4 km lang og spring ut frå fleire karstkjelder mellom landsbyane Knežina, Belčji Vrh og Mali Nerajec. 

Den øvre delen av elva renn nordover gjennom eit smalt og grunt elveleie som er ganske slakt. Alle dei store sideelvane hennar kjem frå venstre, og alle spring ut frå karstkjelder. Ved Dragatuš, mottar ho Podturnščica og ved Črnomelj kjem Dobličica. Frå Podturnščica vert Lahinja smalare og og opp til 20 meter djup med mange svingar. Nær ein av svingane står Gradac-borga. Frå Črnomelj til Gradac har elva ingen sideelvar på overflata, og nedanfor Gradac mottar ho den vassrike og raske Krupa. Etter ho renn saman med Krupa vender ho Lahinja austover. Lahinja munnar ut i Kolpa ved Primostek.

Lahinja er ein del av elvesystemet til Sava. Frå Knežina til Pusti Gradec, dei første sju kilometrane, renn gjennom Lahinja regionspark.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Lahinja» frå Wikipedia på engelsk, den 19. april 2009.*

Koordinatar: 45°38′N 15°18′E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Fossum Idrettsforening** er eit idrettslag heimehøyrande på Fossum, Grini, Østerås og Eiksmarka i Bærum kommune. Fossum IF vart stifta 7. desember 1918 og er aktivt med i fotball, orientering og i ulike skiidrettar; både alpine greiner, langrenn, skihopping og skiskyting. Tidlegare var Fossum også med i norsk toppnivå med ei friidrettsgruppe.

### Idrettsutøvarar

Verdsmeister i skiskyting Tiril Eckhoff er Fossums mest kjende medlem. Også broren Stian Eckhoff og Ingrid Tandrevold har hevda seg i verdstoppen i skiskyting. Thorvald Strømstad var ein av Noregs beste langrennarar i mellomkrigsåra, sidan 1970-åra er det Berit Johannessen, Tore Bjonviken og Simen Østensen som har utmerkt seg i langrenn. I alpinløypa heldt Bente Aanjesen (noregsmeister i utfor 1966), Trygve Aanjesen, Line Cappelen og Øydis Skille (noregsmeister i storslalålm 1977) nasjonalt toppnivå i perioden 1963-78.

Spydkastaren Unn Thorvaldsen vart noregsmeister fleire gongar, og sprintaren Benedikte Indrebø representerte laget framifrå i åra kring 1990.

Kjelder
-------

*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad
Det jugoslaviske partisanflagget
**Jugoslaviske partisanar**, med det offisielle namnet *Den jugoslaviske nasjonale frigjeringshæren*, var aktive under andre verdskrigen. Dei kjempa frå 1941 til 1945 mot dei fascistiske okkupasjonsmaktene Tyskland og Italia, den kroatiske Ustasja-rørsla og seinare òg mot serbiske tsjetnikar. Menneske frå alle folkeslaga i Jugoslavia høyrde til partisanrørsla. 

Den 22. juni 1941 vart den første partisaneininga skipa, i Sisak i Kroatia. 

Partisanane i Jugoslavia var ei kommunistisk leidd folkerørsle. Kommunistpartiet hadde alt i 1934 vedteke å gå inn for ei føderativ statsordning med likestilling mellom alle folkeslag, og dette gjorde at dei fekk stor oppslutning frå menneske frå ulike nasjonalitetar og kunne sameine desse. 

Under leiing av kroaten Josip Broz Tito, frigjorde partisanane landet frå fascismen og gjenoppretta Jugoslavia, no som føderal stat. 

Partisanane hadde til å begynne med dårleg utrusting og berre jaktvåpen. Sidan fekk dei betre våpen, ved å ta dei frå fienden, ved at overløparar kom til frå andre og betre væpna grupper, og til slutt òg via allierte våpenforsyningar. Områda partisanane kontrollerte vart stadig større, trass svært brutale straffeaksjonar mot sivilfolket frå okkupantane si side. 

Den 20. oktober 1944 vart hovudstaden Beograd frigjord av avdelingar frå den sovjetiske hæren og partisanrørsla i lag. Men kampane mot fascistgruppene i Kroatia og Slovenia heldt fram til utpå våren 1945. 

Om lag 1,5 millionar menneske døydde i Jugoslavia under andre verdskrigen, på grunn av krigshandlingar, tyske straffeaksjonar mot sivilfolket, og det kroatiske Ustasja-regimet sin folkemordspolitikk mot serbarar, sigøynarar og jødar. 

**Kjelde:** Tysk wikipedia
**Mercy Cherono** (fødd 7. mai 1991) er ein kenyansk langdistanseløpar som vann VM-sølv på 5 000 meter i 2013.

Aktiv
-----

Cherono utmerkte seg særleg i terrengløping i unge år. Perioden 2011-16 representerte ho jamt Kenya i dei store meisterskapane på 5 000 meter. Under verdsmeisterskapen 2013 kneip ho sølvmedaljen på distansen, like framom Almaz Ayana, vinnaren Meseret Defar makta dei ikkje gjere noko med. Året etter vart Cherono samveldemeister 2014 i Glasgow på tida 15.07,2. Sommaren 2016 sette ho personbeste med 14.33,9 i eit stemne i Roma. I sommarleikane 2016 enda ho på fjedeplass, langt unna medalje.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2011 i Daegu: Nr 5 på 5 000 m – 15.00,2
* VM 2013 i Moskva: Sølvmedalje på 5 000 m – 14.51,2, bakom Meseret Defar (14.50,1)
* VM 2015 i Beijing: Nr 5 på 5 000 m – 15.01,3
* OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 4 på 5 000 m – 14.42,9

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mercy Cherono» frå Wikipedia på tysk, den 12. juli 2022.*
Brennande gass frå Bakken-formasjonen
**Fossil energi** eller **fossilt brensel** er hydrokarbonhaldige stoff som kol, olje og naturgass. Dei finst i jordskorpa, og blir utvunne som ei kjelde til energi ved forbrenning, og som råstoff for blant anna plastproduksjon. Utnyttinga av fossilt brensel har bidratt sterkt til den industrielle utviklinga. Petroleum er ei fellesnemning for olje og naturgass. *Fossilt brensel* er altså petroleum og kol.

