|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ\ ဝိနယ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

* (၁) ဖြစ်စေခြင်း၊ စီးဖြန်းပွားများခြင်း၊ ဘာဝနာ။
* (၂) ပွားစေခြင်း။
* (၃) ပွားများအားထုတ်ကြောင်း စေတနာ။
* (၄) ကြိယာ၊ ဘာဝေတိ ကြိယာ၊
* (တိ) (၅) ပွားစေ-ပွားများ-အပ်သော။
* (၆) ပွားစေတတ်သော။ (အထက် မဂ် ၃-ပါး။)

ဘာဝနာ ၂-မျိုး
-------------

ဘာဝနာသည်-သမထဘာဝနာ ဝိပဿနာဘာဝနာအားဖြင့် ၂-မျိုးရှိ၏။ 

ထိုတွင် နီဝရဏတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သော "သမာဓိ"ကို ပွားများခြင်းသည် **သမထဘာဝနာ**မည်၏။ ကိလေသာအားလုံးကိုလည်းကောင်း အခြား ရုန့်ရင်းသော ဝိတက်စသော တရားများကိုလည်းကောင်း ငြိမ်းစေတတ်သော "သမာဓိ"ကို ပွားများခြင်းသည် သမထဘာဝနာမည်၏။ 

တေဘူမက ရုပ်နာမ် ဓမ္မ သင်္ခါရတရားတို့ကို "အနိစ္စ, ဒုက္ခ အနတ္တ" ဟု အဖန်ဖန်ရူတတ် ရှုကြောင်း ဖြစ်သော ပညာသည် "**ဝိပဿနာဘာဝနာ**" မည်၏။

ဘာဝနာ ဝိဂြိုလ်များ
------------------

ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ဘာဝနာ။ **ဘာဝေတဗ္ဗာ**၊ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေအပ် တိုးပွားစေ အပ်ကုန်၏။ **ဣတိ**၊ ထို့ကြောင့်။ **ဘာဝနာ**၊ ဘာဝနာမည်၏။ 

ဘာဝေန္တိ ဝါ စိတ္တသန္တာနံ ဧတာဟီတိ ဘာဝနာ။ **ဧတာဟိ**၊ ထိုသမာဓိပညာ တို့ဖြင့်။ **စိတ္တသန္တာနံ**၊ စိတ်အစဉ်ကို။ **ဘာဝေန္တိ**၊ တိုးပွားစေတတ်ကုန်၏။ **ဣတိ**၊ ထိုသို့ တိုးပွားစေကြောင်းဖြစ်သော သတ္တိကြောင့်။ **ဘာဝနာ**၊ ဘာဝနာမည်၏၊

လောကီ, လောကုတ္တရာ
-----------------

လောကီဘာဝနာ, လောကုတ္တရာဘာဝနာအားဖြင့် ၂-မျိုး။ ထိုတွင် လောကီ သီလ, သမာဓိ, ပညာကို ဖြစ်စေခြင်း, မိမိသန္တာန်ကို ထိုသီလ, သမာဓိ, ပညာတို့ဖြင့် ထုံခြင်းသည် **လောကီဘာဝနာ** မည်၏။ 

လောကုတ္တရာ သီလ, သမာဓိ, ပညာကို ဖြစ်စေခြင်း, မိမိ သန္တာန်ကို ထိုသီလ, သမာဓိ, ပညာတို့ဖြင့် ထုံခြင်းသည် **လောကုတ္တရာ ဘာဝနာ**မည်၏။ ။

ကာယဘာဝနာ စိတ္တဘာဝနာအားဖြင့် ၂-မျိုး
-----------------------------------

ထိုတွင် ဝိပဿနာသည် "**ကာယဘာဝနာ**"မည်၏။ သမထသည် "**စိတ္တဘာဝနာ**"မည်၏။ နိဂဏ္ဌတို့ကား ပဉ္စာတပ စသောအကျင့်, အတ္တကိလမထာနုယောဂ အကျင့်ကို "ကာယဘာဝနာ" ဟု ဆိုကြသည်။

