**Mongolia** (Bahasa Inggeris: disebut /mɒŋˈɡoʊliə/), secara harfiah *Negara Mongol*,  merupakan negara tanpa pantai atau laut kedua terbesar di Asia Timur dan Asia Tengah. Mongolia bersempadan dengan negara Rusia di utara dan China di selatan. Mongolia mengamalkan sistem politik demokrasi berparlimen. Ibu negara dan bandar terbesarnya adalah Ulaanbaatar.

Mongolia adalah pusat Empayar Mongol di kurun ke-13 dan adalah kemudiannya diperintah oleh Dinasti Manchu dari abad 17 sehingga 1911. Merdeka dengan bantuan negara Rusia pada 1924. Dasar komunis mirip Rusia dilaksanakan pada peringkat awal. Apabila komunisme runtuh 1989, Mongolia meninggalkan komunisme dan mendokong perlembagaan demokratik mulai 1992. Jadi Mongolia merupakan negara pengamal demokratik termuda.

Dengan keluasan 1,564,116 km persegi, Mongolia merupakan negara ke-19 terbesar di dunia. Kebanyakan muka buminya gersang dan kontang, tidak produktif dan dipenuhi rumput steppe, gunung-gunung di sebelah utara dan barat. Gurun Gobi merupakan padang pasir yang luas di sebelah selatan. 30% penduduknya hidup secara nomad iaitu hidup berpindah-randah dengan membawa khemah dan sedikit peralatan untuk kelangsungan hidup. Majoriti penduduk beragama Buddha Tibet. Etniknya terdiri daripada Mongol, Buriat, Kazakh dan Tuvan tinggal di barat. Satu pertiga penduduk tinggal di Ulaanbaatar.

Sejarah
-------

Etnik Mongolia telah mendiami kawasan ini sejak zaman prasejarah lagi. Mereka hidup secara nomad.

Xiongnu telah membentuk sebuah konfederasi di Modu Shanyu pada 209 SM. Mereka telah mengalahkan Donghu yang menguasai Mongolia Timur. Xiongnu menjadi musuh utama selama tiga abad. Lantaran itu, Tembok Besar China dibina bagi menentang kuasa Xiongnu. Marsyal Meng Tian dari Dinasti Qin membawa 300,000 tentera di sepanjang Tembok Besar China. Sesetengah daripada Xiongnu berhijrah ke Barat membentuk etnik Hun. Etnik Rouran pula membentuk bangsa Mongol sebelum ditewaskan oleh bangsa Gorturk.

### Sejarah awal

Eurasia pada abad ke-7 dan ke-8 dikuasai oleh bangsa Gorturk. Mereka ini adalah moyang kepada kaum Uigur, Khitan dan Jurchen. Pada abad ke-10, ia dikuasai pula oleh bangsa Mongol, satu cabang daripada Xianbei.

Pada abad ke-12, seorang pemimpin popular yang bernama Temujin menyatukan bangsa Mongol dengan suku Naiman dan Jurchen dan melahirkan pemimpin bernama Genghis Khan. Beliau dikenali juga sebagai Chinggis Khan. Mulai 1206, Genghis meluaskan Empayar Mongol yang terkenal di seluruh dunia. Keluasan Empayar Mongol hingga ke bandar Kiev. Selepas Gengis Khan mati, empayar itu terpecah kepada beberapa bahagian iaitu Mongolia dan China yang ditadbir oleh Dinasti Yuan. Pengasasnya ialah Kublai Khan yang berpusat di Beijing. Dinansti Yuan diganti pula oleh Dinansti Ming pada 1368. Tentera Ming menghalau tentera Mongol sehingga ke Mongolia tetapi tidak menjajah Mongolia.

Semasa pemerintah Empayar Mongol, Mongolia terbahagi kepada Oirad di barat dan Khalkha di timur. Altan Khan berjaya menyatukan Mongolia pada 1571. Beliau ditewaskan oleh Dinasti Ming dan Altan Khan akhirnya cenderung kepada agama Buddha Tibet.