Når elektrisitet blir danna frå forbrenning av fossilt brensel blir ofte ein turbin bruka. I gamle turbinar vart ofte damp frå forbrenninga bruka til drive turbinen, i nyare turbinar blir dei drivne av avgassane frå forbrenninga.

Med global modernisering i det 20. og 21. hundreåret har energibehovet (spesielt behovet for bensin som blir utvunnen frå olje) vore årsaka til mange regionale og globale konfliktar. Over heile verda prøver ein no å ta i bruk meir fornybar energi for å møte dei auka globale energibehova.

Forbrenninga av fossilt brensel er den største kjelda til karbondioksidutslepp (CO2) som er ein av drivhusgassane som skapar global oppvarming. Ein liten del av hydrokarbonbasert brensel er bioenergi (biobrensel).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Fossilt brensel» frå Wikipedia på bokmål, den 11. februar 2007.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* BNE
* BBC Things

 |
Koordinatar: 71°34′S 68°14′W﻿

**Mercurybreen** er ein isbre på austkysten av Aleksanderøya i Antarktis, 9 km lang og 3,5 km brei, som flyt aust og ut i George VI Sound og som ligg mellom Waitabit Cliffs og Keystone Cliffs. Sjølv om Mercurybreen ikkje ligg i Planet Heights, er han i lag med nærliggande isbrear kalla opp etter planetar i solsystemet. Isbreen vart truleg oppdaga frå avstand av Lincoln Ellsworth, som flydde nær han og fotografert delar av denne kysten den 23. november 1935. Han vart namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) etter planeten Merkur etter ei grov landmåling av George VI Sound av Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) i 1948 og 1949. Han vart kartlagt i detalj frå flyfoto tekne under Ronne antarktiske forskingsekspedisjon (RARE), 1947–48, av Searle frå FIDS i 1960.

Sjå òg
------

* Isbrear i Antarktis
* Marsbreen
* Saturnbreen
* Uranusbreen

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Mercury Glacier» (innhald frå Geographic Names Information System).


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Jugoslavia** deltok for siste gong i Eurovision Song Contest 1992 i Malmö i Sverige. Etter at Slovenia, Kroatia, Makedonia og Bosnia-Hercegovina lausreiv seg frå Den sosialistiske føderale republikken Jugoslavia i april 1992, danna dei to attverende landa Serbia og Montenegro Den føderale republikken Jugoslavia. Difor deltok berre Serbia og Montenegro under namnet Jugoslavia i mai 1992. Landet deltok òg med eit flagg utan den raude stjerna i midten. Etter tevlinga skipa Resolusjon 757 frå Tryggingsrådet i SN saksjonar mot Jugoslavia, og landet fekk mellom anna ikkje delta i internasjonale tevlingar og kulturarrangement, inkludert Eurovision Song Contest. Jugoslavia deltok ikkje att i tevlinga før i 2004 under namnet Serbia og Montenegro. Sidan 2007 har dei to landa delteke kvar for seg, som Serbia og Montenegro. Slovenia, Kroatia og Bosnia-Hercegovina debuterte i 1993, berre to år etter den siste deltakinga som Jugoslavia. Makedonia debuterte i 1998, men forsøkte å få delteke allereie i 1996.

Uttaking
--------

Det jugoslaviske bidraget vart valt ut i den nasjonale uttakinga Jugovizija 1992, som fann stad 28. mars 1992. Vinnaren, som fekk representere Jugoslaiva i Eurovision Song Contest 1992, vart Extra Nena med songen «Ljubim te pesmama». Det var ein ekspertjury som valde ut vinnaren.

I Eurovision
------------

Jugoslavia deltok som nummer 20 i finalen i Malmö i Sverige 9. mai 1992, etter Italia med «Rapsodia» av Mia Martini og før Noreg med «Visjoner» av Merethe Trøan. Extra Nena fekk 44 poeng og enda på 13. plass av totalt 23 bidrag.

### Poeng til Jugoslavia

| 12 poeng | 10 poeng | 8 poeng | 7 poeng | 6 poeng |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Israel |  |  |  Tyrkia |
| 5 poeng | 4 poeng | 3 poeng | 2 poeng | 1 poeng |
|  Frankrike
 Island |  Finland
 Irland |  Malta |  Kypros
 Luxembourg
 Tyskland |  Hellas |

### Poeng frå Jugoslavia

|  |  |
| --- | --- |
| **12 poeng** |  Israel |
| **10 poeng** |  Malta |
| **8 poeng** |  Kypros |
| **7 poeng** |  Hellas |
| **6 poeng** |  Tyrkia |
| **5 poeng** |  Portugal |
| **4 poeng** |  Sverige |
| **3 poeng** |  Finland |
| **2 poeng** |  Irland |
| **1 poeng** |  Noreg |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Yugoslavia in the Eurovision Song Contest 1992 frå Engelsk Wikipedia .*

Fotnotar
--------

1. ↑  «United Nations Security Council Resolution 757 (Implementing Trade Embargo on Yugoslavia)» (på engelsk). University of Minnesota Human Rights Center. Henta 8. desember 2012.
2. ↑

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Yugoslav National Final 1992*
Koordinatar: 62°25′39″N 7°15′17″E﻿