ဘာဝနာ ၃-မျိုး
-------------

ပရိကမ္မဘာဝနာ, ဥပစာရဘာဝနာ, အပ္ပနာဘာဝနာအားဖြင့် ၃-မျိုး။

ထိုတွင် သက်ဆိုင်ရာ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံတစ်ခုခုကို အာရုံပြု၍ ပထဝီ-ပထဝီ စသည်ဖြင့် နှုတ်မြွက်၍လည်းကောင်း၊ စိတ်ထည်းက မှန်း၍ လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာ စီးဖြန်းပွားများမှုသည် **ပရိကမ္မဘာဝနာ**မည်၏။ 

ကမ္မဋ္ဌာန်း လေးဆယ်စလုံး (ကမ္မဋ္ဌာန-ကြည့်) မည်သည့်ကမ္မဋ္ဌာန်းမဆို ပရိကမ္မဘာဝနာနှင့် ကင်း၍မဖြစ်နိုင်၊ ပရိကမ္မဘာဝနာကို စတည်၍သာ အထက်အထက်ဘာဝနာသို့ တက်ကြရသည်။ အပ္ပနာ(ဈာန်)၏ ရှေ့အဖို့ ဖြစ်သော ကာမာဝစရ ဘာဝနာအားလုံးကို ပရိကမ္မဘာဝနာ ဟုချည်း ခေါ်ဆိုနိုင်၏။ 

သို့ရာတွင် အပ္ပနာ၏ အနီးဖြစ်သော ဘာဝနာကို **ဥပစာရဘာဝနာ**ဟု နာမည် ပေး၍ အပ္ပနာ၏ အဝေးဖြစ်သော ဘာဝနာကို ပရိကမ္မဘာဝနာဟု နာမည်ပေးထားကြောင်း ပရမတ္ထဒီပနီ(၄၁၆)၌ ဆိုထားသည်။ နီဝရဏ တရားတို့ကို တဒင်္ဂပဟာန်ဖြင့် ပယ်ခွာသည်မှ စ၍ ဂေါတြဘု အဆုံးတိုင်အောင်သော ကာမာဝစရဘာဝနာသည် "ဥပစာရဘာဝနာ"မည်၏။ 

မဟဂ္ဂုတ်အဖြစ်သို့ ရောက်သော ဘာဝနာသည် "**အပ္ပနာဘာဝနာ**" မည်၏။ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ စသော အနုဿတိ ၈-ပါး, အာဟာရေ ပဋိကူလသညာ, စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် ဤကမ္မဋ္ဌာန်း ၁၀-ပါးကို အားထုတ်ရာ၌ ဥပစာရဘာဝနာတိုင်အောင်သာ ပြည့်စုံနိုင် ရနိုင်၏၊ အပ္ပနာဘာဝနာခေါ်သော ဈာန်ကို မရနိုင်။

ဘာဝနာ ၃-မျိုး တနည်း
-------------------

စိတ္တဘာဝနာ, သီလဘာဝနာ, ကာယဘာဝနာအားဖြင့် ၃-မျိုး။ 

ထိုတွင် ရတနာသုံးပါး၏ဂုဏ်ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်းဖြင့် စိတ် ကို ပွားများခြင်းသည် "**စိတ္တဘာဝနာ**"မည်၏။

သီလကိုပွားများ အားထုတ်ခြင်းသည် "**သီလဘာဝနာ**" မည်၏။ 

၃၂-ကောဋ္ဌာသဟူသော ကိုယ်ကိုပွားများခြင်းသည် "**ကာယဘာဝနာ**"
ဘာဝနာ မည်၏။

နောက် ဘာဝနာ ၃-မျိုး
-------------------

ကာယဘာဝနာ, စိတ္တဘာဝနာ, ပညာဘာဝနာအားဖြင့် ၃-မျိုး။ 

ထိုတွင် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ငါးဒွါရ၌ဖြစ်သော ဖဿစသာ တရားအပေါင်းသည် "**ကာယဘာဝနာ**" မည်၏။ ထိုဖဿစသောတရား အပေါင်းကို ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဧကန်မုချ ပွားစေအပ်ပြီးဖြစ်၏။ 

