recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ဖီး ဆုတံဆိပ်** (Fields Medal) သည် သင်္ချာသုတေသနဆိုင်ရာ ဆုတံဆိပ်ဖြစ်ပြီး သင်္ချာလောကတွင် အမြင့်ဆုံး ဆုတံဆိပ်တစ်ခုအဖြစ် ယူဆကြသည်။ နိုင်ငံတကာ သင်္ချာသမဂ္ဂ (International Mathematical Union) က ကြီးမှူး၍ အများအားဖြင့် လေးနှစ်တစ်ကြိမ်ကျင်းပသည့် သင်္ချာပညာရှင်များ၏ နိုင်ငံတကာညီလာခံ (International Congress of Mathematicians) တွင် ဤဆုတံဆိပ်ကို အသက် ၄၀ အောက် ထူးချွန်ပညာရှင် နှစ်ဦးမှ လေးဦးအထိအား ချီးမြှင့်လေ့ရှိသည်။

နိုဘဲလ်ဆုကို သင်္ချာဆိုင်ရာ သုတေသနအတွက် သီးသန့် ချီးမြှင့်ခြင်းမရှိရာ၊ အာဘဲလ်ဆု (Abel Prize) နှင့် ဤ ဖီး ဆုတံဆိပ် နှစ်ခုကို သင်္ချာဆိုင်ရာ နိုဘဲလ်ဆုများဟု ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုလေ့ရှိသည်။ အာဘဲလ်ဆုနှင့် မတူသည့် အချက်မှာ ဖီး ဆုတံဆိပ်ကို အသက် ၄၀ မကျော်သေးသည့် သင်္ချာပညာရှင်များကိုသာ ချီးမြှင့်နိုင်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ရရှိပြီးသည့် ထူးချွန်အောင်မြင်မှုများကိုသာ ဂုဏ်ပြုရန်မဟုတ်ဘဲ ထူးချွန်သည့် တက်သစ်စ လူငယ်ပညာရှင်များကို အနာဂတ် သုတေသနလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အတွက် ပံ့ပိုးလို၍ ဖြစ်သည်။

ဆုတံဆိပ်ဒင်္ဂါးနှင့်အတူ ဆုငွေပါ ချီးမြှင့်လေ့ရှိပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှစ၍ ၎င်းဆုငွေပမာဏမှာ ကနေဒါနိုင်ငံသုံးဒေါ်လာ ၁၅,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ဤ ဆုတံဆိပ် ဖြစ်မြောက်လာရန် အခရာကျကျ ကျိုးပမ်းခဲ့သူ၊ ဤ ဆုတံဆိပ်ဒင်္ဂါး ဒီဇိုင်းကို ကိုယ်တိုင်ရေးဆွဲခဲ့သူ၊ ဆုငွေချီးမြှင့်နိုင်ရန်အတွက် ရန်ပုံငွေ မတည်ပေးခဲ့သူ ကနေဒါသား သင်္ချာပညာရှင် ဂျွန် ချားလ် ဖီး (John Charles Fields) ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ဖီး ဆုတံဆိပ်ဟု အမည်မှည့်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

ဤဆုတံဆိပ်ကို ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ဖင်လန်သား သင်္ချာပညာရှင် လားစ် အာဖော် (Lars Ahlfors) နှင့် အမေရိကန်သား သင်္ချာပညာရှင် ဂျက်ဆီ ဒေါက်ကလပ် (Jesse Douglas) တို့အား စတင်ချီးမြှင့်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၆ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ အကြားတွင် (ကမ္ဘာစစ်ကြောင့်) ဆု ချီးမြှင့်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ စစ်လွန်ခေတ်တွင် ၁၉၅၀ ခုနှစ်မှစ၍ နောက်ဆုံး ၂၀၁၄ ခုနှစ်အထိ လေးနှစ်တစ်ကြိမ် မပျက်မကွက် ပြန်လည်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။

မှတ်စု
------

1. ↑  အင်္ဂလိပ်ဘာသာ မူရင်းမှာ "to recognize outstanding mathematical achievement for existing work and for the promise of future achievement" ဖြစ်သည်။

အညွှန်း
-------

1. 1 2  IMU.
2. ↑  Barran & Weisstein.
3. 1 2  Fields.

ကိုးကား
-------

* Barran၊ Michel; Weisstein၊ Eric W.၊ "Fields Medal"၊ *MathWorld--A Wolfram Web Resource*၊ Wolfram Research, Inc.၊ March 5, 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
* Fields Institute၊ *The Fields Medal*၊ Fields Institute၊ March 5, 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
* IMU၊ *Fields Medal Details*၊ International Mathematical Union၊ March 5, 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
**ဒီးဒုတ် ခင်မြိုင်** (၁၉၁၉-၁၉၈၉) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား သဘင်အနုပညာရှင် ဖြစ်သည်။

ငယ်ဘဝ
-----

ပဲခူးတိုင်း ကဝမြို့နယ် ပေါက်ကုန်းရွာနေ ဦးပု ဒေါ်အေးဆိုင်တို့မှ ၁၉၁၉ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်တွင် မွေးသည်။ ငယ်မည်မှာ မထွေးဖြစ်သည်။

အနုပညာခရီး
----------

မိခင်ဘက်၌ ဒေါ်စိန်ချယ် ဒေါ်သောင်း စသော နာမည်ကြီး မင်းသမီးများရှိသည်။ အသက် ၁၂ နှစ်ကျော်အရွယ်ကပင် ခေါင်းဆောင်မင်းသမီး ဖြစ်လာသည်။

အောင်ဗညိုကဲ့သို့ မီးစလွယ်အကကိုလည်းကောင်း၊ ဗန္ဓုလကျော်စိန်ကဲ့သို့ ဓားသုံးချောင်းအကကိုလည်းကောင်း မင်းသားများနည်းတူ ကနိုင်သည့်အတွက် လူသိများသည်။ အငှားများသော အရပ်များမှာ ဧရာဝတီတိုင်းတခွင်နှင့် ထားဝယ်မြို့တို့ ဖြစ်သည်။

ဘုရင်ခံဧည့်ခံပွဲတွင် အခြားအငြိမ့်များနှင့်အတူ အပြိုင်ကရရာ ရွှေတံဆိပ်ရသည်။ ထိုပွဲတွင် ဒီးဒုတ် ဦးဘချိုက ဒီးဒုတ်ခင်မြိုင်ဟု ဘွဲ့ပေးသည့်အတွက် နောင်လည်း ထိုအမည်ကိုယူလေသည်။

တက်လူတင်ရွှေဇာတ်တွင် ကနေစဉ် အိမ်ထောင်ကျသွားသော မင်းသမီး အောင်သန်းကြည်က ကိုယ်စားကပေးရန် တောင်းပန်သဖြင့် ထိုဇာတ်တွင် ရှစ်လကြာ ကသည်။

ဦးအလီထံ၌ သီချင်းကြီး အဆိုသင်ကာ ဗြိတိသျှဘားမားတိုက်တွင် သီချင်းများ ဓာတ်ပြားသွင်းဖူးသည်။

အိမ်ထောင်ကျသည့်နောက် အနုပညာအလုပ်ကို လုံးဝရပ်နားလိုက်သည်။

မိသားစုဘဝ
---------

ဗိုလ်ကြီး မောင်မြနှင့် လက်ထပ်ကာ ကျိုက်လတ်မြို့တွင် အခြေချသည်။

ဘဝနိဂုံး
--------

၁၉၈၉ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းဆေးရုံ၌ နှလုံးအားနည်း သွေးတိုး ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါစုဖြင့် လွန်သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  စောမုံညင်း။ "အငြိမ့်မင်းသမီး ဒီးဒုတ်ခင်မြိုင်"၊ လုပ်သား ပြည်သူ့နေ့စဉ်။ ၁၉၈၉ စက်တင်ဘာ ၁၇။
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

အမှု—**ဘိက္ခုနီသံဃာဂိုဏ်း) ကိုပုတ်ခတ်ပြောဆိုမှု။** 

အမှုသည်—**ထုလ္လနန္ဒာ။**

စဏ္ဍကာဠီ နှင်ထုတ်ခံရခြင်း
-------------------------

စဏ္ဍကာဠီမည်သော ဘိက္ခုနီသည်(တဖက်နှင့် တဖက် မတဲ့နေရာဝယ် ဘယ်လိုဘယ်ပုံ ပြုလုပ်ကြစို့ စသည်ဖြင့်) မိမိဖက်သားချင်း တိုင်ပင်မှု(ဘဏ္ဍန)ကိုလည်း ပြုတတ် (ပြုလေ့ရှိ)၏၊ ရန်ဖြစ်မှု (ကလဟ)ကိုလည်း ပြုလေ့ရှိ၏၊ သူတစ်ပါးနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် (ဝိဝါဒ) စကားကိုလည်း ပြုလေ့ရှိ၏၊ ထိုစဏ္ဍကာဠီကို သံဃာက နှင်ထုတ်မှု(ဥက္ခေပနီယကံ)ပြုမည်ဟု စည်းဝေးလျှင်ထုလ္လနန္ဒာသည် အမြဲတမ်း ကန့်ကွက်လေ့ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထုလ္လနန္ဒာသည် သာဝတ္ထိမှ ရွာငယ်တစ်ရွာသို့ သွားနေခိုက်ဝယ် စဏ္ဍကာဠီကို အပေါင်းအသင်းမလုပ်ဘဲ သံဃာမှ ဖယ်ထုတ်ကြောင်းဖြစ်သော(ဥက္ခေပနီယ)ကံကို ပြုကြလေသည်။

ထုလ္လနန္ဒာ၏ ပုတ်ခတ်မှု
----------------------

ထို့နောက် ထုလ္လနန္ဒာသည် သာဝတ္ထိသို့ ပြန်လာသောအခါ တပည့်ဖြစ်သူက ဆရာအား ပြုနေကျဖြစ်သော (နေရာထိုင်ခုံ ခင်းပေးခြင်း, ခြေဆေးရေ ခပ်ပေးခြင်း, စသော)ဝတ်များကို စဏ္ဍကာဠီက မပြုသည့်အတွက် "ဘာ့ကြောင့် မပြုဘဲ နေရတုန်း"ဟု မေးလေသည်။ ထိုအခါ ကိုးကွယ်ရာ မရှိတဲ့သူ ဆိုတာ ဒီလိုဘဲနေရရိုးမို့ နေရတာပါ"ဟု ဝမ်းနည်းသံဖြင့် လျှောက်လေလျှင် ဘာလို့ ကိုးကွယ်ရာ မရှိရမှာလဲ"ဟု ပြန်မေးသောအခါ သူ့ကို သံဃာက ကံပြုထားကြောင်း ပြောလေသည်။ 

ထိုအခါ ထုလ္လနန္ဒာသည်(စာတတ် မာနကြီးသူ ဖြစ်သည်အားလျော်စွာ ဘသူ့ မှ အရေးမစိုက်သော လေသံဖြင့်) –ဒီဟာတွေ ဗာလတွေဘဲ, အဗျတ္တ (မထက်မမြက်အဖျင်းအအ) တွေဘဲ, ဒင်းတို့ကံပြုမှုနှင့် ဆိုင်ရာကို ဘာနား လည်လိုလဲ"ဟု စိတ်ကြမ်းကိုယ်ကြမ်း ကြမ်းသည့်အတိုင်းဘိက္ခုနီ တဂိုဏ်းလုံးကို ပုတ်ခတ်ပြောဆိုလေရာ, ထိုအပြောကို မခံနိုင်ကြသောဘိက္ခုနီတို့က ကဲ့ရဲ့ကြသောကြောင့် ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူရလေသည်။

သိက္ခာပုဒ်
----------

ယာ ပန ဘိက္ခုနီ စဏ္ဍီကတာ ဂဏံ ပရိဘာသေယျ, ပါစိတ္တိယံ။

မြန်မာပြန်
----------

ဒေါသက ကြမ်းထန်းအောင် ပြုအပ်သည်ဖြစ်၍ (စိတ်ဆိုး၍) ဘိက္ခုနီတဂိုဏ်းလုံးကို ပုတ်ခတ်ပြောဆိုသော ဘိက္ခုနီမှာ ပါစိတ် အာပတ်သင့်၏။

