recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Symfoni nr. 22** i Ess-dur, Hoboken I/22, er ein symfoni skriven av Joseph Haydn i 1764. Han vert kalla «Filosofen» (*«Der Philosoph»*) og er ein av dei mest framførte av dei tidlege symfoniane til Haydn. 

Haydn komponerte denne symfonien medan han var assisterande Kapellmeister i hoffet til prins Nikolaus Eszterházy. Han vart skriven i 1764 og nyttar eit sonata da chiesa-format, sjølv om språket i stykket er ein forsmak på utviklinga i klassiske symfoniar. Som andre tidlege Haydn-symfoniar som nyttar dette tempo-skjemaet, er alle satsane i same toneart. Tre av dei er i sonateform (den første, andre og fjerde), medan den tredje er ein vanleg menuett og trio. 

Opphavet til kallenamnet «Filosofen» kjem ikkje frå Haydn sjølv. Det kjem av at melodien og kontrapunktet i den første satsen (mellom strykarane og det engelske hornet) følgjer eit slags spørsmål etterfølgd av eit svar, slik at det høyrest ut som ein debatt.

Instrumentering
---------------

Som andre symfoniar komponert på denne tida, vart verket skrive for eit lite orkester (mindre enn 20). Vanlegvis vert det nytta to engelske horn i staden for den meir vanlegare oboen. Resten held seg til den vanlege instrumenteringa med to fagottar, valthorn, pauke, continuo (cembalo) og strykarar.

Form
----

Symfonien er i fire satsar: 

1. Adagio, 4/4
2. Presto, 4/4
3. Menuet e Trio, 3/4
4. Finale: Presto, 6/8

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 22 (Haydn)» frå Wikipedia på engelsk, den 21. oktober 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑   HC Robbins Landon, Haydn: Chronicle og Works, 5 vols, (Bloomington og London: Indiana University Press, 1976-) v. 2, Haydn at Eszterhaza, 1766-1790, 291-94.

| * v
* d
* e
Symfoniar av Joseph Haydn |
| --- |
| 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6 (Le matin)
* 7 (Le midi)
* 8 (Le soir)
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22 (Filosofen)
* 23
* 24
* 25
* 26 (Lamentatione)
* 27
* 28
* 29
* 30 (Alleluia)
* 31 (Hornsignal)
* 32
* 33
* 34
* 35
* 36
* 37
* 38 (Ekko)
* 39
* 40
* 41
* 42
* 43 (Merkur)
* 44 (Trauer)
* 45 (Avskil)
* 46
* 47 (Palindrome)
* 48 (Maria Theresia)
* 49 (La passione)
* 50
* 51
* 52
* 53 (L'impériale)
* 54
* 55 (Skulemeisteren)
* 56
* 57
* 58
* 59 (Eld)
* 60 (Il distratto)
* 61
* 62
* 63 (La Roxelane)
* 64 (Tempora mutantur)
* 65
* 66
* 67
* 68
* 69 (Laudon)
* 70
* 71
* 72
* 73 (La chasse)
* 74
* 75
* 76
* 77
* 78
* 79
* 80
* 81
* 82 (Bjørnen)
* 83 (Høna)
* 84 (In nomine Domini)
* 85 (La Reine)
* 86
* 87
* 88
* 89
* 90
* 91
* 92 (Oxford)
* 93
* 94 (Overrasking)
* 95
* 96 (Mirakel)
* 97
* 98
* 99
* 100 (Militæret)
* 101 (Uret)
* 102
* 103 (Trommevirvel)
* 104 (London)
* A
* B
* Sinfonia concertante

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* BBC Things

 |
Lagoppstillingane i UEFA-cupfinalen 2001, Alavés i blått og Liverpool i raudt
**Deportivo Alavés, S.A.D.**, kjend som **Alavés**, er ein fotballklubb i byen Vitoria i regionen Baskarland i Spania. Alavés har dei siste sesongane spela på tredje høgste nivå i Spania, Segunda División B, men rykte opp til nivå to i 2013. 

Alavés vart grunnlagt i 1921. Klubben rykte opp i øvste divisjon i Spania i 1930, der han spela i tre sesongar før det vart nedrykk. I 1998 tok Alavés steget oppatt i Primera Division, etter over førti år i lågare divisjonar. Alavés kom som best i serien på sjetteplass i 2000. I 2001 spela klubben seg fram til finalen i UEFA-cupen, der laget møtte Liverpool FC. Etter ein dramatisk finalekamp med ekstraomgangar tapte Alaves 4–5. Klubben rykte ned frå den spanske toppdivisjonen i 2003.

Laget spelar i trøyer med blå og kvite vertikale striper og blå bukser. Heimebana 'Estadio di Mendizorroza' rommar 19 840 tilskodarar.

Nordmannen Dan Eggen spela stoppar for Alavés i stordomstida for klubben kring 2001.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Deportivo Alavés» frå Wikipedia på engelsk, den 16. juni 2013.*
**Alaskahalvøya** er ei halvøy i Alaska i Nord-Amerika som strekkjer seg rundt 800 km ut frå fastlandet i ein sørvestkeg retning. Endepunktet er øybogen danna av Aleutane. Halvøya skil Stillehavet frå Bristol Bay, eit randhav av Beringhavet.

Omgrepet «Alaskahalvøya» har også vore brukt om heile den nordvestlege utløparen av det nordamerikanske kontinentet, eller om heile Alaska bortsett frå den søraustlege delen og øyane, særleg i russisk litteratur. Halvøya har gjeve namnet til fylket Lake and Peninsula, som dekkjer noko av dette området.

Geografi
--------

Kart over vulkanar på Alaskahalvøya.
Sørsida av vulkanen Fourpeaked.
Kløft i Valley of 10,000 Smokes.
Aleutarfjella er ei særs aktiv vulkansk fjellkjede som strekkjer seg langs heile halvøya. Her finst ei rekkje naturreservat, som Katmai National Park and Preserve, Aniakchak National Monument and Preserve, Becharof National Wildlife Refuge, Alaska Peninsula National Wildlife Refuge og Izembek National Wildlife Refuge.

Den sørlege sida av Alaskahalvøya er fjellendt ettersom ho er danna av orogenese der Stillehavsplata går inn under Den nordamerikanske plata. Den nordlege sida er flatare og myrlendt etter langvarig seismisk stabilitet og erosjon. På liknande vis er kysten svært ulik på dei to sidene. Den nordlege kysten mot Bristol Bay er hovudsakleg mudrete og grunn med ekstreme tidvassforskjellar, medan stillehavskysten er djup og klar med mindre tidvassaktivitet.

### Klima

Årleg gjennomsnittleg nedbørsmengd ligg mellom 610 og 1650 mm. Kystområde kan ha valdsame stormar og uvêr med vind og regn. Gjennomsnittlege vintertemperaturar ligg mellom −11°C og 1°C, medan sommartemperaturane ligg mellom 6°C og 15°. Det kan førekomma frost gjennom heile året i høgareliggjande område. Klimaet kan samanliknast med det på Aleutane, Island og Eldlandet.

