**Kelantan Darul Naim** (Jawi: ‏**کلنتن دار النعيم**‎code: ms is deprecated ‎) atau nama pendeknya **Kelantan** (sebutan tempatan: *Klatè*, Dengari/klɑːˈtɛ/) merupakan sebuah negeri daripada 13 buah negeri di Malaysia yang kaya dengan sumber asli tempatan. Mempunyai keluasan lebih kurang 15,040 km², terletak di timur laut Semenanjung Malaysia, berhadapan dengan Laut China Selatan, dan bersempadan dengan wilayah Narathiwat, Thailand (lihat peta). Kelantan ialah sebuah negeri agraria (pertanian) yang mempunyai banyak kawasan tanaman padi dan perkampungan nelayan. Kelantan mempunyai KDNK per kapita sebanyak RM7,985 pada tahun 2006, iaitu kira-kira sebahagian kecil daripada negeri kaya lain seperti Selangor dan Pulau Pinang. Laporan Sosioekonomi Negeri 2017 yang diterbitkan pada 26 Julai 2018 melaporkan bahawa Kelantan mempunyai KDNK per kapita sebanyak RM13,593 pada 2017.

Negeri Kelantan diasaskan oleh seorang pemuda bernama Nik Emir Thani Bin Nik Norishky Thani yang berasal daripada Bachok, Kelantan.

Berdasarkan pada Statistik Penduduk Suku ke-4 2019, Kelantan mempunyai seramai 2,000,000 orang penduduk. Kaum Melayu merupakan kaum yang terbesar iaitu sebanyak 95%, diikuti dengan kaum Cina 3.8%, kaum India 0.3% dan lain-lain kaum 0.9%. Berdasarkan bancian tersebut, 95% daripada penduduk Kelantan beragama Islam, diikuti dengan agama Buddha 4.4%, Kristian 0.2%, Hindu 0.2% dan lain-lain agama 0.2%. Kelantan merupakan antara negeri yang mempunyai peratus penduduk Melayu yang tinggi selain Terengganu iaitu sebanyak 95% berbanding negeri-negeri lain di pantai barat Semenanjung.

Asal usul nama
--------------

Peta Mao Kun pada abad ke-17 dari 
*Wubei Zhi* yang berdasarkan peta abad ke-15 Zheng He yang menunjukkan muara sungai Kelantan (吉蘭丹港)
Terdapat beberapa teori asal usul nama Kelantan. Satu teori mengatakan bahawa perkataan "Kelantan" berasal daripada perkataan gelam hutam yang diubah suai, iaitu perkataan Melayu untuk pokok gelam (*Melaleuca leucadendra*). Teori lain mendakwa bahawa nama Kelantan itu berasal daripada perkataan Melayu iaitu "kilatan". Namun teori yang lebih tepat mengatakan nama Kelantan berasal daripada perkataan "kolam tanah".

Perkataan "kolam tanah" dipercayai berasal daripada perkataan India iaitu *Kolaan Thana* atau *Kolaam Thana* yang bermaksud "Tanah Kolaan" atau "Tanah Kolaam", istilah kolaan atau kolaam merujuk kepada lukisan lantai atau gambar rajah dalam banyak kuil Hindu yang menghiasi tanah pada zaman dahulu. Teori ini mengatakan bahawa Kolaan Thana atau Kolaam Thana secara beransur-ansur menjadi Kelantan sesuai dengan pertuturan penduduk tempatan.

Gelaran *Darul Naim* yang diberikan kepada Negeri Kelantan bermaksud "Negeri/Kediaman yang menyenangkan". Perkataan "Darul" 
berasal daripada perkataan Arab iaitu "دار" yang bermaksud rumah atau kediaman dalam bahasa Melayu. Perkataan "Naim" jika diterjemahkan kepada bahasa Melayu ianya bermakna *menyenangkan*.

Selain itu Negeri Kelantan juga dikenali dengan nama panggilan *Tanah Serendah Sekebun Bunga*, *Tanjung Pura*, *Negeri Cik Siti Wan Kembang* dan *Serambi Mekah*. Kelantan juga pada ketika dahulu dikenali sebagai *Paris of Malaya* (Paris Tanah Melayu) kerana keruntuhan sosial dan aktiviti pelacuran yang terkenal di Tanah Melayu ketika itu, namun istilah itu lenyap apabila digantikan dengan fahaman Islam yang dibawa oleh kerajaan negeri yang ditadbir oleh Parti Islam Se-Malaysia (PAS) pada tahun 1990 dan Kelantan sejak itu digelar "Serambi Mekah" dibawah pentadbiran PAS bersama slogan "Membangun Bersama Islam" hingga kini.