သမာပတ်ရှစ်ပါးသည် "**စိတ္တဘာဝနာ**" မည်၏။ 

အရဟတ္တဖိုလ်၌ ရှိသောပညာသည် "**ပညာဘာဝနာ**" မည်၏။

အခြား ဘာဝနာ ၃-မျိုးများ
-----------------------

ရူပါဝစရကုသလဘာဝနာ, အရူပါဝစရကုသလဘာဝနာ, အပရိယာပန္နကုသလဘာဝနာအားဖြင့် ၃-မျိုး။ 

ထိုတွင် ရှေ့နှစ်ပါး၌ ဟီန, မဇ္ဈိမ, ပဏီတ-ဟု သုံးမျိုးစီထပ်မံ ကွဲပြားပြန်၏။ 

အပရိယာပန္နကုသလဘာဝနာ ၌မူ ပဏီတဘာဝနာ တစ်မျိုးသာရှိ၏။

ဘာဝနာ ၄-မျိုး
-------------

ဧသနာ, ပဋိလာဘ, ဧကရသ, အာသေဝနာဟူသော ဘာဝနာ ၄-မျိုး။ 

ထိုတွင် အပ္ပနာကို ရှာမှီးကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် အပ္ပနာ၏ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သောဘာဝနာသည် **ဧသနာဘာဝနာ** မည်၏။ 

ရှာမှီးခြင်းကြောင့် ရလာသော အပ္ပနာ ဘာဝနာသည် **ပဋိလာဘဘာဝနာ** မည်၏။ 

ရရှိပြီးနောက် ဝသီဘော်သို့ ရောက်လို သောသူ၏ အားထုတ်ရာအခါ၌ ဖြစ်သောဘာဝနာသည် **ဧကရသဘာဝနာ**မည်၏။ (ထိုသို့ ပဟာန်ဖြင့် ထိုထိုကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ရကား ဝိမုတ္တိရသဖြင့် တစ်ခုသော ကိစ္စရှိသောကြောင့် ဧကရသဘာဝနာဟု ခေါ်သည်၊) 

ရရှိပြီးနောက် ဝသီဘော်သို့ ရောက်ရှိပြီးသော သူ၏ အလိုရှိတိုင်း သုံးဆောင်ရာအခါ၌ ဖြစ်သော ဘာဝနာသည် **အာသေဝနာ** ဘာဝနာမည်၏။ (ပြင်းထန်စွာ မှီဝဲအပ် ထုံအပ်သောကြောင့် အာသေဝနာ ဘာဝနာဟုခေါ်သည်။)

ဘာဝနာ ၄-မျိုး တနည်း
-------------------

ကာယဘာဝနာ, သီလဘာဝနာ, စိတ္တဘာဝနာ, ပညာဘာဝနာအားဖြင့် ၄-မျိုး။ 

ထိုတွင် သမ္မာကမ္မန္တ, သမ္မာအာဇီဝမဂ္ဂင်နှစ်ပါးဖြင့် ကိုယ်ကိုပွားများခြင်းသည် "**ကာယဘာဝနာ**"မည်၏ 

သမ္မာဝါစာ သမ္မာဝါယာမ မဂ္ဂင်နှစ်ပါးဖြင့် သီလကိုပွားများခြင်းသည် **သီလဘာဝနာ** မည်၏။ 

သမ္မာသင်္ကပ္ပ သမ္မာသမာဓိမဂ္ဂင်နှစ်ပါးဖြင့် စိတ်ကိုပွားများခြင်းသည် "**စိတ္တဘာဝနာ**" မည်၏။ 

သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသတိမဂ္ဂင်နှစ်ပါးဖြင့် ပညာကိုပွားများခြင်းသည် "**ပညာဘာဝနာ**" မည်၏။ 

