|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ\ ဝိနယ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

 
(၁) ခံတွင်းသို့ ဆောင်အပ်-စားမျိုအပ်-သော အရာ ဝတ္ထု၊ စားသောက်ဖွယ်၊ အစာ၊ (၎င်းကိုပင် ကဗဠီကာရာဟာရ-ဟု ဆိုနိုင်၏။ ကဗဠီကာရာဟာရ-ကြည့်)။ 

* (၂) (က) အကြောင်း၊ သာမညအကြောင်း။
* (ခ) မိမိဆိုင်ရာအကျိုး ကို–လွန်စွာ ဆောင်တတ်-ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်း၊ ထူးသော အကြောင်း၊ အာဟာရတရား။

အာဟာရ လေးမျိုး
--------------

(၎င်းတို့ကား ကဗဠီကာရာဟာရဖာဟာရ, မနောသဉ္စေတနာဟာရ, ဝိညာဏာဟာရ-ဟူ၍ လေးမျိုးရှိ၏။ 

* ထိုလေးမျိုးတို့တွင် ထမင်းခွံ့-စသည်တို့၌ တည်သော ဩဇာသည် **ကဗဠီကာရာဟာရ** မည်၏၊
* စက္ခု သမ္ဖဿ စသော ဖသာ ခြောက်ပါးသည် **ဖဿာဟာရ**မည်၏၊
* စေတနာ စေတသိက်သည် **မနောသဉ္စေတနာဟာရ**မည်၏၊
* စိတ်သည် **ဝိညာဏာဟာရ**မည်၏၊

အာဟာရ လေးပါး ဖြစ်စေသော တရားများ
-------------------------------

ကဗဠီကာရာဟာရသည် ဩဇာလျှင် ရှစ်ခုမြောက်ရှိသော ရုပ်။ (= ပထဝီ, အာပေါ, တေဇော, ဝါယော, ဝဏ္ဏ ဂန္ဓ ရသဩဇာ-ဟူသောရုပ်) ရှစ်ပါးကို ဆောင်(ဖြစ်စေတတ်)၏၊ 

ဖဿာဟာရသည် ဝေဒနာသုံးပါးကို ဖြစ်စေ၏၊ 

မနောသဉ္စေတနာဟာရသည် ဘဝသုံးပါးကို (ဘဝသုံးပါးတို့၌ ပဋိသန္ဓေကို) ဖြစ်စေ၏၊ 

ဝိညာဏာဟာရသည် ပဋိသန္ဓေ နာမ်ရုပ်ကို (ပဋိသန္ဓေ ခဏ၌ နာမ်ရုပ်ကို) ဖြစ်စေ၏။ 
၎င်း ကဗဠီကာရာဟာရ စသော ၄-မျိုးသည် နိပ္ပရိယာယ အာဟာရ, မုချ အာဟာရမည်၏၊ အကြောင်းသာမညသည် ပရိယာယ အာဟာရ, ဥပစာ အာဟာရမည်၏။

ဘုံ၌ ရနိုင်သော အာဟာရများ
------------------------

ကာမဘုံ၌ မုချအားဖြင့် အာဟာရ လေးပါးလုံး ရ၏၊ အသညသတ်ကြဉ်သော ရူပ, အရူပ ဘုံတို့၌ (ကဗဠီကာရာဟာရမှ တစ်ပါး) အာဟာရ သုံးပါးရ၏၊ အသညသတ်နှင့်၎င်းမှ ကျန်သော သတ္တဝါတို့၌ (သတ္တဝါအားလုံးတို့၌) အကြောင်း သာမညဟူသော ပစ္စယာဟာရရ၏။

သတ္တဝါ အားလုံး အာဟာရကြောင့် တည်တံ့
----------------------------------

ထို့ကြောင့် "သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ"ဟု သတ္တဝါအားလုံး အာဟာရကြောင့် တည်တံ့ရကြောင်း ဟောကြားတော်မူသည်။ အာဟာရဋ္ဌိတိက-လည်းကြည့်။

