Rate of change of velocityတမ်းပလိတ်:SHORTDESC:Rate of change of velocity
ဤဆောင်းပါးသည် acceleration in physics အကြောင်း ဖြစ်သည်။   အခြား အသုံးအနှုန်းများ အတွက် အလျင်ပြောင်းနှုန်း (သံတူကြောင်းကွဲ) ကို ကြည့်ပါ။
အပြာရောင်မြားက အလျင်(velocity)ကို ပြ၏။ အနီရောင်မြားက အလျင်ပြောင်းနှုန်း (acceleration)ကို ပြ၏။
အချိန်အတိုင်းအတာတစ်ခုအတွင်း အလျင်ပြောင်းလဲသွားမှု နှုန်းထားပမာဏကို **အလျင်ပြောင်းနှုန်း (acceleration)** ဟု ခေါ်နိုင်သည်။ တိုးသွားချင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ လျော့သွားခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်ပြီး ဤအခြင်းအရာကို အပေါင်းအနုတ် လက္ခဏာဖြင့် ဖော်ပြသည်။  

ဥပမာအားဖြင့် ကားတစ်စီးက ရပ်ထားရာမှ သူရဲ့အလျင်က တဖြည်း⁠ဖြည်းချင်းမြှင့်တက်လာရာ ၅ စက္ကန့်အတွင်းမှာ ၁၀ မီတာ/စက္ကန့်ကို ရောက်သွားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ကနဦးအလျင်မှာ သုည ဖြစ်ရာ ၅ စက္ကန့်အတွင်း တိုးပွားသွားသော အလျင်သည် (၁၀ -၀) = ၁၀ မီတာ/စက္ကန့် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အလျင်သည် (10ms-1/5s) = 2ms-2 နှုန်းအတိုင်းပြောင်းလဲသွားသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို 2ms-2 ကို ကား၏ "အလျင်ပြောင်းနှုန်း (acceleration)" ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ထိုကြောင့် **အလျင်ပြောင်းနှုန်း (အစလာရေးရှင်း) ဆိုသည်မှာ အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲသွားသော အလျင်၏ အခြေအနေ**ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်နိုင်သည်။

{\displaystyle Acceleration={\frac {ChangeinVelocity}{time}}}

ပျမ်းမျှ အလျင်ပြောင်းနှုန်း
---------------------------

ပျမ်းမျှအလျင်ပြောင်းနှုန်း (average acceleration) ဆိုသည်မှာ ပြောင်းလဲသွားသော အလျင် (Δ*v*) ကို အချိန်အပိုင်းအခြား (Δ*t*) စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 

{\displaystyle {\boldsymbol {{a}\_{avg}}}={\frac {\Delta {\boldsymbol {v}}}{\Delta {\mathit {t}}}}={\frac {\boldsymbol {v\_{f}-v\_{i}}}{\mathit {t\_{f}-t\_{i}}}}}

ရုတ်ချည်း အလျင်ပြောင်းနှုန်း
----------------------------

ရုတ်ချည်း အလျင်ပြောင်းနှုန်း (instantaneous acceleration) ဆိုသည်မှာ ပျမ်းမျှအလျင်ကို တိုတောင်းသော အချိန်အပိုင်းအခြားဖြင့် စားသော လစ်မစ်(limit) ကို ဆိုလိုသည်။ ကဲကုလပ် တွင် ထို limit ကို x မှ t သို့ ဆက်စပ်နေသော ပြောင်းလဲနှုန်း (Derivative) ဟုခေါ်သည်။

{\displaystyle \mathbf {a} =\lim \_{{\Delta t}\to 0}{\frac {\Delta \mathbf {v} \_{x}}{\Delta t}}={\frac {d\mathbf {v} \_{x}}{dt}}}
ဒီနေရာတွင် အလျင်သည် vx=dx/dt ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် အရှိန်သည်-

{\displaystyle \mathbf {a} ={\frac {d\mathbf {v} \_{x}}{dt}}={\frac {d^{2}{\boldsymbol {x}}}{dt^{2}}}}
ဟုလည်းဆိုနိုင်သည်။

