**Angola** (Portugis: *República de Angola*code: pt is deprecated ), ialah sebuah negara di bahagian selatan-tengah Afrika yang bersempadan dengan Namibia di selatan, Republik Demokratik Congo di utara, dan Zambia di timur, dengan pantai timur di sepanjang Lautan Atlantik. Cabinda, provinsi separa *exclave* miliknya, bersempadan dengan Republik Congo. Angola adalah bekas tanah jajahan Portugal yang mempunyai banyak sumber semula jadi, terutamanya minyak dan intan. Negara ini mengamalkan demokrasi pada nama sahaja.

Angola telah didiami sejak Zaman Paleolitik. Pembentukannya sebagai negara bangsa berasal dari penjajahan Portugis, yang pada mulanya bermula dengan penempatan pesisir pantai dan pos perdagangan yang diasaskan pada abad ke-16. Pada abad ke-19, peneroka Eropah secara beransur-ansur mula bertapak di kawasan pedalaman. Tanah jajahan Portugis yang menjadi Angola tidak mempunyai sempadan sekarang sehingga awal abad ke-20, kerana penentangan oleh kumpulan orang asli seperti Cuamato, Kwanyama dan Mbunda.

Selepas perjuangan anti-penjajah yang berlarutan, Angola mencapai kemerdekaan pada tahun 1975 sebagai Republik satu parti Marxis-Leninis. Negara itu telah melalui perang saudara yang dahsyat pada tahun yang sama, antara Gerakan Rakyat untuk Pembebasan Angola (MPLA), yang disokong oleh Kesatuan Soviet dan Cuba, Kesatuan Kebangsaan untuk Kemerdekaan Penuh Angola (UNITA) , disokong oleh Amerika Syarikat dan Afrika Selatan, dan organisasi militan Barisan Pembebasan Kebangsaan Angola (FNLA), disokong oleh Republik Demokratik Congo. Negara ini telah ditadbir oleh MPLA sejak kemerdekaannya pada tahun 1975. José Eduardo dos Santos dari parti MPLA merupakan presiden kedua paling lama berkhidmat di rantau Afrika iaitu selama 38 tahun. Selepas tamatnya perang pada tahun 2002, Angola muncul sebagai sebuah republik perlembagaan presiden kesatuan yang agak stabil.

Angola mempunyai rizab mineral dan petroleum yang luas, dan ekonominya adalah antara yang paling pesat berkembang di dunia, terutamanya sejak berakhirnya perang saudara tersebut. Walau bagaimanapun, pertumbuhan ekonomi adalah tidak sekata, dengan kebanyakan kekayaan negara tertumpu pada sektor penduduk yang tidak seimbang dan sangat tertumpu di China dan di Amerika Syarikat. Taraf hidup kekal rendah bagi kebanyakan rakyat Angola; jangka hayat adalah antara yang paling rendah di dunia, manakala kadar kematian bayi adalah antara yang tertinggi. Sejak 2017, kerajaan João Lourenço telah menjadikan memerangi rasuah sebagai agendanya yang utama, sehinggakan ramai individu kerajaan terdahulu sama ada dipenjarakan atau menunggu perbicaraan. Walaupun usaha ini telah diiktiraf oleh diplomat asing sebagai sah, sesetengah skeptik melihat tindakan itu bermotifkan politik.

Penamaan
--------

Nama **Angola** ialah kata terbitan daripada perkataan Bantu, *N’gola*, yang merupakan gelaran raja-raja Mbundu pada abad ke-16. Tempoh itu dikenali sebagai *Era do Menos Grande*.