* ကာမသတ္တဝါတို့သည် ကဗဠီကာရာဟာရကို မှီဝဲ၏။
* အသညသတ်မှ တစ်ပါးသော ရူပသတ္တဝါတို့သည် ဖဿာဟာရကို မှီဝဲ၏၊
* အောက် အရူပ သုံးဘုံရှိ သတ္တဝါတို့သည် မနောသဉ္စေတနာဟာရကို မှီဝဲ၏၊
* ဘဝင်္ဂ (နေဝသညာနာသညာယတန)၌ ရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ဝိညာဏာဟာရကိုမှီဝဲ၏။

ကဗဠီကာရာဟာရသည် **ရုပ်အာဟာရ**မည်၏၊ ကျန်အာဟာရ သုံးပါးတို့သည် **နာမ် အာဟာရ**မည်၏။ အာဟာရ ပစ္စယ-ကြည့်။) 

(၃) ဆောင်ယူခြင်း။ 

(၄) အခွန်အတုတ်ကို ဆောင်ရာဌာန၊ ဇနပုဒ်။

စေတနာသည် မနောသဉ္စေတနာဟာရ
------------------------

မိမိဆိုင်ရာ အကျိုးများကို အခြားသော အကြောင်းတရားတို့ထက် လွန်လွန်ကဲကဲ ဆောင်တတ် ဖြစ်စေတတ်သော အာဟာရ တရား ၄-ပါးတို့တွင် စေတနာသည် မနောသဉ္စေတနာဟာရဟူသော အမည်ဖြင့် ပါဝင်သည် ။ 

မနောသဉ္စေတနာဟာရခေါ် ယင်း စေတနာသည် ကာမပဋိသန္ဓေ ဝိညာဉ်ဟူသော ကာမဘဝ, ရူပပဋိသန္ဓေ ဝိညာဉ်ဟူသော ရူပဘဝ, အရူပပဋိသန္ဓေ ဝိညာဉ်ဟူသော အရူပဘဝအားဖြင့် ဘဝ ၃-ပါးတို့ကို ဖြစ်စေသည် ။ 

မနောသဉ္စေတနာဟာရ၌ ကြောက်မက်ဖွယ်ရာ ဘေးကြီးတစ်ခုရှိသည်။ ယင်းကား အမျိုးမျိုးသော သံသရာ ဝဋ်ဒုက္ခကို ရရှိခံစားရမည့် ဘဝ ၃-ပါးကို ဖြစ်စေနိုင်သော ကုသိုလ်, အကုသိုလ်ကံကို ပြုလုပ် အားထုတ်မိခြင်းပင် ဖြစ်သည်၊ ယင်းသို့ ပြုလုပ်အားထုတ်မိခြင်းကြောင့် ဘဝ ၃-ပါးကို ရရှိကာ အမျိုးမျိုးသော သံသရာ ဝဋ်ဒုက္ခကို ရရှိ ခံစားကြရပေသည် ။

မီးကျီးတွင်းနှင့် တူသော အာဟာရ
-----------------------------

မနောသဉ္စေတနာဟာရကို မီးကျီးတွင်း ဥပမာဖြင့် နှိုင်းယှဉ် မှတ်သားသင့်သည်၊ အလျှံ, အခိုးမရှိ ရဲရဲညိသော မီးကျီးခဲတို့ဖြင့် ပြည့်နေသော မီးကျီးတွင်းသို့ အသက်ရှည်ကြာ အနာမဲ့လျက် ချမ်းသာစွာ နေလိုသော ယောက်ျားတစ်ယောက်ကို ခွန်အားဗလ ကြီး မားလှသည့် ယောက်ျား ၂-ယောက်တို့က ဆွဲငင် တွန်းချသကဲ့သို့ မနောသဉ္စေတနာဟာရခေါ် ကုသိုလ်, အကုသိုလ်စေတနာသည် ပြုလုပ်အားထုတ်သူ ဗာလပုထုဇဉ်တို့ကို ဘဝ ၃-ပါးသို့သာ ဆွဲငင် တွန်းချပေသည်၊ ဤ ဥပမာ၌ မီးကျီးတွင်းနှင့် ဘဝ ၃-ပါး, ချမ်းသာစွာနေလိုသော ယောက်ျားနှင့် ဝဋ်တရားကို လိုလားတောင့်တသူ ဗာလပုထုဇဉ် ဆွဲငင် တွန်းချသူ ယောက်ျား ၂-ယောက်နှင့် ကုသိုလ် အကုသိုလ်စေတနာ ဆွဲငင်ရာအခါ နှင့် ကုသိုလ်အကုသိုလ်စေတနာကို ပြုလုပ် အားထုတ်ရာအခါတို့ တူညီကြသည် ၊ 