သီလဘာဝနာသည် ပဋိပတ်၏**အစ**တည်း၊ စိတ္တဘာဝနာသည် ပဋိပတ်၏**အလယ်**တည်း၊ ပညာဘာဝနာသည် ပဋိပတ်၏**အဆုံး**တည်း။

ဘာဝနာ အမည်ရထိုက်သည်များ
-----------------------

သမထဝိပဿနာဘာဝနာ ၂-မျိုး စီးဖြန်းသည့်အခါ အပ္ပနာသို့မရောက်မီ ရှေ့အဖို့ ၌ဖြစ်သော ကာမာဝစရ ကုသိုလ်စေတနာ အားလုံးကို ဘာဝနာဟုခေါ်သည်။

ဓမ္မသဝန, ဓမ္မဒေသနာ, ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မစေတနာ, အပြစ် မရှိသော အတတ်ပညာနှင့် စာပေပရိယတ် သင်အံပို့ချမှု စဉ်းစားကြံစည်မှုများကိုလည်း ဘာဝနာဟုဆိုရသည်။ 

အချုပ်အားဖြင့် ဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ဟူသမျှကို "ဘာဝနာ" ဟုဆိုလို၏။ 

### ကိုးကား

1. ↑  ဘာဝနာ (ထီ) [ဘူ+ဏေ+ယု+အာ]
2. ↑  (၁) ဖြစ်စေခြင်း၊ စီးဖြန်းပွားများခြင်း၊ ဘါဝနာ။
3. ↑  (၂) ပွားစေခြင်း။ ဘာဝနာပဋိဝေဓ (၁)-ကြည့်။
4. ↑  (၃) ပွား အားထုတ်ကြောင်း စေတနာ။ ဘာဝေတိ ကုသလေ ဓမ္မေ အာသေဝတိ ဝဍ္ဎေတိ ဧတာယာတိ ဘာဝနာ။ ဝိဘာဝိနီ၊၁၇၆။ ဘာဝနာမယ (၂) လည်းကြည့်။
5. ↑  (၄) ကြိယာ။ ဘာဝေတိ ကြိယာ။ အယံ တာဝ ဣဓ ဘာဝနာယ အတ္ထော။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၇။
6. ↑  (တိ) (၅) ပွားစေ-ပွားများ- အပ်သော။ ဘာဝိယတိ ဝဍ္ဎိယတီတိ ဘာဝနာ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆။ တေ ဧဝေ ဟိ ဓမ္မာ ဘာဝိယမာနာ ဘာဝနာတိ ဝုစ္စန္တိ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၀။ (ပရမတ္ထ ဒီပနီ။ ၄၁၅။)
7. ↑  (၆) ပွားစေတတ်သော။ (အထက်မဂ် ၃-ပါး။) ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎတီတိ ဘာဝနာ။ အဋ္ဌသာ၊ ယော။ ၆၀ ။
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၅
9. ↑  သင်္ဂဟ၊၉။ ၁။ ဝိဘာဝိနီ၊၂၅၆။ မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၄၇၃။
10. ↑  ပရမတ္ထဒီပနီ၊၄၀၅။
11. ↑  ပရမတ္ထသရူပဘေဒနီ
12. ↑  မ၊၁၊၃၀၀။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၆။ ပဋိသံ၊၂၈။
13. ↑  သင်္ဂဟ၊ ၉၊၄၊၁၉။ ဝိဘာဝိနီ၊၂၅၇-၂၆၁။ မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၄၇၅-၄၉၁။
14. ↑  ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၆၂။
15. ↑  ဒီ၊၃၊၁၈၃။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၈၅။ ဒီ၊ဋီ၊၃၊၂၁၂၊
16. ↑  ပဋိသံ၊၂၈။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၂။
17. ↑  ပေဋကော။ ၂၉၁။
18. ↑  ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄-၅။
19. ↑  အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၃။ ဝိဘာဝိနီ။ ၁၇၆-၈။ ပရမတ္ထဒီပနီ၊၂၃၆။
20. ↑  ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈။ ဗောဓိဉာဏလည်း ကြည့်။