**Giovanni Pico della Mirandola** (24 Februari 1463 – 17 November 1494) ialah seorang bangsawan dan ahli falsafah Renaissance Itali. Beliau terkenal dengan peristiwa 1486, apabila, pada usia 23 tahun, beliau mencadangkan untuk mempertahankan 900 tesis mengenai agama, falsafah, falsafah semula jadi, dan sihir terhadap semua pendatang, dan menulis *Oration on the Dignity of Man*, yang telah dipanggil "Manifesto Renaissance",  dan teks utama humanisme Renaissance dan apa yang telah dipanggil "Reformasi Hermetik". Beliau adalah pengasas tradisi Kabbalah Kristian, prinsip utama esoterisisme Barat moden awal. *900 Theses* adalah buku cetakan pertama yang diharamkan secara universal oleh Gereja. Pico kadangkala dilihat sebagai proto-Protestan, kerana 900 tesisnya menjangkakan banyak pandangan Protestan.

Biografi
--------

### Keluarga

 Istana Mirandola pada 1976.
Giovanni dilahirkan di Mirandola, berhampiran Modena, anak bongsu Gianfrancesco I Pico, Tuan Mirandola dan Count Concordia, oleh isterinya Giulia, anak perempuan Feltrino Boiardo, Count Scandiano.  Keluarga itu telah lama tinggal di Istana Mirandola yang telah merdeka pada abad ke-14, dan telah menerima wilayah Concordia pada 1414 daripada Maharaja Rom Suci Sigismund. Mirandola ialah sebuah daerah autonomi kecil (kemudian, sebuah duci) di Emilia, berhampiran Ferrara. Pico della Mirandola berkait rapat dengan dinasti Sforza, Gonzaga dan Este, dan adik-beradik Giovanni berkahwin dengan keturunan pemerintah keturunan Corsica, Ferrara, Bologna, dan Forlì.

Dilahirkan 23 tahun dalam perkahwinan ibu bapanya, Giovanni mempunyai dua saudara lelaki yang lebih tua, kedua-duanya hidup lebih lama daripadanya: Count Galeotto I meneruskan dinasti, manakala Antonio menjadi jeneral dalam tentera Imperial. Keluarga Pico akan memerintah sebagai duke sehingga Mirandola, sekutu Louis XIV dari Perancis, telah ditakluki oleh pesaingnya, Joseph I, Maharaja Rom Suci, pada 1708 dan diilhakkan ke Modena oleh Duke Rinaldo d'Este, keturunan lelaki dibuang negeri yang menjadi pupus pada tahun 1747.

Keluarga sebelah ibu Giovanni sangat terkenal dalam seni dan kesarjanaan Renaissance Itali. Sepupunya ialah penyair Matteo Maria Boiardo, yang dibesarkan di bawah pengaruh bapa saudaranya sendiri, penaung seni dan sarjana-penyair Florentine Tito Vespasiano Strozzi.

Giovanni mempunyai hubungan paradoks dengan anak saudaranya Gianfrancesco Pico della Mirandola, yang sangat mengagumi bapa saudaranya, namun menerbitkan *Examen vanitatis doctrinae gentium* (1520) bertentangan dengan "naratif kebijaksanaan kuno" yang disokong oleh Giovanni, yang diterangkan oleh ahli sejarah Charles B. Schmitt sebagai percubaan "untuk memusnahkan apa yang telah dibina oleh bapa saudaranya..

### Pendidikan

 *Zaman Kanak-Kanak Pico della Mirandola* ,oleh Hippolyte Delaroche, 1842, Musée d'Arts de Nantes.
Sebagai seorang kanak-kanak pramatang dengan ingatan yang luar biasa, Giovanni telah dididik dalam bahasa Latin dan mungkin bahasa Yunani pada usia yang sangat awal. Ditujukan demi Gereja oleh ibunya, beliau dinamakan protonotari kepausan (mungkin kehormatan) pada usia 10 tahun dan pada tahun 1477, beliau pergi ke Bologna untuk mempelajari undang-undang kanun.

Pada kematian mengejut ibunya tiga tahun kemudian, Pico meninggalkan undang-undang kanun dan mula belajar falsafah di Universiti Ferrara. Semasa perjalanan singkat ke Florence, beliau bertemu Angelo Poliziano, penyair sopan Girolamo Benivieni, dan mungkin paderi muda Dominica Girolamo Savonarola. Sepanjang hayatnya, beliau kekal berkawan rapat dengan ketiga-tiganya. Beliau juga mungkin seorang kekasih Poliziano.

