**Marikh** (lambang: ♂, daripada bahasa Arab atau Parsi: مريخ) merupakan planet yang keempat letaknya dari Matahari dalam Sistem Suria. Marikh terkenal dengan warna permukaannya yang merah apabila dilihat dari langit, terutamanya pada waktu malam. Ia mempunyai 2 satelit iaitu Phobos dan Deimos. Kedua-dua satelit tersebut menyerupai asteroid.

Terdapat juga lingkaran asteroid yang kebanyakannya mengelilingi matahari di antara orbit planet ini dan Musytari. Putaran tersebut menyebabkan garis pusat pada garis khatulistiwa terpanjang bagi setiap planet dan bintang.

Segi fizikal
------------

Planet Marikh. Marikh sentiasa mengagumkan penduduk Bumi kerana warna kemerahannya dipenuhi misteri. Marikh hanya mempunyai keluasan 25% permukaan Bumi dan hanya 10% jisim Bumi (walau bagaimanapun keluasan daratan Bumi adalah sama dengan keluasan daratan Marikh). Atmosfera Marikh amat nipis dan tekanan atmosferanya hanya 750 Pa (kira-kira 0.75% purata di Bumi). Komposisi atmosfera Marikh adalah 95% karbon dioksida, 3% nitrogen, 1.6% argon dengan sedikit sahaja kandungan oksigen dan air. Pada tahun 2003, metana telah dikesan dalam atmosfera Marikh oleh teleskop Bumi dan telah disahkan (secara tidak rasmi) pada Mac 2004 oleh prob: Marikh Express Orbiter. Kehadiran metana memang aneh disebabkan metana bukannya gas asli serta menunjukkan kemungkinan adanya punca gas tersebut di planet Marikh. Aktiviti gunung berapi, hentaman komet dan kehadiran kehidupan seni (mikroorganisma) seperti metanogen di planet ini masih belum dibuktikan lagi.

Marikh mempunyai tempat penting dalam imaginasi manusia disebabkan dipercayai ada makhluk hidup di Marikh. Ini disebabkan perjumpaan "terusan Marikh" oleh Percival Lowell (13 Mac 1855 – 12 November 1916), seorang penulis dan ahli astronomi Amerika yang menyatakan ia merupakan struktur buatan oleh penduduk planet Marikh dan perubahan kegelapan/kecerahan yang telah menyebabkan beliau percaya ada pertumbuhan vegetatif di Marikh. Di situ berpuncanya cereka tentang makhluk planet Marikh. Sekarang, pemerhatian Percival Lowell telah dikatakan tersesat dan dilabelkan sebagai paritan lama akibat pergerakan air pada zaman dahulu-kala.

Pada tahun 2000, terdapat penyelidikan terhadap meteorit yang dikatakan mempunyai fosil hidupan purba Marikh. Sehingga tahun 2004, kehidupan di planet Marikh masih tidak mendapat jawapan yang tetap dan tepat.Mengikut kajian, pada tahun 2003 planet ini telah berubah putarannya sehingga kini. Perubahan putaran ini telah menyebabkan pelbagai kesan kepada bumi, antaranya pelbagai perubahan cuaca dan sebagainya.

### Topografi

Keadaan topografi Marikh memang sejenis: gurun di Utara yang diratakan oleh lahar yang berbeza dengan tanah tinggi Selatan, yang dipenuhi kawah. Permukaan Marikh yang dipandang dari Bumi di bahagikan kepada 2 kawasan, dengan albedo yang berbeza. Kawasan yang lebih cerah diselimuti dengan debu dan pasir kemerahan (akibat ferum oksida) yang pernah dianggap sebagai benua dan diberikan nama seperti Arabia Terra ("tanah Arab"). Ciri-ciri gelap pernah dianggap sebagai lautan ciri gelap terbesar yang dilihat dari Bumi bernama Syrtis Major.

Planet Marikh mempunyai kutub yang mengandungi air beku dan karbon dioksida. Olympus Mons (iaitu Gunung Olympus) merupakan sebuah gunung berapi yang tidak aktif dan mencapai ketinggian 27 km, gunung yang tertinggi dalam sistem suria. Gunung berapi tersebut berada dalam kawasan tanah tinggi Tharsis, bersama dengan beberapa gunung berapi yang lain. Di samping itu, lembah Valles Marineris ataupun 'Parut Marikh' ialah lembah terbesar di sistem suria kita, dengan panjang 4000 km dan kedalaman berukur 7 km.

Orbit dan putaran
-----------------

Jarak Marikh dari Matahari ialah 230 juta km dengan satu pusingan orbit mengambil masa 687 hari Bumi. Satu tahun di Marikh adalah sama dengan 1.8809 tahun Bumi, yakni 1 tahun, 320 hari dan 18.2 jam.

