recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ဟံသာဝတီ (၃၂)မြို့တွင် ပါဝင်သည်ဟု သမိုင်းဆရာတို့ လက်ခံမှတ်သားထားကြသည့် မြို့ငယ် (၃၂)မြို့မှာ အောက်ပါမြို့များပင်ဖြစ်သည်။

1. ကျောက်မော်
2. အံး(အမ်း)
3. ဒုံဇရစ်
4. ကျည်းကူ
5. စစ်တောင်း
6. ဒင်းမဲ့
7. ဇွဲသဘုံ(ဖရွဲတုံ)
8. မော်လုံ(မော်တုံ)
9. လကွန်းဗျည်း
10. အသား(အသာ)
11. အစရိန်
12. မအူ
13. ရမ္မာနဂို
14. ရမ္မာဝတီ
15. မော်ပီ
16. လှိုင်(လိုင်)
17. ဘောင်လင်း
18. ထန်းတောကြီး
19. တီတွတ်
20. ဇေဠ
21. ဇောင်းတူ (ဇိုင်တွလဲ)
22. ဖားအိုင်
23. တုံခန်း
24. ရဲနွဲ့
25. မေရဉ္စရာ(မောရဉ္စယ)
26. တငါပေါင်
27. မင်းရဲလှ
28. ကောလိယ
29. ဘိုင်တာ(ပိုင်တာ)
30. ဝင်ပြိုင်
31. ယွန်းစလင်း(ယွန်းဇလင်း)
32. ဟံသာဇိုင်းကနိုင်း(ဟင်္သာဇိုင်းကနန်း)နှင့် တချို့က (၃၃)ဟံသာဝတီကိုပါထည့်၍ ရေတွက်ကြပေသည်။

အမရပူရမြို့ ဘိုးတော်မင်းတရားကြီးလက်ထက်ဆက်သွင်းသော ဟံသာဝတီစစ်တမ်းတွင် ဟံသာဝတီမြီု့သူကြီး မောင်အိုင်(အသက်၅၅နှစ်)၏ ၁၁၆၄-ခုတော်သလင်းလဆန်း ၉ရက်နေ့ အစစ် ခံထွက်ဆိုချိန်တွင်-

သက္ကရာဇ် ၅၁၇ခုနှစ် သမလ မင်းစ၍ မြို့တည်ထောင်ပြုစုကြသည်။ ဟံသာဝတီပြည်ကြီး သမုတ်၍

* (က) သမလမင်းလက်ထက်မှ တည်သည့်မြို့များမှာကား-

၁။ ကျောက်မော်မြို့

၂။ ဒုန်ဇရစ်မြို့

၃။ ကျည်းကူမြို့

၄။ အမ်းမြို့

ပေါင်း(၄)မြို့တည်ထောင်ပြုစုတော်မူကြောင်း ပြဆိုထားလေသည်။

  

* (ခ) သက္ကရာဇ် ၅၂၉ခုနှစ် ညီတော် ဝိမလမင်းလက်ထက်တည်ထောင်သော မြို့များကား-

၁။ စစ်တောင်းမြို့

၂။ ဒင်းမဲမြို့

၃။ ဇွဲသတုံမြို့

၄။ အသားမြို့

ပေါင်း(၄)မြို့ကို တည်ထောင်ပြုစုကြောင်းကို ပြဆိုထားလေသည်။

  

* (ဂ) သက္ကရာဇ် ၅၃၆ခုနှစ် တိမုံက္ခမဟိင်္သရာဇာမင်းလက်ထက်တည်ထောင်သည့်မြို့များကား-

၁။ မော်လုံမြို့

၂။ လကွန်းဗျည်းမြို့

၃။ အခရိမ်မြို့

၄။ မအူမြို့

  

* (ဃ) သက္ကရာဇ် ၆၇၆ခုနှစ် ပုဏ္ဏရိကမင်းလက်ထက်တည်သော မြို့များကို-

၁။ ရမ္မာနဂိုရ်မြို့

၂။ ရမ္မာဝတီမြို့ (၎င်းမြို့နှစ်မြို့ကို စုံစမ်း၍မရသေးပါ။)

၃။ မော်ပီမြို့

၄။ လိုင်မြို့ (လှိုင်မြို့)

ပေါင်း(၄)မြို့ကို တည်ထောင်ပြုစုကြောင်း ဖော်ပြထားပေသည်။

  

* (င) သက္ကရာဇ် ၆၉၀ပြည့်နှစ် တိဉ္စရာဇာမင်းလက်ထက်တည်ထောင်သောမြို့ကား-

၁။ ဖောင်းလင်း

၎င်းတစ်မြို့တည်းကိုသာ တည်ထောင်မှုပြုကြောင်းဖော်ပြထား၏။

  

* (စ) သက္ကရာဇ် ၇၁၁ခုနှစ်မင်းပဲ ဦးမင်းလက်ထက်တည်ထောင်သောမြို့များကား-

၁။ ထန်းတောကြီးမြို့

၂။ တီတွတ်ခေါ် မဟူရာမြို့

၃။ ဇေဠမြို့

၄။ ဇိုင်တွယ်မြို့

၅။ ဖဲအိုင်မြို့

၆။ တုံခန်းမြို့

၇။ ရဲနွဲ့မြို့

၈။ မေရဉ္စယမြို့

၉။ တငါပေါင်မြို့

၁၀။ မင်းရဲလှမြို့

ပေါင်းမြို့ပေါင်း (၁၀)မြို့ကို တည်ထောင်ပြုစုကြောင်းကို ဖော်ပြထား၏။

  

* (ဆ) ရာဇာဓိရာဇ်မင်းလက်ထက်တည်ထောင်သည့်မြို့များကား-

၁၊။ ကောလိယမြို့

၂။ ဗိုင်တားမြို့

ပေါင်း(၂)မြို့ကိုသာ တည်ထောင်ပြုစုကြောင်း ဖော်ပြထား၏။

  

* (ဇ) မင်းညဲစောဘွဲ့ခံရှင်စောပု လက်ထက်တည်ထောင်သောမြို့ကား-

၁။ ဝင်ပြိုမြို့

၎င်းတစ်မြို့သာ ဖြစ်လေသည်။

  

* (ဈ) ရမ္မာဓိပတိမင်းလက်တည်တည်သောမြို့ကား-

၁။ ယွန်းဇလင်းမြို့ကိုတည်ထောင်သည်။

  

* (ည) သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်းလက်ထက်တည်ထောင်သောမြို့ကား-

၁။ ဟံသာဇိုင်းကနိုင်းမြို့

၎င်းတစ်မြို့တည်းကိုသာ တည်ထောင်သည်။

သမလမင်းကသည် သုရှင်တကာရွတ်ပိအထိ၌ စိုးစံကြသည့် မင်းပေါင်း(၁၀)ဆက်တည် ထောင်သော ဟံသာဝတီမြို့ရံပေါင်း ၃၂ကို တည်ထောင်သမုတ်ထားကြောင်း ဖော်ပြလေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  (ကင်းဝန်-ပုရပုဒ်-၄၇၁)
2. ↑  (မော်ပီဆရာသိန်းကြီး ၁၉၃၃-သူရိယမဂ္ဂဇင်း)
**သက်လယ်ကပ်** သို့မဟုတ် **မီဆိုဇိုးအီက် မဟာယုဂ်**( /ˌmɛz.əˈzoʊ.ɪk, ˌmɛz.oʊ-, ˌmɛs-, ˌmiː.zə-, -zoʊ-, ˌmiː.sə-, -soʊ-/ *mez-**Ə**-zoh-**IK**-,\_-**MEZ**-oh* )   ၊ **တွားသွားသတ္တဝါများခေတ်** **နှင့် ကွန်နီဖာခေတ်** ၊  သည် ကမ္ဘာမြေ၏ ဘူမိဗေဒသမိုင်း ၏ ဒုတိယကပ်ဖြစ်ပြီး ၂၅၂ မှ ၆၆သန်းခန့်အထိ တည်တံ့ခဲ့ကာ တြာယာဆီက်ယုဂ်၊ ဂျူရာဆီက်ယုဂ် နှင့် ခရီတေးရှတ်ယုဂ် တို့ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် ဒိုင်နိုဆောများ ကဲ့သို့ archosaurian တွားသွားသတ္တဝါ များ၏ လွှမ်းမိုးမှုဖြင့် ထူးခြားချက်ဖြစ်သည်။ မွှေးကြိုင်သော စပါးပင် နှင့် ဖုန်များ ပေါများသည်။ ပူပြင်းသော ဖန်လုံအိမ် ရာသီဥတု; နှင့် ပန်ဂျဲအာ ၏ ကွဲထွက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်သည်။ သက်လယ်ကပ်သည် Paleozoic ၊ Mesozoic နှင့် Cenozoic တို့၏ ရှုပ်ထွေးသော ဘဝများ ပြောင်းလဲလာ ပြီးနောက် ခေတ်သုံးခေတ်၏ အလယ်ဖြစ်သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Jones၊ Daniel (2003) [1917]၊ Peter Roach; James Hartmann; Jane Setter (eds.)၊ *English Pronouncing Dictionary*၊ Cambridge: Cambridge University Press၊ ISBN 978-3-12-539683-8
2. ↑  Mesozoic။ *Dictionary.com Unabridged*။ Random House။
3. ↑  *Gideon Mantell and the Discovery of Dinosaurs*။ 1999။ pp. 97–98။
**၂၀၃၀ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ** (အင်္ဂလိပ်: 2030 Asian Games) သည် ကာတာနိုင်ငံ၊ ဒိုဟာမြို့တွင် ကျင်းပမည့် (၂၁)ကြိမ်မြောက် အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ ကာတာနိုင်ငံသည် အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲအား ဒုတိယအကြိမ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ကာ ၂၀၀၆ပွဲတော်ကို ဒိုဟာမြို့၌ပင် ကျင်းပခဲ့သည်။

လက်ခံကျင်းပခြင်း
----------------

### အိမ်ရှင်ရွေးချယ်ခြင်း

အိမ်ရှင်လျှောက်ထားသည့် နိုင်ငံနှစ်နိုင်ငံအား ၂၀၃၀နှင့် ၂၀၃၄ပွဲတော်များကို လက်ခံကျင်းပခွင့်ပေးရန် ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၆ရက်နေ့တွင် ကျင်းပမည့် အစည်းအဝေးမတိုင်မီက ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် အိုမန်နိုင်ငံတွင် ကျင်းပသည့် အစည်းအဝေး၌ မဲပေးကြရာ ဒိုဟာမြို့က မဲအများဆုံးရကာ ရီယာ့ဒ်မြို့က ဒုတိယ ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀၃၀ပွဲတော်များကို ဒိုဟာမြို့က ကျင်းပခွင့် ရရှိခဲ့သည်။

| ၂၀၃၀ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ အိမ်ရှင်ရွေးချယ်ခြင်းရလဒ် |
| --- |
| မြို့ | အမျိုးသားအိုလံပစ်ကော်မတီ | **ပထမအကျော့** |
| **ဒိုဟာမြို့** | **ကာတာ** | **၂၇** |
| ရီယာ့ဒ်မြို့ | **ဆော်ဒီအာရေဗျ** | **၁၀** |
| ကြား​နေ | **၈** |

ကိုးကား
-------

1. ↑  "Mabrouk: Doha to host 2030 Asian Games"၊ *The Peninsula*၊ 16 December 2020။
2. ↑  "Saudi asks OCA to halt electronic vote on 2030 Asian Games bid - state TV"၊ *Reuters*၊ 16 December 2020။
**၂၀၂၀ အာဆီယံ မသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ**သည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလ၌ ကျင်းပရန် လျာထားခဲ့သည့် ဒဿမအကြိမ် အာဆီယံ မသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။၂၀၂၀ခုနှစ်တွင် ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ဖြစ်ပွားမှုများ များပြားလာသဖြင့် ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့်ရက်အား ၂၀၂၀ မတ်လသို့ ပထမအကြိမ်​ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထို့​နောက် ​အောက်တိုဘာလသို့ ထပ်မံ​ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ သို့​သော် ၂၀၂၀ ​မေလတွင် ဖိလစ်ပိုင်အစိုးရမှ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ကူးစံခံရမှုတွင် ဘဏ္ဍာ​ငွေအသုံးပြုရန်အတွက် ဤအားကစားပွဲအား တရားဝင် ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလအ​စောပိုင်းအထိ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်ခံရသူ ၂သိန်း​ကျော်ရှိ​သည်။

