Terengganu adalah negeri yang didominasi orang Melayu. Sehubungan
itu, orang Cina di Terengganu adalah golongan minoriti dengan populasi pada tahun 2010 adalah seramai 26,429 orang, hanya 2.43 peratus daripada jumlah keseluruhan penduduk negeri ini. Kebanyakan orang Cina di Terengganu menetap di Kuala Terengganu, iaitu di ibu negerinya dan Chukai di Kemaman iaitu bandar paling selatan di negeri Terengganu yang turut mempunyai komuniti Cina yang besar ekoran perkembangan proses perbandaran disitu yang disebabkan oleh penemuan hasil petroleum dan gas asli.

Sejarah
-------

Tokong Cina di Terengganu
Rekod terawal "Shui Zhu Jing" menunjukkan Orang Cina telah membina kerajaan di Dungan pada 3 Masihi. 

Kampung Cina yang terletak di Kuala Terengganu merupakan perkampungan pedagang Cina yang berdagang antara China dan Semenanjung Tanah Melayu sejak awal abad ke 15. Kewujudan Kampung Cina adalah bukti wujudnya hubungan perdagangan erat antara Kerajaan China dan Kerajaan Terengganu. Perkataan ’Teng Ya Nu’ ada disebut dalam buku sejarah China seperti ’Ling Wai Tai Ta’ karangan Cao Cu Fei tahun 1178 dan buku ’Cu fan Cih’ karangan Cao-Ju-Kua tahun 1225. Chao Ju Kua dalam catatan yang ditulisnya pada tahun 1225, ada menyebut ’Teng Ya Nong‘ atau Kuala Terengganu sebagai sebuah pelabuhan perdagangan yang penting di persisiran pantai timur Tanah Melayu. 

Perkataan tersebut merujuk kepada nama Tengganu yang dikatakan jajahan takluk Kerajaan Seri Wijaya (San-fo-Cih) pada kurun ke 2. Ptolemy, seorang ahli kaji bintang Greek telah mencatatkan dua buah Pelabuhan di Pantai Timur Semenanjung Tanah Melayu iaitu Primula dan Kole. Primula dipercayai di Kuala Terengganu dan Kole di Kemaman.

Catatan penulis China pada masa Dinasti Sui ada juga menyebut tentang sebuah negeri yang dinamakan ’Tan Tan’ yang menghantar ufti ke China dan Paul Wheatley merumuskan negeri yang dimaksudkan di dalam catatan China itu mungkin berkerajaan di Kuala Besut atau Kuala Terengganu. Catatan tersebut juga menyebut bahawa Kuala Terengganu dan Kuala Berang merupakan pusat perniagaan utama di Asia Tenggara pada abad ke 12. Sungai Terengganu merupakan laluan utama dan penting bagi pedagang-pedagang asing pada zaman itu. Pedagang barangan seperti Kayu Gaharu, Kayu Laka, Gading bermutu tinggi di jadikan pertukaran dengan Emas dan Perak. 

Rekod menyatakan Kuala Terengganu adalah antara kota persinggahan utusan kerajaan Ming China, Laksamana Zheng He diantara tahun 1405 dan 1433. Pada abad ke 19, pelayar terkenal, Abdullah Munsyi yang singgah di Kuala Terengganu mencatatkan kaum Cina pada zaman tersebut berkomunikasi sepenuhnya dalam bahasa Melayu Terengganu.

Kuala Terengganu berkembang menjadi bandar perdagangan yang penting antara Kerajaan China dan Kerajaan Terengganu. Bagaimanapun, pengaruhnya sebagai pelabuhan terutama di kawasan Asia Tenggara merosot selepas ditakluk Empayar Melaka. Ini disebabkan kebanyakan pedagang lebih gemar berhenti di Melaka, yang merupakan pusat perdagangan antara China, India dan Asia Tenggara.