Fossli Hotel kan skimtast oppe på kanten. 
Foto:
Philippe Teuwen
 

**Fossli Hotel** er eit hotell som ligg på Fossli ved Vøringsfossen ved toppen av Måbødalen i Eidfjord kommune.

Ola L. Garen (1857-1915) frå Sysendalen var den som fekk idéen til hotellet i 1880-åra. På den tida fanst det berre ein fotsti til toppen av Vøringsfossen. Engelske turistar hadde tidlegare skjemta om at eit hotell her kunne bli ein verdsattraksjon, og Ola tok dei på ordet. Men for å kunna realisera planane sine, måtte han ha ein betre veg for hest og kløv opp Måbødalen. Alle materialar til hotellet måtte fraktast opp på hesteryggen, og med Ola L. Garen i spissen, vart det sett i stand ein ny veg. Vegen fekk namnet *Tømmerløypet*, og vart etter dette hovudvegen opp Måbødalen.

Hotellet fekk namnet Fossli Hotel, og vart designa av arkitekten Frederik Konow Lund i jugendstil. Det tok imot sine fyrste gjester i 1887 og stod ferdig i 1891.

Fossli Hotel trekkjer naturleg nok mange gjester grunna den storslagne Vøringsfossen. Opp gjennom åra har det vore vitja av både forfattarar, musikarar og kongelege. Edvard Grieg budde på hotellet sommaren 1896, og komponerte "Norske folkeviser - Opus 66" her. Det står framleis eit piano på hotellet laga i 1896 av fabrikken Zimmerman i Leipzig, som Edvard Grieg ein gong har spelt på.

Hotellet har vore i eige av familien Garen i fire generasjonar, og vert i dag drive av oldebarnet til Ola, Erik Garen. Det har pr. i dag 21 soverom, restaurant, kafe, bar og souvenirbutikk. Det er òg mogleg å nytta hotellet som konferanselokale.

Forøvrig har hotellet, saman med dei andre som bur på den delen av Eidfjord som ligg i dette området, postadresse *5785 VØRINGSFOSS*.

Fossli Hotel må ikkje forvekslast med Vøringsfoss Hotel, som ligg to mils køyring unna, i Eidfjord sentrum.

Kjelder
-------

* Heimesidene til Fossli Hotel
* Historikken bak Trolltoget i Måbødalen. Arkivert 2007-09-09 ved Wayback Machine.
* Pianoet på Fossli Hotel Arkivert 2016-03-03 ved Wayback Machine.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Eldre fotografi av hotellet på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
**Fossegrimen** er eit vette i norsk folketru, nærskyld til Nykken. Fossegrimen er mest kjend for spelet sitt, og det var gjete at han lærde bort spel til dei som ville lyde på han, om dei ofra eit kjøtstykke til han. Segnene om dette er kjend i mange dalføre. Ordet *Grim* tyder det same som maske på norrønt, og minner om at Fossegrimen var ein hamskiftar. 

I Hallingdal vart det fortald at han "kunna laga se i mange liknils, ettersom han ve i løte te. Vart han ørt, so kom han upp or vatne i slik stygg skapna, at folk vorto raint forfælde". Ein skulle altså ikkje leggje seg ut med grimen. 

*Va de ain som vilde lære å låte tå hono, so måtte han ha me se ain fena`kjøtlem, som han kasta burtande fossen. Um ait bil kom då den vesle mannen skjøtand som ai pil uppå ain stain me felunn i høndenn. Håre hass va langt å tjukt å so gult, at de va som gylt. Nasin og munnen voro høvele å væl laga, å augudn lyste å voro blank som tvergastaina. Hendadn voro små å kvit, å fingadn gingo, so ain inki kunna oygje dai, då han prilla.*

Om Grimen ikkje fekk eit høveleg kjøtstykke (for det meste eit fenalår), ville han ikkje lære guten anna enn å stille fela. Fleire stader følgjer eit stev med dette:

*Eg sko lære deg leikjen stille, men inkje på den slå*
*fe du gav meg det bånåbeinet som inkje kjøt va på*.
Myllarguten hadde ord på seg for å ha lært av Grimen. Sjølv visste han nok at dette var ei segn, men i unge år pla han fortelja Håvard Gibøen korleis han kasta eit bein i fossen.

I Telemark finst det ein kjend slått som er kalla Fossegrimen. Johan Halvorsen laga i si tid eit orkesterstykke med same namnet. Denne skapnaden vart ovende populær under den norske nasjonalromantikken.
**Gaute Melby Gundersen** (fødd 13. juni 1972) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Oslo. Frå 1991 till 1997 vart han kvart einaste år noregsmeister i 110 meter hekk.

Aktiv
-----

Etter å ha vunne NM-bronsen i 110 meter hekk i 1990, var Gundersen frå den 1991 dominerande korthekkløparen i Noreg fram til han la opp i 1998. Åra 1991-97 sikra han seg sju gullmedaljar i rad. Sommaren 1994 flytta han den norske rekorden til 13,71 sekund i Istanbul og deretter til 13,68 ved noregsmeisterskapen på Lillehammer. Under eit stemne 28. juni 1995 i Helsinki forbetra han rekorden til 13,65 sekund. Den 14. juni 1997 gjorde han sitt livs kjappaste hekkeløp, tida 13,62 sekund gjaldt som landsrekord i 15 år.

Gundersen var elles ein habil sprintar med bestetid 10,65 sekund på 100 meter og 21,31 på 200 m. Den siste tida oppnådde han i 1994, same året som han vann bronsemedaljen på 200 m i noregsmeisterskapen. 