လက်ခံကျင်းပခြင်း
----------------

### အိမ်ရှင်ရွေးချယ်ခြင်း

၂၀၁၂ ဇူလိုင်က မြန်မာပြည်တွင် ကျင်းပသော SEAGF အစည်းအဝေးတွင် မြန်မာက ၂၀၁၃၊ စင်ကာပူက ၂၀၁၅၊ မလေးရှားက ၂၀၁၇ ဆီးဂိမ်းပွဲများ ကျင်းပရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံမှာ ၂၀၁၇ပွဲတော်ကိုကျင်းပရန်အလှည့်ကျသော်လည်း ၂၀၁၉ပွဲတော်ကိုသာ ကျင်းပရန်ဆန္ဒရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ဘရူနိုင်းအနေဖြင့် အိမ်ရှင်အဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်နှင့်ထိုင်းမှာ အိမ်ရှင်အဖြစ်ကျင်းပရန် စိတ်ဝင်စားခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ ဆီးဂိမ်းကျင်းပမည့် ဗီယက်နမ်ကို ကျင်းပခွင့်ပေးခဲ့သော်လည်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။

၂၀၁၇ ဇူလိုင်လတွင် ဖိလစ်ပိုင်အိုလံပစ်ကော်မတီက ၂၀၁၉ ပွဲတော်များကို ကျင်းပမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုလတွင်ပင် ဖိလစ်ပိုင်အနေဖြင့် မာလဝီတွင် စစ်သွေးကြွများကြောင့် ပျက်စီးမှုများကို ပြန်လည်ထူထောင်ရန် ရန်ပုံငွေအတွက် ၂၀၁၉ ပွဲတော်များကျင်းပရေးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဩဂုတ် ၁၆ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်အိုလံပစ်ကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌမှ ၂၀၁၉ ပွဲတော်ကို ဖိလစ်ပိုင်တွင်ပင် ကျင်းပမည်ဟု ကြေညာပြန်သည်။ သူသည် ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတ ဒူတာဒေးကို အယူခံဝင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပါရာဂိမ်းကိုပါ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံက လက်ခံကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။

၂၀၁၇ကွာလာလမ်ပူပွဲတော် ပိတ်ပွဲတွင် ယခင်ပိတ်ပွဲများတွင် နောက်လက်ခံကျင်းပမည့်နိုင်ငံမှ ဖျော်ဖြေရေးနေရာတွင် ထိုနိုင်ငံ၏ယဉ်ကျေးမှုကို ထင်ဟပ်စေသော ဖျော်ဖြေမှုများတင်ဆက်ခဲ့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံကမူ ဗီဒီယိုသာ ပြနိုင်ခဲ့သည်။

၂၀၂၀ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲကို နေရာကြီး ၃ နေရာတွင် ကျင်းပမည်။

ပွဲများနှင့်အားကစား
-------------------

### ပါဝင်မည့်နိုင်ငံများ

* ဘရူနိုင်း
* ကမ္ဘောဒီးယား
* အင်ဒိုနီးရှား
* လာအို
* မလေးရှား
* မြန်မာ
* ဖိလစ်ပိုင်
* စင်ကာပူ
* ထိုင်း
* အရှေ့တီမော
* ဗီယက်နမ်

ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်
-----------------

* ၂၀၁၉ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ

ကိုးကား
-------

1. 1 2  "ASEAN Para Games in Manila"၊ *Manila Standard*၊ 27 April 2018။ 28 April 2018 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 29 April 2018။
2. ↑  "မြန်မာအားကစားအဖွဲ့ယှဉ်ပြိုင်မည့် ၂၀၂၀ အာဆီယံ မသန်စွမ်းအားကစားပြိုင်ပွဲကို ယခုနှစ်တွင် ကျင်းပမည်မဟုတ်ဟု အရှေ့တောင်အာရှ မသန်စွမ်းအားကစားအဖွဲ့ချုပ်  အတည်ပြု"။

| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
အာဆီယံ မသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ |
| --- |
| အားကစားပြိုင်ပွဲများ | 
* ၂၀၀၁ ကွာလာလမ်ပူ
* ၂၀၀၃ ဟနွိုင်း
* ၂၀၀၅ မနီလာ
* ၂၀၀၈ နခွန်ရက်ချာစီမာ
* ၂၀၀၉ ကွာလာလမ်ပူ
* ၂၀၁၁ ဆူရတ်ခါတာ
* ၂၀၁၄ နေပြည်တော်
* ၂၀၁၅ စင်ကာပူ
* ၂၀၁၇ ကွာလာလမ်ပူ
* ၂၀၂၀ ဖိလစ်ပိုင်
* *၂၀၂၂ ဆူရတ်ခါတာ*
* *၂၀၂၃ ဖနွမ်းပင်*
* *၂၀၂၆ နဂရရာဇသီမာ*

 |
| 
* အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ

 |
**အဲအိဂျိရိုး** (英辞郎, Eijirō) သည် အလွန်ကြီးမားသည့် အင်္ဂလိပ် - ဂျပန်ဘာသာပြန် ဒေတာဘေ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အီလက်ထရွန်နစ်အဘိဓာန်ပရောဂျက်၏ တည်းဖြတ်သူများက တီထွင်ခဲ့ပြီး ဘာသာပြန်သူများအတွက် ရည်ရွယ်သည်။ အဲအိဂျိရိုးသည် လက်ရှိအချိန်တွင် အင်တာနက်ပေါ်ရှိ အထင်ရှားဆုံးသော အဘိဓာန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ပါဝင်သည့်အကြောင်းအရာများသည် နည်းပညာပိုင်းအရ တူညီသော်လည်း အီလက်ထရွန်နစ်အဘိဓာန်စီမံကိန်း (EDP) က အင်္ဂလိပ်-ဂျပန်ဒေတာဘေ့ကို Waeijirō (和英辞郎) အဖြစ် ရည်ညွှန်းသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

အဲအိဂျိရိုးစီမံကိန်းကို အမည်သိရှိရခြင်းမရှိသည့် ဂျပန်ဘာသာပြန်သူတစ်ဦးက စတင်ခဲ့သည်။ စတင်သည့်အချိန်က သူ၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သူများထံမှ မှတ်ချက်ကောင်းများ ရရှိခဲ့သည်။ သူသည် အီလက်ထရွန်နစ်အဘိဓာန်စီမံကိန်းကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုစီမံကိန်းသည် ဝီကီကဲ့သို့ တည်ဆောက်ပုံတူကာ အသုံးပြုသူများအား အဓိဓာန်တွင် ပါဝင်ပူးပေါင်းနိုင်အောင် လုပ်ဆောင်ထားသည်။[] ထိုကဲ့သို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်နိုင်စေသည့်အချက်ကြောင့်ပင် ဒေတာဘေ့၏ လေးကြိမ်ကြောင့် ထုတ်ဝေမှုတွင် ဒေတာအချက်အလက်ပေါင်း ၁.၆၆ သန်းကျော် ရှိခဲ့သည်။

အသွင်အပြင်များ
--------------

အဘိဓာန်ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ခေါ်သော်လည်း အဲအိဂျိရိုးသည် အခြားသောဂျပန်အဘိဓာန်များနှင့် ကွဲပြားသည်။

ရရှိနိုင်မှု
------------

အဲအိဂျိရိုးကို အွန်လိုင်မှတဆင့် ဝယ်ယူကာ CD-R သို့မဟုတ် ဒေါင်းလုပ်ဖိုင်အနေဖြင့် သက်သာသောဈေးနှုန်းဖြင့် ရရှိနိုင်သည်။ SpaceALC မှ အဲအိဂျိရိုကို ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသည်။ SpaceALC ဗားရှင်းသည်၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ရှစ်ကြိမ်မြောက်ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

ထို့အပြင် အဲအိဂျိရိုး၏ အွန်လိုင်းဗားရှင်း SpaceALC ဂျပန်ဘာသာစကားဝဘ်ကဆိုက်မှတစ်ဆင့် အခမဲ့ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။

ပြင်ပလင့်များ
-------------

* Eijirō Homepage (in ဂျပန်)
	+ What is Eijirō? (in ဂျပန်)
* SpaceALC (in ဂျပန်) – a portal site which includes an online dictionary based on Eijirō.
	+ Pocket Eijirō (in ဂျပန်)
* The Story Behind Eijiro – A first-hand blog entry outlining the history of Eijirō

ကိုးကား
-------

1. ↑  (in ဂျပန်) 英辞郎 第四版：アルクオンラインショップ Archived 2007-10-11 at the Wayback Machine.
2. ↑  (in ဂျပန်) History Archived 2008-09-27 at the Wayback Machine.
အဲ့လဗမြစ်သည် ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် ရိုင်းမြစ် 
မှလွဲလျှင် အထင်ရှားဆုံးမြစ်ဖြစ်သည်။ ထိုမြစ်သည် ချက်ကို 
ဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ၊ ဗိုဟီးမီးယားပြည်နယ်ရှိ တောင်များတွင် 
မြစ်ဖျားခံ၍ အနောက်မြောက်ဘက်သို့ မိုင် ၁၅ဝ ခန့်စီးဆင်း 
ပြီးလျှင် ဂျာမနီနိုင်ငံကိုဖြတ်လျက် မြောက်ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင် 
သည်။ မြစ်အလျား ၇၂၅ မိုင်ရှိသည်တွင် ၅၂၅ မိုင်ခန့်အထိ 
သင်္ဘောများဆန်တက်သွားလာနိုင်သည်။ 
ကျယ်ဝန်းသောမြစ်ဝထိပ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဆိပ်ကမ်းမြို့
ကြီး ဖြစ်သော ဟမ်းဗတ်မြို့တည်ရှိသည်။ 

  

အဲ့လဗမြစ်၏ ထင်ရှားသောမြစ်လက်တက်များမှာ 
ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယား နိုင်ငံဘက်တွင် ဗားတာဗာမြစ်နှင့် 
အိုဇဲမြစ်တို့ဖြစ်၍၊ ဂျာမနီနိုင်ငံဘက်တွင် မာလဒေမြစ်၊ ဇာလေ 
မြစ်နှင့် ဟားဗယ်မြစ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုမြစ်လက်တက် 
များအပြင် တူးမြောင်းအားဖြင့်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ စက်မှု 
လက်မှု ထွန်းကားသောမြို့များနှင့် ဆက်သွယ်လျက်ရှိသည်။ 
အဲဲ့လဗမြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံရှိ လယ်ယာနှင့် 
စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများ တည်ရှိခြင်းကြောင့် နိုင်ငံ၏ 
စီးပွားရေးအတွက် အရေးကြီးသော မြစ်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 
အဲ့လဗမြစ်သည် ဥရောပတိုက် အလယ်ပိုင်းတွင် ကူးသန်း 
ရောင်းဝယ်ရေးအတွက် အသုံးဝင်သော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး 
ခရီးလမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ အဲ့လဗမြစ်ပေါ်တွင်ဒရက်ဇဒင် 
မြို့၊ ဟမ်းဗတ်မြို့၊ မက်ဒိဗတ်မြို့ စသောမြို့ကြီးများ တည်ရှိ 
သည်။

  

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၅ ခုနှစ်၌ ဂျာမနီနိုင်ငံသို့ 
အနောက်ဘက်မှ စစ်ချီလာသော ဗြိတိသျှတပ်၊ အမေရိကန် 
တပ်နှင့် အရှေ့ဘက်မှစစ်ချီလာသော ရုရှားတပ်တို့သည် 
အဲ့လဗမြစ်တွင် ဆုံမိကြသည်။ ထို့နောက် မြစ်အောက်ပိုင်းကို 
ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်သည့်နယ်နှင့် ရုရှအုပ်ချုပ်သည့်နယ်နှစ်ခုအကြား 
တွင် နယ်နိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)
**အံ့ကျော်** (၁၉၃၇ – ၂၀၀၇) သည် မြန်မာလူမျိုး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ဦးမြင့်ဝေ (ခေါ်) သရုပ်ဆောင် ဦးအံ့ကျော်ကို ဖခင် ဦးတင်အောင်(မီးရထား-ငြိမ်း)၊ မိခင် ဒေါ်ကြူကြူတို့က ၁၉၃၇-ခုနှစ်၊ ဇွန်လ(၆)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးမြို့၌ မွေးဖွားသည်။ သားနှစ်ဦးထွန်းကားသည့်အနက် သရုပ်ဆောင် ဦးအံ့ကျော်မှာ အကြီးဆုံးသားဖြစ်သည်။

ငယ်ဘဝ
-----

ငယ်စဉ်က မန္တလေးမြို့ရှိ ဖားသားလဖုန်းကျောင်း၌ ဒသမတန်းအထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် ပြည်သူပိုင်မသိမ်းခင် အဒေါ်ဖြစ်သူ၏ နဂါးတိုက် နာရီဆိုင်တွင် အလုပ်လုပ်ခဲ့သည်။ အလုပ်ကို ကြိုးစားလုပ်ကိုင်နေရင်း ရုပ်ရှင်ကို စိတ်ဝင်စားလွန်းသဖြင့် မှန်ထိုး မီးထိုး ဘဝဖြင့် ရုပ်ရှင်လောသို့ စတင်ရောက်ရှိသည်။ ထိုမှတဆင့် တဖြည်းဖြည်း လူကြမ်းမင်းသားအခန်းများတွင် သရုပ်ဆောင်ခွင့် ရခဲ့သည်။ လူကြမ်းမင်းသား အံ့ကျော်ဟုဆိုလျှင် မသိသူ ရှားသည်။ ကလေးကအစ သိသည်။ သဏ္ဌာန်လုပ် သရုပ်ပါသဖြင့် မင်းသားအံ့ကျော်မှာ နာမည်ကြီးသည်။