Marikh memiliki kecondongan paksi sebanyak 25.19°, serupa dengan kecondongan paksi Bumi. Satu hari di Marikh (sol) bersamaan dengan 24 jam, 39 minit dan 35.244 saat, sedikit lebih lama berbanding dengan hari di Bumi.

Bulan
-----

Rencana utama: Bulan Marikh
Marikh memiliki dua buah bulan, yakni Phobos dengan diameter kira-kira 22 km dan Deimos denga diameter kira-kira 12 km.

Bulan-bulan ini lazimnya didakwa diperoleh melalui penangkapan asteroid, meskipun cara sebenar tidak diketahui secara jelas. Selain penangkapan asteroid, teori penglibatan badan ketiga serta gangguan hentaman juga dikemukakan.

Selain itu, terdapat pelbagai objek bersaiz daripada 50 ke 100 meter yang mengorbit Marikh, dan terdapat ramalan tentang kewujudan gelang di antara orbit Phobos dengan Deimos.

Pengamatan
----------

Warna kemerahan permukaan planet ini mendorong ahli falak Arab memberi nama المِرِّيخcode: ar is deprecated  *al-Mirrīkh* daripada kata kerja أمرخcode: ar is deprecated  *amrakha* yang bermaksud "berbintik merah putih" (بِهِ نقط بيض وحمر‎), nama bahasa Arab ini turut dipinjamkan kepada bahasa Melayu umum.

Planet ini sering dikaitkan masyarakat Rom purba kepada dewa perang mereka Mars dalam alegori dan pemikiran sehingga ia dinamai sedemikian - nama "**Mars**" turut digunakan jenis bahasa Melayu dipakai di Indonesia secara bakunya melalui bahasa Belanda. Malah, simbol yang mewakilinya dalam astronomi (♂) merujuk kepada perisai dan lembing dipakai dewa ini - dewa Mars sangat melambangkan kejantanan dan kemudaan sehingga ia turut menjadi lambang gender lelaki.[*perlu rujukan*]

### Dalam budaya

Kepercayaan wujudnya makhluk Marikh cerdas
Ilustrasi bangsa Marikh menyerang Bumi dalam *The War of the Worlds* karya H.G. Wells.
Pada tahun 1877, seorang ahli falak Itali bernama Giovanni Schiaparelli menggunakan teleskop sepanjang 22 cm untuk memetakan permukaan Marikh buat kali pertamanya. Di peta tersebut terdapat yang garisan panjang dinampakkan pada permukaan Marikh yang disebutnya sebagai *canali*; istilah tersebut dalam bahasa Itali diertikan sebagai "(s)aluran", namun ia sering kali disalah terjemah menjadi "terusan" dalam sumber-sumber bahasa Inggeris. Pencatatan tersebut mempengaruhi Percival Lowell yang menerbitkan beberapa buku mengenai Marikh dan kehidupannya. Dalam buku-buku ini, beliau menulis bahawa "terusan" tersebut dibangun oleh peradaban yang berusaha mengalirkan air dari litupan ais di kutub planet itu. Akibatnya, gagasan bahawa Marikh kononnya dihuni oleh peradaban yang cerdas mula tersebar luas.

Saat ini, pemetaan beresolusi tinggi tidak menunjukkan tanda-tanda keberadaan kehidupan cerdas di permukaan Marikh. *Canali* yang diamati pun sebaliknya terbukti hanya ilusi optik semata-mata. Akan tetapi, spekulasi mengenai kewujudan hidupan cerdas di Marikh diteruskan sehingga hari ini. Pada tahun 1898, H. G. Wells menulis novel *The War of the Worlds*, yang mengisahkan mengenai bangsa Marikh yang berupaya melarikan diri dari planet mereka yang mati dengan menyerang Bumi. Adaptasi radionya dengan judul yang sama disiarkan pada tanggal 30 Oktober 1938 oleh Orson Welles yang menimbulkan panik besar-besaran menurut akhbar-akhbar semasa kerana ia sunggu meyakinkan banyak pendengar.

Contoh karya terkenal lainnya adalah *The Martian Chronicles* yang ditulis oleh Ray Bradbury. Novel tersebut mengisahkan pengelana manusia yang tidak sedar menghancurkan peradaban Marikh. Selain itu, ada juga siri *Barsoom* karya Edgar Rice Burroughs, *Out of the Silent Planet* (1938) oleh C. S. Lewis, dan kisah-kisah yang ditulis Robert A. Heinlein sebelum pertengahan tahun 1960-an.

Pengarang Jonathan Swift telah menyebut bulan-bulan Marikh sekitar 150 tahun sebelum bulan-bulan itu ditemukan oleh Asaph Hall. Ia menerangkan orbit bulan-bulan tersebut dengan cukup tepat dalam novelnya *Gulliver's Travels*.