### Plasseringar i internasjonale meisterskap

* EM 1994 i Helsinki: Utslått i forsøket (13,77=nr 20)
* VM 1995 i Göteborg: Utslått i forsøket (13,95=nr 37)
* VM 1997 i Aten: Utslått i kvartfinalane (13,91=nr 30)
* EM 1998 i Budapest: Utslått i forsøket (14,17=nr 23)

Gundersen var medlem i Lambertseter IF til 1992. Sidan representerte han SK Vidar, bortsett frå 1996-sesongen då han var medlem i TIF Minerva. Han la opp etter 1998-sesongen.

Kjelder
-------

* friidrett.no
Sau har to spener, og to lam per svangerskap blir derfor rekna som ideelt. Foto: Keven Law

**Fostertal** eller **kullstorleik** er det talet på ungar eit hodyr ber fram gjennom fostertida. 

Pattedyra vert delte i to grupper:

* dei unipare eller monotoke, som til vanleg berre føder ein unge kvar gong. Her finn me mellom anna menneske.
* dei multipare, pluripare eller polytoke, som til vanleg føder to eller fleire ungar kvar gong.

Mus er polytoke, og kan dermed lett amma fleire ungar.
Monotoke hodyr har éin spene eller eitt spenepar, medan dei polytoke har 4-7 spenepar, slik at dei kan die mange ungar i gongen.

Ved avl av husdyr har ein systematisk unngått fleirfødslar hos typiske monotoke husdyr, som hest og ku, medan ein har forsøkt å fremje fostertalet hos polytoke husdyr, som gris.

Oversyn over fostertal
----------------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Husdyr | Vanleg fostertal | Grensetal |
| --- | --- | --- |
| Kanin | 4-8 | 1-13 |
| Mink | 4-6 | 1-10 |
| Tamkatt | 4-5 | 1-7 |
| Hund | 4-8 | 1-17 |
| Svin | 10-12 | 1-24 |
| Geit | 1-2 | 1-4 |
| Sau | 1-3 | 1-6 |
| Kyr | 1 | 1-4 |
| Hest | 1 | 1-2 |
| Kamel | 1 | 1-2 |

 |  | 

| Ville dyr | Vanleg fostertal | Grensetal |
| --- | --- | --- |
| Mus | 4-7 | .. |
| Rotte | 6-9 | -11 |
| Ekorn | 4 | 3-7 |
| Røyskatt | 7-9 | 6-13 |
| Ulv | .. | 4-12 |
| Tiger | 2-3 | 1-6 |
| Løve | 2-3 | 1-6 |
| Bjørn | 2-3 | 1-5 |
| Sjimpanse | 1 | 1-2 |
| Isbjørn | 2 | 1-3 |
| Mår | 2-3 | 1-4 |
| Elefant | 1 | 1-2 |

 |

Kjelder
-------

* Gustav Nærland i *Norsk Allkunnebok* (1953)
Suuçtu-fossen i Mustafakemalpaşi Çayı.
**Mustafakemalpaşi Çayı** eller **Orhaneli Çayı** er ei elv nordvest i Anatolia i provinsen Bursa i Tyrkia. Ho er kalla opp etter byen Mustafakemalpaşa som ligg nær deltaet til elva i Uluabatsjøen.

Mustafakemalpasha var i antikken kalla *Rhyndakos*. Rhyndakos var ein av sønene til Okeanos og Tethys. Sjølv om Rhyndakos tidlegare var ein viktig vassveg som rann ut i Marmarahavet og tente som grensa mellom Mysia og Bithynia, men i dag er Mustafakemalpasha berre ei sideelv til Simav, som så munnar ut i Marmarahavet.

Under den første mithridatiske krigen vart Mithridates VI av Pontus slått av Flavius Fimbria i Rhyndakos i 85 fvt. Under den tredje krigen, slo Lucullus han på ny i Rhyndakos i 73 eller 72 fvt. Under Manuel I, keisaren av Austromarriket, vart hovudarmeen deira i Anatolia plassert ved Lopadion (dagens Uluabat) ved Rhyndakos. Etter plyndringa av Konstantinopel under det fjerde krosstoget vann den latinske keisaren Henrik eit nytt slag der mot Det nikeiske riket den 15. oktober 1211.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Mustafakemalpaşi Çayı» frå Wikipedia på engelsk, den 11. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  Plinius den eldre. *Naturhistorie*, V, 40, §2.
**Jordanka Donkova** (fødd 28. september 1961) er er ein bulgarsk tidlegare friidrettsutøvar frå Gorni Bogrov som tevla i hekkeløp og sprint. Ho vart olympisk meister på 100 m hekk i 1988, samt europameister i same øvinga i 1986. Donkova er eigar av gjeldande (2014) verdsrekord på 100 m hekk, sett i 1988 og notert til 12,21 sekundar.

Aktiv
-----

Donkova debuterte internasjonalt under sommar-OL 1980 i Moskva, der ho vart slått ut i semifinalane på 100 m hekk. I 1982 tok ho sølvmedaljen på korthekken i EM i Aten på tida 12,54 sekundar, ni hundredels sekund etter vinnaren.

Frå midten av august 1986 til midt i september same år stod Donkova for fleire løp i ypparste verdsklasse. Den 17. august sette ho i Köln verdsrekord på korthekken med 12,35, ein rekord ho forbetra ein liten time seinare til 12,29. 29. august vann ho gullmedaljen på 100 m hekk under europameisterskapen i Stuttgart og to dagar seinare ein sølvmedalje på 4x100 meter stafett med Bulgaria. Den 7. september i Ljubljana forbetra ho hekkerekorden enno ein gong, då til 12,26.

I verdsmeisterskapen 1987 måtte Donkova nøye seg med ein fjerdeplass på 100 m hekk. Den 20. august 1988 i Stara Zagora sette ho derimot verdsrekord på 100 meter hekk med 12,21 sekundar, ein rekord som står i 2014. Under dei olympiske leikane 1988 i Seoul vann ho gullmedaljen på 100 meter hekk framom austtyske Gloria Siebert og vesttyske Claudia Zaczkiewicz.