ရုပ်ရှင်လောက
------------

ရုပ်ရှင်လောကသို့ ရောက်ရှိသည့်အခါ သူ၏ မိဘသဖွယ် လက်ဦးဆရာများမှာ ဒါရိုက်တာ ဦးချင်းစိန်၊ ဒါရိုက်တာ ဦးတင်ယုနှင့် ဒါရိုက်တာ ဦးမောင်မောင်မြင့်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဦးအံ့ကျော်သည် ၎င်းဒါရိုက်တာကြီးများ၏ ညွှန်ကြားပြသ ပြောဆိုမှုများကို စိတ်ရှည်လက်ရှည်ဖြင့် တစ်သဝေမတိမ်း လုပ်ဆောင်လေ့ရှိသည်။ သူသည် လူကြမ်းမင်းသားခန်းများတွင် သရုပ်ဆောင်ရသော်လည်း ပင်ကိုစရိုက်မှာ ပျော်ပျော်နေတတ်သည်။

၁၉၆၇-ခုနှစ်တွင် ဒေါ်နှင်းရည်အောင်(ရထားပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန-ငြိမ်း)နှင့် အိမ်ထောင်ပြုပြီး သမီးတစ်ယောက်၊ သားတစ်ယောက် ထွန်းကားခဲ့သည်။ ၁၉၇၃-ခုနှစ်တွင် အမျိုးသား စာပေဆုရ မင်းကျော်၏ မြဝတီမဂ္ဂဇင်းပါ အခန်းဆက် ဝတ္ထုရှည်ကို ဒါရိုက်တာ ဦးသုခ ရိုက်ကူးသော *ဘယ်သူပြိုင်လို့ လှပါတော့နိုင်* ဇာတ်ကားတွင် ဇာတ်ပို့ဆုဖြင့် အကယ်ဒမီဆုကို ထိုက်ထိုက်တန်တန် ရရှိခဲ့သည်။ ထိုဇာတ်ကားတွင် စာမတတ် ပေမတတ် ထန်းတက်သမား ကိုချစ်စရာအဖြစ် ရိုးသားနုံအသော တောသားတစ်ယောက်၏ သဘောသဘာဝကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် သရုပ်ဆောင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။

လူကြမ်းခန်းများတွင်သာ အများအားဖြင့် သရုပ်ဆောင်လေ့ရှိသည့် ဦးအံ့ကျော်သည် *ဘယ်သူပြိုင်လို့ လှပါတော့နိုင်* ဇာတ်ကားတွင် ဇာတ်လမ်းအရ သနားစဖွယ် ကောင်းသော လူတစ်ယောက် အဖြစ် ဇာတ်ပို့ တစ်ဦးအနေဖြင့် ထူးခြားစွာ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအနေဖြင့် မကွယ်လွန်မီ အချိန်ထိ ရုပ်ရှင်ကားကြီး၊ ဗီဒီယို ဇာတ်ကားပေါင်း ၃၀၀-ခန့် သရုပ်ဆောင် ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ခါနီးတွင် မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြားမှ ဘာသာရေး နေ့ထူးနေ့မြတ်များတွင် ထုတ်လွှင့်သော ဘာသာရေးဇာတ်လမ်းများ၌ ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။

ဘဝနိဂုံး
--------

ဦးမြင့်ဝေ (ခေါ်) သရုပ်ဆောင် အကယ်ဒမီ ဦးအံ့ကျော်သည် ၂၀၀၇-ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁)ရက် နေ့တွင် လေငန်းရောဂါဖြင့် ဒဂုံမြို့သစ်မြောက်ပိုင်း၊ ၄၉ ရပ်ကွက်၊ အမှတ် ၁၀၆၄၊ ဒူးယား (၆)လမ်း နေအိမ်၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် အသက်(၇၀) ရှိပြီ ဖြစ်သည်။

ကိုးကား
-------
ပါဠိ ပါမောက္ခဆရာကြီး **အဟ်မဒ်ကာစင်မ်** (B.A. B.Es.) (၁၈၈၉-၂၂ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၄) သည် တက္ကသိုလ်သုံးဝေါဟာရများကို ပထမဆုံး မြန်မာပြန်ဆိုသူများအနက် ပါဝင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်မတိုင်မီက တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများသည် ပါမောက္ခကို ပရော်ဖက်ဆာ၊ တက္ကသိုလ်ကို ယူနီဗာစီတီဟု အင်္ဂလိပ်လို ခေါ်ခဲ့ရသည်။ 

၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်ရောက်သောအခါတွင် ဆရာကြီးသခင်ဘသောင်းက အတွင်းရေးမှူးအဖြစ်ဆောင်ရွက်ပြီး တက္ကသိုလ်သုံးဝေါဟာရများကို မြန်မာပြန်ဆိုသည်။ ဆွေးနွေးတိုင်ပင်ပြန်ဆိုသူများတွင် ထိုစဉ်က ပါဠိကထိက ဆရာကြီး အဟ်မဒ်ကာစင်မ် ပါဝင်ခဲ့သည်။

အင်္ဂလိပ်ခေတ်၌ အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပါဠိ ပထမပြန်စာမေးပွဲကိစ္စများကို စီစဉ်ဆောင်ရွက်ရန် ပါဠိဘာသာ ပညာရေးအဖွဲ့တစ်ခုဖွဲ့ပေးထားသည် ထိုအဖွဲ့၌ အစိုးရခန့်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ပါမောက္ခအဟ်မဒ်ကာစင်သည် ဦးလူဖေဝင်း၊ ဒေါက်တာသိမ်းမောင်၊ ဝဇီရဗုဒ္ဓိ ဦးဖိုးစိန်၊ ဦးဘရုပ်တို့နှင့်အတူ ပါဝင်ခဲ့သည်။

ဆရာကြီးအဟ်မဒ်ကာစင်သည် ၁၉၁ဝ ပြည့်နှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းသည့် မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသနအသင်းတွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အသင်း၏ နာယကမှာ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ် သခင်နုဖြစ်ပြီး ဥက္ကဋ္ဌမှာ ခန်ဆာဟစ် Aကာစင်B.A ဖြစ်သည်။ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌမှာ ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင်နှင့် ဂျီအိပ်ချ် လုစ် တို့ဖြစ်သည်။ ဆရာကြီးအဟ်မဒ်ကာစင်သည် ကျမ်းမြတ်ကုရ်အာန် မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုရန်အတွက် ၁၉၄၈ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၇ ရက်နေ့တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ကုရ်အာန်ဘာသာပြန် စာပေပရိယတ္တိ ကော်မတီတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ကုရ်အာန်ဘာသာပြန်ဌာနကို ကြီးကြပ်အုပ်ချုပ်၍ ကော်မတီစတင်ဖွဲ့စည်းသည့် ၁၉၅ဝ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁ ရက်နေ့မှ ကွယ်လွန်သည့် ၁၉၅၄ ခု နိုဝင်ဘာ ၂၂ ရက်နေ့အထိ ဘာသာပြန်စာမူ တည်းဖြတ်ရေးအဖွဲ့တွင် သဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက်ကာ ဘာသာပြန်စာမူကြမ်းများကို တည်းဖြတ်ခဲ့သည်။ ဆရာကြီးသည် အရဗီ၊ ဖာရစီ၊ အူရဒူ၊ ပါဠိနှင့်
အင်္ဂလိပ်စာပေတို့တွင် ကျွမ်းကျင်သည်။ ကုရ်အာန်ဘာသာပြန်ဆိုမူနှင့် ပတ်သက်၍ အများဆုံး အကြံဉာဏ်ပေးခဲ့သည်။

ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံ အစ္စလာမ်စာပေသမိုင်းတွင် အရဗီဘာသာစကားနှင့်စပ်လျဉ်းသည့် ပထမဆုံး အဘိဓာန်ကြီးဖြစ်သော *ကုရ်အာန်ကျမ်းတော်ကြီး အရဗီ၊ အင်္ဂလိပ်၊ မြန်မာအဘိဓာန်* (၁၉၄၁)ကိုလည်း ကြီးကြပ်စစ်ဆေးပေးခဲ့သည်။ ထိုအဘိဓာန်ကို ဒေါက်တာ ဟာဂျီ အဗ္ဗဒူလ်ဂဖူရ်(ခ)ဦးဘချို၊ မော်လဝီ မုဟမ္ဓဒ် ရဟမတွလ္လာဟ်ဆပ်၊ မော်လဝီ အဗ္ဗဒူရာမန်နဒ်ဝီဆပ်တို့က ဘာသာပြန်ဆိုသည်။ စင်္ကာပူမြို့ အငြိမ်းစား တရားသူကြီး အလ်ဟာဂျ်ဟာဖိဇ် ဂိုလာမ်ဆာရ်ဝါရ(M.A) အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ပြုစုခဲ့သည့် အရဗီ-အင်္ဂလိပ်အဘိဓာန်ကို အခြေခံပြီး မြန်မာပြန်ဆို ဖြည့်စွက်ပြုစုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအဘိဓာန်ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် အရှေ့တိုင်းဘာသာရပ် ပါမောက္ခ ဆရာကြီးခါန်ဆာဟစ်ဘ် အဟ်မဒ် ကာစင်မ်က ကြီးကြပ်စစ်ဆေးသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ဆရာကြီးသည် ၁၉၂၃ ခု နိုဝင်ဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် အရှေ့တိုင်းဘာသာဌာန ကြီးကြပ်သူ အဖြစ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ပညာရေးလောက၌ နှစ်ပေါင်းများစွာ အမှုထမ်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပါဠိဌာန၌ ပါမောက္ခအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သည်။ အသက် ၆၅ နှစ်အရွယ် ၁၉၅၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် နှလုံးရောဂါဖြင့်
ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------
၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ကြည်းတပ် ၏ M113 တင့်ကားအား ပနားမားတွင် တွေ့ရပုံ။
**မြို့ပြစစ်ဆင်ရေး** ဆိုသည်မှာ မြို့များ နှင့် မြို့တော်များ ကဲ့သို့သော မြို့ပြဒေသများတွင် ဖော်ဆောင်သော တိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်သည်။ ။ မြို့ပြတိုက်ခိုက်ရေးသည် စစ်ဆင်ရေး နှင့် နည်းဗျူဟာ အဆင့်နှစ်ခုစလုံးတွင် ဟင်းလင်းပြင်တွင် တိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် ကွဲပြားသည်။ မြို့ပြစစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်သည့် ရှုပ်ထွေးသောအချက်များမှာ အရပ်သားများ ရှိနေခြင်းနှင့် မြို့ပြမြေပြင် ၏ ရှုပ်ထွေးမှုတို့ ဖြစ်သည်။ မြို့ပြတိုက်ခိုက်ရေး နှင့် ပတ်သက်သော စစ်ဆင်ရေးများသည် မြို့ပြဒေသတစ်ခုအား ပိုင်ဆိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော မဟာဗျူဟာ သို့မဟုတ် နည်းဗျူဟာဆိုင်ရာ အားသာမှုကို မြှင့်တင်ရန် သို့မဟုတ် ရန်သူအား ထိုသို့ အားသာမှု မရရှိစေရန် အတွက် ကာကွယ်ရန် ဖြစ်နိုင်သည်။ 

မြို့ပြဒေသများတွင်တိုက်ပွဲများသည် တစ်ဘက်၌ သံချပ်ကာ၊ လက်နက်ကြီးများ သို့မဟုတ် လေကြောင်းထောက်ကူမှုတို့ ရှိနေသည့် အားသာချက်များကို လျော့ကျထိခိုက်စေသည်။ လက်ကိုင်တင့်ကားဖျက်လက်နက်များ ကိုင်ဆောင်ထားသော စစ်သားအုပ်စုငယ်များက ဆောင်ရွက်သည့် ချုံခိုတိုက်ခိုက်မှုများသည် ( ဂရော့ဇနီ ပထမတိုက်ပွဲ တွင်ပြုလုပ်သကဲ့သို့) ခေတ်သစ်သံချပ်ကာ ကားတန်း တစ်တန်းလုံးကိုဖျက်ဆီးပစ်နိုင်သည်။ လက်နက်အင်အား သာလွန်နေသောဘက်မှ အရပ်သားတို့၏ ထိခိုက်သေဆုံးမှုကို နည်းနိုင်သမျှ နည်းအောင် ထိန်းသိမ်းတိုက်ခိုက်လိုပါက လက်နက်ကြီးနှင့် လေကြောင်း ပစ်ကူများကို သိသာစွာ လျှော့ချ အသုံးပြုရသည်။ သို့သော်လည်း ကာကွယ်သောဘက်မှမူ ထိုသို့ လျှော့ချရန် မလိုအပ်ပေ။ (တစ်ခါတစ်ရံ လူသားဒိုင်းကိုပင် အသုံးပြုတတ်ကြသည်။)

