recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
|  |
| **တရုတ်ဟင်းလျာ** |
| တရုတ်ဟင်းလျာသမိုင်း |
| ဒေသအလိုက် ဟင်းလျာများ |
| **ဟင်းလျာကြီး ၈ မျိုး**
အန်းဟွေး - ကွမ်တုန်း – ဖူကျန့် – ဟူနန် ကျန်းစူး – ဆန်းတုန်း – စိချွမ်း – ဂျဲ့ကျန်း |

**တရုတ်ဟင်းလျာ**များ (中國菜 ၊ 中華料理 ၊ 中國料理) သည် တရုတ်ပြည်မှ အစပြုကာ အာရှမှတဆင့် အမေရိကန်၊ ဩစတြေးလျ၊ အနောက်ဥရောပနှင့် တောင်အာဖရိက စသည့် ကမ္ဘာ့နေရာအသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် အရှေ့ဥရောပနှင့် တောင်အာရှ ဒေသများတွင်လည်း တရုတ်ဟင်းလျာများကို နှစ်သက်သူများ ရှိလာပြီဖြစ်သည်။ အမေရိကန် တရုတ်ဟင်းလျာနှင့် အိန္ဒိယ တရုတ်ဟင်းလျာတို့သည် ဒေသခံများ၏အကြိုက်နှင့် အစပ်အဟပ်တည့်အောင် ပြင်ဆင်ချက်ပြုတ်ထားသည့် တရုတ်ဟင်းလျာများဖြစ်သည်။ ယင်းဟင်းလျာများ၏ အရသာမှာ မူလတရုတ်ဟင်းလျာများ၏ အရသာနှင့် ကွာဟချက်များရှိသည်။

ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှု
--------------------

စုန့်မင်းဆက်တွင် ပြန်လည် မွမ်းမံထားသည့် ထန်မင်းဆက်ခေတ်မှ ညစာစားပွဲ တည်ခင်းနေပုံ ပန်းချီကား
P
တရုတ်ပြည်တွင်း၌ပင် ဒေသအလိုက် ချက်နည်းပြုတ်နည်း မတူကြပေ။ ထို့ကြောင့် တရုတ်ပြည် တလွှားတွင် မတူသည့် ဟင်းလျာများ ပေါ်ပေါက်လာပြီး အဓိကအားဖြင့် ဟင်းလျာကြီး ၈ မျိုး (八大菜系) အဖြစ်ခွဲခြားနိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ အန်းဟွေးဟင်းလျာ (徽菜)၊ ကွမ်တုန်းဟင်းလျာ (粵菜)၊ ဖူကျန့်ဟင်းလျာ (閩菜)၊ ဟူနန်ဟင်းလျာ (湘菜)၊ ကျန်းစူးဟင်းလျာ (蘇菜)၊ ဆန်းတုန်းဟင်းလျာ (魯菜)၊ စိချွမ်းဟင်းလျာ (川菜) နှင့် ကျဲ့ကျန်းဟင်းလျာ (浙菜) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အချို့မှာလည်း တရုတ်ဟင်းလျာများကို အကျမ်းအားဖြင့် ဟင်းလျာကြီး ၄ မျိုး (四大菜系) အဖြစ်သာ ခွဲခြားတတ်ကြသည်။ အဓိကအားဖြင့် ပထဝီအနေအထားအလိုက် စစ်ချွမ်း (အနောက်ပိုင်း)၊ ကွမ်သုန်း (တောင်ပိုင်း)၊ ဆန်းသုန်း (မြောက်ပိုင်း) နှင့် ဟွေ့ယန်ဟင်းလျာ (淮揚菜) (အရှေ့ပိုင်း) ဟူ၍ ဟင်းလျာကြီး ၄ မျိုးအဖြစ် လူသိများကြသည်။ 

ယခုခေတ်တွင် ပေကျင်းဟင်းလျာ (京菜) နှင့် ရှန်ဟိုင်းဟင်းလျာ (滬菜) ကိုလည်း အလေးထားလာကြပြီး သမားရိုးကျ ဟင်းလျာ ၈ မျိုးတွင် ပေါင်းထည့်ကာ တရုတ်ဟင်းလျာကြီး ၁၀ မျိုး (十大菜系) ဟုလည်း ဖော်ပြလာကြသည်။ ထို့အပြင် တရုတ်ဘုန်းကြီးကျောင်းများတွင် ချက်ပြုတ်သုံးဆောင်ကြသည့် သက်သတ်လွတ် ဟင်းလျာ (齋菜) များသည်လည်း လူသိများသည့် တရုတ်ဟင်းလျာ တစ်မျိုးဖြစ်သည်။

မြန်မာပြည်တွင် လူသိများသည့် တရုတ်အစားအစာများ
--------------------------------------------

* ဆီချက်ခေါက်ဆွဲ
* ကော်ရည်ခေါက်ဆွဲ
* ပေါက်စီ
* ခုနစ်လွှာပေါက်စီ
* အီကြာ‌ကွေး
* ပီကင်းဘဲကင်
* ဖက်ထုပ်
* ဖက်ထုပ်ကျော်
* ကော်ပြန့်ကျော်
* ကော်ပြန့်စိမ်း
* တိုဖူးနွေး
* တိုဖူးချဉ်
* စွမ်ထန်
* မုန်ညှင်းချဉ်
* ဝက်အူချောင်း
* ဘဲဥငန်
* ကောက်ညှင်းထုပ်
* ကစော်
* မုန့်လုံးရေပေါ်

ကိုးကား
-------

1. ↑  VisitVineyards.com - Matching Chinese food with wine - Edward Ragg။ 6 January 2009 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  9 December 2009 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။

ပြင်ပလင့်ခ်များ
---------------

* တရုတ်ဟင်းလျာ at DMOZ
* Times Online Ching He Huang 10 basic ingredients for Chinese cooking
* BBC TWO Chinese food made easy
* Chinese Food Flavor Map
* Regional chinese cuisines, edu site Archived 5 October 2011 at the Wayback Machine.
* Chinese Restaurants Are Adding Herbs for Flavor and Health - *The New York Times*
**လတ်စပါပင်**ဆိုသည်မှာ ဗတ်တားကပ်မျိုးရင်းဝင် ဒယ် 
လဖင်နီယမ်ခေါ် အပွင့်အုပ်စုကို ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဥယျာဉ်စိုက်ပျိုးသူများ 
က နှစ်ကြာခံပင်မျိုးကို ဒယ်လဖင်နီယမ်ဟုခေါ်ကြ၍ တစ်နှစ်ခံပင်မျိုးကိုမူ 
များသောအားဖြင့် လတ်စပါဟုခေါ်ကြသည်။ လတ်စပါပင်သည် ကမ္ဘာလုံး 
ခြမ်းနှစ်ခုလုံးတွင် အေးသောဒေသများ၌ ပေါက်ရောက်လေသည်။ လတ်စပါး 
(မိုးစွေငှက်၏အတက်) ဆိုသောအမည်သည် အပွင့်တိုင်၏ အပေါ်ဘက်ရှိ 
ပွင့်ဖတ်သည် ကြက်တက်ကဲ့သို့ ကောက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ် 
သည်။ အခြားပွင်ဖတ်ငါးဖတ်ကမူ အတူတကွ ထွက်ပေါ်နေကြလေသည်။ 
ထိုပွင့်ဖတ်တို့သည်လည်း ပုံသဏ္ဌာန်များတွင် မညီညာကြချေ။
သိရသမျှသော လတ်စပါပင်မျိုးတစ်ရာခန့်အနက် အငယ်ဆုံးသည် 
တစ်ပေခန့်သာရှိ၍ အချို့ကမူ ငါးပေမှ ခုနစ်ပေအထိ ရှိကြလေသည်။ ပန်း 
ပွင့်များ၏ အရောင်မှာ အပြာ၊ အဖြူ သို့မဟုတ် ပန်းရောင်ဖြစ်နိုင်သည်။ 
ဥရောပတိုက် လတ်စပါပင်တစ်မျိုးကို ဆေးဝါးဘက်တွင် အသုံးပြုနိုင်၍ 
လတ်စပါပင်မှ အဆိပ်ဖြစ်သည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။ သိုးများသည် လတ် 
စပါပင်ကိုစားခြင်းကြောင့် အဆိပ်မသင့်ကြချေ။ မြင်းများတွင်မူ အနည်းငယ် 
အဆိပ်ဖြစ်တတ်သည်။

  

လတ်စပါပင်မျိုး အမြောက်အမြားကို အလှစိုက်လေ့ရှိကြသည်။ 
ယင်းတို့ကို ဂရုတစ်စိုက် ပြုပြင်ပေးရန် မလိုချေ။ မည်သည့်မြေမျိုး၌မဆို 
စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ လတ်စပါပင် အကောင်းဆုံးပေါက်ရောက်သည့် နေရာမှာ 
လေအများအပြားရရှိသော နေရာမျိုးဖြစ်သည်။ များသောအားဖြင့် လတ်စပါ 
ပင်ကို အစေ့မှစိုက်ယူလေ့ရှိသည်။ အချို့ လတ်စပါပင်မျိုးက နွေရာသီ 
နောက်ကျကျ သို့မဟုတ် ဆောင်းကူးရာသီ စောစောပိုင်းတွင် တစ်ကြိမ် 
ထပ်၍ပွင့်လေသည်။ လတ်စပါပင်သည် ရနန်ကျူလေးစီအီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သော 
ဒယ်လဖင်နီယမ်မျိုးစုဝင် ဖြစ်လေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)
မက်လင်ပင်သည်မင်းကွတ်သီးနွယ်ဝင်တွင် ပါဝင်ပြီး မျိုးရင်း အမည်မှာ Clusiaceae ဖြစ်၍
ယင်းကို ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် *Garcinia gummi-gutta* (L.) N.Robson ( Syn: *Garcinia cambogia* Desr.) ဟုခေါ်သည်။ မက်လင်ချဉ်ပင်ကို မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်တွင် ပေါများစွာ ပေါက်ရောက်သည်ကို တွေ့ရသည်။ အပင်က အမြဲစိမ်းသောအပင်ကြီး evergreen tree ဖြစ်ပါသည်။ ကြီးမားပြောင်လက်နေသော အရွက်ကြီးတွေအပေါ်မှာ ဘေးဖက်ကို ထင်ရှားစွာထွက်နေသော ရွက်ကြော ၁၆ စုံက သိသာထင်ရှားသော လက္ခဏာတွေဖြစ်ပါသည်။ နောက်တစ်ချက်ထူးခြားတာက ဒီအပင်တွေက အရှေ့တောင်အာရှမှာဘဲ တွေ့ရသော အပင်တွေသာဖြစ်ပါသည်။ ပင်စည်မှာ fluted trunk နှင့်အတူ ဘေးဖက်ကို ဖြာနေသော အကိုင်းတိုတွေပါပါတယ်။ အဖိုပွင့်တွေက စိမ်းဝါရောင်ရှိသည်၊၊ အမပွင့်ကတော့ တပွင့်ထီးထီးသာဖြစ်ပါသည်။ အသီမှား အရည်ရွှမ်းပြီး အတွင်းသားမှာ Hydroxycittic Acid (HCA) ဓာတ်များ ကြွယ်ဝစွာ ပါဝင်သောကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင်းမှ အဆီဖြစ်ပေါ်စေသော အင်ဇိုင်းကို တားဆီးပေးပါသည်။ Glycogen ပုံစံဖြင့်သာ သိမ်းဆည်းနိုင်အောင် ဆောင်ရွက်ပေး၍ အဆီပိုတွေ တက်မလာတော့ချေ။ ထို့နောက် ဆီရိုတိုနင် (Serotonin) ဓာတ်ကိုလဲ များစေသဖြင့် ရင်ခံခြင်းကို ဖြစ်စေကာ အစာစားချင်စိတ် လျော့နည်း စေပါသည်။ ၂ဝ၁၁ ခုနှစ် လေ့လာတွေ့ရှိမှုအရ မက်လင်သီးဖြင့် ပြုလုပ်သော ဝိတ်ကျဆေးများသည် နှစ်ပတ်အတွင်း နှစ်ပေါင်ခန့် ကျစေနိုင်သည်ဟု သိရသည်။ 
မြန်မာနိုင်ငံတွင် မက်လင်သီးကို လျက်ဆားဖော်စပ်ရာ၌ အသုံး 
ပြု၍ ထိုလျက်ဆားကို မက်လင်ချဉ်လျက်ဆား အဖြစ်ဖြင့် လူသိ 
များသည်။ အချို့ဒေသတွင် အချဉ်ဟင်းချက်ရာ၌ မက်လင်သီး 
ကို အသုံးပြုကြသည်။ 