Sejarah
-------

Rencana utama: Sejarah Kelantan
### Sejarah awal

Sejarah awal Kelantan tidak begitu jelas, tetapi penemuan arkeologi menunjukkan bukti Kelantan sebagai petempatan manusia di zaman prasejarah. Kelantan awal mempunyai perhubungan dengan Empayar Funan, Khmer, Champa dan Siam. Kira-kira pada tahun 1411,terdapat raja yang beragama islam yang bernama Raja Kumar.Kelantan merupakan sebuah pusat perdagangan yang penting.

### Kesultanan Melayu Kelantan

Pada 1499, Kelantan telah menjadi negeri bawahan Kesultanan Melaka. Legenda Cik Siti Wan Kembang dikatakan telah memerintah Kelantan dari abad ke-16 hingga ke-17. Dengan kejatuhan kesultanan Melayu 
 Melaka pada 1511, Kelantan dibahagikan dan diperintah oleh ketua-ketua kecil. Dengan ancaman oleh Siam pada 1603, kebanyakan ketua kecil Kelantan bernaung di bawah Konfederasi Patani Besar. Kerajaan pusat di Pattani membahagikan Kelantan kepada 4 wilayah iaitu Kelantan Timur, Kelantan Barat, Legeh dan Ulu Kelantan. Kira-kira 1760, seorang putera raja Kelantan Barat berjaya dalam penyatuan wilayah Kelantan sekarang. Tidak lama kemudian, pada 1764, Long Yunus iaitu putera raja Kelantan Timur, anak Long Sulaiman berjaya merampas takhta kerajaan dan mengisytiharkan diri sebagai Raja Kelantan. Walau bagaimanapun, dengan kemangkatannya, Kelantan dipengaruhi oleh Terengganu.

Pada 1800, Long Muhammad mengisytiharkan diri sebagai sultan pertama Kelantan. Pada 1812, baginda melepaskan Kelantan daripada pengaruh Terengganu dan menjadi negara ufti Siam yang berasingan. Pada 1820-an, Kelantan merupakan salah satu daripada negeri yang mempunyai penduduk terbanyak serta termakmur di Semenanjung Tanah Melayu kerana berjaya mengelakkan perang dan juga pertikaian,seperti yang menimpa negeri-negeri di selatan dan barat. Siam terus memainkan peranan yang mustahak di Kelantan pada seluruh abad ke-19.

Beribu-ribu orang berbondong-bondong ke jalan raya Kota Bharu untuk menyaksikan Perarakan Burung Petala pada tahun 1933. Setelah kematian Long Muhammad yang tidak mempunyai anak mencetuskan satu lagi perang saudara di kalangan penuntut takhta. Anak saudaranya dan anak kepada Long Tan (Temengggong), Long Senik Mulut Merah, berjaya mengatasi bapa saudaranya dan sepupunya dan menaiki takhta pada tahun 1835 sebagai Sultan Muhammad II. 

Sultan Muhammad II memanfaatkan pakatan longgarnya dengan Siam untuk membentuk negeri Kelantan moden, berpusat di kubu barunya di tebing timur sungai Kelantan, yang menjadi Kota Bharu pada tahun 1844.

### Penjajahan British

Di bawah syarat Perjanjian British-Siam pada 1909, Siam menyerahkan negeri Kelantan, Terengganu, Kedah dan Perlis kepada British, dan Kelantan menjadi salah satu daripada Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu di bawah Residen British.

### Kedatangan tentera Jepun

Kelantan merupakan tempat pertama di Malaya yang ditakluk oleh Jepun yang menyerangnya pada 8 Disember 1941. Semasa pendudukan Jepun, Kelantan sekali lagi dikawal oleh Siam, tetapi selepas kekalahan Jepun pada Ogos 1945, Kelantan kembali kepada pemerintahan British.

### Persekutuan

Kelantan menjadi sebahagian dari Persekutuan Tanah Melayu pada 1 Februari 1948 dan bersama-sama dengan negeri lain, mencapai kemerdekaan pada 31 Ogos 1957. Pada 16 September 1963, Kelantan menjadi salah satu daripada negeri-negeri yang membentuk Persekutuan Malaysia.

Pentadbiran
-----------

Laman utama: Dewan Undangan Negeri Kelantan dan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri Kelantan
Sultan Negeri Kelantan merupakan Ketua Perlembagaan Negeri. Di bawah perlembagaan negeri, kuasa perundangan dipunyai oleh Dewan Undangan Negeri. Dewan ini melantikkan ahli Dewan untuk membentukkan Majlis Mesyuarat Kerajaan (EXCO).

