recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Loch Fyne
**Loch Fyne** (skotsk-gælisk *Loch Fìnn*, tyder «Vinfjorden», sjølv om det aldri har eksistert vindruer her) er ein *sea loch* eller fjord på vestkysten av Argyll and Bute i Skottland. Han strekkjer seg 65 km innover frå Sound of Bute, og er dermed den lengste sea loch i landet. Han er knytt til Sound of Jura via Crinan-kanalen.

Loch Fyne er kjend for østersfiske og har gjeve namn til den lokale *Loch Fyne Oysters*. Han er òg kjend for sildefiske, særleg ved hjelp av drivgarn. På midten av 1800-talet var Loch Fyne i sentrum for ein kamp mellom dei tradisjonelle drivgarnfiskarane og dei nye trålarfiskarane, som dukka opp rundt Tarbert og Campbelltown i 1833.

Loch Fyne er ein populær stad for dykking og fiske. Han er òg ein populær turistdestinasjon med attraksjonar som Inveraray Castle og dei nærliggande ruinane av Castle MacEwan og Castle Lachlan.

Landsbyen Portavadie ligg på austsida av fjorden. 

Det finst delfin, sel og oter i fjorden, og sommaren er det mogeleg å sjå brugder. 

Over ein halv million soldatar vart trena i landgang frå amfibievogner ved Loch Fyne i tida før D-dagen.

Nord for fjorden ligg fjella Arrochar Alps, Beinn Bhuidhe, Glen Shira, Glen Fyne, Glen Croe, Arrochar, Tyndrum og Loch Lomond ligg i nærleiken.

Galleri
-------

* Inveraray-brua over Loch Fyne. Tårna på Inveraray Castle er så vidt synlege til venstreInveraray-brua over Loch Fyne. Tårna på Inveraray Castle er så vidt synlege til venstre
* Loch Fyne ved hamna i Inverary.Loch Fyne ved hamna i Inverary.
* Utsyn nordaustover frå St Catherines.Utsyn nordaustover frå St Catherines.
* Loch Fyne frå Inveraray. Fairy Hill er synleg i bakgrunnen til høgre.Loch Fyne frå Inveraray. Fairy Hill er synleg i bakgrunnen til høgre.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Loch Fyne» frå Wikipedia på engelsk, den 15. januar 2010.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  The Rinn-Net Fishermen, Martin

Bakgrunnsstoff
--------------

* Lochfyne.info - offisiell nettstad.
* Bilete av Castle MacEwan og Loch Fyne Arkivert 2007-03-13 ved Wayback Machine.
* Fjorden sett frå sørsida av borga Arkivert 2007-03-17 ved Wayback Machine.

Koordinatar: 56°03′57.25″N 5°17′03.93″W﻿
**Qu Yunxia** (fødd 25. desember 1972) er ein kinesisk tidlegare friidrettsutøvar frå Liaoning-provinsen som vart verdsmeister på 3 000 meter i 1993 og tok bronsen på 1500 m under Sommar-OL 1992.

Aktiv
-----

Qu vart lagt til merke fyrste gongen då ho vann 1500 m under junior-VM 1990 i Plovdiv, 17 år gammal. To år seinare tok ho bronsemedaljen på 1500 meter då Sommar-OL 1992 fann stad i Barcelona, like bak russiske Ljudmila Rogatsjova, men klart slått av gullvinnar Hassiba Boulmerka frå Algerie. Året etter vann Qu 3 000-meteren under VM i friidrett 1993 i Stuttgart, to landskvinner plukka dei andre medaljane. Den 9. november 1993 sette ho med den fabelaktige tida 3.50,46 ny verdsrekord på 1500 meter under Kina-leikane i Beijing. Eit par dagar seinare i dei same leikane vart ho nummer to på 3000 m med tida 8.12,1, ti sekundar under gamle verdsrekorden til Tatjana Kazankina, men likevel seks sekundar bakom vinnaren, Wang Junxia.

Verdsrekorden på 1500 m vart ståande til etiopiske Genzebe Dibaba sletta den sommaren 2015. 

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* OL 1992 i Barcelona: Bronsemedalje på 1500 m – 3.57,0
* VM 1993 i Stuttgart: Gullmedalje på 3 000 m – 8,28,7, framom Zhang Linli (8.29,2)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Qu Yunxia» frå Wikipedia på tysk, den 23. mai 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Munzinger (sport)

 |
| Nanterre |
| --- |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Byvåpenet til Nanterre** |

 |
| Styresmakter |
| Land  Region  Departement | Frankrike  Île-de-France Hauts-de-Seine |
| Geografi |
| Flatevidd - By |  12,19 km² |
| Innbyggjarar  - By (2005)   - folketettleik | 86 700   7 112/km² |
| Koordinatar | 48°53′29″N 2°12′16″E﻿Koordinatar: 48°53′29″N 2°12′16″E﻿ |
| Høgd over havet | 30 m |
| Diverse anna |
| **Nettstad:** www.mairie-nanterre.fr |

**Nanterre** er ein kommune i dei vestlege forstadane av Paris i Frankrike. Han ligg 11,1 km frå Paris sentrum og om lag 3 km frå byen Paris, men har eigen bystatus. Nanterre er *préfecture* (administrasjonssenter) i departementet Hauts-de-Seine i regionen Île-de-France, i tillegg til setet i Arrondissementet Nanterre. 
Innbyggjarar i Nanterre vert kalla *Nanterriennes* (kvinner) og *Nanterriens* (menn).

Forretningsstrøket La Défense ligg i dei austlege delane av Nanterre og har nokre av dei høgaste bygningane i Paris-området. Mange store selskap har hovudkvarter i dette distriktet, og rettssalen i Nanterre er kjend i media for å handsame mange høgprofilerte søksmål og rettssaker. I byen ligg òg universitetet Université Paris X - Nanterre, eit av dei største universiteta i området rundt Paris. 

Heilage Geneviève, vernehelgen for Paris, vart fødd i Nanterre om lag år 419-422.

I 2002 skaut og drap ein misnøgd lokal aktivist åtte bystyremedlemmar i det som den franske pressen kalla Nanterre-massakeren.

Kjelder
-------

1. ↑  Katolsk leksikon St. Genevieve

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NKC

 |
**Norsk Komponistforening**, **Komponistforeningen**, skipa i Kristiania (Oslo) 24. oktober 1917, er fag- og interesseorganisasjonen for profesjonelle, yrkesaktive komponistar i Noreg. Foreininga er medlem av den europeiske komponistorganisasjonen ECSA, European Composer and Songwriter Alliance. 

Norsk Komponistforening arbeider for å tryggje dei kunstfaglege rammevilkåra for komponistane og tryggje eit forsvarleg økonomisk utbytta av åndsverka som vert skapt og framført, styrke stillinga for kunstmusikken i samfunnet, og å tilby ålmenta tilgang til nyskapte verk og kunnskap om verka.