Sejarah
-------

### Penghijrahan Awal

Raja João Pertama, Manikongo pemerintah Kerajaan KongoAngola moden kebanyakannya dihuni oleh kaum nomad Khoi dan San sebelum penghijrahan Bantu yang pertama. Orang Khoi dan San bukanlah penggembala dan bukan petani, sebaliknya pemburu-pengumpul. Mereka dipindahkan oleh orang Bantu yang tiba dari utara pada milenium pertama SM, yang kebanyakannya mungkin berasal dari kawasan yang kini dikenali sebagai barat laut Nigeria dan selatan Niger. Penutur Bantu memperkenalkan penanaman pisang dan talas, serta penggembalaan kumpulan lembu yang banyak, ke dataran tinggi tengah Angola dan dataran Luanda. Beberapa entiti politik telah ditubuhkan; yang paling terkenal ialah Kerajaan Congo, yang berpusat di Angola, yang memanjang ke utara ke kawasan yang kini dikenali sebagai Republik Demokratik Congo, Republik Congo dan Gabon. Ia menubuhkan laluan perdagangan dengan negara kota dan tamadun lain sehingga ke dan ke bawah pantai barat daya dan barat Afrika dan juga dengan Zimbabwe Raya dan Empayar Mutapa, walaupun ia terlibat dalam sedikit atau tiada perdagangan rentas lautan. Di selatannya terletak Kerajaan Ndongo, dari mana kawasan jajahan Portugis kemudiannya kadang-kadang dikenali sebagai Dongo, dan betul-betul di sebelah mereka terletak Kerajaan Matamba.

### Penjajahan Portugis

Penjelajah Portugis Diogo Cão telah tiba ke rantau itu pada tahun 1484. Pada tahun sebelumnya, Portugis telah menjalin hubungan dengan Kongo, yang membentang pada masa itu dari Gabon moden di utara hingga Sungai Kwanza di selatan. Portugis menubuhkan pos perdagangan awal mereka di Soyo, yang kini merupakan bandar paling utara di Angola selain dari *exclave* Cabinda. Paulo Dias de Novais mengasaskan São Paulo de Loanda (Luanda) pada tahun 1575 dengan seratus keluarga peneroka dan empat ratus tentera. Benguela telah diperkuatkan pada tahun 1587 dan menjadi sebuah perbandaran pada tahun 1617.

Portugis menubuhkan beberapa penempatan lain, kubu dan pos perdagangan di sepanjang pantai Angola, terutamanya perdagangan hamba Angola untuk ladang. Peniaga hamba tempatan menyediakan sejumlah besar hamba untuk Empayar Portugis, biasanya sebagai pertukaran untuk barangan perkilangan dari Eropah.

Aktiviti perdagangan hamba Atlantik ini berterusan sehingga selepas kemerdekaan Brazil pada tahun 1820-an. Walaupun Portugal telah menuntut wilayah di Angola, kawalannya ke atas sebahagian besar kawasan pedalaman negara itu adalah terbatas. Pada abad ke-16 Portugal menguasai pesisiran pantai Angola melalui beberapa siri perjanjian dan peperangan. Kehidupan penjajah Eropah di sini adalah sukar dan kemajuan adalah perlahan. John Iliffe mencatatkan bahawa "Rekod bahasa Portugis tentang Angola dari abad ke-16 menunjukkan bahawa kebuluran besar berlaku secara purata setiap tujuh puluh tahun; disertai dengan wabak penyakit, ia mungkin membunuh satu pertiga atau separuh daripada populasi, memusnahkan pertumbuhan demografi sesebuah generasi dan memaksa penjajah kembali ke lembah sungai".

Semasa Perang Pemulihan Portugal, Syarikat Hindia Barat Belanda menduduki penempatan utama Luanda pada tahun 1641, menggunakan pakatan dengan penduduk tempatan untuk melakukan serangan terhadap pegangan Portugis di tempat lain. Sebuah armada di bawah Salvador de Sá menawan semula Luanda pada tahun 1648; penaklukan semula seluruh wilayah itu telah selesai pada tahun 1650. Perjanjian baru dengan Kongo telah ditandatangani pada tahun 1649; yang lain dengan Kerajaan Matamba dan Ndongo Njinga menyusul pada tahun 1656. Penaklukan Pungo Andongo pada tahun 1671 adalah pengembangan Portugis besar terakhir dari Luanda, kerana percubaan untuk menyerang Kongo pada tahun 1670 dan Matamba pada tahun 1681 gagal. Pos-pos kolonial juga berkembang ke dalam dari Benguela, tetapi sehingga akhir abad ke-19 jalan masuk dari Luanda dan Benguela sangat terhad. Diganggu oleh beberapa siri pergolakan politik pada awal 1800-an, Portugal lambat untuk melancarkan pengilhakan besar-besaran wilayah Angola.