  

မြန်မာဆေးကျမ်းအလိုအရ မက်လင်သီးသည် အလွန် 
ချဉ်၏။ ဝမ်း၊ လေချုပ်သောအနာ၊ သလိပ်နာ၊ လေနာတို့ကိုနိုင် 
၏။ ကြေလွယ်၏။ ဝမ်းမီးကို တောက်စေတတ်၏။ ကျင်ကြီး 
ကျင်ငယ်ကို ဖျက်၍ အောက်သို့ထုတ်တတ်၏။ နှလုံးနှင့် ဆိုင် 
သောအနာ၊ ဘေးထိုး ရင်ကျပ်နာ၊ ရင်ပတ်နာ၊ ဂူနာတို့ကိုနိုင် 
၏။ အဆီမရှိ။ သည်းခြေကို ပျက်စေတတ်၏။ ကျင်ကြီး ကျင် 
ငယ်တို့၌ အပြစ်ဒေါသကို နိုင်၏။ မောဟိုက်ခြင်း၊ ချောင်းဆိုး 
နာ၊ ပန်းနာ၊ အစာမကြေသောအနာ၊ အော့အန်ခြင်းတို့ကိုနိုင်၏။
အိန္ဒိယဆေးကျမ်းအလိုအားဖြင့် မက်လင်သီး၏အသား 
နှင့် အစေ့ကိုပါ အဖျော်ရည်ပြုလုပ်၍ အသုံးပြုရာ အေးမြ၍ 
အဖျားကို ကျစေသည်။ ညဉ့်ချွေးထွက်ခြင်းကို သက်သာစေ၍ 
ဝမ်းချုပ်ခြင်းကို နိုင်လေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  *Garcinia gummi-gutta* (L.) N.Robson။ *World Checklist of Selected Plant Families (WCSP)*။ Royal Botanic Gardens, Kew။  1 June 2013 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)
ထရူးဒိုးအား (2023)
**ဂျက်စတင် ပီရာ့ ဂျိမ်း ထရူးဒိုး** (အင်္ဂလိပ်: Justin Pierre James Trudeau ၁၉၇၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၅ ဘွား) သည် ကနေဒါလူမျိုး နိုင်ငံရေးသမားဖြစ်ပြီး (၂၃) ယောက်မြောက် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ၂၀၁၅ ခု၊ နိုဝင်ဘာလကမှ ယနေ့အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည်။ သူသည် ၂၀၁၃ ခုကပင် လစ်ဘရယ်ပါတီ၏ခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာ၏။ ကနေဒါသမိုင်းတလျှောက် ဂျိုးကလက် နောက် ဒုတိယအသက်အငယ်ဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။ ယခင်ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်းများ၏ မျိုးနွယ်တို့မှ ပထမဆုံး ဤရာထူးကို ဆက်ခံရသူတည်း။ သူ့ဖခင် ပီးရာ့ထရူးဒိုးမှာ (၁၅) ယောက်မြောက် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူဖူး၏။

ထရူးဒိုးကို ဥတ္တဝါတွင် မွေးပြီး ဂျွန်းဒူဘရေးဖက်ကောလိပ် (Collège Jean-de-Brébeuf) သို့ တက်သည်။ ၁၉၉၄ ခုတွင် မက်ဂေးတက္ကသိုလ် (McGill University) မှ စာပေအဓိကဖြင့် ဘွဲ့ရ၏။ နောက် ဗြိတိသျှကိုလံဘီယာတက္ကသိုလ်သို့ ဆက်တက်ရာ ၁၉၉၈ ခုတွင် ပညာရေးဖြင့် ဒီဂရီဘွဲ့ ယူသည်။ ၂၀၀၆ ခုတွင် လစ်ဘရယ်ပါတီ၏ လူငယ်သွေးသစ်လောင်းအထူးအဖွဲ့တွင် ခေါင်းဆောင်အဖြစ် နေရာရ၏။

၂၀၀၈ ခု အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ပြိုင်ကာ ပါပင်နိုး (Papineau) နယ်ကိုယ်စားပြု အောက်လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်လာသည်။ ၂၀၀၉ ခုတွင် လစ်ဘရယ်ပါတီ၏ လူငယ်ရေးရာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစုံကိစ္စတို့အတွက် တရားဝင်အတိုက်အခံပြောဆိုရေးပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် တာဝန်ယူရ၏။ နောက် ၂၀၁၀ ခုတွင် နိုင်ငံသားဖြစ်ရေးနှင့် လူဝင်မှုကိစ္စတို့အတွက် ပြောင်းလဲတာဝန်ယူသည်။ ၂၀၁၂ ရောက်သော် ပညာရေးနှင့် အားကစားကိစ္စများကို ခေါင်းစဉ်လွှဲယူ၏။ ၂၀၁၃ ခု၊ ဧပြီလတွင် လစ်ဘရယ်ပါတီဦးဆောင်သူရွေးပွဲကို အနိုင်ရကာ ပါတီခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာသည်။ ၂၀၁၅ ခု အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ၃၈ နေရာဖြင့် တတိယနေရာရောက်နေသည့် လစ်ဘရယ်ပါတီကို ၁၈၄ နေရာရအောင် စီမံနိုင်ခဲ့သည်။ ယင်းအရေအတွက်မှာ ကနေဒါ၏ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲသမိုင်းတွင် တပါတီတည်းမှရသော အများဆုံးအရေအတွက် ဖြစ်ခဲ့၏။

နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒအဖြစ် ၂၀၂၀ ပြည့်တွင် ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီ ယာယီအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် အဆိုသွင်းသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့။

ကိုးကား
-------
YRTA မှ YPTCသို့ အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပါသည်။

ဗိုလ်မှူးကြီးဝင်းတင့် (ဥက္ကဋ္ဌ)၊ ဦးချစ်ကိုကို(ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ)၊ ဦးအောင်ဝင်း(အတွင်းရေးမှူး)၊ ဦးလျန်ကျင့်မန်(တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး)

**ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ကြီးကြပ်မှုအာဏာပိုင်အဖွဲ့**(အင်္ဂလိပ်: Yangon Region Transport Authority (YRTA))ဆိုသည်မှာ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းတွင် အများပြည်သူသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများအား ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းထားသော အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းအား ၈ ရက် ဇူလိုင်လ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယခုအခါတွင် YRTA သည် ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် စတင်အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော အများပြည်သူသယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဝန်ဆောင်မှုတစ်ခုဖြစ်သော Yangon Bus Service (YBS)အား စတင်ကွပ်ကဲလျက်ရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  ဆုနှင်းလဲ့။ "နိုင်ငံတကာမှာလို အများပြည်သူယုံကြည်အားကိုးရတဲ့ ဘတ်စ်ကားစနစ်ဖြစ်ပေါ်ရေးက ပြည်သူတွေရဲ့ လိုလားချက်ဖြစ်" (in Burmese)၊ *သတင်းနှင့် စာနယ်ဇင်လုပ်ငန်း*၊ ပြန်ကြားရေးဝန် ကြီးဌာန။ 16 January 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. ↑  Aye Nyein Win။ "New day dawns for Yangon bus system"၊ *Myanmar Times*၊ 16 January 2017။
|  |  |
| --- | --- |
|  | ဝစ်ရှင်နရီ၊ အခမဲ့အဘိဓာန်တွင် ***ဒြပ်စင်*** ကို ရှာဖွေကြည့်ရှုပါ။ |

ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား
**ဒြပ်စင်** (အင်္ဂလိပ်: **element**)ဆိုသည်မှာ တစ်မျိုးတည်းသောအက်တမ်များ စုဖွဲ့၍ ဖြစ်ပေါ်သော ဒြပ်သားစု ဖြစ်သည်။ ဓာတုဗေဒ နည်းလမ်းအရမူ ဒြပ်စင်တို့သည် နောက်ထပ် မခွဲစိတ်နိုင်တော့သည့် ဒြပ်သားစုများ ဖြစ်ကာ အသေးငယ်ဆုံးသော အပိုင်းက အက်တမ်ဖြစ်သည်။

ဒြပ်စင်တွင် အက်တမ်တမျိုးတည်းသာ ပါဝင်ပြီး ဒြပ်စင်တမျိုး၏ အက်တမ်ရှိ ပရိုတွန် အရေအတွက်ကို *အက်တမ်အမှတ်စဉ်* (Atomic Number) ဟု ခေါ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အက်တမ်ဗဟိုဆံ၌ ပရိုတွန် ၆ ခုပါဝင်သည့် အက်တမ်များမှာ ကာဗွန်ဒြပ်စင်၏ အက်တမ် ဖြစ်ပြီး ပရိုတွန် ၉၂ ခုပါဝင်သည့် အက်တမ်များမှာ ယူရေနီယမ် ဖြစ်သည်။ သို့ဖြင့် ကာဗွန်၏ အက်တမ်အမှတ်စဉ်မှာ ၆၊ ယူရေနီယမ်၏ အက်တမ်အမှတ်စဉ်မှာ ၉၂ အသီးသီး ဖြစ်သည်။ လက်ရှိဓာတုဗေဒတွင် ဒြပ်စင် အမျိုးအစားပေါင်း ၁၁၈ မျိုးကို တွေ့ရှိထားပြီး ယင်းတို့အနက် ဒြပ်စင်အမျိုး ၉၈ ကို သဘာဝဝန်းကျင်တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ အခြားဒြပ်စင်များကိုမူ ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ဖွဲ့စည်းရယူနိုင်သည်။ သိပ္ပံပညာရှင်များ ဓာတ်ခွဲခန်းအတွင်း ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ပထမဦးဆုံး ဖွဲ့စည်းယူခဲ့သည့် ဒြပ်စင်မှာ တက္ကနက်တီယမ်ဖြစ်ပြီး လူလုပ်ဒြပ်စင်များသည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွသတ္တုများဖြစ်ကာ တည်ငြိမ်မှုမရှိပါ။ 

ဒြပ်စင်များကို ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား (periodic table) တွင် စီစဉ်ထည့်သွင်းထားသည်။ ဒြပ်စင်တမျိုး၏ အက်တမ် နျူကလိယအတွင်း နျူထရွန်အရေအတွက် ကွဲပြားပါက ၎င်းတို့အား အိုင်ဆိုတုပ်များဟု ခေါ်သည်။ ဒြပ်စင်တမျိုးစီအတွက် ဓာတုသင်္ကေတ တခုစီ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤသင်္ကေတများမှာ ယင်းတို့၏ အင်္ဂလိပ် သို့မဟုတ် လက်တင် အမည်များ၏ အတိုကောက်ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ ကာဗွန်အတွက် 'C'၊ ဆိုဒီယမ်အတွက် လက်တင်အမည် *Natrium* ၏ အတိုကောက်'Na' ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။) ဒြပ်စင်များသည် ဒြပ်ပေါင်းများအဖြစ် ပေါင်းစည်း (ဓာတ်ပြု) နိုင်သည်။ (ဥပမာ ရေ၊ ဆား၊ အောက်ဆိုဒ်ဒြပ်ပေါင်းများနှင့် အော်ဂင်းနစ်ဒြပ်ပေါင်းများ)။ ယေဘုယျအားဖြင့် ယင်းဒြပ်ပေါင်းများသည် မိမိတို့၏ သီးခြားဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဓာတ်သတ္တိ၊ ရုပ်သတ္တိများ ရှိကြသည်။

### အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း

ဒြပ်စင်များအား ၎င်းတို့၏ ရုပ်ဖြစ်တည်မှု အခြေအနေကို မူတည်ကာ ပိုင်းခြားနိုင်သည်။ သာမန် အခန်းအပူချိန်နှင့် သာမန် လေဖိအားအောက်တွင် ဒြပ်စင်အများစုသည် အစိုင်အခဲများ ဖြစ်ကြသည်။ ဒြပ်စင် ၂ မျိုးသာ အရည်ဖြစ်ပြီး အငွေ့အဖြစ် တည်ရှိသည့် ဒြပ်စင်မှာ ၁၁ မျိုးသာရှိသည်။ ဒြပ်စင်များကိုလည်း သတ္တုနှင့် သတ္တုမဟုတ်သည့် ဒြပ်စင်ဟု ခွဲခြားနိုင်သေးသည်။ သတ္တုမဟုတ်သည့်ဒြပ်စင်ထက် သတ္တုဒြပ်စင်က ပိုများသည်။ သို့သော်လည်း အချို့ဒြပ်စင်များသည် သတ္တုဆန်သော သတ္တိ နှင့် သတ္တုမဟုတ်သည့် သတ္တိနှစ်မျိုးစလုံး ပိုင်ဆိုင်တတ်သည်။ ၎င်းတို့ကို သတ္တုယောင် (en:metalloid) ဟု ခေါ်ကြသည်။