Abad ke-17, Dinasti Manchu mula menakluk Mongolia pada tahun 1636 dan keseluruhannya pada 1691. Seterusnya Mongolia ditadbir oleh Dinasti Qing selama berabad-abad.

Apabila Dinasti Qing runtuh, Mongolia mengisytiharkan kemerdekaan negara itu pada tahun 1911. Tentera China dibawah pimpinan Xu Shuzheng menyerang ibu kota Mongolia pada 1919. Ungern Cossack kemudian berjaya menewaskan tentera China untuk seketika. Kemudian tentera komunis dari China berjaya menguasai semula Mongolia.

Pada tahun 1924, selepas kematian pemimpin agama Bogda Khan, orang mongol telah memerintah sendiri negara mereka dengan restu negara Rusia.

Geografi
--------

Rencana utama: Geografi Mongolia
Mongolia ialah negara ke-18 terbesar di dunia dengan keluasan kira-kira 1,564,116 km2, selepas Iran. Mongolia bersempadan dengan Rusia dan China, dengan titik paling barat Mongolia hanya berjarak 36.76 km dari Kazakhstan.

Geografi Mongolia adalah pelbagai, dengan kewujudan Gurun Gobi di kawasan selatan dan kawasan pergunungan di kawasan utara dan barat. Kawasan berhutan melitupi 11.2% keluasan Mongolia. Puncak tertinggi Mongolia ialah Puncak Khüiten dengan ketinggian 4,374 m di masif Tavan Bogd. Tasik Uvs yang dikongsi bersama-sama Republik Tuva di Rusia diiktiraf sebagai Tapak Warisan Dunia. Keseluruhan kawasan Mongolia dikira termasuk dalam Penara Mongolia.

Masalah-masalah alam sekitar Mongolia termasuk penggurunan, penebangan hutan dan pencemaran akibat kegiatan perindustrian.

### Iklim

Mongolia ialah negara beriklim sejuk dan kering. Mongolia memiliki kira-kira 250 hari dengan cuaca cerah. Kebanyakan kawasan Mongolia adalah panas ketika musim panas dan sangat dingin pada musim sejuk, dengan suhu boleh mencecah -30 °C. Suhu purata tahunan Ulaanbaatar ialah −1.3 °C, menjadikan kota itu sebagai ibu negara paling sejuk di dunia. Salah satu kejadian iklim di Mongolia ialah *zud*, suatu kejadian apabila keadaan iklim yang teruk menyebabkan kematian ternakan secara banyak akibat kelaparan atau cuaca yang terlalu dingin.

Pentadbiran
-----------

### Pembahagian pentadbiran

Mongolia terbahagi kepada 21 buah provinsi (*aimag*) dan dibahagikan lagi kepada 329 buah daerah (*sum*). Ibu kota Ulaanbaatar memiliki pemerintahan tersendiri dengan status provinsi. Provinsi-provinsi Mongolia adalah seperti di bawah:

* Arkhangai
* Bayan-Ölgii
* Bayankhongor
* Bulgan
* Darkhan-Uul
* Dornod
* Dornogovi
* Dundgovi
* Govi-Altai
* Govisümber
* Khentii
* Khovd
* Khövsgöl
* Ömnögovi
* Orkhon
* Övörkhangai
* Selenge
* Sükhbaatar
* Töv
* Uvs
* Zavkhan

Demografi
---------

### Bahasa

Bahasa rasmi Mongolia ialah bahasa Mongolia yang ditutur oleh kira-kira 95% penduduk negara. Selain itu, dialek bahasa Oirat dan Buryat dituturkan di seluruh negara. Di kawasan barat, bahasa Kazakh dan bahasa Tuva juga ditutur.

Bahasa Rusia ialah bahasa asing yang paling banyak ditutur dalam kalangan penduduk Mongolia, meskipun bahasa Inggeris mula menggantikan bahasa Rusia sebagai bahasa kedua. Bahasa Korea juga mula mendapat perhatian dalam kalangan penduduk.