Perdagangan hamba telah dimansuhkan di Angola pada tahun 1836, dan pada tahun 1854 kerajaan kolonial membebaskan semua hamba sedia ada. Empat tahun kemudian, pentadbiran yang lebih progresif yang dilantik oleh Portugal menghapuskan perdagangan perhambaan sama sekali. Walau bagaimanapun, dekri ini sebahagian besarnya tidak dapat dikuatkuasakan, dan Portugis bergantung kepada bantuan daripada Tentera Laut Diraja British untuk menguatkuasakan larangan mereka terhadap perdagangan hamba abdi. Ini bertepatan dengan siri ekspedisi tentera yang diperbaharui ke dalam belukar.

Menjelang pertengahan abad kesembilan belas Portugal telah menubuhkan kekuasaannya sejauh timur Sungai Congo dan sejauh selatan Mossâmedes. Sehingga akhir 1880-an, Portugal menerima cadangan untuk menghubungkan Angola dengan tanah jajahannya di Mozambique tetapi disekat oleh pembangkang British dan Belgium. Dalam tempoh ini, Portugis menentang pelbagai bentuk penentangan bersenjata daripada pelbagai kaum di Angola. 

Pemandangan kota raya Luanda pada tahun 1883
Persidangan Berlin pada 1884–1885 menetapkan sempadan tanah jajahan, menggariskan sempadan tuntutan Portugis di Angola, walaupun banyak butiran tidak dapat diselesaikan sehingga tahun 1920-an. Perdagangan antara Portugal dan wilayah Afrikanya meningkat dengan pesat akibat daripada tarif perlindungan, yang membawa kepada peningkatan pembangunan, dan gelombang pendatang baru dari Portugal.

### Ke arah Kemerdekaan Angola

Di bawah undang-undang kolonial, orang kulit hitam Angola dilarang membentuk parti politik atau kesatuan sekerja. Pergerakan nasionalis pertama tidak berakar sehingga selepas Perang Dunia II, yang diterajui oleh kelas bandar yang sebahagian besarnya berbahasa Barat dan berbahasa Portugis, yang termasuk ramai mestiços. Pada awal 1960-an mereka disertai oleh persatuan lain yang berpunca daripada aktivisme buruh *ad hoc* dalam tenaga kerja luar bandar. Keengganan Portugal untuk menangani permintaan Angola yang semakin meningkat untuk penentuan nasib sendiri mencetuskan konflik bersenjata, yang meletus pada tahun 1961 dengan pemberontakan Baixa de Cassanje dan secara beransur-ansur berkembang menjadi perang kemerdekaan yang berlarutan yang berterusan selama dua belas tahun berikutnya. Sepanjang konflik itu, tiga gerakan nasionalis militan dengan sayap gerila partisan mereka sendiri muncul daripada pertempuran antara kerajaan Portugis dan pasukan tempatan, disokong pada tahap yang berbeza-beza oleh Parti Komunis Portugis.

Barisan Nasional untuk Pembebasan Angola (FNLA) merekrut daripada pelarian Bakongo di Zaire. Mendapat manfaat daripada keadaan politik yang sangat menggalakkan di Léopoldville, dan terutamanya dari sempadan bersama dengan Zaire, orang buangan politik Angola dapat membina pangkalan kuasa dalam kalangan komuniti ekspatriat yang besar daripada keluarga, puak dan tradisi yang berkaitan. Orang-orang di kedua-dua belah sempadan bercakap dialek yang saling difahami dan menikmati hubungan yang dikongsi dengan Kerajaan Kongo yang bersejarah. Walaupun orang asing berkemahiran Angola tidak dapat mengambil kesempatan daripada program pekerjaan negeri Mobutu Sese Seko, ada yang bekerja sebagai orang tengah bagi pemilik yang tidak hadir dalam pelbagai usaha niaga swasta yang menguntungkan. Penghijrah itu akhirnya membentuk FNLA dengan niat untuk membida kuasa politik apabila mereka dijangka kembali ke Angola.