### Natur

Gytande raudlaks i Becharof-elva.
På Alaskahalvøya finst nokre av dei største bestandane av innfødd vilt dyreliv i USA. I tillegg til berømte bestandar av grizzlybjørn ved McNeil-elva og i Katmai finst her karibu (villrein), elg, ulv og ei rekkje fuglar. Bjørnane rundt Bristol Bay er så talrike fordi dei lever på raudlaks (*Oncorhynchus nerka*) som vandrar til dei mange sjøane på halvøya. Lakseyngelen overvintrer i dei djupe, næringsrike sjøane før dei sym tilbake til havet etter eitt eller to år. Langs kysten finst særs store sjøfuglkoloniar.

### Folkesetnad og administrative område

Landsbyen Chignik om sommaren.
På halvøya ligg landsbyar som Cold Bay, King Cove, Perryville, Chignik, Chignik Lake, Chignik Lagoon og Port Moller. Sand Point ligg like frå halvøya, på Popof-øya. Dei fleste innbyggjarane er urfolk, og fiske er den viktigaste næringsvegen.

Størstedelen av halvøya høyrer til Lake and Peninsula Borough. Dei tre andre administrative områda er Aleutians East Borough, Bristol Bay Borough og Kodiak Island Borough.

Kjelder
-------

1. ↑  «Chapter 7-Ecological Subregions of the United States». Fs.fed.us. Henta 18. juni 2013.
2. 1 2  «Encyclopedia of Earth». Eoearth.org. Henta 18. juni 2013.

* *Denne artikkelen bygger på «Alaska Peninsula» frå Wikipedia på engelsk, den 26. juli 2016.*
**Río Tinto** er ei elv sørvest i Spania som spring ut i Sierra Morena-fjella i Andalucia. Ho renn hovudsakleg sør-sørvestover og munnar ut i Cádizbukta via estuaret Ria de Huelva. Río Tinto eller «Den raude elva», er kjend for å vere særs sur (pH 2), og har ein djup raudaktig farge på grunn av jern som er løyst opp i vatnet. Dette kjem av avrenning frå gruver i området og har skapt eit alvorleg miljøproblem på grunn av dei store mengdene med tungmetall i elva.

Historie
--------

Jernmalmen vart avsett i karbontida (300-350 mill. år sidan) på grunn av hydrotermal aktivitet på havbotn. Det har vorte drive gruvedrift i området sidan tartessarane og iberarane starta denne drifta om lag 3000 f.Kr. Gruvedrifta heldt fram gjennom fønikiartida og under Romarriket fram til andre halvdel av 1400-talet. Det vart hovudsakleg vunne ut kopar, men òg jern og mangan. På 1800-talet vart gruvedrifta teke opp att på stor skala , hovudsakleg av gruveselskap frå Storbritannia. Etter at produksjonen nådde ein topp i 1930, minka produksjonen og kopargruvene vart stengde i 1986, og sølv- og gullgruvene i 1996.

Astrobiologi
------------

Elva har nyleg fanga interessa til forskarar på grunn av ekstrmofile aerobiske bakteriar i vatnet. Desse livsformene vert rekna som årsaka til det høge syreinnhaldet i vatnet. Grunnfjellet under elveleiet inneheld jern og sulfidmineral som bakteriane lever av.

Dei ekstreme tilhøva i elva kan kanskje samanliknast med andre stader i solsystemet som kan innehalde vatn, som under jorda på Mars. Forskarar frå NASA har òg direkte samanlikna kjemien i vatnet med steinprøvar frå Meridiani Planum. Jupitermånen Europa inneheld kanskje òg flytande vatn under isflata, så elva er av interesse for astrobiologar.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rio Tinto (river)» frå Wikipedia på engelsk, den 9. mai 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  R.A. Davis Jr. A. T. Welty, J. Borrego, J. A. Morales, J. G. Pendon, J. G. Ryan (2000). «Rio Tinto estuary (Spain): 5000 years of pollution». *Environmental Geology* **39** (10): 1107–1116. doi:10.1007/s002549900096.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
2. ↑  Fernandez-Remolar DC, Morris RV, Gruener JE, Amils R, Knoll AH (2005). «The Rio Tinto basin, Spain: Mineralogy, sedimentary geobiology, and implications for interpretation of outcrop rocks at Meridiani Planum, Mars». *Earth and Planetary Science Letters* **240** (1): 149–167. doi:10.1016/j.epsl.2005.09.043.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
3. ↑  Fernandez-Remolar DC, Rodriguez N, Gomez F, Amils R (2003). «Geological record of an acidic environment driven by iron hydrochemistry: The Tinto River system». *Journal of Geophysical Research-Planets* **108** (E7): 5080. doi:10.1029/2002JE001918.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
4. ↑  *NASA*, arkivert frå originalen 11. mai 2009, henta 9. mai 2009

Litteratur
----------

* Berger, Brian (2005). Exclusive: NASA Researchers Claim Evidence of Present Life on Mars.
* spacetoday.net (2005). NASA denies Mars life reports.

Koordinatar: 37°42′12″N 6°36′10″W﻿
**Åsane gamle kyrkje** er ei langkyrkje frå 1795 på Saurås i Åsane i Bergen kommune (Hordaland fylke). Kyrkja ligg i Sauråsbakken nedanfor Saurås gard.

Historie
--------

Ei kyrkje på same staden er nemnt alt i 1598. Steinkyrkja, om lag slik vi kjenner ho i dag, vart vigsla av biskop Johan Nordahl Brun. På 1800-talet vart kyrkja bygd om fleire gonger. Byggverket er i stein og tre. 

I 1935 vart kyrkja restaurert av arkitekt Ole Landmark. Eit murt sakristi vart då bygd vinkelrett på nordmuren i koret.

Kyrkja vart tent på (av Varg Vikernes og Jørn Tunsberg) og brann ned julaftan 1992. Ho vart bygd opp att som ein tro kopi med dei opphavelege steinmurane og ny treinnreiing, og vart nyinnvigd 19. november 1995 av biskop Ole Danbolt Hagesæther. Det var mogleg å byggje opp att kyrkja i same utforminga fordi ein hadde mange amatørbilete å sjå etter. Mange eldre gjenstandar som befann seg i kyrkja, gjekk tapt i brannen. Kyrkja har eit krusifiks frå 16–1700-talet som truleg er frå ei tysk kyrkje, og som skipsreiar Arne Steckmest forærte til kyrkja i 1997.

Det står ein minnebauta over falne frå Åsane i andre verdskrigen nær kyrkja. På gravplassen er det reist ein minnestein over falne russiske soldatar i krigsåra 1941–45.