Verksemda
---------

Både nasjonalt og regionalt har foreininga og medlemane spela ei viktig kulturpolitisk rolle. Mellom anna har foreininga medverka til at Bern-konvensjonen frå 9. september 1886 om vern av litterære og kunstneriske verk vart implementert i norsk åndsverklovgjeving, og at TONO, som er ein organisasjon som forvaltar og vernar om rettar av opphavsrettsleg art på vegner av rettshavarane til musikkverk, vart oppretta i 1928. I 1938 var foreininga med på å skipe Ny Musikk, interesseorganisasjonen for samtidsmusikk og den norske seksjon av ISCM, International Society for Contemporary Music. I 1945 var foreininga med på å skipe Nordisk Komponistråd, og er medarrangør av Nordiske Musikkdager annankvart år.

Foreininga har òg vore pådrivar for at ordningane med garanti-inntekt og kunstnarstipend vart innført, og har bidrege til skipinga i 1980 av Kopinor, som inngår avtaler på vegner av opphavsmenn og utgivarar om kopiering og anna bruk av åndsverk, og skipinga av Norwaco, som forvaltar rettar til åndsverk, prestasjonar og produksjonar som norske og utanlandske rettshavarar står bak når det gjeld fjernsyn, spelefilm og musikk. Ordninga med bibliotekvederlag, som går ut på at offentlege bibliotek skal yte pengar til stipendfond som kollektivt vederlag for å låne ut åndsverk, har òg foreininga medverka til å få i gang.

Norsk Komponistforening var òg aktiv for å få skipa Norges musikkhøgskole, som vart oppretta i 1973, og var avgjerande for at det vart eit fullverdig komposisjonsstudium ved skulen.

Foreininga tok initiativet til å få etablert Ultimafestivalen i 1991, ein årleg musikkfestival i Oslo for samtidsmusikk og kunstarter med relasjon til samtidsmusikk, som til dømes danseframsyningar, kunstinstallasjonar, film og anna.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Norsk Komponistforening: Soga om foreininga Arkivert 2016-05-06 ved Wayback Machine.
* Internettsida til Norsk Komponistforening
Nansenfondet vart etablert i 1897
**Nansenfondet** er eit norsk fond. Det vart etablert i 1897, under leiing av Waldemar Christopher Brøgger og andre forskarar. Dei ynskte å forsterke nasjonen Noreg si evne til vitskapleg forskning. Fondet fekk midlar ved diverse frivillige gåver, og premieobligasjonslån frå Stortinget på ein halv million kroner.

Før etableringa av Norges forskningsråd, etter andre verdskrigen, var Nansenfondet den viktigaste kjelda for pengepremiering innanfor norsk vitskap. Hovedprisen som Nansenfondet delar ut er *Fridtjof Nansens belønning for fremragende forskning*, med to underklasser: Historisk-filosofisk (sidan 1903) og matematisk-naturvitenskapelig (sidan 1907). I 1961 fikk vi *Fridtjof Nansens belønning for yngre forskere*; etter initiativ fra Norsk Varekrigsforsikringsfond. Denne prisen vart utdelt av Nansenfondet frå 1974.

Nansenfondet er tilknytta Det Norske Videnskaps-Akademi som og gir ei årleg Nansen minneforelesning.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Nansenfondet» frå Wikipedia på bokmål, den 13. mai 2022.*

Bakgrunnsstoff
--------------

* Nansenfondet
* Det Norske Videnskaps-Akademi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* BR orgnr

 |
**Jim Svenøy** (fødd 22. april 1972) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Elnesvågen i Fræna i Møre og Romsdal. Han vann bronsemedaljen på 3000 m hinder under EM 1998 i Budapest. Han var etter tur medlem av Elnesvågen IL, Fræna Friidrettsklubb (1993-2002) og IL Vidar (frå 2003). Han er 1,85 m høg og hadde ei tevlingsvekt på 69 kg.

Han vart norgesmeister på 3000 m hinder i tolv år på rad. Hans klart beste løp i eit NM kom i 1997 då han vann på tida 8.20.1. Hans første NM-tittel kom i 1992 då han vann 1500-meteren. I 1996 vart han dobbelmeister, i tillegg til hinderløpet vann han 5000 m.

Svenøys bestetid på spesialdistansen 3000 m hinder kom under eit stemne i Brussel, 22. august 1997. Han vart då nummer 7 på tida 8.12.0, det er framleis gjeldande norsk rekord. To veker tidlegare sette han norsk rekord på 8.14.8 då han vart kom på sjuandeplassen i VM. Tre gongar sprang han fortare enn 8.15.0, alle tre i august månad 1997. Året etter var han mellom favorittane i europameisterskapet, som enda med bronsemedalje. Hans personlege rekordar på både 1550 m , 3000 m og 5000 m er alle sette på ein nyårsdag, 1. januar. Dei er på høvesvis 3.40.4 (1500 m, 1999), 7.45.3 (3000 m, 1998) og 13.37.1 (5000 m, 1996).

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

* VM 1993 i Stuttgart: Utslått i kvalifiseringsheat (8.29,3)
* EM 1994 i Helsingfors: 7. plass, 8.28,1
* VM 1995 i Göteborg: Utslått i semifinale (8.40,5)
* Sommar-OL 1996 Atlanta: 8. plass, 8.23,3
* VM 1997 i Aten: 7. plass, 8.14,8
* EM 1998 i Budapest: Bronsemedalje, 8.18,9
* VM 1999 i Sevilla: Utslått i kvalifiseringsheat (8.23,0)
* Sommar-OL 2000 Sydney: 9. plass, 8.27,2
* VM 2001 i Edmonton: Utslått i kvalifiseringsheat (8.35,7)
* EM 2002 i München: Utslått i kvalifiseringa (8.38,8)
* VM 2003 i Paris: Utslått i kvalifiseringsheat (8.33,7)
* Sommar-OL 2004 i Athen: Utslått i kvalifiseringsheat (8.33,9)

### Medaljar i norske meisterskap

* **1500 m**:
* Gull: 1992
* Sølv: 1993-94
* Bronse: 1992
* **5000 m**:
* Gull: 1996
* Sølv: 1997
* **3000 m hinder**:
* Gull: 1993-2004

### Personlege rekordar og årsbeste, 3000 m hinder

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **År** | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |  |
| **Tid** | 8.50.0 |  ? | 8.28.5 | 8.28.1 | 8.18.2 | 8.19.7 | 8.12.0 | 8.15.2 | 8.16.5 | 8.23.6 | 8.21.6 | 8.38.8 | 8.31.5 | 8.19.7 | 8.28.8 | 8.52.0 |

Kjelder
-------

* iaaf.org
* friidrett.no

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon

 |
Bilete frå dei gamle Røldalssvingene som er vegen som passerer over Røldalstunnelen. Innløpet til Seljestadtunnelen visast der den korte veistubben mellom tunnelane passerer over Gorsvatnet. Foto: Svein Harkestad

**Røldalstunnelen** er ein vegtunnel på Europaveg 134 og Riksveg 13 i Ullensvang kommune i Vestland. Tunnelen går gjennom Røldalsfjellet mellom Hordadalen og Seljestadjuvet. Han er 4 657 meter lang og det høgaste punktet i tunnelen er 876 moh. Røldalstunnelen vart opna i 1964, og var den lengste vegtunnelen i Noreg til Haukelitunnelen opna i 1968.