Angkatan Bersenjata Portugis berarak di Luanda semasa Perang Kolonial Portugis (1961-74)Inisiatif gerila Ovimbundu yang sebahagian besarnya menentang Portugis di tengah Angola dari tahun 1966 diterajui oleh Jonas Savimbi dan Kesatuan Kebangsaan untuk Kemerdekaan Menyeluruh Angola (UNITA). Ia kekal cacat oleh keterpencilan geografi dari sempadan mesra, pemecahan etnik Ovimbundu, dan pengasingan petani di ladang Eropah di mana mereka mempunyai sedikit peluang untuk menggerakkan.[30]

Pada akhir 1950-an, kebangkitan Gerakan Popular Marxist-Leninis untuk Pembebasan Angola (MPLA) di timur dan bukit Dembos di utara Luanda mempunyai kepentingan yang istimewa. Ditubuhkan sebagai gerakan penentangan gabungan oleh Parti Komunis Angola, kepimpinan pertubuhan itu kebanyakannya kekal sebagai Ambundu dan menyantuni pekerja sektor awam di Luanda. Walaupun kedua-dua MPLA dan pesaingnya menerima bantuan material daripada Kesatuan Soviet atau Republik Rakyat China, MPLA itu mempunyai pandangan anti-imperialis yang kuat dan secara terbuka mengkritik Amerika Syarikat dan sokongannya terhadap Portugal. Ini membolehkannya memenangi tempat penting dalam bidang diplomatik, meminta sokongan daripada kerajaan yang tidak bersekutu di Maghribi, Ghana, Guinea, Mali, dan Republik Arab Bersatu.

MPLA cuba memindahkan ibu pejabatnya dari Conakry ke Léopoldville (kini Kinshasha) pada Oktober 1961, memperbaharui usaha untuk mewujudkan barisan bersama dengan FNLA, yang kemudiannya dikenali sebagai Kesatuan Rakyat Angola (UPA) dan ketuanya Holden Roberto. Roberto menolak tawaran itu. Apabila MPLA mula-mula cuba memasukkan pemberontaknya sendiri ke Angola, kader-kader telah diserang hendap dan dimusnahkan oleh partisan UPA atas arahan Roberto — menjadi presiden bagi pertelingkahan puak yang sengit yang kemudiannya akan mencetuskan Perang Saudara Angola.

Rujukan
-------

1. ↑  "Angola". Association of Religion Data Archives. 2015. Dicapai pada 18 May 2020.
2. ↑  "Início". www.ine.gov.ao. Archived from the original on 2020-03-19. Retrieved 2020-04-18.
3. ↑  *Resultados Definitivos do Recenseamento Geral da População e da Habitação de Angola 2014* [*Final Results of the General Census of Population and Housing of Angola 2014*] (PDF) (dalam bahasa Portugis), Instituto Nacional de Estatística, March 2016, diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 6 May 2016
4. 1 2 3 4  "Report for Selected Countries and Subjects: Angola". International Monetary Fund.
5. ↑  "GINI index (World Bank estimate) - Angola". *data.worldbank.org*. World Bank. Dicapai pada 22 March 2020.
6. ↑  "Human Development Report 2020" (PDF). United Nations Development Programme. December 15, 2020. Dicapai pada December 15, 2020.

Pautan luar
-----------

Government
* Global Integrity Report: Angola[*pautan mati kekal*] has information on Angola's anti-corruption efforts.

|  |
| --- |
| Ketahui lebih lanjut tentang **Angola** di projek saudara Wikipedia: |
|  | Takrifan dari Wikikamus |
|  | Imej dan media dari Commons |
|  | Sumber pembelajaran dari Wikiversity |
|  | Berita dari Wikiberita |
|  | Petikan dari Wikipetikan |
|  | Teks sumber dari Wikisumber |
|  | Buku teks dari Wikibuku |

* Republic of Angola Diarkibkan 2009-05-12 di Wayback Machine *official government portal* (Portuguese only)
* National Assembly of Angola (Portuguese only)
* Embassy of Angola in Washington DC
* Embassy of Angola in Ottawa, Canada Diarkibkan 2008-05-27 di Wayback Machine
* Chief of State and Cabinet Members Diarkibkan 2013-09-16 di Wayback Machine

General information
* [**Ralat skrip: Modul "CIA World Factbook" tidak wujud.** "Angola"] Check `|url=` value (bantuan). *CIA World Factbook* (ed. 2023). Agensi Perisikan Pusat.**Ralat skrip: Modul "CIA World Factbook" tidak wujud.**
* Angola Diarkibkan 2008-07-04 di Wayback Machine from *UCB Libraries GovPubs*
* Angola di Curlie
* Atlas Wikimedia Angola