* Koret i Åsane gamle kyrkjeKoret i Åsane gamle kyrkje
* Kyrkja og kyrkjegardenKyrkja og kyrkjegarden
* Falne nordmenn 1940–45Falne nordmenn 1940–45
* Dekorert side av minnesmerke, falne nordmenn 1940–45Dekorert side av minnesmerke, falne nordmenn 1940–45

Fotnotar
--------

1. ↑  «Norges kirker»
2. ↑  Åsane gamle kirke hos DIS-Norge
3. ↑  Bergensavisen – Varg «Greven» Vikernes

Kjelder
-------

* Hans-Emil Lidén: Åsane gamle kirke (i «Norges kirker»)

* *Denne artikkelen bygger på «Åsane gamle kirke» frå Wikipedia på bokmål, den 11. september 2017.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Kyrkjesøk – Åsane gamle kirke
* Åsane kyrkjelyd
* 

* Åsane gamle kyrkje i kulturminnesok.no, nettstaden til Riksantikvaren

| * v
* d
* e
Kyrkjer i Åsane prosti |
| --- |
| Arna  • Biskopshavn • Bruvik • Eidsvåg • Gjerstad • Hamre • Haus • Hosanger • Salhus • Takvam • Trengereid  • Ytre Arna • Åsane gamle • Åsane |
**Fættenfjorden** er ein 2 km lang sidefjord til Åsenfjorden ved Trondheimsfjorden. Fjorden startar mellom Blekkpynten og Paradisbukta, nordaust for Saltøya og stoppar inne i Fætten, sørvest i Vuddudalen i Levanger. På andre sida av Blekkpynten ligg Langråsa. 

Ordet *Fætten* kjem frå det norrøne ordet *fit*, som tyder om lag 'flatvoren, frodig eng attmed vatn'.

I Fætten, inst i fjorden, er det ein del hytter og ein campingplass.

«Tirpitz» i Fættenfjorden
-------------------------

«Köln» i Fættenfjorden i 1942. Bildet er teke av allierte 16. juli 1942.
Minnesmerke over dei allierte ved Fættenfjorden.
Det tyske slagskipet «Tirpitz» låg inne i Fættenfjorden med 2600 mann i ein periode under den andre verdskrigen frå 16. januar 1942 til 29. oktober 1943. I denne perioden gjennomførte det britiske Royal Air Force fire mislukka raid for å senkja skipet, og mista 12 bombefly.

I 1985 vart det avduka eit minnesmerke over dei allierte styrkane som fall under aksjonane i Fættenfjorden, og dei nordmennene som risikerte livet for å hjelpa. Ein kan sjå monumentet frå E6.

Kjelder
-------

* Informasjonsbrosjyre frå Levanger kommune[*daud lenkje*]

### Fotnotar

1. ↑  Universitetet i Oslo. Oluf Rygh: *Norske Gaardnavne*

Koordinatar: 63°33′39.30″N 10°55′24″E﻿

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Fôrbete** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Plantar |
| **Rekkje:** | Magnoliophyta |
| **Klasse:** | Magnoliopsida |
| **Orden:** | Caryophyllales |
| **Familie:** | Amaranthaceae |
| **Slekt:** | Beteslekta *Beta* |
| **Art:** | *B. vulgaris* |
| **Varietet:** | **Fôrbete** rapa |

**Fôrbete** (*Beta vulgaris* var. *rapa*) er ein varietet av bete (*Beta vulgaris*) som kan brukast til dyrefôr. Han har ei svært stor og tjukk rot i høve til andre betetypar, og den øvste delen er ofte overjordisk. Det finst ulike typar fôrbete som kan ha gul, raudgul eller raud rot. Både blad og rot fôrast til dyr, men rota kan lagrast over vinteren, til forskjell frå blada. 

Hausting av fôrbete.
Ku som et fôrbete.
Fôrbete var ein viktig jordbruksplante i Europa og Nord-Amerika fram til midten av 1900-talet, men blei etter andre verdskrigen fortrengd av avlingar som er lettare å dyrka og lagra, som mais, soyabønner og liknande. I dag blir han hovudsakleg dyrka i Europa, i land som Frankrike, Danmark, Belgia, Tyrkia og Irland.

Sukkerbeten blei utvikla frå fôrbeten på 1700-talet. Fôrsukkerbete, som også ofte blir kalla fôrbete, er ei kryssing mellom fôrbete og sukkerbete. Medan fôrbeten inneheld ca. 15 % tørrstoff, har fôrsukkerbeten 17–19 % tørrstoff.

Kjelder
-------


* «Fôrbete» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 24. mars 2014.
* Sagheer Ahmad, Muhammad Zubair, Nasir Iqbal, Nasir Mahmood Cheema, Khalid Mahmood: «Evaluation of Sugar Beet Hybrid Varieties under Thal-Kumbi Soil Series of Pakistan » Arkivert 2014-03-26 ved Wayback Machine. *International Journal of Agriculture & Biology*, Aug 2012, Vol. 14 Issue 4, p. 56
* Enrico Biancardi, Leonard W. Panella, Robert T. Lewellen: *Beta maritima: The Origin of Beets* (Springer, 2011)

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Fôrbete**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* GND
* LCCN
* NKC

 |
**Carl Edvard Jenssen** (1. januar 1869–2. juni 1923) var ein norsk jarndreiar frå Moss som var stortingsmann 1913-15 for Arbeidarpartiet.

Jenssen var son til ein sliperimeister. Sjølv arbeidde han òg på sagbruk frå han var 14 til 17 år gammal. Han vart så tilsett på Moss mekaniske verksted, der han i alle dei år jobba som jarndreiar.

Jenssen var medlem av bystyret Moss frå 1901 og formannskapet frå 1907 til 1922. Elles var han medlem av verjerådet i Moss. Jenssen var ein pådrivar i arbeidarrørsla i Østfold-byen. Han var såleis sentral bak reisinga av Folkets hus og i fem år leiar av arbeidarane si handelsforeining. Perioden 1906-11 var han formann i den lokale arbeidarforeininga.

Tingbolken 1913-15 representerte Jenssen einmannskrinsen Moss og Drøbak på Stortinget. Han var då ein av 21 Arbeidarparti-representantar, med sete i både Lagtinget og i Justiskomite nr 1. Jenssen høyrde til «den gamle retning» i Arbeidarpartiet, og var medlem i Noregs Sosialdemokratiske Arbeidarparti då han døydde etter eit «længere, smertefuldt sykeleie».

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Arbeiderbladet 4. juni 1923

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Carl Otto Løvenskiold** (23. desember 1839–1. oktober 1916) var ein norsk marineoffiser, gods- og verkseigar og politikar, fødd i Christiania. Han var i 1884 Noregs statsminister i Stockholm. Severin Løvenskiold og Herman Wedel Jarlsberg var bestefedrene hans.

Løvenskiold reiste i unge år til sjøs. Eksamen frå sjøkadettakademiet 1858, året etter vart han sekondløytnant i marinen. Han tenestegjorde i marinen til 1875. Fem år tidlegare hadde han vorte trekt inn i drifta av Løvenskiold-godset, tok etter kvart over leiinga etter far sin. 1881 fekk han bygt patrisiarhuset Vækerø i Ullern i dåverande Aker, budde der sidan.