ကိုးကား
-------
Huxley (1954)
အောဒပ် လီယိုနတ်ဟပ်စလေ(ခရစ် ၁၈၉၄ ဖွား)သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ ဆားရေးနယ်၌ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ အောဒပ်သည် ကမ္ဘာကျော် သိပ္ပံပညာရှင် တောမတ်ဟင်နရီ ဟပ်စလေ၏ သားဖြစ်သူ လီယိုနတ်ဟပ်စလေ၏ တတိယသား ဖြစ်သည်။ သူသည် အီတန်ကောလိပ်ကျောင်းနှင့် အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့လေသည်။ ဦးစွာ၌ သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း မျက်စိအားမကောင်းသဖြင့် ထိုရည်ရွယ်ချက်ကို ဖျက်ပြီးလျှင် စာရေးဆရာအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်လေသည်။ သူ၏ ပထမဝတ္ထုများသည် ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးပြီး၍ မကြာမီအတွင်း၌ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ထိုဝတ္ထုများတွင် လူ့လောက ပျက်စီးယိုယွင်းနေပုံများကို ပေါ်လွင်စွာ ဖော်ပြထားလေသည်။ သူသည် စာမွန်များနှင့် ကဗျာများကိုလည်း ရေးသားခဲ့၏။

ဟပ်စလေသည် သူ့ခေတ်ကမ္ဘာကြီးကို မနှစ်မြို့သဖြင့် *ရဲရင့်သည့် ကမ္ဘာသစ်*ခေါ် ဝတ္ထုကို ရေးသားခဲ့၏။ ထိုဝတ္ထုတွင် စက်ဖြင့်ပြီး၍ ဝိဉာဉ်ကင်းမဲ့သည့် စိတ်ကူးယဉ် ကမ္ဘာကို ဖန်တီးထားလေသည်။ ၁၉၃ဝ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်းတွင် ဟပ်စလေသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကာလီဖိုနီးယား ပြည်နယ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ သူသည် အယူဝါဒနှင့် ဒဿနိကဗေဒဘက်တွင် စိတ်ပါဝင်စားလာခဲ့ပေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)
**ရခိုင်ပြည် လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်** (အင်္ဂလိပ်: Arakan Liberation Army; **ALA**) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရခိုင်တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးပါတီ (ALP) ၏ လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့လည်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီ ၅ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

### ၁၉၆၈–၁၉၆၉

ရခိုင်ပြည် လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်ကို ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ၏ အကူအညီဖြင့် ၁၉၆၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် စတင် ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ALP ၏ ဗဟိုကော်မတီဝင်ဖြစ်သော ခိုင်ရဲခိုင်နှင့် အခြား ၉ ဦးသည် စစ်တွေမြို့တွင် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၆၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ALP ခေါင်းဆောင်အများအပြား ထပ်မံဖမ်းဆီးခံခဲ့ရခြင်းကြောင့် ALA နှင့် ALP တို့ ပြိုကွဲခဲ့သည်။

### ၁၉၇၁–၁၉၇၇

၁၉၇၁-၇၂ ကာလတွင် ရခိုင်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးပါတီ (ALP) မှ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ဖြင့် လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားဖြစ်သော ခိုင်မိုးလင်း လွတ်မြောက်လာပြီးနောက် ရခိုင်လွတ်မြောက်ရေးပါတီကို ပြန်လည်စတင်နိုင်ရန်အတွက် KNU ခေါင်းဆောင်များနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၄ ခုနှစ်အထိ KNU ၏ အကူအညီဖြင့် ALP ကို ပြန်လည်ထူထောင်ခဲ့ရာတွင် ခိုင်မိုးလင်းသည် ALA ၏စစ်ဦးစီးချုပ်ဖြစ်လာကာ စစ်သည် ၃၀၀ ခန့်ကို သင်တန်းပေးခဲ့သည်။

၁၉၇၇ ခုနှစ် ဧပြီ-မေလ တွင် ခိုင်မိုးလင်းဦးဆောင်သော ALA စစ်သည် ၁၂၀ ခန့်သည် အိန္ဒိယ-မြန်မာ နယ်စပ်တွင် အိန္ဒိယစစ်တပ်နှင့် တပ်မတော်တို့နှင့် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခိုင်မိုးလင်းအပါအဝင် ALA တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၇၀ ခန့် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။ တိုက်ပွဲမှ ဆုတ်ခွာသွားသော တပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀ ခန့် ပျောက်ဆုံးခဲ့ကာ၊ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသော တပ်ဖွဲ့ဝင် ၃၀ ခန့်မှာ ပစ်သတ်ခံခဲ့ရသည်။ တပ်ဖွဲ့ဝင် ၅၅ ဦးမှာ ပုဒ်မ ၁၂၂ ဖြင့် တရားစွဲဆိုခံခဲ့ရပြီး ယင်းတို့အနက် ၁၁ ဦးမှာ သေဒဏ်ချမှတ်ခံခဲ့ရကာ ကျန်သူများ ထောင်ဒဏ်တစ်သက်တစ်ကျွန်း ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ ယင်းနောက် လှုပ်ရှားရန် အန္တရာယ်ကြီးမားခြင်းကြောင့် အဖွဲ့မှာ ရပ်နားသွားခဲ့သည်။

### ၁၉၈၀–လက်ရှိ

၁၉၈၀ ခုနှစ်တွင် ALA အကျဉ်းသားများ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ဖြင့် လွတ်မြောက်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် KNU ၏ အကူအညီဖြင့်ပင် ALA ကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသော ALA ကို ခိုင်ရဲခိုင်က ဦးဆောင်သည်။ လက်ရှိတွင် ALA သည် အမျိုးသားရေးကို အဓိက လှုပ်ရှားကာ ရခိုင်ပြည်နယ်တွင်းရှိ ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးများသည် ရခိုင်ဒေသခံများမဟုတ်ဘဲ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မှ တရားမဝင် ဝင်ရောက်လာသူများဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။

ကိုးကား
-------

1. 1 2  Arakan Liberation Party Homepage။ 6 December 2015 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  12 June 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. 1 2 3 4 5  Arakan Liberation Party - About ALP။ 24 February 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  12 June 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
3. 1 2 3  Myanmar Peace Monitor - Arakan Liberation Party။
4. ↑  Arakan Liberation Party - So-Called Rohingya။ 24 February 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  28 January 2022 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။

ပြင်ပလင့်ခ်များ
---------------

* ဖေ့စ်ဘွတ်ခ် ပေါ်ရှိ ရခိုင်ပြည် လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်
ရုက္ခဗေဒသဘောအရ၊ ဆင်နင်းသရက်ပင်သည် 'အန်နကားဒီယေးစီအီး (Anacardiaceae)'မျိုးရင်တွင် ပါဝင်၍၊ ယင်းကို 'မန်ဂျီဖီးရား ဆီလဗားတီးကား (*Mangifera sylvatica*)'ဟု ခေါ်သည်။ ဆင်နင်းသရက်ပင်သည် အမြဲ 
စိမ်းအပင်မျိုးဖြစ်သည်။ အများအားဖြင့် အခြားသရက်ပင်ထက် ကြီးသည်။ ပေ ၆ဝ မှ ပေ ၇ဝ အထိမြင့်သည်။ လုံးပတ်သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ၆ ပေမှ ၇ ပေအထိ ရှိသော်လည်း၊ ထိုထက်လုံးပတ်ကြီးသော အပင်ကိုလည်း တွေ့ရသေးသည်။ အပင်တွင် အရွက်များအုပ်အုပ်ဆိုင်းဆိုင်းရှိသည်။ အရွက်မှာ လှံသွား 
ပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်သည်။ အသီးမှာပြား၍ မှည့်လာသောအခါ အဝါရောင်ရှိသည်။ အစေ့မှာ သာမန်သရက်စေ့ထက်ကြီးသည်။ ဆင်နင်းသရက်သားသည် မွဲပြာရောင်ရှိ၍ ပျော့သည်။ ယင်းကို လှေ၊ သေတ္တာတို့လုပ်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ သို့သော် ထို 
သရက်သားကို အသုံးမများလှချေ။

အာရှတိုက်အရှေ့တောင်ပိုင်းနှင့် အပူပိုင်းဒေသတွင် ဆင်နင်းသရက်ပင်များ ပေါက်ရောက်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် 
တောင်ငူအရှေ့ပိုင်း၊ ပဲခူးရိုးမတောင်တန်းများ၌လည်းကောင်း၊ ပေ ၂ဝဝဝ 
မြင့်သော မြစ်ချောင်းကမ်းပါးတို့၌လည်းကောင်း ပေါက်သည်။ 
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆင်နင်းသရက်ကို အများအားဖြင့် တို့စရာအဖြစ်ဖြင့် တို့စားလေ့ရှိကြသည်။ အချို့နိုင်ငံများတွင် ဆင်နင်း 
သရက်တစ်မျိုးကို အခြောက်လှန်း၍ သင်္ဘောဆီးသီးခြောက်ကဲ့သို့ စားသုံးကြသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑   "*Mangifera sylvatica*"  (1998). *IUCN Red List of Threatened Species* **1998**. IUCN. doi:10.2305/IUCN.UK.1998.RLTS.T31405A9630938.en.
2. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄)
ထီးဖြူတော်
ရာဇဘိသေကကျမ်း အလိုအရ မင်းမြောက်တန်ဆာငါးပါး အဝင်ဖြစ်သည်။

ထီးဖြူတော်မျိုး ၄ စင်း
----------------------

(၁) ထီးရွက်ကိုးဆင့် ထီးရိုး ဆယ်တောင်ရှိသော 'နဝဒဏ္ဍထီး'၊

(၂) ထီးရွက် အမှတ်မရှိ ထီးရိုးခြောက်တောင်ရှိသော 'မနောဟရထီး'၊

(၃) ထီးရွက်အမှတ်မရှိ ထီးရိုးငါးတောင်ရှိသော 'အာတပတြထီး'၊

(၄) ထီးရွက်အမှတ်မရှိ ထီးရိုးလေးတောင်ရှိသော 'ဝိဇယတြထီး'။

မှတ်ချက် - ရှေ့သုံးစင်းကား ရာဇပလ္လင်မှာ ဆောင်းသော ထီးတော်များဖြစ်၏။ ဝိဇယတြထီးကား ယွန်းကြွ စက်ချီတော်မူရာ စသည်တို့၌ အမြဲဆောင်ဆောင်းသော ထီးတော်ဖြစ်၏။

မင်းခဏ်းလင်္ကာ ကဗျာစာတမ်းတို့၌လည်း ထီးဖြူတော် ၄ စင်းကို ဖော်ပြထားသည်။

'ကနကဒဏ်၊ ထီးမွန် ၂ စင်း၊ ဝင်းဝင်းလျှံပတ်၊ တမွတ်နှစ်ဆူ၊ ရောင်မူညီးညီး၊ ယာဉ်ထီးလေးပါး' ဟု စပ်ဆိုထားကြ၏။

မှတ်ချက် - ယာဉ်ထီးဟူရာ၌ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့စီးသော ဆင်ယာဉ် ရထားယာဉ် လှေယာဉ် သုံးပါး၌ ထီးဖြူတော်များ စိုက်ဆောင်ရသည်ကိုစွဲ၍ 'ယာဉ်ထီး' ခေါ်တွင်စေသည်။

ထီးဖြူတော် ၈ စင်း
-----------------

ဒိသာဇေယျကျမ်းတွင် ထီးဖြူတော် ရှစ်ဖြာဟု ဖော်ပြ၏။

(၁) ကနက္ကဒဏ် ထီး၊

(၂) သူရိယထီး၊

(၃) ပဒုမာထီး၊

(၄) သမုတိထီး၊ ဟူ၍ လက်ဝဲထီးလေးစင်း၊

(၅) ကမ္ဗုထီး၊

(၆) စန္ဒထီး၊

(၇) ကုမုဒထီး၊

(၈) ဝိသကြုံထီးဟူ၍ လက်ယာထီး ၄ စင်းအားဖြင့် ရှစ်စင်းထီးဖြူ မှတ်ယူရာ၏။

ကိုးကား
-------

1. ↑  ရာဇဘိသေကကျမ်း
2. ↑  ဒိသာဇေယျကျမ်း
3. ↑  သုတေသန သရုပ်ပြ အဘိဓာန်
မန္တလေး နန်းမြို့ရိုးနှင့် ရေကျုံး