Setelah program Mariner dan Viking menunjukkan rupa Marikh yang gersang dan kelihataan tanpa sebarang hidupan langsung, spekulasi-spekulasi awal mengenai planet ini mula ditinggalkan. Karya yang menggambarkan Marikh secara nyata dan tepat pun berkembang. Antara gambaran ini yang paling terkenal adalah trilogi *Martian* karya Kim Stanley Robinson.

Tema koloni manusia di Marikh yang memperjuangkan kebebasan para penghuninya merupakan plot utama dalam novel karya Greg Bear, dan juga filem *Total Recall* serta siri televisyen *Babylon 5*. Beberapa permainan video juga memakai unsur tersebut seperti *Red Faction* dan *Zone of the Enders*.[*perlu rujukan*]

Penjelajahan moden
------------------

Pelbagai kapal angkasa tanpa manusia telah tiba di Marikh oleh Kesatuan Soviet, Amerika, Eropah dan India.

Setakat ini, terdapat lapan kapal angkasa yang berfungsi di Marikh, enam di orbit dan dua lagi di daratan Marikh, yakni perayau Curiosity dan pendarat InSight.

Rujukan
-------

1. 1 2  "أمرخ". *The Arabic Lexicon*. Hawramani. Dicapai pada 7 Mei 2020.
2. ↑  Williams, David R. (1 September 2004). "Mars Fact Sheet". *National Space Science Data Center* (dalam bahasa Inggeris). NASA. Diarkibkan daripada yang asal pada 12 Jun 2010.
3. ↑  Badescu, Viorel (2009). *Mars: Prospective Energy and Material Resources* (ed. illustrated). Springer Science & Business Media. m/s. 600. ISBN 978-3-642-03629-3.
4. ↑  "Close Inspection for Phobos". *Laman rasmi ESA* (dalam bahasa Inggeris).
5. ↑  Ellis, Scott. "Geological History: Moons of Mars" (dalam bahasa Inggeris). CalSpace. Diarkibkan daripada yang asal pada 17 Mei 2007.
6. ↑  Adler, M.; Owen, W.; Riedel, J. (Jun 2012). "Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return". *Concepts and Approaches for Mars Exploration. June 12–14, 2012. Houston, Texas.*. 4337. .
7. ↑  Templat:Wti
8. ↑  "Mars," *The Classical Tradition*, p. 565.
9. ↑  "Mars". *Kamus Besar Bahasa Indonesia Daring*. Badan Pengembangan Bahasa dan Perbukuan Indonesia. Dicapai pada 7 Mei 2020.
10. ↑  Snyder, Dave (2001). "An Observational History of Mars". Dicapai pada 2007-02-26. Unknown parameter `|month=` ignored (bantuan)
11. ↑  Sagan, Carl (1980). *Cosmos*. New York, USA: Random House. m/s. 106. ISBN 0-394-50294-9.
12. ↑  Basalla, George (2006). [Percival Lowell: Champion of Canals Percival Lowell: Champion of Canals] Check `|chapter-url=` value (bantuan) `|chapter-url=` missing title (bantuan). *Civilized Life in the Universe: Scientists on Intelligent Extraterrestrials*. Oxford University Press US. m/s. 67–88. ISBN 0-19-517181-0.
13. ↑  Guthke, Karl S. (1990). The Last Frontier: Imagining Other Worlds from the Copernican Revolution to Modern Fiction. Translated by Helen Atkins. Cornell University Press. pp. 355-6. ISBN 0-8014-1680-9.
14. ↑  "Percivel Lowell's Canals". Diarkibkan daripada yang asal pada 2007-02-19. Dicapai pada 2007-03-01.
15. ↑  Lubertozzi, Alex; Holmsten, Brian (2003). *The war of the worlds: Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond*. Sourcebooks, Inc. m/s. 3–31. ISBN 1-57071-985-3.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
16. ↑  Schwartz, Sanford (2009). *C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy*. Oxford University Press US. m/s. 19–20. ISBN 0-19-537472-X.
17. ↑  Buker, Derek M. (2002). *The science fiction and fantasy readers' advisory: the librarian's guide to cyborgs, aliens, and sorcerers*. ALA readers' advisory series. ALA Editions. m/s. 26. ISBN 0-8389-0831-4.
18. ↑  Darling, David. "Swift, Jonathan and the moons of Mars". Dicapai pada 2007-03-01.
19. ↑  Miles, Kathy; Peters II, Charles F. "Unmasking the Face". StarrySkies.com. Dicapai pada 2007-03-01.CS1 maint: multiple names: authors list (link)