### Agama

Agama di Mongolia
(penduduk berumur 15 tahun dan lebih)| Agama | Penduduk | Peratusan |
| --- | --- | --- |
| **Tidak beragama** | 735,283 | 38.6% |
| **Beragama** | *1,170,283* | *61.4%* |
| Buddha | 1,009,357 | 53.0% |
| Islam | 57,702 | 3.0% |
| Kepawangan | 55,174 | 2.9% |
| Kristian | 41,117 | 2.2% |
| Agama lain | 6,933 | 0.4% |
| **Jumlah** | **1,905,566** | **100.0%** |

Menurut bancian rasmi pada 2010, dalam kalangan penduduk Mongolia berumur 15 tahun ke atas, 53% penduduk Mongolia adalah beragama Buddha manakala kira-kira 39% pula tidak beragama. Amalan kepawangan Mongolia banyak diamalkan dalam kalangan masyarakat sepanjang sejarah Mongolia, tetapi lama-kelamaan digantikan dengan Buddha Tibet. Meskipun begitu, amalan kepawangan meninggalkan kesan yang ketara dalam amalan keagamaan masyarakat dan masih diamalkan hingga kini. Golongan Kazakh di barat Mongolia, pihak Mongol serta kumpulan Turkik lain berpegang kepada Islam secara tradisi.

Amalan keagamaan masyarakat Mongolia disekat ketika zaman kerajaan komunis, tetapi pulih semula selepas kejatuhan komunisme pada 1991.

Ekonomi
-------

Ekonomi Mongolia lazimnya berasaskan pertanian, penternakan dan perlombongan, dengan bijih-bijih utama yang dikeluarkan termasuk tembaga, arang, molibdenum, timah, tungsten dan emas. Selain itu, industri-industri utama lain Mongolia ialah pasaran borong, pengangkutan dan penyimpanan, dan hartanah.

Jumlah eksport Mongolia ialah $6.88 bilion dan jumlah import pula ialah $4.5 bilion pada 2017. Pada 2006, 68.4% eksport Mongolia adalah kepada China, manakala China merangkumi 29.8% daripada import Mongolia.

Prasarana
---------

### Pengangkutan

Laluan Kereta Api Trans-Mongolia ialah laluan kereta api utama Mongolia yang menghubungkan Mongolia dengan sistem kereta api negara-negara jiran. Mongolia memiliki beberapa buah lapangan terbang, dengan sesetengah daripada lapangan-lapangan terbang tersebut memiliki taraf antarabangsa. Lapangan terbang antarabangsa utama Mongolia ialah Lapangan Terbang Antarabangsa Chinggis Khaan. MIAT Mongolian Airlines ialah syarikat penerbangan kebangsaan Mongolia, manakala beberapa syarikat lain seperti Aero Mongolia dan Hunnu Airlines bertindak sebagai syarikat penerbangan domestik.

Kebanyakan jalan raya Mongolia hanya terdiri daripada jalan beralaskan batu kelikir atau laluan yang ringkas. Mongolia memiliki 4,800 km jalan berturap, dengan 1,800 km daripada jalan itu dihasilkan pada tahun 2013 sahaja.