မှတ်ချက်
--------

တဂိုဏ်းလုံး မဟုတ်ဘဲ ဘိက္ခုနီအများကိုဖြစ်စေ တစ်ယောက်ယောက်ကိုဖြစ်စေ လူသာမဏေစသည်ကိုဖြစ်စေ ပုတ်ခတ်ပြောဆိုရာ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  အရှင်ဇနကာဘိဝံသ (၁၉၉၆)။ *ဘုရားဥပဒေတော်ကြီး*။
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

**ဝဿိကသာဋိသိက္ခာပုဒ်** သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်တွင် ရဟန်းတော်များ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရန် ပညတ်တော်မူခဲ့သည့် နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ်တစ်ခု ဖြစ်၏။

သမိုင်း
-------

မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိမြို့၊ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်တွင် သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့ကို မိုးရေခံသင်္ကန်းကို သုံးရန် ခွင့်ပြုတော်မူ၏။ ထိုအခါ ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်းတို့သည် စောစောကပင် မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ရှာကြကုန်၏။ စောစောကပင် ချုပ်ဆိုးကာ ဝတ်ကြ၏။ ထိုအခါ မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် ဆွေးမြေ့သည့်အခါ အဝတ်မဆီးဘဲ ကိုယ်ကို မိုးစွတ်လေ၏။

ထိုအခါ အလိုနည်းသော ရဟန်းတို့သည် "အဘယ်ကြောင့် စောစောကပင် မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ရှာကုန်ဘိသနည်း။ စောစောကပင် ချုပ်ဆိုး၍ ဝတ်ကုန်ဘိသနည်း။ မိုးရေခံသင်္ကန်း ဆွေးမြေ့လတ်သော် အဝတ်မဆီးဘဲ ကိုယ်ကို မိုးစွတ်စေကုန်ဘိသနည်း" ဟု ကဲ့ရဲ့၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြ၏။

မြတ်စွာဘုရားသည် ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်းတို့အား "ဟုတ်မှန်ပါသလော" ဟု မေး၏။ ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်းတို့လည်း ဟုတ်မှန်ကြောင်း ဖြေကြား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ကဲ့ရဲ့တော်မူကာ အောက်ပါသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူ၏။

သိက္ခာပုဒ်
----------

"ရဟန်းသည် နွေလ၏ တစ်လ ကြွင်းကျန်သေးသည်ဟု မိုးရေခံ သင်္ကန်းကို ရှာရမည်။ နွေလတို့၏ လခွဲသည် ကြွင်းကျန်သေးသည်ဟု ချုပ်ဆိုး၍ ဝတ်ရမည်။ အကယ်၍ နွေလတို့၏ တစ်လကြွင်းကျန်သေးသည်ဟု ဤမှာဘက်အတွင်း၌ မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ရှာငြားအံ့၊ နွေလတို့၏ လခွဲ ကြွင်းကျန်သေးသည်ဟု ဤမှာဘက် အတွင်း၌ ချုပ်ဆိုး၍ ဝတ်ငြားအံ့။ ထိုရဟန်းအား နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ် သင့်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3  *ဝိနည်းပိဋက၊ ပါရာဇိကဏ်ပါဠိတော်မြန်မာပြန်*။
**မူးမြစ်**သည် ဧရာဝတီမြစ်၏လက်တက်ငယ်ဖြစ်၍ မိုင် ၁၇ဝ ခန့်ရှည်၏။ ရှေးအခါက မူးမြစ်တစ်လျှောက် မိုးအခါတွင် လှေငယ်များသွားလာနိုင်၍ သစ်ဖောင်များ မျှောရန်အသုံးပြုသော်လည်း၊ ယခု တူးမြောင်းရေလွှဲဆည်များ ပြုလုပ်ပြီးဖြစ်၍ လှေငယ်များ မသွားလာတော့ပေ။ ဖောင်များကိုမူ မျှောပေသေးသည်။ ယခုအခါ မူးမြစ်သည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအတွက် ရေပေးသွင်းရန် အသုံးဝင်၍ အရေးပါလေသည်။

မူးမြစ်သည် ကသာခရိုင် ဗန်းမောက်မြို့နယ် အနောက်တောင်ပိုင်းမှ စတင်ပြီးလျှင် မြောက်မှသည် တောင်ဘက်သို့ စီးဆင်းသည်။ သို့သော် ကသာခရိုင်အတွင်းရှိ မူးမြစ်တစ်လျှောက်၌ ယခင်အခါကပင် 
ကူးသန်းသွားလာခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ မူးမြစ်သည် ကသာခရိုင်မှ ကျော်လွန်လေသော် ရွှေဘိုခရိုင်တွင်းသို့ ရောက်ကာ အလယ်မှ ဖြတ်သန်းသွားပြီးလျှင် စစ်ကိုင်းခရိုင်တွင်းသို့ စီးဆင်းလေရာစစ်ကိုင်းနယ်နှင့် မြင်းမူနယ်တို့ကို နယ်နိမိတ် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသကဲ့သို့ ရှိနေပေသည်။ မြင်းမူမြို့အနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်တွင်းသို့ လင်္ကျာဖက်မှ စီးဝင်ပေါင်းဆုံသည်။

မူးမြစ်သည် ရေစီးကြောင်း တစ်လျှောက်လုံး၌ ရေစီးသန်ပေသည်။ အကွေ့အကောက်လည်း များသည်။ နွေအခါတွင်ရေခန်းခြောက်သောအခါ၊ ချောင်းသာသာ မြစ်ကလေးမျှ ဖြစ်သော်လည်း မိုးရာသီတွင် ရေဒလဟော 
စီးဆင်းသည်။ မူးမြစ်၏ အောက်ခင်းသည် ကိုင်းပြတ်ငုတ်တို ပေါများပြီး လျှင် သဲသောင်လည်း ရှိသည်။

မြန်မာမင်းများ လက်ထက်က မူးမြစ်မှ ရေကိုဆည်မြောင်းများဖြင့် သွယ်ယူကာ လယ်ယာစိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်။ သို့သော်မပြင်နိုင်လောက်အောင် ပျက်စီးသွားပြီဖြစ်၍ ဆက်လက်အသုံးမပြုကြတော့ပေ။ မူးဟောင်းဟု ယခုတွင်သည်။ ၁၉ဝ၆ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ် အစိုးရသည် ရွှေဘိုတူးမြောင်းကို ဖောက်လုပ်သည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် ရေဦးတူးမြောင်းကိုဖောက်လုပ်သည်။ ဤတူးမြောင်း ၂ ခုအတွက် ကဘိုရေလွှဲဆည်မှ တစ်ဆင့် မူးမြစ်ရေများကို လွှဲပြောင်းပေးသောကြောင့် မြစ်၏ကမ်း ၂ ဖက်လုံးရှိ လယ်မြေအများကို ရေသွင်းပေးနိုင်ခဲ့ပေသည်။ 

  

တူးမြောင်းရေသောက် ဧရိယာဧကပေါင်းမှာ ၃၁၃,ဝဝဝ ခန့် ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် မူးမြစ်သည် ရွှေဘိုတူးမြောင်း၊ ရေဦးတူးမြောင်းတို့ကို ရေပေးသွင်းရာ၌အရင်းခံဖြစ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ယခုအခါ အရေးပါတော့သည်။ ရှေးအခါက ကဲ့သို့ ကုန်သွယ်ရာ၌ အရာမရောက်တော့ပေ။

မူးမြစ်အောက်ဘက်ပိုင်း ကမ်းပါး တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်း မိုးအခါ၌ မြစ်ရေလွှမ်းတင်နေတတ်သည့် 'မူးတိမ်' များရှိသည်။ ယင်းတို့ကို အမှီပြု၍ မုယင်စပါးစိုက်ပျိုးလေသည်။ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်း မူးမြစ်၏ လင်္ကျာဖက်ကမ်းပေါ်တွင် ရေဦးမြို့တည်ရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)
တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတ နိုင်ငံတွင် ပေါများစွာ ပေါက်ရောက်လျက်ရှိသော ချင်ဟောင်၊ သို့မဟုတ် သိပ္ပံပညာရှင်များအခေါ် *Artemisia annua* အပင်မှ ထုတ်လုပ်သည့် ချင်ဟောက်စုသည် ငှက်ဖျားရောဂါကုသရာတွင် ထက်မြက်သော ဆေးတစ်လက်ဖြစ်သည်။

ငှက်ဖျားရောဂါကု ပထမဆုံးဆေးကို ၁၆ ရာစုနှစ်များ အတွင်း စင်ကိုးနားအပင်၏ အခေါက်များမှ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုဆေးကို ပီးရူးနိုင်ငံမှ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများ သုံးစွဲသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ဂျီဆု သာသနာပြုအဖွဲ့ဝင်များက ဥရောပတိုက်သို့ သယ်ဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ စင်ကိုးနား အပင်၏ အခေါက်ကို အသုံးပြု ဖော်စပ်သော ကွီနိုင်ဆေးကိုမူ ၁၈၃၄ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်လူမျိုး ဆေးပညာရှင်တစ်ဦးက ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်အထိ ကွီနိုင်သည် ငှက်ဖျားရောဂါရှင်များ၏ တစ်ခုတည်းသော အားကိုးစရာဆေးဖြစ်ခဲ့သည်။

နောက်ပိုင်းကာလတွင် ကလိုရိုကွင်း၊ အေမိုဒိုင်ယာကွင်း၊ ပလူဒရင်း၊ မက်ပါကရင်း၊ ဆာလဖာဒေါ့ဆင်း၊ ပိုင်ရီမီသမင်း၊ ပရိုင်မာကွင်းစသည့် ဆေးသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ သို့သော် ဆေးသစ်များသည် မည်သို့ပင် အစွမ်းထက်စေကာမူ ငှက်ဖျားရောဂါပိုးများက ဆေးကို တစပြီးတစ ယဉ်ပါးလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ယခုခေတ်တွင် ငှက်ဖျားရောဂါက လူသားတို့အကြား ပြန်လည်ခေါင်းထောင်လာခဲ့သည်။ တချိန်က အားထားရသည်ဆိုသော ကွီနိုင်ဆေးနှင့် လူသားတို့အကြား ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် မသုံးစွဲရသေး သည့် နောက်ဆုံးပေါ် မီဖလိုကွင်းဆေးကိုပင် ရောဂါပိုးများက ယဉ်ပါးစပြုနေပြီ 
ဖြစ်သည်။ ဤသို့သော အခြေအနေတွင် ငှက်ဖျားရောဂါ အမြစ်ပြတ်ရေးအတွက် လူသားတို့ အားထားရမည့် ချင်ဟောက်စုခေါ် ဆေးတစ်မျိုး ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အမှန်မှာ ယင်းဆေးကို 
တရုတ်နိုင်ငံ၌ စတင်ထုတ်လုပ်အသုံးပြုခဲ့သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝဝ ကျော်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၃၄ဝ ခန့်တွင် ဂျီဟောင်း အမည်ရှိ တရုတ်သမားတော်ကြီး ရေးသားခဲ့သော ဆေးကျမ်း 
တွင်ပင် ထိုဘယဆေးပင်ကို ငှက်ဖျားရောဂါကု ဆေးတစ်လက် အဖြစ် ဖော်ပြထားခဲ့သည်။ 

၁၉၆၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းကာလတွင် တရုတ်ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံ၌ တိုင်းရင်းဆေးနည်းကောင်းများ ပြန်လည် ဖော်ထုတ်ရေး အစီအစဉ်အရ ချင်ဟောင်အပင်ကို ခေတ်ပေါ် စမ်းသပ်နည်းများဖြင့် သုတေသန ပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၁ ခုနှစ် တွင် ၎င်းအပင်မှ အစွမ်းထက်သော တရုတ်အခေါ် ချင်ဟောက်စု၊ အနောက်တိုင်းအခေါ် အာတီမီဆီနိုင်း ဆေးသစ် ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။

ထိုဆေးဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံအတွင်း၌ ငှက်ဖျားရောဂါသည် လူနာပေါင်း ၂ဝ၉၉ ဦးကို ကုသပေးခဲ့ရာ ရောဂါသည်အားလုံး ပျောက်ကင်းခဲ့သည်။ ကလိုရိုကွင်း ငှက်ဖျားရောဂါကုဆေးဖြင့် ကုသ၍မရသော ဝေဒနာ ရှင် ၁၄၃ ဦးနှင့် ဦးနှောက်တွင်းသို့ ရောဂါပိုးဝင်ပြီး သတိလစ်နေသော ရောဂါရှင် ၁၄၁ ဦးကိုလည်း ဤဆေးဖြင့် ကုသခဲ့ရာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ချင်ဟောက်စု ဆေးကို အမြောက်အမြား ထုတ်လုပ်နိုင်ရေးနှင့် ကမ္ဘာတဝန်းလုံး၌ အသုံးပြု နိုင်ရေး အတွက် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့က ဦးဆောင်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ် အတွင်းတွင် တရုတ်ပြည်၌ စည်းဝေးပွဲ တစ်ရပ် ကျင်းပခဲ့သည်။ ယင်းဆေးဝါးကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ထုတ်လုပ်နိုင်ရေးအတွက် သုတေသီများအား ငွေကြေးအကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။