EXCO, yang diketuai oleh Menteri Besar, memegang kuasa eksekutif dan merupakan badan yang membuat dasar kerajaan negeri. Menteri Besar yang dilantik oleh Sultan adalah daripada parti politik yang memenangi kerusi yang terbanyak di dalam Dewan Undangan. Menteri Besar Kelantan sekarang ialah Datuk Ahmad Yakob yang juga merupakan Timbalan Mursyidul Am kepada parti yang memerintah negeri Kelantan, Parti Islam Se-Malaysia(PAS).
Kerajaan Kelantan juga mempunyai Bendahara dan Temenggung.

### Bahagian Pentadbiran

Rencana utama: Jajahan-Jajahan Negeri Kelantan
Peta pembahagian jajahan Kelantan
Kelantan terbahagi daripada 11 jajahan yang mana ianya diketuai oleh ketua jajahan. Bandar-bandar utama di negeri Kelantan termasuklah Kota Bharu (ibu negeri), Pasir Puteh, Pasir Mas, Tanah Merah, Kuala Krai, Gua Musang, Jeli, Rantau Panjang dan Pangkalan Chepa.

### Latar belakang politik

Laman utama: Politik di Kelantan dan Parti Islam Se-Malaysia
bendera kerajaan PAS
Kelantan telah diperintah oleh Parti Islam Se-Malaysia (PAS) sejak 1990. Ia kini merupakan salah satu daripada tiga negeri Malaysia yang diperintah oleh PAS selepas pilihan raya 2018, diikuti dengan Terengganu dan Kedah. Hampir kesemua ahli PAS adalah Melayu Islam, begitu juga kira-kira 95% penduduk Kelantan.

Negeri Kelantan hampir sinonim dengan PAS, kerana Kelantan telah berada di bawah pemerintahan PAS selama dua tempoh yang panjang. (Terengganu yang berjiran juga pernah berada di bawah pemerintahan PAS dua kali, tetapi untuk tempoh yang singkat [1959–1962 dan 1999–2004].) Tempoh pertama pemerintahan PAS di Kelantan bermula dua tahun selepas merdeka, pada 1959, dan berlangsung selama 18 tahun ( 1959–1977); tempoh semasa adalah selama 28 tahun dan semakin bertambah (1990- ). Pada November 1977, darurat di Kelantan telah diisytiharkan oleh kerajaan persekutuan berikutan krisis politik dan keganasan jalanan. Pilihan raya berlaku tidak lama selepas darurat yang dimenangi oleh UMNO.

Selama dua tempoh pemerintahan PAS, apabila gabungan Barisan Nasional memerintah negeri itu, hanya kira-kira 12 tahun (11 Mac 1978 hingga 21 Oktober 1990). Pada Pilihan Raya Umum 1990, PAS kembali dengan kemenangan besar, memenangi kesemua 39 kerusi Dun dan 13 Parlimen. Kemenangan itu dicapai melalui gabungan pimpinan PAS, yang dipanggil Angkatan Perpaduan Ummah (APU). Pada Pilihan Raya Umum berikutnya pada 1995, PAS menang sekali lagi, walaupun dengan majoriti yang berkurangan. PAS menang besar pada 1999, sebahagian besarnya disebabkan oleh kemarahan orang Melayu terhadap layanan bekas Timbalan Perdana Menteri Anwar Ibrahim oleh Perdana Menteri Mahathir Mohamad dan pegawai kerajaan negara yang lain. Bagaimanapun, PAS hampir-hampir kehilangan kawalan ke atas Kelantan, mengekalkannya dengan hanya majoriti 1 kerusi, pada tahun 2004, apabila Barisan Nasional, di bawah kepimpinan baharu Abdullah Badawi selepas persaraan Tun Mahathir, menang secara besar-besaran secara nasional. Bagaimanapun, selepas pilihan raya umum Malaysia 2008, PAS memperoleh semula majoriti dua pertiga kerusi di DUN.

Geografi
--------

Rencana utama: Geografi Kelantan
### Iklim

Negeri Kelantan mengalami iklim tropika yang baik, di mana hampir setiap tahun hujan turun dengan berselang-seli mengikut bulan tertentu. Biasanya, hujan yang lebat akan berterusan selama beberapa hari atau selama beberapa bulan. Bulan-bulan yang mengalami hujan yang paling kerap ialah bulan November, Disember dan Januari, iaitu pada musim tengkujuh. Suhu setiap hari dianggarkan lebih kurang 28 °C.