Frå 1882 var Løvenskiold i fleire år medlem av heradsstyre og formannskap i Aker. Han var ei tid preses i Selskabet for Norges Vel.

Våren 1884 vart Løvenskiold utnemnd til statsminister i Stockholm i det kortliva «aprilministeriet», leia av Christian Schweigaard. Ved stortingsvalet 1885 vart han vald til 4. representant for Jarlsberg og Larvik amt, valet vart forkasta med 72 røyster mot 35.

Seinare var Løvenskiold stortingsrepresentant i tre periodar 1888-97 for Høgre, vald frå Akershus. Han var heile tida medlem av Lagtinget, samt 1889-91 medlem av konstitusjonskomiteen og 1892-97 av landbrukskomiteen. Frå 8. mai 1896 var han grunna sjukdom permittert ut sesjonen.

Løvenskiold vart i 1889 utnemnd til riddar av St. Olavs orden, forfremja til kommandør i 1899 og tildelt storkors i 1912 «for almennyttig virksomhed». Han bar også storkors av den svenske Vasaordenen.

Han døydde på eigedomen sin i 1916.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff
--------------

* regjeringen.no: *biografi*
* Biografisk informasjon om Carl Otto Løvenskiold NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

| * v
* d
* e
Norske statsministrar i Stockholm 1814–1905 |
| --- |
| Peder Anker (1814–22)**·** Mathias Sommerhielm (1822–27)**·** Poul Christian Holst (1827)**·** Jørgen Herman Vogt (1827–28)**·** Severin Løvenskiold (1828–41)**·** Frederik Due (1841–58)**·** Georg Sibbern (1858–71)**·** Otto Richard Kierulf (1871–84)**·** Wolfgang Wenzel Haffner (1884)**·** Carl Otto Løvenskiold (1884)**·** Ole Richter (1884–88)**·** Jacob Stang (1888–89)**·** Gregers Gram (1889–91)**·** Otto Albert Blehr (1891–93)**·** Gram (1893–98)**·** Blehr (1898–1902)**·** Ole Anton Qvam (1902–03)**·** Sigurd Ibsen (1903–05)**·** Jørgen Løvland (1905) |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Lokalhistoriewiki
* PolSys

 |
**Carl Julius Alvin Westerlund** (2. juni 1885–14. mai 1952) var ein tenestemann og politikar frå Bodø i Nordland som 1945-49 representerte Arbeidarpartiet og kjøpstadene i Vest-Agder og Rogaland på Stortinget.

Far til Westerlund var feiarmeister. Sjølv lærte han seg til bokbindar, arbeidde i faget i Bergen, Sandnes og Haugesund. I tida 1913-19 redigerte han også Haugesund Folkeblad. Sidan var han 1919-25 styrar av Haugesund kommunale reinhaldsverk og frå 1925 til han døydde forretningsførar i Haugesund trygdekasse, med unnatak for 1944-45, då han var avsett frå stillinga.

Westerlund var bystyremedlem i Haugesund frå 1914 til 1940, bortsett for valperioden 1932-34. Størstedelen av tida sat han i formannskapet, ordførar åra 1919 og 1922. Elles var han formann i kinostyret i byen 1920-41 og 1946-52, dessutan formann i Arbeidsnemnda for arbeidarbruk og boligbanken 1929-37.

Stortingsperioden 1925-27 var Westerlund varamann til Stortinget og møtte 15 dagar i juni-juli 1926. Hausten 1945 vart så Westerlund vald til stortingsrepresentant frå kjøpstadene Kristiansand, Mandal, Flekkefjord, Stavanger og Haugesund. Arbeiderpartiet plasserte han i Finans- og tollkomiteen. Utanom Stortinget var han frå 1947 medlem i Pris- og rasjonaliseringskomiteen til han døydde i 1952.

Westerlund var aktiv i fråhaldssaka.

Kjelder
-------

* Stortingsbiografi
Sava ved Radovljica
**Radovljica** er ein kommune nord i regionen Gorenjska i Slovenia. Kommunen har ca. 18 600 innbyggjarar og eit areal på 118 m². Kommunesenteret er landsbyen Radovljica.

Geografi
--------

Kommunesenteret ligg 492 meter over havet mellom Dei juliske alpane og Karavankane. Mellom landsbyane Lesce og Radovljica ved der Sava Dolinka (venstre) og Sava Bohinjka (høgre) renn saman, oppstår Sava som renn ut i Donau ved Beograd.

Landsbyar
---------

Begunje na Gorenjskem, Brda, Brezje, Brezovica, Dobravica, Dobro Polje, Dvorska vas, Češnjica pri Kropi, Črnivec, Globoko, Gorica, Hlebce, Hraše, Kamna Gorica, Kropa, Lancovo, Lesce, Lipnica, Ljubno, Mišače, Mlaka, Mošnje, Nova vas pri Lescah, Noše, Otoče, Ovsiše, Peračica, Podnart, Poljče, Poljšica pri Podnartu, Posavec, Praproše, Prezrenje, Radovljica, Ravnica, Rovte, Slatna, Spodnja Dobrava, Spodnja Lipnica, Spodnji Otok, Srednja Dobrava, Srednja vas, Studenčice, Vošče, Vrbnje, Zadnja vas, Zaloše, Zapuže, Zgornja Dobrava, Zgornja Lipnica, Zgornji Otok og Zgoša.

Folkesetnad
-----------

Folketalsutviklinga har vore jamt stigande sidan 1999.

| 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 18077 | 18120 | 18197 | 18279 | 18270 | 18324 | 18405 | 18457 | 18554 | 18664 |

Koordinatar: 46°21′N 14°10′E﻿

Kjelder
-------

* Omsett frå Wikipedia på bokmål, innhenta tysdag 23. mars 2010, klokka 00:30.

Bakgrunnsstoff
--------------

* «(en) Radovljicas offisielle heimeside». 29. april 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |
Koordinatar: 64°24′S 61°16′W﻿

**Brabazon Point** er eit nes på austsida av innløpet til Salvesen Cove, på vestkysten av Graham Land. Det vart kartlagd av Belgica-ekspedisjonen under Gerlache, 1897–99, og vart namngjeve av UK Antarctic Place-Names Committee i 1960 etter John Moore-Brabazon, 1. Baron Brabazon av Tara, ein britisk flypioner og den første engelske piloten som flydde eit motorisert fartøy tyngre enn luft i England (skildra i minnesordet i Times som den første britiske flyturen i Storbritannia) i april 1909 og var ansvarleg for fotografiavdelinga R.F.C. under første verdskrigen og for utviklinga av flyfotografi.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Brabazon Point» frå Wikipedia på engelsk, den 16. desember 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Brabazon Point» (innhald frå Geographic Names Information System).



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
|  |
| --- |
| **Ulkefisk** |
|  |
|
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Overklasse:** | Strålefinnefiskar Actinopterygii |
| **Klasse:** | Actinopteri |
| **Underklasse:** | Neopterygii |
| **Infraklasse:** | Ekte beinfiskar Teleostei |
| **Orden:** | **Ulkefisk** Scorpaeniformes |

Den tropiske ulkearten *Scorpaenichthys marmoratus*
**Ulkefiskar** (*Scorpaeniformes*) er ein stor og vidt utbreidd orden av beinfisk som hovudsakleg består av botnfisk. Det er registrert om lag 1 160 artar, i norske farvatn finst rundt 20 av dei.