ဤ၌ ထူးခြားသော အကြောင်းတရား ဖြစ်သည့် ဘဝ ၃-ပါးကို ဖြစ်စေနိုင်သော လောကီကုသိုလ် အကုသိုလ်စေတနာ ၂၉-ခုကိုသာ "မနောသဉ္စေတနာဟာရ"ဟု ဆိုရသော်လည်း သာမညအားဖြင့် ယှဉ်ဖက်စိတ် စေတသိက်နာမ်တရားနှင့် စိတ္တ, ပဋိသန္ဓေ ကမ္မဇရုပ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သော ကုသိုလ်, အကုသိုလ်, ဝိပါက်, ကိရိယာစေတနာ အားလုံးကိုလည်း မနောသဉ္စေတနာဟာရဟုပင် ခေါ်ဆိုထိုက်သည် ။ 

မနောသဉ္စေတနာဟာရသည် ဘဝ ၃-ပါးကို ဖြစ်စေ၏ဟု ဆိုရာ၌ သုတ္တန်နည်းအားဖြင့်သာ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်၊ အဘိဓမ္မာ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်၌ကား တပြိုင်နက် အတူတကွဖြစ်ကြသည့် စိတ်, စေတသိက်နာမ်တရား နှင့် စိတ္တဇ ပဋိသန္ဓေကမ္မဇရုပ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် သဟဇာတ စေတနာသည်သာ "အာဟာရပစ္စည်း" အဖြစ်ဖြင့်လာရှိ၍ အတူတကွမဖြစ်ပဲ နောင်မှဖြစ်ပေါ်လာမည့် အကျိုး တရားတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် နာနာက္ခဏိက စေတနာသည် "အာဟာရပစ္စည်း" အဖြစ်ဖြင့် မလာရှိပေ ။