Dari 1480 hingga 1482, beliau melanjutkan pelajarannya di Universiti Padua, pusat utama Aristotelianisme di Itali. Dengan kemahiran bahasa Latin dan Yunani, beliau belajar bahasa Ibrani dan Arab di Padua dengan Elia del Medigo, seorang Averois Yahudi, dan membaca manuskrip Aramia dengannya juga.

### *900 Tesis*

> KESIMPULAN tidak akan dipertikaikan sehingga selepas Epifani. Sementara itu, ia akan diterbitkan di semua universiti Itali. Dan jika mana-mana ahli falsafah atau ahli teologi, walaupun dari hujung Itali, ingin datang ke Rom untuk berdebat, tuannya yang bertikai berjanji untuk membayar perbelanjaan perjalanan dari dananya sendiri.
> 
> — Pengumuman di akhir *900 Tesis*

Pada masa ini, dua peristiwa yang mengubah hidup berlaku. Yang pertama ialah apabila beliau kembali menetap di Florence pada November 1484 dan bertemu Lorenzo de' Medici dan Marsilio Ficino. Ia adalah hari yang menguntungkan secara astrologi, di mana Ficino telah memilih untuk menerbitkan terjemahan karya Plato dari bahasa Yunani ke dalam bahasa Latin, di bawah naungan Lorenzo yang bersemangat. Pico nampaknya telah memikat kedua-dua lelaki itu, dan walaupun Ficino mempunyai perbezaan falsafah, beliau yakin dengan pertalian Saturnine mereka dan ketentuan ilahi kedatangannya. Lorenzo akan menyokong dan melindungi Pico sehingga kematiannya pada tahun 1492.

Tidak lama selepas ini tinggal di Florence, Pico sedang dalam perjalanan ke Rom di mana beliau berhasrat untuk menerbitkan *900 Tesis*-nya, dan bersedia menghadiri kongres cendekiawan dari seluruh Eropah untuk membahaskannya. Berhenti di Arezzo, beliau terlibat dalam hubungan cinta dengan isteri salah seorang sepupu Lorenzo de' Medici, yang hampir meragut nyawanya. Giovanni cuba melarikan diri dengan wanita itu, tetapi telah ditangkap, tercedera dan dilemparkan ke dalam penjara oleh suaminya. Beliau dibebaskan hanya selepas campur tangan Lorenzo sendiri.

Pico menghabiskan beberapa bulan di Perugia dan Fratta yang berdekatan, pulih daripada kecederaannya. Di sana, semasa beliau menulis kepada Ficino, bahawa "rezeki ilahi ... menyebabkan buku-buku tertentu jatuh ke tangan saya. Ia adalah kitab-kitab Kasdim ... Esdras, Zarathustra dan Melkior, peramal orang majus, yang mengandungi tafsiran falsafah Kasdim yang ringkas dan kering, tetapi penuh dengan misteri." Pico diperkenalkan di Perugia kepada *Kabbalah* Ibrani mistik, yang mempesonakannya, begitu juga dengan penulis Hermetik klasik yang lewat, seperti Hermes Trismegistus. *Kabbalah* dan *Hermetica* dianggap pada zaman Pico sebagai kuno seperti Perjanjian Lama. "Tutor" Pico dalam *Kabbalah* ialah Johannan Alemanno (1430-an – s. 1510), yang berpendapat bahawa kajian dan penguasaan sihir harus dianggap sebagai peringkat akhir pendidikan intelektual dan rohani seseorang.

Hubungan ini, yang dimulakan sebagai hasil minat Kristian dalam menyelidik kebijaksanaan kuno yang terdapat dalam sumber mistik Yahudi, menghasilkan pengaruh bersama yang belum pernah terjadi sebelumnya antara pemikiran Renaisanc Yahudi dan Kristian. Tulilsan paling asli daripada 900 tesis Pico adalah berkenaan *Kabbalah*. Akibatnya, beliau menjadi pengasas tradisi yang dikenali sebagai Kabbalah Kristian, yang kemudiannya menjadi teras esoterisisme Barat moden awal. Pendekatan Pico terhadap falsafah yang berbeza adalah satu sinkretisme yang melampau, dan didakwa meletakkannya secara selari, dan bukannya cuba menggambarkan suatu sejarah perkembangan.