Demografi penduduk
------------------

Rencana utama: Senarai jajahan di Kelantan




Anggaran Penduduk Di Kelantan Mengikut Etnik (2023)

  Bumiputera (94.60%)  Cina (2.38%)  India (0.25%)  Lain-lain (0.60%)  Bukan warganegara (2.17%)
Rujukan:
Jabatan Perangkaan Malaysia



**Anggaran penduduk mengikut kumpulan etnik (2023)**| Etnik | Bilangan |
| --- | --- |
| Bumiputera | 1,757,200 |
| Cina | 44,300 |
| India | 4,700 |
| Lain-lain | 11,000 |
| Bukan warganegara | 40,300 |
| Jumlah | 1,857,600\* |

Sejarah kependudukan| Tahun | Pend. | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1980 | 893,753 | —     |
| 1991 | 1,207,684 | +35.1% |
| 2000 | 1,313,014 | +8.7% |
| 2010 | 1,539,601 | +17.3% |
| 2021 | 1,899,700 | +23.4% |
| Source: |

Bilangan penduduk Kelantan mengikut jajahan.

| Kedudukan | Jajahan | Bendera | Lambang | Bilangan penduduk (2021) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Kota Bharu |  |  | 562,400 |
| 2 | Pasir Mas |  |  | 231,900 |
| 3 | Tumpat |  |  | 181,700 |
| 4 | Bachok |  |  | 158,900 |
| 5 | Tanah Merah |  |  | 152,400 |
| 6 | Pasir Puteh |  |  | 137,400 |
| 7 | Kuala Krai |  |  | 105,900 |
| 8 | Machang |  |  | 102,900 |
| 9 | Gua Musang |  |  | 102,500 |
| 10 | Jeli |  |  | 55,600 |
| 11 | Lojing | - |  | 10,700 |

Ekonomi dan budaya
------------------

Rencana utama: Ekonomi Kelantan
### Budaya

Rencana utama: Budaya di Kelantan
Kelantan merupakan negeri yang berjiran dengan wilayah-wilayah selatan Thailand yang dikenali dahulu sebagai Negeri Patani Darul Salam. Dari segi sejarahnya, Kelantan mempunyai hubungan sejarah yang sangat akrab dengan Kesultanan Melayu Patani yang didokongi oleh Kesultanan Melayu Islam di mana Kesultanan Melayu Kelantan mempunyai pertalian darah dengan Kesultanan Melayu Patani dan juga Kesultanan Melayu Negeri Champa. Setelah Kesultanan Melayu Patani dikhianati oleh Siam dan British maka ia telah didominasi oleh Thailand. Negeri Patani telah dipecahkan kepada wilayah-wilayah kecil yang terdiri dari Yala (Jala), Narathiwat (Menara), Patani dan Songkhla (Senggora). 

Di bawah perjanjian British-Siam pada tahun 1948, demografi pemerintahan selatan Siam telah dipisahkan. Kelantan di bawah Malaysia manakala negeri-negeri Patani di bawah Thailand.

Oleh yang demikian Kelantan mempunyai budaya yang unik yang sangat berkait rapat dengan budaya Negeri Patani. Asimilasi antara budaya Melayu, Siam dan Islam menghasilkan permainan rakyat seperti Dikir Barat, Main Puteri, Mak Yong dan seumpamanya. Mak Yong dipengaruhi oleh budaya Siam (Thailand), sementara Dikir Barat pula mempunyai unsur-unsur Islam. Main Puteri pula dikatakan diresapi oleh budaya Hindu. Kebudayaan Kelantan yang unik, Mak Yong diiktiraf oleh UNESCO. Bentuk teater purba ini dicipta oleh masyarakat Melayu Malaysia menggabungkan lakonan, muzik vokal dan instrumental, gerak isyarat dan pakaian rumit. Khususnya kepada kampung-kampung Kelantan di barat laut Malaysia, di mana tradisi itu berasal, Mak Yong dilakukan terutamanya sebagai hiburan atau untuk tujuan ritual yang berkaitan dengan amalan penyembuhan.

