recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ\ ဝိနယ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

စက္ခုန္ဒြေ, သောတိန္ဒြေ, ဃာနိန္ဒြေ, ဇိဝှိန္ဒြေ, ကာယိန္ဒြေ, မနိန္ဒြေ ဣန္ဒြေ ခြောက်ပါး မျက်စိ, နား, နှာ, လျှာ, ကိုယ်, စိတ် တံခါးခြောက်ပေါက်တို့ကို လုံခြုံအောင် စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 

မျက်စိဖြင့် ရှုကြည့်ခြင်း စသည် တို့တွင် ရူပါရုံစသော အာရုံတို့အပေါ်၌ 

**နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ** (= ယောက်ျား မိန်းမ လှ, မလှ စသည် အမှတ်ပြုခြင်း) 

**အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီ** (= လက်ခြေသဏ္ဌာန် ပြုံးဟန် ရယ်ဟန် စသော အစိတ်အပိုင်းတို့ကို အာရုံပြုခြင်း) မရှိမူ၍ ဣတ္ထိ ပုရိသ (= မိန်းမဟု ယောက်ျားဟု သိကြောင်း) နိမိတ်အမှတ်အသားတို့ကို မယူအပ်။ 

အဆင်း အသံ အနံ့ အရသာ အတွေ့အထိ အာရုံတို့ကို ခင်မင်စရာ နှစ်သက်စရာ တွယ်တာစရာ စသည် အလိုကြီးခြင်း အဘိဇ္ဈာ, မုန်းစရာ အမျက်ထွက်စရာ စိတ်ဆိုးစရာ နှလုံးမသာယာစရာ ဒေါမနဿ စသည်တို့ကို မတိုးပွားအောင် သတိထား၍ စောင့်စည်းရ၏၊ 

ကာယ, ဝေဒနာ, စိတ္တ, ဓမ္မ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး ပွားများနေသင့်သည်။ သတိပဋ္ဌာန်တရား တစ်ခုခု ပွားများနေလျှင် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ လုံခြုံမည် ဖြစ်သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  လင်းရောင်ကြည် ဆရာတော် ဦးကောဝိဒါဘိဝံသ (ဝိနည်းပဒေသာ သင်တန်း)
**မဟာပရိနိဗ္ဗာန်စေတီတော်** သည် ဂေါတမဗုဒ္ဓ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာနေရာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ကုသိနာရုံပြည်ရှိ စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ အလက်ဇန်းဒါး ကန်နင်ဟမ် (Alexander Cunningham) ထိုဒေသရှိ နေရာများကို လေ့လာဆန်းစစ်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ထိုနေရာသည် ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာနေရာဖြစ်ကြောင်း ဆိုခဲ့သည်။ ယခုလက်ရှိ ဘုရားကို အိန္ဒိယနိုင်ငံအစိုးရ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် မဟာပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခဲ့သည့် ၂၅၀၀ ပြည့်အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ စေတီတော်အ၏ အထဲတွင် မြောက်ဘက်သို့ ဦးခေါင်းပြုကာ လဲလျောင်းနေသည့် ရုပ်ပွားတော်တစ်ဆူ ရှိသည်။ ထိုရုပ်ပွားတော်သည် ၆.၁ မီတာ ရှည်ကာ ကျောက်ညောင်စောင်းတွင် လဲလျောင်းနေဟန်ဖြစ်သည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

ဗုဒ္ဓနှင့်ပတ်သက်သည့် စူးစမ်းရှာဖွေမှုများပြုလုပ်မှုသည် ၄၅ နှစ်ကြာပြီးနောက်၌ မြတ်စွာဘုရား တပည့်သာဝကများအား နောက်ဆုံးဩဝါဒခြွေခဲ့ရာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာ ကုသိနာရုံပြည်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အသောကမင်းသည်လည်း ၂၆၀ BCE တွင် စေတီတော်၊ အဆောက်အဦများစွာတို့ကို မြတ်စွာဘုရာဘုရားပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာနေရာတွင် တည်ထားခဲ့သည်။ ကုသနာရုံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သည့်နေရာများသည် ကူရှန်အင်ပါယာ (c. 50-241 CE)တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။ ကုသိနာရုံအကြောင်းကို သက်သေအထောက်အထားရှိခဲ့သည့်အချိန်သည် Gupta အင်ပါယာ (c. 320-647 CE) ဖြစ်ပြီး မဟာပရိနိဗ္ဗာန်စေတီတော်ကို ကြီးမားစွာ တိုးချဲ့ထားကြပြီး အဆောက်အဦကိုလည်း လျောင်းတော်မူဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ကြီးကိုလည်း တည်းထားခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် Alexander Cunningham က အမိုးခုံးကြီးပါဝင်သည့်အခန်းသည် လျောင်းတော်မူရုပ်ပွားတော်ကြီးနှင့်အတူ ၆၃၇ အေဒီထက် နောက်မကျခင်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ လျောင်းတော်မူရုပ်ပွားတော်နှင့် ကျောင်းတော်သည် စေတီတော်နှင့် စပ်ဆက်ကာတည်ရှိနေသည်ကို တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၈၇၇ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် ပြင်ဆင်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ စေတီတော်သည် အပိုင်းအစများစွာ ကျိုးပဲ့ပြန့်ကြဲနေပြီး အားလုံးကို ပြန်လည်၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်ကိုလည်း ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ အမိုးကိုမူ အိန္ဒိယနိုင်ငံရှေးဟောင်းသုတေသနလေ့လာရေးက ပြုလုပ်ခဲ့သည်။

လျောင်းတော်မူဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်လျောင်းတော်မူဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်

ကိုးကား
-------

1. 1 2  Knapp၊ Stephen (2009)။ *Spiritual India handbook : a guide to temples, holy sites[,] festivals and traditions*။ Mumbai: Jaico Publishing။ ISBN 978-81-8495-024-3။ 18 July 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. 1 2  Phuoc၊ Le Huu (2010)။ *Buddhist architecture*။ [S.l.]: Grafikol။ p. 282။ ISBN 978-0984404308။ 18 July 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
3. ↑  Parinirvana Temple။  18 July 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
4. ↑  Cunningham၊ Alexander (1892)။ *Mahâbodhi, or the great Buddhist temple under the Bodhi tree at Buddha-Gaya*။ London: W. H. Allen။ p. 85။
5. ↑  Wright၊ Colin။ The sculpture of the mahaparinirvana of the Buddha at Kasia.။ 15 January 2019 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  2019-04-04 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
**အရှေ့တိုင်းပညာ** (အင်္ဂလိပ်: Oriental studies) သည် ကမ္ဘာ့ အရှေ့ဖျားနှင့် အရှေ့နားနီး ဒေသရှိ လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများ၊ ဘာသာစကားများ၊ လူပုဂ္ဂိုလ်များ၊ သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနကို လေ့လာသည့် ပညာရပ်နယ်ပယ်ဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း အဆိုပါဘာသာရပ်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းလေ့လာမှုပညာ (Middle Eastern studies) နှင့် အာရှလေ့လာမှုပညာ (Asian studies) ဟူသော ဝေါဟာရအသစ်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလာနေသည်။ ဥရောပရှိ အရှေ့တိုင်းပညာတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် အစ္စလာမ်လေ့လာမှုများနှင့် Sinology ဟုခေါ်သော ရိုးရာတရုတ်လေ့လာမှုပညာအပေါ် ပိုမိုအာရုံစိုက်လာကြသည်။ အထူးသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အရှေ့အာရှလေ့လာမှုကို အရှေ့အာရှလေ့လာပညာ (East Asian studies) ဟု ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။

ဥရောပလေ့လာရေးနယ်ပယ်တွင် ရှေးယခင်က "အရှေ့တိုင်း" ခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာတွင် အဓိကအားဖြင့် ဘာသာရေးဇစ်မြစ်များ ရှိခဲ့ပြီး၊ မကြာသေးမီကာလများအထိ အရေးပါသော လှုံ့ဆော်မှုတစ်ခုအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအားဖြင့် ဥရောပရှိ အာဘရာဟမ်ဘာသာတရားများ (ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ဂျူးဘာသာနှင့် အစ္စလာမ်) သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းမှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာကာ ၇ ရာစုတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ ထွန်းကားလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုယုံကြည်မှုများ၏ မူလအစနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှုကို စိတ်ဝင်စားမှုများစွာရှိခဲ့သည်။[] အလယ်ခေတ် အာရဗီဆေးပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒနှင့် ဂရိမှ အာရဗီဘာသာစကားများကို သင်ယူခြင်းသည် အလယ်ခေတ်တွင် အရေးကြီးသောအချက်ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အသိပညာသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ လေ့လာခြင်းထက် ပိုမိုများပြားလာကာ ဥရောပသည် ဒေသတွင်း၊ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာအချက်များအတွင်း ၎င်း၏ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ချဲ့ထွင်လာသည်နှင့်အမျှ ၎င်း၏ပညာရပ်ဆိုင်ရာလေ့လာမှုတွင် တိုးတက်မှုကို ပိုမိုအားပေးခဲ့သည်။ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာသည် ဥရောပတစ်ခွင်ရှိ ပြတိုက်များတွင် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြန်လည်ယူဆောင်လာသည့် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကြောင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာသည် ကျယ်ပြန့်သော ဥရောပလူထုထံသို့ ချိတ်ဆက်မှုတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ\ ဝိနယ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

အမှု—**အလိုက်မသိဘဲ အပ်ဗူးအများကို တောင်းမှု။**

အမှုသည်—**ရဟန်းအများ။**

ရဟန်းများ အလိုက်မသိမှု
----------------------

ကပိလဝတ်မြို့တော်ဝယ် ဆင်စွယ်အလုပ်သ္မားတယောက်သည် ရဟန်းတို့အား "အပ်ဗူးအလိုရှိလျှင် တောင်းပါ" ဟုဖိတ်ထား၏၊ ရဟန်းတို့သည် အလိုက်မသိဘဲ (မည်မျှ လောက်တောင်းလျှင် တော်လောက်ပြီဟု အတိုင်းအရှည်ပမာဏကို မသိဘဲ) များစွာသော အပ်ဗူးတို့ကို တောင်းကြလေသည်၊ နဂိုက အပ်ဗူးအကြီးရှိသူကလည်း အပ်ဗူးငယ်ကို တောင်းကြ အပ်ဗူးအငယ် ရှိသူတို့ကလည်း အပ်ဗူး အကြီးကို တောင်းကြလေသည်၊ ထိုဆင်စွယ်အလုပ်သ္မားသည် ရဟန်းများအတွက် အပ်ဗူးလုပ်ပေးနေရသောကြောင့် ရောင်းဘို့ ပစ္စည်းများကို မလုပ်အားတော့ချေ၊ တဖြည်းဖြည်းနှင့် အိမ်သားအားလုံးပင် စားရေးသောက် ရေးကျပ်တည်းလာကြလေ၏၊ ထိုအကြောင်းကို သိသူ လူတို့က ရဟန်းများကို ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ကြသောကြောင့် အခြားရဟန်းတို့သည် ဘုရားရှင်ထံ လျှောက် ကြသဖြင့် ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူရလေသည်။

သိက္ခာပုဒ်
----------

ယော ပန ဘိက္ခု အဋ္ဌိမယံ ဝါ ဒန္တမယံ ဝါ ဝိသာဏမယံ ဝါ သူစိဃရံ ကာရာပေယျ, ဘေဒနကံ ပါစိတ္တိယံ။ 