ကံအားလျော်စွာ ချင်ဟောက်စုဆေးကို မြန်မာနိုင်ငံမှ ငှက်ဖျားရောဂါကျွမ်းကျင်သော ဆရာဝန်ကြီးများ စမ်းသပ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ ရန်ကုန်၊ သာယာဝတီ၊ ကျိုင်းတုံ ဆေးရုံကြီးများ၌ ဝေဒနာရှင် ၁ဝဝ တိတိကို စမ်းသပ်ကုသခဲ့ရာ ဤဆေး၏ အစွမ်းသည် ကွီနိုင်ထက်ပင် အားကိုးရကြောင်းတွေ့ခဲ့ရသည်။ ထိုတွေ့ရှိချက် များကို ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပသော ဆရာဝန်ညီလာခံ၌ စာတမ်းသုံးစောင်ဖြင့် တင်ပြခဲ့သည်။

ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ထို ဘယဆေးပင်ကို စိုက်ပျိုးပြီး ချင်ဟောက်စုဆေး ထုတ်လုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်း လျက်ရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  The Plant List *Artemisia annua* L.
အခြား အသုံးအနှုန်းများ အတွက် မူးမင် (သံတူကြောင်းကွဲ) ကို ကြည့်ပါ။

**မူးမင်**များသည် ဆွိဒင်-ဖင်လန် လူမျိုးတစ်ယောက်ဖြစ်သည့် တော့ဗ်ဂျေဆန် ရေးသားပုံဖော်ခဲ့သည့် စာအုပ်ထဲမှ စကင်ဒနေဗီးယားဒဏ္ဍာရီလာ ဧရာမတစ္ဆေ (သို့) မှင်စာကလေးများဖြစ်သည်။ မူလစာအုပ်သည် ဆွီဒင်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားပြီး အဓိက ရုပ်ကောင်များဖြစ်သည့် မူးမင် မိသားစု၏ ပုံစံမှာ ဝဝလုံးလုံး မေးရိုးကြီးပြီး၊ ရေမြင်းများနှင့် တူသည်။ မူးမင်မိသားစုသည် ဖင်လန်သစ်တောထဲရှိ မူမင်ရွာတွင် နေထိုင်ကြသော်လည်း၊ ယခင်ကမူ မီးပြတိုက် နှင့် ဇာတ်ရုံတို့တွင် ယာယီနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သူတို့၏ ဘဝတလျှောက်တွင် သူငယ်ချင်းများ စွန့်စားခန်းများကျော်လွှားကြပုံကို ရေးသားပုံဖော်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ 

၁၉၄၅ မှ ၁၉၉၃ခုနှစ်အတွင်း ရေးသားမှုစာအုပ်ပေါင်း ၉အုပ်ထွက်ရှိခဲ့မှုတွင်၊ ကာတွန်းစာအုပ် ၅အုပ်တို့လည်းပါရှိခဲ့သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံမှ ထိုစာအုပ်ပေါ်မူတည်၍ ကာတွန်းကားများထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး၊ ရုပ်ရှင် နှင့် တီဗွီဇာတ်လမ်းများလည်းရှိသည်။ ဖင်လန်နိုင်ငံ နန်တာလီမြို့တွင် မူးမင် ကမ္ဘာဟုခေါ်သည့် အပန်းဖြေဥယျာဉ်ကစားရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Meek၊ Margaret (2001)။ *Children's Literature and National Identity*။ Stoke on Trent, UK: Trentham Books။ p. 4။ ISBN 978-1-85856-204-9။
2. ↑  Publisher's webpage about the Moomins (in Swedish only)။ 3 March 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  9 October 2012 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

**စီဝရအစ္ဆိန္ဒနသိက္ခာပုဒ်** သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်တွင် ရဟန်းတော်များ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရန် ပညတ်တော်မူခဲ့သည့် နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ်တစ်ခု ဖြစ်၏။

သမိုင်း
-------

မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိမြို့၊ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်တွင် သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏။ ထိုအချိန်တွင် အသျှင်ဥပနန္ဒသည် ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်ရန် အတူနေရဟန်းအား ပြော၏။ ထိုအခါ အတူနေရဟန်း ရိနွမ်းသော သင်္ကန်းရှိသဖြင့် မလိုက်နိုင်ကြောင်း ပြော၏။ ထိုအခါ အသျှင်ဥပနန္ဒသည် ထိုရဟန်းအား သင်္ကန်းကို ပေး၏။

ထိုအချိန်တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်မည်ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းကို အသျှင်ဥပနန္ဒ၏ အတူနေရဟန်းသည် ကြား၍ မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ လှည့်လည်ရာတွင် လိုက်လို၏။ ထိုအခါ အသျှင်ဥပနန္ဒသည် "ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်ကြအံ့" ဟု ခေါ်၏။ အတူနေရဟန်းလည်း "မလိုက်တော့ပါ၊ မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ သွားတော့မည်"ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ အသျှင်ဥပနန္ဒသည် "ငါသည် ငါနှင့်အတူ လိုက်မည်ဟု သင်္ကန်းကို ပေးမိသည်" ဟု ဆိုကာ အမျက်ထွက်ကာ သင်္ကန်းကို ပြန်ယူ၏။

ထိုအခါ အတူနေရဟန်းသည် ထိုအကြောင်းကို ရဟန်းတို့အား ပြောပြ၏။ ထိုအခါ အလိုနည်းသော ရဟန်းတို့သည် ကဲ့ရဲ့ကြ၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဟုတ်မှန်ပါသလော" ဟု မေးမြန်းရာ အသျှင်ဥပနန္ဒသည် "ဟုတ်မှန်ပါသည်" ဟု ဖြေ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ကဲ့ရဲ့တော်မူကာ အောက်ပါသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူ၏။

သိက္ခာပုဒ်
----------

"အကြင် ရဟန်းသည် ရဟန်းအား ကိုယ်တိုင် သင်္ကန်းကို ပေး၍ အမျက်ထွက်လျက် နှလုံးမသာသဖြင့် (ကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း) လုယူငြားအံ့၊ (သူတစ်ပါးကိုသော်လည်းကောင်း) လုယူစေငြားအံ့ (ထိုရဟန်းအား) နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ် သင့်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3  *ဝိနည်းပိဋက၊ ပါရာဇိကဏ်ပါဠိတော်မြန်မာပြန်*။
စီအက်စ်အမ်အေ (CSMA) ဆိုသည်မှာ ကွန်ပျူတာ ကွန်ယက် ချိတ်ဆက်ခြင်းများတွင် အသုံးပြုလေ့ ရှိသော နည်းလမ်းတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဖြစ်နိုင်ခြေ အပေါ်တွင် အခြေခံ ဖန်တီးထားပြီး ကွန်ယက်ကြိုး (network cable) အစရှိသည့် ကြားခံနယ်ကို ရယူသုံးစွဲသည့် နည်းလမ်း တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ စီအက်စ်အမ်အေ၏ အင်္ဂလိပ် အခေါ်အဝေါ်မှာ (Carrier sense multiple access) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ စီအက်စ်အမ်အေသည် OSI မော်ဒယ်လ်၏ ဒုတိယအလွှာ (Layer 2) တွင် သုံးစွဲလေ့ ရှိသည်။

စီအက်စ်အမ်အေ အသုံးပြုထားသော ကွန်ယက်သည် မိမိ ပေးပို့လိုသော ဒေတာ အချက်အလက်များကို မပို့လွှတ်မီ အချိန်တွင် ကြားခံနယ်တွင် လက်ရှိ ထုတ်လွှင့်နေသူ ရှိမရှိ ဦးစွာ စစ်ဆေးလေ့ ရှိသည်။ ထို့အပြင် စီအက်စ်အမ်အေ အသုံးပြုထားသော ကွန်ယက်တွင် ကြားခံနယ်တစ်ခုထဲကို ဝေမျှ သုံးစွဲနေသူ တစ်ဦး ထက်မက ရှိနိုင်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် multiple access ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

စီအက်စ်အမ်အေ စနစ်သည် အက်စ် အလိုဟာ (S-ALOHA) ဟု ခေါ်သည့် စလော့တက် အလိုဟာ နည်းလမ်း၏ အားနည်းချက်များကို ကျော်လွှားနိုင်ရန် တီထွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
စီအက်စ်အမ်အေ အပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ထပ်မံမွမ်းမံထားသော ပရိုတိုကောလ်များမှာ စီအက်စ်အမ်အေ/စီအေ (CSMA/CA) နှင့် စီအက်စ်အမ်အေ/စီဒီ(CSMA/CD) တို့ ဖြစ်ကြသည်။
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

အမှု—**ဘိက္ခုနီအား သင်္ကန်းပေးမှု**။ 

အမှုသည်—**ရဟန်းတပါး**။ 

* သမဏစီဝရဒါနသိက္ခာပုဒ်သည် ဘိက္ခုနီသိက္ခာပုဒ်များမှ စီဝရဒါနသိက္ခာပုဒ်ဖြစ်ပါသည်။

ဘိက္ခုနှင့် ဘိက္ခုနီ
--------------------

ရဟန်းတပါးသည် လမ်းတလမ်း၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်၏၊ ဘိက္ခုနီတယောက်လည်း ထိုလမ်း၌ပင် ဆွမ်းခံလှည့်လည်၏၊ ရဟန်းက "နှမမည်သည့်နေရာ၌ ဆွမ်းလောင်းရှိတယ်"ဟု ပြော၏။ ဘိက္ခုနီကလည်း သူမြင်ခဲ့သော နေရာကို ပြန်၍ ညွှန်ပြ၏၊ သူတို့ မပြတ် တွေ့ကြသဖြင့် မိတ်ဆွေဖြစ်ကြလေသည်၊ အခါတပါး၌ ရဟန်းမှာ သံဃိက ပစ္စည်းဝေရာမှ သူ့အတွက်သင်္ကန်းချုပ်ဘို့ အဝတ်ရလာ၏၊ ထိုဘိက္ခုနီသည်လည်း ဩဝါဒခံယူသွားရင်း ထိုရဟန်းအထံဝင်ရာ "ငါ့မှာ သင်္ကန်းချုပ်ဘို့ အဝတ်ရတယ်, ယူမလား"ဟုမေးလျှင် "တပည့်တော်မမှာ သင်္ကန်း ရှားပါးနေတာနဲ့ အတော်ဘဲ"ဟုဆို၍ ယူသွားလေ၏။ ထိုရဟန်းမှာလည်း သင်္ကန်းရှားပါးလျက်ပင်၊ ထို့ကြောင့် အခြားရဟန်းများက ဝေစုရသော အဝတ်ကို သင်္ကန်းချုပ်ဘို့ရန် တိုက်တွန်းသောအခါ ဘိက္ခုနီမအား ပေးလိုက်ရကြောင်း ပြောလေသည်။ 

ထိုအကြောင်းကိုကြား၍ ကဲ့ရဲ့ကြပြီးလျှင် ဘုရားရှင်အား လျှောက်ကြလေရာ, ဘုရားရှင်သည် ဆွေမျိုးတော်-မတော် စစ်မေးတော်မူ၍ မတော်ကြောင်း"သိတော်မူသောအခါ "**ယောပန ဘိက္ခု အညာတိကာယ ဘိက္ခုနိယာ စီဝရံ ဒဒေယျ**"ဟု မူလပညတ်ကို ထားတော်မူပြီးနောက် လဲလှယ်၍မျှ မဖြစ်နိုင်ကြသဖြင့် ဘိက္ခုနီတို့က ကဲ့ရဲ့သောကြောင့် "**အညတြပါရိဝတ္တကာ**"ဟု ဖြည့်စွက်၍ အနုပညတ်ထပ်တော်မူရပြန်သည်။

မြန်မာပြန်
----------

အကြင်ရဟန်း လဲလှယ်အပ်သော သင်္ကန်းကိုကြဉ်၍ ဆွေမျိုးမတော်သော ဘိက္ခုနီအား သင်္ကန်းပေးအံ့၊ ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3  အရှင်ဇနကာဘိဝံသ (၁၉၉၆)။ *ဘုရားဥပဒေတော်ကြီး*။
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