Kjenneteikn
-----------

Ulkefiskane har få kjenneteikn som er karakteristiske for heile familien. Det viktigaste er ei karakteristisk beinplate i kraniet som går over kjeven mellom auga og gjellelokket. Elles er dei ofte godt pansra, med hovud og kropp dekt med beinplater eller piggar. Bryst- og halefinnane plar vera avrunda. Bukfinnane sit langt framme på kroppen, oftast rett under brystfinnane.

Systematikk
-----------

Ulkefiskane er ei kontroversiell gruppe å klassifisera; ulike klassifikasjonar opererer med alt frå 26 til 35 ulike familiar. Dette kjem av at mange av artane i gruppa er lite kjende. Ulkefisk er for det meste botnfisk som i mange høve går særs djupt, noko som gjer studium vanskeleg. I tillegg er det få artar som er noko særleg viktige økonomisk.

Kjelder
-------

* Moen, Frank Emil & Svensen, Erling (2003): *Dyreliv i havet - nordeuropeisk marin fauna*
* Kjørsvik, Elin (1992): "Ulkefisker" i *Norges dyr*
* FishBase

---

* *Denne artikkelen bygger på «Scorpaeniformes» frå Wikipedia på engelsk, den 16. september 2007.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Ulkefiskar**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* Dyntaxa
* ITIS
* FaunEur
* EOL

 |
Ferja Eiksund kjem frå Trandal og skal legge til på Sæbø.
**MF «Eiksund»** er ei bilferje på Sunnmøre som går ruta Skår-Leknes-Sæbø-Trandal-Standal.

Historie
--------

MF «Eiksund» vart bygd som **MF «Radøy»** på Hjørungavåg Mek. i 1970 og vart levert til BNR, Bergen. Ho vart då sett inn på dei fleste sambanda til BNR.
I 1986 kjøpte MRF ferja og døypte henne om til «Eiksund». 16. mai 1986 seint om kvelden forlét Eiksund Hordaland, ho kom til Sunnmøre 17. mai, og vart då sett inn i ruta Volda-Folkestad. 20. mai vart Eiksund sett inn på sambandet Eiksund-Rjånes. I 1986 vart MF «Eiksund» erstatta av MF «Solnør» på Ruta Eiksund-Rjånes, og etter det vart ho sett inn på Årvik-Koparnes-Syvdsnes. I 1993 vart ho sett inn på Eidsdal-Linge, der gjekk ho fram til 2008, då vart ho lagt i opplag i Valldal. I 2005 vart ho overført frå MRF til Fjord1 MRF.
I januar 2008 vart ho sett inn på Molde-Sekken der ho erstatta MF «Edøy», og der ho gjekk fram til MF «Linge» tok over. 31. januar 2008 i 12-tida vart ho henta av mannskapet på MF «Nørvøy» og sette då kursen for si nye rute på Hjørundfjorden. Der vart ho sett i rute kl 17.30 og avløyste då MF «Nørvøy» som gjekk til Hjørungavåg for opplag. 
12. oktober 2008 gjekk «Eiksund» for dokking til Vegsund slipp, der ho var i fire veker, og vart då erstatta av MF «Kvernes» på Hjørundfjorden.

Tekniske data
-------------

* Lengde: 49,98 m
* Breidde: 10,6 m
* Djuptgåande: 4,1 m
* Bilar: 28
* Lastetonnasje: 216 tonn
* Motor: Wichman 750 hk
* Kallesignal: LMUS
* IMO: 7026948
**Justin Gatlin** (fødd 10. februar 1982) er ein sprintar frå USA. Han tevlar i både 100 meter og 200 meter sprint.

Gatlin har tidlegare delteke i sommar-OL 2004 i Aten, der han vann gull på 100 meter og bronse på 200 meter i tillegg til sølv på 4 x 100 meter stafett. Under VM i friidrett 2005 i Helsingfors tok Gatlin gull på både 100 meter og 200 meter. I 2006 var han ein hundredel frå å setja ny verdsrekord på 100 meter, før han same året vart teken i doping. Opphavleg vart Gatlin utestengd frå idretten i åtte år, men straffa vart seinare korta ned til fire år.  Gatlin gjekk difor glipp av m.a. sommar-OL 2008 i Beijing. 

Gatlins personlege rekord på hundremeter er på 9,79. Denne rekorden sette han i finalen under sommar-OL 2012 i London der han greidde tredjeplass og bronse bak Yohan Blake og Usain Bolt. Rekorden hans på 200 meter er på 19, 86.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Justin Gatlin» frå Wikipedia på engelsk, den 6. august 2012.*

* «Justin Gatlin» (på engelsk). Olympedia. Henta 11. mars 2023.

### Fotnotar

1. ↑   Nrk.no, 05.08.12: - Har aktører som fra en såpeopera
**Siri Kristiansen** (fødd 15. juni 1978) er ein norsk stand up-komikar og radioprogramleiar busett i Son. Ho har vore med i P3-programma *P3morgen*, *Lørdagsrådet* og *Verdensherredømme*, satireprogrammet *Desken* på NRK3 og TV 2 sitt ungdomsprogram *Sone 2*. Hausten 2010 var ho vikar for Linn Skåber i *Nytt på nytt*.

Kristiansen leidde òg TV-versjonen av *Lørdagsrådet*, *Rådet* på NRK3, som hadde premiere 31. oktober 2013. Programmet vart fornya med sesong 2 som starta 10. april 2014.

Siri Kristiansen er utdanna ved tekstforfattarlinja på Westerdals Oslo School of Arts, Communication and Technology. I 2004 gav ho ut boka *Siris Dagbok* på Kagge Forlag. Boka handla om ungdomstida hennar, og vekte debatt på grunn av eksplisitte skildringar av seksualitet blant tenåringar.

Frå 2. februar til 25. juni 2015 leidde Kristiansen radioprogrammet *Befokningen* på NRK P13 saman med Steinar Sagen.

Frå 9. januar 2017 leia ho radioprogrammet *Plenum* på NRK P13 saman med Aleksander Schau og Thomas Aune.

Seint i 2017 slutta Kristiansen i NRK for å gå over til Radio1/Radio Norge. Her blei ho programleiar for *Siri og de gode hjelperne*.

Kristiansen gifta seg med Espen Bjurstedt den 22. juni 2020, etter å ha vore sambuar med han i 13 år. Dei har to barn.