Pico mengasaskan ideanya terutamanya pada Plato, begitu juga gurunya, Marsilio Ficino, tetapi mengekalkan rasa hormat yang mendalam terhadap Aristotle. Walaupun beliau adalah produk *studia humanitatis*, Pico secara asasnya ialah seorang eklektik, dan dalam beberapa aspek, beliau mewakili reaksi terhadap keterlaluan humanisme tulen, mempertahankan apa yang beliau percaya sebagai pengulas terbaik zaman pertengahan dan Islam seperti ibn Rushd dan ibn Sina, mengenai Aristotle dalam surat panjang yang terkenal kepada Ermolao Barbaro pada 1485. Ia sentiasa menjadi matlamat Pico untuk mendamaikan mazhab Plato dan Aristotle kerana beliau percaya mereka menggunakan perkataan yang berbeza untuk menyatakan konsep yang sama. Mungkin atas sebab inilah kawan-kawannya memanggilnya "Princeps Concordiae", atau "putera keharmonian" (jenakata Putera Concordia, salah satu pegangan keluarganya). Begitu juga, Pico percaya bahawa orang yang berpendidikan juga harus mempelajari sumber-sumber Ibrani dan Talmud, dan Hermetik, kerana beliau menganggap mereka mewakili konsep Tuhan yang sama yang dilihat dalam Perjanjian Lama, tetapi dalam perkataan yang berbeza.

Beliau menulis "Syarahan Maruah Insan" untuk mengiringi *900 Tesis-*nya, dan mengembara ke Rom untuk meneruskan rancangannya untuk mempertahankan mereka. Beliau telah menerbitkannya bersama pada Disember 1486 sebagai *"Conclusiones philosophicae, cabalasticae et theologicae"*, dan menawarkan untuk membayar perbelanjaan mana-mana cendekiawan yang datang ke Rom untuk membahaskannya secara terbuka. Beliau mahu perdebatan itu dimulakan pada 6 Januari, iaitu, seperti yang diperhatikan oleh ahli sejarah Steven Farmer, perayaan Epifani, dan "tarikh simbolik pengabdian kumpulan pagan kepada Kristus dalam diri orang Majus." Selepas muncul sebagai pemenang pada kemuncak perdebatan, Pico merancang bukan sahaja pada persetujuan simbolik orang bijak pagan, tetapi juga penukaran agama Yahudi kerana mereka menyedari bahawa Yesus adalah rahsia sebenar tradisi mereka. Menurut Farmer, Pico mungkin menjangkakan secara literal bahawa "perdebatan Vatikan-nya akan berakhir dengan Empat Penunggang Kuda Kiamat terhempas di langit Rom."

 Innocentius VIII, abad ke-15.
Pada Februari 1487, Paus Innocentius VIII menghentikan perdebatan yang dicadangkan, dan menubuhkan sebuah suruhanjaya untuk mengkaji semula ortodoks *900 Tesis*. Walaupun Pico menjawab tuduhan terhadap mereka, tiga belas tesis telah dikutuk. Pico bersetuju secara bertulis untuk menarik baliknya, tetapi beliau tidak mengubah fikirannya tentang kesahihan mereka. Akhirnya, kesemua 900 tesis telah dikutuk. Beliau terus menulis *apoligia* untuk membela mereka, *Apologia J. Pici Mirandolani, Concordiae comitis*, diterbitkan pada 1489, yang beliau dedikasikan kepada penaungnya, Lorenzo. Apabila paus dimaklumkan tentang pengedaran manuskrip ini, beliau menubuhkan tribunal inkuisitor, dan memaksa Pico untuk meninggalkan *Apologia*, sebagai tambahan kepada tesis yang dikutuknya, yang beliau bersetuju untuk melakukannya. Paus mengutuk *900 Tesis* sebagai:

> Sebahagiannya sesat, sebahagiannya bunga sesat; beberapa adalah skandal dan menyinggung telinga yang soleh; kebanyakannya tidak berbuat apa-apa melainkan mereka semula kesilapan ahli falsafah pagan... yang lain mampu menyemarakkan ketidaksopanan orang Yahudi; sebilangan daripada mereka, akhirnya, dengan alasan "falsafah semula jadi", memihak kepada seni [yakni sihir] yang merupakan musuh kepada keimanan Katolik dan umat manusia.
> 
> 