ကျုံး
-----

ကျုံးမှာ ရှေးဘုရင်တို့၏ မြို့တော်များအတွင်းသို့ ရန်သူ 
များ အလွယ်တကူ မဝင်ရောက်နိုင်စေရန် မြို့ရိုးတံတိုင်း၏ 
ပြင်ဖက်တွင် ပတ်လည်ဝန်းရံ၍ ပြုလုပ်ထားသော အတားအဆီး 
မြောင်းကြီးဖြစ်သည်။ ပါဠိဘာသာဖြင့် ပရိခါ ဟုခေါ်သည်။ (ပရိ-ထက်ဝန်းကျင်၊ ခါ- တူးအပ်သည်။)

ကျုံးမှာ ၃ မျိုးရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ ရေကျုံး၊ ညွန်ကျုံး၊ 
အခြောက်ကျုံးတို့ ဖြစ်သည်။ မြို့တော်များတွင် ဆိုခဲ့သည့် 
ကျုံး ၁ မျိုးဖြစ်စေ၊ ၂ မျိုးဖြစ်စေ၊ ၃ မျိုးဖြစ်စေ၊ စီမံထားရှိ
ကြသည်။ မြို့ရိုးတံခါးများတွင် ထိုကျုံးတို့ကို ကူးဖြတ်ရန် 
တံတားငယ်များ ထားရှိ၍ ထိုတံခါးပေါက်ကို ခိုင်လုံစွာ 
စောင့်ရှောက်ကြရသည်။ တံခါးမရှိသောနေရာတွင်ကား 
ကျုံးများကို ရန်သူက အလွယ်တကူ မဖြတ်ကူးနိုင်သဖြင့် 
စောင့်ကြပ်ကာကွယ်ရန် များစွာတာဝန်မရှိဘဲ၊ မြို့ရိုးပေါ်ရှိ 
သူရဲခို၊ ပြအိုး စသည်တို့၌ အစောင့်ချထားရုံသာလိုသည်။ 
အချို့မြို့ရိုးများတွင် ကျုံးကူး တံတားကို အရေးရှိလျှင် 
လွယ်ကူစွာ ဖျက်နိုင် ဖြုတ်နိုင်အောင်လည်း စီရင်ထားတတ်
ကြသည်။

ရေကျုံး
-------

ရေကျုံးမှာ ရန်သူစစ်သည် ဆင်မြင်းတို့ အလွယ်တကူ 
မကူးနိုင်အောင် ကျယ်ပြန့်စွာပတ်၍ တူးဖောက်ထားသည့်ကျုံး
ဖြစ်သည်။ ရေအောက်တွင်လည်း ဆူးငြောင့်ခလုတ်များနှင့် 
မိကျောင်း၊ လင်းပိုင် အစရှိသော အန္တရာယ်ပြုတတ်သည့် 
ရေသတ္တဝါများကို ထည့်သွင်းထားတတ်သည်။ ရေပြင်၌ကား 
အမြင်တင့်တယ်အောင် ကြာမျိုး ၅ ပါး စိုက်ပျိုးထားသည်။
ညွန်ကျုံးမှာ ရန်သူစစ်သည် ဆင်မြင်ရထားတို့ ဖြတ်ကူး 
လျှင် နစ်ကျွံနေလေအောင် တူးဆွရေသွင်း၍ ရွံ့ညွန်များ ဖြစ် 
အောင် စီရင်ထားသော ကျုံးဖြစ်သည်။ ညွန်၏အစောက်မှာ 
အလွန်နက်အောင် ပြုလုပ်ထားသဖြင့် ထိုညွန်၌ ကျုံးမိသူများမှာ 
ရုန်းထွက်ရန် ခက်ခဲသည်။

အခြောက်ကျုံး
------------

အခြောက်ကျုံးမှာ ရေမတင် ညွန်မတင်သော မြေလွတ် 
တွင် ရန်သူစစ်သည် ဆင်မြင်းရထားတို့ ဖြတ်ကျော်လျှင် 
ထိုခိုက်ပြိုလဲလေအောင် ဆူးချွန် ငုတ်ချွန်ငြောင့်၊ ခလုတ်၊ 
တွင်းချိုင့် စသည်တို့ဖြင့် စီမံထားသောကျုံး ဖြစ်သည်။
ကျုံး ၃ ရပ် အနက် ရှေးမြန်မာဘုရင် မြို့တော်ဟောင်း 
များတွင် အများအားဖြင့် ရေကျုံးကိုသာ ပြုလုပ်စီရင်ထားလေ့ 
ရှိသည်။ ဇာတ်နိပါတ်တော်များ၌သာ အခြောက်ကျုံး ညွန်ကျုံး 
စသည်တို့ကို ပြုလုပ်တတ်ကြောင်း ဖော်ပြပါရှိ သည်။ မြို့တော် 
ဟောင်းနေရာများတွင် အုတ်မြို့ရိုး ပတ်လည်တို့၌ ကော၍ 
ရေခန်းခြောက်နေသော ရေကျုံး ဟောင်းချိုင့်ဝှမ်းကြီးများကို 
တွေ့မြင်ရလေ့ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့ နန်းတော်အုတ်မြို့ရိုး 
ပတ်လည်တွင် ယခုထက်တိုင် ရေကျုံးထင်ရှား တွေ့မြင် 
ရသေးသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)
**အိုက်စလန် နိုင်ငံ** (တရားဝင်အမည် အိုက်စလန် သမ္မတနိုင်ငံ)သည့် ဥရောပတိုက် တွင် ရှိသော ကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီ။ မြောက်အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ အတွင်းရှိ မစ်ဒ်အတ္တလန္တိတ် ရစ်ဂျ် (Mid-Atlantic Ridge) ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ အလယ်ရှိ တောင်တန်းကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ လူဦးရေ ၃၇၆,၂၄၈ ရှိပြီ စုစုပေါင်း ဧရိယာ အကျယ်အဝန်း ၁၀၃,၁၂၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ (၃၉,၈၁၅ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ အကြီးဆုံးမြို့မှ နိုင်ငံမြို့တော် ရေဂျာဗစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရေဂျာဗစ်မြို့၏ ပတ်ဝန်းကျင် အနောက်တောင်ဘက် ဒေသမှာ နိုင်ငံ လူဦးရေ ၃ ပုံ ၂ ပုံမျှ၏ နေထိုင်ရာ ဖြစ်သည်။

အိုက်စလန် နိုင်ငံသည် အမြဲတစေ လှုပ်ရှားနေတတ်သော မီးတောင်များ ရှိပြီး ပထဝီ အနေအထာအရလည် အမြဲပြောင်းလဲနေတတ်သော နေရာဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အတွင်းပိုင်း ဒေသမှာ သဲကွင်းများ၊ တောင်တန်းများ နှင့် ရေခဲမြစ်များ ရှိသော ကုန်းမြေမြင့် ဖြစ်ပြီး ရေခဲတောင်များသည် မြေနိမ့်ပိုင်းမှ တဆင့် ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်သွားကြသည်။ အိုက်စလန်သည် ပင်လယ်ကွေ့ ရေစီးကြောင်းကြောင့် အနွေးဓာတ် ရစေပြီး အာတိတ်စက်ဝိုင်း၏ အပြင်ဘက် ရှိ လတ္တီကျု အမြင့်ပိုင်းတွင် ရှိသော်လည်း သမမျှတသော ရာသီဥတု ရှိသည်။

သမိုင်း
-------

ကိုးကား
-------

1. 1 2  Iceland။ International Monetary Fund။  2011-04-21 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. ↑  Human Development Report 2010။ United Nations (2010)။ 21 November 2010 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  5 November 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
ကျိုက်ပေါလော ရုပ်ပွားတော်၊ ကျိုက်ထိုမြို့
ကျိုက်ပေါလော မှဲ့ရှင် ရုပ်ပွားတော်သည် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်ထိုမြို့တွင် ရှိသည်။ ကျိုက်ပေါလောဘုရား၊ ရုပ်ရှင်တော်ဘုရား၊ မှဲ့ရှင်တော်ဘုရား ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။

နောက်ခံသမိုင်း
--------------

(၄) ဘီစီခန့်တွင် အာသောကမင်း၏ သားတော် အရှင်မဟိန္ဒက သီရိလင်္ကာသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာကို စတင်ယူဆောင်လာသည်။ ထိုအချိန်တွင် သီရိလင်္ကာကို အုပ်ချုပ်သောမင်းမှာ ဒေဝါနံပိယ တိဿမင်း ဖြစ်သည်။ တိဿမင်း၏ အကြံအရ အရှင်မဟိန္ဒ၏ ကြီးကြပ်မှုဖြင့် ပန်းပုဆရာတို့က ကရမက်သား ဗုဒ္ဓဆင်းတုလေးဆူ ထုလုပ်ပူဇော်သည်။ အဆိုပါဆင်းတုလေးဆူကို အရှင်မဟိန္ဒ၏ လမ်းညွှန်ချက်အရ သာသနာပြန့်ပွားရန်အလို့ငှာ သမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ မျှောစေသည်။ 

ကျွန်းတုံးဖြင့်မျှောသော တစ်ဆူမှာ ပုသိမ်မြို့အနီးသို့ ရောက်ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။

သင်္ကန်းတုံးဖြင့်မျှောသော တစ်ဆူမှာ ကျိုက္ခမီမြို့သို့ ကပ်ရာ ကျိုက္ခမီဘုရားဟူ၍ တည်ထားပူဇော်ကြသည်။

ပိန္နဲတုံးဖြင့် မျှောသော တစ်ဆူမှာ ထားဝယ်ဆိပ်ကမ်းသို့ ကပ်သည်။ ယခုမူ ရှင်မုတ္ထီးဘုရားဟု အမည်တွင်သည်။

ကျောက်ဘီးဖြင့်မျှောသော ကျန်တစ်ဆူမှာ ကျိုက်ထိုမြို့တောင်ဘက် ဆီးကုန်းချောင်း၌ ကပ်ကာ ကျိုက်ပေါလောဘုရား ဖြစ်လာသည်။

**ကျိုက်ပေါလော** ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ
----------------------------------

ဖက္ကလိပ်ကျေးရွာနေ လယ်သမား ဦ:ထွန်းဘော်က စတင်တွေ့ရှိပြီး ကျိုက်ထိုမြို့တွင်း၌ သတင်းဖြန့်သည်။ သူဌေးကြီ: ဦ:ဖိုးထော်၏ဇနီး ဒေါ်လုံမက ဆယ်ယူကာ ယခုတည်ရှိရာနေရာတွင် ယာယီဂန္ဓကုဋီတိုက် ဆောက်လုပ်ကိုးကွယ်သည်။ သီရိလင်္ကာမှလာသည့် ဆင်းတုဖြစ်သောကြောင့် မွန်ဘာသာဖြင့် ကျာတ်ပလော့ (ကျာတ် − ဘုရား၊ ပလော့ − အနောက်အရပ်) ဟု အမည်တွင်သည်။ နောက်သော် ကာလရွေ့လျောကာ ကျိုက်ပေါလော ဟု ခေါ်ကြသည်။

မှဲ့ရှင်တော် ဟူ၍ ခေါ်တွင်လာပုံ
------------------------------

ဂန္ဓကုဋီတိုက် တည်ပြီးသောအခါ ဆင်းတုတော်အား အမွှေးနံ့သာများဖြင့် ဆေးကြောကြသည်။ ထိုအခါ ညာဘက် နားထင်၌ မှဲ့တစ်လုံးကို တွေ့ရသည်။ အစွန်းကွက်ဟုယူဆကာ အထပ်ထပ်ပွတ်ဆေးသော်လည်း မပျောက်ပျက်ဘဲ ရှိနေသည်။ နောက်တနေ့တွင် ရွှေဆိုင်းရွှေသင်္ကန်းများ ကပ်လှူရာ အမည်းစက်ပျောက်အောင် အထပ်ထပ်ကပ်ကြသော်လည်း တစ်နာရီခန့်အကြာတွင် ပေါ်မြဲပြန်ပေါ်နေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဤအဖြစ်အပျက်ကို အစွဲပြုကာ မှဲ့ရှင်တော်ဘုရားဟု အမည်တွင်လာသည်။

ဆင်းတုတော်၏ အရွယ်အစားနှင့် တည်နေပုံ
-----------------------------------

ဉာဏ်တော်မှာ သုံးပေခြောက်လက်မ ရှိသည်။ နောက်ခံဖုံမှာ ခြောက်လက်မ၊ တင်ပျဉ်ခွေ ဒူးတော်နှစ်ဖက်အကျယ်မှာ နှစ်ပေခြောက်လက်မ ရှိပြီး ပလ္လင်အမြင့် လေးပေခုနှစ်လက်မ ရှိသည်။

