"Wikipedia" dalam tulisan Jawa
**Tulisan Jawa** (juga dikenali sebagai *huruf Jawa*, *hanacaraka* atau *abjad Jawa*; Jawa: *Aksara Jawa*code: jv is deprecated ) ialah satu sistem tulisan abjad suku kata yang digunakan oleh orang Jawa untuk menulis dalam bahasa Jawa. Ia juga digunakan di Bali, Sunda, dan Madura. Bahkan ditemukan pula surat-surat dalam bahasa Melayu yang menggunakan tulisan Hanacaraka. Tulisan ini berasal daripada tulisan kawi yang mempunyai asal-usul dari tulisan Brahmi di India.

*Hanacaraka* dinamakan sedemikian kerana lima huruf pertamanya membentuk sebutan "ha-na-ca-ra-ka". *Hanacaraka* juga boleh merujuk kepada kelompok sistem tulisan yang berkait rapat dengan tulisan Jawa dan menggunakan susunan abjad yang sama, iaitu tulisan Jawa sendiri, tulisan Bali dan tulisan Sunda.

Tulisan Jawa muncul pada sekitar kurun ke-9. Namun begitu, penggunaannya dihentikan pada tahun 1942 ketika Jepun menyerbu Jawa dan digantikan dengan tulisan Rumi sebagai tulisan rasmi Republik Indonesia.

Lagenda Hanacaraka
------------------

Abjad Jawa dikaitkan dengan Hanacaraka, sebuah lagenda mengenai dua orang pahlawan bernama Dora dan Sambada yang bertarung. Keduanya adalah hamba Raja Aji Saka.

Terdapat 20 huruf dalam abjad Jawa, yang mana boleh disingkatkan kepada kata "*hana caraka, data sawala, padha jayanya, maga bathanga*", dalam bahasa Jawa bermaksud "dua utusan, mereka berbalah, dua-dua sama hebat, dua-dua mati". Dari segi harfiah:

*hana* = ada
*caraka* = utusan
*data* = datang
*sawala* = menentang
*padha* = sama-sama
*jayanya* = hebat
*maga* = menjadi
*bathanga* = batang (mayat)
* hana caraka*hana caraka*
* data sawala*data sawala*
* padha jayanya*padha jayanya*
* maga bathanga*maga bathanga*

Lagenda ini diceritakan kepada kanak-kanak yang baru belajar abjad Jawa untuk hiburan dan memudahkan ingatan.

Abjad
-----

### Huruf

Tulisan Jawa merupakan abjad suku kata, bermakna bahawa setiap unit terkecil (huruf) adalah suku kata (terdiri daripada satu bunyi konsonan dan satu bunyi vokal iringan). Suku kata ini boleh diubah suai dengan tanda-tanda yang dinamakan oleh orang Jawa sebagai *sandhangan*.

Terdapat 20 huruf asas dalam abjad Jawa:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *ha* | *na* | *ca* | *ra* | *ka* | *da* | *ta* | *sa* | *wa* | *la* |
| *pa* | *dha* | *ja* | *ya* | *nya* | *ma* | *ga* | *ba* | *tha* | *nga* |

#### Pasangan

Pasangan membolehkan penggabungan beberapa konsonan untuk membentuk suku kata baru. Contohnya, *na* dan pasangan *da* boleh digabungkan untuk membentuk suku kata *nda*. Setiap huruf asas Jawa mempunyai pasangannya yang ditulis di bawah atau sejajar dengan huruf berikutnya.

Berikut ialah senarai pasangan bagi huruf asas Jawa:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *ha* | *na* | *ca* | *ra* | *ka* | *da* | *ta* | *sa* | *wa* | *la* |
| *pa* | *dha* | *ja* | *ya* | *nya* | *ma* | *ga* | *ba* | *tha* | *nga* |

#### *Aksara murda*

Sesetengah huruf dalam abjad Jawa mempunyai bentuk khas yang dipanggil *aksara murda*. Seperti kegunaan huruf besar dalam abjad Rumi, *aksara murda* digunakan sebagai tanda kesantunan, contohnya dalam nama gelaran, nama orang, nama tempat, dan nama pemerintah.
Berikut ialah senarai *aksara murda*, berserta pasangan:

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Na* | *Ka* | *Ta* | *Sa* | *Pa* | *Ga* | *Ba* |

#### *Aksara swara*

*Aksara swara* (huruf vokal) ialah huruf khas yang berfungsi sebagai huruf vokal yang menjadi suku kata. Ia biasanya digunakan pada kata asing. *Aksara swara* tidak mempunyai pasangan. Berikut ialah senarai *aksara swara*:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *a* | *e* | *é* | *i* | *o* | *u* |

Perhatikan bahawa huruf *e* dibina menggunakan *a* dan *pepet* (lihat *sandhangan swara*).

