**Mary Tyler Moore** (29 Disember 1936 - 25 Januari 2017) merupakan seorang pelakon, penerbit, dan peguam bela sosial Amerika Syarikat. Beliau terkenal dengan peranannya di *The Dick Van Dyke Show* (1961–1966) dan *The Mary Tyler Moore Show* (1970–1977), yang "membantu mentakrifkan visi baru kewanitaan Amerika"  dan "membujuk penonton. menghadapi ujian baru kewujudan zaman moden".     Moore memenangi tujuh Anugerah Emmy Perdana dan tiga Anugerah Golden Globe.   Beliau juga pernah dicalonkan untuk Anugerah Akademi untuk Pelakon Wanita Terbaik untuk persembahannya dalam *Ordinary People*.    Moore juga terkenal dengan peranan sokongannya dalam filem muzikal *Thoroughly Modern Millie*. Moore merupakan seorang peguam bela untuk hak asasi haiwan, vegetarianisme  dan pencegahan diabetes .

Kehidupan awal
--------------

Moore telah dilahirkan pada 29 Disember 1936, di kawasan kejiranan Brooklyn Heights di Brooklyn, New York City, New York, oleh ibunya bernama Marjorie (née Hackett) dan bapanya bernama George Tyler Moore yang bekerja sebagai seorang kerani.    Keluarganya yang beragama Ireland-Katolik tinggal di kawasan kejiranan Flatbush Brooklyn. Keluarga Moores kemudiannya tinggal di sebuah apartmen yang disewa di 144-16 35th Avenue di Flushing, Queens, New York City.

Moore merupakan anak sulung daripada tiga orang adik beradik; iaitu seorang adik lelaki bernama John dan seorang adik perempuan bernama Elizabeth. Datuk Moore dari sebelah bapa, Leftenan Kolonel Lewis Tilghman Moore, memiliki rumah yang kini menjadi Muzium Ibu Pejabat Stonewall Jackson di Winchester, Virginia. 

Ketika Moore berumur lapan tahun, keluarga mereka berpindah ke Los Angeles, California atas cadangan bapa saudaranya, seorang pekerja MCA.  Dibesarkan sebagai penganut Katolik,  Moore menghadiri St. Rose of Lima Parochial School di Brooklyn sehingga gred ketiga. Di Los Angeles, Moore bersekolah di Saint Ambrose School dan Immaculate Heart High School di kejiranan Los Feliz di bandar itu.  

Adik perempuan Moore, Elizabeth meninggal dunia di usia 21 tahun disebabkan gabungan ubat tahan sakit dan alkohol. Adik lelakinya pula meninggal dunia di usia 47 tahun akibat kanser buah pinggang.

Kerjaya
-------

### Televisyen

#### Penampilan awal

Moore memulakan kerjaya televisyennya sebagai "Happy Hotpoint", seorang bunian kecil menari pada peralatan Hotpoint dalam iklan TV semasa siri 1950-an *Ozzie and Harriet*.  Selepas muncul dalam 39 buah iklan Hotpoint dalam lima hari, beliau menerima bayaran kira-kira $6,000.  Beliau telah hamil semasa masih bekerja sebagai "Happy", dan ini menyukarkannya untuk menyembunyikan kehamilannya dalam kostum bunian sehingga menyebabkan Hotpoint memberhentikannya.  Moore membuat peragaan tanpa nama pada kulit album rekod, dan mengikuti uji bakat untuk peranan anak sulung Danny Thomas untuk rancangan The Danny Thomas Show, namun telah ditolak.   Tidak lama kemudian, Thomas menjelaskan bahawa Moore tidak berjaya mendapat watak dalam rancangannya kerana hidung Moore yang kecil tidak sama dengan hidungnya untuk dijadikan watak anak perempuannya. 