တည်နေပုံမှာ ဈာနမုဒြာဟန် ဖြစ်ပြီး ဖူးမြော်သူတို့အား တရားဟောပြမည့် ပုံသွင်ဖြစ်သည်။

ကျောက်ဘီး ဇာတ်ကြောင်း
---------------------

သီရိလင်္ကာမှ မျှောလိုက်စဉ်က ကျောက်ဘီးဖြင့်မျောကြောင်း သိရသော်လည်း ဆင်းတုအား ဆယ်ယူစဉ်မှစ၍ ကျောက်ဘီးဇာတ်ကြောင်းမှာ အစရှာမရပေ။ နောင်သော် မဟာဗောဓိစေတီတော် တည်ထားရန် ဂန္ဓကုဋီတိုက် အနောက်ဘက်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းကြီးအား မြေညှိကြရာမှာ ကျောက်ဘီးကို တူးဖော်တွေ့ရှိရသည်။ ယခုမူ ဂန္ဓကုဋီတိုက်အတွင်း၌ ထည့်သွင်းပြသထားသည်။

ကိုးကား
-------

* ကျိုက်ပေါလောမှဲ့ရှင်တော်သမိုင်း
ဂျီရေးနီးယမ်းခေါ် ကျောက်ပန်းပင်မှာ ဒန်းပင်အပါအဝင် 
ဖြစ်သော ဂျီရေနီးယားစီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၏။ သို့သော် 
ကျောက်ပန်းပင်တွင် အတုနှင့်အစစ်ဟူ၍ ၂ မျိုးရှိပြန်သည်။ 
ကျောက်ပန်းပင်ဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည့် အနီ၊ အဖြူနှင့် 
ပန်းရောင် အရောင် ၃ မျိုးရှိသော ခြံစိုက်ပန်းမွှေးပင်များမှာ 
အမှန်အားဖြင့် ကျောက်ပန်းပင် အတုမျှသာ ဖြစ်လေသည်။
ကျောက်ပန်းပင်အစစ်မှာ အပင်ရိုင်းသာဖြစ်၍ မရန်းရောင် 
သို့မဟုတ် ပန်းရောင်ပွင့်များ ပွင့်လေ့ရှိ၏။ ထိုအပင်၏ သီး 
တောင့်ပုံကိုကြည့်၍ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် ထိုအပင်ကို ကရိန်းဗိ 
(ကြိုးကြာနှုတ်သီး)ပင် ဟူ၍ ခေါ်ကြသည်။ ယင်းတို့မှာ အထူး 
သဖြင့် လောင်းရိပ်ရသော နေရာများတွင် ပေါက်လေ့ရှိသည်၊ 
သီးတောင့်များ မွေးနုကလေးများကို တွေ့နိုင်သည်။ အလှအပ 
ဆုံးမျိုးမှာ ပန်းပြာပွင့်သော အမျိုးဖြစ်၍ လမ်းဘေးများတွင် 
ပေါက်လေ့ရှိသည်။ အခြားတစ်မျိုးမှာ စိုစွတ်သော သစ်တော 
များနှင့် အုတ်တံတိုင်းပျက်ကြီးများပေါ်တွင် ပေါက်ကြ၍ 
ယင်းတို့၏ အပွင့်ကလေးများမှာ မရန်းပြာနုရောင်ပေါ်တွင် 
အနီစင်းများ ရောလျက်ရှိ၏။ ခြောက်သွေ့သော သဲမြေများတွင် 
ပေါက်လေ့ရှိ၍ ကျောက်ပန်းပင်အနွယ်ဝင် အခြားပန်းပင်တစ်မျိုး 
လည်း ရှိသေးသည်။ ယင်းကိုစတော့ဗိ(ငှက်ကျားနှုတ်သီး)ပင်ဟု 
ခေါ်သည်။

ဧည့်ခန်းများတွင် ပန်းအိုးများ၌ အလှစိုက်ပျိုးထားလေ့ 
ရှိသော ကျောက်ပန်းပင်မျိုးမှာ ကျောက်ပန်းပင်ဟု ခေါ်ရ 
ငြားသော်လည်း အထက်တွင်ရေးခဲ့သည့်အတိုင်း အတုမျှသာ 
ဖြစ်သည်။ ထိုအပင်သည် အမှန်အားဖြင့် ပယ်လာဂိုးနီးယမ်း 
ဟု ခေါ်သော ပန်းပင်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ဂျီရေးနီး 
ယေးစီး မျိုးရင်းမှာပင် ပါဝင်လျက် ကျောက်ပန်းပင်နှင့် အသွင် 
ချင်းသာ ကွာခြားသည်။ ပန်း၏အရောင်မှ ဆွတ်ဆွတ်ဖြူမှ 
ပန်းရောင်နှင့် ကြက်သွေးရောင်အထိ အရောင်မျိုး စုံသည်။ 
အရွက်များမှလည်း အဝါရောင် အဖြူရောင်စသည်ဖြင့် ကွဲပြား
ကြသည်။ ထိုပန်းပင်မျိုးကို အထူးသဖြင့် အိမ်ပြတင်း ပေါက်ဝ 
များတွင် အလှစိုက်ပျိုးကြ၍ စားပွဲတင်ပန်းအိုး စသည်များဖြင့် 
လည်း အလှအပစိုက်ပျိုးလေ့ရှိကြသည်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃)
စေတီတော်
**မြတ်စောညီနောင်စေတီတော်** သည် တောင်ငူမြို့နယ်ရှိ စေတီတော် တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ တောင်ငူမြို့ရှိ ပေါင်းလောင်းမြစ်၏ အရှေ့ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ညီတော်စေတီနှင့် နောင်တော်စေတီတို့ ဖြစ်ကြသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

စူဠပုံ၊ မဟာပုံညီနောင်တို့က လျှောက်ထားသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် သုနာပရန္တတိုင်းသို့ ကြွတော်မူ၏။ ထို့နောင် ပေါင်းလောင်းမြစ်ဖျားတွင် ရပ်တန့်ကာ ကြက်မင်းဖြစ်စဉ်အခါက ကျက်စားတော်မူသည့်နေရာဖြစ်ကြောင်း မိန့်ကြားတော်မူ၏။

သီရိဓမ္မာအသောကမင်းကြီးသည် အဇာတသတ်မင်း မြှုပ်နှံထားသည့် ဓာတ်တော်များကို ဖော်ထုတ်ကာ စေတီတော်တည်ရန် အကြီးအကဲတို့ကို ဓာတ်တော်များ ဖြန့်ဝေခဲ့သည်။ ထိုအခါ တောင်ငူဒေသရှိ မြတ်လှရွာ၊ စောလှရွာအုပ်၊ ကျောက်ဖားရွာအုပ်တို့သည် ဓာတ်တော်များကို ပူဇော်ခွင့် ရခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည့်နေရာတွင် စေတီတော်တည်ကာ ဓာတ်တော်များကို ဌာပနာ ထည့်ခဲ့ကြသည်။

အမည်
----

အစ်ကိုဖြစ်သူ နောင်တော်မြတ်လှ (မြတ်လှရွာအုပ်) တည်သော နောင်တော်စေတီနှင့် ညီတော် စေလှ (စေလှရွာအုပ်) တည်စော စေတီတော်တို့ကို မြတ်စောညီနောင်စေတီတော်ဟု ခေါ်ကြသည်။ မြတ်လှ၊ စောလှတို့၏ မိခင်တည်သည့် စေတီတော်ကိုမူ "မယ်တော်စေတီ" ဟု ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ ဦးရီးတော် ဦးကျောက်ဖားတည်ခဲ့သည့် စေတီတော်ကိုမူ "ရှင်ပင်ကျောက်ဖား" ဟု ခေါ်ခဲ့ရာမှ "ရှင်ပင်ကျောက်ဆောက်" ဟု တွင်ခဲ့သည်။

ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း
-------------------

အလောင်းစည်သူမင်းကြီး တိုင်းခန်းလှည့်လည်သောအခါ မြတ်စောညီနောင်စေတီနှင့် ရှင်ပင်ကျောက်ဆောက်စေတီတို့ကိုလည်း ပြုပြင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။

ရုပ်ပုံများ
-----------

* ဘုရားရှိ ရုပ်တုများဘုရားရှိ ရုပ်တုများ
* စေတီတော်စေတီတော်
* ရင်ပြင်တော်ရင်ပြင်တော်
* ထီးတော်အဟောင်းထီးတော်အဟောင်း
* ဝဏ္ဏသိင်္ဂီမယ်တော်ဝဏ္ဏသိင်္ဂီမယ်တော်

မှတ်စု
------

1. ↑  သမလနှင့် ဝိမလညီနောင်တို့ တည်သည်ဟုလည်း မှတ်သားကြသည်။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3 4  လှသမိန် (ဧပြီ ၁၉၆၈)။ *မြန်မာနိုင်ငံတခွင် ဘုရားသမိုင်းပေါင်းချုပ်*။ ရန်ကုန်မြို့: မဟာဝိဇ္ဇာစာပေ။ pp. ၁၈၁၊ ၁၈၂။
**တုဂီလာမြစ်** (Zulu: Thukela; Afrikaans: Tugelarivier) သည် တောင်အာဖရိက၊ KwaZulu-Natal စီရင်စုတွင် တည်ရှိသည့် အကြီးဆုံးမြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အရေးအပါဆုံးမြစ်များထဲတွင် ပါဝင်သည့် မြစ်တစ်စင်းလည်း ဖြစ်သည်။

မြစ်သည် Drakensberg တောင်များ၏ Mont-aux-Sources မှ မြစ်ဖျားခံ စီးစင်းလာခဲ့သည်။ မြစ်သည် တုဂီလာရေတံခွန်အဖြစ် ၉၄၇ မီတာ အောက်သို့ စီးဆင်းသွားသည်။ Mont-aux-Sources သည် တောင်အာဖရိက၏ အခြားသော အဓိကကျသည့် မြစ်နှစ်စင်းဖြစ်သည့် Orange နှင့် Vaal တို့၏ မြစ်လက်တက်များ မြစ်ဖျားခံရာ ဖြစ်သည်။Drakensberg တောင်တန်းများမှတစ်ဆင့် တုဂီလာမြစ်သည် KwaZulu-Natal ဒေသအလယ်ပိုင်းသို့ စီးဆင်းလာခဲ့ပြီး ၅၀၂ ကီလိုမီတာ (၃၁၂ မိုင်) ရှည်လျားသည်။ အိန္ဒိယမြစ်အတွင်းသို့ မစီးဝင်ခင်အထိ အရှည်ဖြစ်သည်။ ရေဖမ်းဧရိယာသည် ခန့်မှန်းခြေ ၂၉၁၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၂၀၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ရေဖမ်းဧရိယာတွင် ကုန်းမြေသည် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် အဓိကတန်ဖိုးရှိပြီး စီးပွားဖြစ် သစ်တောများလည်း ရှိသည်။

မြစ်လက်တက်များ
--------------

British troops crossing the river during the Second Boer War
တုဂီလာမြစ်တွင် Drakensberg မှ ဖြစ်တည်လာခဲ့သည့် မြစ်လက်တက်များစွာ ရှိသည်။ အကြီးဆုံးသော မြစ်လက်တက်သည် Mzinyathi ("Buffalo") မြစ် (Majuba တောင်ကုန်းမှ စီးဆင်းသည်) ဖြစ်သည်။ ထိုမြစ်အပြင် အခြားသော မြစ်လက်တက်များမှာ တုဂီလာမြစ်သေး၊ Klip River, Mooi River, Blood River, Sundays River, Ingagani River နှင့် Bushman River တို့ ဖြစ်ကြသည်။ တည်နေရာ 28°43′04″S 30°38′41″E. တွင် တုဂီလာဖယ်ရီ (Tugela Ferry) ၏ အရှေ့ဘက် ၁၉ ကီလိုမီတာ (၁၂ မိုင်) တွင် တုဂီလာမြစ်သည် Buffalo မြစ်နှင့် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ဇီဝဆိုင်ရာ
----------

Scaly Yellowfish (Labeobarbus natalensis) မျာကို တုဂီလာမြစ်တွင် တွေ့ရသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Key rivers of South Africa။ MyFundi။ 2012-07-10 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။
2. 1 2  Proposal to establishment a Catchment Management Agency for the Thukela Water Management Area - Appendix A။ Department of Water Affairs and Forestry (July 2004)။  2008-10-21 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
3. ↑  Technical Report on the State of Yellowfishes in South Africa 2007။ 29 June 2017 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  6 January 2020 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
**ရွှေရောင်တော်စေတီတော်** သည် တောင်တွင်းကြီးမြို့နယ်အတွင်းရှိ ဗိဿနိုးမြို့ဦးတွင် တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