အမှု—**ဘိက္ခုနီအား သင်္ကန်းချုပ်ပေးမှု**။ 

အမှုသည်—**ရှင်ဥဒါယီ**။ 

* ဝိသိဗ္ဗနသိက္ခာပုဒ်သည် ဘိက္ခုနီသိက္ခာပုဒ်များမှ စီဝရသိဗ္ဗနသိက္ခာပုဒ်ဖြစ်ပါသည်။

ဥဒါယီနှင့် ဇနီးဟောင်း ဘိက္ခုနီ
------------------------------

ရှင်ဥဒါယီသည် သင်္ကန်းအချုပ် ကောင်းသူတည်း၊ အခါတပါး၌ သူ၏ဇနီးဟောင်း ဖြစ်ခဲ့သော ဘိက္ခုနီက သင်္ကန်းချုပ်ခိုင်းသဖြင့် ကောင်းစွာချုပ်ဆိုးပြီးလျှင် ထိုသင်္ကန်း၏ အလယ်ခေါင် (ဝတ်သည့်အခါ ကြောဘက်ကျလောက်သော အရပ်၌) ယောက်ျားနှင့်မိန်းမ မေထုန်မှီဝဲနေပုံ အရုပ်ထင်အောင်ချုပ်၍ ခေါက်ထားလေ၏။ ထိုဘိက္ခုနီသည် သင်္ကန်းလာယူသောအခါ "ရော့... ခေါက်ထားတဲ့အတိုင်း ယူသွားပြီးသိမ်းထား, ဩဝါဒခံယူဘို့ လာသောအခါကျမှ ဒီသင်္ကန်းကိုဝတ်ပြီး ဘိက္ခုနီတို့ရဲ့ နောက်ဆုံးကလိုက်ခဲ့"ဟု မှာလိုက်လေသည်။

ထိုဘိက္ခုနီမလည်း သူ့လင်ဟောင်း မှာလိုက်သည့်အတိုင်း သိမ်းထားပြီးလျှင် ဩဝါဒခံယူလာမှ ထိုသင်္ကန်းကို အမှတ်တမဲ့ဝတ်၍ နောက်ဆုံးက လိုက်လာမိရာ, ထိုဘိက္ခုနီကိုယ်တိုင်မှာ အရုပ်ပါနေကြောင်း သိဟန်မတူသော်လည်း မြင်ရသောလူတို့က "သိပ်အရှက်မရှိတဲ့ ဘိက္ခုနီတွေဘဲ"ဟု အားလုံးကိုသိမ်းကြုံး၍ ကဲ့ရဲ့ကြလေသည်၊ ထို့နောက် ဘိက္ခုနီတို့က မြင်ကြ၍ "ဘယ်သူ့လက်ရာလဲ"ဟု ထိုဘိက္ခုနီကို စစ်မေးလေသော် ဥဒါယီ၏ 
လက်ရာဖြစ်ကြောင်းသိကြ၍ "ဒီလိုအလုပ်မျိုးဟာ အရှက်မရှိဘူးလို့ နာမည်ရတဲ့ သေသောက်ကြူးတွေသော်မှ မတင့်တယ်ဘူး၊ ရှင်ဥဒါယီကား အဘယ်မှာ တင့်တယ်နိုင်ပါ့မလဲ"ဟု ကဲ့ရဲ့ကြ၍ ရဟန်းတို့အား လျှောက်ကြလေရာ, ရဟန်းတို့မှတဆင့် ဘုရားထံလျှောက်ကြ၍ ဆွေမျိုးမတော်ကြောင်းကိုလည်း သိတော်မူရသဖြင့် ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူရလေသည်။

သိက္ခာပုဒ်
----------

ယော ပန ဘိက္ခု အညာတိကာယ ဘိက္ခုနိယာ စီဝရံ သိဗ္ဗေယျ ဝါ သိဗ္ဗာပေယျ ဝါ, ပါစိတ္တိယံ။

မြန်မာပြန်
----------

အကြင် ရဟန်းသည် ဆွေမျိုးမတော်သော ဘိက္ခုနီ၏ သင်္ကန်းကို ကိုယ်တိုင်မူလည်းချုပ်အံ့၊ သူတပါးကိုမူလည်းချုပ်စေအံ့၊ ထိုရဟန်း ပါစိတ်အာပတ်သင့်၏။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3 4  အရှင်ဇနကာဘိဝံသ (၁၉၉၆)။ *ဘုရားဥပဒေတော်ကြီး*။
တယ်လီပသီစမ်းသပ်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သူ Gilbert Murray
**တယ်လီပသီ**သည် ဂရိဘာသာစကား Tele (အဝေး)နှင့် patheia (ခံစားမှု)တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး လူနှင့်တိရစ္ဆာန်တို့
တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး စိတ်ချင်း ဆက်သွယ်နိုင်သည့် ဗီဇသတ္တိမျိုးကို ဖော်ညွှန်းကြသည်။ သာမန်အာရုံခံ သိမှုထက် သာလွန်သော သိမှုတစ်မျိုးဟု သတ်မှတ်ကြသော တယ်လီပသီသည် ကြိုတင်သိနေခြင်း၊ အကြား၊ အမြင်ပေါက်ခြင်းစသည့် သဘောသဘာဝများ ဆက်စပ်နေသည်။ ကြံစည်စိတ်ကူးမှု၊ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုနှင့် သမိုင်းတွေထဲမှာ အကြိမ်ကြိမ် တွေ့ရတဲ့အတွက် တယ်လီပသီသည် သာမန်ထက် ထူးကဲတယ်လို့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ တခြားဘာသာရပ်တွေထက် ပိုပြီး စိတ်ဝင်စားစရာ အချက်အလက်တွေ ပါကောင်း ပါနိုင်သည်။

အစဉ်အလာအားဖြင့် တယ်လီပသီကို လူသားများ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဆက်သွယ်ကြရာမှာ သစ္စာကို ယုံကြည်တန်ဖိုးထားတဲ့၊ ဘာသာတရားမှာ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ၊ ရင်းနှီးမှုနှင့် ညီညွတ်မှုတို့ကို ဖော်ဆောင်ပေးတဲ့ သဘောတရား တစ်ခုအဖြစ် လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ ကြသည်။ ဘာသာတရားအားလုံးနီးပါးရဲ့ အဆုံးအမတွေထဲမှာ'သဘောတရားသက်သက်' များက အများဆုံး နေရာယူထားကြသည်။
ယဉ်ကျေးမှုများ စတင်ထွန်းကားခဲ့စဉ်ကတည်းက ဘာသာတရားက လက်ခံထားတဲ့ သစ္စာတရားနှင့် လက်တွေ့ကျမှုနှင့် ကျိုးကြောင်း ညီညာမှုတို့ရဲ့ကြားမှာ အငြင်းပွားမှုများ ရှိနေခဲ့တယ်။ ဆက်လက်ကြီးထွားလာခဲ့တဲ့ သံသယရှိသူနှင့် ယုံကြည်သူများရဲ့အငြင်းပွားမှုဟာ ယနေ့အခါ 'သိပ္ပံ'နှင့် 'ဘာသာရေး'ကြားက စကားရည်လုပွဲကြီးတစ်ရပ်ရဲ့အသွင်ကို ဆောင်လာခဲ့သည်။
ယခုအခါ သံသယရှိသူများ အုပ်စုက သိပ္ပံနည်းကျသက်သေပြနိုင်မှသာ 'အစစ်အမှန်' ဖြစ်ပြီး 'အစစ်အမှန်'ဟာ သစ္စာတရား၏
အမှတ်အသားပဲလို့ ပြောကြသည်။ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးချင်းသာမက အုပ်စုအဖွဲ့များအချင်းချင်း ဆက်သွယ်သော တယ်လီပသီ သဘောတရား
သည် သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေမပြနိုင်ပေမယ့် အကျိုးအကြောင်း ခိုင်လုံသည်ဟု ယုံကြည်သူများအုပ်စုက အတွေ့အကြုံများနှင့် တင်ပြကြသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာ ဂျာနယ်၊ အမှတ်(၁၉)၂၀၀၆-ခု၊ မတ်လ
|  |
| --- |
| **၁၈၈၂** : ဇန်နဝါရီ •  ဖေဖော်ဝါရီ •  မတ် •  ဧပြီ •  မေ •  ဇွန် •  ဇူလိုင် •  ဩဂုတ် •  စက်တင်ဘာ •  အောက်တိုဘာ •  နိုဝင်ဘာ •  ဒီဇင်ဘာ |



| မေလ |
| --- |
| ၁ | ၂ | ၃ | ၄ | ၅ | ၆ | ၇ |
| ၈ | ၉ | ၁၀ | ၁၁ | ၁၂ | ၁၃ | ၁၄ |
| ၁၅ | ၁၆ | ၁၇ | ၁၈ | ၁၉ | ၂၀ | ၂၁ |
| ၂၂ | ၂၃ | ၂၄ | ၂၅ | ၂၆ | ၂၇ | ၂၈ |
| ၂၉ | ၃၀ | ၃၁ |  |  |  |  |

(၁) ရက်
-------

* 
*

(၂) ရက်
-------

* 
*

(၃) ရက်
-------

* 
*

(၄) ရက်
-------

* 
*

(၅) ရက်
-------

* 
*

(၆) ရက်
-------

* 
*

(၇) ရက်
-------

* 
*

(၈) ရက်
-------

* 
*

(၉) ရက်
-------

* 
*

(၁၀) ရက်
--------

* 
*

(၁၁) ရက်
--------

* 
*

(၁၂) ရက်
--------

* 
*

(၁၃) ရက်
--------

* 
*

(၁၄) ရက်
--------

* 
*

(၁၅) ရက်
--------

* 
*

(၁၆) ရက်
--------

* 
*

(၁၇) ရက်
--------

* 
*

(၁၈) ရက်
--------

* 
*

(၁၉) ရက်
--------

* 
*

(၂၀) ရက်
--------

* 
*

(၂၁) ရက်
--------

* 
*

(၂၂) ရက်
--------

* 
*

(၂၃) ရက်
--------

* 
*

(၂၄) ရက်
--------

* 
*

(၂၅) ရက်
--------

* 
*

(၂၆) ရက်
--------

* 
*

(၂၇) ရက်
--------

* 
*

(၂၈) ရက်
--------

* 
*

(၂၉) ရက်
--------

* 
*

(၃၀) ရက်
--------

* 
*

(၃၁) ရက်
--------

* 
*

ကိုးကား
-------
ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း(Saunder's Weaving Institute)
-----------------------------------------------------

ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်းသည် မြန်မာပြည်တွင် ပထမဆုံး တည်ထောင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သော ရက္ကန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ အမရပူရမြို့(တောင်မြို့)ရှိ စစ်ကိုင်း-မန္တလေးလမ်းမ ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ 

ဆောင်းဒါးရက်ကန်းကျောင်း ( အမရပူရမြို့(တောင်မြို့)ရှိ စစ်ကိုင်း-မန္တလေးလမ်းမ)
### သမိုင်းကြောင်း

မြန်မာနိုင်ငံသို့ လွန်းပျံ စက်ရက်ကန်းများ ရောက်ရှိလာပုံကို အနည်းငယ် ဖော်ပြလိုသည်မှာ ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်က အိုင်စီအက်စ် အရာရှိ မစ္စတာ ဘာကဲလ်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှ လွန်းပျံရက်ကန်း ပညာအတတ် တတ်ကျွမ်းသူ မစ္စတာ ဘင်တန်ကို ခေါ်ယူပြီး မြန်မာပြည် အကျဉ်းထောင်များတွင် စတင် သင်ကြားစေသည်။ မစ္စတာဘင်တန်ကို ကြည့်မြင်တိုင် ကရင်နှစ်ချင်းသာသနာပြုအသင်းတွင် ရက်ကန်းနည်းပြဆရာအဖြစ် ခန့်ထားလိုက်သည်။ ထိုအသင်းများက လွန်းပျံရက်ကန်းပညာကို ကျေးလက်တောရွာများသို့ တဆင့် သင်ပေးသည်။ ရက်ကန်းဆရာ မစ္စတာဘင်တန် ကွယ်လွန်သောအခါ ရက်ကန်းပညာကို ဂရုတစိုက် မရှိတော့ပေ။