Ini adalah kali pertama buku bercetak telah diharamkan oleh Gereja, dan hampir semua salinan telah dibakar. Pico melarikan diri ke Perancis pada tahun 1488, di mana beliau ditangkap oleh Philip II, Duke Savoy, atas permintaan *nuncio* paus, dan dipenjarakan di Vincennes. Melalui perantaraan beberapa putera Itali – semuanya dihasut oleh Lorenzo de' Medici – Raja Charles VIII telah membebaskannya, dan paus telah dipujuk untuk membenarkan Pico berpindah ke Florence dan hidup di bawah perlindungan Lorenzo. Namun begitu, beliau tidak dibebaskan daripada kecaman dan sekatan kepausan sehingga tahun 1493, selepas pertabalan Alexander VI (Rodrigo Borgia) menjadi paus.

Pengalaman itu sangat menggegarkan Pico. Beliau berdamai dengan Savonarola, yang kekal sebagai kawan rapat. Atas pujukan Pico, Lorenzo menjemput Savonarola ke Florence. Walau bagaimanapun, Pico tidak pernah meninggalkan keyakinan sinkretisnya. Beliau menetap di sebuah vila berhampiran Fiesole yang disediakan untuknya oleh Lorenzo, di mana beliau menulis dan menerbitkan *Heptaplus id est de Dei creatoris opere* (1489) dan *De Ente et Uno* ("Kemenjadian dan Penyatuan", 1491). Di sinilah beliau juga menulis karyanya yang paling terkenal, *Disputationes adversus astrologiam divinicatrium* ("Perjanjian Menentang Astrologi Teramal"), yang tidak diterbitkan sehingga selepas kematiannya. Di dalamnya, Pico mengecam amalan deterministik ahli nujum pada zamannya.

Selepas kematian Lorenzo de' Medici pada 1492, Pico berpindah ke Ferrara, walaupun beliau terus melawat Florence. Di Florence, ketidakstabilan politik menimbulkan pengaruh Savonarola yang semakin meningkat, dengan penentangan reaksioner terhadap pengembangan dan gaya Renaisans telah menimbulkan konflik dengan keluarga Medici (mereka akhirnya diusir dari Florence), dan membawa kepada kemusnahan pukal buku dan lukisan. Namun begitu, Pico menjadi pengikut Savonarola. Bertekad untuk menjadi seorang warak, beliau menolak minatnya yang dahulu dalam teks Mesir dan Kasdim, memusnahkan puisinya sendiri dan memberikan kekayaannya.

### Kematian

Pada tahun 1494, pada usia 31 tahun, Pico meninggal dunia dalam keadaan misteri bersama rakannya Poliziano.

Ada khabar bahawa setiausahanya sendiri telah meracuninya kerana Pico sudah terlalu rapat dengan Savonarola. Beliau dikebumikan bersama Girolamo Benivieni di San Marco, dan Savonarola menyampaikan pidato pengebumian. Ficino menulis:

> Pico yang dikasihi meninggalkan kami pada hari yang sama ketika Charles VIII memasuki Florence, dan air mata para pengirim surat mengimbangi kegembiraan orang ramai. Tanpa cahaya yang dibawa oleh raja Perancis, Florence mungkin tidak pernah melihat hari yang lebih suram daripada hari yang memadamkan cahaya Mirandola.
> 
> 

Pada 2007, mayat Poliziano dan Pico telah digali dari Gereja San Marco di Florence untuk menentukan punca kematian mereka. Ujian forensik menunjukkan bahawa Poliziano dan Pico berkemungkinan mati akibat keracunan arsenik, mungkin atas arahan pengganti Lorenzo, Piero de' Medici.