ယူနစ်
-----

အလျင်ပြောင်းနှုန်းဆိုသည်မှာ ပြောင်းလဲသွားသောအလျင်ကို ထို အဖြစ်အပျက်ဖြစ်ပွားခဲ့သော အချိန်နှင့်စားခြင်းဖြစ်လေရာ အလျင်၏ယူနစ်သည် (L/T) ဖြစ်သည့်အလျောက် အလျင်ပြောင်းနှုန်း၏ ယူနစ်မှာ (L/T2) ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် SI ယူနစ်စနစ်အတွက် အလျင်ပြောင်းနှုန်း၏ ယူနစ်မှာ (meter per second squared(ms-2)) ဖြစ်သည်။

အလျင်ပြောင်းနှုန်း၏ အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာက ပိုမြန်လာခြင်းလော၊ ပိုနှေးလာခြင်းလောကို ဖော်ပြသည်။ အပေါင်းတန်ဖိုးဆောင်သော အလျင်ပြောင်းနှုန်းက အရာဝတ္ထု ပိုမြန်လာခြင်း (အလျင် တိုးများလာခြင်း) ကိုဆိုလိုပြီး အနုတ်တန်ဖိုးဆောင်သော အလျင်ပြောင်းနှုန်းက ပိုနှေးလာခြင်း (အလျင် ယုတ်လျော့လာခြင်း)ကို ဆိုလိုသည်။ အလျင်ပြောင်းနှုန်း (‌acceleration) ၏ ညွှန်ရာ (direction) ကမူ အရာဝတ္ထု၏ အလျင်ပြောင်းလဲပုံ လမ်းကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အလျင်ပမာဏက မပြောင်းဘဲ (ပိုနှေးခြင်း ပိုမြန်ခြင်း မရှိဘဲ) လမ်းကြောင်းကွေ့ဝိုက်သွားလျှင်လည်း ထိုဦးတည်ချက် အကွေ့အတိုင်း အလျင်ပြောင်းနှုန်း (acceleration) ရှိနေသည်ဟု ယူဆရမည်။

အထူးပုံစံများ
-------------

### တသမတ်တည်းသော အလျင်ပြောင်းနှုန်း

အရာဝတ္တု တစ်ခု၏အလျင်က တူညီတဲ့နှုန်းအတိုင်းတိုးသွားနေသောအခါ၊ အရှိန်က တူညီနေသည်ဟုဆိုနိုင်သည်။ အရာဝတ္တုတစ်ခုက မျဉ်းဖြောင့်အတိုင်းသွားနေမည်၊ ယင်း၏ဦးတည်ချက်က လည်းပြောင်းမသွား၊ တူညီသည့်အချိန်ပိုင်းတိုင်းမှာလည်း ယင်း၏အလျင်သည် တူညီစွာတိုးနေမည်ဆိုပါက၊ ယင်းအရာဝတ္တုမှာ တသမတ်တည်းသော အလျင်ပြောင်းနှုန်း (uniform accelration) ရှိသည်ဟုဆိုနိုင်သည်။ 

ထိုသို့ အရှိန် တသမတ်တည်းမပြောင်းလဲသောအချိန်တွင် တွက်၍ရသော ပုံသေနည်းတချို့ကို ဖော်ပြထားသည်။

{\displaystyle v\_{f}=v\_{i}+at}
{\displaystyle x=v\_{i}t+{\frac {1}{2}}at^{2}={\frac {v\_{i}+v}{2}}t}
{\displaystyle |v\_{f}|^{2}=|v\_{i}|^{2}+2\,a\cdot x}
where

{\displaystyle x} = displacement
{\displaystyle v\_{i}} = initial velocity
{\displaystyle v\_{f}} = final velocity
{\displaystyle a} = uniform acceleration
{\displaystyle t} = time.

ကိုးကား
-------

1. ↑  Bondi၊ Hermann (1980)။ *Relativity and Common Sense*။ Courier Dover Publications။ pp. 3။ ISBN 978-0-486-24021-3။
2. ↑  Lehrman၊ Robert L. (1998)။ *Physics the Easy Way*။ Barron's Educational Series။ pp. 27။ ISBN 978-0-7641-0236-3။