သက္ကရာဇ် ၁၂၇၂-ခုနှစ်လောက်တွင် မြန်မာပြည် တရားဌာနမင်းကြီး ဖြစ်သူ မစ္စတာဆောင်းဒါးသည် လွန်းပျံရက်ကန်းပညာကို ထပ်မံအသက်သွင်း ပြန်လေသည်။ အင်္ဂလန်ပြည်မှ လွန်းပျံတစ်ခု မှာယူ၍ ထိုလွန်းပျံနှင့် ရက်လုပ်နိုင်သော ရက်ကန်းစင်များကို စီမံပြုလုပ်သည်။ ၁၂၇၄-ခုနှစ်တွင် အမရပူရမြို့တွင် လွန်းပျံရက်ကန်းများ အောင်မြင်စွာ ပေါ်ထွန်းလာသည်။ သမဝါယမ ဝန်ထောက်မင်း ဦးမောင်မောင်ပြားနှင့် အဖွဲ့သားတို့၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် ၁၂၇၆-ခုနှစ်တွင် မင်းကြီးဆောင်းဒါး၏ အမည်ကို ယူပြီး `ဆောင်းဒါးရက်ကန်းကျောင်း´တည်ထောင်ခဲ့သည်။ 

၁၉၂၁-ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြန်မာရက်ကန်း ပညာသည် ဦးရေ ၁၄၁၅၁၉ မျှရှိ၍ ရက်လုပ်သော ချည်ခင်နှင့် ပိုးခင်များမှာ ပေါင်ချိန် သိန်း ၁၀ဝ မျှရှိသည်။ ရက်လုပ်ပြီးသော အထည်ကိုက်ပေါင်း ၄-ကုဋေ၊ အထည်တန်ဘိုး ၁-ကုဋေ မျှပင် ရှိလေသည်။ ရက်လုပ်သော ပိုးရိုင်းများ တစ်နှစ်အတွင်း ပေါင်ချိန် ၄-သိန်း ရက်လုပ်ပြီး ပိုးထည်သန့်သန့် ကိုက်ပေါင်း ၁၅ သိန်း၊ တန်ဘိုး၃၅-သိန်း မျှဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရက်ကန်းမှ ထွက်သည့် ချည်ခင်ပိုးထည် ပစ္စည်းတန်ဖိုးမှာ စုစုပေါင်း ၁၃၅-သိန်းမျှ ရဘူးကြောင်း ဆောင်းဒါးရက်ကန်းကျောင်းအုပ်ကြီး အန်ဘီမန်ဒီ၏ အစီရင်ခံစာအရ သိရသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  ဦးတင်မြင့်(ပထမကျော်) ရေး- မြန်မာ့ရိုးရာ လူမှုရေး ပဒေသာ
**လီယိုနာဒို ပီဆာနို ဘီပေါလ်လို** (အီတလီ: *Leonardo Pisano Bigollo*) သည် ၁၁၇၀ တွင်မွေးဖွားခဲ့ပြီး ၁၂၅၀ ပြည့်နှစ်တွင်ကွယ်လွန်သွားသော သင်္ချာပညာရှင်ကြီးဖြစ်သည်။ လီယိုနာဒို ဘိုနာချီ သို့မဟုတ် ဖီဘိုနာချီ အဖြစ်လည်း လူသိများ ထင်ရှားကျော်ကြားသည်။
လီယိုနာဒို ဖီဘိုနာဆီ သည် အလယ်ခေတ်တွင် ထင်ရှားအကျော်ကြားဆုံး သင်္ချာပညာရှင်ကြီးများ အနက် ထိပ်သီး သင်္ချာပညာရှင်ကြီးဖြစ်သည်။ သူ့သည် ပီဆာနာဆီ သင်္ချာတွက်နည်းများနှင့် အာရပ်သင်္ချာ ကိန်းဂဏန်းစနစ်ကိုလည်း တီထွင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ သင်္ချာပညာရှင်ကြီး လီယိုနာဒိုသည် ၁၂၀၂ ခုနှစ်တွင် အီတလီ နိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ သူ့သည် လီဘာအက်ဘာဆီ ဟုခေါ်သော သင်္ချာတွက်နည်းဖြင့် အာရပ်သင်္ချာ ကိန်းဂဏန်းများကို သင်္ချာဘာသာ ကို စတင် မိတ်ဆက်ရန်ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခဲ့သည် လီယိုနာဒိုသည် အာရပ်သင်္ချာကိန်းဂဏန်းများကို အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်၏
အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ အာရပ်သင်္ချာကိန်းဂဏန်းများမှာ ရောမသင်္ချာလောက် မရှုပ်ထွေး ရုံမျှသာမကအာရပ်သင်္ချာ ကိန်းဂဏန်းများသည် အခြားဘာသာထက် အပြန်တစ်ရာပိုမို လွယ်ကူရှင်းလင်းသည်ဟုယုံကြည်ယူဆထားသူဖြစ်သည်။

ဖီဘိုနာချီ၏ရုပ်တု

ကိုးကား
-------

1. ↑  Smith, David Eugene and Karpinski, Louis Charles. *The Hindu-Arabic Numerals*. 1911: p.128
လီမာမြို့
---------

လီမာမြို့သည် တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ ပီရူးနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ လီမာမြို့သည် ရီမက်မြစ်ပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ 
ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သော ကယားအိုမြို့မှ ခုနစ်မိုင်ကွာဝေးပြီးလျှင် 
ယင်း နှင့် မီးရထားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်လျက်ရှိသည်။ ရီမက်မြစ်ပေါ်တွင် တည်ရှိ သောကြောင့် ရီမက်ဟုခေါ်ရာမှ နောင်ကာလရွေ့
လျောလာသောအခါ လီမာဟူ၍ ပြောင်းလဲလာသည်။ လီမာမြို့သည် 
ပင်လယ်ပြင်အထက် ပေ ၅ဝဝ ခန့်အမြင့်၌ ကျယ်ပြန့်သောချိုင့်ဝှမ်း
တွင်တည်ရှိသည်။ မြို့တစ်ဝိုက်တွင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးရွာသွန်းခြင်း 
မရှိသလောက်ပင်ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ပင်လယ်ဘက်မှ ရေခိုးရေငွေ့များကြောင့် ၎င်း၊ နှင်းကြောင့်၎င်း လေသည်
စွတ်စိုလျက်ရှိသည်။ ဇွန်လမှ စက်တင်ဘာလထိ ကောင်းကင်ပြင်သည် နှင်းမှောင်ကြီးများဖြင့် လွှမ်းနေတတ်သော်လည်းအခြားအချိန်
များတွင် နေပျော်ထိုင်ပျော်ရှိပေသည်။

လီမာမြို့တွင် မကြာခဏမြေငလျင်လှုပ်တတ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ 
လီမာမြို့သူမြို့သားတို့သည် လုံခြုံမှုရရှိရန် နေလှန်းအခြောက်ခံထား
သော ရွှံ့စေး၊ မြေစေးအုတ်ဖြင့် ဆောက်လုပ်သော နေအိမ်များတွင် နေသည်။ နံရံ များမှာ လေးငါးပေမျှထူသည်။ မြေငလျင်မှ စိတ်ချ
ရသော်လည်း လေပြင်းမုန်တိုင်းကျ၍ မိုးလေထန်လျှင် ထိုအိမ်များ
သည် ရွှံ့ပုံအဖြစ်သို့ သက်ရောက်တတ်သည်။ သို့သော် မိုးပါးရှား
ပေသည်။ နေအိမ်ပုံစံရော မြို့ အကွက်ချပုံပါ စပိန်ဗိသုကာလက်ရာမကင်းပေ။ မြို့ခင်းမှာ စတုဂံ ပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်၍ ပလာဇာခေါ် 
လေးထောင့်ကွက်လပ် အများအပြားရှိ၏။ အထင်ရှားဆုံးမှာ 
ပလာဇာဒါအာမတ် (ဝါ) ပလာဇာမေယာဖြစ်၍ ကူးသန်း 
ရောင်းဝယ်ရာ ဗဟိုဌာနဖြစ်သည်။ လီမာမြို့တွင် ကျယ်ပြန့်သော
လမ်းများ၊ ရိပ်သာများရှိသည်။ ရီနေဆွန်း ခေါ် ဉာဏ်သစ် 
အရေးပုံခေတ်က ပုံစံဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားသော ကသီးရယ် 
ဘုရားရှိခိုးကျောင်းအပြင် များစွာသောဘုရားရှိခိုးကျောင်းများရှိသည်။ 
ခရစ် ၁၅၅၁ ခုနှစ်ကတည်းက တည်ခဲ့၍ အမေရိကတိုက်တွင် 
ရှေးအကျဆုံးဖြစ်သော ဆန်မာကတ်တက္ကသိုလ်သည်လီမာမြို့၌
တည်ရှိသည်၊ နန်းတော်ဟောင်းအပြင် မြို့တော်ခန်းမ၊ ငွေသွန်းရုံ၊ 
လွှတ်တော် အစရှိသည့် အဆောက်အအုံတို့မှာလည်း ထင်ရှားသော 
အဆောက်အအုံများဖြစ်သည်။ လီမာမြို့တွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးများ၊ 
ထူးခြား ကောင်းမွန်သည့် ရေပေးစနစ်၊ မိလ္လာစနစ်စသည်တို့ကြောင့် 
တဖြည်းဖြည်း ခေတ်မီနေသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်နေပေပြီ။ လီမာမြို့တွင် 
လူဦးရေ ၁၈၃၃၇ဝဝ (၁၉၆၆ ခုနှစ်) ယောက်ခန့်ရှိသည်။

လီမာမြို့တွင် အဓိကလုပ်ငန်းများမှာ သိုးမွေးထည်နှင့် ချည်ထည် 
လုပ်ငန်း၊သကြား၊ကိုကိန်း (ကိုကင်း)၊ အိုးခွက်၊ ငွေထည်၊ဆိုးဆေး၊ 
အိမ်ထောင်ပရိဘောဂ၊ စကျင်ကျောက်လုပ်ငန်း စသည်တို့ဖြစ်၏။
လီမာမြို့ကို ခရစ် ၁၅၃၅ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ္စကို ပီဇာရိုက 
တည်ထောင်အကွက်ချခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် စပိန်ပိုင် ပီးရူးနိုင်ငံ၏
မြို့တော် ဖြစ်လာသည်။ စပိန်တို့လက်မှ လွတ်မြောက်သောအခါ
တွင်လည်း ပီးရူး သမ္မတနိုင်ငံ၏ မြို့တော်အဖြစ် ဆက်လက်တည
်ရှိသည်။ ၁၇၄၆ ခုနှစ်ကဖြစ်ပွားသောမြေငလျင်ဒဏ်မှတဖြည်းဖြည်း 
နာလန်ထူလာနိုင်ခဲ့ပြီးလျှင်တဖြည်းဖြည်း ခေတ်မီတိုးတက်လာပေပြီ။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)
*Ab Urbe condita*, 1714
**တိုင်းတပ် လီဗီယပ်** (အင်္ဂလိပ်: Titus Livius; ၆၄ သို့ ၅၉ ဘီစီ – အေဒီ ၁၇) သည် ရောမဘုရင်အော်ဂပ်စတပ် ဆီဇာလက်ထက်တွင် ထွန်းပေါ်ခဲ့သော သမိုင်းပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ အော်ဂပ်စတပ်ဆီဇာသည် ကိုယ်တိုင်စာပေကို ဝါသနာပါပြီးလျှင် သူ၏ခေတ်၌ စာပေထွန်းကားသည်ကို မြင်လိုသူဖြစ်သည့်အလျောက် စာဆိုတော်များကို ချီးမြှင့် မြှောက်စား၏။ ကဗျာလင်္ကာဘက်တွင် စာဆိုတော်ဗာဂျီနှင့် ဟောရေ့တို့က စွမ်းဆောင်ပြုစုကြကာ စကားပြေဘက်တွင် လီဗီက စွမ်းဆောင်ပြုစုသည်။