Media
* Angola news headline links from AllAfrica.com
* Angola Press Government-controlled news agency (Portuguese, French, English)
* Angonoticias popular news source in Angola (Portuguese only)
* Televisão Pública de Angola state-owned national TV station (Portuguese only)
* Rádio Nacional de Angola state-owned national radio station (Portuguese only)
* Jornal de Angola popular newspaper in Angola (Portuguese only)
* Nação Ovimbundu chronicles and articles - Angola (Portuguese only)
* List of newspapers from *Newspaper Index*
* Canal Angola - Site of Kizomba Music
* Kizomba.ORG - Site of Kizomba Videos

Tourism
* |  |  |
| --- | --- |
|  | Wikikembara memiliki panduan pelancongan bagi ***Angola***. |


| * l
* b
* s
Kesatuan Afrika (AU) |
| --- |
| 

 Afrika Selatan **·**  Algeria **·**  Angola **·**  Benin **·**  Botswana **·**  Burkina Faso **·**  Burundi **·**  Cameroon **·**  Chad **·**  Comoros **·**  Côte d'Ivoire **·**  Djibouti **·**  Eritrea **·**  Eswatini **·**  Habsyah **·**  Guinea Khatulistiwa **·**  Gabon **·**  Gambia **·**  Ghana **·**  Guinea **·**  Guinea-Bissau **·**  Kenya **·**  Lesotho **·**  Liberia **·**  Libya **·**  Madagaskar **·**  Malawi **·**  Mali **·**  Mauritania **·**  Mauritius **·**  Mesir **·**  Mozambique **·**  Namibia **·**  Niger **·**  Nigeria **·**  Republik Afrika Tengah **·**  *Republik Demokratik Arab Sahrawi* **·**  Republik Congo **·**  Republik Demokratik Congo **·**  Rwanda **·**  São Tomé dan Príncipe **·**  Senegal **·**  Seychelles **·**  Sierra Leone **·**  Somalia · Sudan **·**  Tanjung Verde **·**  Tanzania **·**  Togo · Tunisia **·**  Uganda **·**  Zambia **·**  Zimbabwe 
 |


| * l
* b
* s
Senarai negara dan wilayah tanggungan di benua Afrika |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Afrika Utara** |  Algeria **·**  Mesir1 **·**  Libya **·**  Mauritania **·**  Maghribi **·**  Sudan **·**  Tunisia **·**  Sahara Barat2  | **Afrika Barat** |  Benin **·**  Burkina Faso **·**  Cape Verde **·**  Côte d'Ivoire **·**  Gambia **·**  Ghana **·**  Guinea **·**  Guinea-Bissau **·**  Liberia **·**  Mali **·**  Mauritania **·**  Niger **·**  Nigeria **·**  Senegal **·**  Sierra Leone **·**  Togo  |
| **Afrika Tengah** |  Angola **·**  Burundi **·**  Cameroon **·**  Chad **·**  Guinea Khatulistiwa **·**  Gabon **·**  Republik Afrika Tengah **·**  Republik Demokratik Congo **·**  Republik Congo **·**  Rwanda **·**  Sao Tome dan Principe  | **Afrika Timur** |  Burundi **·**  Comoros **·**  Djibouti **·**  Eritrea **·**  Habsyah **·**  Kenya **·**  Madagascar **·**  Malawi **·**  Mauritius **·**  Mozambique **·**  Rwanda **·**  Seychelles **·**  Somalia **·**  Tanzania **·**  Uganda **·**  Zambia **·**  Zimbabwe  |
| **Selatan Afrika** |  Botswana **·**  Lesotho **·**  Namibia **·**  Republik Afrika Selatan **·**  Swaziland  | **Wilayah tanggungan dan negara tidak diiktiraf** | **Wilayah tanggungan di Afrika :**
 Wilayah Lautan Hindi British, St. Helena3 (United Kingdom) **·**  Kepulauan Canary, Ceuta, Melilla (Sepanyol) **·**  Madeira (Portugal) **·**  Mayotte, Réunion (Perancis) **·**  Socotra (Yemen) **Negara yang tidak diiktiraf :**
 Puntland **·**  Somaliland **·**  Republik Demokratik Arab Sahrawi  |

 |
| 1 Sebahagiannya di benua Asia.  2 Status tidak dapat ditentukan.  3 Termasuk jajahan takluk Pulau Ascension dan Tristan da Cunha. |