Som mange andre tunnelar i Noreg er Røldalstunnelen noko plaga med kondens. Kondensen kan føra til farlege situasjonar fordi bilrutene plutseleg doggar til når ein køyrer inn i tunnelen.

Sjå òg
------

* Seljestadtunnelen
* Vegtunnelar i Noreg

Kjelder
-------

1. ↑  «Røldalstunnelen». 14. februar 2009.
2. ↑  «Kartlegging av faktorer som kan ha betydning for kondensdannelse i tunneler» (PDF) (på norsk). 14. januar 2005. Arkivert frå originalen (pdf) 29. september 2007.

* *Denne artikkelen bygger på «Røldalstunnelen» frå Wikipedia på bokmål, den 13. oktober 2018.*


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Store norske leksikon
* SSR (namn)

 |
Stråhatt og solbriller som solvern.
**Solvern** er middel og utstyr ein kan bruka til vern mot plagsamt eller skadeleg sollys. Dette kan ha form som ein skjerm som stoppar eller demper lyset, eller eit påført stoff som absorberer eller reflekterer lyset.

Solvern kan vera del av eller utstyr i bygningar (brise-soleil, gardin, skodder, persienner), anlegg (parasoll, pergola, solsegl) eller køyretøy (solfilm, solskjerm). Personleg utstyr kan vera hovudplagg, parasoll, solbriller og klede, medan middel ein påfører huda kan vera solkrem, solspray og thanaka.

Solvern kan vera viktig for å unngå overoppvarming, bleiking av fargar eller å bli solbrent. Solvern kan også verna mot utivkling av hudkreft.

Kjelder
-------

1. ↑  «Do All Skin Tones Really Need To Wear An SPF?», *British Vogue* (på engelsk), henta 21. juli 2020
2. ↑  
Framtida (30. mars 2015), «Påskesol kan vere like sterk som sommarsol», *Framtida*, henta 21. juli 2020
3. ↑  «Sol, solarium og hudkreft», *Kreftforeningen* (på norsk bokmål), henta 21. juli 2020
Byste av Folke Bernadotte på Djurgården i Stockholm.
Skulpturgruppe på Vestli skole i Oslo
 **Solveyg Waltrude Schafferer** (fødd 4. april 1928) er ein norsk bilethoggar. Ho har norsk mor og austerriksk far, fødd i Ludwigshafen i Tyskland og budde i Innsbruck fram til ho var ti år. Familien flytta til Trondheim i 1939 og måtte flykte til Sverige under andre verdskrigen.

Utdanning og kunstnarleg verksemd
---------------------------------

Solveyg Schafferer byrja på kunstskule i Trondheim 1948, og debuterte som teiknar og bilethoggar i Trondhjems Kunstforening i 1950. Frå 1950-1955 gjekk ho på Statens Kunstakademi i Oslo, der ho hadde professor Per Palle Storm som lærar. Ho debuterte på Haustutstillinga (Statens Kunstutstilling) i 1951 som bilethoggar, og har i alt hatt 26 arbeid med på Haustutstillinga over fleire år. I åra 1972-1974 hadde ho Statens 3-årige arbeidsstipend, og frå 1977 Statens garantiinntekt for kunstnarar. 

Hovudmengda av statuettane og skulpturane hennar syner born i leik eller i andre daglege gjeremål. Skulpturane er vanlegvis støypte i bronse, medan statuettar og mindre grupper vanlegvis er i tinn, polyester, sement eller patinert gips. Figurane er gjerne forenkla og gjeve ei litt røff overflate, men med naturalistiske ansikt. Ho har laga mange skulpturar til fleire av entreprenøren Olav Selvaag og Selvaag-gruppens byggefelt på Austlandet. I portrett-bystane har ho gjeve ei djupare karakteristikk av personane ho portretterer. Somme av arbeida hennar er støypte i fleire eksemplar. Mange av dei større verka hennar er å sjå på offentlege plassar kringom i Noreg.

Kjelder
-------

* Solveyg Schafferer i Norsk kunstnerleksikon (1982–86)
* Solveyg Schafferers internettside

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Norsk kunstnerleksikon
* KulturNav

 |
Koordinatar: 69°38′57.656″N 18°57′22.169″E﻿

*Rødbanken* i Tromsø
Foto:
Harald Groven
 

**Rødbanken** er eit monumental bygg i Tromsø sentrum, med adresse Storgata 65. Det vart opprinneleg bygdfor Tromsø Sparebank i åra 1910-1915. Bygget blir i dag brukt som hovudkontor for SpareBank 1 Nord-Norge. Namnet kjem av den karakteristiske raud-oransje fargen som bygget har hatt gjennom heile sii historie.

Bygninga, som vart teikna i 1909 av arkitekt Henrik Nissen i Kristiania, er i jugendstil, med preg av ny-Louis-seize. Byggearbeida vart starta av entreprenør Theodor Amundsen i januar 1910. Det første byggetrinnet mot sør, som omfatta størsteparten av bygninga, sto ferdig i 1912, medan nordfløyen vart fullført i 1915.

I tillegg til Sparebankens lokale inneheldt bygget kommunale kontor, samt bibliotek, festsal og lokale for Frimurerlosjen og leseforeninga Athenæum. Tromsø bibliotek haldt til i bygninga frå 1915 heilt fram til 1973.

Bygninga var ei av de første murbygningane i Tromsø sentrum, og er oppført i pussa teglstein, levert av teglverket i Tromsdalen, over tre etasjar på ein høg granittsokkel, samt ein høg mansardetasje. Bygninga har fasadar i puss med sparsomme stukkdetaljar. Den ligg vendt mot tre gater: Storgata, Fredrik Langes gate og Bankgata. Hovudfasaden mot Storgata har et høgt midtparti krona med ein svungen gavl over hovudinngangen. Bygget har karakteristiske runde hjørne.

Litteratur
----------

* N.A. Ytreberg: *Tromsø bys historie* (1946–71)

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Rødbanken» frå Wikipedia på bokmål, den 11. november 2014.*
Koordinatar: 74°53′S 163°10′E﻿

**Nansenisen** eller **Nansen isbrem** er ein 50 km lang og 15 km brei isbrem. Han får istilførsel frå Priestley- og Reevesbreen og grensar på nordsida til Drygalski istunge, langs kysten av Victoria Land i Antarktis. Isen vart utforska av South Magnetic Polar Party under den britiske antarktisekspeidsjonen, 1907-09 og av den nordlege gruppa frå den britiske antarktisekspeidsjonen, 1910-13. Frank Debenham, ein geolog på den siste ekspedisjonen, gav han namnet **Nansen Sheet** fordi han låg like ved Mount Nansen, det dominerande fjellet i området.