Watak televisyen biasa pertama Moore ialah sebagai penyambut tetamu telefon yang misteri dan glamor dalam *Richard Diamond, Private Detective*. Dilaporkan bahawa menerusi rancangan tersebut, suara Moore boleh kedengaran tetapi hanya kakinya yang muncul di kamera, menambahkan mistik watak tersebut.  Kakinya muncul dalam episod tiga pada musim ketiga, tetapi dia dirakam bermula bahagian atas pinggang dalam episod lain dengan sekurang-kurangnya sebahagian wajahnya tersembunyi.  Pada masa sama, beliau menjadi tetamu dalam siri detektif NBC John Cassavetes *Johnny Staccato*, dan juga dalam siri tayangan perdana *The Tab Hunter Show* pada September 1960 dan *Bachelor Father* bagi episod "Bentley and the Big Board" pada bulan Disember 1960. Pada tahun 1961, Moore muncul dalam beberapa bahagian besar dalam filem dan televisyen, termasuk *Bourbon Street Beat*, *77 Sunset Strip*, *Surfside 6*, *Wanted: Dead or Alive*, *Steve Canyon*, *Hawaiian Eye*, *Thriller* dan *Lock-Up*. Beliau juga muncul dalam salah satu episod *Straightaway* pada Februari 1962.

#### *The Dick Van Dyke Show* (1961–1966)

Pada tahun 1961, Moore telah dipanggil untuk turut serta dalam *The Dick Van Dyke Show* iaitu sebuah siri minggu berdasarkan kehidupan dan kerjaya Carl Reiner sebagai penulis rancangan aneka ragam Sid Ceasar *Your Show of Show*. Reiner memberitahu para pelakon siri ini tidak akan bersiaran melebihi lima tahun. Rancangan itu dihasilkan oleh syarikat Danny Thomas, dan Thomas sendiri mengesyorkan nama Moore. Beliau mengingati Moore sebagai "gadis dengan tiga nama" yang ditolaknya sebelum ini.  Persembahan komik bertenaga Moore sebagai isteri watak Van Dyke, bermula pada usia 24 (11 tahun muda Van Dyke), menjadikan kedua-dua pelakon itu dan seluar capri yang dipasang tandatangannya sangat popular, dan dia dikenali di peringkat antarabangsa. Apabila beliau memenangi Anugerah Emmy pertamanya untuk watak Laura Petrie,  beliau berkata, "Saya tahu ini tidak akan berlaku lagi."  Sebagai Laura Petrie, Moore sering memakai gaya yang mengimbas kembali fesyen Jackie Kennedy, seperti seluar capri, menggemakan cita-cita Camelot pentadbiran Kennedy. 

#### *The Mary Tyler Moore Show* (1970–1977)

 Pelakon asal *The Mary Tyler Moore Show* (1970). Atas: Valerie Harper ( *Rhoda* ), Ed Asner ( *Lou Grant* ), Cloris Leachman ( *Phyllis* ). Bawah: Gavin MacLeod (Murray), Moore, Ted Knight (Ted).
Pada tahun 1970, selepas membuat persembahan dalam muzikal khas selama satu jam *Dick Van Dyke and the Other Woman*, Moore dan suami Grant Tinker berjaya melancarkan sitkom khusus untuk Moore kepada CBS. *The Mary Tyler Moore Show* merupakan sitkom bilik berita selama setengah jam yang menampilkan Ed Asner sebagai Lou Grant iaitu bosnya yang kasar. *The Mary Tyler Moore Show* merapatkan aspek Pergerakan Wanita dengan budaya arus perdana dengan menggambarkan seorang wanita yang peramah dan berdikari yang hidupnya tertumpu pada kerjaya profesionalnya dan bukannya perkahwinan dan keluarga.   Rancangan itu menandakan kejayaan besar pertama untuk penerbit filem dan televisyen James L. Brooks, yang juga akan melakukan lebih banyak kerja untuk syarikat produksi Moore dan Tinker.  Rancangan ini terbukti sangat popular sehingga tiga watak tetap, Valerie Harper sebagai Rhoda Morgenstern, Cloris Leachman sebagai Phyllis Lindstrom dan Ed Asner sebagai Lou Grant bertukar menjadi siri mereka sendiri.

Selepas enam tahun penarafan dalam 20 teratas,  rancangan itu turun ke nombor 39 dalam musim ketujuh.  Penerbit meminta siri itu dibatalkan kerana kejatuhan rating dan takut legasi rancangan itu mungkin rosak jika diperbaharui untuk musim lain.  Walaupun penarafan menurun, pada tahun 1977 ia memenangi Anugerah Emmy ketiga berturut-turut untuk Komedi Terbaik.  Dalam tujuh musim, program itu memenangi 29 Emmy dan Moore memenangi tiga anugerah untuk Pelakon Utama Terbaik dalam sitkom.  Rekod itu tidak dapat dipecahkan sehingga 2002, apabila sitkom NBC *Frasier* memenangi Emmy ke-30nya. 