Kelantan juga kaya dengan makanan tradisional dan berlainan dengan makanan Melayu di negeri lain. Di antara makanan tradisional Kelantan yang berkhasiat dikenali sebagai budu. Budu salah satu makanan yang paling popular di negeri Kelantan. Kini, masyarakat semakin mengenali dan mengetahui khasiat budu. Di samping itu, nasi kerabu juga popular di negeri Kelantan. Hanya masyarakat Kelantan dapat menghasilkan nasi kerabu yang sedap. Terdapat pelbagai makanan lain yang enak di negeri Kelantan antaranya nasi dagang, nasi berlauk, nasi tumpang, nasi kapit, nasi air, laksam, kuih akok, kuih talam, ayam percik dan ketupat sotong.

### Bahasa

Rencana utama: Bahasa Melayu Kelantan
Penduduk di Kelantan kebanyakannya menggunakan bahasa Melayu Kelantan. Bahasa ini merupakan loghat daripada bahasa Melayu piawai. Bahasa ini berbeza dengan bahasa Melayu Terengganu tetapi digunakan sehingga di Pulau Perhentian dan bahagian utara daerah Besut Terengganu.

### Tarikan utama

* Pasar Besar Siti Khadijah - Nama ini berasal dari Khadija binti Khuwaylid, isteri Nabi Muhammad yang merupakan ahli perniagaan pada masa itu.
* Taman Negara - Terletak di Wilayah Gua Musang, Kelantan, berhampiran sempadan Pahang dan Terengganu. Ia terletak di dalam hutan rizab Bukit Hantu dan Lebir.
* Wat Machimmaram Sitting Buddha - Salah satu sitting buddha yang terbesar di Asia Tenggara yang terletak di Kampung Jubakar Darat,Tumpat
* *Wat Photivihan Sleeping Buddha* atau Kuil Photivihan - Kuil ini adalah salah satu daripada 25 kuil yang terdapat di Tumpat, dan merupakan salah satu yang paling popular di negara ini.
* Masjid Jubli Perak Sultan Ismail Petra - Seni bina masjid ini amat unik kerana menggabungkan seni bina Cina dan Islam dan menyerupai Masjid Niujie yang berusia lebih daripada 1,000 tahun di Beijing, China.
* Pantai Irama Bachok - Terletak di dalam Daerah Bachok dan merupakan tempat kunjungan utama penduduk Daerah Bachok dan juga penduduk Negeri Kelantan khususnya.
* Gunung Stong - Gunung Stong setinggi 1,433 meter terletak kira-kira 300 kilometer dari Kota Bharu dan digambarkan sebagai lokasi eko-pelancongan terkenal di Malaysia kerana mengalir di kawasan itu adalah air terjun Jelawang setinggi 303 meter yang didakwa sebagai tertinggi di Asia Tenggara.
* Masjid Muhammadi - Salah satu lambang kemegahan di dalam bandar ini yang mempunyai ciri-ciri gerbang yang anggun dan warna keemasan. Nama Masjid Al- Muhammadi sebagai satu penghormatan Almarhum Sultan Muhammad ke IV di atas sumbangan dan jasa terhadap negeri ini.
* Masjid Al-Ismaili - Masjid yang terletak di Bandar Baru Pasir Pekan, Wakaf Baru. Masjid Al-Ismaili merupakan cetusan idea Kebawah Duli Yang Maha Mulia Sultan Muhammad V dan ianya merupakan hadiah abadi daripada Kebawah Duli Yang Maha Mulia Tuanku Sultan Muhammad V kepada Ayahanda baginda Duli Yang Maha Mulia Sultan Ismail Petra
* Pantai Bisikan Bayu - Juga dikenali sebagai Pantai Dalam Rhu, angin lembut di pantai menghasilkan bunyi yang tenang, kata penduduk setempat, berbunyi seperti bisikan yang menenangkan.
* Kraftangan Desa dan Muzium Kraftangan - Juga dikenali sebagai "Balai Getam Guri", ia menempatkan banyak contoh halus ketukangan Kelantan seperti sulaman tradisional, tenunan songket, percetakan batik, kerja perak dan ukiran kayu.
* Pantai Cahaya Bulan - Merupakan salah satu pantai yang terkenal di negeri Kelantan, Malaysia. Ia terletak kira-kira 10 km dari Kota Bharu dan merupakan kawasan pendaratan tentera Jepun untuk menyerang British pada 8 Disember 1941.
* Masjid Ar-Rahman Pulau Gajah - masjid ini terletak di Mukim Pulau Gajah, Pengkalan Chepa. Menariknya, masjid ini mempunyai Kombinasi hiasan dan binaan masjid yang dipertontonkan dibawa khas dari pelbagai negara. Antaranya, pintu utama masjid ini diimport dari Yaman, dua tiang yang berwarna hijau di mimbar masjid pula dari Maghribi, set geduk dari Indonesia, lampu gantung dari India dan paip yang unik untuk berwuduk pula diimport dari Turki.