Pautan luar
-----------

* Portal Astronomi
* Portal Marikh

* Kategori berkenaan Marikh di Wikimedia Commons
* Google Mars dan Google Mars 3D - peta-peta interaktif planet ini.
* Glob berwarna Marikh yang berputar oleh Pentadbiran Laut dan Amosfera Negara Amerika Syarikat
* Glob bentuk muka bumi Marikh oleh Jabatan Kaji Geologi Amerika Syarikat
* Mars Exploration Program di NASA.gov
* Diarkibkan 2004-10-20 di Wayback Machine

| * l
* b
* s
Marikh |
| --- |
| Geografi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Umum | 
 Ciri albedo (Solis Lacus) **·**  Atmosfera **·**  Terusan (Senarai) **·**  Iklim **·**  Kehidupan **·**  Lembangan Kutub Utara **·**  Terain camuk  |
| Kawasan | 
 Cydonia Mensae **·**  Planum Boreum **·**  Planum Australe **·**  Cerberus Hemisphere **·**  Vastitas Borealis **·**  Iani Chaos **·**  Medan segi empat **·**  Tharsis **·**  Ultimi Scopuli **·**  Eridania Lake **·**  Olympia Undae  |
| Gunung | 
 Senarai **·**  Echus Montes **·**  Elysium Planitia  |
| Gunung berapi | 
 Alba Patera **·**  Albor Tholus **·**  Arsia Mons **·**  Ascraeus Mons **·**  Biblis Patera **·**  Elysium Mons **·**  Hecates Tholus **·**  Olympus Mons **·**  Pavonis Mons **·**  Syrtis Major **·**  Tharsis **·**  Tharsis Montes  |
| Kawah | 
 Katena **·**  Hellas Planitia **·**  Argyre Planitia **·**  Schiaparelli **·**  Gusev **·**  Eberswalde **·**  Eagle  |
| Geologi | 
 Karbonat **·**  Sferul **·**  Labah-labah **·**  Ciri-ciri keju Swiss  |

 | Marikh yang diperhatikan oleh Teleskop Angkasa HubbleMarikh yang diperhatikan oleh Teleskop Angkasa Hubble * Portal Marikh
 |
| Bulan | 
 Phobos **·**  Deimos 

 Penemuan **·**  Ciri-ciri (Phobos **·**  Deimos) **·**  Kawah Stickney (Phobos) **·**  Phobos dan Deimos dalam fiksyen  |
| Meteorit | 
 ALH84001 **·**  Chassigny **·**  Kaidun **·**  Shergotty **·**  Nakhla  |
| Penjelajahan | 
 Penerokaan **·**  Program Phobos **·**  Ciri-ciri yang diperhatikan *Spirit* **·**  Ciri-ciri yang diperhatikan *Opportunity* **·**  HiRISE **·**  Misi bermanusia **·**  Pendaratan di Marikh **·**  Perayau Marikh **·**  Objek buatan di Marikh **·**  *Terraforming*  |
| Gerhana dantransit | 

|  |  |
| --- | --- |
| Gerhana | Gerhana matahari di Marikh |
| Transit | 
 Deimos **·**  Phobos **·**  Bumi **·**  Utarid **·**  Zuhrah  |

 |
| Tajuk lain | 
 Pelintas Marikh **·**  Astronomi di Marikh **·**  Kalendar Darian **·**  Masa di Marikh **·**  Projek Haughton-Marikh **·**  Martian **·**  Persatuan Marikh **·**  Bendera Marikh **·**  Marikh dalam fiksyen  |

| * l
* b
* s
Sistem Suria |
| --- |
|  |
| Matahari  · Utarid  · Zuhrah  · Bumi  · Marikh  · *Ceres*  · Musytari  · Zuhal  · Uranus  · Neptun  · *Pluto*  · *Haumea*  · *Makemake*  · *Eris* |
| Bulan : *Bumi*  · *Marikh*  · *Musytari*  · *Zuhal*  · *Uranus*  · *Neptun*  · *Pluto*  · *Haumea*  · *Eris* |
| Meteoroid  · Asteroid  · Lingkaran asteroid  · Sentora  · Objek trans-Neptun (TNO)  · Lingkaran Kuiper  · Cakera terserak  · Komet  · Awan Oort |
| **Lihat juga:** Objek astronomi  · Bintang  · Planet  · Planet kerdil  · Planet minor  · Jasad Kecil  · Sistem planet  · Senarai objek Sistem Suria  · Senarai objek Sistem Suria mengikut saiz  · Senarai planet minor  · Portal Sistem Suria |

| Kawalan kewibawaan Sunting ini di Wikidata |
| --- |
| Umum | 
* VIAF
	+ 1
* WorldCat (melalui VIAF)

 |
| Perpustakaan negara | 
* Perancis (data)
* Ukraine
* Jerman
* Israel
* Amerika Syarikat
* Jepun
* Republik Czech

 |
| Lain-lain | 
* Arkib Negara (A.S.)
* SUDOC (Perancis)
	+ 1

 |