Donkova makta ikkje å forsvare OL-tittelen på 100 m hekk under sommarleikane 1992 i Barcelona. Ho tok i staden ein bronsemedalje, slått av greske Voula Patoulidou og USA-amerikanske LaVonna Martin. Donkova fekk nok ein bronse på korthekken i friidretts-EM 1994 i Helsingfors.

Merknadar
---------

1. ↑  Bulgarsk skrift Йорданка Донкова

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Yordanka Donkova» frå Wikipedia på engelsk, den 9. september 2014.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* Munzinger (sport)

 |
Alfons Mucha:*Gismonda*, plakat frå 1894
Jugendstil i ei dør i Norrköping.
**Jugendstil** eller berre «Jugend» er ei tysk nemning på ein stilart som vart utvikla frå kringom 1890 og hadde si blomstringstid fram til 1914). «Art Nouveau» er ei tilsvarande internasjonal fransk nemning som tyder «den nye kunsten». Stilarten kan ein finna både i Europa og i Sambandsstatane. Nemninga som er mest brukt i Noreg er jugendstil. Arkitektane Hagbart Schytte-Berg, Jens Zetlitz Monrad Kielland og andre arkitektar som deltok i gjenoppbygginga var utdanna i Tyskland og tok med seg jugendstilen (art nouveau) heim. Jugendstil er ikkje ein klar og eintydig stil, den hadde mange geografiske variantar og var inspirert av lokale stilimpulsar. I Noreg vart til dømes motiv frå mellomalderenes treskurd brukt i dekorative detaljar. Ofte finn ein jugendstil berre i dekorative detaljar medan bygget i hovudsak er utforma i nybarokk tradisjon.

Ordet «jugendstil» kjem frå det tyske illustrerte kulturtidsskriftet «Die Jugend», og nemninga er mest nytta i tysktalande land. Det tyske ordet «Jugend» tyder 'ungdom'. Den norske jugendstilen har mykje sams med den tyske. Ålesund by er kjend for sin jugendstil. Særleg er Ålesund kjend på grunn av arkitekturen, Jugendstilsenteret ligg i Ålesund.

Jugendstilen fjerna seg frå føregåande stilartar der det var vanleg å etterlikna; såkalla nygotikk, nyrokokko, nyrenessanse]] og nybarokk. Den nye stilen dyrka det moderne og ungdommelege som skulle passa den nye tida folk levde i. Mange av motiva kom frå naturen, men dei var stiliserte og forenkla.

### Kjende målarar, teiknarar og grafikarar

* Eugène Grasset (1845–1917)
* Gustav Klimt (1862–1918)
* Valentin Serov (1865–1911)
* Konstantin Somov (1869–1939)
* Henri de Toulouse-Lautrec (1864–1901)

Bakgrunnsstoff
--------------

* Internasjonalt nettverk
* Jugendstilsenteret i Ålesund

Kjelder
-------

1. ↑  Lexau Siri Skjold (2006): Vestlendingen bygger steder. Kap 6 i Helle (red): Vestlandets historie, bind 3. Vigmostad & Bjørke.
**Gaute Eiterjord** (fødd 15. desember 1995) er ein norsk miljøvernar og forfattar. Frå 2018 til 2020 var han leiar for Natur og Ungdom. Han har og vore fylkesleiar i Rogaland NU.

Som miljøvernar har Eiterjord engasjert seg i ei rekke saker, som samferdsel og bybane i Stavanger. I februar 2016 lenka han seg fast til anleggsmaskiner for å stansa prøveboring i det omstridde Engebøprosjektet i Sunnfjord, der særleg sjødeponi i Førdefjorden er omstridd. Eiterjord har òg vore prosjektleiar for «Slepp oss til - ungdom inn i landbruket», som er eit samarbeid mellom Norsk Bonde- og Småbrukarlag, Norsk Bygdeungdomslag og Natur og Ungdom. I 2019 tok han imot Fritt Ords pris på vegner av Natur og Ungdom, saman med Greta Thunberg, for arbeidet deira med å gjere miljøkampen handlingsretta.

I 2022 fekk han prisen Årets nynorskbrukar for å bruke nynorsk i kampen for klimasaker.

I 2020 gav Eiterjord ut boka *Klimaopprøret.*

Kjelder
-------

1. ↑  «Gaute Eiterjord». Utanfor Allfarvei Forlag. Henta 23. februar 2018.
2. ↑  «Distriktsnyheter Rogaland». NRK. 11. desember 2012. Henta 2. februar 2018.
3. ↑  «Ny prosjektleiar for Slipp oss til - ungdom inn i landbruket». Gardsbruk.no. 11. februar 2015. Arkivert frå originalen 3. februar 2018. Henta 2. februar 2018.
4. ↑  «Gaute Eiterjord er Årets nynorskbrukar». Nynorsk kultursentrum. Henta 22. april 2022.
5. ↑  «Gaute Eiterjord: Klimaopprøret». Nynorskbok.no. Henta 22. april 2022.

* *Denne artikkelen bygger på «Gaute Eiterjord» frå Wikipedia på bokmål, den 22. april 2022.*
Det uoffisielle flagget til jorda, av John McConnell: bilete av jorda, teke frå Apollo 17 7. desember 1972, på ein blå bakgrunn.
**Jordas dag** (engelsk *Earth Day*) er ein årleg dag med arrangement over heile verda til støtte for miljøvern. Han er no koordinert globalt av Earth Day Network, og vert feira i meir enn 192 land kvart år.