Sjå òg
------

* Isbremmar i Antarktis

Kjelder
-------

 Denne artikkelen inneheld stoff som er offentleg eige frå United States Geological Survey-artikkelen  «Nansen Ice Sheet» (innhald frå Geographic Names Information System).

1. ↑  «Nansen Ice Sheet». *Geographic Names Information System*. United States Geological Survey. Henta 28. desember 2013.

Bakgrunnsstoff
--------------

* Flow pattern and rheology of marine ice frå Nansen isbrem
* Compression experiments Arkivert 2011-06-14 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GeoNames

 |
**Figur 1**  
Ein figur over årstider. Nordpolen har her mørketid, medan Sørpolen har midnattssol.
Vinkelen som sollyset treffer jorda med varierer frå stad til stad, tid på dagen og med årstidene. Dette er ein viktig faktor for kor mykje varmeenergi ein stad på jorda kan motta. Hellinga av jordaksen fører til årstidsvariasjonane og er hovudårsaka til at det er varmare vêr om sommaren enn om vinteren (sjå figur 1).

Solvinkelen sin geometri
------------------------

  

Når sollyset skin på jorda med ein lågare vinkel (er nærare horisonten) blir energien frå lyset spreidd utover eit større område, og lyset er derfor svakare enn når sola står høgt på himmelen og energien blir konsentrert på eit mindre område (sjå figur 2). 

Figur 1 viser vinkelen sollyset treffer jorda med på nordlege og sørlege halvkule når jorda sin nordlege akse heller bort frå sola. Altså når det er vinter i nord og sommar i sør. 

Figur 2 viser ei kilometer brei solstråle som treffer bakken rett ovanfrå, og ei anna, like brei, solstråle som treffer bakken med ein vinkel på 30°. Trigonometrien fortel oss at sinus til 30° er 1/2, medan sinus til 90° er 1. Derfor vil solstrålane som treffer bakken med ein vinkel på 30° bli spreidd over eit dobbelt så stort område. 

Solstrålane som har lågare vinkel må i tillegg gå dobbelt så langt gjennom jordatmosfæren, som reflekterer noko av energien tilbake samtidig som det er større sjans for at sollyset blir spreidd av partiklar i atmosfæren.
**Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier** (fødd 14. januar 1705 i Frankrike, død 1786 i Saint-Malo) var ein fransk sjømilitær og oppdagar. Han oppdaga Bouvetøya i 1739, men var aldri sjølv i land på øya.

Tidleg liv
----------

Charles Bouvet vart som sjuåring foreldrelaus. Han voks opp i Paris og kom sidan til Saint-Malo for å studere sjøfart og navigasjon.

I 1731 vart han utnemnd till løytnant i *Compagnie des Indes* (Det franske austindiske kompaniet). I 1733 vart det planlagt ein ekspedisjon som skulle søke etter nye områder og handelsmål sør i Atlanterhavet.

Ekspedisjonen til sør i Atlanterhavet
-------------------------------------

 Kart over ekspedisjonen 1738-1739.
Den 19 juli 1738 forlét Charles Bouvet hamna i  Lorient med fartya «L'Aigle» og «La Marie».

Dei nådde Santa Catarina-øyane utanfor Brasil i oktober, der dei låg ved hamn i ein månad for reparasjonar og lasting.

Deretter fortsette reisa sørover og den 10. desember kom ekspedisjonen fram til ukjent vatn sør for 45. breiddegraden. Dei kom inn i tjukk tåke i fleira dagar og da ho letta var det berre isfjell og pingvinar å sjå.  Charles Bouvet skildra dette som «eit amfibisk kreatur, som ser ut som ein lang and men som har finnar i staden for vingar».

Tåka tiltok da ekspedisjonen fortsette i sikksakk-kurs i søking etter land. Den 1. januar 1739 såg dei land som var høgt og dekt med snø. Charles Bouvet trudde at han hadde funne ein del av *Sydlandet* Terra Australis og namngav området «Kap Circumcision», men klarte ikkje å gå i land.

Under reisa ramma sjukdom dei fleste av mannskapet, mest skjørbuk, og Charles Bouvet vart tvinga til å avbryte reisa. Ekspedisjonen sette kurs austover for ta seg til Kapp det gode håp som dei nådde 24. februar, og fire månader seinare nådde dei igjen Lorient den 24. juni 1739.

Seinare liv
-----------

Etter heimkomsten vart ein overtydd om at eit eventuelt «Sydland» truleg ville ligge lengre sør enn ein tidlegare hadde trudd.

I mars 1750 vart Bouvet utnemnd til guvernør i Maskarenane. Han verka som guvernør fram til 1752 og deretter i ytterlegare ein periode i frå 1757 til 1763.

Seinare drog han tilbake till Frankrike, og døydde i Saint-Malo i 1786.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier» frå Wikipedia på svensk, den 28. april 2015.*

* *Alan Gurney, Below the Convergence: Voyages Towards Antarctica 1699-1839*, New York, (1997)

Bakgrunnsstoff
--------------

* om J-P C Bouvet de Lozier
* om J-P C Bouvet de Lozier reise Arkivert 2006-10-18 ved Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* SUDOC
* NLA

 |
Røldalsvatnet er regulert som del av anlegget
**Røldal-Suldal** er eit vasskraftanlegg eigd og utbygd av Norsk Hydro, som strekkjer seg langs Røldal- og Suldalvassdraget og ned til Suldalsvatnet. Formålet med utbygginga var å sikra straum til aluminiumsverket på Karmøy. Kraftverka hentar vatn frå eit nedbørsfelt på 793 km², og har ein samla magasinkapasitet på 833 millionar m³. Hydro eig nå 95,2 % av anlegget. Statkraft eig resten, og dei fordeler straumen i same forhold. Kraftverka har konsesjon fram til 2022.

Anlegget omfattar åtte kraftverk. Middyr og Svandalsflona ligg på vestsida av Haukelifjell. Novle utnyttar fallet frå Votna, medan kraftverket i Røldal mellom anna får vatn frå Valldalsvatnet, som er det største reguleringsmagasinet. Alt vatnet frå desse kraftverka ender så via Røldalsvatnet opp i Suldal I kraftverk, som ligg inn i fjellet frå Kilen på Nesflaten. Her ligg òg Suldal II kraftverk som får vatn frå Kvanndal kraftverk, med Holmavatnet og Sandvatnet som reguleringsmagasin. I tillegg blei Vasstøl kraftverk (med Finnabuvatnet som magasin) sett i drift i juni 2012.

Arkitekten Geir Grung var involvert i prosjektet, og han utforma kraftverk, administrasjonsbygg, turbinhallar, og arbeidarbustadar i karakteristisk stil. Bruken av rå betong, geometriske figurar og funksjonelle løysningar gjer arkitekturen typisk modernistisk.