စာမျက်နှာ-၂၅၈

မြန်မာပြန်
----------

အကြင် ရဟန်းသည် အရိုးဖြင့် ပြုအပ်သည်မူလည်း ဖြစ်သော ဆင်စွယ်ဖြင့်ပြုအပ်သည်မူလည်းဖြစ်သော ဦးချိုဖြင့်ပြုအပ်သည်မူလည်းဖြစ်သော အပ်ကျည်(အပ်ဗူး)ကို ပြုလုပ်စေအံ့၊ ထိုရဟန်းမှာ ခွဲခြင်းရှိသော ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3  အရှင်ဇနကာဘိဝံသ (၁၉၉၆)။ *ဘုရားဥပဒေတော်ကြီး*။
**ယတလဝိဟာရ** သည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ Hambantota ခရိုင်တွင်တည်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာစေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် ဘီစီ ၃ ရာစုက တည်ခဲ့ပြီး Deberawewa တွင် တည်ရှိသည်။ စေတီတော်ကို ကြီးများသည့် ကျောက်ချပ်ပြားကြီးပေါ်တွင် တည်ထားပြီး ဝန်းရံထားသည့် နံရံတွင်လည်း ဆင်ဦးခေါင်းပုံများ ထွင်းထုထားသည်။ ထို့အပြင် ကျုံးတစ်ခုနှင့် ကြီးမားသည့် ကြောက်ကျောက်တစ်ခုလည်း ရှိသည်။ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂၃၀၀ အကြာက ဘုရင် ယတလတိဿ (Yatala Thissa) က စေတီတော်ကို တည်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ သို့သော်လည်း အချို့ကမူ စေတီတော်ကို ယတလတိဿ ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ ဘုရင် Mahanaga တည်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ 

အမျိုးမျိုးသော စာပေကျမ်းဂန်တို့၌ စေတီတော်ကို မနိစေတီတော် (Mani Chethiya) နှင့် ယတ္တလယ (Yattalaya) ဟု ဖော်ပြထားကြသည်။ စေတီတော်တွင် မည်သည့်အရာများ ဌာပနာထားသည်ကို မသိရှိရပေ။ သို့သော်လည်း များစွာသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ဤစေတီတော်ကို ဘုရင် Ruhuna က သီရိလင်္ကာ၏ ပထမဆုံးရဟန္တာဖြစ်သည့် Arittha Thero ကို လှူဒါန်းခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ထို့အပြင် ဤစေတီတော်သည် Ruhuna ဘုရင့်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးတည်ခဲ့သည် စေတီတော်လည်း ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ စေတီတော်ကို ပြုပြင်မွမ်းမံမှု လုပ်ငန်းများကို အေဒီ ၁၈၈၃ တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး ပြင်ဆင်မှုသည် ပြီးစီးသည်အထိ ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ စေတီတော်တည်ဆောက်ရာတွင် မတူညီသည့် အဆင့်များကို သိရှိနိုင်ရန်အတွက် ဖွင့်ထားသည့် နေရာကို ပြင်ဆင်ထားသည့် စေတီတော်ကို ချန်ထားခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Yatala။ Department of Archaeology, Sri Lanka။ 31 March 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  12 September 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
2. ↑  Tissamaharama Archived 31 October 2015 at the Wayback Machine. Sri Lanka Heritages.com
3. ↑  Kawantissa-Master of Stratergy Archived 3 March 2016 at the Wayback Machine. The nation
4. 1 2  Tissamaharama Yatala Dagaba, www.lankalibrary.com
**တိဿမဟာရာမရာဇမဟာဝိဟာရ** သည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ တောင်ပိုင်းစီရင်စု၊ တိဿမဟာရာမ (Tissamaharama) တွင် တည်ရှိသည့် ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာစေတီပုထိုးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံသို့ ရဟန္တာ မဟိန္ဒထေရ် (Mahinda Thera) ရောက်ရှိလာပြီးနောက်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံအတွင်း၌ တည်ခဲ့သည့် အဓိကကျသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆောက်အဦးလေးခုထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်တည်ရှိရာသည် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင် အလေးအမြတ်ထားခဲ့သည့် နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ တတိယအကြိမ်မြောက် ထိုကျွန်းသို့ ဒေသစာရီလှည့်လည်စဉ်က ထိုနေရာတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန္တာငါး အပါး ၅၀၀ နှင့်အတူ တရားထိုင်ကာ အချိန်အချို့ကို ကုန်လွန်စေခဲ့သည်။ တိဿမဟာရာမကျောင်းတော်သည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း၏ အလယ်ဒေသဗုဒ္ဓဘာသာပညာရေးသင်ကြားရေးစင်တာများတွင် ဘီစီ ၃ ရာစုမှ အေဒီ ၁၁ ရာစုအထိ အလွန်ထင်ရှားခဲ့သည်။ တိဿမဟာရာမဒဂိုဘ (Tissamaharama Dagoba) သည် ကျောင်းဝင်းဥပစာအတွင်းတည်ရှိပြီး သီရိလင်္ကာရှိ အကြီးမားဆုံးသော စေတီများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်၌ တိဿမဟာရာမရာဇမဟာဝိဟာရ၏ တာဝန်ရှိအကြီးအကဲမှာ ရဟန်းတော် Devalegama Dhammasena Nayaka Thera ဖြစ်သည်။

သမိုင်း
-------

အသောကမင်း (304-232 BCE) လက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာထွန်းကားပြန့်ပွားစေရန် အနီးအနားရှိ နိုင်ငံများသို့ သာသနာပြုရဟန်းတော်များ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ထိုသာသနာပြု လုပ်ငန်း၏ တစိတ်တဒေသအနေဖြင့် ရဟန္တာ မဟိန္ဒထေရ် (အသောမင်း၏ သားတော်စပ်သူ) သည် ဘီစီ ၃ ရာစု အနုရာဓပုရတွင် ဘုရင် Devanampiya Tissa အုပ်စိုးနေစဉ် ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၌ ဗုဒ္ဓသာသာနာသည် စတင်ကာ ထွန်းလင်းလာပြီးနောက်တွင် အဓိကအရေးပါးသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ ဖြစ်ကြသည့် အနုရာဓပုရမဟာဝိဟာရနှင့် Mihintale ရာဇမဟာဝိဟာရ စသည့် ကျောင်းတော်များကို နိုင်ငံ၏ မြောက်အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုတစ်ချိန်တည်းတွင်ပင် တိဿမဟာရာမ ရာဇမဟာဝိဟာရနှင့် စိသုဝါဥဝ ရာဇမဟာဝိဟာရ ကျောင်းတော်နှစ်ခုကို တောင်ပိုင်းဒေသတွင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ မဟာဝံသကျမ်းစာများ (Mahawamsa )အရ ထိုကျောင်းတော်ကို ဘီစီ ၂ ရာစုတွင် ဘုရင် Ilanaga (38-44 A.D.) က Silapassa Pirivena အဖြစ် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်ကို တိုးချဲ့မှုများ ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သေးသည်။ အချို့သော သမိုင်းပညာရှင်များက ကျောင်းတော်ကို ဘုရင် Mahanaga က ဘီစီ ၃ ရာစုတွင် ပထမဆုံး တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင် Kavan Tissa က ကျောင်းတော်ကို အဓိကကျောင်းတော်တစ်ခုအဖြစ် ဘီစီ ၂ ရာစုတွင် တိုးချဲ့မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။

စေတီတော်ကြီး
------------

ပြန်လည်မွမ်းမံခြင်း
-------------------

ကိုးကား
-------

1. ↑  Daily Mirror - Letters Archived 28 November 2007 at the Wayback Machine. Daily Mirror
2. ↑  Shaheid, Faizer (2015-06-04)။ Tissamaharama Of untapped historic and tourism potentiality။ Ceylon Today။ 10 June 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  18 May 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
3. 1 2 3  Tissamaharama။ Department of Archaeology, Sri Lanka။ 1 April 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  21 March 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
4. ↑  Wikkramatileke, Rudolph (1963)။ *Southeast Ceylon: Trends and Problems in Agricultural Settlement*။ Department of Geography, University of Chicago, 1963။
5. ↑  Sri Lanka President engages in religious activities။ ColomboPage (Jul 29, 2012)။ 16 August 2017 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  18 May 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
6. ↑  Photographic Exhibition - India Through Sri Lankan Eyes  Archived 12 November 2017 at the Wayback Machine. Consulate General of India in Hambantota, August 2016
7. ↑  Ashoka's son took Buddhism outside India။ Times of India။  18 May 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
**ဝါဒိုလာ မူအစ်ဇာဒင်** (အင်္ဂလိပ်: Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah)သည် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘုရင်ဖြစ်သည်။ ဘုရင်မကြီး ဒုတိယ အယ်လီဇဘက် နတ်ရွာစံပြီး​နောက် လက်ရှိတွင် ကမ္ဘာ့နန်းသက်အရှည်ဆုံး ဘုရင်ဖြစ်သည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ၁၉၄၆-ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၁၅)ရက်​နေ့တွင် ဘရူနိုင်းမြို့ (ယခု ဘန်ဒါဆရီဘဂါဝမ်မြို့၌ မွေးဖွားသည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံတွင် ဦးစွာ ပညာဆည်းပူးခဲ့ပြီး​နောက် မလေးရှားနိုင်ငံ၊ ကွာလာလမ်ပူမြို့သို့ သွားရောက်၍ ပညာဆက်လက် ဆည်းပူးခဲ့သည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ၁၉၆၆၊ ၆၇-ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ၊ ဆင်းဟတ်စ်မြို့ရှိ ဘုရင်စစ်သက္ကသိုလ်တွင် အရာရှိတစ်ဦးအဖြစ်သင်တန်း တက်ရောက်ခဲ့သည်။ 

၁၉၆၁-ခုနှစ်၊ အသက် (၁၅)နှစ်အရွယ်တွင် အိမ်ရှေ့မင်းသားအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရပြီး ဖခင်ဖြစ်သူ ဘုရင်ကြီး အယ်မာဟွန်၊ ဆူလ်တန်၊ ဟာဂျီ၊ အိုမာအလီ၊ ဆိုင်ဖူးဒင်း၊ ဆာ့အဒူ၊ ခိုင်ရီ၊ ဝါဒီယန်က ထီးနန်းကို ၎င်း၏ သဘောဆန္ဒအရ စွန့်လွှတ်လွှဲပြောင်းခဲ့သည့်အတွက် ၁၉၆၇-ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၅)ရက်န​ေ့တွင် ဆူလ်တန်ဘုရင်မင်းမြတ် အရိုက်အရာကို အပ်နှင်းခံရပြီး ၁၉၆၈-ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ(၁)ရက်န​ေ့တွင် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ၏ (၂၉)ဆက်မြောက် ဘုရင်မင်းမြတ်အဖြစ်သို့ ဘိသိက်ခံပါသည်။ 

ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်ကို၎င်း၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး၏ တာဝန်များကို၎င်း ပူးတွဲထမ်းဆောင်သည်။ ထို့အပြင် ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံး အုပ်ချုပ်မှုအာဏာပိုင်ဖြစ်သည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်၏ တာဝန်ယူ စီမံအုပ်ချုပ်မှုကို ဝန်ကြီးများအဖွဲ့ကောင်စီ၊ အရိုက်အရာ ဆက်ခံမှုဆိုင်ရာကောင်စီ၊ အကြံပေးကောင်စီနှင့် ဘာသာရေးကောင်စီ စသည့် ကောင်စီများ၏ ပံ့ပိုးထောက်ကူမှုဖြင့် ဆောင်ရွက်သည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ၁၉၇၈-ခုနှစ်တွင် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ကာ လန်ဒန်မြို့သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီး ဘရူနိုင်းဒါရုဆလမ်နိုင်ငံအား အချုပ်အခြာအာဏာ ပိုင်ဆိုင်သော လွတ်လပ်သည့် နိုင်ငံအဖြစ် ပြောင်းလဲ အသိအမှတ်ပြုရန် ဗြိတိသျှ အစိုးရအဖွဲ့နှင့် ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ 