Namnet og konseptet med Earth Day vart utvikla av John McConnell i 1969 på ein UNESCO-konferanse i San Francisco. Han foreslo 21. mars 1970, den første dagen av våren på den nordlige halvkula. Denne dagen vart seinare godkjend i ei erklæring underteikna av generalsekretær U. Thant i SN. Ein månad seinare vart ein eigen Earth Day grunnlagt av den amerikansk senatoren Gaylord Nelson og arrangert for første gong 22. april 1970. Sjølv om denne dagen først hadde fokus på USA, tok ein organisasjon lansert av Denis Hayes, som var den opphavlege nasjonale koordinatoren i 1970, og gjorde han internasjonal i 1990 og organiserte arrangement i 141 land.

Bakgrunnsstoff
--------------

* www.earthday.org, offisiell side
**Atomfysikk** er den delen av fysikken som omhandlar strukturen og energitilstanden til atoma og vidare overgangane til elektrona mellom elektronskala. Dette omfattar ion og nøytrale atom. 

Omgrepet atomfysikk og kjernefysikk vert ofte blanda saman, og atomfysikk vert ofte assosiert med kjerneenergi og atombomber, men fysikarar skil mellom atomfysikk, som altså omhandlar atomet som eit system med ein kjerne og elektrona rundt, og kjernefysikk som berre omhandlar atomkjernane og kjernereaksjon i atomet.

Kjelder
-------

* atomfysikk. I *Store norske leksikon*. Henta frå:

* *Denne artikkelen bygger på «Atomic physics» frå Wikipedia på engelsk, den 9. april 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Joint Quantum Institute at University of Maryland and NIST
* Atomfysikk på Internett Arkivert 2003-12-04 ved Wayback Machine.
* JILA (Atomic Physics) Arkivert 2012-03-05 ved Wayback Machine.
* ORNL Physics Division

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GND
* NKC
* BBC Things
* NDL

 |
Eit atomur.
Eit **atomur** er ein ekstremt nøyaktig tidsmåler som bruker resonansfrekvensen til eit atom som oscillator.

Det finst fleire typar, der oscillatorar basert på cesium, hydrogen og rubidium er mest vanleg. Oscillatorar som er basert på cesiumatom skal vere dei mest nøyaktige, med ei nøysemd på ±1 sekund på éin million år. Eitt sekund er i dag definert ut i frå «kor lenge 9 192 631 770 periodar av strålinga som svarer til overgangen mellom dei to hyperfine nivåa av grunntilstanden til cesium-133 atomet ved 0 kelvin varer.» Det er dette ein måler i eit atomur.

Ifølgje relativitetsteorien er tid relativt, og avhengig av snøggleiken. Derfor vil ikkje to atomur gå likt med mindre dei flyttar seg med same snøggleik. Dette er merkbart i samband med satellittar og annan romfart.

I dag kan ein kjøpe forholdsvis billige radiostyrte ur, som ikkje må forvekslast med atomur.

Kjelder
-------


* *Denne artikkelen bygger på «Atomur» frå Wikipedia på bokmål, den 9. april 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Atomur**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BBC Things
* NDL

 |
Det **atmosfæriske vindauget** referer til dei delane av det elektromagnetiske spekteret som ikkje blir absorbert når jordatmosfæren er i sin naturlege tilstand. Det atmosfæriske vindauget ligg om lag i bølgjespekteret til infraraud stråling mellom 8 og 15 mikrometer.

Eit atmosfærisk strålingsvindauge mellom 8 og 15 µm.

Årsak
-----

Absorpsjon ved dei *naturlege* drivhusgassane er inndelt i to område. Gassar som CO2 og CH4 (i lag med andre hydrokarbon) absorberer ved lengre bølgjelengder enn det atmosfæriske vindauget på grunn av relativt lange C-H og karbonylbindingar. Dei kjemiske bindingane til H2O og NH3 absorberer ved bølgjelengder kortare enn 8 mikrometer. Bortsett frå bindingar i O3 er det ingen bindingar mellom karbon-, hydrogen-, oksygen- og nitrogenatom som absorberer mellom desse to områda av spekteret. Dette betyr at stråling i det atmosfæriske vindauget om lag blir totalt reflektert frå Jorda og ut i verdsrommet. Utan dette vindauget ville Jorda vore altfor varm til å innehalde liv, og truleg så varm at ho ikkje ville inneheldt vatn, slik som Venus. Vindauget i det elektromagnetiske spekteret er altså svært viktig for livet på Jorda.

Farar
-----

Dei siste tiåra har det blitt fleire gassar som inneheld bindingar mellom fluor og anten karbon eller svovel i atmosfæren. Desse gassane absorberer stråling som ligg innanfor det atmosfæriske vindauget. Desse ikkje-reaktive gassane blir ikkje fjerna i den naturlege sirkulasjonen i jordatmosfæren. Ein har til dømes estimert at gassar som perfluorkarbon (CF4, C2F6, C3F8) kan halde seg i atmosfæren i over 50 000 år, eit tal som kan vere understimert sidan desse gassane ikkje har naturlege kjelder.

Dette betyr at slike samansettingar har eit enormt potensial for global oppvarming. Eit kilo med svovelheksafluorid vil til dømes føre til like stor oppvarming som 23 tonn med karbondioksid i løpet av 100 år. Perfluorkarbon har ein liknande effekt og ein treng 1800 gonger så mykje karbondioksid for å gje den same globale oppvarminga som karbontetraklorid (CCl4)

Sjå òg
------

* Drivhusgass
* Drivhuseffekt
* Ozonnedbryting
* Radiovindauge
* Astronomisk vindauge
* Optisk vindauge

Bakgrunnsstoff
--------------

* IR atmosfærisk vindauge Arkivert 2018-10-11 ved Wayback Machine.
Korleis sollyset treffer jorda på vårjamdøgn (og haustjamdøgn).
**Vårjamdøgn** eller **vårjamdøger** er saman med haustjamdøgn dei døgna då natt og dag er like lange overalt på jorda. Etter vårjamdøgn vert dagane lengre og nettene kortare på den nordlege halvkula, der dagen ofte har markert byrjinga på våren. Skjeringspunktet mellom solbanen (ekliptikken) og himmelekvator vert kalla vårjamndøgnspunktet eller vêrpunktet. 