အချို့ကအရပ်သားများ ထိုကဲ့သို့သော တိုက်ပွဲဝင် လက်နက်ကိုင်များ ဖြစ်သော စစ်သွေးကြွများမှ ခွဲခြားရန် ခက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် မိမိတို့နေအိမ်အား တိုက်ခိုက်သူများမှ ကာကွယ်သော သူများနှင့် ခွဲခြားရန် ခက်ခဲ့သည်။ နည်းဗျူဟာများသည် သုံးဖက်မြင် ဖြစ်နေသော ပတ်ဝန်းကျင်၊ အဆောက်အဦးများကြောင့် ကွယ်နေသောမြင်ကွင်း၊ မီးလောင်နေသော အဆောက်အဦးများ ၊ ကာကွယ်သူများဘက်မှ ပိုမိုပုန်းအောင်း၍ ကောင်းသော နေရာများ နှင့်အကာအရံများ၊ မြေအောက်ရှိ အခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် လက်ဖြောင့်တပ်သားများနှင့် အယောင်ဆောင်ဗုံးများကို နေရာချရန် လွယ်ကူခြင်း တို့ကြောင့် ရှုပ်ထွေးသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Pike 2002.
"အဲလ်ဂျာဇီးယား" ဆိုသည်မှာအာရေဗျဘာသာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာတို့ဖြင့် ရုပ်မြင်သံကြားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို ကာတာနိုင်ငံမှ ငွေကြေးထောက်ပံ့ ထုတ်လွှင့်ကာ၊ မိခင်ဌာနမှာ ကာတာနိုင်ငံ၊ ဒိုဟာမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဲလ်ဂျာဇီးယား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ အာရေဗျဘာသာဖြင့် "အာရေဗျမှကျွန်း" ဟု အဓိပ္ပာယ် ရရှိလေသည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် တစ်ခုတည်းသော လွတ်လပ်သည့်သတင်းကွန်ရက်တစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအမည်ကို ပေးခဲ့ကြသည်။ ပထမတွင် အာရေဗျဒေသတစ်ခုအတွင်းသာ ထုတ်လွင့်သော ဂြိုဟ်တုရုပ်သံလိုင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် အချက်အလက်ဆိုင်ရာများ၊ အစည်းအဝေးများ၊ အားကစားများကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာများဖြင့် ထုတ်လွှင့်နေသော ရုပ်သံလိုင်းတစ်ခုဖြစ်လာသည်။ 

မူလအဲလ်ဂျာဇီးယားလိုင်းတစ်ခုတွင်ပင် အခြားသတ်မှတ်ထားသည့်အကြောင်းအရာများအား ထုတ်လွင့်သော လိုင်းများစွာ ရှိသေးသည်။

သမိုင်း
-------

ပထမ အဲလ်ဂျာဇီးယားရုပ်သံလိုင်းကို ၁၉⁠၉၆ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကာတာနိုင်ငံ၏အိမ်ရှေ့မင်းသားမှ အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၁၅၀ အကုန်အကျခံခဲ့သည်။ 
၁၉⁠၉၆ခုနှစ် ဧပြီလတွင်း အာရေဗျဘာသာဖြင့် ထုတ်လွှင့်နေသော ဘီ⁠ဘီစီ ရုပ်သံလိုင်းပိတ်ခဲ့သည်။ ဤလိုင်းကို ဆော်ဒီအာရေဗျမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအားဖြင့် ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဘီ⁠ဘီစီ သတင်းဌာနမှ ဂျာနယ်ဆရာ သတင်းထောက်များသည် အဲလ်ဂျာဇီးယား ရုပ်သံလိုင်းနှင့် စတင်လက်တွဲ လုပ်ကိုင်လာခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၉⁠၉၆ ခုနှစ် အကုန်တွင် စတင်အသံလွှင့်ခဲ့ကြသည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဒေသတစ်ဝိုက်လုံးတွင် အဲလ်ဂျာဇီးယားရုပ်သံလိုင်းသည်သာ ဂြိုဟ်တုမှတစ်ဆင့် ထုတ်လွင့်နိုင်သည်။
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

**အဟောသိကံ**--ပဌမဇောစေတနာသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ အကျိုးမပေးသော် သတ္တမဇောစေတနာသည် ဒုတိယဘဝ၌ ကျိုးမပေးသော် အလယ်ဇော ငါးချက်စေတနာသည် နိဗ္ဗာန်ရသည့်ဘဝတိုင်အောင် အကျိုးမပေးသော် အဟောသိကံဖြစ်၏။  ပစ္စုပ္ပန် ဘဝ၌ ဒိဋ္ဌဓမ္မအကျိုးပေးနိုင်လောက်သော ကံအများကိုအားထုတ်ထားလျှင် ကံတခုကသာ
ဒိဋ္ဌဓမ္မအကျိုးကို ပေးနိုင်၏။ ကြွင်းသော ကံများသည် အဟောသိကံ ဖြစ်ကြရသည်။ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံများကို အားထုတ်ထားရာ၌လည်း ကံတခုက ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ပေးလျှင် ကြွင်းသောကံများသည် ပဋိသန္ဓေ အကျိုးကို မပေးနိုင်၊ ပဝတ္တိအကျိုးကိုကား ပေးနိုင်သေး၏၊ ပဝတ္တိအကျိုးကိုမျှ မပေးလျှင် အဟောသိကံ ဖြစ်ကြရလေသည်။ ပဉ္စာနန္တရိယကံ ငါးမျိုးလုံး ကျူးလွန်ထားရာ၌ အစွမ်းသတ္တိ အထက်ဆုံးဖြစ်သော သံဃဘေဒကကံကသာ ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ပေးသည်၊ ကြွင်းသော အာနန္ဒရိယကံ လေးမျိုးသည် အဟောသိကံ ဖြစ်ကြရသည်။ သမာပတ် ၈-ပါးစလုံး ရှိရာ၌ သမာပတ်တပါးကသာ ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ပေး၏၊ ကြွင်းသော သမာပတ်များသည် အဟောသိကံ ဖြစ်ကြရသည်။  အပရာပရိယာယဝေဒနီယကံကား နိဗ္ဗာန် ရ၍ သံသရာစက် ပြတ်မှ အဟောသိကံ ဖြစ်သည်၊ သံသရာစက်ရဟတ် မပြတ်လည်နေသေးလျှင် အဟောသိကံမဖြစ်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  (ဝိဘာဝိနီ၊၁၇၁။ ပရမတ္ထဒီပနီ။)
2. ↑  (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၃၄။ အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၄-၅။)
3. ↑  (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၅။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၆။)
4. ↑  တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၅
| ပိဋကတ် သုံးပုံ |
| --- |
| ဝိနယပိဋက |
| * ပါရာဇိကဏ်
* ပါစိတ်
* မဟာဝဂ်
* စူဠဝါ
* ပရိဝါ
 |
| သုတ္တန်ပိဋကတ် |
| * ဒီဃနိကာယ်
* မဇ္ဈိမနိကာယ်
* သံယုတ္တနိကာယ်
* အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်
* ခုဒ္ဒကနိကာယ်
 |
| အဘိဓမ္မာပိဋကတ် |
| * ဓမ္မသင်္ဂဏီ
* ဝိဘင်း
* ဓာတုကထာ
* ပုဂ္ဂလပညတ်
* ကထာဝတ္ထု
* ယမိုက်
* ပဋ္ဌာန်း
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

ဘုရားရှင် ဝဇ္ဇီနိုင်ငံ၊ နာတိကရွာ အုတ်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ နေစဉ် ညနေချမ်းအခါ၌ သုံးပါးတစ်စိတ်တည်းဖြစ်အောင် အညီအညွတ် နေထိုင်ကြသော "ဂေါသိင်္ဂ" အင်ကြင်းတော၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်ကြသော အရှင်အနုရုဒ္ဓါ, အရှင်နန္ဒိယ, အရှင်ကိမိလတို့ထံ ကြွသွားတော်မူပြီး ဘုရားရှင်က မေးတော်မူသဖြင့် အရှင်မြတ်သုံးပါးတို့၏ အညီအညွတ်နေထိုင်လိုသောစိတ်ထား၊ အညီအညွတ် နေထိုင်ပြီး ပြုလုပ်ကြသောဆောင်ရွက်ချက်၊ အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်စေနိုင်သော ဉာဏ်အမြင်အထူး ရရှိကြပုံ, အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ်ဖြင့် နေကြပုံ၊ နိရောဓ သမာပတ်ဖြင့် နေကြပုံ၊ နိရောဓသမာပတ်ဖြင့် နေခြင်းထက် ကောင်းမြတ်သော နေခြင်း မရှိပုံ-တို့ကို အရှင်အနုရုဒ္ဓါထေရ်က ရှင်းလင်းလျှောက်ထားပါသည်။ ဘုရားရှင်က သာဓုခေါ်တော်မူပြီး ပြန်ကြွတော်မူပါသည်။

ဒီဃပရဇနနတ်က အရှင်မြတ်တို့ဂုဏ်သတင်းကို ကြွေးကြော်သဖြင့် အရှင်မြတ်သုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်သတင်းသည် အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာဘုံအထိ ပျံ့နှံ့သွားပုံ၊ ဒီဃပရဇန နတ်သား၏ မေးလျှောက်ချက်အရ "အရှင်မြတ်သုံးပါးတို့ကို ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိ၍ အောက်မေ့ခဲ့ကြသူများ အကျိုးစီးပွားချမ်းသာတို့ ရှည်မြင့်စွာဖြစ်နိုင်ပုံ၊ ဤအရှင်မြတ် သုံးပါးတို့သည် များစွာသော လူအပေါင်း၏ လောက၏အကျိုးစီးပွား များစွာဖြစ်ရန် ကျင့်ရာရောက်ကြပုံ၊ သတ္တလောကကို စောင့်ရှောက်ရာရောက်ပုံ၊ နတ်လူတို့ အကျိုး စီးပွားများရန် ကျင့်ကြပုံတို့ကို ဟောတော်မူသည့်သုတ်။

အဋ္ဌကထာ၌ နာတိက(ဉာတိက)ရွာ ဂိဉ္ဇကာဝသထကျောင်းတော်, ဂေါသိင်္ဂအင်ကြင်းတောအကြောင်း၊ အရှင်မြတ်သုံးပါးတို့အကြောင်း၊ အရှင်မြတ်သုံးပါး တို့ထံ ကြွရောက်တော်မူခြင်းအကြောင်း၊ အတ္တကာမရူပ-ပုဒ်အဖွင့်၊ တောစောင့်နတ်၏ သဘောထား၊ အရှင်မြတ်သုံးပါး၏ မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ဆက်ဆံကြပုံ၊ မေတ္တာ သုံးပါးအကြောင်း၊ သာမဂ္ဂီကာလ ရခဲပုံ၊ အရှင်မြတ်သုံးပါးတို့၏ နေ့စဉ် ဆက်ဆံပြုလုပ် မှု၊ ဒီဃပရဇနနတ်အကြောင်း-အစရှိသော အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်တို့ကို ဖွင့်ပြထားပါသည်။
**ဋီကာ**၌လည်း မှတ်သားဖွယ်ရာ ဖွင့်ပြချက်များ ပါရှိပါသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  -မ၊၁၊၂၆၆-၂၇၂။ မ၊မြန်၊၁၊၂၇၄-၂၈၀။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၈-၁၄၇၊ မ၊ဋီ၊၂၊၁၈၀-၁၈၅။

-မဇ္ဈိမနိကာယ၊ ဥပရိပဏ္ဏာသ၊ ၄-မဟာယမကဝဂ္ဂ၊ ပဌမသုတ်။
2. ↑  ပခုက္ကူမြို့ မဟာဝိသုတာရာမတိုက်၊ သာသနဓဇ သိရီပဝရ ဓမ္မာစရိယ၊ B.A (ဝိဇ္ဇာဂုဏ်ထူး-သီရိလင်္ကာ)၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘဒ္ဒန္တ ကေလာသမဟာထေရ် **တိပိဋကသူစိကျမ်း** နှင့် နိုင်ငံတော်ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ် (ရန်ကုန်) ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘဒ္ဒန္တကုမာရထေရ် **တိပိဋက သုတ္တသူစိ ဝိဘာဝိနီ**
သောရ်နတ်
--------