လီဗီသည် အီတလီနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ပက်ဒျူးအားမြို့၌ ခရစ် မပေါ်မီ ၅၉ ခုနှစ်၌ မွေးဖွားသည်။ လီဗီ၏အကြောင်းကို စုံစုံလင်လင်မသိရစေကာမူ ကြေးရည်တတ် မိဘမျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်သည်ဟု ထင်ရပေ သည်။ သို့အလျောက် လီဗီ၏ဘဝသည် သက်သောင့်သက်သာရှိ၏။ လီဗီသည် ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းကပင် အချိန်ကိုအလဟဿဖြုန်းတီးခြင်းကို မနှစ်သက်ပေ။ သို့ဖြင့် အားလပ်ချိန်ကို ချည်းနှီးမဖြုန်းလိုသော လီဗီသည် ရောမသမိုင်းကို ပြုစုရေးသားရာ ထိုသမိုင်းတွင် ခရစ်မပေါ်မီ အနှစ် ၇ဝဝ ကျော် ရောမမြို့ကြီးတည်ထောင်သည့် အချိန်မှစ၍ မိမိ၏ မျက်မှောက်ခေတ် အထိ ဖြစ်ပျက်သမျှ အကြောင်းအရာများ အကျုံးဝင်အောင် ပြုစုထား၏။ စုစုပေါင်း ၁၄၂ တွဲရှိ၏။ သို့ရာတွင် ယခုအခါ၌ ၃၅ တွဲမျှကိုသာ တွေ့နိုင်ပေတော့သည်။ ခေတ်ပျက် ခေတ်ဆိုးအမျိုးမျိုးကြားထဲမှပင် လီဗီ၏ လက်ရာဖြစ်သော စာပေ၊ စာတမ်းများ မပျက်မစီးဘဲ ကျန်ရှိသည်မှာ အံ့ဖွယ်တစ်ရပ်ပင်ဖြစ်လေသည်။ သူ၏စာများကို နှစ်ပေါင်းအတော်ကြာမှ စာပေလိုက်စားသူများက တွေ့ရှိလေသည်။

အထက်ပါ သမိုင်းစာစောင်ကြီးကို ရေးသားပြုစုနေချိန်တွင် ရောမ တစ်နိုင်ငံလုံး၌ ပြည်တွင်းစစ်မီးကြီးသည် တစ်ဟုန်းဟုန်း တောက်လောင် နေ၏။ ယင်းစာစောင်ကို ပြုစုရာတွင် လီဗီတွင် ရည်ရွယ်ချက်နှစ်ခုရှိ၏။ တစ်ခုမှာ ပြည်တွင်းရေးရှုပ်ထွေးနေချိန်တွင် မိမိစိတ်ကို နိုင်ငံရေးပယောဂမှ ကင်းဝေးအောင်ထား၍ အေးအေးဆေးဆေး စာရေးနေလိုခြင်းဖြစ်၏။ ကျန် တစ်ခုမှာကား ရှေးရောမလူမျိုးတို့၏ စွန့်စားမှုများကို သူ့ခေတ်ရှိ လူများ သိသာအောင် ဖော်ပြခြင်းဖြင့် ရှေးရှေးကလူများ၏ အတုကို ကောင်းသည့် ဘက်၌ယူ၍ မကောင်းသည့် အချက်များကို ပစ်ပယ်ကြရန် နမူနာပြလိုခြင်း ဖြစ်လေသည်။

လီဗီ၏ သမိုင်းမှာ ပထမတန်းစား စကားပြေ စာစောင်အဖြစ် မှတ်တမ်းမဝင်သော်လည်း ရှေးဟောင်းရောမ၏ အကြောင်းခြင်းရာကလေး များဖြင့် စုံစုံလင်လင် တန်ဆာဆင်ထားသောကြောင့် ဖတ်ရှုရန် စိတ်ဝင်စား လောက်သော အရေးအသားဖြစ်၏။ လီဗီ၏အရေးအသားကို နှောင်းခေတ် ရောမစာရေးဆရာများက မှီးယူလေးစားကြလေသည်။ သူ၏စာများကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုလေသည်။ သူ၏စာများကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုသော်လည်း စာပါအကြောင်းမျှ သိနိုင်ရုံသာ ပြန်ဆိုနိုင်၍ စာ၏ အရသာပေါ်လွင်အောင် ပြန်ဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းပေ။ လီဗီသည် ပက်ဒျူးအား 
မြို့၌ ခရစ် ၁၇ ခုနှစ်တွင် အနိစ္စရောက်သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)
| ပိဋကတ် သုံးပုံ |
| --- |
| ဝိနယပိဋက |
| * ပါရာဇိကဏ်
* ပါစိတ်
* မဟာဝဂ်
* စူဠဝါ
* ပရိဝါ
 |
| သုတ္တန်ပိဋကတ် |
| * ဒီဃနိကာယ်
* မဇ္ဈိမနိကာယ်
* သံယုတ္တနိကာယ်
* အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်
* ခုဒ္ဒကနိကာယ်
 |
| အဘိဓမ္မာပိဋကတ် |
| * ဓမ္မသင်္ဂဏီ
* ဝိဘင်း
* ဓာတုကထာ
* ပုဂ္ဂလပညတ်
* ကထာဝတ္ထု
* ယမိုက်
* ပဋ္ဌာန်း
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

ဘုရားရှင် ကောသလနိုင်ငံ ... သီတင်းသုံးတော်မူနေစဉ် "အိုမင်းသော၊ ဟောင်းနွမ်းသောအဝတ်ကို ခြုံလျက်ရောက်ရှိလာသော ဗြာဟ္မဏမဟာသာလအား "ယေဟိ ဇာတေဟိ" အစရှိသော ၅-ဂါထာကို သင်ကြားပေးတော်မူပြီး ဗြာဟ္မဏ အစည်းအဝေး၌ သားလေးယောက်တို့ထိုင်နေစဉ် ယင်းငါးထာကိုရွတ်ဆိုစေပါသည်။

ထိုအခါ သားလေးယောက်တို့က မိမိတို့အိမ်ကိုခေါ်ဆောင်ကြပြီး ပုဆိုးတစ်စုံ စီဖြင့် ဝတ်ရုံစေ၍ပြုစုလုပ်ကျွေးကြပါသည်။ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလ ပုဏ္ဏားက ပုဆိုး တစ်စုံယူ၍ ဘုရားရှင်အား ဆရာစားအနေဖြင့်ပူဇော်ပြီး သရဏဂုံယူ ဆောက်တည်ခဲ့ပါသည်။ အဋ္ဌကထာ၌ သားလေးယောက်၊ ချွေးမလေးယောက်နှင့်အတူ မိသားစု ကိုးဦး သောတာပန်အရိယာသာဝကဖြစ်ကြောင်း ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။

အဋ္ဌကထာ, ဋီကာတို့၌ မှတ်သားဖွယ်များ ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  -သံ၊၁၊၁၇၈-၉။ သံ၊မြန်၊၁၊၁၆၇-၈။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃၈-၂၄၂။ သံ၊ဋီ၊၁၊၂၇၆-၇။

-သံယုတ္တနိကာယ၊ သဂါထာဝဂ္ဂသံယုတ္တ၊ ၇-ဗြာဟ္မဏသံယုတ္တ၊ ၂-ဥပါသကဝဂ္ဂ၊ စတုတ္ထသုတ်။
2. ↑  ပခုက္ကူမြို့ မဟာဝိသုတာရာမတိုက်၊ သာသနဓဇ သိရီပဝရ ဓမ္မာစရိယ၊ B.A (ဝိဇ္ဇာဂုဏ်ထူး-သီရိလင်္ကာ)၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘဒ္ဒန္တ ကေလာသမဟာထေရ် **တိပိဋကသူစိကျမ်း** နှင့် နိုင်ငံတော်ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ် (ရန်ကုန်) ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘဒ္ဒန္တကုမာရထေရ် **တိပိဋက သုတ္တသူစိ ဝိဘာဝိနီ**
ဖီးဒ်ဘတ်စ် (Fieldbus ) ဆိုသည်မှာ လက်ရှိ အချိန်နှင့် တပြေးညီ အလုပ်လုပ်သော ဖြန့်ကျက် ထိန်းချုပ်မှု (distributed control) စနစ် များတွင် အသုံးပြုသော စက်ရုံအလုပ်ရုံသုံး ကွန်ပျူတာ ကွန်ယက် ပရိုတိုကောလ် မိသားစုဖြစ်ပြီး ယခုအခါ IEC 61158 ဖြင့် စံသတ်မှတ်ထားသည်။

ရှုပ်ထွေးပြီး အလိုအလျောက် မောင်းနှင်ရသော ကုန်ထုတ်လိုင်းများတွင် အစီအစဉ် ကျနစွာ အဆင့်ဆင့် ထိန်းချုပ်ရသော ထိန်းချုပ်မှု စနစ် လိုအပ်သည်။ ထိုသို့သော စနစ် အဆင့်ဆင့်၌ ထိပ်ဆုံးအဆင့်တွင် အိတ်ချ်အမ်အိုင် ခေါ် လူနှင့် စက်တို့ ဆက်သွယ်ရသော အလွှာ ရှိသည်။ ထိုအလွှာမှ တဆင့် ကုန်ထုတ်လိုင်းကို မောင်းနှင်ထိန်းချုပ်သူသည် လိုင်း၏ အခြေအနေကို လေ့လာပြီး ထိန်းချုပ် မောင်းနှင် နိုင်သည်။ ထိုမှတဆင့် အလယ်ပိုင်း အဆင့် ဖြစ်သော ပီအယ်လ်စီ များသို့ အီသာနက် ကဲ့သို့သော အချိန်နှင့် အညီ လိုက်ပါ ထိန်းချုပ်ရန် မဖြစ်မနေ မလိုအပ်သော ဆက်သွယ်ရေး စနစ်ဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ထိုသို့ ထိန်းချုပ်မှု အလွှာ၏ အောက်ဆုံးအဆင့်တွင် ဖီးဒ်ဘတ်စ် ရှိပြီး ဖီးဒ်ဘတ်စ်မှ ပီအယ်လ်စီများကို အမှန်တကယ် အလုပ်လုပ်သော အာရုံခံ ကိရိယာများ၊ အက်ကျူရေတာများ၊ လျှပ်စစ်မော်တာများ၊ ခလုပ်များ၊ ဘားများ စသည်တို့ဖြင့် ဆက်သွယ်ပေးလေ့ ရှိသည်။
**ချင်ချီလာ** (Chinchilla) သည် လှပသော ရှဉ့်ကလေးတစ်မျိုးသည် တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ မြင့်မားသော အန်းဒီးတောင်တန်းများပေါ်၌ နေထိုင်သည်။ နူးညံ့သောသားမွေးရှိခြင်းကြောင့် ချင်ချီလာရှဉ့်ကလေးများသည် လူတို့၏ ရှာဖွေသတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံကြရလေသည်။ ဤရှဉ့်ကလေးမျိုးသည် ပူးအနွယ်ဝင်ဖြစ်ပြီးလျှင် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ခုန်၍ ခုန်၍ သွားတတ်သည်။ 

အရွယ်မှာ နှာဖျားမှ အမြီးဖျားအထိ ၁၅ လက်မခန့် ရှိသည်။ သားမွေးမှာ နူးညံ့ပျော့ပျောင်း၍ ပုလဲရောင်ရှိ၏။ ချင်ချီလာရှဉ့် ၏ အဓိကအစာမှာ ဟင်းသီးဟင်းရွက်များသာ ဖြစ်၏။ မြေတွင်းတွင် နေထိုင်သော်လည်း လှပသောကိုယ်တွင် အမှိုက် သရိုက် အညစ်အကြေးများ ကပ်ငြိနေခြင်း မရှိပေ။ အမြဲတစေ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်နေအောင် လှုပ်ခါသုတ်သင်လေ့ရှိသည်။ ချင်ချီလာရှဉ့်တို့သည် အနီးအနားရှိ သစ်ပင်သစ်ရွက်များကို ကိုက်ဖြတ်၍ မိမိတို့နေထိုင်ရာတွင်းဝ၌ သိမ်းထားတတ်ကြ သည်။ ထူးဆန်းသောအကျင့်တစ်ခုမှာ မိမိတို့အသုံးချနိုင် မချနိုင်သည်ကို ဂရုမထားဘဲ လူ့အသုံးအဆောင် တိုလီမိုလီ ပစ္စည်းများကို စုဆောင်းတတ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ တောထဲ၌ လှည့်လည်သွားလာသော ခရီးသည်များ ပျောက်က်ဆုံးခဲ့သည့် ဘွတ်ဖိနပ်၊ ကျာပွတ်၊ လက်ပတ်နာရီ စသည့်ပစ္စည်းများကို ချင်ချီလာရှဉ့်တို့၏ တွင်းဝနား၌ မကြာခဏ တွေ့ရတတ်သည်။