Kjelder
-------

1. ↑  *Suldalsposten:* Nytt kraftverk i drift, arkivert frå originalen 26. februar 2014, henta 25. juli 2012
2. ↑  Kraftens arkitektur

Bakgrunnsstoff
--------------

* Hydro: *Røldal og Suldal* Arkivert 2011-05-22 ved Wayback Machine.
* Hydro: *Vannkraftanleggene i Røldal og Suldal*[*daud lenkje*]
* Statkraft

  


| * v
* d
* e
Kraftverk i Røldal-Suldal |
| --- |
| Middyr • Svandalsflona • Novle • Røldal • Suldal I • Suldal II • Kvanndal |
**Solveig Kopperstad Bratseth** (fødd 5. mai 1958) er ein norsk sjukepleiar, politikar og fagforeiningsleiar som var 1. nestleiar i Norsk Sykepleierforbund (NSF) frå 2011 til 2019. Ho var vald til medlem i forbundsstyret i NSF i 2004–2007 og gjenvald som medlem i 2007–2011. 

På landsmøtet i 2011 vart ho for fyrste gong vald til 1. nestleiar for perioden 2011-2015, andre gong for perioden 2015-2019.

Kopperstad Bratseth er oppvaksen i Herøy kommune på Sunnmøre og utdanna sjukepleier ved Bergens Diakonissehjems Sykepleierhøyskole. Ho har arbeidd som sjukepleier, sjukepleiarleiar og som seniorrådgjevar i NAV. Bratseth var medlem i Trondheim bystyre for KrF frå 1995 til 2007. Frå 2005 til 2013 var ho 1. vara for Sør-Trøndelag KrF på Stortinget.

Kjelder
-------

1. ↑  «Ny forbundsledelse valgt i Norsk Sykepleierforbund» (på norsk). Arkivert frå originalen 13. august 2020. Henta 22. mai 2020.
2. ↑  Unio. «Ny ledelse i NSF». *Ny ledelse i NSF*. Arkivert frå originalen 25. januar 2018. Henta 19. november 2021.
3. ↑  «Forbundsledelsen gjenvalgt» (på norsk). Arkivert frå originalen 26. januar 2018. Henta 19. november 2021.
4. ↑  «Bratseth, Solveig Kopperstad (1958-)» (på norsk bokmål). 9. mars 2008. Henta 25. januar 2018.

* *Denne artikkelen bygger på «Solveig Kopperstad Bratseth» frå Wikipedia på bokmål, den 19. november 2021.*

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Solveig Kopperstad Bratseth**
**Derinkuyu undergrunnsby** er ein underjordisk by frå antikken som ligg i det noverande distriktet Derinkuyu i provinsen Nevşehir i Tyrkia. Med fem nivå strekkjer han seg 60 meter under jorda og var stor nok til å skjule ca. 20 000 menneske med buskapen deira og matlager. Det er den største utgravde underjordiske byen i Tyrkia og ein av fleire underjordiske kompleks i Kappadokia.

Ungergrunnsbyen vart hogd ut i den mjuke vulkanske steinen i Kappadokia, kanskje av folk frå Frygia, kring 700- og 600-talet fvt. Han kan ha vorte utvida under Austromarriket. 
Byen kunne lukkast frå innsida med store steindører. Komplekset har i alt 13 etasjar og kvar av dei kan lukkast. Byen hadde vin- og olivenpresser, stallar, kjellarar, lager, spisesalar og kapell.

Han vart opna for turistar i 1969 og i dag er om lag halvparten av byen open for publikum.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Derinkuyu Underground City» frå Wikipedia på engelsk, den 31. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

1. ↑  *Turkish Department of Culture*, arkivert frå originalen 18. februar 2020, henta 31. august 2012

Koordinatar: 38°22′33″N 34°44′10″E﻿
**Karl Akre** (26. mars 1840–14. mars 1912) var ein norsk lærar og stortingsmann frå Alta i Finnmark. Han representerte Venstre.

Akre var son til ein gardbrukar. Han var lærar i Alta frå 1859, lærar og kyrkjesongar i Kjelvik i 1862. Året etter vart han uteksaminert frå Tromsø seminar. I 1865 vart han tilsett som andrelærar ved folkeskulen i Vadsø, fyrstelærar frå 1884. Styrar ved skulen i 1911.

Akre var medlem av bystyret i Vadsø frå 1869 til 1910. Han var formann i skulestyret og forlikskommissær. I 1875 gav han og Ananias Brune ut to nummer av bladet *Finnmarkingen* på eit landsmål prega av nordnorsk dialekt. Ottar Grepstad meiner Akre «må ha vore ein av dei første folkevalde som sette landsmålet på prent».

Perioden 1886-88 var Akre valkrinsen Hammerfest, Vardø og Vadsø sin representant på Stortinget. Der var han medlem av konstitusjonskomiteen.

Akre døydde i Vadsø i 1912.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Grepstad, Ottar: *Avisene som utvida Noreg*. 2010
* Biografisk informasjon om Karl Akre NSD Norsk senter for forskningsdatas politikararkiv

### Notar

1. ↑  Grepstad, Ottar:*Avisene som utvida Noreg*, s. 44

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* Historisk befolkningsregister
* PolSys

 |
**Hans Torkildsson Gunheim** (31. august 1847–13. juni 1925) var ein norsk lærar, gardbrukar og stortingsmann frå Nes i Telemark. Han var tingmann for partiet Venstre.

Gunheim var son til ein gardbrukar. Han gjekk ut frå Solum lærarskole i 1866 og var i 1867 lærar i Modum og 1868 i heimbygda. Åra 1870-75 var han på ny lærar i Modum, der han frå 1871 dreiv garden Bergan.

Gunheim var medlem av heradsstyret i Modum i om lag 28 år, nokre år som ordførar. Han var også skulestyreformann, medlem av amtsutvalet og valmann. I fleire år var han formann i Buskerud Venstre.

Gunheim var 1. varamann frå Buskerud til Stortinget 1892-94, og møtte heile perioden i staden for Christoffer Jellum. Han var då medlem av kyrkjekomiteen. Valperioden 1898-1900 var han 3. representant frå same amtet, med sete i kyrkjekomiteen.

Sommaren 1925 døydde han på garden sin i Modum.

Kjelder
-------

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* PolSys

 |
**Karl August Friedrich av Waldeck og Pyrmont** (24. september 1704–29. august 1763) var fyrste av Waldeck og Pyrmont og kommandant for dei nederlandske styrkane under den austerrikske arvefølgjekrigen.

Han var andre son av Friedrich Anton Ulrich av Waldeck-Pyrmont og Louise av Zweibrücken-Birkenfeld.. I 1728 døydde faren og den eldre broren Kristian Filip, så han vart den nye fyrsten. 

I den austerrikske arvefølgjekrigen vart han utpeikt som kommandant av den nederlandske armeen av statsgeneralen av Nederlanda, som ei motvekt til Vilhelm IV av Orange, som var heilt avhengig av svigerbroren hertugen av Cumberland.