Kapitan Kuala Terengganu
------------------------

* 1736－1820 Teo Tioh Eng
* 1782－17xx Kow Geok Seng
* 1798 －1847 Lim Eng Huat
* 1810 －18xx Kow Teck Lee
* 18xx －18xx Low Kian Tee
* 18xx －1899 Wee Teck Siew
* 1xxx －19xx Kow Swee Leng

Kampung Cina
------------

Pekan Cina Terengganu
Kawasan Kampung Cina atau kini lebih popular dengan nama Kuala Terengganu Chinatown yang pernah menjadi pusat perdagangan dan perniagaan antarabangsa terpenting di rantau ini pada abad ke-18 masih menyimpan pelbagai warisan bersejarah termasuk deretan bangunan tua yang bercirikan senibina tradisional cina purba.

### Perigi tertua di Terengganu

Kampung Cina yang didiami penduduk berketurunan Cina sejak hampir 300 tahun lalu itu juga mempunyai sebuah perigi yang dipercayai tertua di Terengganu iaitu **Perigi Low Tiey**. Keistimewaan perigi Low Tiey ini bukan sahaja kerana usianya, namun dikatakan pernah berjasa kepada penduduk setempat serta membekalkan air kepada pedagang asing yang berniaga di situ. Perigi itu juga mempunyai keistimewaan tersendiri kerana airnya didakwa tidak pernah kering malah masih digunakan sehingga kini. Mengenai kewujudan perigi tua di Kampung Cina, ia dibina oleh empat orang kapitan Cina iaitu Law Kian Tee, Koo Swee Lin, Hin Khang Hoon dan Wee Teck Siew. Sebelum dibina, penduduk di Kampung Cina dan Kampung Tiong menggunakan air sungai untuk kegunaan harian.

Perigi tersebut dibina dengan menggunakan simen, berukuran 20 kaki panjang dan 20 kaki lebar, berbentuk bulat dan dipisahkan kepada dua bahagian oleh tembok simen. Ketinggian tembok adalah lebih kurang tujuh kaki, satu bahagian adalah kegunaan kaum wanita manakala satu bahagian adalah untuk kaum lelaki. Kewujudan perigi itu mempunyai kaitan dengan sejarah pekerjaan awal penduduk di kawasan tersebut pada zaman dahulu. Menurut cerita orang tua-tua, penduduk Kampung Cina yang miskin mengambil upah mengangkut air dari perigi itu untuk dibekalkan kepada golongan kaya sejak hampir 200 tahun lampau. Upah biasanya dibayar mengikut jumlah air yang diangkut iaitu satu sen setong. Bagaimanapun pekerjaan itu tidak kekal lama kerana menjelang tahun 1940-an golongan wanita sudah mempunyai pekerjaan lain termasuk menjalankan perniagaan di Pasar Besar Kedai Payang dan sekitarnya.

### Senibina

Masyarakat berketurunan Cina yang paling padat menetap di negeri ini pada masa dahulu ialah di Kampung Cina dan ia menjadi pilihan kerana kedudukannya di sebelah kanan muara Sungai Terengganu yang menjadi tempat berlabuh wangkang. Rumah dibina bertiang tinggi bagi mengelakkan ancaman pasang surut air sungai atau banjir. Ia menyerupai bentuk rumah yang terletak di negara China. Namun kini kebanyakan kaum Cina di Kuala Terengganu tinggal di taman-taman perumahan dan kondominium di merata tempat di bandaraya ini.

### Catatan bertulis

Sementara itu, menurut catatan sejarah, seorang mubaligh Kristian iaitu Medhurst dikatakan pernah singgah di Kuala Terengganu pada tahun 1828 untuk menyebarkan agama Kristian di kalangan orang Cina tempatan. Catatan beliau berbunyi: **Berada di kawasan yang bebas, saya telah menghampiri orang Cina daripada beratus-ratus penduduk yang tinggal di rumah-rumah yang diperbuat daripada batu-bata yang telah lama dibina, Wanita-wanita dan kanak-kanak semuanya menggunakan bahasa Cina untuk berhubungan antara satu sama lain dan kurang bergaul dengan orang-orang Melayu**.

Sementara itu, menurut catatan sejarah Munshi Abdullah telah tiba pada tahun 1838 dan membuat catatan mengenai Kampung Cina seperti yang diceritakan dalam Hikayat Munshi Abdullah ke Kelantan dan Terengganu. Catatan itu berbunyi: **Kemudian sampailah sahaya di Kampung Yamtuan. Maka sahaja lihat rumahnya rumah batu, ada kira-kira 30 kaki lebarnya, maka bangunannya itu seperti rumah Cina, maka segala tembok itu penuh kotor ludah sirih dan lumut-lumut, dan lagi ada sebuah rumah batu tempat menaruh daging**.