Lihat juga
----------

* Pembunuhan Altantuya Shaariibuu

Rujukan
-------

1. ↑  "Mongol" sering kali digunakan, tetapi biasanya tidak difahami oleh kaum minoriti seperti Kazakh atau Tuvan.
2. ↑  "Mongolian National Statistical Office Bulletin December 2006" (PDF). Diarkibkan (PDF) daripada yang asal pada 2007-03-17. Dicapai pada 2007-03-17.
3. ↑  Mongolian National Statistical Office Yearbook 2002
4. 1 2 3 4  "Mongolia". International Monetary Fund. Dicapai pada 2008-10-09.
5. ↑  ""Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) + 7"". Time Temperature.com. Dicapai pada 2007-09-30. Cite has empty unknown parameter: `|coauthors=` (bantuan); Check date values in: `|date=` (bantuan)
6. ↑  ""The Mongolian government has chosen not to move to Summer Time"". World Time Zone.com. Dicapai pada 2007-09-30. Cite has empty unknown parameter: `|coauthors=` (bantuan); Check date values in: `|date=` (bantuan)
7. ↑  "Country Comparison :: Area". *The World Factbook*. CIA. Diarkibkan daripada yang asal pada Februari 9, 2014. Dicapai pada Jun 28, 2013.
8. ↑  "Mongolian Forestry Sector". Food and Agriculture Organization of the United Nations. Diarkibkan daripada yang asal pada November 1, 2012. Dicapai pada Mei 31, 2013.
9. ↑  "Mongolia Climate – Retrieve the average temperatures and rains in Mongolia & in Ulaan baatar". Diarkibkan daripada yang asal pada Februari 3, 2016.
10. ↑  "Republic of Mongolia" (PDF). 2004. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada October 2, 2006. Dicapai pada 2008-02-10.
11. ↑  Han, Jae-hyuck (5 Mei 2006). "Today in Mongolia: Everyone can speak a few words of Korean". Office of the President, Republic of Korea. Diarkibkan daripada yang asal pada 30 September 2007. Dicapai pada 2007-08-17. Cite has empty unknown parameter: `|dead-url=` (bantuan)
12. ↑  2010 Population and Housing Census of Mongolia. Data recorded in Brian J. Grim et al. *Yearbook of International Religious Demography 2014*. BRILL, 2014. p. 152
13. ↑  "Mongolia". *The World Factbook*. CIA. Diarkibkan daripada yang asal pada Julai 3, 2015. Dicapai pada Ogos 9, 2015.
14. ↑  "Background Note: Mongolia". Bureau of East Asian and Pacific Affairs.
15. ↑  "Монголия" [Mongolia]. *OEC* (dalam bahasa Rusia). Dicapai pada 29 November 2019.
16. ↑  Morris Rossabi; Vladimir Socor (Mei 5, 2005). "Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar". Jamestown Foundation. Diarkibkan daripada yang asal pada Disember 21, 2013. Dicapai pada Jun 28, 2013.
17. ↑  "Tough challenges in 2014 | UBPost News". Ubpost.mongolnews.mn. Disember 26, 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada April 1, 2014. Dicapai pada Mei 5, 2014.

Pautan luar
-----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons mempunyai media berkaitan: ***Mongolia***. |

* Flags and arms of the aymags of Mongolia
* Mongolian Tourist Board Diarkibkan 2008-10-25 di Portuguese Web Archive
* Mongolian Open Government (in Mongolian)

| * l
* b
* s
Rencana Mongolia  |
| --- |
| Sejarah | 
* Garis masa
* Mongolia Prasejarah
* Proto-Mongol
* Xiongnu
* Xianbei
* Kekhanan Rouran
* Kekhanan Turkik Timur
* Dinasti Liao
* Empayar Mongol
* Dinasti Yuan Utara
* Empat Oirat
* Kekhanan Dzungar
* Revolusi 1911
* Kekhanan Bogd
* Pendudukan Mongolia
* Revolusi 1921
* Republik Rakyat Mongolia
* Revolusi 1990
* Mongolia moden

 |  |
| Geografi | 

|  |
| --- |
| 
* Bandar
	+ Ulan Bator
* Iklim
* Fauna
* Flora
* Gurun Gobi
* Tasik
	+ Khövsgöl
	+ Uvs
* Gunung
	+ Altai
	+ Khangai
	+ Khentii
* Sungai
	+ Selenga
	+ Orkhon

 |

 |
| Politik | 

|  |
| --- |
| 
* Lagu kebangsaan
* Bendera
* Soyombo
* Pembahagian pemerintahan
* Perlembagaan
* Pilihan raya
* Hubungan luar
	+ Dasar jiran ketiga
* Hak asasi manusia
* Tentera
* Parti politik
* Presiden
* Perdana Menteri
* Khural Agung Negeri (parlimen)
* Mahkamah Agung

 |

 |
| Ekonomi | 

|  |
| --- |
| 
* Pertanian
* Bursa Saham
* Tögrög (mata wang)
* Pelancongan
* Pengangkutan

 |

 |
| Masyarakat | 

|  |
| --- |
| 
* Demografik
* Mongol
	+ Khalkha
	+ Buryat
	+ Oirat
* Pendidikan
* Bahasa
* Cuti awam
* Senarai orang Mongolia
* Wanita
* Sistem tulisan