ယင်းဆွေးနွေးပွဲ၏ ရလဒ်မှာ ဘရူနိုင်းဒါရုဆလမ်နိုင်ငံနှင့် ဗြိတိန်နိုင်ငံတို့အကြား ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှုနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု သဘောတူစာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး စာချုပ်အရ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ဘရူနိုင်းဒါရုဆလမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးနှင့် ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ရယူထားမှု အားလုံးကို ၁၉၈၄-ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၁)ရက်နေ့မှ စတင်၍ စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။ 

ဘုရင်မင်းမြတ်သည် မိဖုရား ရာဂျာ၊ အစ်တရီ၊ ပင်ဂျီယန်၊ အနတ်ခ်၊ ဟာဂျာ၊ ဆယ်လ်လီယာနှင့် ကြင်ယာတော် ပင်ဂျီယန်၊ မစ်တရီ၊ ဟာဂျာ၊ မာရီယမ်တို့နှင့် လက်ဆက်ခဲ့ပြီး သားတော် လေးပါးနှင့် သမီးတော် ခြောက်ပါး ရှိသည်။ 

ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ပိုလို၊ စကွပ်ရှ်နှင့် ကြက်တောင်တို့ကို ကစားသည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ရဟတ်ယာဉ်မောင်းရာတွင် ကျွမ်းကျင်သူတစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ 
ဘုရင်မင်းမြတ်သည် Sovereign and Chief of the Family Orders of The Crown of Brunei (DKMB) ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ပြင်ပမှ အခြားဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များနှင့် တံဆိပ်များကိုလည်း ရရှိခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  The Top 15 Wealthiest Royals (22 August 2008)။
2. ↑  ပါမ​ောက္ခ ဦးမြင့်စ​ော(ငြိမ်း) ရေး မြန်မာနှင့် ကမ္ဘာ သိမှတ်ဖွယ်ရာ စာစုများ၊ ၂၀၁၈-ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ပထမအကြိမ်၊ စာ-၂၉၃
သစ်ပင်ဖြူဖား (*Litoria caerulea*)
**ဖား** သည် ကုန်းနေရေနေသတ္တဝါဖြစ်သည်။ ရှည်လျားသော နောက်ခြေ၊ တိုတောင်းသောခန္ဓာကိုယ်၊ ဆက်စပ်နေလောလက်ချောင်းနှင့် ခြေချောင်းများ၊ ပြူးကျယ်နေသောမျက်လုံးနှင့် အမြီးမရှိခြင်းတို့ သည် ဖား၏ ထင်ရှားသော လက္ခဏာများဖြစ်သည်။ ဖားများသည် ရေတစ်ဝက် ကုန်းတစ်ဝက်နေတတ်သော သဘာဝရှိပြီး ကုန်းပေါ်တွင် ခုန်ခြင်း တွယ်ကပ်ခြင်းတို့ဖြင့် ရွေ့လျားသွားလာကြသည်။ သူတို့သည် ပုံမှန်အားဖြင့် ဥများကို ရေအိုင်ငယ်လေးများ၊ ရေအိုင်များနှင့် ကန်များတွင် ဥတတ်ကြသည်။ သူတို့၏ အကောင်လောင်း(larvae) များကို ဖားလောင်းများ(tadpoles) ဟုခေါ်ကြပြီး ပါးဟက်များရှိကာ ရေထဲတွင် ကြီးထွားကြသည်။ ဖားအကောင်ကြီးများသည် အသားစားသတ္တဝါများဖြစ်ပြီး သူတို့၏ အစာမှာ arthropods, annelids နှင့် gastropods တို့ဖြစ်သည်။ ဖားများကို နေ့ဖြစ်စေ ညဖြစ်စေ သူတို့၏အသံဖြင့် သတိပြု နိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် မိတ်လိုက်သည့်ရာသီတွင် ပို၍ ကြားရလေ့ရှိသည်။

ဖားမျိုးစိတ်အသစ်
----------------

ကမ္ဘာတွင် မှတ်တမ်းမတင်ရသေးသော ဖားမျိုးစိတ် အသစ်နှစ်မျိုးကို ပခုက္ကူမြို့နယ်၊ ပေါက်အင်းရွာနှင့် ရေစကြိုမြို့နယ်၊ ကန်ပေါက်ရွာတို့မှ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုတွေ့ရှိချက်အသေးစိတ်ကို International peer review journal(Zoological Research-ZR - journal) Volume 40 Issue 4 တွင် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၁၈)ရက်‌နေ့က ဖော်ပြကာ အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ 

အဆိုပါ မျိုးစိတ်အသစ်များကို ပခုက္ကု ဧရာဝတီမြစ်ကူးတံတားအနီး ပေါက်အင်းမှာ တွေ့ရှိခဲ့၍ မျိုးစိတ်အသစ်အမည်ကို Microhyla Irrawaddy ဟုလည်းကောင်း၊ ကန်ပေါက်ရွာအနီးမှ တွေ့ရှိခဲ့သော မျိုးစိတ်သစ်ကို Microhyla fodiens ဟုလည်းကောင်းအသီးသီးအမည်ပေးခဲ့လေသည်။ တွင်းအောင်းသဲဖားအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ အရွယ်အစားမှာ လက်သည်းခွန် အရွယ်အစားမျှ ဖြစ်ပြီး အရွယ်ရောက်အကောင်သည် ၅ စင်တီမီတာခန့်သာရှိ၍ ခြေလေးချောင်း သတ္တဝါများတွင် အရွယ်သေးငယ်လွန်းသည်ဟု သိရသည်။ ဒေသအခေါ်အဝေါ်မှာ **ဖလတက်**၊ **ဖလက်နီ**ဟု အမျိုးမျိုး ခေါ်ကြသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်းစာ၊ ၁၂-၁၀-၂၀၁၉၊ စာ-၂၄
| ပိဋကတ် သုံးပုံ |
| --- |
| ဝိနယပိဋက |
| * ပါရာဇိကဏ်
* ပါစိတ်
* မဟာဝဂ်
* စူဠဝါ
* ပရိဝါ
 |
| သုတ္တန်ပိဋကတ် |
| * ဒီဃနိကာယ်
* မဇ္ဈိမနိကာယ်
* သံယုတ္တနိကာယ်
* အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်
* ခုဒ္ဒကနိကာယ်
 |
| အဘိဓမ္မာပိဋကတ် |
| * ဓမ္မသင်္ဂဏီ
* ဝိဘင်း
* ဓာတုကထာ
* ပုဂ္ဂလပညတ်
* ကထာဝတ္ထု
* ယမိုက်
* ပဋ္ဌာန်း
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

(၆)သုတ် ရှိပါသည်။

အညတရ ရဟန်း၏ လျှောက်ထားချက်အရ ကာယ, ဝစီ, မနော ဒုစရိုက်(၃) မျိုးကိုပယ်စွန့်၍ ယင်းသုစရိုက်သုံးမျိုးကို ပွားများလျှင် သီလရှိသူဖြစ်မည်။ သီလ၌ တည်၍ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို ပွားများလျှင် ကုသိုလ်တရားတို့၌ မဆုတ်ယုတ်တော့မူ၍ ကြီးပွားတိုးတက်မည်ဟု ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်သုံးခြင်းကြောင့် အညတရရဟန်း ရဟန္တာဖြစ်ပုံကို ဟောတော်မူသည့်သုတ်။

ဤသုတ်၌ "ဧကော၊ ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဟု ယောဂီ၏ အရည်အချင်းငါးမျိုးကို သိရပါသည်။

အဋ္ဌကထာ၌ ကာယဝစီသုစရိုက်တို့သည် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ၊ မနောသုစရိုက် ကြွင်းသီလသုံးပါးဟု ဤသုတ်၌ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို ဟောတော်မူပုံကိုလည်းကောင်း။

ဋီကာ၌ မနောသုစရိုက်(၃)ပါးသည် သီလမည်ပုံ၊ သတိပဋ္ဌာနသံယုတ်၌ ဝဂ္ဂ, သုတ္တတို့ကို ချုံးထားပုံကို ပြဆိုထားပါသည်။

---

ဝစီဒုစရိုက် (၄)ပါးကို ရဟန်းတို့အား ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသည့်သုတ်။

---

ဝစီဒုစရိုက်(၄)ပါးသရုပ်နှင့် သစ္စဝါစာ, အပိသုဏာဝါစာ, သဏှဝါစာ၊ မန္တဝါစာဟု ဝစီသုစရိုက်(၄)ပါးတို့ကို ရဟန်းတို့အား ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသည့်သုတ်။

---

ဤသုတ်၌ ဒုစရိုက်(ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်)၏ အပြစ်ငါးပါးနှင့် သုစရိုက် (ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်)၏ အကျိုးငါးပါးတို့ကို ရဟန်းတို့အား ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသည့်သုတ်။

---

ဤသုတ်မှ ကာယ, ဝစီ, မနောဒုစရိုက်တို့ကို ပယ်စွန့်နိုင်ရန် သုစရိုက်(၃)ပါးတို့ကို ပွားများရမည်ဟု ရဟန်းတို့အား ဘုရားရှင် ဟောတော်မူပါသည်။

---

ပညာမဲ့သူသည် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကိုမပြုပဲ ဒုစရိုက်(၃)မျိုးနှင့် ရာဂ အစရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ငရဲသို့ ရောက်ရ၏-ဟု ဘုရားရှင် ဟောတော်မူကြောင်းကို ခုဇ္ဇုတ္တရာက သာမာဝတီ အမှူးရှိသော မိဖုရားတို့အား ဟောကြားသည့်သုတ်။

အဋ္ဌကထာ၌ ယင်းတို့၏ သဒ္ဒတ္ထနှင့် အဓိပ္ပါယတ္ထများကို ဖွင့်ပြထားပါသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  -သံ၊၃၊၁၆၄။ သံ၊မြန်၊၃၊၁၇၀-၁။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၆၃။ သံ၊ဋီ၊၂၊၄၈၆။

-သံယုတ္တနိကာယ၊ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ္တ၊ ၃-သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တ၊ ၅-အမတဝဂ္ဂ၊ သတ္တမသုတ်။
2. ↑  -အံ၊၁၊၄၅၈။ အံ၊မြန်၊၁၊၄၇၀။

-အင်္ဂုတ္တရနိကာယ၊ စတုက္ကနိပါတ၊ တတိယပဏ္ဏာသက၊ (၁၅) ၅-အာဘာဝဂ္ဂ၊ အဋ္ဌမသုတ်။
3. ↑  -အံ၊၁၊၅၅၀။ အံ၊မြန်၊၁၊၅၆၆။

-အင်္ဂုတ္တရနိကာယ၊ စတုက္ကနိပါတ၊ ပဉ္စမပဏ္ဏာသက၊ (၂၃) ၃-ဒုစ္စရိတဝဂ္ဂ၊ ပဌမသုတ်။
4. ↑  -အံ၊၂၊၂၃၃။ အံ၊မြန်၊၂၊၂၉၇။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၄။

-အင်္ဂုတ္တရနိကာယ၊ ပဉ္စကနိပါတ၊ ပဉ္စမပဏ္ဏာသက၊ (၂၅) ၅-ဒုစ္စရိတဝဂ္ဂ၊ ပဌမသုတ်။
5. ↑  -အံ၊၂၊၃၈၈။ အံ၊မြန်၊၂၊၄၉၀။

-အင်္ဂုတ္တရနိကာယ၊ ဆက္ကနိပါတ၊ ၁၁-တိကဝဂ္ဂ၊ ပဌမသုတ်။
6. ↑  -ဣတိဝုတ်၊၂၃၂။ ဣတိဝုတ်၊မြန်၊၂၁၆-၇။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၀၂-၃။