Penduduk terkenal
-----------------

Rencana utama: Senarai orang dari Kelantan

Lihat juga
----------

* Pelancongan di Kelantan
* Pengangkutan di Kelantan
* Politik di Kelantan
* Demografi Kelantan
* Masjid di Kelantan
* Pendidikan di Kelantan
* Perbadanan Perpustakaan Awam Kelantan
* Yayasan Islam Kelantan
* Perbadanan Kemajuan Iktisad Negeri Kelantan
* Identiti Kelantan

Rujukan
-------

1. ↑  "Laporan Kiraan Permulaan 2010". Jabatan Perangkaan Malaysia. m/s. 27. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 July 2011. Dicapai pada 24 January 2011.
2. ↑  "Bilangan Penduduk dan Kadar Pertumbuhan Penduduk Tahunan Mengikut Negeri Malaysia". Department of Information, Ministry of Communications and Multimedia, Malaysia. 2020.
3. 1 2
4. 1 2 3  Ismail, Hafawati (2015). *Kuih Dan Manisan Kelantan: Langkah Demi Langkah*. ISBN 9789678605694.
5. ↑  "Federation of Malaya is inaugurated – Singapore History". *eresources.nlb.gov.sg*.
6. ↑  "Official Portal of Malaysia National Archives". Arkib.gov.my. Diarkibkan daripada yang asal pada 18 August 2018. Dicapai pada 2018-08-18.
7. ↑  "Portal Rasmi Arkib Negara Malaysia". *www.arkib.gov.my*.
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑  "salinan arkib". Diarkibkan daripada yang asal pada 2018-01-14. Dicapai pada 2018-08-15.
14. ↑
15. ↑  "salinan arkib". Diarkibkan daripada yang asal pada 2018-08-15. Dicapai pada 2018-08-15.
16. ↑
17. ↑  "UNDANG-UNDANG PERLEMBAGAAN TUBUH KERAJAAN KELANTAN". *Portal Rasmi Kerajaan Negeri Kelantan*.
18. ↑  "CARTA ORGANISASI PENTADBIRAN KERAJAAN NEGERI KELANTAN". *Portal Rasmi Kerajaan Negeri Kelantan*. Dicapai pada 23 December 2018.
19. ↑  "11 PEJABAT TANAH DAN JAJAHAN NEGERI KELANTAN". *Portal Rasmi Kerajaan Negeri Kelantan*. Dicapai pada 29 Disember 2021.
20. ↑  "Population Quick Info, Jabatan Perangkaan Malaysia".
21. ↑  Kelantan population
22. ↑  "Archived copy" (PDF). Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 16 January 2013. Dicapai pada 2012-06-17.CS1 maint: archived copy as title (link)
23. ↑
24. ↑
25. ↑
26. ↑  "salinan arkib". Diarkibkan daripada yang asal pada 2018-08-15. Dicapai pada 2018-08-15.
27. ↑  "salinan arkib". Diarkibkan daripada yang asal pada 2018-08-18. Dicapai pada 2018-08-18.
28. ↑  "salinan arkib". Diarkibkan daripada yang asal pada 2018-08-18. Dicapai pada 2018-08-18.
29. ↑
30. ↑  Senibina masjid ini amat unik kerana menggabungkan senibina Cina dan Islam dan menyerupai Masjid Niujie yang berusia lebih daripada 1,000 tahun di Beijing, China.
31. ↑  "salinan arkib". Diarkibkan daripada yang asal pada 2018-08-18. Dicapai pada 2018-08-18.
32. ↑   Diarkibkan 2018-08-18 di Wayback Machine.
33. ↑  "salinan arkib". Diarkibkan daripada yang asal pada 2018-08-18. Dicapai pada 2018-08-18.
34. ↑
35. ↑
36. ↑
37. ↑
38. ↑