Vårjamdøgn kjem rundt 21. mars. Oftast fell vårjamdøgn på 21. mars som vert kalla det offisielle vårjamdøgn. Første påskedag er den første sundagen etter fullmånen som kjem etter 21. mars.

**Dato og tidspunkt for solkverv og jamdøgn (UTC)**| år | vårjamdøgnmars | sommarsolkvervjuni | haustjamdøgnseptember | vintersolkvervdesember |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| dag | tid | dag | tid | dag | tid | dag | tid |
| 2002 | 20 | 19:16 | 21 | 13:24 | 23 | 04:55 | 22 | 01:14 |
| 2003 | 21 | 01:00 | 21 | 19:10 | 23 | 10:47 | 22 | 07:04 |
| 2004 | 20 | 06:49 | 21 | 00:57 | 22 | 16:30 | 21 | 12:42 |
| 2005 | 20 | 12:33 | 21 | 06:46 | 22 | 22:23 | 21 | 18:35 |
| 2006 | 20 | 18:26 | 21 | 12:26 | 23 | 04:03 | 22 | 00:22 |
| 2007 | 21 | 00:07 | 21 | 18:06 | 23 | 09:51 | 22 | 06:08 |
| 2008 | 20 | 05:48 | 20 | 23:59 | 22 | 15:44 | 21 | 12:04 |
| 2009 | 20 | 11:44 | 21 | 05:45 | 22 | 21:18 | 21 | 17:47 |
| 2010 | 20 | 17:32 | 21 | 11:28 | 23 | 03:09 | 21 | 23:38 |
| 2011 | 20 | 23:21 | 21 | 17:16 | 23 | 09:04 | 22 | 05:30 |
| 2012 | 20 | 05:14 | 20 | 23:09 | 22 | 14:49 | 21 | 11:11 |
| 2013 | 20 | 11:02 | 21 | 05:04 | 22 | 20:44 | 21 | 17:11 |
| 2014 | 20 | 16:57 | 21 | 10:51 | 23 | 02:29 | 21 | 23:03 |
| 2015 | 20 | 22:41 | 21 | 16:37 | 23 | 08:20 | 22 | 04:49 |

I fleire kulturar feirar ein nyttår eller vårhøgtider ved vårjamdøgn. Nauroz (persisk nyttår) blir feira på denne dagen. I delar av Aust-Europa feirar ein våren ved å brenna eller drukna dokker av Marzanna, ei gammal slavisk gudinne. Fleire nyheidenske feiringar finn stad, som den germanske høgtida ostara. Maria bodskapsdag, som vanlegvis fell på 25. mars, har òg tradisjonelt vore ein nyttårsdag i Europa. På dei britiske øyane var dette ein av «quarter days», dagar då leige skulle betalast, tenestefolk kunne hyrast og skuleterminar starta.

Sjå òg
------

* Sommarsolkverv
* Haustjamdøgn
* Vintersolkverv

Kjelder
-------


* Nøyaktig tidspunkt for vårjamdøgn. Arkivert 2007-02-22 ved Wayback Machine.
* «Spring Equinox», english-heritage.org.uk
* «Vernal Equinox Pictures: First-Day-of-Spring Rituals», nationalgeographic.com
* «Værpunktet», *Store norske leksikon*, 2011, 14. oktober, henta 13. august 2014
Fosterhinner hjå amniotar.  

a - Foster  

b -Plommesekk  

c - Allantois  

d - Amnion  

e - Chorion
**Fosterhinner** er membranar som omgjev eit foster i dyreriket under fosterutviklinga. Desse hinnene vil i liten grad bli en del av det ferdige individet. Den mest grunnleggjande hinna er chorion, som finst i egg frå alle virveldyr og dei fleste virvellause dyr. Plommesekken er omgjeven av ein egen membran som blir ein del av det vaksne fosteret hjå mange dyreartar ettersom fosteret veks rundt plomma. Hjå høgare virveldyr, amniotar, finst også hinna allantois, som samlar opp avfall frå tarmen under fosterutviklinga. Hjå morkakedyr er plommesekken og allantois erstatta av navlestrengen. Den viktigaste hinnen er amnion, som sørgjer for transport av oksygen til fosteret og karbondioksid bort frå egget.

Hjå morkakedyr vil allantois og chorion veksa saman og danna morkaka.

Kjelder
-------

1. ↑  Giese, A.; Pearse, J.S. (1977). *Reproduction of Marine Invertebrates V4: Molluscs : Gastropods and Cephalopods*. Academic Press Inc. s. 252.
2. ↑  «Development of the Fetal Membranes and Placenta». *Gray, H. (1918): Anatomy of the Human Body*. Bartleby.com. Henta 15. oktober 2015.
3. ↑  Gilbert, Scott F. (2003). *Developmental biology*. Sunderland, Mass: Sinauer Associates. ISBN 0-87893-258-5.

* *Denne artikkelen bygger på «Fosterhinne» frå Wikipedia på bokmål, den 11. januar 2020.*
**Frederic Leighton** (3. desember 1830–25. januar 1896) var ein britisk målar og bilethoggar som arbeidde med historiske, bibelske og klassiske tema. Leighton var ein av dei fremste målarane i heimlandet i viktoriatida; i siste halvdel av 1800-talet var han den mest moterette biletkunstnaren i England. Suksessen hans bygde på at han makta å fange inn den viktorianske nostalgien og lengselen etter «gullalderen» i antikke Hellas og Roma.