ဥရောပမြောက် ပိုင်းပုံပြင်များတွင် 
ထင်ရှားသည့်သောရ်နတ်သားသည် စကန်ဒီနေးဗီးယားနတ် 
ဖြစ်သည်။ သောရ်နတ်သည်အိုးဒင်နတ်၏ သားတော်ကြီးဖြစ်၍ 
စကန်ဒီနေဗီးယားနတ် များအနက် အသန်မာအတောင့်တင်းဆုံး 
နတ်သားဖြစ်လေသည်။ လူသားတို့အတွက်ကြင်နာစွာကောင်း 
ကျိုးကိုဆောင်သော်လည်း မြောက်ယွန်းယွန်း ရေခဲသော ဒေသရှိ 
နှင်းစောင့်ဘီလူးကြီးများကိုရန်ညိုးမပြေ နိုင်အောင် ဒေါသ 
ဆောင်သောနတ်ဖြစ်လေသည်။ အိုးဒင်၏သားဖြစ်သောကြောင့် 
ရုပ်ဆင်းသဏ္ဌာန်မှာ အိုးဒင်နှင့်ရွေးမရအောင်တူသည်။

မြောက်ပိုင်းနိုင်ငံများတွင် နေထိုင်သူများသည် 
သောရ်နတ်သားကို ဘုရားပမာ ပူဇော်ပသကိုးကွယ် ကြ 
လေသည်။ ဥရောပမြောက်ပိ်ုင်းနိုင်ငံများတွင် ဆီးနှင်းလွှမ်းခြင်း 
ကြောင့်ရေခဲခြင်း၊ နှင်းမိုးစွေခြင်းတို့ ဖြစ်သည့်အခါ 
သောရ်နတ်သားက နှင်းစောင့်ဘီလူးများအား စစ်ဆင်ကာ 
မောင်းထုတ်နိ်ုင်သဖြင့်တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် နွေကူးရာသီ 
လေပြည်သွေးကာ နေရောင်ပေါ်ပေါက်ပြီးလျှင် ပူနွေးလာသည်ဟု 
အယူရှိကြသည်။ ကောင်းကင်မှ မိုးချုန်းသံသည် 
သောရ်နတ်သား၏ ရထားဘီးလှိမ့်သံဖြစ်သည်။သူ၏ 
အစွမ်းထက်သောလက်နက်ကား မီယိုလ်နာခေါ် တင်းပုတ်ကြီးဖြစ်၍ 
ထိုတင်းပုတ်ကြီးကို ဝင့်လိုက်သောအခါ လျှပ်စစ် လက်ခြင်း 
ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ထုံးဟောင်းပုံပြင်များတွင်အဆိုရှိပေသည်။ 
ထိုကြောင့်သောရ်အား လျှပ်စစ် လက်ခြင်းဆိုင်ရာနတ်အဖြစ် 
ကိုးကွယ်နေကြခြင်းဖြစ်သည်။

ငယ်စဉ်ကသောရ်သည် စိတ်သဘောဖြူစင် 
ကောင်းမွန်သော်လည်း မကြာခဏဆိုသလိုပင်ထိန်း မရအောင် 
ဒေါသကြီးတတ်သည်။ သူ၏ကောင်းလှသောဗလကြောင့် 
မိခင်ဖြစ်သူက သူ့အားနိုင်နိုင်နင်း နင်းမထိန်းသိမ်းနိုင်သဖြင့် 
ထိန်းသိမ်းမွေးစားမည့်သူအားအပ်ရသည်။ မွေးစားမိဘများသည် 
သောရ် အားလိမ်မာစွာ အုပ်ထိမ်းနိုင်ခဲ့လေသည်။ 
အရွယ်ရောက်လာသောအခါ သော်ရ်သည်အက်စဂတ် အရပ်၌ 
နတ်အားလုံးနေရန်အခန်း ၅၄၁ပါသောဗီလစကီယားနီးယား 
(လျှပ်စစ်ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်) နတ်ကွန်းကို ဆောက်၍ တိုက်ပွဲ၌ 
ကျသောစစ်သည်တော်များအား ဂုဏ်ပြုပွဲကျင်းပရန် 
အသုံးပြုသည်။

သောရ်၏ဇနီးသည်မှာ သာမန်ကျေးတောသူဖြစ်၍ 
ဆစ်ဟုတွင်သည်။ ခြေဖျားထိအောင်ဆံရှည်သဖြင့်ဇနီးသည်၏ 

ဆံပင်ကောင်းခြင်းကို သောရ်သည်ဂုဏ်ယူ၍မဆုံးချေ။
သတ္တိစွမ်းပြ၍ စွန့်စားဆောင်ရွက်ရာတွင် 
သောရ်သည်ဦးလေးခြင်းမရှိ။ ခွန်အားအရာတွင်လည်း 
သူမတူအောင် သန်စွမ်းရကား ခွန်အားထုတ်၍ 
အလုပ်လုပ်ရာတွင် ပျော်မွေ့လေသည်။ ဥသဘနွားလားကြီး 
များကိုပင် လက်ဖြင့်ညှစ်သတ်ကာ သေစေနိုင်သောအင်အားရှိ၍ 
သစ်ပင်ကြီးများကို ပေါ့ပါးစွာထမ်းနိုင်လေသည်။ 
သောရ်နတ်သား၏ စွန့်စားခန်းအဖုံဖုံကို ရှေးထုံးဟောင်း 
ပုံပြင်များတွင် ဝတ္ထုများသဖွယ် များစွာရေးသားထားကြ၏။ 
သောရ်နတ်သားအားဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ရက်သတ္တပတ်တွင် 
ပဉ္စမနေ့ကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာအားဖြင့် သောစဒေးဟုခေါ်၍ 
ယင်းမှသပ်စဒေးဖြစ်လာလေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃)
တောမတ် ဂါးရစ် မာဆာရစ်
ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး သမ္မတကြီး 
တောမတ်ဂါးရစ် မာဆာရစ်သည် ၁၈၅ဝ ပြည့်နှစ် မတ်လ
၇ ရက်နေ့တွင် မိုရေးဗီးယားပြည်နယ် ဟိုဒိုနင်နယ်စပ် 
မြို့ကလေး၌ ဖွား မြင်သည်။ သူ၏ဖခင်မှာ ဩစတြီးယန်း 
ဧကရာဇ်ဘုရင်၏ ရထားထိန်း တစ်ဦးဖြစ်သည်။

တောမတ် မာဆာရစ်သည် အသက် ၁၄ နှစ်အရွယ်တွင် 
ဗီယင်းနားမြို့ရှိ သော့ခလောက် လုပ်ငန်းတစ်ခုတွင် 
ဝင်ရောက်လုပ် ကိုင်လေသည်။ ထိုနောက် ပန်းဘဲဆရာတစ်ဦး၏ 
အကူအညီအဖြစ်လည်း လုပ်ကိုင်ခဲ့ဘူး၏။ သို့ရာတွင် ပင်ပန်း 
ကြီးစွာ ကြိုးပမ်းလျက်ဗီယင်းနားနှင့် လိုက်ပဆစ်တက္ကသိုလ်များ၌ 
ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး နောက် ၁၈၈၂ ခုနှစ်၌ မရာဟေမြို့ 
ချားတက္ကသိုလ်တွင် သဘာဝတ္တဗေဒနှင့် လူမှုရေး 
ပညာရပ်များဆိုင်ရာ ပါမောက္ခဖြစ်လာလေသည်။ 

တက္ကဗေဒနှင့်ဆိုင်သော စာအုပ်စာတမ်းများကို 
ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ထိုနောက် သဘာဝတ္တဗေဒနှင့် 
လူမှုရေးဆိုင်ရာ စာအုပ် 
စာတမ်းများကိုလည်း ဆက်လက်ထုတ်ဝေ၍ ကျော်ကြားလာသည်။ 
၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် သူ၏ မိတ်ဆွေအချို့ တည်ထောင်သော 
သတင်းစာ တစ်စောင်ကို ဝင်ရောက်ဦးစီးပြီးလျှင် နိုင်ငံရေးတွင် 
ပါဝင်လိုက်စားခဲ့လေသည်။ သူ၏ အယူအဆများ၊ 
အဆိုအမိန့်များ ကို သဘောကျသူ များလာခဲ့ရာ ၁၈၉၁ 
ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်အမတ် ဖြစ်လာလေသည်။ သို့ရာတွင် ၁၈၉၃ 
ခုနှစ်၌ အမတ်အဖြစ်မှ နှုတ် ထွက်၍  *တိုးတက်ရေးအဖွဲ့*  
ဟူသော နိုင်ငံရေး အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ကို ဦးစီးတည်ထောင်လိုက်သည်။ 

၁၉ဝ၇ ခုနှစ်တွင် ထိုအဖွဲ့မှပင် ပါလီမန်အမတ်အဖြစ် 
ထပ်မံရွေးကောက် တင်မြေ|ာက်ခြင်းခံရလေသည်။
ပထမကမ္ဘာစစ်ဖြစ်ပွားသောအခါ တောမတ်သည် 
အခါကောင်း အခွင့်ကောင်းကိုယူ၍ ချက်ကိုဆလိုဗား
ကီးယားနိုင်ငံတည်ထောင်ရေးအတွက် 
ကြိုးပမ်းလေတော့သည်။ ထိုအခါတွင်တောမတ်မှာ 
အသက် ၆ဝ ရှိပြီဖြစ်သော်လည်း 
အားကစားသမားပီပီ ကျန်းမာသန်စွမ်းလျက်ပင် ရှိသေးသည်။ 

တောမတ်သည် အီတလီ၊ ပြင်သစ်၊ အင်္ဂလန်၊ ရုရှ၊ 
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု စသည့် နိုင်ငံ များသို့ 
ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယား ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် လှည့် 
လည်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် လန်ဒန်မြို့ ဘုရင့်သိပ္ပံကျောင်းတွင် 
ပါမောက္ခအဖြစ် သွားရောက်ဆောင်ရွက်ခဲ့သေးသည်။ 
ထိုကြောင့် သမ္မတ ဖြစ်နေသည်တိုင်အောင်ပင် 
ပါမောက္ခ မာဆာရစ်ဟု အခေါ်များကြသည်။ 
တောမတ်သည် ဤကဲ့သို့ ဆောင်ရွက်ရာမှ 
မဟာမိတ်နိုင်ငံများ၏ အရေးပေးခြင်းကို ခံယူခဲ့ရသည်။ 

တောမတ် ၏ နိုင်ငံရေးဝါဒကား ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ 
လွတ်လပ်ရေး ရရန် ဩစတြီးယန်းအင်ပိုင်ယာကြီးကို တော်လှန်၍ 
ပြိုကွဲအောင် လုပ်ရမည်ဟူသည်ပင်ဖြစ်၏။ ၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် 
ဩစတြီးယန်း အစိုးရတို့က သူ့ကို တိုင်းပြည်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် 
သေဒဏ်အပြစ်ပေး လိုက်သည်။ သို့ရာတွင် တောမတ်သည် 
တိမ်းရှောင်နေပြီးနောက် ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်သမ္မတ 
ဝုဒရိုးဝီလဆန်၏ အကူ အညီကို တောင်းခံရန်အတွက် 
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ သွား ရောက်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၁၈ 
ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယန်း အင်ပိုင်ယာကြီး ပြိုကွဲသွားပြီးနောက် 
ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယား သမ္မတနိုင်ငံ ထူထောင်သောအခါ 
တောမတ်အား ပြန်ခေါ်ပြီးလျှင် သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက် 
တင်မြောက်ကြလေသည်။ တောမတ်သည် ချက်ကို 
ဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော သမ္မတဖြစ်ရုံမက 
ချက်ကို ဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ၏ ဖခင်ဟူ၍လည်း ကျော်ကြား 
ခဲ့၏။

  

တောမတ် မာဆာရစ်သည် အသက် ၈ဝ ကျော်အထိ 
ကျန်းမာသန်စွမ်း၍ မြင်းစီး ကျွမ်းကျင်လှသည်။ သူ၏ 
သန်မာမှု၊ ကိုယ်လက်ကြံ့ခိုင်မှုကို လူတိုင်းအံ့ဩရ၏။ 
ဗဟုသုတပြည့်စုံ၍ ဘာသာစုံတတ်ကျွမ်းသော စွယ်စုံပညာရှိ 
ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးလည်း ဖြစ်ပေ သည်။ သမ္မတရာထူးသို့ ၁၉၂ဝ 
ပြည့်နှစ်တွင်တစ်ကြိမ်၊ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင်တစ်ကြိမ်၊ ၁၉၃၄ 
ခုနှစ်တွင်တစ်ကြိမ် ဆက်လက် ရွေးကောက်တင်မြေ|ာက်ခြင်း 
ခံရသည်။ ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် သမ္မတ ရာထူးမှနုတ်ထွက်သည်။ 
၁၉၃၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် 
ကွယ်လွန်လေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)
ကလိုးဗစ် တစ်
**ကလိုးဗစ်ဘုရင်** (ခရစ် ၄၆၆-၅၁၁) သည် 
ဖရန့်လူမျိုးများ၏ မျိုးတူစု တစ်စုဖြစ်သော ဆေးလယန်းဖရန့် 
တို့၏ အကြီးအကဲဖြစ်သူ ချီလဒါရစ်ဘုရင်၏ သားတော် 
ဖြစ်သည်။ ၄၈၁ ခုနှစ်တွင် ခမည်းတော်၏ အရိုက်အရာကို 
ဆက်ခံသောအခါ အသက် ၁၅ နှစ်မျှသာ ရှိသေး၏။ ထိုစဉ်က 
ဖရန့်ဘုရင်များသည် မျိုးတူစုများ၏ အကြီးအကဲများသာ ဖြစ် 
ကြ၍ ကလိုးဗစ်မှာ ထိုဖရန့်ဘုရင်အများတွင် တစ်ပါး အပါ 
အဝင် ဖြစ်သည်။ ၄၈၆ ခုနှစ်တွင် ကလိုးဗစ်သည် ဆွားဆွန်း 
အနီးတိုက်ပွဲ၌ ရောမတို့ကို အောင်နိုင်လိုက်သဖြင့် စိန်းမြစ်ဝှမ်း 
ကို စိုးမိုးရလေသည်။