နေရင်းဒေသ၌ ချင်ချီလာရှဉ့်များ ရှားပါးသွားပြီဖြစ်သော်လည်း ထိုရှဉ့်များကို သားမွေးအတွက်သက်သက် မွေးမြူသူများသည် အင်္ဂလန်နှင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်တို့တွင် ရှိကြသည်။ အချို့သူတို့သည် ချင်ချီလာရှဉ့်၏ သားမွေးမျိုးရှိသော တွင်းအောင်း ယုန်များကိုလည်း ယခုအခါ မွေးမြူလျက်ရှိကြသည်။

တောင်အမေရိကတိုက်တွင် ရှေးကျသော အင်းကားလူမျိုး တို့၏ လက်ထက်ကစ၍ ချင်ချီလာရှဉ့်များကို ဖမ်းဆီးလာခဲ့ကြ သည်။ အဆိုပါအင်းကား လူမျိုးတို့သည် ဂရိုင်ဆန်ခေါ် မြွေပါမြီးတို တစ်မျိုးကို အသုံးပြု၍ ချင်ချီလာရှဉ့်များကို တွင်းထဲမှ လိုက်လံမောင်းထုတ်၍ ဖမ်းဆီးကြသည်။ သို့သော် ချင်ချီလာရှဉ့်တို့သည် အလွန်မျိုးပွားလွယ်သောကြောင့် ယခုတိုင် မျိုးမပြုတ်ဘဲ ကျန်ရှိကြသေးသည်။ ချင်ချီလာရှဉ့်အမြောက်အမြား နေထိုင်ရာဒေသတွင် မြင်းစီးသွားလာသူများသည် တွင်းကျွံ၍ သေဘေးတွေ့တတ်ကြသဖြင့် အထူသတိထားကာ သွားလာကြရသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑   "*Chinchilla chinchilla*"  (2016). *IUCN Red List of Threatened Species* **2016**. IUCN. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T4651A22191157.en.
2. ↑  Woods, C. A. and Kilpatrick, C. W. (2005). Infraorder *Hystricognathi*. In: D. E. Wilson and D. M. Reeder (eds), Mammal Species of the World, pp. 1538–1599. The Johns Hopkins University Press, Baltimore, MD, USA.
3. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)
အလင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းခြင်း။ ။
သစ်ရွက်များတွင် အပင်စာဖြစ်သော ကစီချက်လုပ်ရန်
ကလိုရိုဖီ၊ နေရောင်ခြည်၊ ကာဗွန်ဒိုင် အောက်ဆိုက်နှင့် 
ရေတို့ လိုအပ်၏။ အပင်များသည် ရေကို မြေဆီလွှာမှရ၍ 
ကာဗွန်ဒိုင် အောက်ဆိုက်ကို လေထဲမှ ရကြသည်။ အပင်စာ
ပြုလုပ်ရန် ပစ္စည်းကြမ်းများဖြစ်သော ထိုရေနှင့်ကာဗွန်ဒိုင် 
အောက်ဆိုက်တို့ကို ကလိုရိုဖီနှင့် နေရောင်ခြည်တို့က 
သစ်ရွက်စိမ်းများတွင် အပင်စာ(သကြား)ဖြစ်လာအောင် 
ပြုလုပ်ပေးကြသည်။ ကစီချက်လုပ်သည်ဆိုရာ၌ ဦးစွာ ဖြစ်ပေါ် 
လာသော ပစ္စည်းမှာ သကြားဖြစ်၍ သကြားအားလုံးလိုလိုပင် 
ကစီအဖြစ်သို့ ချက်ချင်း ပြောင်းလဲသွားသည်။ ဤကဲ့သို့ 
သစ်ရွက်စိမ်းများ၌ နေရောင်ခြည် တွင် သကြားချက်လုပ်၍ 
ကစီအဖြစ် ချက်ချင်း ပြောင်းလဲသွားခြင်းကို အလင်းဖြင့် 
ဖွဲ့စည်းခြင်း(ဖိုတိုဆင်း သဆစ်)ဟု ခေါ်သည်။

သကြားနှင့် ကစီတို့သည် ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်များဖြစ်ရာ 
ကာဗွန်၊ အောက်ဆီဂျင်နှင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ပါဝင်သည်။ အလင်း 
ဖြင့် ဖွဲ့စည်းစဉ်က ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်သည် ကာဗွန်နှင့် 
အောက်စီဂျင်အဖြစ် ဓာတ်ကွဲသွားသည်။ ဓာတ်ကွဲလာသော 
ကာဗွန်သည် သစ်ရွက်တွင် ရေမှ အောက်ဆီဂျင် ဟိုက်ဒရိုင်ဂျင် 
တို့နှင့် ပေါင်းစပ်၍ သကြားဖြစ်လာသည်။ ဤဓာတ်ပြောင်းမှု 
တွင် လိုအပ်သော စွမ်းအင်ကို နေရောင်ခြည်မှ ရရှိသည်။ 
ကလိုရိုဖီသည် နေရောင်ခြည်၏ စွမ်းအင်ကို ယူနိုင်၍ သကြား 
ဖြစ်မြောက်ရန် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်သည့် သတ္တိရှိသည်။ ကာဗွန် 
ဒိုင်အောက်ဆိုက်မှ ကာဗွန်သာလျှင် သကြားဖြစ်မြောက်ရာ၌ 
ပါဝင်၍ အောက်ဆီဂျင်ကား လေထဲသို့ ပြန်ထွက်သွားသည်။ 
အလင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းချိန်တွင် ကာဗွန်ကိုသာသုံးခြင်းကြောင့် 
ယင်းသို့ ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ကာဗွန်ဓာတ် စုဆောင်းခြင်းဟုလည်း 
ခေါ်သည်။

အလင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းချိန်တွင် အောက်ဆီဂျင်ဓာတ်ကွဲ၍ ထွက် 
လာပုံကို အောက်ပါစမ်းသပ်မှုဖြင့် ပြသနိုင်သည်။ ဖန်စလုံတစ်ခု 
တွင် ရေပြည့်လုနီးပါးထည့်ပါ။ ထိုရေတွင် ကာဗွန်ဒိုင်အောက် 
ဆိုက်ဓာတ် အလုံအလောက် ပျော်ဝင်လျက်ရှိစေရန် ဆိုဒီယမ် 
ဗိုင်ကာဗွန်နိတ်အပျော့ရည် အနည်းငယ် ရောထည့်ပေးပါ။ 
ထိုနောက် ရေထဲသို့ အလိုဒီယာခေါ် ရေတွင်ပေါက်သောသည့် 
အပင်မျိုး၊ သို့မဟုတ် အခြားရေတွင်အပင်မျိုး အနည်းငယ် 
ထည့်ပြီးလျှင် ပုံတွင်ပြထားသည့်အတိုင်း အပင်များပေါ်တွင် 
ဖန်ကတော့တစ်ခုမှောက်၍ အုပ်ပေးပါ။ ထိုနောက် ဖန်ကတော့ 
တံပေါ်သို့ ရေအပြည့်ပါသော စမ်းသပ်ဖန်ပြွန်တစ်ခုကို မှောက် 
တင်ထားပါ။ ပြီးလျှင် ယင်ကိရိယာတန်ဆာများကို နေရောင် 
ရသောနေရာတွင် ထားပါ။ မကြာမီရေထဲမှ ဓာတ်ငွေ့ပလုံစီများ 
စမ်းသပ်ဖန်ပြွန်အထက်သို့ တက်လာမည်။ ဓာတ်ငွေ့အသင့် 
အတင့် စုဆောင်းမိသောအခါ ဖန်ပြွန်ဝကို လက်မဖြင့်ပိတ်၍ 
ယူပြီးလျှင် မီးရဲနေသော ထင်းစကလေးတစ်ခုကို ဖန်ပြွန်ထဲသို့ 
ထိုးသွင်းကြည့်ပါ။ ထင်းစကလေးမှ မီးထတောက်လာမည် 
ဖြစ်သောကြောင့် ဖန်ပြွန်အတွင်းရှိ ဓာတ်ငွေ့သည် အောက်ဆီ 
ဂျင်ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ ကိရိယာတန်ဆာကို အဝတ်မည်း 
နှင့် ဖုံးအုပ်၍ နေရောင်ခြည်မရအောင် ပိတ်ပင်လိုက်သော် 
ဓာတ်ငွေ့ပလုံစီများ ထွက်လာခြင်း နှေးကွေးသွားမည် ဖြစ်၏။ 
ဤကား အလင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းချိန်တွင် ကစီချက်လုပ်ရာ၌ 
အောက်ဆီဂျင်ဓာတ် လွတ်ထွက်သွားပုံ ဖြစ်သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)
အလက်ဇန္ဒရီးယား မြင်ကွင်းကျယ်
အလက်ဇန္ဒရီးယားရှိ လူနေအိမ်များ
အလက်ဇန္ဒရီးယားသည် အီဂျစ်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မြို့ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၄.၁ သန်း ရှိကာ နိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက် အလယ်ပိုင်းတွင် မြေထဲပင်လယ် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ၃၂ ကီလိုမီတာ (၂၀မိုင်) မျှ ဖြန့်ကျက် တည်ရှိသည်။ မြေထဲပင်လယ်၏ ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်တွင် တည်ရှိသော မြို့များတွင် အကြီးဆုံးမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ ထိုမြို့သည် အီဂျစ်နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်ပြီး အီဂျစ်နိုင်ငံ၏ သွင်းကုန် ထုတ်ကုန် ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ကိုင်တွယ် ဖြေရှင်းပေးသည်။ ဘိုင်လလီယိုသီကာ အလက်ဇန္ဒရီးယား စာကြည့်တိုက်သည် အလက်ဇန္ဒရီးယား မြို့တွင် တည်ရှိသည်။ ဆူးအက် တူးမြောင်းမှ သဘာဝဓာတ်ငွေ့နှင့် ရေနံပိုက်လိုင်းတို့ကြောင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး အချက်အချာကျသော မြို့တစ်မြို့လည်း ဖြစ်သည်။

အလက်ဇန်းဒရီးယားမြို့ကို မဟာအလက်ဇန္ဒားက ဘီစီ ၃၃၁ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် အီဂျစ်နိုင်ငံ၏ မြို့တော် အဖြစ် နှစ်ပေါင်း တစ်ထောင်ကျော်မျှ တည်ရှိနေခဲ့သည်မှာ မွတ်စလင် တို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည် အေဒီ ၆၄၁ ခုနှစ် အထိပင် ဖြစ်သည်။ မြို့တော် အသစ်ကို ဖူစတက်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ကာ နောင်တွင် ကိုင်ရိုမြို့ နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ အလက်ဇန္ဒရီးယားသည် ကမ္ဘာ့အံဖွယ် ခုနစ်ပါး တွင် ပါဝင်သော အလက်ဇန္ဒရီးယား မီးပြတိုက် ၊ ရှေးခေတ်အခါက အကြီးဆုံး ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော စာကြည့်တိုက်နှင့် ကွန်အယ်လ်ရှိုကာဖာ၏ မြေအောက်သင်္ချိုင်း တို့ကြောင့် နာမည်ကျော်ကြားသည်။ အလက်ဇန္ဒရီးယား ဆိပ်ကမ်းတွင်ပြုလုပ်လျက် ရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသန လုပ်ငန်းများအရ မဟာအလက်ဇန္ဒား မရောက်မီ အချိန် တော်လေးမစ် မင်းဆက် အုပ်ချုပ်စဉ် အချိန်က ရှိခဲ့ဖူးသော ရာကိုတစ် ဆိုသော မြို့နှင့် မဟာအလက်ဇန္ဒား ရောက်ပြီး အချိန်၏ အသေးစိတ် အထောက်အထား တို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ 

၁၉ ရာစု မှ စ၍ အလက်ဇန္ဒရီးယားသည် နိုင်ငံတကာ သင်္ဘော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်း၏ အဓိက အချက်အချာနေရာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရေးပါသော ကုန်သွယ်မှု အချက်အချာ နေရာ များတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ မြေထဲပင်လယ်နှင့် ပင်လယ်နီတို့အား ကုန်းလမ်းမှ ဆက်စပ်နေမှုနှင့် အီဂျစ် ချည်ထည်မှ အမြတ်အစွန်းများစွာ ရရှိသော ကုန်သွယ်ရေး တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။
|  |  |
| --- | --- |
|  | ဝစ်ရှင်နရီ၊ အခမဲ့အဘိဓာန်တွင် ***ချင်ခြင်း*** ကို ရှာဖွေကြည့်ရှုပါ။ |