Karl August av Waldeck og Pyrmont
Den nederlandske armeen under Waldeck vart slått i slaget ved Fontenoy, slaget ved Rocoux og slaget ved Lauffeld. 

I 1746 vart han feltmarskalk i Det tysk-romerske riket.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karl August, Prince of Waldeck and Pyrmont» frå Wikipedia på engelsk, den 1. januar 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:* 
		- Den italienske utgåva av artikkelen
		- Genealogy Euweb


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* NKC
* MusicBrainz (artist)

 |
**Hansjörg Jäkle** (fødd 19. oktober 1971) er ein tysk tidlegare skihoppar frå Schonach i Schwarzwald. Han vart olympisk meister for Tyskland i laghopping i 1994, og vann elles to sølvmedaljar og ein bronsemedalje i internasjonale meisterskap, også desse i laghopping. Jäkle vart tysk meister i normalbakken i 1998.

### Aktiv

Jäkle fekk sitt gjennombrot då han i januar 1994 vart nummer seks i avslutningsrennet i den tysk-austerrikske hoppveka. Ein månad seinare var han med på tyske hopplaget som vann OL-gull i laghoppinga på Lillehammer, dei andre på laget var Christof Duffner, Dieter Thoma og Jens Weißflog. På tampen av OL-sesongen kom han på tiandeplassen i VM i skiflyging i Planica, hans beste plassering i noko internasjonalt meisterskap, og som han kopierte i skilygings-VM i Oberstdorf fire år seinare.

Både i verdsmeisterskapen i 1995 og i 1997 vann Tyskland medaljar i laghoppinga, fyrst ein sølvmedalje i Thunder Bay og så ein bronsemedalje i Trondheim. Som i olympiaden på Lillehammer var Jäkle og Thoma med på begge laga.

Fire år etter gjennombrotet i Bischofshofen oppnådde Jäkle i same hoppbakken si einaste individuelle pallplasering i verdscupen, då han vart nummer to etter landsmannen Sven Hannawald. Under OL 1998 i Nagano fekk Jäkle ein ny sølvmedalje i laghopping, atter ein gong i lag med Dieter Thoma, dei andre på laget var Sven Hannawald og Martin Schmitt. Jäkle enda på 14. plass i verdscupen i skihopping i 1998, hans beste plassering nokon gong.

Jäkle la opp som aktiv hoppar i 2002.

Kjelder
-------

* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* 

* (en) Hansjörg Jäkle – Profil og resultatoversikt hos FIS

Bakgrunnsstoff
--------------

* «Hansjörg Jäkle» (på engelsk). olympedia.org. Henta 12. februar 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* VIAF
* GND
* ISNI
* Munzinger (sport)

 |
Linux-kjernen.
Ein **kjerne** (engelsk *kernel*) er den viktigaste delen av eit operativsystem.

Kjernen er komponenten som driv oppstarten, handterer maskinvareressursane og kommuniserer med maskinvara. Vanlegvis er kjernen «mellommannen» mellom programma ein køyrer og maskinvara fordi programma vanlegvis ikkje har direkte tilgang til maskinvara så dei må gå igjennom kjernen. Baten med dette er at om eit program krasjer, så tar programmet ikkje med seg heile systemet. Kjernen syrgjer også for at fleire program kan ha samband med kvarandre.

Ein har fleire ulike kjernar. To kjente kjernetypar er *monolittiske kjernar* og *mikroprosessorkjernar*. Monolittiske kjernar fungerer som eit program der alt er samanvevd til eit program, og difor er alle funksjonane innebygd i sjølve kjernen. I ei mikroprosessorkjerne er det fleire små delar som kommuniserer med kvarandre, og kan skrus av og på medan alt køyrast.

To kjente monolittiske kjernar er Linux og FreeBSD, GNU Hurd er eit eksempel på ein mikroprosessorkjerne, og Mac OS X har ein hybrid mellom ein monolittkjerne og ein mikrokjerne.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND

 |
**Hans Thøger Winther** (fødd 22. januar 1786 i Danmark, død 10. februar 1851) var ein norsk forleggar og boktrykkar og ein pioner innan fotografi. 

Krohgstøtten i Oslo av Hans Thøger Winther
Han starta i 1822 ein forlagsbokhandel, og seinare eit eige bok- og steintrykkeri. Han deltok mellom anna i utgjevinga av det illustrerte Norsk Penning Magazin og den første illustrerte bibelen i landet. Winther utvikla tre ulike metodar til fotografisk gjengjeving, og utgav den første fotoboka i Noreg, *Anviisning til paa trende forskjellige Veie at frembringe og fastholde Lysbilleder paa Papir* (1845), ein av dei første bøkene i verda innan området. Arbeidet hans fekk liten innverknad, sidan det var daguerreotypien og kalotypien som kom til å danne grunnlaget for den vidare utviklinga til fotografiet.

Kjelder
-------

* Hans Thøger Winther frå Norsk biografisk leksikon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Historisk befolkningsregister
* Norsk kunstnerleksikon
* Nasjonalbiblioteket fotograf
* Lokalhistoriewiki
* VIAF

 |
Tyske soldatar med fangar i Sør-Russland‎.
**Operasjon Barbarossa** (på tysk *Fall Barbarossa*, jamfør Fredrik Barbarossa, "Fredrik Raudskjegg") var kodenamnet for Nazi-Tyskland sin invasjon av Sovjetunionen under andre verdskrigen, og er den første delen av krigen i aust, i Russland kalla Den store fedrelandskrigen. Åtaket byrja 22. juni 1941. 

Operasjon Barbarossa (som eigentleg berre var kodenamnet for sjølve *invasjonen*, ikkje heile krigen) var innleiinga til ein nesten fire år lang krig mellom Nazityskland og Sovjetunionen. 

Denne krigen var i særklasse den største krigsskodeplassen under andre verdskrigen og blir allment sedd på som den blodigaste konflikten i historia mellom to statar, med minst 30 millionar dødsoffer, eller minst 75% av alle dødsoffer i den europeiske delen av andre verdskrigen. Om lag 4,3 millionar av totalt 5,3 millionar tyske soldatar som mista livet i andre verdskrigen døydde under eller etter krigen mot Sovjetunionen. På sovjetisk side døydde i tillegg til eit stort tal soldatar òg svært mange sivile, på grunn av den folkemordariske nazistiske okkupasjonspolitikken i aust.

Kjelde
------

I hovudsak svensk wikipedia, art. Operation Barbarossa, 22. juni 2009.
**Karl Pavlovitsj Brjullov** (russisk Карл Павлович Брюллов) (12. desember 1799–11. juni 1852) var ein internasjonalt anerkjend russisk målar. Han vert rekna for å vere ein nøkkelfigur i overgangen i russisk kunst frå nyklassisisme til romantikk.