-ခုဒ္ဒကနိကာယ၊ ဣတိဝုတ္တက၊ တိကနိပါတ၊ ဒုတိယဝဂ်၊ ပဉ္စမသုတ်။
7. ↑  ပခုက္ကူမြို့ မဟာဝိသုတာရာမတိုက်၊ သာသနဓဇ သိရီပဝရ ဓမ္မာစရိယ၊ B.A (ဝိဇ္ဇာဂုဏ်ထူး-သီရိလင်္ကာ)၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘဒ္ဒန္တ ကေလာသမဟာထေရ် **တိပိဋကသူစိကျမ်း** နှင့် နိုင်ငံတော်ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ် (ရန်ကုန်) ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘဒ္ဒန္တကုမာရထေရ် **တိပိဋက သုတ္တသူစိ ဝိဘာဝိနီ**
**လှိုင်းတို ရေဒီယို** သည် ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုတမျိုးဖြစ်ပြီး လှိုင်းတိုရေဒီယိုကြိမ်နှုန်းများ (SW) ကို သုံးသည်။ ထိုလိုင်းအတွက် တိကျသော လိုင်းအကျယ်ဟူ၍ သတ်မှတ်မထား။ သို့သော် ၃-၃၀ မဂ္ဂါဟက် (မီတာ ၁၀ဝ မှ ၁၀ မီတာ အကြား) လွှင့်နိုင်သော ကြိမ်နှုန်းမြင့်လိုင်း (HF)၊ ၃၀၀ ကီလိုဟက် မှသည် ၃ မဂ္ဂါဟက် လွှင့်နိုင်သော ကြိမ်နှုန်းလတ်လိုင်း (MF)၊ ၃၀-၃၀၀ မဂ္ဂါဟက် လွှင့်နိုင်သော ကြိမ်နှုန်းအလွန်မြင့်လိုင်း (VHF) တို့ကိုလည်း လိုင်းတိုဟုပင် သုံးတတ်ကြသည်။ 

လိုင်းတိုလိုင်းတွင်သုံးသော ရေဒီယိုလှိုင်းမှာ အိုင်ရွန်နိုစဖီးရား ခေါ် အိုင်ရွန်းစုလေထုလွှာရောက်လျှင် ကန်ထွက်ခြင်း၊ ထောင့်စောင်းခြင်းများ ဖြစ်တတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မှန်ကန်သောထောင့်တခုခုဖြင့် လိုင်းတိုကို ကောင်းကင်သို့ လွှင့်လိုက်ပါက လိုင်းမိစေလိုသော အရပ်ဒေသသို့ရောက်အောင် ပြုနိုင်သည်။ ယင်းသို့လုပ်သည်ကို ကောင်းကင်လှိုင်းသုံးထုတ်လွှတ်ခြင်း ခေါ်သည်။ ထို့ကြောင့် လိုင်းတိုသည် အလွန်ဝေးသော အရပ်ဒေသများသို့ ဆက်သွယ်ရာတွင် အသုံးဝင်သည်။ အသံလွှင့် တေးလွှင့်ဌာနများသည် လိုင်းတိုသုံးကာ ရပ်ဝေးဒေသသို့ ထုတ်လွှင့်လေ့ ရှိသည်။ 

အခြားအသုံးများမှာ စစ်ဘက်၌ မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းလွန်ရေဒါအဖြစ်လည်းကောင်း၊ သံတမန်ရေး ဆက်သွယ်ရန်လည်းကောင်း၊ အပျော်တမ်း ရေဒီယိုဝါသနာရှင်များအနေဖြင့် နိုင်ငံဖြတ်ကျော်ဆက်သွယ်ရေးအတွက်လည်းကောင်း၊ ပညာရေးဆိုင်ရာ ထုတ်လွှင့်မှုများအတွက်လည်းကောင်း၊ အရေးပေါ်ကိစ္စများကြေညာရန်လည်းကောင်း၊ (လေထုပေါ်ရောက်နေသော လေယာဉ်မှ မြေပြင်ရှိ လေဆိပ်တခုခုသို့) လေကြောင်းဆိုင်ရာ ခရီးဝေးဆက်သွယ်ရေးအတွက်လည်းကောင်း၊ ရေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးတွင်လည်းကောင်း အမျိုးမျိုး အသုံးချကြသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Fell's Guide to Operating Shortwave Radio Hardcover – 1 Jun. 1969 by Charles Vlahos (Author). Publisher: Lifetime Books (1 Jun. 1969), ISBN-10: ‎0811900479, ISBN-13: ‎978-0811900478
2. ↑  "Frequency or wave band allocations". Recommendations for Regulation of Radio Adopted by the Third National Radio Conference. 6–10 October 1924. p. 15.
၁၉၃၀ပြည့်နှစ်က ဂျူဘာမြို့
**ဂျူဘာမြို့** (အင်္ဂလိပ်: Juba) သည် တောင်ဆူဒန်နိုင်ငံ၏ မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်သည်။ နိုင်းမြစ်ဖြူပေါ်တွင် တည်ရှိကာ ဗဟိုအီကွေတိုးနီးယားပြည်နယ်၏ မြို့တော်လည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ (၅၂၅,၉၅၃) ရှိသည်။ ဧရိယာစုစုပေါင်း (၅၂)စတုရန်းကီလိုမီတာ ကျယ်ဝန်းသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

အော့တမန် အင်ပိုင်ယာလက်အောက်ခံနယ်မြေဖြစ်သော အီဂျစ်တို့လက်ထက်တွင် ဂျူဘာမြို့သည် တောင်ဘက်ဆုံးသော ခံတပ်မြို့ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ - ၁၉၂၁တွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုအဖွဲ့မှ ဂျူဘာဟုခေါ်သော ဘာရီလူမျိုးများ၏ ရွာငယ်လေးတွင် ဂျူဘာမြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် ချုပ်ဆိုအပြီးတွင် တောင်ဆူဒန်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၏ မြို့တော်ဖြစ်လာပြီးနောက် မြို့သည် မြန်ဆန်စွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရလာပြီးနောက် တောင်ဆူဒန်နိုင်ငံ၏ မြို့တော် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးဩဇာရှိသူများက မြို့တော်ကို ရမ်စီရယ်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့လိုကြကာ အစိုးရက ပြောင်းရွှေ့ရန် ကြေညာခဲ့သော်လည်း မဖြစ်လာခဲ့သေးပေ။ ဂျူဘာမြို့သည် သက်တမ်းအငယ်ဆုံးကမ္ဘာ့မြို့တော်များစာရင်းတွင် ထိပ်ပိုင်းမှ ဝင်လာခဲ့သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Martin and Irina Mosel၊ Ellen (January 2011)။ City limits: urbanisation and vulnerability in Sudan။ 5 March 2021 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။
2. ↑  Define Juba: *noun* 2. a city in South Sudan on the White Nile.။ Dictionary.com။
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ\ ဝိနယ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

အမှု—**သိက္ခာပုဒ်ကို မကျင့်လိုမှု။** 

အမှုသည်—**အရှင်ဆန္န။**

သိက္ခာပုဒ်၌ မကျင့်လိုမှု
------------------------

ဗုဒ္ဓရှင်တော်၏ ငယ်ကျွန်တော် အရှင်ဆန္နသည် သိက္ခာပုဒ်နှင့် မသင့်မတော်သော အကျင့်ကို ကျင့်၏၊ ထိုအခါ "ဤအမှုကိုမပြုပါနှင့်, မအပ်ပါ"ဟုအခြားရဟန်းတို့က ပြောဆိုအပ်သော် "အရှင်တို့ထက် တတ်သိနားလည်သော အခြားဝိနည်းဓိုရ်ကို အပ်သလား မအပ်ဘူးလား ဟု မမေးရသေးသမျှ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ တပည့်တော် မကျင့်နိုင်သေး"ဟုပြော၏၊ ထိုအကြောင်းကို ဗုဒ္ဓရှင်တော် သိတော်မူ၍ အရှင်ဆန္နကို ခေါ်ယူ ကဲ့ရဲ့တော်မူပြီးလျှင် ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူရသည်။

သိက္ခာပုဒ်
----------

ယော ပန ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ သဟဓမ္မိကံ ဝုစ္စမာနော ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘န တာဝါဟံ, အာဝုသော, ဧတသ္မိံ သိက္ခာပဒေ သိက္ခိဿာမိ, ယာဝ န အညံ ဘိက္ခုံ ဗျတ္တံ ဝိနယဓရံ ပရိပုစ္ဆာမီ’’တိ, ပါစိတ္တိယံ။ သိက္ခမာနေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနာ အညာတဗ္ဗံ ပရိပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ပရိပဉှိတဗ္ဗံ, အယံ တတ္ထ သာမီစိ။

မြန်မာပြန်
----------

"ယောပန ဘိက္ခု" မှစ၍ "ပါစိတ္တိယံ" တိုင်အောင် မြန်မာပြန်မှာ ဝတ္ထုကြောင်းအတိုင်း သိသာပြီး "သိက္ခမာနေန ဘိက္ခဝေ၊ ပေ၊ အယံ တတ္ထ သာမိစိ"ဟူသော စကားတော်ကား ရဟန်းဟူသမျှ လိုက်နာရမည့် ကျင့်ဝတ်ကိုပြသော စကားတော်တည်း၊ ရဟန်းမှန်လျှင် သိက္ခာပုဒ်တော်၌ ကျင့်ကြံလိုသော စိတ်ရှိရမည်၊ ကျင့်ကြံလိုစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ သိက္ခာပုဒ်တိုင်း၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို သိအောင် ကြိုးစားရမည်၊ မသိလျှင်လည်း မေးရမည်၊ မေးပြီးနောက်လည်း (ကိုယ်စိတ်ထဲ၌ စွဲနေလောက်အောင်) စဉ်းစားရမည်၊ ဤသို့သိအောင်ပြုရ မသိလျှင်မေးရ, မေးပြီးနောက်လည်း စဉ်းစား ရခြင်းကား လောကုတ္တရာတရားကို ရဘို့ရန် လျော်ကန်သော အကြောင်းပေတည်း။

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3  အရှင်ဇနကာဘိဝံသ (၁၉၉၆)။ *ဘုရားဥပဒေတော်ကြီး*။
**ဘားမားမိုင်းမီးရထား** သည် သံလမ်းအကျယ် 2 ft (၆၁၀ mm)ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသထွက် ငွေနှင့် ခဲ သတ္တုများကို နမ္မတူ တွင် အရည်ကျိုရန်အတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော ရထားလိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။

မြန်မာ့မီးရထားမှ စီမံခန့်ခဲ့ပြီး နမ်းယွန်း မှ နမ္မတူ နှင့် ဘောတွင်း အထိ ၈၀ ကီလိုမီတာ (၅၀ မိုင်) အရှည်ရှိသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

Burma Mines, Railway and Smelting Co Ltd ကို ၁၉၀၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မီးရထားလမ်းကို စတင်ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင် Tiger Camp သတ္တုတွင်းဧရိယာသို့ ရောက်ရှိရန် ၅ ကီလိုမီတာ (၃.၁ မိုင်) ကို ဘောတွင်းသတ္တုတွင်းသ အထိတိုးချဲ့ ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။  Tiger Camp မတိုင်မီလေးတွင် Wallah Gorge တွင် Z-ပြောင်းပြန်လမ်း တစ်ခုပါဝင်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ခရုပတ်ပုံစံလမ်း ဖြင့်အစားထိုးခဲ့သည်။

ရုံးချုပ်နှင့် အလုပ်ရုံများကို နမ္မတူတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။