Pautan luar
-----------

* Kerajaan Kelantan Diarkibkan 2011-04-14 di Wayback Machine
* Koleksi peta berkaitan dengan Kelantan
* Kb City - Peta Lengkap Bandar Kota Bharu Diarkibkan 2012-04-21 di Wayback Machine
* (Inggeris) Tahun Melawat Kelantan 2008 Diarkibkan 2008-09-13 di Wayback Machine

| * l
* b
* s
Para pentadbir kerajaan Kelantan Darul Naim Lambang Kelantan |
| --- |
| Raja dan Yang di-Pertuan Muda Kelantan (sehingga tahun 1898) | Sultan Omar ibni al-Mahrum Raja Sakti • Sultan Long Bahar ibni al-Marhum Wam Daim • Raja Long Sulaiman ibni al-Marhum Sultan Long Bahar • Interregnum • Raja Long Sulaiman ibni al-Marhum Sultan Long Bahar • Raja Long Pandak ibni al-Marhum Tuan Sulong • Raja Long Muhammad ibni al-Marhum Tuan Sulong • Sultan Long Yunus ibni al-Marhum Raja Long Sulaiman • Tengku Muhammad ibni al-Marhum Sultan Mansur • Sultan Muhammad I ibni al-Marhum Long Yunus • Sultan Muhammad II ibni al-Marhum Temenggong Tengku Long Lan • Long Jinal (pemangku sultan) • Sultan Ahmad ibni al-Marhum Sultan Muhammad • Sultan Muhammad III ibni al-Marhum Sultan Ahmad • Long Mansur ibni al-Marhum Sultan Ahmad (pemangku sultan) • Sultan Mansur ibni al-Marhum Sultan Ahmad |
| Ke Bawah Duli Yang Maha Mulia al-Sultan dan Yang di-Pertuan Bagi Negara Kelantan Darul Naim (tahun 1898-1900) | Sultan Mansur ibni al-Marhum Sultan Ahmad |
| Raja dan Yang di-Pertuan Muda Kelantan (tahun 1900-1911) | Sultan Muhammad IV ibni al-Marhum Sultan Muhammad |
| Ke Bawah Duli Yang Maha Mulia al-Sultan dan Yang di-Pertuan Bagi Negara Kelantan Darul Naim (bermula tahun 1911-kini) | Sultan Muhammad IV ibni al-Marhum Sultan Muhammad • Sultan Ismail ibni al-Marhum Sultan Muhammad • Sultan Ibrahim ibni al-Marhum Sultan Muhammad • Sultan Yahya Petra ibni al-Marhum Sultan Ibrahim • Tengku Ismail Petra (pemangku sultan) • Sultan Ismail Petra ibni al-Marhum Sultan Yahya Petra • Tengku Muhammad Faris Petra (pemangku sultan) • Sultan Muhammad V ibni Sultan Ismail Petra • Tengku Muhammad Faiz Petra (pemangku sultan) • Sultan Muhammad V Faris ibni Sultan Ismail Petra |
| Menteri Besar  (1775-kini) | Engku Sri Maharaja Perdana Menteri Long Abdul Ghafar • kosong (1794-1800) • Wan Mahmud bin Ibrahim • Raja Kampung Laut Tuan Besar bin Raja Muda Ismail • Engku Sri bin Long Abdul Ghafar • Nik Abdul Majid bin Nik Yusoff • Nik Seri Paduka Nik Yusof bin Nik Abdul Majid (kali pertama) • Dato' Maha Menteri Saad bin Ngah • Nik Seri Paduka Nik Yusof bin Nik Nik Abdul Majid (kali ke-2) • Dato' Menteri Hassan bin Mohd Salleh • kosong (1920-1921) • Dato' Perdana Menteri Paduka Raja Nik Mahmud bin Nik Ismail • Dato' Seri Setia Raja Nik Ahmad Kamil bin Nik Mahmud • Tengku Sri Maharaja Tengku Mohd Hamzah bin Raja Dewa Long Zainal Abidin • Datuk Ishak Lotfi (kali pertama) • Datuk Mohd Asri Muda • Datuk Ishak Lotfi (kali ke-2) • Datuk Mohamad Nasir • Hashim Aman (pentadbir persekutuan) • Tan Sri Mohamed Yaacob • Dato' Nik Abdul Aziz Nik Mat • Datuk Ahmad Yakob |
| Penasihat Thailand  (1903 -1909) | Walter Armstrong Graham |
| Penasihat British  (1910-1941) | James Scott Mason • James E. Bishop (pemangku) • Thomas Watts Clayton (pemangku) • William Langham-Carter • Roland John Farrer (pemangku) • John Whitehouse WardHughes • Henry Wagstaffe Thomson • Arthur Furley Worthington (pemangku Thompson) • Arthur Furley Worthington •  Henry Charles Eckhardt (pemangku Furley Worthington) • George Ernest Shaw • Reginald John Byard Clayton • Alwyn Sidney Haynes • Thomas Perowne Coe (pemangku Haynes) • William Douglas Barron (pemangku) • Alan Custance Baker • Eric Tredgear Williams |
| Setiausaha Pentadbiran Negeri Jepun  (1941-1943) | Hideo Niizuma • Yasushi Sunakawa • Kikura Fujisawa |
| Pesuruhjaya Ketenteraan Thailand  (1943-1945) | Charu Chaichan • Tharin Rawang Phu |
| Pesuruhjaya Residen British  (1945-1955) | Anker Rentse • William Alexander Gordon-Hall (pemangku)• William Foster Norton Churchill • Richard John Froude Curtis (pemangku Churchill) • Mervyn Cecil Sheppard (pemangku Churchill) • Alexander Noel Ross • Sir Derek Headly |
| Penasihat British  (1955-1957) | George Shirley Rawlings |