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
---------------

* စေတနာ
* ကံ

### ကိုးကား

1. ↑  အာဟာရ (ပု) [အာ+ရ+ဏ]
2. ↑  (၁) အာဟာရော နာမ ဥဒကဒန္တပေါနံ ဌပေတွာ ယံကိဉ္စိ အဇ္ဈောဟရဏီယံ။ ဝိ၊၂၊၁၂၁။ အာဟာရန္တိ အဇ္ဈောဟရိတဗ္ဗ ယံကိဉ္စိ ယာဝကာလိကာဒိ။ သာရတ္ထ၊၃၊၇၀။ အာ-ဟာရန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ယာဝ ကာလိကံ ဝါ.....သဗ္ဗ တံ အဇ္ဈောဟရဏီယတ္တာ အာဟာရောတိ ဝုစ္စတိ။ ကင်္ခါ၊၂၃၁။ အာဟရီယတီတိ အာဟာ ရော၊ အဖျောဟရိတဗ္ဗ ယံ ကိဉ္စိ။ ကင်္ခါ၊ဋီ၊၃၉၄။ ဧကာယိကမ္ပိ အာဟာရံ အာဟာ ရေတိ။ ဒီ၊၁၊၁၅၇။ ဒီ၊၃၊၃၃။ မ၊၂၊၅။ အံ၊၁၊၃၀၀။ (ဝိ၊၃၊၁၁၈။ ဒီ၊၂၊၁၀၀။ မ၊၁၊၁၁၁၊ ၃၁၂။ အဘိ၊ဓ၊၂၆၁။ ဓမ္မ၊၂၇။ မဟာနိ၊၁၈၅။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၂၉။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၀၊ ၃၃၆။ ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၈၈။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၃၀၀။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၄၁၆။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၁၀၄။)
3. ↑  (၂) (က) အာဟာရဉ္စ အနာဟာရဉ္စ ဒေသေ ဿာမိ။ သံ၊၃၊၉၀။ ကောစာ’ဟာရော အဝိဇ္ဇာယ၊ အံ၊၃၊၃၄၆။ (သံ၊၃၊၅၉။) သာဟာရ (အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၁၇)လည်း ကြည့်။
4. ↑   (က) (ခ) အာဟာရော ကဗဠီကာရာဟာရာဒီသု စ ကာရဏေ။ ဓာန်၊၈၅၆။ (ခ) အာဟာရ (မ၊၁၊၅၈)န္တိ ပစ္စယံ။ ပစ္စယော ဟိ အာဟရတိ အတ္တနော ဖလံ၊ တသ္မာ အာဟာရောတိ ဝုစ္စတိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၀။ အာဟာရာ (သံ၊၁၊၂၅၃)တိ ပစ္စယာ၊ ပစ္စယာ ဟိ အာဟရန္တိ အတ္တနော ဖလံ၊ တသ္မာ အာဟာရာတိ ဝုစ္စန္တိ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁။ (ပဋိသံ၊၂၃။ စူဠနိ၊၂၀၆။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၀။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၂။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၈၀။)
5. 1 2  တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၄ အပိုင်း (ခ)
6. ↑  ဒီ၊၃၊၁၉၀။ မ၊၁၊၅၇၊ ၃၂၇။ သံ၊၁၊၂၅၃၊ ၃၂၅။ အဘိ၊ဝိ၊၄၁၆။ သင်္ဂဟ၊၄၈။
7. ↑  မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၁-၂။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂-၃။
8. ↑  မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၃။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၂။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၃၆။ သာရတ္ထ၊၁၊၂၄၂။ ဝိဘာဝိနီ၊၂၂၄။
9. ↑  ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၅၇-၈။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၀၂-၄။ ဒီ၊ဋီ၊၃၊၁၆၇။ အံ၊ဋီ၊၃၊၃၂၃။
10. ↑  သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂၄။
11. ↑  (၃) နတ္တ’မှာကံ တယာ သဒ္ဓိံ အာဟာရူပဟာရော။ ဝိ၊၁၊၁၉၈။ အာဟာရူပဟာရောတိ အာဟာရော စ ဥပဟာရော စ၊ ဂဟဏဉ္စ ဒါနဉ္စ။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၉။ အာဟရဏံ အာဟာရော။ သာရတ္ထ၊၂၊၃၂၆။
12. ↑   (၄) သစေပိ မေ အယျပုတ္တာ ဝေသာလိံ သာဟာရံဒဇ္ဇေယျာထ။ ဝိ၊၃၊၃၂၇။ ဒီ၊၂၊၈၂။ သာဟာရန္တိ သဇနပဒံ။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၅။ အာဟရန္တိ ဣမသ္မာ ရာဇပုရိသာ ဗလိန္တိ အာဟာရော၊ တဗ္ဗုတ္တ ဇနပဒေါ။ သာရတ္ထ၊၃၊၃၂၁။ ဒီ၊ဋီ၊၂၊၁၄၃။
13. ↑  (မ၊၁၊၅၈-၉။ သံ၊၁၊၂၅၃-၄၊ ၃၂၂။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၃၆။ သင်္ဂဟ၊၁၂၁)
14. ↑  (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၃။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၃၆။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၄၁၄။ ဝိဘာဝိနီ၊၂၂၄)
15. ↑  (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၄-၅။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅-၆)
16. ↑  (သံ၊၁၊၃၂၄။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၇။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၄)
17. ↑  (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၃။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄-၅။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၇။ မ၊ဋီ၊၁၊၃၁၁။ အံ၊ဋီ၊၂၊၂၈)
18. ↑  (ပရမတ္ထဒီပနီ၊၃၅၀)