လက်ရှိကာလ
---------

ယနေ့ခေတ်တွင် ကျောက်မီးသွေး နှင့် အချောထည်ပစ္စည်းများကို ကုန်းလမ်းဖြင့် သယ်ယူကြသည်။ ဘောတွင်းမှ နမ္မတူသို့ သတ္တုရိုင်းများ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို ရထားဖြင့် ဆောင်ရွက်ခြင်း မရှိတော့ပေ။နမ့်ယောင်မြို့မှ နမ္မတူအထိ လမ်းကြောင်းအနည်းငယ်သာရှိသည်။ နမ္မတူသည် လုံခြုံရေးနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်ပြီး တရားဝင်ခရီးစဉ်များမှလွဲ၍ မီးရထား၊ မိုင်းနှင့် အရောအနှောများကို လည်ပတ်ခွင့် ကန့်သတ်ထားသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  The Burma Mines Railway, February 2006

ပြင်ပလင့်များ
-------------

* Namtu Mines Railways - A set on Flickr
* Burma Mines Railways - A set on Fotocommunity
**မတ္တရာမီးရထား** (မနှင်းဆီရထား) သည် ကိုလိုနီခေတ် ၊ မြန်မာနိုင်ငံ မန္တလေးမြို့ တွင် သံလမ်းအကျယ် 2 ft 6 in (၇၆၂ mm) ၌ပြေးဆွဲခဲ့သောပုဂ္ဂလိက မီးရထားလိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ လူမျိုးခြားသူဌေး အိန္ဒိယအမျိုးသား မနန့်ဂျီ (Mr. Manetji)ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။ မနန့်ဂျီ ကို မြန်မာအသံထွက်ဖြင့် လွယ်လွယ်ကူကူ မနှင်းဆီရထားဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

သူရဲဈေးမှ အရှည် ၈ မိုင် ရှည်လျားသော တောင်ပြုံး သို့ ပထမလမ်းပိုင်းကို ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ရထားလမ်းကို ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် မတ္တရာ သို့ နောက်ထပ် ၈ မိုင် ဆက်လက်တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ကုမ္ပဏီမှ မိမိဆန္ဒအလျောက် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ရထားလမ်းကို အစိုးရမှ လွှဲပြောင်းယူခဲ့သည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ရထားလမ်းအား ပိတ်သိမ်းကာ မီတာဂေ့ချ်ဖြင့် မန္တလေးဘူတာကြီးသို့ ပြန်လည်ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ မတ္တရာမီးရထားမှ ပထမစက်ခေါင်းလေးလုံးအား Thaton-Duyinzaik Light Railway မှ ဆက်လက်အသုံးပြုခဲ့သည်။ 

မန္တလေးမြို့ ၂၅ လမ်းနှင့် ၂၆ လမ်းကြား ရွှေတစ်ချောင်းမြောင်း၏ အရှေ့ဘက်တွင် ယခု မန်းသီရီဈေးတည်ရှိသည်။ အဆိုပါနေရာသည် ယခင်က မန္တလေး၏ အထင်ကရနေရာ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသည်။ ယခင်က ထိုနေရာသည် ဘူတာရုံတစ်ခု ရှိခဲ့သည်။ ဈေးချိုနှင့် မတ္တရာကို ပြေးဆွဲသော မီးရထားလမ်း၏ လမ်းစလမ်းဆုံး ဘူတာဖြစ်သည်။

အရေးပါပုံ
---------

မနှင်းဆီရထားသည် ရထား(၂)စင်းရှိခဲ့ပြီး ဈေးချိုဘူတာမှ နံနက် ၇ နာရီတွင်တစ်ကြိမ်၊ ညနေ ၃ နာရီတွင် တစ်ကြိမ် မတ္တရာသို့ ပြေးဆွဲခဲ့သည်။ မတ္တရာနယ်သည် ကွမ်းရွက်အပါအဝင် သစ်သီးဝလံများ၊ သစ်ဥသစ်ဖုများထွက်ရှိရာ နေရာဖြစ်သည့်အတွက် ဈေးချို လက္ကားဈေးကွက်ကြီးသို့ မတ္တရာကုန်များ လွယ်လင့်တကူ ရောက်ရှိရေးတွင် မနှင်းဆီရထားသည် အရေးပါခဲ့သည်။

ဘူတာကြီး၊ ဘူတာလေး
-----------------

ထိုစဉ်က မန္တလေးတွင်း မန္တလေး-ရန်ကုန်၊ မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား၊ မန္တလေး-ပြင်ဦးလွင်-လာရှိုး၊ မန္တလေး-မုံရွာ-ရေဦး မီးရထားလမ်းအတွက် ရ၈ နှင့် ၇၉ လမ်းကြား၊ ၂၇ နှင့် ၃၄ လမ်းကြားတွင် ဘူတာရုံတစ်ရုံ ရှိသည်။ ထိုဘူတာရုံကို ဘူတာကြီး၊ မနှင်းဆီရထားဘူတာရုံကို ဘူတာလေးဟု သုံးစွဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဖြစ်မီ ၁၄-၁၅ နှစ်အလို၌ ဘူတာလေးသို့ သွားလာသော ရထာလမ်းများကို ဖြိုဖျက်ခဲ့ကြ၍ ဘူတာလေးဟုခေါ်ဆိုသော ဘူတာရုံလည်း မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် မန္တလေးဘူတာကို မန္တလေးသားတို့က ဘူတာကြီးဟု အစဉ်အဆက် လက်ဆင့်ကမ်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Hughes, Hugh 1994 *Indian Locomotives Pt. 3, Narrow Gauge 1863-1940*. Continental Railway Circle.
2. ↑  Hsue Hgnet (translated by Yay Chan (Mandalay)) (January 2003)။ *The Straight Lines of Mandalay*။ Mandalay: Kyipwarye Books House။ pp. 156–157။ OCLC 54372317။ Unknown parameter `|langue=` ignored (`|language=` suggested) (အကူအညီ)
3. ↑  ဆရာဆူးငှက်၏ သင်္ဘောတန်းနှင့် ဘူတာကြီး ဆောင်းပါမှ ကောက်နှုတ်သည်။ The Irrawaddy, vol 1, No 27, july 6, 2014, page 39
**တန့်မြစ်** သို့မဟုတ် **နမ်တန့်မြစ်** သည် မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့ပိုင်း ရှမ်းပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသည့် မြစ်တစ်စင်းဖြစ်သည်။ သံလွင်မြစ်၏ မြစ်လက်တက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

မြစ်ရေစီးဆင်းမှု
----------------

ဤမြစ်သည် Mongkung ၏ မြောက်ဘက် ရှမ်းတောင်တန်းများမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာကာ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းပြီးနောက်တွင် တောင်ကဘက်သို့ ဆက်လက်စီးဆင်းကာ Kawnlang, Namsang နှင့် လင်းခေး စသည့်မြို့များကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ Langhko ဒေသရှိ မြစ်၏ အနက်ပိုင်းနေရာကို နမ်တန့်မြောင်း ဟု ခေါ်ကြသည်။ ၎င်းနေရာသည် ၁၉၀၆ ခုနှစ် မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သည်။ တန့်မြစ်သည် သံလွင်မြစ်နှင့် လင်းခေးခရိုင်ရှိ Ta - hsopteng ရွာ၏ လက်ယာဘက်ခြမ်းတွင် ဆုံတွေ့သည်။

သမိုင်း
-------

တန့်မြစ်ကို ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်ဖြစ်သည့် 'နန်းဦးပြင်နှင့် ခွန်ဆန်လော' တွင် ထပ်ခါတလဲလဲ ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် သမိုင်းဒဏ္ဍာရီများအရ ကျိုင်းတုံ ဇာတိဖြစ်ကြသည်။ အခြားနေရာများ၌မူ ထိုနေရာသည် ခွန်ဆန်လော က နန်းဦးပြင် နှင့် ပထမဆုံးအကြိမ် တွေ့ဆုံခဲ့သည့်နေရာဖြစ်သည်ဟု ဆိုထားသည်။ မြစ်ကမ်းနားတွင် နန်းဦးပြင်သည် သေဆုံးနေပြီဖြစ်သည့် သားငယ်လေးတစ်ဦးကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ သူမသည် ကလေးငယ်၏ သေဆုံးခန္ဓာအား မြစ်ထဲသို့ ပစ်ချလိုက်ပါက ငါးအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားမည် ဖြစ်သဖြင့် မပစ်ချလိုသဖြင့် ငိုကြွေးမြည်တမ်းခဲ့သည်။

ပြင်ပလင့်များ
-------------

* The Salween River
* Maplandia World Gazetteer
* Teng River - The British Library - India Office Select Materials Archived 4 March 2016 at the Wayback Machine.
* Teng ferry, Laihka Archived 23 September 2015 at the Wayback Machine.

ကိုးကား
-------

1. ↑  FAO - Salween Basin
2. ↑  *Burma*။ 1906။ 28 September 2011 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
3. ↑  Gerry Abbot ed. *The Folk-Tales of Burma: An Introduction*. p. 350
4. ↑  Kanbawsa - A series of articles on the Shan States of Burma။ 16 August 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  16 July 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
မြန်မာဘာသာဖြင့် သင့်လျော်သော အမည်မရှိသေးသောကြောင့် ဤဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်ကို အခြားဘာသာစကား / စာဖြင့် ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်သည်။

**"Metaverse** "ဟူသော စကားလုံးကို ကျော်လွန်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော **meta** နှင့် စကြဝဠာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော Universe မှ **verse** ဟူသော စကာလုံးနှစ်လုံးကို ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါအသုံးအနှုန်းကို သုံးဖက်မြင် အသွင်ယောင်ပကတိ နေရာလပ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အင်တာနက် အသုံးပြုသူများအတွက် လက်တွေ့တွင် ရုပ်အားဖြင့် မတည်ရှိနေသော အနာဂတ်ကာလ၏ လူနေမှုပုံစံတစ်ခု ဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ပြရန်အတွက် အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ Metaverse သည် အသွင်ယောင် ပကတိ နေရာလပ်များကိုသာမက Augmented Reality နှင့် ဆက်စပ်နယ်ပယ်တစ်ခုလုံး အပါအဝင် အင်တာနက်တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းနိုင်သည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

Metaverse ဝေါဟာရကို နေး စတီဖန်ဆန်၏ ၁၉၉၂ ခုနှစ်ထုတ် သိပ္ပံစိတ်ကူးယဉ်ဝတ္ထု *Snow Crash* တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး အဆိုပါဝတ္ထုတွင် လူသားများသည် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပွားအဗတာများအဖြစ် လက်တွေ့ကမ္ဘာ၏ အလင်္ကာကို အသုံးပြုထားသည့် သုံးဖက်မြင် အသွင်ယောင်ပကတိတွင် အချင်းချင်းအပြန်အလှန် ထိတွေ့ဆက်ဆံကြသည်။

များစွာသော အွန်လိုင်းဂိမ်းများတွင် Metaverse ၏အင်္ဂါရပ်များကိုမျှဝေအသုံးပြုထားသော်လည်း မမြဲသောဖြစ်ရပ်များကိုသာ ဝင်ရောက်ခွင့်ပေးထားသောကြောင့် Multiverse အသွင်ယောင် ဂိမ်းများ အနေဖြင့်သာရှိနေပြီး အမှန်တကယ် Metaverse နှင့်ကွဲပြားနေခဲ့သည်။