ကောသလမင်း၏ ဒီဃီတိ မည်သော မိဘုရားကြီးမှာ ကိုယ်ဝန်ရှိတဲ့အခါ ဒီလို ချင်ခြင်းတောင့်တဖြစ်လာပါတယ်။
နေထွက်သောအခါ ညီညွတ်သော မြေအပြင်မှာ ရပ်ပြီး ချပ်မိန်ညိုကို ဝတ်ထားတဲ့ အင်္ဂါ လေးပါးရှိတဲ့ စစ်သည်ကို ကြည့်ရှုချင်တာရယ် ၊ သန်လျက်ဆေးရေကို သောက်ချင်တာရယ် (၂)မျိုးရှိလာတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ဇာတ်လမ်းကိုတော့ ကြားဖူးကြမယ်ထင်ပါတယ်။ သူ့မိဘကို ဒုက္ခပေးနှိပ်စက်တဲ့ ကာသိမင်းကို သတ်ဖို့ အခွင့်ကြုံနေပေမယ့် ဖခင်မှာခဲ့တဲ့ စကား ချစ်သား ဒီဃာဝု အရှည်ကို မကြည့်လင့် ၊ အတိုကိုလဲ မကြည့်လင့် ၊ ရန်တုံ့မူသဖြင့် ရန်တို့သည် မငြိမ်းကုန် ၊ ရန်မတုံ့မူမှသာ ရန်တို့သည် ငြိမ်းကုန်၏ ..ဟူသောစကားကို လိုက်နာပြီး ရန်သူဘုရားကို မသတ်ခဲ့ဘူး။ ဒါကြောင့် နောက်ဆုံးမှာ ဘုရင်က သမီးနဲ့ လက်ဆက်ပေးပြီး ထီးနန်းပေးတဲ့ ဇာတ်လမ်းဖြစ်ပါတယ်။
ဒီမှာ မူရင်းပါဠိကတော့ တသာ ဧဝရူပေါ ဒေဟဠော ဟောတိ စသဖြင့် ပါရှိပါတယ်။

ဒီပါဠိတော် အကျယ်ရှင်းတမ်းမှာ ဘုန်းကံရှိသော (ဝါ) ထူးခြားသော သားတော်ကို ကိုယ်ဝန်ရှိတဲ့ အခါ မိခင်လောင်းမှာ ချင်ခြင်းဖြစ်တတ်တယ် ။ ဒီချင်ခြင်းကို ဖြည့်ဆည်းပေးရင် သားတော် မှာ ပြည့်စုံသော ဘုန်းကံရမယ်။ မလုပ်ပေးရင်တော့ ကိုယ်လက်အင်္ဂါမစုံတဲ့ အဖြစ်အထိရောက်သွားနိုင်တယ် ဆိုပါတယ် ။

နောက် နာကြားဖူးတဲ့ အထဲက ကိုးကားတင်ပြချင်တာ တစ်ခုကတော့ သီတဂူဆရာတော်ကြီးဟောတဲ့ တရားထဲက ပါပဲ ။
ဗုဒ္ဓ ရတနာ့ ဂုဏ်ရည်တရားတွဲ မှာ ဒီချင်ခြင်း အကြောင်းကို ဆရာတော် တော်တော်ကို အသေးစိတ် ဟောထားပါတယ်။
ချင်ခြင်းဟာ တကယ်တော့ မိခင်လောင်းရဲ့ ဆန္ဒမဟုတ်ဘဲ အဲဒီ့ သားလောင်းရဲ့ ဆန္ဒဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ဆန္ဒကို မိခင်ဆီက တဆင့် တောင်းတာလို့ ဆိုပါတယ်။ ဆရာတော် ပေးတဲ့ ဥပမာတွေမှာတော့ အဇာတသတ်မင်းသားလောင်း ကို ကိုယ်ဝန်ရစဉ် မိခင် မိဘုရားကြီးမှာ ဖြစ်တဲ့ ချင်ခြင်းက ဖခင်ဘုရင် ဗိမ္ဗိသာရ မင်းကြီးရဲ့ လက်မောင်းသွေးကို သောက်ချင်တဲ့ ချင်ခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ နိမိတ်ဖတ်ကြတော့ အဖကို သတ်မယ့် သားလို့ ဆိုကြပါတယ်။ ဒါကြောင့် မိဘုရားကြီးက ဒီကိုယ်ဝန်ကို ဖျက်ချဖို့ အကြိမ်ကြိမ်ကြိုးပမ်းခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
မူးဝါးလူမျိုး
-------------

အာဖရိကတိုက် အနောက်မြောက်ဘက် မြေထဲပင်လယ် 
ကမ်းခြေတစ်လျှောက်၊ ယခုအခါ မိုရော့ကို၊ တျူနစ်ဇီးယာနှင့်
အယ်လဂျီးရီးယားဟု ခေါ်တွင်သော ဒေသကို ရှေးအခါက 
ဗာဗရီနယ်များဟု ခေါ်တွင်၏။ ထိုဗာဗရီနယ်တွင် နေသူများကို 
ဗာဗာလူမျိုးဟုခေါ်၏။ မူးဝါးလူမျိးတို့သည် ယင်းဗာဗာလူမျိုး 
အုပ်စုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်လျက် ယင်းတို့မှ 
ဆက်နွယ်ပေါက်ဖွားလာသူများ ဖြစ်၏။ ဗာဗရီနယ်တွင် 
အပါအဝင် ဖြစ်၍ ယခုအခါ မိုရော့ကိုဟု ခေါ်သောဒေသကို 
ရှေးက မော်ရီတီးနီးယားဟုခေါ်တွင်
လျက် ယင်းအမည်မှာလည်း ရောမလူမျိုးတို့ မှည့်ခေါ်သော 
အမည်ဖြစ်၏။ မော်ရီတီးနီးယားတွင် နေထိုင်သူတို့ကို 
ရောမလူမျိုးတို့ကမောရီဟုခေါ်၏။ မူးဝါးဟူသော စကားသည် 
ယင်းစကားမှ ပျက်လာသော စကားဖြစ်သည်။ 

ကာလရွေ့လျောလတ်သော် အာဖရိက
အနောက်မြောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်လျက် အစ္စလမ် 
အယူဝါဒီများဖြစ်၍ အာဗီစကားပြောပြောဆိုသူ မှန်သမျှကို 
မူးဝါးဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်လာသည်မှာ ယခုတိုင်ဖြစ်၏။
၇ ရာစုနှစ်အတွင်းက အာရပ်လူမျိုးတို့သည် 
အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်းသို့ နယ်ချဲ့ယင်း ရောက်ရှိလာပြီးလျှင် 
ဗာဗာလူမျိုးတို့နှင့် တွေ့ဆုံမိကြသည်။ အာရပ်တို့သည် 
လူနည်းစုပင် ဖြစ်သော်လည်း လူများစုဖြစ်သော ဗာဗာတို့ကို 
မိမိတို့ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သော အစ္စလာမ်အယူဝါဒတွင်းသို့ 
တဖြည်းဖြည်း သွတ်သွင်း၏။ အာရပ်နှင့် ဗာဗာတို့ ပူးပေါင်း၍ 
စပိန်နိုင်ငံတွင်သို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်သည်။ ထိုလူမျိုး 
နှစ်စုတို့ သွေးနှောကာ ပေါက်ဖွားလာသူတို့သည် မူးဝါးဟူ၍ 
တွင်လာ၏။

မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် နီးဂရိုးဖြစ်သည်ဟု အချို့က 
ထင်မှတ်မှားကြ၏။ အမှန်မှာ မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် 
တင့်တယ်ပြေပြစ်သော အဆင်းရှိ၏။ ဆံပင်နက်မှောင်၍ 
မျက်လုံးညိုကာ အသားညိုပြီးလျှင် မြေထဲပင်လယ်သားဟု 
ခေါ်အပ်သော လူမျိုးစုတွင်ပါဝင်ရာ၊ လူဖြူမျိုးဖြစ်သည်မှာ 
ထင်ရှားပေးသည်။

မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် အလယ်ခေတ်တွင် ထင်ရှားခဲ့၍၊ 
ယဉ်ကျေးမှုအရာ၌ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခဲ့၏။ 
မူးဝါးယဉ်ကျေးမှုဟု ဆိုရသော်လည်း 
တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်ကား အာရပ်ယဉ်ကျေးမှုပင် ဖြစ်၏။ 
စပိန်နိုင်ငံတွင် မူးဝါးလူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်း
အနုပညာ လက်ရာကောင်းများကို ယခုတိုင် 
တွေ့နိုင်ပေသေးသည်။

မူးဝါးလူမျိုးတို့သည်စပိန်နိုင်ငံကို နှစ်ပေါင်း ၅ဝဝ ခန့် 
အုပ်စိုးခဲ့၍ ကောက်ဒိုးဗားကို အစိုးရသော ကဲလစ်ဘုရင် 
လက်ထက်တွင် အထွတ်အထိပ်သို့ရောက်
ရှိခဲ့၏။ နှစ်ပေါင်းများစွာပင် ကော်ဒိုးဗားသည် အနောက် 
ဥရောပတိုက်၌ အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။
ခရစ် ၁၂၁၂ နှစ်မှစ၍ မူးဝါးတို့ အင်အား 
ဆုတ်ယုတ်နေခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း စိပန်ဘုရင် ဖာဒီနန်နှင့် 
အဇ္ဇဗဲလားမိဖုရားတို့လက်ထက် ၁၄၉၂ ခုနှစ်တွင်မှ အပြီးတိုင် 
တိုက်ခိုက်အောင်မြင်သည်။ မူးဝါး အမြောက်အမြားပင် 
အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်းသို့တိုက်
ထုတ်ခြင်း ခံရ၏၊ စပိန်နိုင်ငံတ္တငါ ကျန်ရစ်သူတို့အား 
စပိန်လူမျိုးတို့က မောရစ္စတိုဟု ခေါ်၏။ အာဖရိကတိုက်သို့ 
ပြန်ရောက်သွားသူတို့ကူမူ အဒန်လျူရှန်ဟု ခေါ်ကြလေသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)
|  |
| --- |
| **၁၈၈၉** : ဇန်နဝါရီ •  ဖေဖော်ဝါရီ •  မတ် •  ဧပြီ •  မေ •  ဇွန် •  ဇူလိုင် •  ဩဂုတ် •  စက်တင်ဘာ •  အောက်တိုဘာ •  နိုဝင်ဘာ •  ဒီဇင်ဘာ |



| မေလ |
| --- |
| ၁ | ၂ | ၃ | ၄ | ၅ | ၆ | ၇ |
| ၈ | ၉ | ၁၀ | ၁၁ | ၁၂ | ၁၃ | ၁၄ |
| ၁၅ | ၁၆ | ၁၇ | ၁၈ | ၁၉ | ၂၀ | ၂၁ |
| ၂၂ | ၂၃ | ၂၄ | ၂၅ | ၂၆ | ၂၇ | ၂၈ |
| ၂၉ | ၃၀ | ၃၁ |  |  |  |  |

(၁) ရက်
-------

* 
*

(၂) ရက်
-------

* 
*

(၃) ရက်
-------

* 
*

(၄) ရက်
-------

* 
*

(၅) ရက်
-------

* 
*

(၆) ရက်
-------

* 
*

(၇) ရက်
-------

* 
*

(၈) ရက်
-------

* 
*

(၉) ရက်
-------

* 
*

(၁၀) ရက်
--------

* 
*

(၁၁) ရက်
--------

* 
*

(၁၂) ရက်
--------

* 
*

(၁၃) ရက်
--------

* 
*

(၁၄) ရက်
--------

* 
*

(၁၅) ရက်
--------

* 
*

(၁၆) ရက်
--------

* 
*

(၁၇) ရက်
--------

* 
*

(၁၈) ရက်
--------

* 
*

(၁၉) ရက်
--------

* 
*

(၂၀) ရက်
--------

* 
*

(၂၁) ရက်
--------

* 
*

(၂၂) ရက်
--------

* 
*

(၂၃) ရက်
--------

* 
*

(၂၄) ရက်
--------

* 
*

(၂၅) ရက်
--------

* 
*

(၂၆) ရက်
--------

* 
*

(၂၇) ရက်
--------

* 
*

(၂၈) ရက်
--------

* 
*

(၂၉) ရက်
--------

* 
*

(၃၀) ရက်
--------

* 
*

(၃၁) ရက်
--------

* 
*

ကိုးကား
-------