### ပန်ထွာမင်းသမီး

သာသနာနှစ် ၅၉ ခုနှစ်တွင် စူဠာသမ္ဘဝနှင့် မဟာသမ္ဘဝတို့သည် ဘီလူးမတစ်ဦးအား ဆေးကုသပေးကာ ဖောင်ဖြင့် မျှောလိုက်၏။ ထိုဘီလူးမသည် သန္ဓေဖြစ်၍ တောင်တွင်းကြီးမှ အနောက် ၅ တိုင်အကွာတွင် သမီးငယ်တစ်ဦးကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ထိုသမီးငယ်ကို ရသေ့တစ်ဦးမှ မွေးစားခဲ့ရာ ပန်ထွာမင်းသမီးဟု ထင်ရှားလာခဲ့ကာ ပန်ထွာပြည်နှင့် ဗိဿနိုးမြို့တွင် နေထိုင်သည်။

### စေတီတော်တည်ခြင်း

ပန်ထွာမင်းသမီးသည် ဗိဿနိုးနတ်၏ အကူအညီဖြင့် အဇာတသတ်မင်းလက်ထက်က သိုဝှက်သိမ်းဆည်းခဲ့သည့် ဓာတ်တော်များကို ပင့်ဆောင်ရယူခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဘုရားအလောင်းတော် ကြက်ဖြူမင်း နေခဲ့တော်မူသည့် အရပ်တွင် စေတီတည်ခဲ့သည်။ ထိုစေတီသည် ဉာဏ်တော် အတောင် ၅၀ မြင့်၏။ သာသနာနှစ် ၁၁၂ ခုနှစ်တွင် "မြို့ဦးစေတီ" အဖြစ် တည်ခဲ့သည်။

အမည်တွင်ပုံ
-----------

စေတီတော်သည် ရောင်ခြည်တော်ကွန့်မြူးသဖြင့် "ရွှေရောင်တော်စေတီ" ဟု ထင်ရှားခဲ့သည်။

ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ
---------------------

(၁) စေတီတော်ကို တောင်တွင်းကြီး မင်းပြောင်က ပြုပြင်ခဲ့သည်။

(၂) သက္ကရာဇ် ၆၄၀ ခုနှစ်တွင် တောင်တွင်းကြီးမြို့ကို တည်သည့် သီဟပတေ့မင်းသည် ရွှေရောင်တော်စေတီကို ကြည်ညိုလှသဖြင့် ကြက်ဆူတောရွာ၊ ဆူးပန်းရွာ၊ အင်းရွာနှင့် အိုးထိန်းတောင်ရွာတို့ကို ဘုရားဝတ် မြေဆီခွန် ကောက်ခံရန် လှူဒါန်းခဲ့သည်။

(၃) ရတနပူရ တတိယမြို့တည် ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက်တွင် ဖြစ်၏။ စေတီတော်၏ ဌာပနာများကို ဆိုးသွမ်းသူတို့က ဖောက်ယူခဲ့၏။ ထိုကြောင့် စေတီတော်၏ အနောက်မြောက်ယွန်းတွင် တောရဆောက်တည်နေတော်မူသည့် ပညာသီရိသဒ္ဓမ္မဓဇ မဟာရာဇဂုရု ဆရာတော်သည် ပြုပြင်ခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ အမည်ကို "ရွှေရောင်လျှံဘုရား" ဟု သမုတ်ခဲ့သည်။

အတိုင်းအတာများ
--------------

စေတီတော်သည် ဉာဏ်တော် အတောင် ၈၀၊ ဖိနပ်တော် ၂၀၁ တောင်၊ ထီးအဝ ၆ တောင် ၁ မိုက်၊ ထီးအမြင့် ၂၀ တောင် ရှိသည်။

မှတ်စု
------

1. ↑  ရွှေရောင်လျှံဘုရားသည် သီးခြားတစ်ဆူ ဖြစ်သည်ဟုလည်း မှတ်ယူကြသည်။ (တောင်တွင်းကြီးသမိုင်း၊ စာမျက်နှာ ၂၉၅)

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3 4 5 6  လှသမိန် (ဧပြီ ၁၉၆၈)။ *မြန်မာနိုင်ငံတခွင် ဘုရားသမိုင်းပေါင်းချုပ်*။ ရန်ကုန်မြို့: မဟာဝိဇ္ဇာစာပေ။ pp. ၂၅၀၊ ၂၅၁။
**ခုံညင်းပင်**ကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် အင်တဒါစကင်ဒမ် 
ဟု ခေါ်၏။ ထိုအပင်သည် အပူပိုင်းဇုန်တွင် ပေါက်သော 
နွယ်ပင်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မြင့်မားသောအပင်ကြီးများကို နွယ်၍ 
ပေါက်တတ်သည်။ အရှည် ၂ ပေမှ ၃ ပေအထိရှိသော ပဲသီး 
ကဲ့သို့ သီးတောင့်ကြီးများကို သီး၏။ သီးတောင့်များအတွင်း၌ 
အစေ့ကြီးများရှိသည်။ အစေ့ပေါင်း ၁ဝ စေ့မှ ၁၂ စေ့အထိ 
ရှိ၏။ ထိုအတောင့်ကြီးများသည် တဖြည်းဖြည်း ရင့်၍ ခြောက် 
လာသောအခါ မြေသို့ ကြွေကျ၏။ ထိုအတောင့်ကြီးများကို 
ထုခွဲ၍ အထဲမှအစေ့များကို ထုတ်ယူကြသည်။ အစေ့၏ အချင်း 
သည် ၁ မှ ၂ ၁/၂ လက်မခန့်ရှိ၍ လက်မဝက်ခန့် ထူသည်။ 
ခုံညင်းစေ့ ကို ဒိုးထိုးကစားလေ့ရှိကြသဖြင့် ခုံညင်းဒိုးဟုခေါ်လေ့ 
ရှိသည်။ ခုံညင်းစေ့တွင် အညိုပုပ်ရောင်ရှိသော အခွံမာရှိ၍ 
အတွင်း၌ ဆင်စွယ်ရောင်ရှိသော အဆန်ရှိသည်။ 

အများအားဖြင့် ခုံညင်းဒိုးများကို ဘယဆေးဆိုင်များတွင် 
ရောင်းလေ့ရှိသည်။ မြန်မာတို့သည် ခုံညင်းကို လိမ်းဆေးအဖြစ် 
ဖြင့် လည်းကောင်း၊ သောက်ဆေးအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း 
အသုံးပြုကြ၏။ အနာများ ပြည်ပေါက်စေလိုလျှင် ခုံညင်းကို 
ကျောက်ပျဉ်တွင်သွေး၍ လိမ်းပေးလေ့ရှိ၏။ တစ်ခါတစ်ရံ 
အဖျားဖြတ်ဆေးအဖြစ်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ခုံညင်းဆန်ကို 
ပါးပါးလှီး၍ ထန်းလျက်နှင့်လည်း ယိုထိုးစားလေ့ရှိကြ၏။ ထို 
ခုံညင်းယိုကို ဒိုးယိုဟုလည်း ခေါ်သည်။ အရသာမှာ ခါးသက် 
သက် နေ၏။ မြန်မာဆေးကျမ်းအရ ဒိုးယိုသည် မီးယပ်ရောဂါ 
အတွက် ကောင်းသည်ဟု ဆိုသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)
**ရတနာသင်းကျစ်စေတီတော်** သည် မိတ္ထီလာမြို့တွင်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် ထီးသုံးဆင့်ဘုရားကြီး၏ အနောက်ဘက်ရှိ ခရစ်ယာန်ကျောင်းဝင်းအတွင်းတွင် တည်ရှိ၍ ပျက်စီးပြိုပျက်လျက် ရှိသည်။ ကျောက်စာကိုမူ ဈေးကုန်းရန်အောင်မြင်ဘုရားပရဝုဏ်အတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းထားသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

သက္ကရာဇ် ၁၁၅၈ ခုနှစ်တွင် ဘိုးတော်ဘုရားသည် မိတ္ထီလာကန်ကို ဆည်ရန်အတွက် အမရပူရမှ ထွက်လာ၏။ ထို့နောက် ရွှေစောလူးကုန်းတွင် ကွန်းချစံမြန်းတော်မူခဲ့သည်။ သားတော် ဥပရာဇာလည်း ပါခဲ့ကာ ကန်ကို ဆည်ဖို့ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။

သားတော်ဥပရာဇာသည် ကန်ကို ဆည်ဖို့ပြီးနောက် ကန်၏ မြောက်ဘက်တွင် အမှတ်တရ ကျောက်စေတီတော်ကို တည်ခဲ့သည်။ စေတီတွင် မင်းကြီး၏ မကိုဋ်တော်၊ ငွေဆင်းတုတော် ၂၅ ဆူတို့ကို ဌာပနာခဲ့သည်။

၁၁၅၈ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်နေ့မှစကာ ပန္နက်ချ၍ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ စေတီတော် ဌာပနာတိုက် ပြီးသွားသောအခါ ဆင်းတုတော်များနှင့် ရတနာများကို ခုနစ်ရက်ခုနစ်လီ ခမ်းနားစွာ ဌာပနာခဲ့သည်။

စေတီတော်တည်ရာတွင် ကျောက်ချပ်ရေ ၂၇၄၆ ချပ်ဖြင့် တည်ထားပြီး ၂၁၈၆ ချပ်ကို အခင်းပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တည်ပြီးသောအခါ "ရတနာသင်းကျစ်စေတီတော်" ဟု သမုတ်ကာ ကျောက်စာ စိုက်တော်မူခဲ့သည်။ ဌာပနာတိုက်သည် ဖိနပ်တော်၏ အောက် ၁၉ တောင်အစောက်တွင် တိုက်ခန်းပြုကာ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ကျောက်စာ
--------

ကျောက်စာသည် အနည်းငယ် ချွတ်ယွင်းနေမှုများ ရှိနေသည်။ ၁၃၁၅ ခုနှစ်တွင် မိတ္ထီလာမှ ဦးဘရင်သည် ကျောက်စာကို ရန်အောင်ဘုရားဝင်းအတွင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3  လှသမိန် (ဧပြီ ၁၉၆၈)။ *မြန်မာနိုင်ငံတခွင် ဘုရားသမိုင်းပေါင်းချုပ်*။ ရန်ကုန်မြို့: မဟာဝိဇ္ဇာစာပေ။ pp. ၁၈၃၊ ၁၈၄။
**တံတားဦး မင်္ဂလာစေတီတော်** သည် အင်းဝမြို့ရှိ ဇေယျပထတံတားဦးထိပ်တွင် တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

သက္ကရာဇ် ၈၄၂ ခုနှစ်တွင် အင်းဝတွင် ဒုတိယမင်းခေါင် နန်းတက်၏။ ထိုမင်းသည် အိမ်ရှေ့မင်းအဖြစ် ရှိနေစဉ်ကတည်းက တံတားဦးအရပ်တွင် စေတီတော်တည်ရန် ဆန္ဒရှိခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် အုတ်များကို စုဆောင်းခဲ့သည်။

နောင်အခါ မင်းဖြစ်လာသည့်နှစ်တွင်ပင် စေတီတော် တည်ခဲ့သည်။ ထိုစေတီတော်ကို ဌာပနာရန် ဓာတ်တော်များ ရှာဖွေခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ အလယ်ဌာပနာတိုက်ကို ၈၅၈ ခုနှစ်တွင် ပိတ်နိုင်ခဲ့ပြီး ၈၆၁ ခုနှစ်တွင် စေတီတော်ကြီး ပြီးစီးခဲ့သည်။ စေတီတော် တည်ဆောက်မှုမှာ ၁၉ နှစ် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။

စေတီတော်ကြီး၏ ပွဲသဘင်ကြီးကျယ်ခမ်းနားပုံများ၊ ဌာပနာအစီအရင်များ၊ ဓာတ်တော်ပင့်ဆောင်ဌာပနာခန်းများ စသည်တို့ကို ရှင်မဟာသီလဝံသနှင့် ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရတို့က မော်ကွန်းရေးဖွဲ့ သီကုံးခဲ့သည်။ ထို့မော်ကွန်းများသည် "တန်တားဦးတည်မော်ကွန်း" ဟု ထင်ရှားသည်။

ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ
---------------------

* သာလွန်မင်းတရားကြီးလက်ထက်တွင် စေတီတော်ကို ရွှေသင်္ကန်းကပ်လှူခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3  လှသမိန် (ဧပြီ ၁၉၆၈)။ *မြန်မာနိုင်ငံတခွင် ဘုရားသမိုင်းပေါင်းချုပ်*။ ရန်ကုန်မြို့: မဟာဝိဇ္ဇာစာပေ။ pp. ၁၁၈၊ ၁၁၉။
**မန်နာတံတား** သည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ အနောက်မြောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည့် တံတားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မန်နာကျွန်းနှင့် ပြည်မကုန်းမြေကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။ ဤတံတားသည် လူဦးရေသိပ်သည်းသည့် ကျွန်းသို့ဆက်သွယ်ထားသည့် တစ်ခုတည်းသော တံတားဖြစ်သည်။