Metaverse ၏ အခရာများ
--------------------

Metaverse ၏ အစိတ်အပိုင်းများတွင် "ဗီဒီယိုကွန်ဖရင့်၊ Minecraft သို့မဟုတ် Roblox ကဲ့သို့သော ဂိမ်းများ၊ Cryptocurrency ငွေကြေး၊ အီးမေးလ်၊ အသွင်ယောင်ပကတိ၊ ဆိုရှယ်မီဒီယာနှင့် တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ခြင်း" တို့ ပါဝင်သည်။ ချဲ့ထွင်ထားသောပကတိ၊ လူသားနှင့် ဉွန်ပြူတာအကြား ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု၊ မှတ်ဉာဏ်တု၊ ဘလော့ချိန်း၊ ကွန်ပြူတာမြင်ကွင်း၊ Edge Computing နှင့် တိမ်တိုက် ကွန်ပျူတာ၊ အနာဂတ်မိုဘိုင်းကွန်ရက်များ စသည်တို့မှာ နည်းပညာများသည် လက်ရှိအင်တာနက်မှ Metaverse အဖြစ်သို့ အသွင်ကူးပြောင်းမှုကို တွန်းအားပေးသည့် ပံ့ပိုးပေးသူများ ဖြစ်ကြသည်။ မှတ်သားစရာကောင်းသည်မှာ Metaverse ၏ ဖွဲ့တည်မှုစနစ်သည် အသုံးပြုသူလူသားများကို မိမိတို့ကိုယ်တိုင် တည်တံ့ခိုင်မြဲပြီး မျှဝေသုံးစွဲနိုင်သော နယ်ပယ်တစ်ခုအတွင်း နေထိုင်ကစားနိုင်စေသည်။ ထို့ကြောင့်၊ Metaverse ၏ ဖွဲ့တည်မှုစနစ်သည် ကိုယ်ပွားအဗတာ၊ Content ဖန်တီးခြင်း၊ အသွင်ယောင်စီးပွားရေး၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းအားဖြင့် လက်ခံနိုင်ဖွယ်ရှိခြင်း၊ လုံခြုံရေး၊ Privacy နှင့် ယုံကြည်စိတ်ချရမှု၊ တာဝန်ခံမှု အပါအဝင် အသုံးပြုသူဗဟိုပြု အစိတ်အပိုင်းများကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါသည်။

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်
---------------

* အသွင်ယောင် ပကတိ

ကိုးကားချက်
-----------

1. ↑  Web Archive of IEEE VW Standard Working Group (2014-06-08)။
2. ↑  Smart, J.M. Cascio, J. and Paffendorf, J. Metaverse Roadmap Overview, 2007.။ 24 February 2021 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  28 October 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
3. ↑  Peckham၊ Eric (February 25, 2020)။ A multiverse, not the metaverse။
4. ↑  You must specify ***title =***  and ***url =***  when using {{cite web}}.LANXON၊ NATE။ ။ Fortune။
5. ↑  Lik-Hang, Lee, Tristan Braud, Pengyuan Zhou, Lin Wang, Dianlei Xu, Zijun Lin, Abhishek Kumar, Carlos Bermejo, and Pan Hui. "All One Needs to Know about Metaverse: A Complete Survey on Technological Singularity, Virtual Ecosystem, and Research Agenda".
**ပန်ဒါဝက်ဝံကြီး** (en: Giant panda) ခေါ် ဝက်ဝံမျိုးကို တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်ပိုင်းတို့တွင် တွေ့ရသည်။ ပန်ဒါဝံကြီး၏ ပါဏဗေဒအမည်မှာ *အီလျူရော့ပိုဒါ မီလာနိုလျူကာ* (*Ailuropoda melanoleuca*) ဖြစ်သည်။ 

ပန်ဒါဝံကြီးမျိုးသည် ဝက်ဝံအငယ်စား အရွယ်ခန့်ရှိသည်။ တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်ပိုင်း ဝါးရုံတောများတွင် တွေ့နိုင်သည်။ အမြီးသည် ငုတ်တိုကလေးသာ ရှိသည်။ ခြေလုံးတုတ်၍ ခြေဖဝါးကြီးသည်။ ဖြူသော ကိုယ်လုံးတွင် လက်ပြင်တစ်ဝိုက်၌ အမဲရစ်ကြီး ရှိသည်။ ခြေထောက်၊ နားရွက်၊ မျက်စိ ပတ်လည်တွင် မဲနေရကား ကြောင်ကြောင်ကျားကျား ရှိသည်။ 

အသားစားသတ္တဝါ မျိုးစုတွင်ပါဝင်သော ပန်ဒါများသည် ဝါးပင်ကို အဓိကစားသုံးကာ ပန်ဒါရိုင်းများသည် အခြားသောမြက်ပင်များ၊ သစ်ဖုများ နှင့် ရှဉ့်ကဲ့သို့ အကောင်ငယ်များကိုပင် ရံဖန်ရံခါ စားသုံးလေ့ရှိသည်။ သန်မာသော သွားများနှင့် မေးရိုးရှိကာ ဝါးပင် များကို ကောင်းစွာဝါးချေနိုင်သည်။ လက်ဖဝါးတွင် လက်မနှင့် လက်ချောင်း ၅ ချောင်းပါဝင်ကာ အမြီးမှာ ၁၀ မှ ၁၅ စင်တီမီတာ ရှိသောကြောင့် ဝက်ဝံမျိုးစိတ်များအနက်တွင် ဒုတိယ အရှည်ဆုံး အမြီးရှိသူများဖြစ်ကြသည်။ သက်တမ်းမှာ နှစ် ၂၀ ရှည်ပြီး ပန်ဒါရိုင်းများသည် သဘာ၀တောထဲတွင် နှစ် ၃၀ ထိ အသက်ရှည်နိုင်သည်။ မင်းမင် အမည်ရှိ ပန်ဒါမလေးမှာ အသက် ၃၄ နှစ် ထိအသက်ရှင်ခဲ့သည်။

နေထိုင်မှု
----------

ပန်ဒါကြီးများသည် တောရိုင်းထဲတွင် ရှင်သန် နေထိုင်သော မျိုးနွယ်များဖြစ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် နေရာပိုင်နက် သတ်မှတ်ကာ သီးခြားနေထိုင်တတ်ကြသည်။ ဆက်သွယ်ရေးအနေနှင့် ပန်ဒါ အချင်းချင်း အသံပေး ဆက်သွယ်ခြင်း သစ်ပင်များကို ကျင်ငယ်စွန့်ကာ အနံ့ ပေးခြင်း တို့ကိုပြုမူတတ်ကြသည်။ သစ်ပင်တက် ကျွမ်းကျင်ကာ ကျောက်တောင်များ သစ်ခေါင်းများအတွင်း နေထိုင်တတ်ကြသော်လည်း နေရာအတည်တကျ နေထိုင်ခြင်းမရှိကြချေ။ အခြား နို့တိုက်သတ္တဝါများကဲ့သို့ ဆောင်းခိုခြင်းအလေ့အထမရှိတတ်ဘဲ ပူနွေးသောဒေသများသို့ သာ ပြောင်းရွေ့နေထိုင်တတ်ကြသည်။ မိတ်ရာသီတွင်သာ ပန်ဒါ အချင်းချင်းရင်းနှီးစွာ နေထိုင်တတ်ကြကာ ရာသီကုန်တွင် သီးခြားပြန်လည် နေထိုင်တတ်သည်။ ပန်ဒါများသည်ရန်မလို တတ်သော်လည်း လူကို တိုက်ခိုက်တတ်ကြသည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  Swaisgood, R. (2016). "*Ailuropoda melanoleuca*". *IUCN Red List of Threatened Species* **2016**. IUCN.
2. ↑  Species Profile။ 26 December 2019 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။  22 October 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
3. ↑   "Voyage en Chine"  (1869). *Bulletin des Nouvelles Archives du Muséum* **5**. "Ursus melanoleucus"

| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
ဝက်ဝံ မျိုးကွဲများ |
| --- |
| 
* ဝက်ဝံညို
* အမေရိကန် ဝက်ဝံနက်
* ဟိမဝန္တာ ဝက်ဝံ
* ပန်ဒါဝက်ဝံကြီး
* ဝင်ရိုးစွန်းဝက်ဝံ
* ပသျှူးဝက်ဝံ
* နှုတ်သီးရှည်ဝက်ဝံ

 |

| Taxon identifiers |
| --- |
| *Ailuropoda melanoleuca* | 
* Wikidata: Q33602
* Wikispecies: Ailuropoda melanoleuca
* ADW: Ailuropoda\_melanoleuca
* ARKive: ailuropoda-melanoleuca
* BioLib: 1811
* BOLD: 103255
* ECOS: 6600
* EoL: 328070
* Fossilworks: 104016
* GBIF: 2433399
* iNaturalist: 41659
* IRMNG: 11403556
* ITIS: 621845
* IUCN: 712
* MSW: 14000941
* NCBI: 9646
* Species+: 3057
* TSA: 1347

 |
| *Ursus melanoleucus* | 
* Wikidata: Q37927494
* GBIF: 7888034
* ITIS: 933385
* ZooBank: DB6C22A3-09F4-485F-80CA-9D8F1C386ABA

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Authority control | 
* LCCN: sh85054837
* GND: 4269787-6
* BNF: cb12015298z (data)
* NDL: 00843854
* NKC: ph123924

 |
The **Klingon language** (Klingon: *tlhIngan Hol*) မြန်မာဘာသာအားဖြင့် ကလင်ဂွန်ဘာသာစကား သည် စတားတရက် ဇာတ်ကားများတွင်ပါဝင်သော ကလင်ဂွန်များပြောဆိုသုံးစွဲရန်အတွက် တီထွင်ထားသောဘာသာစကားတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းဘာသာစကားသည် တီထွင်ထားသောဘာသာစကားဖြစ်သည့်အတွက်တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုလိုသည်မှာ၎င်းဘာသာစကားကိုအသုံးပြုသောနိုင်ငံဟူ၍မရှိသေးချေ။ လူအနည်းငယ်သာလျှင် ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားကို ကျွမ်းကျွမ်းကျင်ကျင်ပြောဆိုနိုင်သည်။ ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားအင်စတီကျု့ သည်ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားကိုသင်ကြားနေသောသူများကိုအကူအညီပေးနေပါသည်။

သမိုင်းကြောင်း
--------------

ပထမဦးဆုံးကလင်ဂွန်စကားလုံးများကို ၁၉၇၉ တွင်မင်းသားဂျိမ်းဒိုဟန်ကတီထွင်ဖန်တီးခဲ့သည်။ ၁၉၈၄ခုနှစ်တွင်တတိယမြောက် စတားတရက် ဇာတ်ကားကိုတီထွင်ဖန်တီးသောအခါ ဂျင်းရိုဒန်ဘယ်ရီသည်တကယ့်အစစ်အမှန်ရုပ်လုံးပေါ်ဘာသာစကားကိုတီထွင်ရန်ဆန္ဒပြင်းပြခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် မာ့အော့ရန်းက ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားကိုတီထွင်ဖန်တီးခဲ့သည်။ သူသည် ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားနှင့်ပတ်သက်သောစာအုပ်အများအပြားကိုလည်း ရေးသားပြုစုခဲ့သည်။

သဒ္ဒါပိုင်းဆိုင်ရာအချက်အလက်များ
-------------------------------

 ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားသည် ပြောဆိုရာတွင်လွယ်ကူသည့်အတွက်ဘာသာစကားတီထွင်သူဘာသာဗေဒပညာရှင် မာ့အော့ရန်းသည်ဘာသာစကားကို တတ်နိုင်သမျှရှုပ်ထွေးပြီးအသံထွက်များကိုလည်း ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ဘာသာစကားစကားလုံးတည်ဆောက်မှုပုံစံသည် ကံ+ကြိယာ+ကတ္တားဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားအရ ကျွန်တော်ကြောင်ကိုမြင်သည် သည် ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားအရ ကြောင်ကို မြင်သည် ကျွန်တော် ဖြစ်သည်။ 

ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားသည် စကားလုံးတည်ဆောက်မှုတွင် ၀ဏ္ဏစနစ် ကို အသုံးပြုထားပြီးစကားလုံးများ၏နောက်တွင်လည်းကောင်း၊ ရှေ့တွင်လည်းကောင်း တွယ်ကပ်ကာ ပြောဆိုသုံးစွဲခြင်းဖြစ်သည်။ 

| Klingon | English |
| --- | --- |
| **qet** | *run* |
| **maqet** | *we run* |
| **maqetbe’** | *we do not run* |

အရေးစနစ်
--------

ကလင်ဂွန်ဘာသာစကားကိုရေးသားရာတွင် အချို့သောစကားလုံးများကို လက်တင်အက္ခရာကြီးဖြင့်ရေးသားပြီးအချို့သောစကားလုံးများကိုအက္ခရာအသေးဖြင့်ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ၎င်းစနစ်သည် စကားလုံးများကိုကွဲပြားစွာပြောဆိုသော်လည်းပြောင်းလဲခြင်းမရှိပါ။ အောက်တွင်ဖော်ပြထားသည်များသည် ကလင်ဂွန်အက္ခရာများဖြစ်သည်။ 

**a b ch D e gh H I j l m n ng o p q Q r S t tlh u v w y ’**

ကိုးကားချက်များ
---------------
|  |
| --- |
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|  |
| သမိုင်း
* ဗုဒ္ဓဝင်
* ဂေါတမဗုဒ္ဓ
* သင်္ဂါယနာများ
 |
| ဓမ္မ\ ဝိနယ
* သစ္စာလေးပါး
* ခန္ဓာငါးပါး

* အနိစ္စ
* ဒုက္ခ
* အနတ္တ

* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* မဇ္ဈိမပဋိပဒါ
* သုညတ

* ကံ
* သံသရာ
* ၃၁-ဘုံ
 |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများ
* တိပိဋက
* ပိဋကတ် သုံးပုံ
	+ ဝိနည်းပိဋကတ်
	+ သုတ်ပိဋကတ်
	+ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်
 |
| ကျင့်စဉ်များ
* ရတနာသုံးပါး
	+ ဗုဒ္ဓ
	+ ဓမ္မ
	+ သံဃာ
* သီတင်းသီလ
	+ ငါးပါးသီလ
	+ ရှစ်ပါးသီလ
	+ ကိုးပါးသီလ
* ပါရမီ
* သမထ
* ဝိပဿနာ
* သတိပဋ္ဌာန်
* ဓုတင်
* ကမ္မဋ္ဌာန်း
* ဒုက္ကရစရိယာ
 |
| နိဗ္ဗာန်
* ပုထုဇဉ်
* ကိုရင်
* ရဟန်း
* သောတာပန်
* သကဒါဂါမ်
* အနာဂါမ်
* ရဟန္တာ
* ဧတဒဂ်
* ဘုရား
 |
| Traditions
* ထေရဝါဒ
* မဟာယာန

* တန္တရ
* တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ
 |
| နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ကမ္ဘောဒီးယား
* ကိုရီးယား
* ဂျပန်
* တရုတ်
* တိဗက်
* ထိုင်း
* ထိုင်ဝမ်
* ဗီယက်နမ်
* ဘူတန်
* မြန်မာ
* မွန်ဂိုးလီးယား
* ရုရှား
* လာအို
* သီရိလင်္ကာ
* အိန္ဒိယ
 |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

အမှု—**ဘုရားသင်္ကန်းတော်လောက်ကြီးသော သင်္ကန်းကို ဝတ်မှု။** 

အမှုသည်—**ညီတော်နန္ဒထေရ်။**

အရှင်နန္ဒ
---------

အရှင်နန္ဒသည် မိထွေးတော် ဂေါတမီ၏သား (ဘုရားရှင်နှင့် မိကွဲအတူဖြစ်သော) ညီတော် ဖြစ်၏၊ အလွန် အဆင်းလှ၏၊ ရှုချင့်စဘွယ် တင့်တယ်၍ မြင်ရသူ၏ စိတ်နှလုံးကို ယူကျုံး မွေ့လျော်စေနိုင်လောက်အောင် ကျက်သရေကို ဆောင်၏၊ အရပ်တော်လည်း ထောင်ထောင်မောင်းမောင်းရှိ၍ ဘုရားရှင်အောက် လက် ၄ သစ်လောက်သာ နိမ့်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘုရားရှင်၏ သင်္ကန်းတော်နှင့် ညီမျှသော သင်္ကန်းကိုသာ ဝတ်လေ့ရှိရကား အခါတပါး၌ ခပ်လှမ်းလှမ်းမှ အရှင်နန္ဒ လာနေသည်ကို မြင်ကြသော ရဟန်းတော်တို့သည် ဘုရားရှင်ကြွလာသည်"ဟု ထင်၍ ထိုင်နေရာမှ ထနှင့်ကြကုန်၏r အနားရောက်မှ အရှင်နန္ဒမှန်းသိကြ၍ "ဘုရားသင်္ကန်းလောက်ကြီးသော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံ ရကောင်းလား"ဟု အပြစ်တင်ကြလေသည်၊ ထိုအကြောင်းကို ဘုရားရှင်သိတော်မူ၍ ဘုရားရှင် သင်္ကန်းပမာဏကို ညွှန်ပြတော်မူပြီးလျှင် "ဘုရားရှင်၏ သင်္ကန်းတော်လောက် ဖြစ်စေ ထို့ထက်ကြီးသော သင်္ကန်းကိုဖြစ်စေ မဆောင်ရ မဝတ်ရ"ဟု ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူရလေသည်။

သိက္ခာပုဒ်
----------

ယော ပန ဘိက္ခု၊ သုဂတစီဝရုပ္ပမာဏံ စီဝရံ ကာရာပေယျ၊ အတိရေကံဝါ၊ ဆေဒကံ ပါစိတ္တိယံ၊ တတြိဒံ သုဂတဿ သုဂတစီဝရပ္ပမာဏံ၊ ဒီဃသော နဝဝိဒတ္ထိယော သုဂတ ဝိဒတ္ထိယာ၊ တိရိယံ ဆဝိဒတ္ထိယော၊ ဣဒံ သုဂတဿ သုဂတစီဝရပ္ပမာဏန္တိ။

မြန်မာပြန်
----------

အကြင်ရဟန်းသည် ဘုရားရှင်၏ သင်္ကန်းတော် ပမာဏ ရှိသည်မူလည်း ဖြစ်သော ပိုလွန်သည်မူလည်း ဖြစ်သောသင်္ကန်းကို ပြုစေအံ့၊ ထိုရဟန်းပါစိတ် အာပတ်သင့်၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏သင်္ကန်းတော် ပမာဏကား ဘုရားရှင်၏ အထွာတော်ဖြင့် အလျား ၉-ထွာ အနံ ၆-ထွာ ဖြစ်၏။

မေးဘွယ်
-------

ဘုရားရှင်၏ သင်္ကန်းပမာဏကိုပြရာ၌ "အလျား ၉-ထွာ, အနံ ၆-ထွာ"(၄-တောင့်ထွာ+၃-တောင်)ဟု ပြ၏၊ ထိုပမာဏလောက်ကြီးသော သင်္ကန်းကို ဝတ်လျှင် ထိုရှည်သမျှ ပမာဏကို လည်းဖြတ်, ပါစိတ်အာပတ်လည်း သင့်၏"ဟု ပညတ်တော်မူထား၏၊ ယခုကာလ သင်္ကန်း(ဧကသီ-သင်္ကန်းကြီး)တို့သည် ထိုပမာဏထက် ပိုလွန်လျက် ရှိရာ အဘယ်သို့ ဖြစ်နေပါသနည်း-ဟု မေးဘွယ်ရှိ၏။

အဖြေ
----

"ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ၁-ထွာသည် မဇ္ဈိမပုရိသ(အလယ် အလတ် ယောက်ျား၏ အထွာဖြင့်) ၃-ထွာနှင့် ညီမျှ၏"ဟု ယူဆ၍ ယခုကာလ သင်္ကန်းများ၏ ပမာဏသည် ထိုသိက္ခာပုဒ်လာ ပမာဏထက် ရှည်လျားနေသည်ကို တွေ့ကြရပေသည်။

အဋ္ဌကထာ
-------

သုဂတဝိဒတ္ထိနာမ ဣဒါနိ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ တိဿော ဝိဒတ္ထိယော, ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန ဒိယဍ္ဎော ဟတ္ထော ဟောတိ-ဘုရား တထွာသည် ယခုအခါ အလယ်အလတ် ယောက်ျား၏ အထွာဖြင့် ၃-ထွာဖြစ်၍ လက်သမားတို့၏ အတိုင်းအတာဖြင့် တတောင့်ထွာ ရှိသည်။ [ကင်္ခါ, သံဃာဒိသေသ-ကုဋိကာရ သိက္ခာပဒအဖွင့်၊]

ကိုးကား
-------

1. 1 2 3 4 5 6  အရှင်ဇနကာဘိဝံသ (၁၉၉၆)။ *ဘုရားဥပဒေတော်ကြီး*။
တောင်တွင်းကြီး ကိုကိုကြီး (၁၉၃၁-၁၉၈၁)
-------------------------------------

ဦးကိုကိုကြီးသည် တပ်ကုန်းမြို့နယ်၊ ရှောက်ကုန်းကျေးရွာဇာတိ ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၃ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် အဖ ဦးဘိုထိန်၊ အမိ ဒေါ်စံရှင်တို့မှ မွေးဖွားသည်။ မွေးချင်း ညီအစ်ကို သုံးယောက်ရှိသည့် အနက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။

  

ဦးကိုကိုကြီးသည် ငယ်စဉ်ကပင် မိဘများနှင့်အတူ တောင်တွင်းကြီးသို့ ပြောင်းရွှေ့ နေထိုင်ခဲ့သည်။ မင်းဘူးမြို့၊ အစိုးရ အထက်တန်းကျောင်း၌ ဒဿမတန်း အောင်မြင်သည့် ၁၉၃၁ ခုနှစ်အထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ၁၉၃၃ မှ ၁၉၄ဝ အထိ တောင်တွင်းကြီး ဆရာတော် အရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ထူထောင်သော ဗုဒ္ဓသာသနာပြုကျောင်းတွင် စေတနာ့ဝန်ထမ်း ကျောင်းဆရာ လုပ်သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဆရာဖြစ်သင်တန်း တတ်ရောက် အောင်မြင်သည်။

  

၁၉၃၄ တွင် ကျောင်းဆရာလုပ်ရင်း တို့ဗမာ အစည်းအရုံးသို့ ဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၅ တွင် တောင်တွင်းကြီးမြို့နယ် တို့ဗမာ အစည်းအရုံး၏ အတွင်းရေးမှူးနှင့် လက်ရုံးတပ် တာဝန်ခံ စသည့် တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်သည်။ ၁၉၃၇ တွင် လီနင် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို မြန်မာဘာသာဖြင့် ပထမဆုံး ပြန်ဆိုရေးသားသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် မတိုင်မီ တို့ဗမာ အစည်းအရုံးကြီး၏ကြွေးကြော်သံ ဂျာနယ်၊ ဘာမား ဂျာနယ်၊ တိုးတတ်ရေး မဂ္ဂဇင်းတို့၌ ဘာသာပြန်၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိနှင့် ဆောင်းပါးများ ရေးခဲ့သည်။

  