Liv
---

Som son av franske innvandrarar i St. Petersburg følte Carlo Brulleau (namnet hans fram til 1822) dragning mot Italia i sine unge år. Trass i si utdanning ved Det keisarlege kunstakademiet (1809–21), tok Brjullov aldri heilt etter den klassisistiske stilen han vart opplært i av sine lærarar, og som broren hans, Aleksandr Brjullov, måla i. Etter å ha utmerkt seg som ein lovande og skapande elev flytta han til Roma, der han arbeidde fram til 1835. Han måla portrett og sjangermåleri, men kjend som kunstnar vart han ikkje før enn han tok til å lage historiemåleri.

*Pompeiis siste dagar*,1830–33
Hans best kjende verk, *Pompeiis siste dagar* (1830–33), er ein veldig komposisjon. Verket fekk mykje merksemd i Italia og etablerte Brjullov som ein av dei fremste, samtidige kunstnarane i Europa. Etter å fullført verket reiste han heim til Russland og busette seg i den russiske hovudstaden. I Moskva fekk han innpass i aristokratiet og hos den intellektuelle eliten. Han fekk ei framskoten stilling i St. Petersburgs kunstakademi.

Medan han underviste ved akademiet (1836–48) utvikla han ein portrettstil som kombinerte enkel neoklassisistisk stil med ein romantisk tendens som smelta dei to stilartane saman på ein vellukka måte. Hans drag mot realisme kom til syne og vart tilfredsstilt gjennom grundig avdekking av psykologiske trekk. Medan han arbeidde med himlingen i Isakskatedralen, forverra helsa hans seg brått. På råd frå doktoren sin forlet Brjullov Russland i 1849 og reiste til Madeira. Sine tre siste leveår budde han i Italia. Han døydde i Roma og vart gravlagd ved *Cemeterio degli Inglesi* i byen.

Kjelder
-------

* *Denne artikkelen bygger på «Karl Briullov» frå Wikipedia på engelsk, den 29. oktober 2009.*

Bakgrunnsstoff
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* WorldCat
* Store norske leksikon
* VIAF
* GND
* LCCN
* ISNI
* BNF
* BNF (data)
* LIBRIS
* SUDOC

 |
**Vekselvarm** (*poikiloterm*), tidlegare kalla **kaldblodig** er ei skildring innan biologien som vert brukt på dyr og planter med ein kroppstemperatur som varierer med omgjevnadene. Alle nolevande dyr unnateke pattedyr og fuglar er vekselvarme. Det motsette av vekselvarm er varmblodig (*homoterm*), som viser til organismar som har ein konstant kroppstemperatur.

Vekselvarme dyr er heilt avhengige av temperaturen rundt seg. Viss det er for varmt i vêret, vert dei overoppheta, og viss det er for kaldt, vil dei fryse i hel. Når temperaturen er kaldare enn ideelt, vil dei vere sløve og trege i rørslene. Fordelen dei vekselvarme dyra har er at det er lite energikrevjande å la omgjevnadene varme seg opp. Dei klarer seg med om lag ein tidel av energien (maten) i høve til eit varmblodig dyr av same storleik.

Reptil, insekt, amfibium og fisk er døme på vekselvarme dyr, men ikkje utan unntak. Enkelte store og aktive fisk, til dømes makrellstørje, får ein kroppstemperatur som er ein god del høgare enn i vatnet han sym i. Og på kjølige sommarkveldar må enkelte store insekt, til dømes tussmørksvermarar, varme opp flygemusklane før dei kan fly.

Kjelder
-------

* «Vekselvarm» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 24. april 2010.
* «Poikilotherm» , innhenta 24. april 2010.
* «Vekselvarme dyr – zoologi» hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
**Karl Kristian Emil Fischer** (12. april 1861–30. mars 1939) var ein norsk journalist og bibliotekar frå Oslo. Han var gjennom fleire tiår ein leiande bibliotekmann i Noreg.

Liv og gjerning
---------------

Fischer var fødd i Christiania og voks opp både der og på Hamar og i Drammen. Han tok examen artium 1879, studerte deretter filologi ved universitetet i Kristiania og tok embetseksamen 1887.

Frå 1885 til 1910 arbeidde Fischer ved Universitetsbiblioteket i hovudstaden, der han var engasjert i kjøp av ny litteratur på framande språk. Ved sida av arbeidet i biblioteket var han 1891-96 lærar ved Otto Anderssens skole, og skreiv utanriksartiklar i Norske Intelligenz-Seddeler og bokmeldingar i Aftenposten. Perioden 1900-11 var han norsk redaktør av det danske Salmonsens konversationsleksikon, som hadde ei rekke norske medarbeidarar og la stor vekt på norsk stoff.

Fischer var ein av tre menn som i 1901 fekk i oppdrag av Kyrkjedepartementet å vurdere den vidare utviklinga av biblioteksaka i Noreg. Komitéarbeidet resulterte i innstillinga Folkebogsamlinger i Norge. Innstillinga bidrog til å vekke forståing for betydninga av eit utbygd nett av folkebibliotek og ei profesjonell koordinering av arbeidet.

Frå 1910 var Fischer tilsett som stortingsbibliotekar. Elleve år seinare fekk han ei stilling i Kyrkjedepartementet, der han arbeidde med folkebiblioteksaka. Allereie to år tidlegare vart han formann i ein ny bibliotekkomité som i 1921 kom med Innstilling om bibliotekvesenets ordning. Denne innstillinga fremja forslag om reglar for statsbidrag, endring i lov om pliktavlevering, oppretting av ein norsk bibliotekskule, lovfesta skuleboksamlingar og distribusjon av offentlige publikasjonar.

Fischer starta tidsskriftet *For folke- og barneboksamlinger*, som i 1916 endra namn til *For folkeoplysning*. Han var redaktør til 1933, då det fekk namnet *Bok og Bibliotek*. Etter han døydde vart Karl Fischers Fond oppretta til beste for yngre bibliotekarar.

Kjelder
-------


* Norsk biografisk leksikon


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* VIAF
* ISNI
* SUDOC

 |
**Friksjonsvinkel** er ein eigenskap til granulært material. Når store mengder med granulært material vert tømd utover ei horisontal flate, vert det danna ein kjegleforma haug. Vinkelen mellom den horisontale flata og overflata på haugen vert kalla friksjonsvinkelen og er relaterte til tettleiken, overflatearealet og friksjonskoeffisienten til stoffet. Stoff med låg friksjonsvinkel dannar flatare haugar enn stoff med høg friksjonsvinkel.

Bruk
----

Denne eigenskapen vert av og til brukt for å designe utstyr i foredling av forskjellige partiklar. Til dømes kan han brukast til å designe ein passande silo til å lagre materialet. Han kan òg brukast til å avgjere storleiken på eit transportband for å transportere stoffet, for å avgjere kor vidt ein skråning vil kollapse eller ikkje, eller for å rekne ut stabiliten til fartøy.