### Kenangan

Moore menulis dua memoir. Yang pertama, *After All*, diterbitkan pada tahun 1995, beliau mengakui menjadi seorang peminum alkohol yang semakin pulih,  manakala dalam *Growing Up Again: Life, Loves, and Oh Yeah, Diabetes* (2009), dia memberi tumpuan kepada hidup dengan diabetes jenis 1 .

Kehidupan peribadi
------------------

Pada tahun 1995, di usia 18 tahun, Moore telah berkahwin dengan seorang jurujual berusia 28 tahun iaitu Richard Meeker,  dan dalam tempoh enam minggu beliau telah mengandung anak tunggalnya, Richard Carleton Meeker Jr.  Meeker dan Moore bercerai pada tahun 1962.  Kemudian pada tahun itu, Moore berkahwin dengan Grant Tinker, seorang eksekutif CBS dan kemudiannya pengerusi NBC, dan pada tahun 1970 mereka membentuk syarikat pengeluaran televisyen MTM Enterprises,  yang mencipta dan menghasilkan siri televisyen pertama syarikat itu, *The Mary Tyler Moore Show*. Moore dan Tinker mengumumkan perpisahan mereka pada tahun 1979  dan bercerai dua tahun kemudian.   Pada awal 1980-an, Moore mempunyai hubungan dengan Steve Martin  dan Warren Beatty. 

Pada 14 Oktober 1980, pada usia 24 tahun, anak lelaki Moore Richard meninggal dunia akibat tembakan yang tidak disengajakan di kepala semasa mengendalikan senapang patah kecil .410.   Tiga setengah minggu sebelum itu, *Ordinary People* telah disiarkan di mana Moore memainkan watak seorang ibu yang sedang berduka atas kematian anaknya yang tidak disengajakan.

Moore berkahwin dengan pakar kardiologi Robert Levine pada 23 November 1983, di Hotel Pierre di New York City.  Mereka bertemu apabila Levine melayan ibu Moore di Bandaraya New York, selepas Moore dan ibunya pulang dari lawatan ke Vatican di mana mereka mengadakan pertemuan peribadi dengan Pope John Paul II.  Moore dan Levine kekal berkahwin selama 34 tahun sehingga kematiannya pada 2017.

Isu kesihatan dan kematian
--------------------------

Moore telah didiagnosis dengan diabetes jenis 1 pada tahun 1969.  Pada tahun 2011, beliau menjalani pembedahan untuk membuang meningioma, tumor otak jinak.  Pada tahun 2014, rakan-rakan melaporkan bahawa Moore mempunyai masalah jantung dan buah pinggang dan hampir buta daripada komplikasi yang berkaitan dengan diabetes. 

Moore meninggal dunia di usia 80 tahun pada 25 Januari 2017, di Hospital Greenwich di Greenwich, Connecticut   Beliau telah dikebumikan di Tanah Perkuburan Oak Lawn di Fairfield, Connecticut dalam upacara persendirian.