သမိုင်း
-------

တံတားသည် သွားလမ်းတစ်ခုသာ ပါဝင်ပြီး ကျဉ်းသည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ကာ မန်နာကျွန်းနှင့် ပြည်မကုန်းမြေကို ဆက်သွယ်ထားသည်။  Liberation Tigers of Tamil Eelam ၏ ပုန်ကန်မှုများဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက်တွင် ဤတံတား၏အစိတ်အပိုင်းများကို ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် ရပ်ဆိုင်းထားခဲ့သည်။ ယာယီဘေလီတံတားကို တည်ဆောက်ပေးခဲ့ပြီး ထိုဘေလီတံတားသည် ၁၀ တန်အထက် အလေးချိန်ရှိသည့် ယာဉ်များကို ခံနိုင်ဝန် မရှိပေ။ 

၂၀၀၇ တွင် ထိုနေရာတွင် တံတားအသစ်ကို တည်ဆောက်ရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ တံတားသစ် တည်ဆောက်မှုကို ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော် သီရိလင်္ကာပြည်တွင်းစစ်သည် ပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာပြန်သဖြင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရသသည်။ ပြည်တွင်းစစ်ပြီးဆုံးနောက်တွင် တည်ဆောက်မှုကို ပြန်လည်စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် မတ်လတွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ပင်မလမ်းကို ၁၁ မီတာအကျယ်၊ ၃.၁၄ ကီလိုမီတာအရှည် တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ တံတားကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် မတ်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် တရားဝင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။

တံတားရှိ လမ်းကြောင်းနှစ်ခုသည် ၁၅၇ မီတာ (၅၁၅ ပေ) ရှည်ကာ ၁၀.၄ မီတာ (၃၄ ပေ) ကျယ်သည်။ တံတားတည်ဆောက်ကုန်ကျစားရိတ်သည် ရူပီ ၂.၄၆ ဘီလီယံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၂ သန်း) ဖြစ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကော်ပိုရေးရှင်းအေဂျင်စီ JICA က ငွေကြေးထောက်ပံ့ထားသည်။ ဤတံတားသည် A14 Medawachchiya - Talaimannar လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. 1 2  A Bridge of Hope Spanning Conflict – Sri Lanka။ *Topics & Events*။ Japan International Cooperation Agency (29 March 2010)။ 22 March 2012 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။
2. 1 2  "Connecting Points"။
3. 1 2  "Connecting Mannar island with mainland"၊ 19 March 2010။ 29 May 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 19 February 2013။
4. ↑  Mannar Bridge။ Road Development Authority။ 2011-10-06 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။
**ပတ္တမြားစေတီတော်** သည် စစ်ကိုင်းတောင်တန်းရှိ ပတ္တမြားတောင်တွင် တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်တည်ရှိရာ တောင်ကို အစွဲပြုကာ ပတ္တမြားစေတီတော်ဟု ခေါ်တွင်ကြသည်။ စေတီတော်သည် ဝတ်ချက်ရွာ၏ အနောက်ဘက် အမြင့်ပေ ၈၅၉ ပေမြင့်သည့် တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးဝါမြောက်သော အချိန်တွင် အာနန္ဒာနှင့်အတူ သုနာပရန္တတိုင်း စစ်ကိုင်းဒေသသို့ ကြွလာ၏။ ဇေတဘီလူး အမှူးရှိသည့် ဘီးလူး ၉၉ ယောက်တို့ကို တရားဟောကြားလေ၏။ ထို့နောက် ငဖားတောင်နှင့် ပတ္တမြားတောင်သို့ ကြွချီလာကာ ထိုတောင်များတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရွှေသမင်ဖြစ်ခဲ့ဖူးကြောင်း ဗျာဒိတ်ပေးတော်မူခဲ့သည်။

### တည်ထားကိုးကွယ်ခြင်း

သီရိဓမ္မာအသောကမင်းကြီးသည် သာသနာနှစ် ၂၁၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၏။ ထိုမင်းသည် စစ်ကိုင်တောင် ပတ္တမြားတောင်ထိပ်တွင် စေတီတော် တည်ထားခဲ့သည်။

စစ်ကိုင်းမြို့တည် အသင်္ခယာစောယွန်းမင်းလက်ထက်တွင် ထိုစေတီကို အပြင်မုဋ္ဌော ၉ ဆူတွင် အပါအဝင်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ
---------------------

* သက္ကရာဇ် ၇၇၆ ခုနှစ်တွင် ပတူသင်္ဃရာဇာသည် ပတ္တမြားစေတီကို ၃ ထပ်ငုံ၍ တည်သည်။
* သက္ကရာဇ် ၇၉၁ ခုနှစ်တွင် မင်းကြီးစွာ၏ မိဖုရားကြီး စောဥမ္မာက ဝတ္ထုကံမြေများ လှူဒါန်းခဲ့၍ သိမ်သမုတ်ခဲ့သည်။
* ၁၂၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ငလျင်လှုပ်ရာ ငလျင်ဒဏ် ခံခဲ့ရသည်။
* ၁၂၈၇ ခုနှစ်တွင် လေမိုးကျသဖြင့် ထီးတော် မြေခခဲ့သည်။ သံဃာ့အဖွဲ့က တာဝန်ယူ၍ မန္တလေးမြို့အနောက်ပြင် ဦးကျစ်လျစ် ဇနီးမောင်နှံက ပြုပြင်ခဲ့သည်။
* ၁၃၁၈ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလဆန်း ၉ ရက်နေ့တွင် ငလျင်လှုပ်ခဲ့ရာ စေတီတော်ကွဲပျက်ခဲ့၍ ၁၃၂၀ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ပြုပြင်ခဲ့သည်။
* ၁၃၂၁ ခုနှစ်တွင် ပတ္တမြားတော်ပေါ်သို့ တက်သော ကားလမ်းကို ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ၁၃၂၁ တွင် တိုးတက်အောင် လုပ်ခဲ့သည်။

အတိုင်းအတာများ
--------------

စေတီတော်သည် ဖိနပ်တော် ၃၈ ပေ၊ ဉာဏ်တော် ၄၃ ပေ ၃ လက်မ ရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3 4 5  လှသမိန် (ဧပြီ ၁၉၆၈)။ *မြန်မာနိုင်ငံတခွင် ဘုရားသမိုင်းပေါင်းချုပ်*။ ရန်ကုန်မြို့: မဟာဝိဇ္ဇာစာပေ။ pp. ၁၃၅၊ ၁၃၆၊ ၁၃၇။
ဒဿနိကဗေဒ၏ အဓိက ကိုင်းခွဲကဏ္ဍ ၄ခုအနက် တခု ဖြစ်သော **အကောင်း-အဆိုး ဗေဒ** (ခေါ်) **စရိယဗေဒ** (အင်္ဂလိပ်: ethics or moral philosophy) ဆိုသည်မှာ "ဖြောင့်မှန်မည် ဆိုရလောက်သော စိတ်ထား (စာရိတ္တ) နှင့် ကောင်းမှုဆန်မည်၊ ဆိုးမှုဆန်မည် ဆိုရလောက်သော လုပ်ရပ် (ကံ) တို့၏ သဘောသဘာတို့ ဟူသည်ကား မည်သို့ဖြစ်မည်နည်းတို့ကို ဆင်ခြင် ရှာဖွေ့ သုံးသပ်သမျှသော" တွေးခေါ်ဆန်းစစ်မှု အမျိုးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။

အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်ဆိုပုံ ဒဿနိကအသွင် အမျိုးမျိုး
--------------------------------------------

### ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ

ဗုဒ္ဓ၏ ခွဲခြားဖွင့်ဆိုပုံမှာ -  

* မိမိနှင့် သူတပါးအဖို့ ရေရှည်၊ ရေတို ကောင်းကွက်တိုးပွားစေမည့် လုပ်ရပ်များက ကောင်းမှု ဖြစ်ပြီး၊
* မိမိနှင့် သူတပါးအဖို့ ရေရှည်၊ ရေတို ကောင်းကွက်လျော့ပါးစေမည့် လုပ်ရပ်များက မကောင်းမှု ဖြစ်သည်။

မြန်မာအများစုနေဖြင့် ဤ၂မျိုးအဖို့ "ကုသိုလ်" နှင့် "အကုသိုလ်" အဖြစ် ပါဠိဝေါဟာရများ ရင်းနှီးစွာ ကြားဖူးနိုင်သည်။

အကိုးအကား
---------


1. ↑  Verst၊ Ludger; Kampmann၊ Susanne; Eilers၊ Franz-Josef (2015-07-27)။ *Die Literaturrundschau*။ Communicatio Socialis။ OCLC 914511982။
2. ↑  *Internet Encyclopedia of Philosophy* "Ethics"။ January 18, 2018 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  January 7, 2012 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
**ဗန္ဓိသေလာနွားလပို့တောင်ဆံတော်ရှင်**သည် မွန်ပြည်နယ်၊ ပေါင်မြို့နယ်၊ ကျုံကကျေးရွာအနီး နွားလပို့တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ နွားလပို့တောင်ဟု အမည်တွင်ရခြင်းကလည်း ကျုံကကျေးရွာမှ မြောက်ဘက်သို့ မျှော်ကြည့်လျှင် တောင်တန်းကြီးအလယ်၌ ဤတောင်ကို နွားဥဿဘကြီး၏ လပို့နှင့်အလားသဏ္ဌာန်တူစွာ မြင်တွေ့ရခြင်းကြောင့် နွားလပို့တောင်ဟု အမည်တွင်ခြင်းဖြစ်ပါသည်။နွားလပို့တောင်သည် အမြင့်ပေ ၁၈၈၈ ရှိပြီး ဇင်းကျိုက်တောင်၊ ကုလားမတောင်တန်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေပါသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

မဟာသက္ကရာဇ် ၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ကျိုက်ထီးရိုးစေတီကို တည်ထားခဲ့သော တိဿရသေ့ကြီးသည် ဇင်းကျိုက်တောင်တွင် သီတင်းသုံးနေထိုင်စဉ် မြတ်စွာဘုရားရှင်ချီးမြှင့်တော်မူခဲ့စဉ်က ရရှိခဲ့သည့် ဆံတော်တစ်ဆူကို ပင့်ဆောင်လာပြီး စေတီတည်ထားကိုးကွယ်ရန် ရည်သန်၍ ရသေ့ဦးခေါင်းတော်သဏ္ဌာန် ကျောက်တုံးကိုရှာဖွေရာ ဤနွားလပို့တောင်ပေါ်ရှိ လုံးဆင့်တည်နေသည့် ကျောက်တုံးတော်များကို တွေ့ရှိပြီး၊ အလယ်ကျောက်တုံးတော်ကို ထွင်းဖောက်ဌာပနာလျက် ဤစေတီတော်ကြီးကို တည်ထားခဲ့ခြင်းဖြစ်ပါသည်။

စေတီတော် တည်ထားဟန်
------------------

```
စေတီတော်၏ပုံသဏ္ဌာန်မှာ ကျောက်တုံးသုံးလုံးဆင့် တည်ရှိနေသော ကျောက်တုံးတော်များ၏ အပေါ်ဆုံးကျောက်တုံးတွင် တည်ထားသော စေတီဖြစ်ပါသည်။ စေတီတော်ကြီး၏ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် ပတ်သက်၍ကျောက်တုံးသုံးတုံးဆင့် တည်နေပုံမှာလည်း အရှေ့၊ အနောက်၊ တောင်၊ မြောက် အရပ်လေးမျက်နှာမှ မတူကွဲပြား ဖူးမျှော်ပါက ပုံသဏ္ဌာန်တော်တစ်မျိုးစီ ဖူးမြင်တွေ့ရှိရပါသည်။ အရှေ့မြောက်အရပ်နှင့် အနောက်တောင်အရပ်တို့မှ ဖူးမြော်ပါက ရသေ့တစ်ပါး၏ဦးခေါင်းတော်၊ ပါးပြင်တော်၊ နားရွက်တော်နှင့် ပခုံးတော်သဏ္ဌာန်တွေ ဖူးမြင်ရကြောင်း ဆိုကြပါသည်။
```