Kjelder
-------

1. ↑  «Rådet». 22. oktober 2013. Henta 5. august 2016.
2. ↑  KAGGE. «Siris dagbok». Arkivert frå originalen 28. august 2016. Henta 5. august 2016.
3. ↑  NRK. «De overtar for «Radioresepsjonen»». Henta 5. august 2016.
4. ↑  «NRK Radio - Hør Plenum» (på norsk). Henta 27. februar 2017.
5. ↑  
«P3-stjerna Siri Kristiansen ferdig i NRK», *www.vg.no* (på norsk bokmål), henta 29. november 2021
6. ↑  «Siri Kristiansen har giftet seg», *www.vg.no* (på norsk bokmål), henta 29. november 2021

* *Denne artikkelen bygger på «Siri Kristiansen» frå Wikipedia på bokmål, den 10. november 2021.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* VIAF

 |
**Dimitri Bascou** (fødd 20. juli 1987) er ein fransk friidrettsutøvar frå Schœlcher på Martinique, som har delteke internasjonalt for Frankrike i 110 meter hekk sidan 2006. Han vart europameister i øvinga under EM i friidrett 2016.

### Aktiv

Bascou vart nummer to på korthekken under Mellomhavsleikane 2009, og fjerdemann i øvinga under friidretts-EM 2010 i Barcelona med ny personleg rekord; 13,41 sekundar. Han forbetra denne til 13,37 i 2011, men sleit med å forbetre seg dei neste sesongane.

Under europameisterskapen 2014 i Zürich kvalifiserte Bascou seg til finalen med sterke 13,33 sekundar i semifinalen, men vart diska i finalen. Året etter forbetra han den personlege rekorden til 13,16 sekundar då han vann den eine av dei tre semifinalane i friidretts-VM i Beijing. I finalen sprang han eitt hundredels saktare, noko som gav han ein femteplass. Bascou viste sterk form også under friidretts-EM 2016, fyrst vann han ein semifinale på tida 13,20, før han sikra seg gullet etter 13,25 sekundars finaleløp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 2009 i Berlin: Utslått i semifinalane – nr 16 (13,49)
* EM 2010 i Barcelona: Nr 4 – 13,41
* VM 2011 i Daegu: Utslått i semifinalane – nr 10 (13,62)
* OL 2012 i London: Utslått i semifinalane – nr 19 (13,55)
* EM 2014 i Zürich: Nr 7 – diska i finalen
* VM 2015 i Beijing: Nr 5 – 13,17
* EM 2016 i Amsterdam: Gullmedalje – 13, 25, framom Balázs Baji (13,28)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dimitri Bascou» frå Wikipedia på fransk, den 12. juli 2016.*
* *Denne artikkelen bygger på «Dimitri Bascou» frå Wikipedia på engelsk, den 12. juli 2016.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Dimitri Bascou» (på engelsk). olympedia.org. Henta 20. februar 2023.
**Dillard & Clark** var ein countryrockduo med folkrocklegenda Gene Clark og banjovirtuosen Doug Dillard, samt musikarane Bernie Leadon, Chris Hillman, Sneaky Pete Kleinow, Byron Berline og Michael Clarke. Gruppa vart danna i 1968, kort tid før Clark gjekk frå The Byrds og Dillard gjekk frå The Dillards. Muskken deira vart hylla av kritikarar og musikarar som noko av det beste innan countryrocksjangeren.

Etter å ha gjeve ut albuma *The Fantastic Expedition of Dillard & Clark* (1968) og *Through the Morning Through the Night* (1969) vart bandet oppløyst.

Diskografi
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Utgjeve** | **Tittel** | **Innspelt** |
| Oktober 1968 | **The Fantastic Expedition of Dillard & Clark** | 1968 |
| August 1969 | **Through the Morning Through the Night** | 1969 |

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Dillard & Clark» frå Wikipedia på engelsk, den 6. august 2008.*

1. ↑  Omtale på allmusic guide

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* LCCN
* ISNI
* MusicBrainz (artist)
* Discogs (artist)
* AllMusic (artist)

 |
**Siri Skare** (fødd 6. juni 1958 i Åndalsnes, daud 1. april 2011 i Mazar-e Sharif) var ein norsk oberstløytnant i Luftforsvaret og blei den første norske kvinnelege militærflygaren i 1984.

Karriere
--------

Skare var allereie utdanna trafikkflygar og instruktør med 1400 timar bak seg då ho blei teken opp ved Flygeskolen i 1982. Ho blei tildelt flygarvengen etter end utdanning i USA den 11. mai 1984. Seinare same året byrja ho i teneste på Orion-fly ved 333 skvadron, som den første kvinnelege militærflygaren i Noreg. Skare tenestegjorde deretter på Hercules ved 335 skvadron.

Frå august 2010 var Skare militærrådgjevar for SN sitt assistanseoppdrag i Afghanistan, *United Nations Assistance Mission in Afghanistan*. Ho blei drepen då demonstrantar angreip SN sitt kontor i Mazar-e Sharif under ein demonstrasjon 1. april 2011 mot pastor Terry Jones si brenning av Koranen i USA 20. mars.

Basen til luftforsvaret på Seychellane i samband med Noreg si deltaking i Operasjon Ocean Shield, «Camp Skare», blei kalla opp etter henne.

Utmerkingar
-----------

Skare blei dekorert for den militære tenesta si med Forsvarsmedaljen, Forsvarets medalje for internasjonale operasjoner, Forsvarets operasjonsmedalje for Afghanistan, Luftforsvarets vernedyktighetsmedalje, FN-medaljen UNSSM med UNAMA-spenne og NATO-medaljen for ISAF.

Ho blei òg heidra posthumt med Forsvarets medalje for falne i strid.

Kjelder
-------

1. ↑  *Fra Spitfire til F-16 – Luftforsvaret 50 år 1944-1994*. Tom Arheim, Bjørn Hafsten, Bjørn Olsen, Sverre Thuve. Sem & Stenersen, 1994, s. 117. ISBN 82 7046 068 0
2. ↑  Aftenposten 2. oktober 1984
3. 1 2  Tom Arheim, Bjørn Hafsten, Bjørn Olsen og Sverre Thuve: *Fra Spitfire til F-16. Luftforsvaret 50 år 1944-1994*, Oslo: Sem & Stenersen, 1994, s. 68.
4. ↑  Grethe Værnø og Elisabeth Sveri: *Kvinnenes forsvarshistorie*, Oslo: Kvinners frivillige beredskap , 1990, s. 176.
5. 1 2  dagbladet.no (1. april 2011): *Oberstløytnant Siri Skare (52) drept i Afghanistan*, besøkt 2. april 2011
6. ↑  Overvaker piratar i det indiske hav Arkivert 2011-10-03 ved Wayback Machine. forsvaret.no, 23. september 2011. Besøkt 25. september 2011.
7. 1 2  «Bisettelse i Grytten kirke». Romsdals Budstikke. Henta 16.07.2011. [*daud lenkje*]

* *Denne artikkelen bygger på «Siri Skare» frå Wikipedia på bokmål, den 20. april 2019.*
*Sjølvportrett*, 1885
**Mikhail Aleksandrovitsj Vrubel** (russisk: Михаил Александрович Врубель) (17. mars 1856–14. april 1910) var ein russisk målar, bilethoggar, keramikar og scenograf i stilartane symbolisme og jugend.