၄၉၃ ခုနှစ်တွင် ကလိုးဗစ်သည် ကလိုတီးလဒါး အမည်ရှိ 
ဗါဂန်ဒီမင်းသမီးကို မိဖုရားမြှောက်သည်။ ကလိုတီးလဒါးမှာ 
ခရစ်ယန်ဖြစ်သည့်အလျောက် ဘုရင်ကြီးအား ခရစ်ယန် 
အယူဝါဒသို့ ကူးပြောင်းရန် မကြာခဏ တိုက်တွန်းခဲ့၏။ 
ကလိုးဗစ်သည် သူ၏သားတော် သမီးတော်များအား 
ရေနှစ်မင်္ဂလာ ခံယူစေခဲ့သော်လည်း သူကိုယ်တိုင်မှာမူ ဂျာမန် 
အနွယ် အယ်လမန်းနိုင် လူမျိုးတို့အား တိုက်ခိုက်အောင်မြင် 
ခဲ့ပြီးသည့်နောက်မှ ခရစ်ယန်ဖြစ်လာခဲ့လေသည်။

ကလိုးဗစ်ဘုရင်သည် ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသောဘုရင် 
ဖြစ်သည့်အလျောက်၊ အကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်နေသော ဖရန့် 
နိုင်ငံကို တစည်းတလုံးတည်း ဖြစ်စေခဲ့သည်သာမက၊ မြောက် 
ဘက်နှင့်အရှေ့ဘက်တွင် ရိုင်းမြစ်မှ တောင်ဘက်ပီးရနီး 
တောင်တန်း အထိ ကျယ်ပြန့်သောနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခဲ့ 
သည်။ ကလိုးဗစ်ဘုရင် တည်ထောင်ခဲ့သောနိုင်ငံမှာ နောင် 
အခါတွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာရာ၊ပါရစ်မြို့မှာ ထိုစဉ်ကပင် 
မြို့တော်ဖြစ်ခဲ့ပေသည်။

ကလိုးဗစ်ဘုရင်သည် ၅၁၁ ခုနှစ်တွင် နတ်ရွာစံလေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁)
*Upper left*: Wat Ubaosoth Ratanaram, Phnom Penh, Cambodia  
 *Upper right*: Wat Xieng Thong, Luang Prabang, Laos   
*Lower Left*: Weihan Manduan Temple, Meng Haai, Yunnan, China  
*Lower Right*: Wat Phra Kaew, Bangkok, Thailand
**ဝက်** (ခမာ: វត្ត, *voăt*  [ʋɔət]; လာအို: ວັດ, *vat*; ထိုင်း: วัด, RTGS: *wat*  [wát]; တမ်းပလိတ်:Lang-khb; တမ်းပလိတ်:Lang-nod) ဆိုသည်မှာ ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအို၊ အရှေ့ရှမ်းပြည်နယ်၊ ယူနန်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့တွင် တည်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဗြဟ္မဏတို့၏ကျောင်းတော်များကို ဆိုလိုသည်။ "ဝက်" ဟူသည့် စကားလုံးသည် ထိုင်းစကားလုံးတစ်ခုဖြစ်ကာ သက္ကတဘာသာစကား vāṭa မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ "ဝင်းခြံ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုဝေါဟာရသည့် ဒေသကိုလိုက်ကာ အဓိပ္ပာယ်များ ပြောင်းလဲမှုရှိသည်။ တစ်ခါတရံ အစိုးရက သတ်မှတ်ထားသည့် ကျောင်းတော်ကြီးများကို ဆိုလို၍ တစ်ခါတရံ မည်သည့် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဗြဟ္မဏကျောင်းတော်များကိုမဆို ဆိုလိုသည်။

အကျဉ်းချုပ်
-----------

Wat Mahathat, Luang Prabang

ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ
-------------------

Royal stupa (*preăh chêdei*) of Kuntha Bopha was built by using Khmer architectural style during the Angkor period in the form of temple shrine, Silver Pagoda, Phnom Penh
The main chedi in Wat Phra Mahathat, Nakhon Si Thammarat
Pha That Luang, Vientiane, Laos
Wat Chaiyamangkalaram, George Town, Malaysia

ရုပ်ပုံများ
-----------

### ကမ္ဘောဒီးယား

* Angkor WatAngkor Wat
* Silver PagodaSilver Pagoda
* Vihear of Wat Peapet, Battambang, CambodiaVihear of Wat Peapet, Battambang, Cambodia
* Vihear of Wat Botum Wattey, Phnom Penh, CambodiaVihear of Wat Botum Wattey, Phnom Penh, Cambodia
* Wat OunalomWat Ounalom
* Wat LangkaWat Langka

### လာအို

* Wat Xieng Thong, Luang PrabangWat Xieng Thong, Luang Prabang
* Wat SisaketWat Sisaket

### ထိုင်း

* Two wihans and a chedi at Wat Phra That Chang Kham, NanTwo wihans and a chedi at Wat Phra That Chang Kham, Nan
* Wat Phra Si Rattana Mahathat, PhitsanulokWat Phra Si Rattana Mahathat, Phitsanulok
* Wat Phra KaewWat Phra Kaew
* Wat RatchadatdaramWat Ratchadatdaram
* Wat Phra That Doi Suthep, Chiang MaiWat Phra That Doi Suthep, Chiang Mai
* Mondop and Chedi of Wat ArunMondop and Chedi of Wat Arun
* Wat Niwet Thammaprawat, AyutthayaWat Niwet Thammaprawat, Ayutthaya

### အခြားနိုင်ငံများ

* Interior of the Thai Buddhist wat in Nukari, Nurmijärvi, FinlandInterior of the Thai Buddhist wat in Nukari, Nurmijärvi, Finland

* Some Tai Khun monasteries in East Shan State, Myanmar are in wat-style but may be called kyaung, while some may be called wat but in kyaung style.

ကိုးကား
-------

1. ↑  "wat"။ *Oxford Dictionaries UK English Dictionary*။ Oxford University Press။ n.d.။ 2018-01-11 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. ↑  wat။ *Merriam-Webster Dictionary*။  2018-01-11 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
အောရိန်းရှိ ရောမဇာတ်ရုံသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ဗောကလိပြည်နယ် အောရိန်း ကွန်မြူးန် (မြို့နယ်) တွင် တည်ရှိသော ရောမဇာတ်ရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အေဒီ ၁ ရာစု အစောပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ထိုအဆောက်အဦးအား အောရိန်း မြူနီစီပါယ်မှ ပိုင်ဆိုင်ပြီး နွေရာသီ အော်ပရာ ပွဲတော် ဖြစ်သော ကိုဟိချ် ဒီအောရိန်းကို ကျင်းပရာ နေရာဖြစ်သည်။

၎င်းသည် အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သော ရောမ ဇာတ်ရုံများတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး ရောမ ကိုလိုနီဖြစ်သော အရောစီယို အတွက် အသုံးတော်ခံခဲ့သည်။ ထိုဒေသသားများ၏ ဘဝတွင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်ခဲ့ပြီး သူတို့သည် အားလပ်သော အချိန်များစွာကို ထိုနေရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ရောမအာဏာပိုင်များ အတွက်မူ ရောမ ယဉ်ကျေးမှုအား ကိုလိုနီများသို့ ပျံ့နှံ့ရာတွင် အသုံးချနိုင်သည်သာမက နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများမှ အာရုံလွှဲနိုင်စေခဲ့သည်။

မိုင်မီးခေါ် အသံတိတ် ပြဇာတ်များ၊ ပန်တိုမိုင်မီးခေါ် တေးဂီတ ပြဇာတ်များ၊ ကဗျာ ရွတ်ဖတ်မှုများ နှင့် အတ်တဲလာနာ ခေါ် ဟာသ သရုပ်ဆောင်မှုများကို ပြုလုပ်ကြပြီး အများစုမှာ တနေကုန်အောင် ဖျော်ဖြေကြသည်။ ကြည့်၍ကောင်းသော အထူးပြုလုပ်မှုများကို နှစ်သက်သော သာမန်လူတန်းစားများ အတွက်မူ အလွန်ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဇာတ်ခုံပြင်ဆင်မှုများနှင့် ဇာတ်ခုံပေါ်မှ ကိရိယာများမှာ အလွန်အရေးပါသည်။ ဖျော်ဖြေမှုများမှာ အားလုံးမှာ အခမဲ့ဖြစ်ပြီး မည်သူမဆို ဝင်ရောက် ကြည့်ရှုနိုင်သည်။

အနောက်တိုင်း ရောမအင်ပိုင်ယာ ၄ ရာစုနှစ်အတွင်း ကျဆင်းလာပြီး ခရစ်ယာန်ဘာသာသည် နိုင်ငံတော်ဘာသာ ဖြစ်လာသည့် အခါတွင် ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်းတော်မှ မယဉ်ကျေးသော ဖျော်ဖြေမှုများ အဖြစ် ကန့်ကွက်သည့် အတွက် ဇာတ်ရုံသည် အစိုးရအမိန့်ဖြင့် အေဒီ ၃၉၁ တွင် ပိတ်သိမ်းခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ဇာတ်ရုံအား လုံးဝ စွန့်ပစ်ထားခဲ့ကြသည်။ ၄၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗစ်ဆီဂေါ့တို့မှ ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး အခြားသော ရောမ အဆောက်အဦးများကဲ့သို့ပင် ကောင်းသော ကျောက်တုံးများကို အခြားနေရာများတွင် ပြန်လည် အသုံးပြုရန် အတွက် ခွာထုတ်ယူခြင်းခံခဲ့ရသည်။ အလယ်ခေတ်အတွင်း ကာကွယ်ရန် နေရာ တစ်ခု အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၆ ရာစု ဘာသာရေး စစ်ပွဲများ အတွင်းတွင် မြို့နေလူများ ခိုလှုံရာ နေရာတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------
ကျောက်မျက် ရတနာဖြစ်လာမည့် တွင်းထွက်ကျောက်များဖြစ်မလာသေးသော စတင်ဖွဲ့စည်းစအချိန်က ထိုကျောက်ချော်ရည်အတွင်းသို့ အစိုင်အခဲ ၊ အရည် (သို့) အငွေ့တို့သည် လှောင်ပိတ်မိသွားမိခဲ့ခြင်းဖြင့် အောင်းဝင်များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ သို့ဖြင့် ကျောက်မျက်ရတနာတစ်ခု (သို့) တွင်းထွက်ကျောက်တစ်ခု၏ လားရာ၊ထွက်ရှိရာ ဒေသကို အဆုံးအဖြတ်ပေးရာတွင် ထိုအောင်းဝင်များပါဝင်မှုပေါ်တွင် အခြေခံတွက်ချက်နိုင်သည်။ 

 တစ်မျိုးတည်းပါဝင်သော အောင်းဝင် (one-phase inclusion)

အောင်းဝင်အမျိုးအစားများ
-----------------------

ပါဝင်သည့် အစိုင်အခဲ၊ အရည်၊ အငွေ့ တို့၏ ပါဝင်သည့် အရည်အတွက်ပေါ်တွင် မူတည်၍ အောင်းဝင်အမျိုးအစားများကို ခွဲခြားထားသည်။

1. တစ်မျိုးတည်းပါဝင်သော အောင်းဝင် (one-phase inclusion)
2. နှစ်မျိုးပါဝင်သော အောင်းဝင်(two-phase inclusion)
3. သုံးမျိုးပါဝင်သော အောင်းဝင် (three-phase inclusion)

တို့ဖြစ်ကြသည်။

* ယခုနောက်ပိုင်းတွင် အထက်ပါ အောင်းဝင်ပုံစံ သုံးမျိုးတို့အပြင် အမျိုးအစားအများအပြားအောင်းဝင်ထားကြသည့် မျိုးစုံ အောင်းဝင် (multi-phase inclusion) များကိုလည်း ထပ်မံတွေ့ရှိလာရသည်။

* Clear gemstone with metallic inclusion.
* Peridot with milky inclusion.
* Natural Ruby with inclusions.