 |
| Budaya | 
* Seni bina
* Biyelgee (tarian)
* Wayang
* Masakan
* Kesusasteraan
* Media
* Musik
* Naadam (festival)
* Agama
* Tsagaan Sar (Hari Tahun Baharu)
* Sukan

 |

 |
| 
* Kategori

 |

| * l
* b
* s
Senarai negara dan wilayah tanggungan di benua Asia |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Asia Tenggara** | 
Brunei **·**  Filipina **·**  Indonesia1 **·**  Kemboja **·**  Laos **·**  Malaysia **·**  Myanmar **·**  Singapura **·**  Thailand **·**  Timor Leste **·**  Vietnam  | **Asia Barat** | 
Arab Saudi **·**  Armenia **·**  Azerbaijan2 **·**  Bahrain **·**  Cyprus **·**  Emiriah Arab Bersatu **·**  Georgia2 **·**  Iran **·**  Iraq **·**  Israel **·**  Jordan **·**  Kuwait **·**  Lubnan **·**  Mesir **·**  Oman **·**  Palestin **·**  Qatar **·**  Syria **·**  Turki2 **·**  Yemen  |
| **Asia Tengah dan Utara**  | 
Afghanistan **·**  Kazakhstan **·**  Kyrgyzstan **·**  Rusia2 **·**  Tajikistan **·**  Turkmenistan **·**  Uzbekistan  | **Asia Timur** | 
China **·**  Hong Kong3 **·**  Korea Selatan **·**  Korea Utara **·**  Macau3 **·**  Jepun **·**  Mongolia |
| **Asia Selatan** | 
Bangladesh **·**  Bhutan **·**  India **·**  Maldives **·**  Nepal **·**  Pakistan **·**  Sri Lanka  | **Wilayah tanggungan dan negeri dengan pengiktirafan terhad** | **Wilayah tanggungan :**
 Akrotiri dan Dhekelia, Wilayah Lautan Hindi British (United Kingdom) **·**  Kepulauan Cocos (Keeling), Pulau Krismas (Australia)  **Negeri dengan pengiktirafan terhad :**
 Abkhazia **·**  Cyprus Utara **·**  Nagorno-Karabakh **·**  Ossetia Selatan **·**  Republik China (Taiwan)  |

 |
| 1 Sebahagiannya di benua Oceania (negeri Papua Barat).  2 Sebahagiannya di benua Eropah.  3 Merupakan Kawasan Pentadbiran Khas di Republik Rakyat China. |

| * l
* b
* s
Negara dan wilayah di Asia Timur |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Republik Rakyat China |  Republik China1  Jepun  Korea Utara |  Korea Selatan  Mongolia |
| SAR |  Hong Kong  Makau |

Kadangkala termasuk:  Filipina · Vietnam · Timur Jauh Rusia
1 Biasanya dikenali sebagai "Pulau Formosa" atau "Taiwan"; lihat Status politik Taiwan.
 |

| * l
* b
* s
Negara di Asia Tengah |
| --- |
|  Afghanistan ·  Kazakhstan ·  Kyrgyzstan ·  Tajikistan ·  Turkmenistan ·  Uzbekistan · 
Kadangkala termasuk:  ·  Republik Rakyat China-Xinjiang, Tibet ·  Mongolia ·  Pakistan ·  Rusia- Siberia |

| Kawalan kewibawaan Sunting ini di Wikidata |
| --- |
| Umum | 
* ISNI
	+ 1
* VIAF
	+ 1
* WorldCat Identities
	+ 1
	+ 2

 |
| Perpustakaan negara | 
* Sepanyol
* Perancis (data)
	+ 2 (data)
	+ 3 (data)
* Ukraine
* Jerman
* Israel
* Amerika Syarikat
* Jepun
* Republik Czech
* Sweden

 |
| Lain-lain | 
* Aplikasi Berfaset Terminologi Subjek
* Kamus Sejarah Switzerland
* MusicBrainz (kawasan)
* Arkib Negara (A.S.)
* SUDOC (Perancis)
	+ 1
* İslâm Ansiklopedisi

 |