Liv og gjerning
---------------

Vrubel var fødd i Omsk. Han studerte fyrst på universitetet i St. Petersburg, og deretter frå 1880 til 1884 på St. Petersburgs kunstakademi. Frå 1884 til 1889 budde han i Kiev, der han på oppdrag frå det lokale presteskapet laga fleire utkast til freskane i Volodymyrskatedralen. Utkasta vart forkasta, dei låg for langt unna tradisjonell kyrkjekunst. Samstundes tok han som målar del i restaureringa og utfyllinga av freskane i Kyrillkyrkja.

1889 flytta Vrubel til Moskva, der han vart med i kunstnarkrinsen kring den russiske mesenen Mamontov. Han arbeidde også med teateroppsetjingar og illustrerte dessutan Mikhail Lermontovs dikt og Leo Tolstoj sitt verk *Anna Karenina*.

*Flygande demon*, 1896
Vrubels stil er kjenneteikna av dramatisk intensitet i fargebruken og skarp penselføring. Verka hans er prega av subjektive og mystiske førestillingar og allegoriar. I særleg grad gjeld dette hans illustrasjonar til Mikhail Lermontov sitt dikt *Demonen*. Desse illustrasjonane, ladda med djup pessimisme og uro, er hovudgrunnen til at han har vorte rekna som ein føregangsmann for symbolismen i russisk kunst.

Motiva til Vrubels verk sprang ut frå så vel russiske eventyr, tradisjonar og helteepos som frå klassisk, vestleg litteratur. Meir og meir søkte han sterke, psykologiske verkemiddel for å gripe tak i tilskodaren. Drag mot stor monumentalitet i verka hadde same føresetnadene. Heilt fram til han døydde vart Vrubel oppsøkt av mange elevar og etterfylgjarar.

*Fallen demon*, 1902
Vrubel vart sjuk av syfilis, og døde i St. Petersburg fire år etter han måla sitt siste bilete.

Bakgrunnsstoff
--------------

* *Denne artikkelen bygger på «Michail Alexandrowitsch Wrubel» frå Wikipedia på tysk, den 1. desember 2009.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* BIBSYS
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS

 |
|  |
| --- |
| ***Just Like Me***  Singel av Paul Revere & the Raidersfrå albumet *Just Like Us!* |
|  |
| B-side | «B.F.D.R.F. Blues» (Non-LP-track) |
| **Utgjeve** | 1965 |
| **Sjanger** | Rock |
| **Lengd** | 2:23 |
| **Selskap** | Columbia |
| Låtskrivar(ar) | Rick Dey and Roger Hart |
|

«**Just Like Me**» er ein song frå 1965 av Paul Revere & the Raiders med Mark Lindsay som vokalist. Han kom ut på singel på Columbia Records og makerte byrjinga på ei rekkje garasjerockklassikarar for bandet. Det vart den andre nasjonale hitten deira og nådde 11. plassen på den amerikanske singellista. Det var ein av ei første rockesongane med ein markant, dobbeltspora gitarsolo av gitaristen Drake Levin.

Songen vart skriven av Rick Dey og Rich Brown frå det Longview-baserte bandet The Wilde Knights. Raiders-manageren Roger Hart betalte dei 5 000 dollar for å få bruke songen.

Andre versjonar
---------------

Pat Benatar spelte inn ein versjon av songen i 1981 på albumet hennar *Precious Time*.

The Circle Jerks spelte òg inn songen i 1982 på albumet deira *Wild in the Streets*.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Just Like Me på YouTube
Elektronisk fotlenke
Elektronisk fotlenke
**Elektronisk fotlenke** er ei elektronisk kontrollinnretning som ein person dømd for eit brotsverk kan bera kring ankelen i samband med soninga av straffa si. Føremålet er å kontrollera at den dømde oppheld seg i fastsette avgrensa geografisk område til fastsette tider. Hovudregelen er at den dømde skal halde seg i sin eigen heim når ikkje anna er fastsett på førehand. Fotlenka er i kontakt med ein mottakar som kriminalomsorga installerer i heimen, og registrerer kvar den dømde befinn seg. Heile døgnet vert det sendt signal vidare til ein sentral mottakar. Ein alarm vil utløysast om fotlenka vert fjerna frå ankelen eller øydelagd.

Straff i Noreg
--------------

**Straffegjennomføring med fotlenke** (elektronisk kontroll) er ei form for soning av straff som tillèt den dømde å vere ute i samfunnet og gjere sine sosiale og økonomiske plikter medan straffa vert sona. Medan soninga med elektronisk kontroll går føre seg, må den dømde vere i arbeid, gå på skule, studere e.l. Når den dømde ikkje er på arbeid, studerer eller liknande skal han vere heime.

I Noreg kan soningsforma brukast for å sone fengselsstraff på inntil fire månader, eller når det er fire månader til den dømde kan prøvelauslatast frå fengsel.

Kjelder
-------


* Ønsker du fotlenke - elektronisk kontroll? www.kriminalomsorgen.no
Et transmisjonselektronmikroskop.
**Elektronmikroskop** er ei gruppe mikroskop som i staden for lys nyttar elektron til å «lyse opp» objektet med og kan gje særs store forstørringar. 

Bølgjelengda for elektron er om lag hundretusen gonger mindre enn bølgjelengda for synleg lys. Sidan oppløysingsevna for ei mikroskopisk avbilding om lag er halvparten av bølgjelengda for den nytta strålinga (Abbe-regelen), vil detaljrikdomen i eit elektronmikroskopisk bilete vere mangedobla samanlikna med eit lysmikroskopisk bilete. 

Elektronmikroskop kan hovudsakleg delast opp i to kategoriar: transmisjonselektronmikroskop (TEM) og skanningelektronmikroskop (SEM).

Ein maur sett gjennom eit skanningselektronmikroskop
Elektron blir sendt ut frå eit filament (ein wolfram-tråd) i den blanke sylinderen midt i biletet, dei blir så akselerert med ei spenning på opptil 30kV (SEM) eller 3MV (TEM), og bombarderer prøva. Transmisjonsmikroksop lèt elektrona gå gjennom prøva og blir avbilda på ein fluoriserande skjerm. I skanningelektronmikroskop er det ein detektor som ser elektrona som blir reflektert frå prøveoverflata, og gjer det han ser om til eit bilete på ein TV-skjerm. Sidan elektron er mindre i utstrekking enn vanleg synleg, kan vi sjå mange fleire detaljar. I tillegg blir kontrastane avgjort av dei elektriske eigenskapane til prøva i større grad enn ved synleg ljos. Det vil seie at til dømes gull som har ein høg elektrontettleik vil visast avbilda som heilt svart i TEM (slepp ikkje elektron til den fluoriserande skjermen) eller heilt kvit i SEM (reflekterer mange elektron til detektor).

Elektronmikroskopet kan forstørre opp til ti millionar gonger, det vil seie at ein kan sjå cellestrukturer og til og med kjemiske bindingar, vel å merke ikkje enkelt og problemfritt. Det er mogleg å sjå detaljar ned i området tiendedels nanometer.