ကိုးကား
-------
**အော့ကလန် မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသ** (/ˈɔːklənd/) သည် နယူးဇီလန်နိုင်ငံ မြောက်ဘက်ကျွန်း ပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး နိုင်ငံအတွင်း အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေ အများဆုံး မြို့ပြဒေသဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၁,၃၅၄,၉၀၀ ဦး ရှိပြီး နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၃၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ အော့ကလန်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မြို့ကြီးများထဲတွင် ပိုလီနီးရှန်းလူမျိုး အများဆုံး ရှိသော မြို့လည်း ဖြစ်သည်။ မောင်ရီဘာသာစကားဖြင့် အော့ကလန်မြို့၏ အမည်မှာ Tāmaki Makaurau ဖြစ်သည်။

  

အော့ကလန်မြို့သည် နယူးဇီလန်နိုင်ငံတွင် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်သည်။ မြောက်ကျွန်း အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် ခြောက်မိုင်မျှကျယ်သောကျွန်းဆက် အရှေ့ဘက်ကမ်းပေါ်၌ တည်ရှိသည်။ ၁၈၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင်ဘုရင်ခံ ဟော့ဗဆင်သည် မြို့တော်တည်ရန်အတွက် မီးသေတောင်ကုန်းများပေါ်ရှိ နေရာကို ရွေး၍ အော့ကလန်မြို့ကိုတည်ခဲ့သည်။
ရှစ်နှစ်မျှကြာပြီးနောက် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ထိုအခါက ဘုရင်ခံချုပ်အဖြစ်အမှုထမ်းလျက် ရှိသော လော့အော့ကလန် အမည်ကိုအစွဲပြု၍ အော့ကလန်မြို့ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ၁၈၄၅ ခုမှ ၁၈၆၄ ခုနှစ်အထိ အော့ကလန် မြို့သည် နယူးဇီလန်နိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် မြို့တော်ကို ဝယ်လင်တန်မြို့သို့ ပြောင်းရွေ့ခဲ့ကြသည်။
အော့ကလန်မြို့သည် မြို့ခင်းမြို့ကွက် အနေအထား သာယာလှပသည့်အပြင် သဘာဝဆိပ်ကမ်းကောင်းလည်း ရှိခြင်း ကြောင့် နိုင်ငံခြားကုန်သွယ်ရေးအတွက် ထင်ရှားသောမြို့ကြီး ဖြစ်သည်။ ဩစတြေးလျတိုက် ဆစ်ဒနီမြို့မှ ၁,၁၃၅ မိုင် ဝေး၍ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ပစိဖိတ်ကျွန်း များ၊ တောင်အာဖရိကတိုက် စသည်တို့နှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ခရီးဖြင့် ဆက်သွယ်လျက်ရှိသည်။ ကျွန်းဆက်ပေါ်တွင် တည်ရှိ သောကြောင့် ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများ ဆိုက်ကပ်နိုင်သော သင်္ဘောဆိပ် နှစ်ခုရှိသည်။ အရှေ့ဘက်တွင် ဝေတီမာတာ သင်္ဘောဆိပ်ရှိ၍ အနောက်ဘက်တွင် မနုကောသင်္ဘောဆိပ် ရှိသည်။

အော့ကလန်မြို့သည် ပင်လယ်ကမ်းခြေတွင် တည်ရှိ သောကြောင့် ရာသီဥတု ညီညွတ်မျှတသည်။ မြို့မြောက်ဘက် နှင့် တောင်ဘက်တို့တွင် နွားနို့ထွက်ပစ္စည်းလုပ်ငန်းကို အကြီး 
အကျယ်လုပ်ကိုင်ကြသည်။ သင်္ဘောတည်ဆောက်ခြင်း၊ သကြား ချက်ခြင်း၊ စက္ကူနှင့် ကြိုးထုတ်လုပ်ခြင်းတို့သည် ထင်ရှားသော စက်မှု လုပ်ငန်းများဖြစ်သည်။ ထောပတ်၊ ဒိန်ခဲ၊ အသား၊ သစ်စေး၊ သိုးမွေး၊ ကျောက်မီးသွေး၊ ရွှေတို့ကို နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့သည်။ အော့ကလန်မြို့တွင် လူဦးရေ ၁၅၁,၉ဝဝ ယောက် (၁၉၇၂) ရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  GEOnet Names Server (GNS)။ 12 August 2005 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  August 2005 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. ↑  Monitoring Research Quarterly, March 2011 Volume 4 Issue 1, page 4.
3. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)
**အောလဂါ အလက်ဆန်ဒရော့နာ လေဒီဇန်ဇကာ** (ရုရှား: Óльга Алекса́ндровна Лады́женская) (၁၉၂၂-၂၀၀၄) သည် ရုရှားလူမျိုး သင်္ချာပညာရှင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၂ ခုတွင် လိုမွန်နိုဆော့ (Lomonosov) ရွှေတံဆိပ် ရခဲ့သည်။

ငယ်ဘဝ
-----

၁၉၂၂ ခု၊ မတ်လ ၇ ရက်တွင် ကိုလိုဂရစ် (Kologriv) ၌ မွေးသည်။ ဖခင်မှာ သင်္ချာဆရာပင် ဖြစ်သည်။ 

၁၉၃၇ ခုရောက်သော် ဖခင် အလက်ဆန်ဒါ အိုင်ဗန်နိုဗစ် လေဒီဇန်စကီ (Aleksandr Ivanovich Ladyzhenski) ရုရှားရဲများက ဖမ်းကာ ပြည့်ရန်သူအဖြစ် အဆုံးစီရင်သည်။ ၁၉၃၉ တွင် အထက်တန်းအောင်ကာ လီနင်ဂရက်တက္ကသိုလ်သို့ တက်ရောက်နိုင်သောလည်း ဖခင်၏ပြစ်ချက်ကြောင့် တက်ခွင့်မရခဲ့။ 

၁၉၄၃ တွင် မော်စကိုတက္ကသိုလ်၌ တက်ကာ ၁၉၄၇ တွင် ဘွဲ့ရသည်။ ပါရဂူစာတမ်းကို ၁၉၅၃ ၌ တင်နိုင်ခဲ့သည်။ လီနင်ဂရက်နှင့် စတက်လော့ တက္ကသိုလ် (Steklov Institute) များ၌ စာသင်သည်။

ဘဝနိဂုံး
--------

၂၀၀၄ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်တွင် ကွယ်လွန်သည်။

ဂူးဂဲ၏ ဂုဏ်ပြုချက်
------------------

၂၀၁၉ ခု၊ မတ်လ ၇ ရက်၊ လေဒီဇန်ဇကာ၏ ၉၇ နှစ်ပြည့် မွေးနေ့တွင် ဂူးဂဲက လက်ခြစ်ရုပ် (doodle) တင်ကာ ဂုဏ်ပြုခဲ့သည်။ "ယနေ့ လက်ခြစ်ရုပ်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးရာအဖြစ်ဆိုးများကို ကျော်လွှားကာ မိမိမျိုးဆက်တွင် အလွှမ်းမိုးဆုံးသော တွေးခေါ်သူအဖြစ် သရဖူဆောင်းခဲ့သည့် ရုရှား သင်္ချာပညာရှင် အော်လဂါ လေဒီဇန်ဇကာအတွက် ဤလက်ခြစ်ရုပ်နှင့် ဂုဏ်ပြုပါသည်" ဟု ညွှန်းဆိုထားသည်။
ကလိုက်မြစ်ကို ဂလက်စဂိုမြို့တွင် တွေ့ရစဉ်
**ကလိုက်မြစ်**သည် စကော့တလန်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်း လင်းနာ့ရှိုင်ယာနယ်ရှိ လောက်သား တောင်ကုန်း များမှ မြစ်ဖျားခံ၍ ကလိုက်ဇဒေး ချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဖြတ်သန်း ပြီးလျှင် ကလိုက်မြစ်ဝကျယ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။

ကလိုက်ဇဒေးချိုင့်ဝှမ်း ဒေသတစ်လျှောက်တွင် ထရောက်ငါးဖမ်းခြင်း လုပ်ငန်းများနှင့် လှပသော ရေတံခွန်များရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားကျော်ကြားသည်။ ဂလပ်စဂို မြို့သို့ ရောက်သည့်အခါ ကလိုက်မြစ်သည် မြစ်ကြောင်းနက်လာပြီးလျှင် ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းကြီးအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားကျော်ကြားသည်။

ဂလပ်စဂိုးမြို့ သို့ ရောက်သည့်အခါ ကလိုက်မြစ်သည် မြစ်ကြောင်းနက်လာပြီးလျှင် ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကြီး အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသည်။ ဂလပ်စဂို မြို့အောက်တစ်လျှောက် ဂရင်းနော့မြို့အထိ မြစ်ကမ်းတစ်ဖက် တစ်ချက်တွင် သင်္ဘော ကျင်းများနှင့် သင်္ဘောတည်ရာဝင်းများ တည်ရှိလေသည်။ ထို ဒေသတစ်ဝိုက်မှာ ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောများ၊ စစ်သင်္ဘောများ 
တည်ဆောက်ရာဒေသဖြစ်သည်။

အလွန်ကြီးမားခမ်းနား၍ ကမ္ဘာကျော်ကြားသည့် 'ကွင်းမေရီ' နှင့် 'ကွင်းအယ်လစ်ဇဗက်' အမည်ရှိသော ပင်လယ်ကူးသင်္ဘော 
ကြီးများကို ကလိုက်မြစ်တွင်းရှိ အဆိုပါသင်္ဘောကျင်း သင်္ဘော ဝင်းများ၌ တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ဂရင်းနော့မြို့အောက်ဘက် 
သို့ ရောက်သွားသောအခါ အကျယ်မိုင် ၄ဝ အလျားမိုင် ၆ဝ ခန့် ရှိသော မြစ်ဝကျယ်ကြီးအဖြစ် ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်လေ 
သည်။ ထိုမြစ်သည် မြစ်ဖျားမှ မြစ်ဝအထိ ၁ဝ၆ မိုင်မျှ ရှည် လျား၍ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် သိမ်းမြစ်မှလွဲလျှင် သမိုင်းတွင် 
လောက်အောင် ထင်ရှားသော ရေကြောင်း လမ်းမကြီးဖြစ်သည်။[1]

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁)
သောမတ်စ် ချက်တာတန်
သောမတ်စ် ချက်တာတန်သည် ကဗျာအရေးသားတွင် ထူးချွန်သူ တစ်ယောက်ဖြစ်၍၊ သက်တမ်းစေ့သာ နေခဲ့ရပါမူ မည်မျှကျော်ကြားမည်ကို သူ့စာပေတို့မှ အကဲခတ်နိုင်ပေသည်။ ချက်တာတန်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ဘရစ္စတိုမြို့၌၊ ၁၇၅၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂ဝ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်သည်။ ငယ်စဉ်က အခမဲ့ စာသင်ကျောင်း တစ်ကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့လေ သည်။ ချက်တာတန်တို့သည် မျိုးရိုးအစဉ်အဆက် နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ ကျော်မျှ ဘရစ္စတိုမြို့ရှိ စိန်မေရီ ရက်ကလစ် ဘုရားရှိခိုး 
ကျောင်း၏ အဆောင်မှူးများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် သောမတ်စ် ချက်တာတန်သည် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းအတွင်း၌ တိမ်မြှုပ် နေသော စာဟောင်းပေဟောင်းများကိုလည်းကောင်း၊ သင်းချိုင်းဂူများ ပေါ်တွင် ရေးသားထားသော ကျောက်ထက် အက္ခရာများကိုလည်းကောင်း ဖတ်ရှုလေ့လာခဲ့၏။

ထိုအချိန်အခါတွင် အင်္ဂလန်ပြည်၌ အလယ်ခေတ်က ရေးသားခဲ့သော ကဗျာများကို စိတ်ဝင်စားနေကြ၏။ လူများ မေ့နေသော ထိုခေတ်ကဗျာဟောင်းများကို စုဆောင်း၍ ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေလျက် ရှိကြသည်။ ထိုအခါ ချက်တာတန်သည် ပင်ကိုအားဖြင့် ကဗျာအရေးအသားတွင် ထူးချွန်သူ ဖြစ် သည့်အလျောက် သူကိုင်တိုင် ရှေးဆန်သောကဗျာများကို ရေး သားလေသည်။ သူရေးသားသော ကဗျာများကို ၁၅ ရာစု လောက်က တောမတ်ရိုလီအမည်ရှိ ဘုန်းကြီးတစ်ပါး ရေးခဲ့ သော ကဗျာများဖြစ်လေဟန် 'ရိုလီ၏ စာမူများ'ဟူ၍ အမည် ပေးခဲ့လေသည်။ 