Liv og gjerning
---------------

Leighton var fødd i Scarborough og var av legeslekt. Han var elev ved University College School i London og fekk deretter kunstundervising på det europeiske kontinentet, fyrst av austerrikaren Edward von Steinle og sidan av italienaren Giovanni Costa. Ei tid studerte han ved Accademia di Belle Arti i Firenze. Frå 1855 til 1859 budde han i Paris, der han møtte Jean Auguste Dominique Ingres, Eugène Delacroix, Camille Corot og Jean-François Millet.

*Psykes bad*, 1879
I 1860 flytta Leighton til London, der han utfordra prerafaelittane. Leighton var delvis i opposisjon til den prerafaelittiske kunstretninga, og vart ein føregangsmann for den sentimentale klassisismen og idealismen som rådde grunnen gjennom den seinviktorianske epoken. I klassisk inspirerte verk som *Clytie*, *Idyll* og *Greske jenter plukkar perler ved havet*, avbilda Leighton ein idealisert versjon av fortida som samsvara med stemningane i dei britiske overklassemiljøa. Ved å kombinere ein feilfri måleteknikk med ein skarp sans for farge og komposisjon, skapte Leighton nokre av dei mest minneverdige britiske 1800-talsmåleria. 

Skulpturen *Atlet bryt med ein kvelarslange*, som Leighton laga i 1877, vart i si tid sett på som å ha innleia ein renessanse for samtidig britisk skulptur, ofte referert til som «den nye skulptur». Leighton var medlem av Royal Academy of Arts frå 1869. Ni år seinare tok han over som president i foreininga, ein posisjon han hadde til han døydde i 1896. Måleri av Leighton representerte Storbritannia ved verdsutstillinga i Paris i 1900.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Frederic Leighton» frå Wikipedia på engelsk, den 5. mai 2013.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Frederic Leighton**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
*For moster i tydingi «mor-syster», sjå tante*

*Sidor som ligg under «Hn» er skrivne på høgnorsk. Denne finst òg i gjeldande rettskriving — sjå «Moster».*

**Moster** er ei øy sudaust i Bømlo herad i Sunnhordland på 12 km2. Røyksundkanalen skil Moster frå øyi Bømlo. Moster var eit eige herad fram til 1963, då det vart slege saman med Bremnes og Bømlo herad. Det var på Moster kong Olav Tryggvason byrja freistnadene på å kristna Noreg, og etter tradisjonen skal han ha reist den fyrste kyrkja i landet her i 995. Moster gamle kyrkja som stend i dag, reknar ein med er frå kring 1150, og ho vert haldi for å vera eldste kyrkja i landet. Gamlekyrkja ligg i tettstaden Mosterhamn.

Det var på Mostratinget på Moster i 1024 kong Olav den heilage og bisp Grimkjell sette den sokalla kristenretten - eit tingvedtak som sidan vart teke ved på dei ymse lagtingi, og dimed gjorde kristendomen til statsreligion i Noreg.

Det årvisse sogespelet Kristkongane på Moster (òg kalla Mostraspelet) av Johannes Heggland hev sidan 1984 vorte sett upp i Moster amfi. Handlingi i dette stykkjet sviv kring desse hendingane på vegen til kristningi av Noreg. I 1995 var det ei storstilt høgtiding av tusundårsjubiléet for kyrkja i Noreg i samband med Mostraspelet.
**Passarowitz-traktaten**, **freden i Passarowitz** eller **Požarevac-traktaten** var ein fredsavtale signert i Požarevac (serbisk Пожаревац, tysk *Passarowitz*, tyrkisk *Pasarofça*), ein by i Det osmanske riket (dagens Serbia), den 21. juli 1718 mellom Det osmanske riket på den eine sida og Habsburgmonarkiet av Austerrike og Republikken Venezia på den andre. 

I løpet av åra 1714-1718 hadde osmanarane hatt suksess i krig mot Venezia i Hellas og på Kreta, men vart slått i Petrovaradin (1716) av dei austerrikske styrkane til prins Eugene av Savoie.

Avtalen synte den militære situasjonen. Det osmanske riket tapte Banat og det søraustlege Syrmia, nordlege delar av dagens Sentral-Serbia (frå Beograd til sør for Kruševac), ei tynn stripe av det nordlege Bosnia og Vesle-Valakia (Oltenia) til Austerrike. Venezia avstod Peloponnes-halvøya (*Morea* på italiensk) og Kreta, som dei hadde fått med freden i Karlowitz, og fekk berre behalde Dei joniske øyane, byane Préveza og Árta og Dalmatia.

Resultatet av avtalen vart Habsburg igjen tok kontroll over Serbia, som dei hadde hatt for ein perioden under den store tyrkiske krigen mellom 1689 og 1681, og oppretta Kongedømet Serbia som kronland, som sidan vart avstått til osmanarane med freden i Beograd, som omgjorde delar av Passarowitz-traktaten. Etter freden i Passarowitz, vart det òg oppretta ein habsburgsk kronland kalla Banatet Temeswar.

Det nordlege Bosnia, Serbia med Beograd, sørlege delar av Banatet Temeswar og Vesle-Valakia gjekk attende til Det osmanske riket i 1739 med freden i Beograd.

* Freden i Passarowitz og endringar av landområdeFreden i Passarowitz og endringar av landområde
* Den politiske situasjonen i 1718, etter freden i PassarowitzDen politiske situasjonen i 1718, etter freden i Passarowitz

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Treaty of Passarowitz» frå Wikipedia på engelsk, den 25. desember 2011.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Encyclopædia Britannica - Treaty of Passarowitz
* Tekst frå avtalen på engelsk