Rujukan
-------

1. 1 2  Mary Jo Murphy (January 25, 2017). "Sex and That '70s Single Woman, Mary Tyler Moore". *The New York Times*.
2. ↑  "Mary Tyler Moore obituary". *the Guardian* (dalam bahasa Inggeris). 2017-01-25. Dicapai pada 2022-03-01.
3. ↑  Kohen, Yael. *We Killed: The Rise of Women in American Comedy* New York: Macmillan, 2012. p. xix. ISBN 9780374287238.
4. ↑  Carrigan, Henry C. Jr. "Mary Tyler Moore (1936– )" in Sickels, Robert C. (ed.) *100 Entertainers Who Changed America: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries* ABC-CLIO, 2013. p. 409. ISBN 9781598848311
5. ↑  Chan, Amanda, "What's a meningioma? The science of Mary Tyler Moore's brain tumor" NBCNews.com (May 12, 2011).
6. ↑  "Mary Tyler Moore". *www.goldenglobes.com*. Dicapai pada 2022-03-01.
7. ↑  "Mary Tyler Moore". *Television Academy* (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2022-03-01.
8. ↑  "But Seriously: 18 Comedians Who Went Dramatic for Oscar". *Rolling Stone*. Dicapai pada October 20, 2015.
9. ↑  McGee, Scott. "Ordinary People". Turner Classic Movies, Inc. Dicapai pada January 25, 2017.
10. ↑  Darrach, Brad; MacKay, Kathy; Wilhelm, Maria; and Reilly, Sue. "Life Spirals Out Of Control For A Regular Family" Diarkibkan Mac 19, 2016, di Wayback Machine *People* (December 15, 1980).
11. ↑  Moore 1995
12. ↑  Carlson, Michael (January 25, 2017). "Mary Tyler Moore obituary". *The Guardian*.
13. ↑  "Mary Tyler Moore Fast Facts". *CNN.com*. December 20, 2014. Dicapai pada May 21, 2015.
14. ↑  Finn, Margaret L. (1996). *Mary Tyler Moore*. Chelsea House Publishers. ISBN 9780791024164.
15. ↑  Heffernan, Virginia (January 25, 2017). "Mary Tyler Moore, Who Incarnated the Modern Woman on TV, Dies at 80". *The New York Times* (dalam bahasa Inggeris). ISSN 0362-4331. Diarkibkan daripada yang asal pada May 17, 2019. Dicapai pada September 1, 2021.
16. ↑  "Ancestry of Mary Tyler Moore". *Genealogy.com*. September 27, 2001. Diarkibkan daripada yang asal pada June 11, 2008. Dicapai pada August 14, 2010.
17. ↑  "Mary Tyler Moore". *emmytvlegends.org* (dalam bahasa Inggeris). Archive of American Television. Dicapai pada February 3, 2017.
18. ↑  Kills, Kew (September 17, 2008). "Mary Tyler Moore opens up about grief, alcohol and vision". *The Index-Journal*. Greenwood, South Carolina. m/s. 27. Dicapai pada May 21, 2015 – melalui newspapers.com.
19. ↑  "Shapely Legs An Asset". *brooklyneagle.com*. December 29, 2008. Diarkibkan daripada yang asal pada September 4, 2015. Dicapai pada August 14, 2010.
20. ↑  "Biography, move to California and High School". *TCM.com*. Dicapai pada August 14, 2010.
21. ↑  Moore, Frazier (January 25, 2017). "Actress Mary Tyler Moore dies at 80". *CTVNews.ca*. Associated Press.
22. 1 2  Moore 1995
23. ↑  Weiner, Ed; Editors of TV Guide (1992). *The TV Guide TV Book: 40 Years of the All-Time Greatest Television Facts, Fads, Hits, and History*. New York: Harper Collins. m/s. 100. ISBN 0060969148.CS1 maint: extra text: authors list (link)
24. ↑  "The Mural of Album Cover Art: Narrative Guide" (PDF). Vinyl Record Day. m/s. 4. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada October 16, 2006. Dicapai pada January 26, 2017.
25. 1 2  Van Dyke, Dick (2011). *My Lucky Life In and Out of Show Business: A Memoir*. Crown Archetype. ISBN 9780307592262. Dicapai pada January 26, 2017.
26. ↑  "Mary Tyler Moore's Big Break". *TV Guide*. May 6, 2004. Diarkibkan daripada yang asal pada November 12, 2013. Dicapai pada August 14, 2010.
27. ↑  Profile the Paley Center for Media. Retrieved April 3, 2009.
28. ↑  Moore 1995
29. ↑  Fisher, Lucina (January 25, 2017). "Mary Tyler Moore, Star of 'The Mary Tyler Moore Show,' Dies at 80". *ABC News*. Dicapai pada January 26, 2017.