သူ့အဆိုအရ ရှေးနှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ ကျော်ခန့်က ကဗျာ ဆရာကြီးများ ရေးထားခဲ့သည့် ထိုစာမူများကို စိန်မေရီရက် ကလစ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်းအတွင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ရသည်ဟု 
ဆို၏။ ဆိုသည့်အတိုင်းလည်း ရှေးဟန် အသွင်အပြင်မပျက် ရေးသားထားလေသည်။ အချို့ယုံလွယ်သူများက ထိုသို့ရေးသား သော ကဗျာများမှာ အကယ်ပင် ရှေးဟောင်းစာမူများ ဖြစ်သည် ဟု သူသေပြီးနောက် နှစ်ပေါင်းအတော်ကြာသည့် တိုင်အောင် ယုံကြည်လျက်ရှိကြသေးသည်။ သို့သော် အောက်စဖို့နယ်စား 
အမတ်ကြီး ဟောရေဝါလပိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများကမူ ချက်တာတန်၏ ပရိယာယ်ကို မကြာမီပင် ရိပ်မိလာကြ၏။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ သူရေးသောကဗျာများမှာ သူ၏ လက် စွမ်း လက်စကို ပေါ်လွင်ထင်ရှားစေ၏။ ထို့ပြင်လည်း ဆင်းရဲ နွမ်းပါးပြီးလျှင်၊ အပေါင်းအသင်းမရှိသော သူငယ်တစ်ယောက် က ဤမျှလောက် အဆီအနှစ်ပါသည့် ကဗျာများ ရေးသား နိုင်သည်ကိုကား မချီးကျူးဘဲ မနေနိုင်ချေ။

ထို့နောက် အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ်တွင် ချက်တာတန် သည် လန်ဒန်မြို့၌ စာရေးဆရာအဖြစ်ဖြင့် အသက်မွေးရန်၊ ဘရစ္စတိုမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သူရေးသားသော ကဗျာများနှင့် ဆောင်းပါးများကို လန်ဒန်မြို့၌ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့ရသော်လည်း၊ ဆင်းဆင်းရဲရဲနှင့် ငတ်ပြတ်၍နေရသည်က များလေသည်။ သို့ရာတွင် ဘရစ္စတိုမြို့ရှိ သူ၏မိဘဆွေမျိုးများထံသို့ စာရေးသော အခါမူ၊ လန်ဒန်မြို့တွင် ချောင်ချောင်လည်လည် ချမ်းချမ်း သာသာ နေထိုင်လျက်ရှိကြောင်းကိုသာ ထည့်ရေးလေ့ရှိသည်။ 
နောက်ဆုံး၌ ချက်တာတန်သည် သူ့ဝမ်းကို မထိန်းကျောင်းနိုင် သည့် အခြေသို့ ဆိုက်ရောက်လာသဖြင့် ၁၇၇ဝ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဘရွတ်လမ်း အမှတ် ၃၉ နေအိမ်၌ အဆိပ်သောက်၍ သူ့ကိုယ်သူ အဆုံးစီရင်လိုက်လေသည်။ ကဗျာဘက်တွင် အကျော်အမော်များ ဖြစ်ကြသည့် ကိနှင့် ကိုးလရစ် စသောပုဂ္ဂိုလ်များကဲ့သို့ အထွတ်အထိပ်သို့တိုင် ရောက်ကာ နာမည်မထင်ရှားခဲ့သော်လည်း၊ ချက်တာတန်သည် ထိုသူများ၏ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြ ကဗျာဆရာကလေးတစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့သည် ဟူ၍ အသိအမှတ်ပြုကြသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)
**အောင်းပူ** (အင်္ဂလိပ်: Latent heat) ဆိုသည်မှာ ကိန်းသေအပူချိန်ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုအတွင်း သာမိုဒိုင်းနမစ်စနစ်တစ်ခု (သို့) အရာဝတ္ထုတစ်ခုက စုပ်ယူ (သို့) လွှတ်လိုက်သော အပူစွမ်းအင်ဖြစ်၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် latent energy ၊ heat of transformation ဝေါဟာရများဖြင့်လည်း သိရှိကြသည်။

အရာဝတ္ထု၏ အပူချိန်ကို ပြောင်းလဲစေခြင်းမရှိဘဲ ၎င်း၏ အခြေအနေ (state; အသွင်) ကို ပြောင်းလဲစေရန် ပံ့ပိုးပေးသော (သို့) ထုတ်ယူလိုက်သော ပုန်းကွယ်အောင်းနေသည့် စွမ်းအင်အဖြစ် နားလည်နိုင်သည်။ ဥပမာဖြင့် တင်ပြရလျှင် ရေခဲ-ရေ-ရေငွေ့ တို့ အပြန်အလှန် အသွင်းပြောင်းရာတွင် အပူချိန်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ အသွင်ပြောင်းသွားရန်သာ လိုအပ်သော အပူအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ နမူနာများမှာ အသွင်ပြောင်းလဲခြင်းများတွင် ဖြစ်ပျက် ပတ်သက်သော ပေါင်းစပ်ခြင်း အောင်းပူ (latent heat of fusion) နှင့် အငွေ့ပြန်ခြင်း အောင်းပူ (latent heat of vaporization) တို့ဖြစ်ကြသည်။ သတ်မှတ်ထားသော အပူချိန်၊ ဖိအားတစ်ခု၌ ငွေ့ရည်ဖွဲ့သော (သို့) အငွေ့ပြန်သော အရာဝတ္ထုမျိုးကို ဆိုလိုသည်။

ဤဝေါဟာရ (latent heat) ကို ၁၇၆၂ ခန့်တွင် ဗြိတိသျှ ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဂျိုးဇက် ဘလက်က စတင်မိတ်ဆက်သုံးစွဲခဲ့သည်။ လက်တင်စကားလုံး *latere* (ပုန်းအောင်းကွယ်) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ ကိန်းသေအပူချိန်တစ်ခု၌ အရာဝတ္ထုတစ်ခုရှိ ထုထည်ကို အပူကူးပြောင်းခြင်းက ဖြစ်ပေါ်စေသည်ကို လေ့လာသော (တစ်နည်း အရာဝတ္ထတို့၏ အခြေအနေပြောင်းလဲမှုကို လေ့လာတိုင်းတာသော) ကာလရီမေတြီ (calorimetry) ပညာရပ်နှင့် ဆက်စပ်ပတ်သက်၍ ဘလက်က ဤဝေါဟာရကို သုံးစွဲခဲ့သည်။

အောင်းပူနှင့်မတူညီသော အပူတစ်မျိုးမှာ သိလွယ်အပူ (sensible heat) ဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတွင် ရလဒ်အနေဖြင့် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုကို ဖြစ်စေသော ကူးပြောင်းပေးရသည့် အပူစွမ်းအင်ကို ဆိုလိုသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Perrot, Pierre (1998)။ *A to Z of Thermodynamics*။ Oxford University Press။ ISBN 0-19-856552-6။
2. ↑  Clark၊ John O.E. (2004)။ *The Essential Dictionary of Science*။ Barnes & Noble Books။ ISBN 0-7607-4616-8။
**အော့ငှက်**သည် ပါဏဗေဒ အလိုအားဖြင့် ကာရက်ဒြီအီဖောမီး မျိုးစဉ်တွင် အယ်လစီဒီး မျိုးရင်း၌ပါဝင်သော ပင်လယ်ငှက်မျိုးဖြစ်သည်။ အော့ငှက်မျိုးများသည် ကမ္ဘာ့မြောက်ဘက်ဖျား အာတိတ်ဒေသရှိ ပင်လယ်ကမ်းခြေများ၌သာ နေထိုင်ကျက်စားသည်။ ထိုငှက်မျိုးတို့သည် ရေထဲတွင်လျင်မြန် ဖျတ်လတ်စွာ ကူးခတ်ငုပ်လျှိုး သွားလာနိုင်ကြသော်လည်း 
ကုန်းပေါ်တွင်မူကား ပြေးလည်းမပြေးနိုင် ပျံလည်းမပျံနိုင်ကြချေ၊ ရေကူးရာ၌ အတောင်များကို လှော်တက်သဖွယ်အသုံးပြုကြသည်။

အော့ငှက်များသည် ဆောင်းရာသီတွင် ပင်လယ်ပြင်၌ နေထိုင် ကျက်စားလေ့ရှိသည်။ နွေဦးပေါက် ရာသီသို့ရောက်သောအခါ သားပေါက်ရန် ကုန်းပေါ်သို့ အုပ်လိုက်ချီ၍ တက်လာလေ့ရှိသည်။ ထိုအခါ ကျောက်ဆောင်ထူထပ်သော ပင်လယ်ကမ်းခြေများပေါ်တွင် ထောင်သောင်းမကသော အော့ငှက်တို့သည် အအုပ်အသင်းဖွဲ့ကာ စုဝေးနေထိုင်ကြသည်။ အော့ငှက်မတစ်ကောင်သည် တစ်ကြိမ်လျှင် ဥတစ်လုံးကို ကျောက်ဆောင်ပေါ်၌ပင် အုချသည်။

အော့ငှက်မျိုးများအနက် ဂရိတ်အော့ ခေါ် အော့ငှက်ကြီးမျိုးသည် ထင်ရှား၏။ ထိုငှက်မျိုး၏ကိုယ် အလျားမှာ နှစ်ပေခန့်ရှိ၍ ငန်းအရွယ်ခန့်ရှိသည်။ ဦးခေါင်းနှင့်နောက်ကျောပြင်မဲ၍ ရင်ပတ်ဖြူသည်။ ခြေနှစ်ချောင်းသည်တို၍ ကိုယ်နောက် ပိုင်းကျကျတွင်ရှိသဖြင့် တည့်မတ်စွာရပ်နိုင်သည်။ ခြေချောင်းများသည် ဝမ်းဘဲခြေကဲ့သို့ အရေပြားဖြင့် ဆက်လျက်ရှိသည်။ ရှေးအခါက အော့ငှက်ကြီးမျိုးကို ဥရောပတိုက် မြောက်ပိုင်းနှင့် မြောက်အမေရိကတိုက် မြောက်ပိုင်းရှိ ကျောက်ဆောင်ထူထပ်သော ပင်လယ်ကမ်းခြေနှင့် ကျွန်းများပေါ်တွင် အမြောက်အမြား တွေ့နိုင်သည်။ သို့ရာတွင်ယခုအခါ လူတို့ကဖမ်းဆီး သတ်ဖြတ်ခြင်းကြောင့် ထိုအော့ငှက်ကြီးမျိုး တစ်ကောင်မျှမကျန်တော့ပဲ ပြုတ်ပြုတ်ပြုန်းကုန်ပြီဖြစ်သည်။

အော့ငှက်ကြီးများအပြင် အခြားအော့ငှက်များလည်းရှိသည်။ ထိုအော့ငှက်များကို ကမ္ဘာ့မြောက်ဘက်ဖျား အာတိတ်ဒေသရှိ ပင်လယ်ကမ်းခြေများတွင် ယခုထက်တိုင်တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ယင်းငှက်တို့တွင် ရေဇာဗီး ခေါ် သင်ဓုန်းဓားနှုတ်သီး ရှိငှက်မျိုး၊ ဂီးလမော့ ခေါ် ခြေနီပင်လယ်ခိုငှက်မျိုး၊ ပပ်ဖင် ခေါ် ပင်လယ်ကျေးငှက်မျိုးတို့ ပါဝင်လေသည်။ ထို့အပြင် အာတိတ်ဒေသများဖြစ်သော ဂရင်းလန်ကျွန်းနှင့် အိုက်စလန်ကျွန်းတို့တွင် သားပေါက်လေ့ရှိကြသော အော့ငှက်ကလေးမျိုးနှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာမြောက်ပိုင်းတွင် ကျက်စား၍ အလာစကာပြည် နယ်ကမ်းခြေတွင် သားပေါက်လေ့ရှိကြသော အော့ကလက် ခေါ် အော့ငှက်ငယ်မျိုး များလည်းရှိသေးသည်။ အော့ကလက်ငှက်များတွင် အမောက်သည်နှုတ်သီးပေါ်သို့ ထူးခြားစွာ ကိုင်းညွတ် ကျလျက်ရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)

|  |  |
| --- | --- |
| Taxon identifiers | 
* Wikidata: Q28294
* Wikispecies: Alcidae
* ADW: Alcidae
* BioLib: 8718
* BOLD: 1434
* EoL: 8015
* EPPO: 1ALCXF
* Fauna Europaea: 10785
* Fauna Europaea (new): 3fbf23a9-cc5a-4352-8136-f3452170e666
* Fossilworks: 39605
* GBIF: 2985
* iNaturalist: 71295
* IRMNG: 104621
* ITIS: 176967
* NBN: NBNSYS0000159328
* NCBI: 28683
* uBio: 22744
* WoRMS: 136987

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Authority control | 
* LCCN: sh85009523
* GND: 4141896-7

 |