Rujukan
-------

### Nota kaki

1. ↑  "Pico della Mirandola, Giovanni, Conte" in *Grolier Encyclopedia of Knowledge*, volume 15, copyright 1991. Grolier Inc. ISBN 0-7172-5300-7
2. ↑  *Oration on the Dignity of Man* (1486) wsu.edu Diarkibkan 4 Januari 2011 di Wayback Machine
3. ↑  Heiser, James D. *Prisci Theologi and the Hermetic Reformation in the Fifteenth Century*, Malone, TX: Repristination Press, 2011. ISBN 978-1-4610-9382-4
4. 1 2 3 4  Hanegraaff m/s. 54
5. ↑  "Philip Schaff: History of the Christian Church, Volume VI: The Middle Ages. A.D. 1294-1517 - Christian Classics Ethereal Library". *www.ccel.org*. Dicapai pada 2021-12-23.
6. 1 2 3  Marek, Miroslav (16 September 2002). "Genealogy.eu". *Pico family*. Dicapai pada 2008-03-09.
7. ↑  Schoell, M. (1837). "VIII". *History of the Revolutions in Europe*. Charleston: S. Babcock & Co. m/s. 23–24. ISBN 0-665-91061-4. Dicapai pada 2008-03-09.
8. ↑  "Trionfi.com". *Boiardo's Life: Time Table*. Diarkibkan daripada yang asal pada 6 August 2009. Dicapai pada 2008-03-09.
9. ↑  Hanegraff p. 80
10. 1 2 3  Baird, Forrest (2000). "Giovanni Pico della Mirandola (1463–1494)". *Philosophic Classics*. Prentice Hall. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 December 2008. Dicapai pada 2009-01-28.
11. ↑  "Medici writers exhumed in Italy". *BBC News*. 28 July 2007. Dicapai pada 2015-12-11.
12. ↑  Strathern, Paul (2011). *Death in Florence*. London: Jonathan Cape. m/s. 84. ISBN 978-0224089784.
13. ↑  Farmer m/s. ix
14. ↑  "Bibliographie Giovanni Pico della Mirandola". lyber-eclat.net. Dicapai pada 21 March 2016.
15. 1 2  Chajes, J. H. (Yossi); Harari, Yuval (2019-01-02). "Practical Kabbalah: Guest Editors' Introduction". *Aries* (dalam bahasa Inggeris). **19** (1): 1–5. doi:10.1163/15700593-01901001. ISSN 1567-9896.
16. ↑  Hanegraaff, m/s. 59
17. ↑  Paul Oskar Kristeller, Eight Philosophers of the Italian Renaissance. Stanford University Press (Stanford, California, 1964.) p. 62.
18. ↑  Hanegraaff p. 57
19. 1 2  Lyber-eclat.net *op.cit.*
20. ↑  Borchardt, Frank L. (1 January 1990). "The Magus as Renaissance Man". *The Sixteenth Century Journal*. **21** (1): 70. doi:10.2307/2541132. JSTOR 2541132.
21. ↑  Ben-Zaken, Avner, "Defying Authority, Rejecting Predestination and Conquering Nature", in Reading Hayy Ibn-Yaqzan: A Cross-Cultural History of Autodidacticism (Johns Hopkins University Press, 2011), 65–101.
22. ↑  Medici writers exhumed in Italy. BBC News, 28 February 2007. Accessed June 2013.
23. ↑  Malcolm Moore (7 February 2008). "Medici philosopher's mysterious death is solved" *The Daily Telegraph* (London, UK). Accessed June 2013.