Ein annan skilnad ifrå lysmikroskopet er at materialen som blir brukt i elektronmikroskop er førehandsama i større eller mindre grad. Det er fordi elektronstrålen kan øydeleggje eller endre uhandsama material slik at det ein ser i mikroskopet ikkje blir reelt.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Elektronmikroskop» frå Wikipedia på bokmål, den 29. august 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* BNF
* BNF (data)
* NDL

 |
**Elektronras** eller **elektronlavine** er ein prosess der mange frie elektron i eit medium (vanlegvis ein gass) er utsett for ein sterk akselerasjon av eit elektrisk felt, og så kolliderer med andre atom i mediet og dermed ioniserer dei i ein prosess kalla støytionisering. Dette frigjev ytterlegare elektron som igjen vert akselererte og kolliderer med andre atom igjen, som igjen frigjev fleire elektron, i ein kjedereaksjon. Resultatet er at det påverka områda av gassen vert eit plasma som er elektrisk leiande. Raseffekten vart oppdaga av John Sealy Townsend i arbeidet sitt mellom 1897 og 1901, og vert òg kalla Townsendutlading.

Elektronras er viktige i dielektriske nedbrytingsprosessar i gassar. Prosessen kan ende med koronautlading, gneistar eller lysbogar som totalt fyller ut tomrommet mellom dei elektriske leiarane som nyttar spenninga. Prosessen medverkar mellom anna i lynutladingar. Når raset først er kome i gang kan det ofte intensiverast ved at det vert skapt fotoelektron som følgje av ultrafiolett stråling emittert av dei eksiterte atoma i mediet i bakkanten av raset.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Electron avalanche» frå Wikipedia på engelsk, den 31. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Breakdown effects in semiconductors  Arkivert 2008-02-28 ved Wayback Machine.
Døme på ein elektromagnetisk kanon med tre spolar, eit løp og eit ferromagnetisk prosjektil.
Ein **elektromagnetisk kanon** er ein kanon der prosjektilet vert trekt fram gjennom kanonrøyret av magnetfeltet frå straumførande spolar som ligg kring kanonrøyret. Etter kvart som prosjektilet flyttar seg framover, skiftar straumen over på nye spolar, slik at prosjektilet stadig vert trekt framover. Carl Friedrich Gauss formulerte matematiske skildringar for den magnetiske effekten som slike magnetiske akseleratorar nyttar, så kanonen vert òg stundom kalla *Gausskanon*. 

Kristian Birkeland konstruerte i 1902 den første elektromagnetisk kanonen. Denne vart demonstrert for ei forsamling i Universitetet i Oslo. Han oppnådde å gje eit prosjektil på 10 kg ein fart av 50 m/s. Den russiske professor A. A. Koroljkov gjorde utrekningar for ein elektromagnetisk kanon med 15 cm kaliber for 40 kg prosjektil og ein snøggleik på 800 m/s. Skytesnøggleiken skulle vere 200 skot i minuttet. Til kanonen ville ein trenge eit kraftverk på 100 000 kW. Elektromagnetiske kanonar er visstnok aldri blitt brukt i praksis.

Kjelder
-------

* elektromagnetisk kanon. I Store norske leksikon. Henta frå
Animasjon av LCD-skjerm med elektroluminscerande baklys.
**Elektroluminescens** (**EL**) er eit optisk og elektrisk fenomen der eit stoff sender ut lys når det går elektrisk straum gjennom det eller det stoffet vert utsett for eit kraftig elektrisk felt. Dette er forskjellig frå svartlekamstråling som kjem av varme (kvitgløding), frå kjemiske reaksjonar (kjemoluminescens), lyd (sonoluminescens) eller andre mekaniske prosessar (mekanoluminecens).

Elektroluminescens kjem av strålingsrekombinasjon av elektron og hol i eit stoff, vanlegvis ein halvleiar. Dei eksiterte elektrona frigjev energi som foton - lys. Før rekombinasjonen kan elektrona og hola vere fråskilde av anten å doppe stoffet for å danna ein pn-overgang (i elektroluminescens i halvleiarar apparat som lysdiodar) eller gjennom eksitering av at elektrona vert trefte av andre elektron med høg energi akselererte gjennom sterke elektriske felt (som med fosfor i lysdisplay).

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Electroluminescence» frå Wikipedia på engelsk, den 27. august 2012.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* GND
* LCCN
* BNF
* BNF (data)
* NKC
* NDL

 |
| **Sierre** |
| --- |
| Horisonten til SierreHorisonten til Sierre |
| 

|  |
| --- |
| Kommunevåpenet til Sierre |
| **Kommunevåpenet til Sierre** |

 |
| Plassering |
| 

Sierre is located in

 |
| Styresmakter |
| Land |  Sveits |
| Kanton | Valais |
| Distrikt | Sierre |
| Språk | fransk |
| Borgarmeister | François Genoud |
| Geografi |
| Flatevidd - kommune |  19,2 km² |
| Innbyggjarar  - kommune (desember 2010)   - folketettleik | 15 527   808,7 /km² |
| Koordinatar | 46°18′0″N 7°32′0″E﻿Koordinatar: 46°18′0″N 7°32′0″E﻿ |
| Høgd over havet | 533 moh |
| Diverse annan informasjon |
| Postnummer | 3960 |
| **Nettstad:** www.sierre.ch |

**Sierre**, (tysk; *Siders*), er ein by og ein kommune i distriktet Sierre i kantonen Valais i Sveits. Kommunen har 15 527 innbyggjarar (2010) og eit areal på 19 km². Sierre er hovudstad i distriktet og ligg 533 meter over havet.

Kommunen ligg ved grensa mellom fransk og tysk språk i Sveits. Sierre har ein større tyskspråkleg minoritet, og er ein av tre byar i Sveits som er offisielt tospråkleg. Området har stor tilgang på vasskraft, og har over 1 200 arbeidsplassar i smelteverksindustrien.

Kommunen ligg sentralt i Rhônedalen, ved høgrebreidda av elva. Den nærliggande elva Raspille vert rekna som språkgrensa mellom den fransk- og tysktalande delen av Sveits. Kommunen består av byen Sierre, landsbyane Granges, Noës og Muraz, og grendene og busetnadane Gerunden, Plantzette, Vieux-Sierre, Bourg, Glarey, Borzuat, Zervettaz, Villa d'en Bas, d'en Haut, Sous Géronde, Cuchon og Monderèche.

Sierre er innfallsporten til turiststader i Val d'Anniviers som består av landsbyane Vercorin, Chandolin, St-Luc Vissoie, St-Jean Chandolin, Grimentz, Zinal og Ayer. Sierre er knytt til Crans-Montana med ein kabelbane.

Lac de Géronde er ein liten innsjø i kommunen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Sierre» frå Wikipedia på engelsk, den 21. mars 2012.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Offisiell nettstad (fransk)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* SUDOC
* HDS
* GeoNames
* MusicBrainz (area)

 |