Catatan bertulis seterusnya mengenai Kampung Cina dapat dilihat dalam laporan yang disediakan oleh Hugh Clifford yang telah memasuki kawasan pendalaman Terengganu dalam usahanya untuk mengejar dan menangkap pembesar-pembesar Pahang yang melancarkan gerakan menentang 
Inggeris pada awal abad ke-17.

Cina Tirok
----------

Cina Tirok adalah merujuk kepada orang Cina Peranakan yang tinggal di Kampung Tirok dan Kampung Banggul Kemang yang terletak kira-kira 20 km dari bandaraya Kuala Terengganu. Penduduk Kampung Banggul Kemang dan Kampung Tirok mempunyai tali
persaudaraan yang rapat. Mereka menganggap diri sebuah komuniti yang sama.
Secara kolektif, mereka dikenali sebagai orang Cina Tirok. Justeru itu, nama Tirok
digunakan untuk mewakili kedua-dua buah perkampungan itu. Jumlah penduduk
tetap di Tirok adalah 73 orang. Bilangan penduduk tetap yang agak kecil ini
disebabkan penghijrahan keluar orangnya, terutamanya generasi muda, yang
tidak berminat mengambil alih aktiviti pertanian daripada generasi tua
(kebanyakannya dalam lingkungan umur 60-an dan 70-an). Kebanyakan mereka
menetap dan bekerja di Kuala Terengganu. Ada yang mendirikan keluarga di
situ. Mereka hanya balik ke Tirok pada hujung minggu untuk beberapa jam
sebelum pulang ke Kuala Terengganu kembali.

Perkampungan ini terletak di tepi Jalan Serada iaitu satu-satunya jalan yang membelahi kedua-dua buah perkampungan ini dengan dikelilingi beberapa buah perkampungan Melayu, iaitu Pengadang Baru, Kampung Beladau, Kampung Banggul Chempedak, Kampung Baru Serada, Kampung Banggul Tok Ku dan Kampung Banggul Mempelam.

Kampung Banggul Kemang terletak di sebelah kiri Jalan Serada, manakala
Kampung Tirok pula terletak di sebelah kanannya (mengikut hala dari
persimpangan di Pengadang Baru). Pola penempatan kedua-dua perkampungan
itu sejajar dengan jalan raya, masing-masing terdiri daripada rumah yang
bertaburan di kawasan berjarak kira-kira satu kilometer. Kini hanya ada 14 buah
keluarga peranakan Cina menetap di Kampung Banggul Kemang. Sementara itu,
bilangan keluarga peranakan Cina yang menetap di Kampung Tirok adalah 8 buah. 

  

Secara tradisi, penduduk di situ menceburi aktiviti penanaman getah. Getah mula ditanam di situ pada tahun 1919 (Gosling 1964). Rumah mereka dikelilingi kebun kecil getah berkeluasan
kira-kira satu setengah ekar. Mereka juga menanam pokok buah-buahan, seperti
durian, duku, langsat, rambutan dan salak sebagai sumber pendapatan tambahan.

Populasi mengikut daerah
------------------------

|  |  |
| --- | --- |
| **Daerah** | **Populasi cina** |
|
| Kuala Terengganu | 11,617 |
| Kemaman | 6,800 |
| Dungun | 3,446 |
| Marang | 1,834 |
| Besut | 1,727 |
| Hulu Terengganu | 310 |
| Setiu | 123 |

Senarai orang Cina yang lahir di Terengganu
-------------------------------------------

* Toh Chin Yaw, Mantan Exco Kerajaan Negeri Terengganu dalam Porfolio Pengerusi Jawatankuasa Perindustrian, Perdagangan Dan Alam Sekitar.
* Danny Koo, Penyanyi.
* Alex Lee Yun Ping, Pemilik Terrapurri Heritage Village di Setiu.