Sumber dan bacaan lanjut
------------------------

* Ben-Zaken, Avner, "Defying Authority, Rejecting Predestination and Conquering Nature", in *Reading Hayy Ibn-Yaqzan: A Cross-Cultural History of Autodidacticism* (Johns Hopkins University Press, 2011), pp. 65–100. ISBN 978-0801897399.
* Borchardt, Frank L. "The *Magus* as Renaissance Man." *Sixteenth Century Journal* (1990): 57–76. doi:10.2307/2541132.
* Busi, G. "'Who does not wonder at this Chameleon?' The Kabbalistic Library of Giovanni Pico della Mirandola", in "Hebrew to Latin, Latin to Hebrew. The Mirroring of Two Cultures in the Age of Humanism. Colloquium held at the Warburg Institute. London, October 18–19, 2004", Edited by G. Busi, Berlin-Torino: Nino Aragno Editore, 2006: 167–196.
* Busi, G. with S. M. Bondoni and S. Campanini (eds.), *The Great Parchment: Flavius Mithridates' Latin Translation, the Hebrew Text, and an English Version, The Kabbalistic Library of Giovanni Pico della Mirandola – 1*. Torino: Nino Aragno Editore, 2004.
* Danielle Layne; David D. Butorac (2017). *Proclus and his Legacy*. De Gruyter. ISBN 978-3-11-047162-5.
* Campanini, S. *The Book of Bahir. Flavius Mithridates' Latin Translation, the Hebrew Text, and an English Version, with a Foreword by G. Busi, The Kabbalistic Library of Giovanni Pico della Mirandola – 2*. Torino: Nino Aragno Editore, 2005.
* Campanini, Saverio. "Talmud, Philosophy, Kabbalah: A Passage from Pico della Mirandola's Apologia and its Source." In *The Words of a Wise Man's Mouth are Gracious. Festschrift for Günter Stemberger on the Occasion of His 65th Birthday*, edited by M. Perani, 429–447. Berlin & New York: W. De Gruyter Verlag, 2005.
* Cassirer, Ernst, Paul Oskar Kristeller, and John Herman Randall, Jr. *The Renaissance Philosophy of Man*. Chicago: The University of Chicago Press, 1948.
* Chisholm, Hugh, penyunting (1911). "Pico Della Mirandola, Giovanni". *Encyclopædia Britannica* (dalam bahasa Inggeris). **21** (ed. ke-11). Cambridge University Press. m/s. 584–585.
* Coenhaver, Brian P. (2020). *Magic and the Dignity of Man: Pico della Mirandola and His Oration in Modern Memory*. Belknap Press, Harvard.
* Corazzol, Giacomo (ed.), Menahem Recanati, *Commentary on the Daily Prayers. The Kabbalistic Library of Giovanni Pico della Mirandola – 3*. 2 volumes. Torino: Nino Aragno Editore, 2008.
* Dougherty, M. V. ed. *Pico della Mirandola. New Essays*. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
* Dulles, Avery, *Princeps Concordiae: Pico della Mirandola and the Scholastic Tradition – The Harvard Phi Beta Kappa Prize Essay for 1940*, Cambridge, MA, 1941.
* Farmer, S. A. *Syncretism in the West: Pico's 900 Theses (1486): The Evolution of Traditional Religious and Philosophical Systems*. Temple, AZ: Medieval & Renaissance Texts & Studies, 1998. (Contains the Latin text of the 900 theses, an English translation, and detailed commentary.)
* Gilbhard, Thomas. "Paralipomena pichiana: a propos einer Pico–Bibliographie". In *Accademia. Revue de la Société Marsile Ficin* VII (2005): 81–94.
* Hanegraaff, Wouter (2012). *Esotericism and the Academy: Rejected Knowledge in Western Culture*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521196215.
* Heiser, James D. *Prisci Theologi and the Hermetic Reformation in the Fifteenth Century*, Malone, TX: Repristination Press, 2011. ISBN 978-1-4610-9382-4.
* Kristeller, Paul Oskar. *Eight Philosophers of the Italian Renaissance*. Stanford, CA: Stanford University Press, 1964.
* Jurgan, Susanne, Campanini, Saverio, *The Gate of Heaven. Flavius Mithridates' Latin Translation, the Hebrew Text, and an English Version*. Edited with Introduction and Notes by S. Jurgan and S. Campanini with a Text on Pico by Giulio Busi, in *The Kabbalistic Library of Giovanni Pico della Mirandola 5*, Nino Aragno Editore, Torino 2012. ISBN 978-8884195449
* Pater, Walter. "Pico Della Mirandola." In *The Renaissance: Studies in Art and Poetry*, 24–40. New York: The Modern Library, 1871.
* Quaquarelli, Leonardo, and Zita Zanardi. *Pichiana. Bibliografia delle edizioni e degli studi*. Firenze: Olschki, 2005 (Studi pichiani 10).
* Robb, Nesca A. *Neoplatonism of the Italian Renaissance*, New York: Octagon Books, Inc. 1968.
* Martigli, Carlo A. "999 L'Ultimo Custode", Italia: Castelvecchi, 2009.
* Giovanni Pico della Mirandola, "*Apologia. L'autodifesa di Pico di fronte al Tribunale dell'Inquisizione*", a cura di Paolo Edoardo Fornaciari, Firenze, Sismel – Edizioni del Galluzzo, 2010 (it:Società internazionale per lo studio del Medioevo latino)