ကိုးကား
-------

1. ↑  လူမှူးရေးသားပြုစုသော နွားလပို့တောင်ဆံတော်ရှင်မှတ်တမ်း
မှန်လုံအိမ်သက်ရောက်မှုပြ ကားချပ်
**မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့** (greenhouse gas) များသည် လေထုထဲမှ ဓာတ်ငွေ့များ ဖြစ်ပြီး အပူစွမ်းအင်တမျိုးအဖြစ် ရှိနိုင်သော အနီအောက် ရောင်ခြည်များကို စုပ်ယူနိုင်၊ ပြန်ထုတ်လွှတ်နိုင်သည့် ဓာတ်ငွေ့အားလုံးကို ဆိုလိုနိုင်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်မှာ အခြေခံအကျဆုံး မှန်လုံအိမ် သက်ရောက်မှု ဖြစ်သည်။  ကမ္ဘာ့လေထုအတွင်း အတွေ့များသည့် မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များတွင် ရေငွေ့၊ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၊ မီသိန်း၊ နိုက်ထရပ်စ်အောက်ဆိုဒ်နှင့် အိုဇုန်းတို့ ပါဝင်သည်။ 

နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ သောကြာဂြိုဟ် (ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်)၊ အင်္ဂါဂြိုဟ် (မားစ်ဂြိုဟ်) နှင့် တိုင်တန်အရံဂြိုဟ်တို့၏ လေထုတွင်လည်း မှန်လုံအိမ်သက်ရောက်မှု ဖြစ်စေသည့် ဓာတ်ငွေ့များ ပါရှိသည်။ မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များသည် ကမ္ဘာ့အပူအချိန် အပေါ် သက်ရောက်မှု ကြီးကြီးမားမား ရှိသည်။ ဤဓာတ်ငွေ့များ မရှိလျှင် ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်၏ အပူချိန်မှာ လက်ရှိထက် ပိုနှိမ့်ပြီး 33 °C (59 °F) သာရှိမည် ဖြစ်သည်။

၁၈၂၄-ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်ပညာရှင် ဂျိုးဇက်ဖူရီယေးက ဖန်လုံအိမ် အာနိသင်အကြောင်း စတင်ဖော်ထုတ်ရေးသားခဲ့သည်။ ကမ္ဘာမြေပြင်၊ ရေပြင် စသည်တို့မှ ကောင်းကင်ယံသို့ ပြန်ကန်ထွက်လာသော အပူဓာတ်များကို လေထုတွင်းရှိ ဓာတ်ငွေ့ အချို့က စုတ်ယူထိန်းသိမ်းထားခြင်းဖြင့် ကမ္ဘာကို ပူနွေးစေသည်ကို ဖန်လုံအိမ် အာနိသင်ဟု ခေါ်သည်။ 

၁၇၅၀ ပြည့်လွန်နှစ် စက်မှုတော်လှန်ရေး စတင်ခဲ့ချိန်မှစ၍ လေထုအတွင်း မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ ပါဝင်နှုန်း မြင့်တက်လာသည်။ သိပ္ပံပညာရှင်များ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ၂၀ ရာစု ခေတ်လယ်ပိုင်းမှစ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာခြင်းသည် လေထုတွင်း မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ သိပ်သည်းမှုနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွယ်ကြောင်း သိရသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  IPCC AR4 SYR Appendix Glossary (PDF)။ 17 November 2018 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  2008-12-14 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. ↑  Karl TR, Trenberth KE (2003). "Modern Global Climate Change". *Science* **302** (5651): 1719–1723. doi:10.1126/science.1090228.
3. ↑  Le Treut H, Somerville R, Cubasch U, Ding Y, Mauritzen C, Mokssit A, Peterson T and Prather M (2007)။ *Historical Overview of Climate Change Science In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (Solomon S, Qin D, Manning M, Chen Z, Marquis M, Averyt KB, Tignor M and Miller HL, editors)* (PDF)။ Cambridge University Press။ 26 November 2018 တွင် မူရင်း (PDF) အား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2008-12-14 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။CS1 maint: multiple names: authors list (link)
4. ↑  NASA Science Mission Directorate article on the water cycle။ 17 January 2009 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  27 July 2009 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
5. ↑   AR4 SYR SPM page 5
**ရွှေနံ့သာစေတီတော်** သည် ပဲခူးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ ပဲခူးမြို့ဟောင်းအနီး ပဲခူးမြို့အရှေ့ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ရွှေနံ့သာကျောင်းတိုက်တွင် တည်ရှိသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

ဟံသာဝတီဓမ္မစေတီမင်းလက်ထက်တွင် သီဟိုဠ်မှ ရွှေနံ့သာရုပ်ပွားတော်ငါးဆူ ပင့်လာခဲ့သည်။ ရုပ်ပွားတော်နှစ်ဆူကို ရွှေနံ့သာကျောင်းတိုက်တွင် အာလိန် ၃ ဆင့်ခံ အုတ်ဂူဗိမာန်တန်ဆောင်းဖြင့် ထားကာ ကိုးကွယ်လာခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အချိန်ကြာညောင်းလာသည့်အခါ ဂူများသည် ပျက်စီးခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ရုပ်ပွားတော်နှစ်ဆူကို ၁၂၄၀ ခုနှစ်တွင် ဂူ၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ ထောင်သိမ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ၁၂၃၇ ခုနှစ်တွင် ပဲခူးမြို့သို့ ပင့်ဆောင်၍ ရွှေနံ့သာဘုရား တောင်ထောင့်ကုန်းတွင် စေတီတော်တစ်ဆူတည်ကာ တောင်နှင့်မြောက် အုတ်လိုဏ်ဂူများတွင် ဌာပနာခဲ့သည်။

ရုပ်ပွားတော်များမှာ ကျောက်ဖြူသားကို သစ်စေးသုတ်ကာ ရွှေချထားပြီး ဉာဏ်တော် သုံးတောင်နှင့် နှစ်တောင့်ထွာ အသီးသီး ရှိကြည်။

ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ
---------------------

အုတ်လိုဏ်ဂူများသည် ပျက်စီးခဲ့သဖြင့် ရန်ကုန်မြို့မှ ဦးတာပိုးနှင့် ဒါယာက၊ ဒါယကာမတို့သည် ၁၂၆၉ ခုနှစ်၊ တပေါင်းလတွင် ပြုပြင်ခဲ့သည်။ ဖိနပ်တော်အခင်း တစ်မျက်နှာလျှင် ၃၃ တောင်၊ ဉာဏ်တော်အတောင် ၄၀၊ ပစ္စယံ သုံ:ဆင့် ရှိ၏။ ၁၂၇၁ ခုနှစ်၊ တပေါင်းလဆန်း ၂ ရက်နေ့တွင် တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ၁၂၇၃ ခုနှစ်တွင် ရွှေသင်္ကန်းကပ်လှူခဲ့သည်။

အခြားရုပ်ပွားတော်သုံးဆူ
-----------------------

သီဟိုဠ်မှ ပင့်လာခဲ့သည့် ရုပ်ပွားတော်များထဲမှ ရုပ်ပွားတော်တစ်ဆူကို ကမာနတ်ရွာ၌လည်းကောင်း၊ တစ်ဆူကို စွမ်ပိရွာ၌လည်းကောင်း၊ မဆင်းချောင်းပါး၌လည်းကောင်း တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3 4  လှသမိန် (ဧပြီ ၁၉၆၈)။ *မြန်မာနိုင်ငံတခွင် ဘုရားသမိုင်းပေါင်းချုပ်*။ ရန်ကုန်မြို့: မဟာဝိဇ္ဇာစာပေ။ pp. ၂၂၅။
**ဝုဒ်ဘတ်ဖဲလိုး အမျိုးသားဥယျာဉ်**သည် ကနေဒါနိုင်ငံတွင် အကြီးဆုံး အမျိုးသားဥယျာဉ်ဖြစ်ပြီး ၄၄,၈၀၇ km2 (၁၇,၃၀၀ sq mi) ရှိသည်။ အယ်လဗားတားပြည်နယ် အရှေ့မြောက်ပိုင်း နှင့် အနောက်မြောက်ဒေသပြည်နယ်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ ဥယျာဉ်၏ အရွယ်အစားသည် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံလုံးထက်ပင် ပို၍ ကြီးမားပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး အမျိုးသားဥယျာဉ်ဖြစ်သည်။  ထိုဥယျာဉ်ကို ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အုပ်စုအားဖြင့် အရွယ်အစားအကြီးမားဆုံး လွတ်လပ်စွာ သွားလာနေကြသော ဝုဒ်ဘိုင်ဆွန်ကျွဲအုပ်ကို ထိန်းသိမ်းရန် ဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် ကောင်ရေ ၅,၀၀၀ ကျော်မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။  ဝုပင်းဗျိုင်းတို့၏ အသိုက်ဖွဲ့ရာ နေရာနှစ်ခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။

ထိုဥယျာဉ်သည် အနိမ့်ဆုံးနေရာ လစ်တဲ ဘတ်ဖဲလိုးမြစ်နေရာတွင် ၁၈၃ m (၆၀၀ ft) ရှိပြီး အမြင့်ဆုံးနေရာ ကာရီဘိုးတောင်တန်း နေရာတွင် ၉၄၅ m (၃,၁၀၀ ft) ရှိသည်။ ဥယျာဉ်၏ ဌာနချုပ်မှာ ဖို့စမစ်မြို့တွင် ရှိပြီး ရုံးခွဲအသေးစားမှာ အယ်လဗားတားပြည်နယ်ရှိ ဖို့ချစ်ပီဝိုင်ယန်မြို့ တွင် ရှိသည်။ ထိုဥယျာဉ်အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးတစ်ခုဖြစ်သော ရေချိုမြစ်ဝှမ်းဒေသဖြစ်သည့် ပိစ်-အာသာဘာစကာမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ ပါဝင်ပြီး ပိစ်မြစ်၊ အာသာဘာစကာမြစ်နှင့် ဘတ်ရှ်မြစ်တို့ စုပေါင်း၍ ပေါ်ထွန်းနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥယျာဉ်၏ အရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ ကာ့စ်တွင်းကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ အယ်လဗားတား၏ အကြီးဆုံး ရေထွက်ဖြစ်သော (ထုထည်အားဖြင့် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၈ ကုဗမီတာမျှ ထုတ်ပေးသော) နီယွန်ကန် ရေထွက်သည် ဂျက်ဖစ်ရှ်မြစ်၏ မြစ်အောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ ဝုဒ်ဘတ်ဖဲလိုး အမျိုးသား ဥယျာဉ်သည် အာသာဘာစကာ သဲရေနံမြေ၏ မြောက်ဘက်တည့်တည့်တွင် တည်ရှိသည်။

၁၉၈၃ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ တစ်ခုဖြစ်သည့် ပိစ်-အာသာဘာစကာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ၏ ဇီဝဆိုင်ရာ မျိုးကွဲများကြောင့်လည်းကောင်း ဘိုင်ဆွန်ကျွဲကောင်ရိုင်း ဦးရေကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဒေသအား ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။

၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၈ ရက်တွင် ကနေဒါ တော်ဝင်အာကာသအဖွဲ့မှ ဝုဒ်ဘတ်ဖဲလိုး အမျိုးသားဥယျာဉ်အား ကနေဒါ၏ နောက်ဆုံးနှင့် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး အမှောင်ကောင်းကင် ထိန်းသိမ်းရေးဒေသ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ပါ့ခ်ကနေဒါမှ ထိုသို့သတ်မှတ်ခြင်းကြောင့် ဥယျာဉ်အတွင်းရှိ များပြားလှစွာသော လင်းနို့များ၊ ညသိမ်းငှက်များနှင့် ဇီးကွက်များ၏ ညဘက်ဂေဟစနစ်ကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် လည်းကောင်း လာရောက်လည်ပတ်သူများ အနေနှင့် ဥတ္တရအလင်းတန်းများကို ကြည့်ရှုရာတွင်လည်းကောင်း အထောက်အကူဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ဆိုသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  World's largest beaver dam။ 9 February 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  12 January 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. ↑  Johnston၊ Karl။ Heaven Below Me – Exploring Wood Buffalo National Park from the Air။ 2 April 2015 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  16 November 2012 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
3. ↑  Ottawa produces action plan for Wood Buffalo National Park။
4. ↑  Rollins၊ John (2004)။ *Caves Of The Canadian Rockies And Columbia Mountains*။ Surrey, Canada: Rocky Mountain Books။ ISBN 978-0-92110-294-6။ 25 May 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
5. ↑  Wood Buffalo National Park: Statement of Significance။ UNESCO World Heritage Centre။  18 December 2014 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
6. ↑  Thompson၊ Deborah (2 August 2013)။ "RASC Designates Wood Buffalo National Park as a New Dark Sky Preserve" (သတင်းထုတ်ပြန်ချက်)။ Toronto, Canada။ 3 August 2013 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။