30. ↑  Farber, David (2004). *The Sixties Chronicles*. Publications International Ltd. m/s. 153. ISBN 141271009X.
31. ↑  McLellan, Dennis (January 25, 2017). "Mary Tyler Moore, beloved TV icon who symbolized the independent career woman, dies at 80". *Los Angeles Times*. Dicapai pada January 26, 2017.
32. ↑  Galloway, Stephen (January 27, 2017). "James L. Brooks on How Long He'll Stick With 'The Simpsons' and Seeing Spielberg at the Supermarket". Hollywood Reporter. Dicapai pada December 30, 2020.
33. ↑  "The Mary Tyler Moore Show" Diarkibkan Jun 30, 2007, di Wayback Machine museum.tv. Retrieved April 3, 2009.
34. 1 2  Littleton, Darryl; Littleton, Tuezdae (2012). *Comediennes: Laugh Be a Lady*. Hal Leonard Corporation. ISBN 9781480329744. Dicapai pada January 26, 2017.
35. ↑  "Mary Tyler Moore – Television Academy".
36. 1 2  "'Frasier' Breaks Emmy Record". *www.theintelligencer.com* (dalam bahasa Inggeris). September 15, 2002. Dicapai pada January 26, 2017.
37. ↑  Moore 1995
38. ↑  Sessums, Kevin. "Mary Tyler Moore's Lifetime of Challenges", parade.com, March 22, 2009 Diarkibkan Mei 6, 2012, di Wayback Machine
39. ↑  Moore 1995
40. ↑  Moore 1995
41. ↑  Moore 1995
42. ↑  Moore 1995
43. ↑  "Mary Tyler Moore, Husband Split Up". December 29, 1979.
44. ↑  "Cover Story: Behind Her Smile". *People*. Jil. 44 no. 18. October 30, 1995. Dicapai pada February 15, 2017.
45. ↑  "Tinker, Grant". *Museum.tv*. The Museum of Broadcast Communications. Diarkibkan daripada yang asal pada February 7, 2007. Dicapai pada August 14, 2010.
46. ↑  "Star tracks". December 27, 1982.
47. ↑  "The San Remo: Diane Keaton, Mary Tyler Moore, and Warren Beatty Former Residents". August 21, 2013.
48. ↑  Multiple sources:
49. 1 2  Beck, Marilyn; Jenel, Stacy (September 8, 2008). "Mary Tyler Moore Opens Up on Grief, Alcohol". The National Ledger. Diarkibkan daripada yang asal pada December 11, 2012. Dicapai pada February 9, 2017.
50. ↑  *The New York Times*, "Mary Tyler Moore Is Wed", November 24, 1983, p. C12.
51. ↑  Moore 2009
52. ↑  Andrews, Travis M. (January 26, 2017). "'I'd gone over an edge': Mary Tyler Moore shared her joy but also her deep lifelong pain". Dicapai pada January 30, 2017.
53. ↑  Goldmann, Russell (May 12, 2011). "Mary Tyler Moore Has Brain Surgery for Meningioma Tumor". *ABC News*. Dicapai pada July 6, 2019.
54. ↑  McDonald, Soraya Nadia (May 22, 2014). "Mary Tyler Moore's friends say diabetes has rendered her nearly blind". *The Washington Post*. Dicapai pada May 19, 2015.
55. ↑  "Mary Tyler Moore In Grave Condition". *TMZ*. January 25, 2017.
56. ↑  Wiseman, Lauren (January 25, 2017). "Mary Tyler Moore, TV and movie star, dies at 80". *The Washington Post*. Washington, D.C. Dicapai pada January 25, 2017.
57. ↑  Cummings, Bill (January 30, 2017). "Mary Tyler Moore laid to rest Sunday in Fairfield". *ctpost*. Hearst Media Services. Dicapai pada January 31, 2017.

### Bibliografi

* Moore, Mary Tyler (1995). *After All*. Putnam. ISBN 0399140913.
* Moore, Mary Tyler (2009). *Growing Up Again: Life, Loves, and Oh Yeah, Diabetes*. St. Martin's Press. ISBN 9780312376314.

Pautan luar
-----------

* Mary Tyler Moore collected news and commentary at The New York Times
* Mary Tyler Moore di Pangkalan Data Filem Internet (IMDb)
* Mary Tyler Moore di TCM Movie Database
* Mary Tyler Moore di Pangkalan Data Broadway Internet
* Mary Tyler Moore di Find a Grave
* Interviews:
	+ Appearances on C-SPAN
	+ Bianculli, David (January 27, 2017) [1995]. "Remembering Mary Tyler Moore, The Smart, Comic Actress Who Inspired A Generation". *Interview*. Fresh Air. NPR.
	+ Five interviews, Archive of American Television (1997)