၁၉၄ဝ-၄၁ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့ ဗုဒ္ဓဘာသာသနနုဂ္ဂဟ အမျိုးသားကျောင်း၌ ကျောင်းဆရာ လုပ်သည်။ ၁၉၄၂ တွင် စစ်ကိုင်းတောင်ရိုး ဘီအိုင်အေ (BIA) ၌ တာဝန်ခံ အဖြစ် တာဝန်ယူသည်။ ထို့နောက် မြင်းခြံခရိုင်၊ ဆီမီးခုံမြို့ ဘီအိုင်အေ (BIA) အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့တွင် အာရှလူငယ် အစည်းအရုံး၌ တာဝန်ယူသည်။ ဂျပန် တော်လှန်ရေးတွင် ပါဝင်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသောအခါ မကွေးခရိုင်၊ ဖဆပလ ပြန်ကြားရေးမှူး၊ ထို့နောက် မကွေးခရိုင် အမှုထမ်းပေါင်းစုံက စည်းရုံးရေး တာဝန်ခံ တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပြည်သူ့ရဲဘော် ပါတီ အဖြစ် တောခိုခဲ့သည်။

  

၁၉၄၈ ခုနှစ်၌ စာပေဗိမာန်တွင် စာပြုအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေး၊ အဘိဓမ္မာ၊ သမိုင်းစသည့် စာအုပ်များနှင့် ဝတ္ထုရှည်၊ ဝတ္ထုတိုပေါင်း ၄ဝ ကျော်ကို ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ကလေးများ အတွက် ဆောင်းပါးပုံပြင်ပေါင်း ၂ဝဝ ကျော်ကိုလည်း မန္တလေး လူထု သတင်းစာ၊ ဂျာနယ်နှင့် ရှုမဝ ရုပ်စုံမဂ္ဂဇင်းများ၌ ရေးသားခဲ့သည်။ ဦးကိုကိုကြီး (တောင်တွင်းကြီး) ကလောင်အမည်ဖြင့် ဘုံရိပ်သာ၊ ပုရစ်လူရည်ချွန်မှတ်တမ်း စသည်တို့ကို ဘာသာပြန်ခဲ့သည်။ ဘာသာပြန် လုံးချင်း စာအုပ်ပေါင်း ၂၅ အုပ်ခန့် ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် 'တောင်တွင်းကြီး ကိုကိုကြီး' ကလောင်အမည် ယူခဲ့သည်။ ထို့နောက် စာအုပ်တိုက်ဖွင့်၍ ဂန္ထဝင်မြောက် စာပေများ ရေးသားခဲ့ရာ 'ဂေါ်ကီ'၊ 'အမေ' စသည့် စာအုပ်များသည် ထင်ရှားလေသည်။

  

ရုရှား စာရေးဆရာကြီး ဂေါ်ကီ၏ The Three ဝတ္ထုကို 'သူတို့သုံးယောက်' အမည်ဖြင့် ဘာသာပြန်ခဲ့သည်။ ရုရှား ကျောမွဲတို့၏ အကြောင်း ဘဝသရုပ်ဖော် ဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ စာအုပ်ဖြင့် ၁၉၇၁ ခုနှစ်အတွက် ဘာသာပြန် အမျိုးသား စာပေဆု ရရှိခဲ့သည်။

ဘဝနိဂုံး
--------

၁၉၈၁ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သည်။ ဦးကိုကိုကြီး ကွယ်လွန်သည့် အချိန်တွင် ဇနီး ခင်ခင်ကြီးနှင့် သားငါးယောက် ကျန်ရစ်သည်။

ကိုးကား
-------

1. ↑  အားမာန်သစ် စာပေမှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် ပထမအကြိမ် ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေတဲ့ သန်းဝင်လှိုင် ရေးသားပြုစုတဲ့ 'အကျော်ဇေယျ စာဆိုတော်များ' စာအုပ်မှ

* (က) မလိခ၊ မြန်မာစာပေအဘိဓာန် တွဲ (၃)၊ စာ-၆၂၊ ၆၃။
* (ခ) မြန်မာစွယ်စုံကျမ်း နှစ်ချုပ် (၁၉၈၂)၊ စာ-၁၄၆။
မောစ်ကော့ကျွန်း တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဘေးမဲ့တော ထားဝယ်ခရိုင်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးတွင် တည်ရှိသည်။ တောင်၊မြောက်၊ အလယ် မောစ်ကော့ကျွန်းများကို ပေါင်းစည်း၍ ဘေးမဲ့တောအဖြစ် တည်ထောင်ထားခြင်း ဖြစ်ပြီး အက်ဒမန်ပင်လယ်၏ မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။

တည်နေရာ
-------

မြောက်လတ္တီတွဒ်၁၄°၀၄'၊ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇°၅၀'၊ ရေဖြူမြို့နှင့် လောင်းလုံမြို့နယ်များအတွင်း တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ၄၉.၁၈ စတုရန်းကီလိုမီတာ ကျယ်ဝန်းသည်။

သဘာဝအရင်းအမြစ်များ
------------------

ကျောက်ဆောင်၊ ကျောက်တုံးများပေါများသော ကျွန်းများမှတပါး ကျန်ဒေသများကို အမြဲစိမ်းတော ၇၅ ရာခိုင်းနှုန်းဖုံးလွှမ်းထားသည်။ ကျောက်ဆောင် ကျောက်ဂူများပေါများသော ကျွန်းများတွင် ဇီဝဇိုးငှက်(*Collocalia fuciphaga*) အသိုက်များပြုလုပ်ကြပြီး ငှက်သိုက်များသည် စီပွားရေးဈေးကွက်အရ ဝယ်ယူလိုမှု အလွန်မြင့်မားသည်။

ခြိမ်းခြောက်နေသောအန္တရာယ်များ
-----------------------------

မောင်းမကန်ကျွန်း(အလယ်ကျွန်း)တွင် တပ်မတော် (ရေ)၏ ကာကွယ်မှုအောက်တွင်ရှိနေသော်လည်း ဇီဝဇိုးငှက်သိုက်များကို အလွန်အမင်း ခွာယူ(ထုတ်ယူ)မှုများ မြင့်မားနေသည်။ ထို့ပြင် ရေပြင်သယံဇာတများ သုံးစွဲမှုများကလည်း မြင့်မားနေသည်။

ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်းလုပ်ငန်းများ
---------------------------------------

ခရီးသွားလာရေးလုပ်ငန်းများ
-------------------------

ခရီးသွားများကို ကျွန်းထိ လာရောက်ခြင်းကို ကန့်သတ်ထားသည်။ အလယ်မောစ်ကော့ကျွန်း၏ ရှေ့မျက်နှာတွင်ရှိသော ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိသည့် မောင်းမကန်ကမ်းခြေသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်ရှိသော လည်ပတ်သွားလာမှုများသော ကမ်းခြေထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ကာ ခရီးသွားများကြားတွင် ရေပန်းစားလှသည်။ ထားဝယ်မြို့တောင်ဘက် ၁၅ကီလိုမီတာအကွာတွင် တည်ရှိသည်။

ကိုးကား
-------

1. မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများကြွယ်ဝမှု၊ သစ်တောဦးစီးဌာန Archived 23 October 2014 at the Wayback Machine.
2. Report: Myanmar Protected Area (2011)

  


| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
မြန်မာနိုင်ငံရှိ သဘာဝ ထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေများ |
| --- |
| အမျိုးသားဥယျာဉ်များ | 
* အလောင်းတော်ကဿပ
* လှော်ကား
* ခါကာဘိုရာဇီ
* အင်ခိုင်ဘွမ်
* လန်ပိကျွန်း
* နတ်မတောင်
* ပုပ္ပါးတောင်
* တနင်္သာရီ
* လေညာ
* နံ့သာကျွန်း
* အီမောဘွန်း

 |
| ဘေးမဲ့တောများ | 
* ချပ်သင်း
* ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်း
* အင်းတော်ကြီး
* အင်းလေးကန်
* မိန်းမလှကျွန်း
* မိုးယွန်းကြီးအင်း
* ရခိုင်ရိုးမ
* ရွှေစက်တော်
* ထမံသီ
* ကေလာသ
* ဖုန်ကန်ရာဇီ
* ကျောက်ပန်းတောင်
* ကျိုက်ထီးရိုး
* ဝက်သည်းကန်
* မြောက်ဇာမရီ
* လောကနန္ဒာ
* သမီးလှကျွန်း
* မင်းစုံတောင်
* မင်းဝံတောင်
* မော့စ်ကော့ကျွန်း
* မူလာရစ်
* ပိတောင်
* ရွှေဥဒေါင်း
* ကဟီးလူ
* ပန်းလောင်နှင့် ပြဒါးလင်းဂူ- ဘွမ်ဖာဘွမ်
* တောင်ကြီး
* ပြင်ဦးလွင်
* တနင်္သာရီ
* လွိုင်မွေ
* ပါစာ

 |
| တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်များ | 
* ဆာဖာရီဥယျာဉ်
* နေပြည်တော်
* ရန်ကုန်
* မန္တလေး

 |
| ဥယျာဉ်များ | 
* ကန်တော်ကြီး
* စိမ့်ရေ သစ်တောဥယျာဉ်

 |
| ဆင်စခန်းများ | 
* မြိုင်ဟေဝန်
* ဖိုးကျား
* ဝင်္ဂဘော်ဆင်စခန်း
* မှော်ယောကြီးဆင်စခန်း
* ဆင်ဆေးရုံ

 |
**ဝေါဟာရ** ဆိုသည်မှာ ပါဠိ စကားလုံးတစ်လုံးဖြစ်ပြီး စကား၊ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း၊ အမည်သညာ၊ ကုန်သွယ်ခြင်း၊ တရားဆုံးဖြတ်ခြင်း စသဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မြန်မာဘာသာစကားက "ဝေါဟာရ" စကားလုံးကို ယူရာတွင် အခေါ်အဝေါ်၊ စကားလုံး (term, word, vocabulary) ဟူ၍သာ ယူငင်သုံးစွဲကြသည်။ ဝေါဟာရသည် ဘာသာရပ်တိုင်းတွင် ရှိသည်။ ဘာသာစကားရပ်တိုင်းတွင် အဘိဓာန်ရှိသည်။ အဘိဓာန်တွင်လည်း ခေတ်သုံးစကားနဲ့ဆိုင်သော အဘိဓာန်၊ ရှေးသုံးစကားအဘိဓာန် စသဖြင့် မြောက်မြားစွာရှိသည်။ ထိုဝေါဟာရများအတွက် မြန်မာအဘိဓာန် ကျမ်းပြုစုရန် ခေတ်အဆက်ဆက် ပညာရှင်များ ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ယခုအချိန်ထိ ပြည့်စုံသည်ဟု မဆိုနိုင်သေးပေ။ မြန်မာဝေါဟာရအများစုသည် ပါဠိရင်း၊ ပါဠိသက်၊ ပါဠိပျက်၊ သက္ကတ၊ ပေါရာဏ၊ ကျောက်စာ၊ မွန် စသော ဘာသာများမှ ဆင်းသက်လာမှုများရှိသကဲ့သို့ အင်္ဂလိပ်ဘာသာမှ တိုက်ရိုက်မွေးစားယူသော ဝေါဟာရများလည်း ရှိသည်။

|  |  |
| --- | --- |
|  | ဝစ်ရှင်နရီ၊ အခမဲ့အဘိဓာန်တွင် ***ဝေါဟာရ*** ကို ရှာဖွေကြည့်ရှုပါ။ |

အုတ်စုပ်
--------

  

1. ↑  ပါဠိ-မြန်မာ အဘိဓာန်၊ ဦးဟုတ်စိန်
2. ↑  Burmese Orthography, Myanmar Language Commission, 1993.
3. ↑  လွင်ဦးစာပေ ၂၀၁၆ မတ်လ ပထမအကြိမ်မြန်မာဝေါဟာရကျမ်းစာ