| * l
* b
* s
Bendera Kelantan Kelantan Darul Naim Lambang Kelantan |
| --- |
| Jajahan | 
* Kota Bharu
* Bachok
* Gua Musang
* Jeli
* Kuala Krai
* Machang
* Pasir Mas
* Pasir Puteh
* Tanah Merah
* Tumpat
* Lojing

 |
| Bandar | Kota Bharu (ibu negeri) • Air Lanas • Bukit Bunga • Bukit Panau • Bukit Tuku • Bunut Payong • Chempaka • Chetok • Chiku • Dabong • Demit • Gaal • Galas • Gual Ipoh • Gual Periok • Guchil • Jelawat • Kadok • Kelaboran • Kemahang • Kemuning • Ketereh • Kijang • Kok Lanas • Kota Darulnaim • Kota Lama • Kuala Balah • Kubang Kerian • Limbongan • Manek Urai • Melor • Mengkebang • Meranti • Nenggiri • Palekbang • Paloh • Panchor • Pasir Mas • Pasir Pekan • Pasir Tumboh • Pengkalan Chepa • Pengkalan Kubur • Pengkalan Pasir • Perupok • Pulai Chondong • Pulau Melaka • Rantau Panjang • Salor • Selising • Semerak • Tanjong Mas • Tawang • Temangan • Tendong • Wakaf Bharu • Wakaf Che Yeh |
| Zon Khas | 
* Wilayah Ekonomi Pantai Timur

 |
| Bahagian pilihan raya | 

| * l
* b
* s
Kelantan Bahagian pilihan raya di Kelantan |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
**P019 Tumpat**
N01 Pengkalan Kubor
N02 Kelaboran
N03 Pasir Pekan
N04 Wakaf Bharu
**P020 Pengkalan Chepa**
N05 Kijang
N06 Chempaka
N07 Panchor
**P021 Kota Bharu**
N08 Tanjong Mas
N09 Kota Lama
N10 Bunut Payong
 | 
**P022 Pasir Mas**
N11 Tendong
N12 Pengkalan Pasir
N13 Meranti
**P023 Rantau Panjang**
N14 Chetok
N15 Gual Periok
N16 Apam Putra
**P024 Kubang Kerian**
N17 Salor
N18 Pasir Tumboh
N19 Demit
 | 
**P025 Bachok**
N20 Tawang
N21 Pantai Irama
N22 Jelawat
**P026 Ketereh**
N23 Melor
N24 Kadok
N25 Kok Lanas
**P027 Tanah Merah**
N26 Bukit Panau
N27 Gual Ipoh
N28 Kemahang
 | 
**P028 Pasir Puteh**
N29 Selising
N30 Limbongan
N31 Semerak
N32 Gaal
**P029 Machang**
N33 Pulai Chondong
N34 Temangan
N35 Kemuning
**P030 Jeli**
N36 Bukit Bunga
N37 Air Lanas
N38 Kuala Balah
 | 
**P031 Kuala Krai**
N39 Mengkebang
N40 Guchil
N41 Manek Urai
N42 Dabong
**P032 Gua Musang**
N43 Nenggiri
N44 Paloh
N45 Galas
 |

 |
| Lihat juga: Senarai bekas daerah mengundi negeri di Malaysia |

 |


| * l
* b
* s
Bendera Malaysia Negeri dan Wilayah Persekutuan di Malaysia Lambang Malaysia |
| --- |
| Negeri | 

  Johor **·**   Kedah **·**   Kelantan **·**   Melaka **·**   Negeri Sembilan **·**   Pahang **·**   Perak **·**   Perlis **·**   Pulau Pinang **·**   Sabah **·**   Sarawak **·**   Selangor **·**   Terengganu 
 |  |
| Wilayah Persekutuan | 

  Kuala Lumpur **·**   Labuan **·**   Putrajaya 
 |