Målingar
--------

Det er fleire måtar å måle friksjonsvinkelen på, og kvar av dei gjev litt forskjellig resultat. Resultatet er òg sensitivt til den nøyaktige metoden som vert brukt. På grunn av dette kan ikkje resultat frå forskjellige laboratorium alltid samanliknast.
**Frille** (frå norr. *friðla*, *frilla*, ordet er i slekt med fred og frende) viser til ei kvinne som har samliv med ein mann utan å vera gift med han. Omgrepet blir særleg brukt om norrøne tilhøve.

Stillinga til ei frille kunne variera ut frå kva bakgrunn ho hadde — om ho kom frå trælekår eller var av høgare byrd — og kva tilhøve ho hadde til mannen. Ho blei ikkje nødvendigvis sett ned på. Frillebarn hadde arverett etter faren, noko som òg kunne gje mor deira status.Det finst til dømes fleire døme i norsk historie på at frillebarn er blitt kongar.

Innføringa av kristendommen i Norden førte til at frillehald blei svekka til fordel for det heilage ekteskapet. Å vera eller ha ei frille og få barn utanfor ekteskap blei sett på som synd og skam. Likevel finst det døme heilt opp til moderne tid på at europeiske stormenn heldt seg med offentleg kjende elskarinner i tillegg til dei offisielle konene sine.

Kjende friller
--------------

* Dyveke Sigbritsdatter, frille til Kristian II av Danmark-Noreg
* Melkorka, frille til hovdingen Hoskuld Dalakollson, mor til Kjartan Ólafsson, skildra i *Soga om laksdølane*
* Tora Guttormsdotter, frille til Harald Gille, mor til Sigurd Munn
* Tora Jonsdatter, frille til Olav Kyrre, mor til Magnus Berrføtt
* Tora Mosterstong, frille til Harald Hårfagre, mor til Håkon den gode

Sjå òg
------

* Elskarinne
* Konkubine

Kjelder
-------

* Dansk Wikipedia: Frille
* Svensk Wikipedia: Frillobarn
* Nynorskordboka: Frille
* Lise Falsen og Tove Bjørner Lindeberg: Hørselshemmede i norsk litteratur Arkivert 2007-09-27 ved Wayback Machine. (Statped skriftserie nr. 11)
Vervejanpanje for tyske frikorps under første verdskrigen.
**Frikorps** (tysk *Freikorps*) var opphavleg ei nemning på friviljuge militsar. Det første frikorpset vart oppretta av Fredrik II av Preussen under sjuårskrigen, og tilsvarande einingar vart òg brukte mellom anna under Napoleonskrigane. Regulære styrkar stolte ikkje på evnene og disiplinen til frikorpsa, og dei vart difor mest brukte til vakthald og rutinearbeid.

Etter fyrste verdskrigen oppstod ein nye type frikorps: private, paramilitære grupper i all hovudsak sette saman av veteranar frå fyrste verdskrigen med eit høgreorientert politisk syn. Mange av soldatane var sterkt desillusjonerte etter det knusande nederlaget i 1918, og etter det dei oppfatta som ein audmykande fredsavtale. *Dolkestøtlegenden*, det vil seie oppfattinga av at politikarane i den seinare Weimarrepublikken hadde dolka det tyske folket i ryggen da dei inngjekk avtalen, stod sentral for fleire av medlemmane. Mange gjekk inn i frikorps av di dei ville stogga kommunismen. Det var ei rekke militsar som gjekk under samlenemninga frikorps.

Tysklands sosialdemokratiske forsvarsminister, Gustav Noske, var positivt innstilt til frikorpsa, og nytta dei til å slå ned spartakistoppreisten i Berlin og Den bayerske sovjetrepublikken i 1919. I samband med førstnemnde vart Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht avretta av frikorpsa.

Fleire frikorpsgrupper deltok òg i kampar i Baltikum, Schlesien og andre delar av Preussen etter fyrste verdskrigen. I Oberschlesien spelte dei ein stor rolle i dei nasjonale kampane mot polske separatistar. Ved fleire høve hadde dei framgang mot regulære styrkar, noko som ikkje er overraskande ettersom størsteparten av medlemmane hadde lang fronterfaring. 

I 1920 vart frikorpsa offisielt oppløyste, men mange av gruppene fortsette som nettverk av politisk likesinna. I mars same året var fleire tidlegare medlemmer med under Kapp Putsch, eit mislykka kuppforsøk. Frikorpsmedlemmar stod òg bak det politiske drapet på Tysklands utanriksminister Walther Rathenau.

Nokre medlemmer gjekk inn i NSDAP, og enkelte leiande personar i partiet, som Ernst Röhm, Heinrich Himmler og Rudolf Höss, hadde ei fortid i frikorpsa. Dei fleste blei likevel ståande utanfor under Det tredje riket. Mange av dei spurde seg kvar Adolf Hitler hadde vore i 1919–1920, da frikorpsa kjempa mot kommunistane. Hitler hadde da akkurat byrja sin politiske karriere som leiar for det som da var eit svært lite parti i München. Kommandanten for frikorpsa, Hermann Erhardt, og hans nestkommanderande Eberhard Kautter, nekta å ta del i ølkjellarkuppet, og konspirerte mot kuppmakarane.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* GND
* HDS

 |
*Oldsaksgranskeren*, 1865
**Vincent Stoltenberg Lerche** (5. september 1837–28. desember 1892) var ein norsk kunstmålar. Hans beste måleri er interiørbilete frå kyrkjer og kloster, men mest kjend vart han for sine humoristiske bilete frå klostermiljø.

Liv og gjerning
---------------

Lerche var fødd i Tønsberg. Frå 1857 fekk han målarutdanning i Düsseldorf. Mellom anna lærte han av landsmannen Hans Gude, noko som kan sporast i hans akvarellar. Han la ut på to studiereiser i Noreg, den fyrste i 1864 gjekk til byar i Sør-Noreg der han konsentrerte seg om å lage skisser av eldre kyrkjer. Ni år seinare reiste han langs kysten like til Vadsø.

Lerche var framand for dei nasjonale målsettingane som mange av hans eldre kunstnarkollegaer fremja. Ideologisk og tematisk var han del av den samtidige tysk kunsten som såg på den borgarlege livsverda med både romantiske og ironiske blikk. 

Lerche budde i Düsseldorf frå 1872 og livet ut.

### Bokverk

* *Med Blyanten, løse blade af en malers skizzebøger*, 2 bd. 1873–1874
* *Små billeder for store børn*, 2 bd. 1876–79
* *Fra det gamle hjørneskab. Skisser fra en smaaby i firtiaarene*, 1893

Kjelder
-------

* Norsk Allkunnebok, VIII. Bandet
* Norsk Biografisk Leksikon

Bakgrunnsstoff
--------------

 Commons har multimedium som gjeld: **Vincent Lerche**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritetsdata | 
* BIBSYS
* Norsk biografisk leksikon
* Store norske leksikon
* Norsk kunstnerleksikon
* VIAF
* GND
* ISNI
* ULAN

 |