Pendidikan
----------

1. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Kwang Hwa, Terengganu
2. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Chong Hwa, Wakaf Tapai
3. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Chung Hwa Wei Sin
4. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Sin Chone
5. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Chukai
6. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Lok Khoon
7. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Jabor Kemaman
8. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Chung Hwa, Jerteh
9. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Chee Mong
10. Sekolah Jenis Kebangsaan (C) Kuala Kemaman

Pautan luar
-----------

* []
* []

| * l
* b
* s
Bendera Terengganu Terengganu Darul Iman Lambang Terengganu |
| --- |
| Daerah | Kuala Terengganu • Hulu Terengganu • Besut • Setiu • Marang • Dungun • Kemaman • Kuala Nerus |  |
| Bandaraya | Kuala Terengganu (ibu negeri) |
| Bandar | Ajil • Bandar Al-Muktafi Billah Shah • Bandar Ketengah Jaya • Bandar Permaisuri • Bandar Seri Bandi • Batu Rakit • Bukit Besi • Chukai • Gong Kedak • Jabur • Jerangau • Jerteh • Kemasik • Kerteh • Kijal • Kuala Besut • Kuala Berang • Kuala Dungun • Marang • Merchang • Paka • Pasir Raja • Rantau Abang • Rasau Kerteh • Seberang Takir • Teluk Kalung • Wakaf Tapai • Putera Jaya • Seri Langkap • Gong Badak |
| Jambatan | Jambatan Angkat Terengganu • Jambatan Dungun • Jambatan Kuala Berang • Jambatan Kuala Besut • Jambatan Manir • Jambatan Pulau Sekati • Jambatan Sultan Mahmud |
| Pantai | Pantai Air Tawar • Pantai Batu Buruk • Pantai Batu Pelanduk • Pantai Batu Rakit • Pantai Bukit Keluang • Pantai Kelulut • Pantai Kemasik • Pantai Kuala Ibai • Pantai Mengabang Telipot • Pantai Lembah Bidong • Pantai Merang • Pantai Pandak • Pantai Penarik • Pantai Penunjuk Kijal • Pantai Rantau Abang • Pantai Rusila • Pantai Tanjung Jara • Pantai Teluk Bidara • Pantai Teluk Gadung • Pantai Teluk Kalong • Pantai Teluk Ketapang • Pantai Teluk Lipat • Pantai Teluk Mak Nik • Pantai Tok Jembal |
| Pulau | Pulau Bidong • Pulau Duyong • Pulau Kapas • Pulau Lang Tengah • Pulau Perhentian • Pulau Redang • Pulau Tenggol • Pulau Wan Man • Pulau Warisan |
| Istana | Istana Badariah • Istana Hijau • Istana Maziah • Istana Nur Nadhirah • Istana Syarqiyyah |
| Hospital | Hospital Besut • Hospital Dungun • Hospital Hulu Terengganu • Hospital Kemaman • Hospital Setiu • Hospital Sultanah Nur Zahirah |
| Empangan | Empangan Kenyir • Empangan Paya Peda |
| Peristiwa | Api Pecah Gedung |
| Bahagian pilihan raya | 

| * l
* b
* s
Terengganu Bahagian pilihan raya di Terengganu |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
**P033 Besut**
N01 Kuala Besut
N02 Kota Putera
N03 Jertih
N04 Hulu Besut
**P034 Setiu**
N05 Jabi
N06 Permaisuri
N07 Langkap
N08 Batu Rakit
 | 
**P035 Kuala Nerus**
N09 Tepuh
N10 Buluh Gading
N11 Seberang Takir
N12 Bukit Tunggal
**P036 Kuala Terengganu**
N13 Wakaf Mempelam
N14 Bandar
N15 Ladang
N16 Batu Buruk
 | 
**P037 Marang**
N17 Alur Limbat
N18 Bukit Payung
N19 Ru Rendang
N20 Pengkalan Berangan
**P038 Hulu Terengganu**
N21 Telemung
N22 Manir
N23 Kuala Berang
N24 Ajil
 | 
**P039 Dungun**
N25 Bukit Besi
N26 Rantau Abang
N27 Sura
N28 Paka
**P040 Kemaman**
N29 Kemasik
N30 Kijal
N31 Cukai
N32 Air Putih
 |

 |
| Lihat juga: Senarai bekas daerah mengundi negeri di Malaysia |

 |