#### *Aksara rékan*

*Aksara rékan* (huruf rekaan) ialah huruf-huruf yang ditambah untuk menampung penyerapan kata-kata Arab. Huruf-huruf ini dicipta dengan menambah *cecak telu* (tiga titik) pada huruf-huruf yang sedia ada. Terdapat tujuh *aksara rékan*, masing-masing mempunyai pasangan:

kha, dza, gha, fa, za, sya, sha
#### Huruf-huruf lain

Antara huruf-huruf lain yang terdapat dalam abjad Jawa ialah:

|  |  |
| --- | --- |
|  | *pa cerek* - untuk bunyi re /rǝ/ |
|  | *nga lelet* - untuk bunyi le /lǝ/ |
|

### *Sandhangan*

*Sandhangan* ialah tanda yang mengubah bunyi suku kata. Terdapat bermacam-macam jenis *sandhangan* dalam tulisan Jawa. *Sandhangan* terbahagi kepada tiga kategori:

* *sandhangan swara*
* *sandhangan panyigeging wanda*
* *sandhangan wyanjana*

#### *Sandhangan swara*

*Sandhangan swara* ialah tanda yang bertindak sebagai "baris" kepada suku kata. Ia digunakan untuk membatalkan bunyi asal /a/ dalam suku kata dan menggantikannya dengan vokal lain, umpamanya /i/ dan /u/. Terdapat lima jenis *sandhangan swara*:

|  |  |
| --- | --- |
|  | *wulu* - untuk bunyi /i/ |
|  | *suku* - untuk bunyi /u/ |
|  | *pepet* - untuk bunyi /ǝ/ |
|  | *taling* - untuk bunyi /e/ |
|  | *taling tarung* - untuk bunyi /o/ |

Contohnya, *ha* dengan *wulu* menghasilkan suku kata /hi/.

#### *Sandhangan panyigeging wanda*

*Sandhangan panyigeging wanda* digunakan untuk mengakhiri suku kata dengan bunyi konsonan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *layar* - untuk bunyi /r/ |
|  | *wignyan* - untuk bunyi /h/ |
|  | *cecak* - untuk bunyi ng /ŋ/ |
|  | *patèn* atau *pangkon* - untuk 'membunuh' bunyi pada sebuah huruf-huruf lainnya. |

Contohnya, *ha* dengan *layar* menghasilkan suku kata /har/, kemudian *ha* dengan wignyan menghasilkan suku kata /hah/, lalu *ha* dengan *cecek* mengahasilkan suku kata /haŋ/. Lalu *ha* dan *na* dengan *patèn* menghasilkan suku kata /han/. Sementara itu *ha*, *ra* dan *nga* tidak boleh diikuti dengan patèn.

#### *Sandhangan wyanjana*

*Sandhangan wyanjana* digunakan untuk menggabungan bunyi konsonan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *cakra* - untuk bunyi /r/ |
|  | *cakra keret* - untuk bunyi /re/, sebagai pengganti gabungan *cakra* dan *pepet* |
|  | *péngkal* - untuk bunyi /y/ |

Contohnya, *ka* dengan *cakra* menghasilkan suku kata *kra*.

Beberapa *sandhangan* dari kategori yang berbeza boleh digabungkan sekali untuk menghasilkan suku kata yang lebih rumit. Contohnya, *ka*, *wulu*, *cakra* dan *cecak* boleh digabungkan untuk menghasilkan suku kata /kriŋ/ ("kring").

### Angka

Angka dalam tulisan Jawa menggunakan sistem nombor perpuluhan.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *1* | *2* | *3* | *4* | *5* | *6* | *7* | *8* | *9* | *0* |

### Tanda baca

|  |  |
| --- | --- |
|  | *adeg adeg* - penanda awal ayat |
|  | *pada lingsa* - sama seperti fungsi koma |
|  | *pada lungsi* - sama seperti fungsi noktah |
|  | *pada pangkat* - mengapit angka dan petikan kata |

Contoh
------

|  |
| --- |
| Tulisan Jawa pada sebuah tanda di Tamansari, Yogyakarta |
| Sebuah manuskrip purba dalam tulisan Jawa | Sebuah papan tanda di Surakarta |

Selebihnya
----------

* Bahasa Jawa
* Jawa
* Sistem tulisan lain yang berasal dari tulisan Jawa:
	+ Tulisan Bali
	+ Tulisan Sunda

Rujukan
-------

Pautan luar
-----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons mempunyai media berkaitan ***Tulisan Jawa*** |

* Laman tulisan Jawa di Omniglot
* Laman tulisan Jawa di Ancient Scripts
* Tapak web mengenai tulisan Jawa Diarkibkan 2012-01-05 di Wayback Machine
* Official website HANACARAKA v.1.0 Diarkibkan 2012-01-05 di Wayback Machine  download
* Nulisa Aksara Jawa - Laman penukaran aksara Rumi ke Jawa
*